cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Их Монгол Улс
Цэргийн зохион байгуулалт
Их Монгол улсын зэвсэгт хүчин нь хөнгөн болон хүнд морин цэргээс бүрдэж байв, Хөнгөн морин цэрэг хөдөлгөөнт чанар, суу залиараа нэн гайхамшигтай. Хүнд морин цэрэг нь өвч зэвсэглэсэн тусгай зориулалт бүхий цэрэг юм. Цэргийн гол зэвсэг нь нум сум, сэлэм, жад, сүх төмөр, шийдэм, бороохой, хуяг дуулга байв. Монголын морьт арми нь хэрэм боомт эвдэх инженерийн ангитай байжээ. Ийм ч учраас монголчууд урьд өмнө дэлхий дахинд хэзээ ч байгаагүй цэрэг дайны номлолыг бий болгосон бөлгөө. Мөн үүнд нэгэн зүйл сонирхол татаж байгаа нь Дундат зууны үеийн Монгол цэргийн зэвсэглэлд алсын тусгалтай, сөнөөх хүч чадалтай их буу байв. Энэ тухай тэр үед бусад улс орноос ирж байсан хүмүүсийн дурдатгал, түүхийн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдэн үлджээ. Нүүдэлчдийг ямар ч соёл боловсролгүй богино ухаантай зэрлэгүүд мэт үздэг тийм хүмүүст Монгол цэргийн зэвсэг, техникийн хөгжил, түүнийгээ хэр зэрэг чадварлаг хэрэглэж байсан нь тодорхой хариулт болох буй за.
Монгол цэргийн зэвсэглэлд байсан их буу нь Кидан Гүрний үеэс өвлөгдөн уламжлагдаж улам боловсронгуй болж ирснийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ төрлийн зэвсэг нь Чингис хааны үед чанарын шинэ түвшинд гарч явган, морьт цэргийн эсрэг галт, тэсрэх, хорт хийт бөмбөг, бэхэлсэн цайз, хэрэм, хамгаалалтын сэтлэх, нураах гол хэрэгсэл нь их буу, чөдөр оньс, шидэх харвах зориулалт бүхий бусад тоног төхөөрөмж болж байв. Ийм буу нь тухайн үедээ гал, утаа, сүрлэг дуу чимээ, хөнөөх чадвараараа хосгүй байжээ. Чингис хаан баруун зүг хийсэн дайндаа (1218-1220) их буу хэрэглэж байсан бөгөөд түүнийгээ богино буу гэх буюу “пуужин” буу гэдэг байлаа. Мөн хурдан буу буюу арван таван гуурс бүхий шувтлагч буу гэх зэрэг сүр хүч ихтэй гайхамшигт их буу хэрэглэж байж. Монголын цэргийн жанжин Тажир, Алтан улсын цайз балгадыг бүслэн байлдаж байхдаа (1233 он) мөн монгол цэргийн жанжин Ганбухын цэрэг (1237 он) их буутай байсан тухай Хятадын түүхчид бичиж үлдээсэн байна. Энэ мэтчилэн Хятадын түүхийн сурвалж бичигт монгол цэрэг дарьт их буу хэрэглэж байсан тухай тэмдэглэжээ. Хятадын түүхч Чоу Вэй, Тогоон төмөр хаан Цинзян хотыг (1338 он) их буугаар галлаж байсан гэж бичжээ. Юань улсын эхэн үед төв Азиас чулуун сумтай галт үхэр буу олдож байсан тухай мөн тэмдэглэгдсэн байдаг.
Мөн түүхэн сурвалжид "монгол цэрэг их буутай тэрэг олонтой, зарим буу нь нэлээд том бөгөөд монголчууд өөрсдөө дарь хийж чаддаг байсан” гэж бичжээ. Тогоонтөмөр хааны үед Товуу нь (1344 он) галт сумаар дээрэмчний завь руу харвахад уг завь нь бутран ихэнх нь шатаж байсан тухай энэ хүн тэмдэглэсэн байдаг.
Ер нь монголчууд 1200 оноос өмнө дарьт зэвсэг, их буу хэрэглэж байжээ гэж үздэг юм. Монгол цэрэг зөвхөн их буу, галт зэвсэг хэрэглээд зогсоогүй, мөн янз бүрийн зориулалттай сумтай байлаа. Дайсныг сүрдүүлэх, их цэргийг удирдан жолоодохын тулд дуут сум хэрэглэж байсан нь бидний үеийн дохионы пуужинтай утга нэг юм. Монголчууд галт зэвсгээ цаашид хөгжүүлсэнгүй тухайн үед гавшгай хөдөлгөөнт маневрийн байлдаан, тулалдаан хийх нь зонхилж түүнд ихээхэн хэмжээгээр ач холбогдол өгч байсан хийгээд зөвхөн хот, цайзыг буулган авахад ашиглагдаж байсан нь ч үүнд нөлөөлсөн байж болох талтай.
Засаг захиргааны байгууламж
Чингис хаан улсаа ерөнхий гурван түмэн буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ 5 мянгат, мянгатаа зуут, зуутаа аравт болгон хуваажээ. Мянгат нь эхлээд 95 байгаад сүүлдээ 130-д хүрсэн бололтой. Чингис хаан ийнхүү мянгатын тогтолцоог яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол улсьн өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээннй цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв.
Хар санаа, хайр сэтгэл
Хар санаа, хайр сэтгэл (Kabale und Liebe) жүжгийг XIX зууны эхэн үед Европыг доргион гарч ирсэн Германы гүн ухаантан, яруу найрагч, жүжгийн зохиолч Фридрих Шиллер бичсэн юм. Анх 1784 оны 4 сарын 15-нд Франкфурт хотноо тоглогджээ. Түүний бичсэн энэхүү эмгэнэлт жүжиг дэлхийн томоохон театруудын урын санг баяжуулан үе үеийн найруулагч, жүжигчдийн ур чадварын хэмжүүр болон амьдарсаар байгаа бөгөөд Монгол улсын хувьд 1963 онд Сангижавын Гэндэн, 2004 Найдангийн Ганхуяг Ф.Шиллерийн энэхүү бүтээлийг Улсын драмын эрдмийн театрын тайзнаа найруулан тавьжээ.
Их Монгол Улс
Засаг захиргааны байгууламж
Мянгат нь дотоод, гадаад хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. Чингисийн эх, хөвгүуд, дүү нар болон авга Отчигин нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. Чингис хаан Отчигин, Өэлүн эх хоёрт түмэн өрх, хоёрдугаар хүү Цагадайд 8000 өрх, гуравдугаар хүү Өгэдэйд 5000 өрх, отгон хүү Тулуйд 5000 өрх, дүү Хасарт 4000, дүү Алчидайд 2000, дүү Бэлгүдэйд 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ.
Хар санаа, хайр сэтгэл
Түүх
1963 онд Улсын драмын театр Дуурь бүжгийн театраас өрх тусгаарлан бие даасан театр болсноо уг жүжгээр Монголын үзэгчдэд анх танилцуулсан түүхтэй. Тэр үед энэ жүжигт Фердинанд-Лоолийн Жамсранжав, Луиза-Дашийн Цээнямбуу, Фон Вальтер-Жамбын Лувсанжамц, Ахайтан Мильфорд-Лхамжавын Долгор, Вурм-Батнасангийн Дашдаваа, Миллер-Лувсанбалдангийн Лувсан тоглосон байна. Жүжгийг Монгол Улсын Ардын жүжигчин, Төрийн шагналт Эрдэнэбатын Оюуны орчуулгаар театр киноны найруулагч, Ардын жүжигчин Сангижавын Гэндэн тайзнаа анх амьдруулсан юм.
Их Монгол Улс
Засаг захиргааны байгууламж
Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “Хишигтэн” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. Тэмүжин ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 торгууд, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ.
Их Монгол улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. Чингис хаан хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв.
Хар санаа, хайр сэтгэл
Шинэчилсэн тавилт
2004 онд найруулагч Н.Ганхуяг уг эмгэнэлт жүжгийг тавихдаа XIX зууны тэргүүн хагасын сонгодог зохиолыг XXI зууны эхэн үеийн үзэгчдэд хэрхэн сонирхолтойгоор хүргэх вэ гэдгийг бодож, жүжгийнхээ найруулгын гол шугамыг өнөөгийн нийгмийн амьдралын амьсгалтай холбон тодорхойлж тавьсан байна. Жүжигт найруулагчийн санаа эхнээсээ тун тодорхой гарч үйл явдлын өрнөл дунд хорвоогийн сайн сайхан, аз жаргал, ариун хайр дурлалын үнэ цэнийг улам гүнзгийрүүлэн харуулахыг зорьжээ. Үүнд жүжгийн эхлэл, төгсгөл болон Луиза, Фердинанд нарын хайр сэтгэлийн илэрхийлэл хэсгүүд дээр хөгжим, чимээ, дуу зэргийг оновчтой ашиглан шийдвэрлэж чадсан нь наируулагчиин ажлын ололт болсон хэмээн тооцогддог.
Их Монгол Улс
Засаг захиргааны байгууламж
Удалгуй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа.
Хар санаа, хайр сэтгэл
Кастинг
Монгол улсын Гавьяат жүжигчин Самбуугийн Сарантуяагийн бүтээсэн эзэн хааны нууц амраг, ахайтан Мильфордын дүр онцгой бөгөөд Мильфорд бол хэдийгээр чинээлэг орчинд амьдарч, амьдралын байр сууриа баттай олсон боловч хайр сэтгэлийн төлөөх асар их тэмүүлэл дунд зовлон эдэлж шаналсан, гаднаас нь харахад жаргалд умбаж яваа юм шиг хэрнээ үнэн чанартаа гүн шаналалд унасан хөөрхийлэлтэй эмэгтэйн дүр билээ. Ард олныг хуурч амаар нь шороо үмхүүлсэн эзэн хааны бусармаг явдлыг сонсоод итгэж ядан эргэлздэг хэсэг болон өөрөө сэтгэл зүрхээрээ шархалж, ухаан алдан тэмүүлж яваа залуу Фердинандтай уулзахдаа биеэ барьж чадахгүй самгардан бухимдаж байгаа, Фердинандын үнэнч хайр сэтгэлийг өөртөө татсан ядуу бүсгуй Луизатай харилцахдаа бардам дээрэнгүй, өрөвч, энэрэнгүй сэтгэлийн олон өнгийг хослуулан жүжиглэж буй нь үнэмшилтэй болж үзэгчдийн талархлыг татсан байна.
Их Монгол Улс
Хууль
Чингис хааны зарлигаар шадар түшмэл Шихихутаг "Их Засаг" хэмээх кодчилсон хуулийг батлан гаргасан байна. "Их Засаг" хуулийн өмнө энгийн ард иргэд болон ихэс дээдэс тэгш эрхтэй байж, адил ял зэмлэл хүлээдэг байснаараа онцлог юм. Хуулийн ял шийтгэл нь маш хатуу байсан бөгөөд жишээлбэл дайнд явах үед урд яваа хүнийхээ санамсаргүй унагаасан зүйлийг арын хүн авч өгөхгүй бол цаазаар авах ял оноодог байв. Энэхүү хатуу засаглал нь Монголын эзэнт гүрэнг амар амгалан, тайван тогтуун улс болгох үндэс суурь нь болж өгчээ. Европын жуулчид их гүрний ард иргэдийн өндөр зохион байгуулалттай, дэглэм журамтай байдлыг гайхан шагшсан байдаг.Мөн их засаг хууль нь Монголын хамгийн эртний хууль цаацын бичиг ба одоогоор олдсон эх сурвалж нь Солонгос улсад хадгалагдаж байна.
Их гүрний үед сайд түшмэд, цэргийн жажид өөрсдийн авъяас чадварт тулгуурлан сонгогддог байсан бөгөөд шашин шүтэх эрхийг чөлөөлж өгсөн байна. Ард иргэдийн доторх хулгай дээрмийг чандлан хорьж зөрчигсдийг хатуу шийтгэдэг байв. Биедээ үнэт эрдэнэ тээж яваа ганц бие эмэгтэй хүн гүрний нэг өнцөгөөс нөгөө өнцөг хүртэл ямарч саадгүй аялах боломжтой байсан хэмээн зарим хууч ярианд өгүүлдэг.
Хар санаа, хайр сэтгэл
Кастинг
Түүнчлэн Монгол улсын Гавьяат жүжигчин Бэх-Очирын Жаргалсайханы бүтээсэн Гофмаршал Фон Кальбын дүр нь өөрийн гэсэн тогтвортой байр суурьгүй, өндөр хэргэмтний өмнө үргэлж бөхөлзөж явдаг зусар бялдууч, аймхай, арчаагүй ойворгон эрийн дүр юм. Дорд ядуустай харилцахдаа хамраа өргөн хоолойгоо шахаж ихэмсэг дүрд хувилан дээд тушаалтны өмнө очихоороо өвдөг нь чичирч байж суух газраа олж ядан жижгэрдэг дунд гарлын арчаагүй түшмэлийн зан төрхийг шингээсэн Гофмаршал Фон Кальбийг гаднаас нь харахад инээдэмтэй юм шиг хэрнээ дотроо гүн эмгэнэлтэйгээр бүтээсэн байна.
Их Монгол Улс
Хууль
Их Монгол улсын үед аян дайнд мордох, их хааныг сонгох зэрэг хамгийн чухал асуудлуудыг Их Хуралдайгаар шийддэг байв. Их Хуралдайд алтан ургийнхан, цэргийн жанжид, төрийн сайдууд зэрэг хамгийн нөлөө бүхий хүмүүс уулзан цуглаж хамтаар улсын чухал асуудлуудыг шийддэг байжээ.
Хар санаа, хайр сэтгэл
Кастинг
Жүжгийн гол дүрүүд болох Германы нэгэн жижиг вант улсын ерөнхийлөгч Вальтерын хүү Фердинанд (жүжигчин Н.Наранбаатар), ядуу хөгжимчин Миллерийн ганц охин Луиза (жүжигчин У.Уранчимэг) нарын хайр сэтгэлийн догдлол, эрх ямба, эд хөрөнгө, нэр төрийн төлөөх бузар хуйвалдааны золиос болж эмгэнэлтэйгээр эргэж буй тэдний хувь тавилангийн өерчлөлт зовлон зүдгүүрийг туулж чадах зориг тэвчээр зэрэг дүрийн олон талт өнгө аяс энэхүү жүжигт бий.
Их Монгол Улс
Хууль
Их гүрний өнцөг булан бүрт өртөө улаа байгуулж худалдаачид, элч нарын аюулгүй байдлыг хангасан байна. Эдгээр өртөө улаагаар дамжуулан худалдаачид Хятадаас Ойрх Дорнод, Европ хүртэл саадгүй аялдаг байв. Чингис хаан төрийн тамгыг хэрэглэх болж, Монголчуудыг бичиг үсэгтэй болгох ажлыг эхлүүлж, мөн хуулчид, багш нар, уран бүтээлчдийг татвараас чөлөөлсөн байна.
Их Монгол улс өргөжин бэхжихийн хэрээр эрх зүйн болон заншлын эрхийн хэм хэмжээ нь ялгамж, онцлогоороо тодорч харилцан бие биедээ нөлөөлөн, Монголын нийгмийн харилцааны нарийн түвэгтэй байдлыг зохицуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Энэ үеийн эрх зүйн хэм хэмжээг агуулсан хууль цаазын сурвалж бол Их Засаг хэмээх нэгдмэл хууль юм. Эл хууль бол нийгмийн нэг төрлийн харилцаа бус, харин олон төрлийн харилцааг зохицуулсан нэгдмэл хууль цааз байжээ. Харамсалтай нь Их Засаг хууль бидэнд бүрэн эхээрээ уламжлагдаж ирээгүй. "Монголын нууц товчоо", Рашид Ад Дины "Судрын чуулган", Жүвейний "Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх", Магакийн "Нум, сумтан ард түмний түүх" зэрэг сурвалжийн шинжтэй бүтээлүүдэд Их Засаг хуулийн хэсэг зүйл заалтууд уламжлагдан иржзэ. 1320 онд Египетийн түүхч Макризи Алтан ордны улсаас Их Засаг хуулийн хамгийн томоохон хэсэг зүйл нээлтийг олсон нь тэр үеийн эрх зүйн чухал сурвалж болж буй.
Хар санаа, хайр сэтгэл
Жүжгийн дуу
''Шүлгийг Найдангийн Ганхуяг
Их Монгол Улс
Хууль
«Их Засаг» хууль бол Монголын тулгар төр байгуулагдсан түүхт үйл явдлын үр дагавар болон төрсөн юм. Засаг гэдэг үгийн эртний язгуур утга нь хууль цааз, дүрэм, журам, хэв ёс гэсэн ойлголтыг илэрхийлж байжээ.«Их Засаг» хууль бол Их Монгол улсын хааны бүрэн эрх, засаг захиргаа, цэрэг, гадаад харилцаа, шашны суртал, ахуй заншил, иргэд хоорондын харилцаа, сургаал, сургамж, тэтгэвэр, тэтгэмж, өмч хөрөнгө. өв залгамжлал, гэрлэлт, гэр бүлийн харилцаа, худалдаа арилжаа, эрүүгийн хэрэг, ялын бодлого, шүүн таслах журмыг эохицуулсан хууль байжээ.Уг хууль дахь ял шийтгэлийн төрлүүд нь андгайлах (тангарагийн эрүү), золиослох, дөнгөлөх, торгох, ташуурдах буюу шийдэмдэх, гянданд хорих, цөлөх, цаазаар авах буюу алах ял байв. Их засаг хуулиар эмэгтэйчүүдийг худалдах болон хулгайлах, монголчуудыг хоорондоо байлдахыг хоригложээ.
Хар санаа, хайр сэтгэл
Жүжгийн дуу
Аяыг Лхагвадоржийн Балхжав
Их Монгол Улс
Хууль
Их Засаг хууль бол дэлхийн соёл иргэншлийн түүхнээ бүхэл бүтэн нийгэмд улс төрийн байгуулал бүрэлдэн төлөвшихөд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн эртний Вавилоны Хаммурапийн хууль, Энэтхэгийн Манугийн хууль зэрэг алдартай хуулиудтай эн зэрэгцэхүйц ач холбогдолтой цааз-эрхэмжийн нэн чухал баримт бичиг юм. Учир нь эл хуулийн зарчим, үзэл санаа зөвхөн Монгол нутаг төдийгүй, ертөнцийн талыг эзэгнэсэн их гүрний хэмжээнд үйлчилж байсан хувьд дэлхийн хууль цаазны түүхэнд баларшгүй ул мөрөө үлдээсэн бөлгөө.
Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал
right|thumb|Монголын Эзэнт Гүрний хамгийн их өргөжин тэлсэн үе Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв.
Хар санаа, хайр сэтгэл
Жүжгийн дуу
Дуулсан Б.Хулан, Б.Дашдондог''
Их Монгол Улс
Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал
Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол Их Хуралдай байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг.
Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ Сэцдийн зөвлөл байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор Мухулайг Го ван буюу улсын ван болгожээ, Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү Шихихутугийг томилжээ. Их хаан түүнд «Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв» гээд Надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй» гэж тушаасан байна.
Хар санаа, хайр сэтгэл
Жүжгийн дуу
Гарцаагүй үнэнч хайраа би чамдаа өгсөн юмсан зүрх сэтгэлээсээ
Их Монгол Улс
Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал
Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн Их Засаг хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. Чингис хаан төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал. Боорчи, Зэлмэ, Наяа нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) Үсүн Өвгөн юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. Төрийн бэхи цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол Хөхчү бөө байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй.
Хар санаа, хайр сэтгэл
Жүжгийн дуу
Ганцхан олдох амьдралаа хамтдаа туулахыг хүссэн юмсан, хамтдаа хайрлахыг мөрөөдсөн юмсан, хамтдаа дээдлэхийг тэмүүлсэн юмсан зүрх минь
Их Монгол Улс
Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал
Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд Тодой чэрби мал аж ахуйн сайд, Тататунга захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавъяа, цэргийн удирдакх ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, Мухулай, Боорчи, Зэлмэ, Шихихутуг, Сорхон-шира, Сүбээдэй, Зэв, Борохул (удалгүй нас барсан) Хэра-Унругэ, хожим Цуу мэргэн (Елюй Чуцай) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг.
Археологи
Монголын нутгаас 12-р зууны сүүл, 13-р эхэнд хамаарагдах 7 хүний булш олдсон ба тус бүрт нь 7 морь дагалдуулан оршуулжээ. Нэг булшинд нь 1190-1230 оны үед амьдарч байсан эмэгтэй хүний шарил олдсон ба түүний булшнаас шонхорын дүрстэй бөгж олджээ.
Хар санаа, хайр сэтгэл
Жүжгийн дуу
Үзэсгэлэн гоо гэдэг үүлэн чөлөөний наран ч юм уу даа
Их Монгол Улс
Уналт
thumb|Эзэнт гүрэн дөрвөн хаанд хуваагджээ 1300-аад оноос Монголын эзэнт гүрэн хямралд орж эхлэв. 1260 онд Хубилай өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг Хархорум хотоос Хаан балгас (Дайду) (одоогийн Бээжин хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, Юань хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн Алтан Орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улс, Юань улс гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдав. Алтан орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улсууд Юань улсад жил бүр татвар өгч, Юань улсын хааныг өөрсдийн эзэн захирагч гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг байв. Гэвч энэ харилцаа төдий л бат бэх биш байв. XIV зууны эхэн үед Евразид Хар үхэл хэмээх тахал гарч олон сая хүнийг үхүүлжээ. Энэ өвчин худалдааны зам дагуу асар хурдацтай тархаж байсан тул хүн, амьтны хөл тасарч, орон нутгуудад хөл хорио тогтоосон байна. Үүний улмаас улс орнуудын элчин харилцаа тасарч, Монголчуудыг байгаа газартаа суухаас өөр аргагүй болгосоноос хоорондын харилцаа алдагджээ. Мөн газар сайгүй өлсгөлөн дэгдэж, үймээн самуун гарах болов. Орон нутгийн захирагчид бие даах болсон ба Чингис хааны удмынханы хооронд эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл улам хурцадсаар байлаа. Ил Хаант Улс Абу Саид ханыг нас барсны дараа олон тооны эмирийн улсуудад хуваагдав. Эдгээр улсууд нь XIV-XVI зууны үед бүгдээрээ мөхжээ. Энэ үед Хятадад тахал, өлсгөлөн, байгалийн гай гамшгаас болж, олон хүн үхэж үрэгджээ. Мөн орон нутгийн засаг захиргаа болон Монголчуудын авах албан татвар улам нэмэгдэж, ард түмний амьдрал улам дорджээ. Түүний улмаас Хятадад Юань улсын эсрэг бослого үймээн газар сайгүй гарах болов. Тэдгээрээс хамгийн далайцтай бослого нь 1330-аад оны үеэс гарсан Улаан алчууртны бослого юм. Улаан алчууртнууд болон Юань улсын засаг захиргааны хоорондын дайн хэдэн жилийн туршид үргэлжилжээ. Үүний эцэст Улаан алчууртнууд дараа дараалан бут цохигдож, бослого бараг дарагдах гэж байтал Улаан алчууртны бослогын нэгэн толгойлогч Чжу Юань Чжан Мин улсыг байгуулж, өөрийн босогчдыг чадварлаг удирдаж, Хятадын ард түмний дэмжлэгийг авсаны үр дүнд 1368 онд Юань улсын нийслэл Хаан балгас хотыг эзлэн авч, Хятад дахь Монголын захиргааг устгажээ. Юань улсын хаан Тогоонтөмөр цагаан хэрмийн ард зугатан гарч, Юань улсын захиргааг Хятадад дахин сэргээхийг санаархах болов. Чжу Юань Чжан цагаан хэрмийн ард хөөгдөж гарсан Монголчуудын эсрэг аян дайн хийж, Юань улсыг бүрэн устгахыг оролдсон боловч бүтээгүй юм.
Хар санаа, хайр сэтгэл
Жүжгийн дуу
Үдшийн тэнгэрт гялалзавч үсэрхийлж харвах од юм уу чи минь
Их Монгол Улс
Уналт
Лев Николаевич Гумилев "Их талын байгаль ба хүмүүс" бүтээлдээ "Төв Азийн үндэстнүүд хятадын соёлд таагүй ханддаг байв. Жишээ нь түрэгүүд хятадын уусгах бодлогын эсрэг тусгайлсан бодлого баримталдаг байв. Уйгурууд манихейн, харлугууд лал, басмал, онгудууд несторын, төвдүүд буддын шашныг хятадаар дамжуулалгүйгээр шууд Энэтхэгээс хүлээн авч хятадын соёл Цагаан Хэрэмнээс гадагш нэвтэрч чадсангүй. Хүннү, түрэг, монголчууд нь хоорондоо зөрчилдөн тэмцэлддэг байсан ч хятадын уусгах аюулын эсрэг хаалт болж байв" гэж бичжээ.
Цагадайн улс XIII зууны сүүл үеэс Самарканд хотоор төвлөрсөн суурин соёл иргэншилтэй Мавереннахр, Долоон мөрөн, Турфаны хөндийгөөр төвлөрсөн нүүдлийн соёл иргэншилтэй Моголистан хэмээх хоёр хэсэгт хуваагдаж, XIV зууны туршид хоорондоо тэмцэлдсээр байв. 1340-өөд оноос Мавереннахрт доголон хэмээх хочтой Монголын Барулас овгийн угсааны эмир Төмөрийн улс бий болсон боловч XV зууны эхэн үед доголон Төмөрийн нас барсны дараа олон жижиг эзэмшил болон хуваагдсан ба улмаар Алтан ордноос нүүж ирсэн Үзбекүүдийн довтолгоонд өртөж, мөхжээ. Доголон Төмөрийн угсааны Бабур ноён Үзбекүүдэд шахагдан Энэтхэгт очиж, Их Могол улсыг байгуулсан юм. Хожим 1859 онд Их Моголын улс Британичуудад цохигдон мөхжээ. Моголистан XVI зууны үеэс суурин соёл иргэншилд орж, Исламын шашныг шүтэх болжээ. Моголистаны Мухаммед хаан захирагдагсаддаа чалма малгай өмсөхийг хүчээр тулган хүлээлгэсэн ба Таш-Рабат хотыг байгуулж, суурин байдлаар амьдрах болов. Моголистаны баруун талаас Үзбекүүдээс тасарсан Казахууд, зүүн талаас Ойрадууд довтолж шахамдуулах болсон тул Моголистаны Султан Саид хаан XVI зууны үед нийслэлээ Яркенд хотод шилжүүлж, улсаа Яркендын хаант улс хэмээн нэрийджээ. XVII зуунд Яркендын хаант улс Зүүнгарын хаант улсын захиргаанд орсон юм. Алтан орд XIV зууны эхэн үеэс хямралд орж, олон хан солигджээ. Улмаар XV зууны үед Алтан орд Түрэг хэлт нүүдэлчдийн ордууд болон задарчээ. Алтан ордны улсаас Казань, Крым, Астрахань, Ногайн орд, Сибирийн хант улсууд тасран гарчээ. Алтан ордны үлдэгдэл болох Их орд 1502 онд Крымийн ханлигт эзлэгдэн мөхсөн байна. Алтан ордны улсаас тасран гарсан улсууд XV-XVIII зууны үед бүгдээрээ Орост эзлэгдсэн бөгөөд хамгийн сүүлчийн бие даасан улс болох Крымийн хаант улс 1784 онд Орост эзлэгджээ. Юань улсын хаад Монголд эргэн ирсний дараа Монголын хаан Аюушридар Юань улсын Цагаан хэрэмнээс хойших нутгийг эрх мэдэлдээ барьсаар байлаа. Гэвч 1389 онд Төгстөмөр хаан Мингийн цэрэгт ялагдан зугатаж яваад Аригбөхийн угсааны Есүдэр ноёнд алагдсанаар Юань улсын нэгдмэл хүч үгүй боллоо. Монголчууд олон жижиг ноёдын эзэмшлүүдэд хуваагджээ. Эдгээрээс Хубилайн удмынхны толгойлсон монголчууд, Цорос аймгийн ноёдын толгойлсон ойрадууд давамгайлан гарч ирж, хоорондоо тэмцэлдэх болжээ. Энэ хоёр хүчин зарим үед нэгдэж байсан боловч удалгүй задардаг байлаа. XVII зууны үед Хубилайн удмынхны толгойлсон Монголчууд Манж Чин улсад дагаар орсоноор Юань улсын улбаа ариллаа. XVIII зуунд Ойрадуудын байгуулсан Зүүнгарын хаант улс Манж Чин улсад эзлэгдсэнээр Евразийн их тал нутагт монголчууд ноёрхох явдал үгүй болжээ.
Хар санаа, хайр сэтгэл
Жүжгийн дуу
Орших, оршихгүйн заагт хүн болж төрсөн юм чинь
Их Монгол Улс
Түүхэн нөлөө, гуйвуулга
ИМУ-н байлдан дагууллын үед гарсан хохирлын хэмжээг гадаадын орнууд хэт дөвийлгөн гуйвуулах явдал байдаг. Энэ нь тухайн цагийн түүхийн сурвалж үлдээсэн хүмүүс нь эзлэгдсэн орны хүмүүс байсантай холбоотой юм.
Хар санаа, хайр сэтгэл
Жүжгийн дуу
Одох, одохгүйн хязгаарт хүслээ гүйцээх ёстой юм чинь
Их Монгол Улс
Эшлэл
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл  Ангилал:Еврази Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр Ангилал:Дундад зууны улс Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр Ангилал:Төв Азийн түүх Ангилал:Монголын түүхэн улс Ангилал:Морь түүхэнд
Хар санаа, хайр сэтгэл
Жүжгийн дуу
Тэнцүүлж жишимгүй хайраа өөртөө хадгалж үлдье дээ
Тэнгэр дахиад цэлмэнэ, тэнгэр үүрд цэлмэнэ
Улирах цагийн эргэлтэнд хоёулаа гэж бодсон юмсан
Ургамал цэцэглэж хагдрахыг хамтдаа үзье гэж хүссэн юмсан
Эргэлтгүй хувирсан сэтгэлийг чинь ээрч тогтоож дийлшгүй нь
Эрчилсэн мөрний урсгалыг эргүүлж буцааж чадашгүй нь
Цохилох зүрхээ би ухаанаараа тогтоон барья даа
Цолмон дахиад гэрэлтэнэ, цолмон үүрд гэрэлтэнэ
Хүний төлөө цохилох хүний зүрхийг яалтай билээ
Хүрч боломгүй жимсийг хүчээр цаламдаад яах билээ
Асралт тэнгэрийн ивээлд алдхан биеэ тушаая даа
Асгарч шаагисан хураараа ариутгаж өгөхийг хүсье дээ
Найдаж хүлээсэн сэтгэлээ буцааж би авья даа
Наран дахиад мандана, наран үүрд мандана
Ангилал:Жүжиг
Стилиян Петров
Стилиян Алёшев Петров (Стилиян Альошев Петров; 1979 оны долоодугаар сарын 5-нд Монтана хотод төрсөн) — Болгарын хөлбөмбөгчин бөгөөд Английн «Астон Вилла» болон Болгарын шигшээд тоглож байлаа. Шотландын «Селтик» багаас тодорсон.
Замнал
Монтана хотод төрж өссөн Петров орон нутгийнхаа «Монтана» багт элсэн орж спортод бэлтгэгдэн Болгарын шигшээн домогт тоглогч Димитр Пеневийн удирдсан «ЦСКА Софи» багт 18 настайдаа 30,000 еврогийн гэрээ байгуулан элсэж байв. Тэрээр «ЦСКА Софи» багийн бүрэлдэхүүнд 1997 оны Болгарын аварга болж, 1997 болон 1999 оны Болгарын цомд түрүүлж байв.
Селтик
1999 оны зун, Болгарын шигшээн ирээдүйн өнгийг бичилцэх тоглогчдын нэг болсон Петров Шотландын «Селтик» багийн бүрэлдэхүүнд Жон Барнсын орны хүн болж, 2 сая фунт стерлингээр ирж тухайн улирлынхаа Лигийн цомд аваргалсан байна.
Мартин О'Нилийн удирдлаган дор «Селтикчүүд» 2001 оны Шотландын гурван том тэмцээнд түрүүлэх үед Петров хангалттай сайн тоглолтыг үзүүлсэн байсан ба лигийн 28 тоглолтонд 7 гоолдов. Үүний ч илрэл нь «Шотландын Мэргэжлийн хөлбөмбөгчдийн холбооны Оны шилдэг тоглогчын» шагналаар харагдах биз ээ.
2001/2002 оны улиралд «Селтикийнхний» шилдэгүүд нь хагас хамгаалалтын байрлалын Петров нарын тоглогчид байсан ба тэдний хичээл зүтгэлийн ачаар Шотландын Премьер лигт түрүүлсэн юм.
«Селтик» баг дахь дөрөв дэх улирал, Петровыг эгнээндээ элсүүлэх гэсэн Европын том багуудын сонирхол ихэссэн үе. Петров харин «Селтиктэй» гэрээгээ сунган тоглох шийдвэрийг гаргаж байлаа. Стилияны гарамгай амжилт нь улирлын туршид дахь 50 тоглолтонд 14 гоол. Тухайн амжилтаа үзүүлсэн 2003 онд Стилиян багийнхныхаа УЕФА-гийн цомд аман хүзүүдсэн байна.
Дараагийн хоёр улирал нь тэрээр 105 гараанд 19 гоолдсон амжидтыг үзүүлэв. Ингэхдээ Шотландын цомд хоёронтоо түрүүлж, лигт гурав дахь удаагаа аваргын медалийг зүүсэн ба энэ үеэс 2004/2005 оны улиралд багаа Астон Вилла багаар сольсон дасгалжуулагч Мартин О'Нилийн урилга Стилиян Петровт хаяглагдан ирэх болов. Петров 2005 онд багийнхаа «Оны шилдэг тоглогч» болов.
«Селтикийн» бүрэлдэхүүнд 7 жилийг өнгөрүүлж 312 гарааы туршид 65 гоолдож багтаа аль хэдийнэ шилдэг болохоо харуулсан Стилиян Петров 2006/2007 онд дасгалжуулагч асан Мартин О'Нилтой 6.5 сая фунтийн гэрээгээр эргэн холбогдож, 8 саяар «Астон Вилла» багт элссэн түүхтэй.
Астон Вилла
2006 оны дөрөвдүгээр сард «Селтиктэй» гэрээгээ цуцлан «Астон Вилла» багийн дасгалжуулагч Мартин О'Нилийн удирдлаган дор дөрвөн жилийн гэрээгээр ирсэн Петров анхны гараагаа «Вест Хэм Юнайтед» багтай есдүгээр сарын 10-нд лигийн 1–1 харьцаагаар тэнцсэн ээлжит тоглолтонд хийсэн юм. 2007 онд Петров 11 дугаарын өмсгөлтэйгээр тоглож байгаад 19 дугаартай болжээ.
«Виллагийн» нэрийн өмнөөс анхны гоолоо Петров 2006 оны арванхоёрдугаар сарын 11-нд 2-2 харьцаагаар тэнцсэн «Шейффилд Юнайтед» багийн эсрэг тоглолтонд оруулсан байна.
Петров 2009/2010 онд «Астон Вилла» багийн ахлагчаар томилогдсон.
Тэрээр 2013 оны тавдугаар сарын 9-нд бэртэж, 23-нд зодог тайлсанаа зарласан билээ.
Шигшээ
Стилиян Петров Болгарын нэрийн өмнөөс 1998 оны арванхоёрдугаар сарын 23-нд Мароккогийн эсрэг нөхөрсөг тоглолтонд анх удаагаа тоглож байв. 2006 оны аравдугаар сарын 12-нд шигшээ багийнхаа ахлагчаар томилогджээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Болгарын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Монтана багийн тоглогч Ангилал:ЦСКА Софи багийн тоглогч Ангилал:Селтик багийн тоглогч Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч Ангилал:Болгарын хүндэт иргэн Ангилал:Болгарын оны шилдэг хөлбөмбөгчин Ангилал:Шотландын хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Болгарчууд Ангилал:1979 онд төрсөн
Мэдээллийн аюулгүй байдал
Мэдээллийн аюулгүй байдал (МАБ, Information Security буюу InfoSec) нь мэдээлэл болон мэдээллийн системд зөвшөөрөлгүй хандах, мэдээллийг ашиглах, ил болгох, өөрчлөх, хуулах, устгах, мэдээллийн системийн үйл ажиллагааг тасалдуулах, гаднаас хяналт хийхээс хамгаалах үйл ажиллагаа юм.
Өргөн утгаараа “Нийгэм, институт, байгууллагын мэдээллийн орчны хамгаалагдсан байдал”, эсвэл Мэдээлэл, өгөгдөл, түүнийг дэмжих дэд бүтцийн хамгаалагдсан байдлыг илэрхийлнэ.
Мэдээллийн аюулгүй байдлын хүрээнд Нууцлагдсан (Confidentiality)—Бүрэн бүтэн (Integrity) — Хүртээмжтэй (Availability) байдлыг гурван зүйлийг тэнцвэртэйгээр баталгаажуулахаас гадна МАБ-ийн бодлого хэрэгжүүлж, байгууллагын үйл ажиллагааг сааруулахгүй байх үүргийг хүлээдэг. Мэдээллийн аюулгүй байдлын дөрвөн зарчим: Зөв мэдээллийг —Зөв хүнд — Зөв цагт—Зөв хэлбэртэй хүргэж байх.
Тодорхойлолт
Анх “Компьютерын Аюулгүй Байдал”, “Мэдээллийн Технологийн Аюулгүй Байдал” гэсэн ойлголтууд байсан бөгөөд зөвхөн технологитой холбоотой аюулгүй байдлыг илэрхийлэх нь элбэг байсан. Улмаар хүнээс хамааралтай аюул, удирдлага, зохион байгуулалттай холбоотой эрсдэлүүд нэмэгдсэн учир утга нь өргөсөж “Мэдээллийн Аюулгүй Байдал” (МАБ) хэмээн нэрлэж байна.
Мэдээллийн аюулгүй байдал гэсэн томъёоллын тухай дэлхий дээр дараах олон янзын тодорхойлолт байдаг: Мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангах дараах 4 түвшинг ангилж үздэг.
Үндсэн зарчим
МАБ-ыг хангахад дараах үндсэн зарчмыг баримталдаг:
МАБ-ын мөн чанар
Мэдээллийн Аюулгүй Байдлын мөн чанар буюу онцлог шинжүүд буюу өөрөөр хэлбэл англиар CIA гурвалжин гэгддэг 1. Нууцлагдсан байдал - Confidentiality, 2. Бүрэн бүтэн байдал - Integrity болон 3. Хүртээмжтэй байдал - Availability (НБХ - CIA) нь суурь ойлголт юм. Мэдээлэл, мэдээллийг дэмжих дэд бүтэц, орчны нууцлагдсан, бүрэн бүтэн, хүртээмжтэй байдлыг хангаж чадсанаар МАБ-ыг хангана. Үүнээс гадна Үнэн бодит байх - Authenticity, Татгалзах боломжгүй байдал (Үл татгалзах шинж) - Non-repudiation -ийг хангасан байх нь МАБ-ыг хангах үндсэн шалгуурууд болдог. Эдгээр нэмэлт шалгууруудыг хангахын тулд тоон гарын үсэг, нийтийн түлхүүрийн шифрлэлтийг өргөн ашиглаж байна.
НБХ – CIA гурвалжинг цаашид өргөжүүлэх талаар багагүй маргаан өрнөдөг: Тухайлбал 2002 онд Donn Parker мэдээллийн 6 цөм бүрдэл хэсэг гэсэн саналыг гаргасан. (six atomic elements of information). Энэ бүрдэл хэсгүүд нь нууцлагдсан байдал -confidentiality, эзэмших байдал -possession, бүрэн бүтэн байдал - integrity, үнэн бодит байдал - authenticity, хүртээмжтэй байдал – availability болон ашиг тустай байдал – utility юм. Энэ талаар одоо болтол мэргэжилтнүүдийн дунд маргаан тасрахгүй байна.
Эрсдэлийн удирдлага
МАБ-ыг хангах үндэс суурь нь эрсдэлийн үнэлгээ, эрсдэлийн удирдлага байна.
Эрсдэл
“Эрсдэл” – энэ бол аюулгүй байдал хэмээх зүйлийн суурийг бүрдүүлж буй үндсэн үзэл баримтлал бөгөөд хамгаалалт шаардаж буй хор хохирол учрах магадлал. Эрсдэл байхгүй бол хамгаалалт хэрэггүй. Эрсдэл бол аюулгүй байдлын салбарт ажиллагсдын заавал ойлгох зүйл. Эрсдэлийг үнэлнэ гэдэг нь урьдчилан таах аргагүй үйл явдал бий болох магадлалыг тодорхойлох үйл явц. Эрсдэл гурван түвшинтэй: Эрсдэлийг үнэлсний үндсэн дээр эрсдэлийн түвшнийг тодорхойлон гаргаж, дараалалд оруулж хамгийн ноцтой эрсдэлүүдээс эхлэн бууруулах арга хэмжээг төлөвлөн хэрэгжүүлнэ.
Эрсдэлийн үнэлгээг ихэвчлэн гэрчилгээжсэн аудиторууд гүйцэтгэдэг. Мөн байгууллагын мэргэшсэн ажилтан, мэргэжлийн байгууллагууд гүйцэтгэж болно. Одоогоор Монгол улсад 11 CISA гэрчилгээжсэн аудитор, 4 CISSP гэрчилгээжсэн мэргэжилтэн байна.
Эрсдэлийн үнэлгээ хийж, түүний дагуу эрсдэлийг бууруулах цогц арга хэмжээг эрсдэлийн удирдлага гэнэ. Эрсдэлийн удирдлага дараах үндсэн үе шатуудаас бүрдэнэ:
Аюул
Аюул – МАБ-ыг ямар нэг байдлаар зөрчиж болох боломжуудыг хэлнэ. Аюул заналхийллийг хэрэгжүүлэх оролдлогыг халдлага, довтолгоон гэнэ. Ийм оролдлого хийж буй этгээдийг гэмт санаатан буюу халдагч гэнэ. Тэд аюул заналхийллийн эх сурвалж болдог. Аюул заналхийлэл нь зорилготой санаатай МАБ-ын удирдлага, зохион байгуулалт, Мэдээллийн Систем, сүлжээн дахь эмзэг байдал, цоорхойг ашиглан нэвтэрч хэрэгжүүлдэг. Цоорхойг хаах, арилгах хүртэл түүнийг ашиглах боломж оршсоор байна. Үүний аюул заналхийллийн цонх гэдэг. Цонх байгаа тохиолдолд амжилттай довтолгоон хийх боломж оршсоор байна. Шинэ цоорхой, эмзэг байдал, түүнийг ашиглах хэрэгсэл, арга байнга шинээр үүсэж, бий болж байдаг тул аюул заналын цонх байнга оршин байдаг, тиймээс эдгээр цонхыг байнга хянан шалгаж, шуурхай бөглөж байх ёстой.
Орчин үеийн мэдээлэл, өгөгдөл, түүнийг дэмжих дэд бүтэц маш олон төрлийн аюултай нүүр тулж байна. Өргөн утгаар нь орчны, жам ёсны болон байгалын гаралтай аюул, техникийн болон хүнээс хамааралтай аюул гэж ангилж болно. Хүнээс хамааралтай аюулыг санаатай, санамсар болгоомжгүй гэж ангилна. Мөн дараах шалгуураар ангилж болно: Аюул болгон өөрийн гэсэн шинж чанар бөгөөд дараах бүрдэл хэсэгтэй: Зарим аюул хэд хэдэн эд хөрөнгөд хор хохирол учруулж болно. Ямар эд хөрөнгөөсөө хамаараад үйлчлэл нь өөр өөр байж болно. Жнь: нэг компьютер дээр суусан програмын вирус аюул багатай байхад сүлжээний сервер дээр энэ вирус суувал илүү хортой үр дагавартай. Аюул, халдлагууд хэдэн зуун мянган хэлбэр, төрөлтэй болсон. Бүгдийг дурдах боломжгүй, зарим нийтлэг аюулын жишээг дараах хэсгээс харна уу:
Аюулгүй байдлын хяналтууд
Эрсдлийн үнэлгээн дээр тулгуурлан шаардлагатай зохих хяналтыг сонгох, хэрэгжүүлэх нь эрсдлийг бууруулах үндсэн арга хэмжээ байдаг. Хяналтууд мөн чанараараа янз бүрйн байж болох ч эцсийн дүндээ мэдээлэл, мэдээллийг дэмжих дэд бүтцийн нууцлагдсан, бүрэн бүтэн болон хүртээмжтэй байдлыг хангахад чиглэгддэг. MNS/ISO/IEC 27001:2008 стандартад байгууллагын доторхи янз бүрийн талбарт хэрэгжүүлж болох 133 хяналтыг тодорхойлсон. Байгууллага энэ стандартад дурдсанаас гадна бусад хяналтыг шаардлагын дагуу, хуулийн заалттай нийцүүлэн хэрэгжүүлж болно.
Хяналтуудыг дараах талбарт хэрэгжүүлнэ: Хяналтын жишээ:
МАБ-ын зорилго болон стратеги
МАБ-ыг хангахын тулд Зорилго – стратеги – бодлого – журам дэг гэсэн дарааллаар зохион байгуулалт, захиргааны арга хэмжээг хэрэгжүүлнэ. Үүнд Удирдлагын дэмжлэг, ойлголт маш чухал шаардлагатай. Мэдээллийн аюулгүй байдлын стратегийн боломжит хувилбаруудын жишээ:
Удирдлага
МАБ-ын үр нөлөөтэй удирдлагын шинжүүд:
Будлианы удирдлага
Байгууллагын өгөгдөл мэдээлэл, түүнийг дэмжих дэд бүтэц, тухайлбал систем, сүлжээ, тооцоолох төхөөрөмж, ажилтнуудын хэвийн ажиллагаа, нууцлагдсан, хүртээмжтэй, бүрэн бүтэн байдалд зүй бусаар халдаж, зөрчиж буй аливаа үйлдлийг МАБ-ын будлиан, учрал гэж үзнэ. Үүнээс Эрүүгийн хуулинд заасан гэмт хэргийн шинжтэй үйлдлүүдийг “Кибер гэмт хэрэг”, Монгол Улсын Эрүүгийн Хуулиар “Компьютерийн Мэдээллийн Аюулгүй Байдлын эсрэг гэмт хэрэг” гэж үзнэ. Захиргааны хариуцлагын тухай хуулинд заасан үйлдлийн шинжийг агуулж байвал “Захиргааны зөрчил” гэж тооцоно.
Байгууллагад МАБ-ын аливаа будлиан учралыг бүртгэх, ангилах, таслан зогсоох, үр дагаврыг арилгах, урьдчилан сэргийлэх (хариу үйлдэл хийх) чиг үүрэгтэй ажилтан, бүлэг, баг, нэгж заавал ажиллах ёстой. Энэ ажилтан нэгж дараах чиг үүргийг гүйцэтгэнэ:
Өөрчлөлтийн удирдлага
Мэдээлэл боловсруулах орчинд орж буй аливаа өөрчлөлтийг (сервер, компьютер, сүлжээ, систем, програм хангамж, бүтэц, зохион байгуулалт, журамд орж буй) удирдах, хянах албан ёсны үйл явцыг “Өөрчлөлтийн удирдлага” гэнэ. Энэ удирдлагын үндсэн зорилго нь өөрчлөлттэй холбоотой үүсэж буй эрсдлүүдийг бууруулах, найдвартай, тасралтгүй ажиллагааг нэмэгдүүлэх, зорилготой. Гэхдээ мэдээлэл боловсруулах өдөр тутмын үйл ажиллагаа, зохих журмын дагуу хийгдэж буй ажлууд, тохируулга, шинэ хэрэглэгч нэмэх гэх мэт өөрчлөлтүүд энэ удирдлагад хамаарахгүй. Өөрөөр хэлбэл өндөр эрсдэл дагуулсан өөрчлөлтүүдийг удирдах удирдлага юм. МАБ-ын эрсдлийн удирдлагатай салшгүй холбоотой хэрэгжүүлнэ.
Өөрчлөлтийн удирдлага дараах үйл явцаар дамжин хэрэгжинэ: ISO/IEC 20000, The Visible OPS Handbook: болон Information Technology Infrastructure Library –д үр нөлөөтэй, үр дүнтэй өөрчлөлтийн удирдлага хэрэгжүүлэх зааварчлагыг тодорхойлсон байдаг.
Бизнесийн тасралтгүй ажиллагааг хангах
Байгууллагын бүх үйл ажиллагаа МТ-оос хамаардаг болсон өнөө үед найдвартай тасралтгүй үйл явцыг хангахад чиглэсэн механизм буюу “Бизнесийн Тасралтгүй Ажиллагааны Удирдлага”-ыг хэрэгжүүлсэн байх ёстой.
Байгууллагын үйл явцын дотор МТ-ийн систем, сүлжээ, дэд бүцийн ажиллагаа, үйл явцын тасралтгүй байдал маш чухал үүрэгтэй. Тиймээс байгууллага “Бизнесийн Тасралтгүй Ажиллагааны Төлөвлөлт” болон “Онцгой байдлын үед сэргээн ажиллуулах төлөвлөгөө”-г боловсруулж хэрэгжүүлсэн, туршсан байх ёстой.
Онцгой байдлын үед сэргээн ажиллуулах төлөвлөгөө
Бизнесийн тасралтгүй ажиллагааны төлөвлөгөөний дагуу ямар нэгэн онцгой байдал тохиолдсон үед мэдээллйн систем, дэд бүтцийн тасралтгүй ажиллагааг хангах, тасалдсан үед нь сэргээн ажиллуулах төлөвлөгөөг гаргасан, өгөгдөл мэдээллийн санг нөөцлөн хадгалсан байна. Онцгой байдал гэж тооцогдох аливаа үйл явдал тохиолдсон даруйд энэ төлөвлөгөөний дагуу ажиллаж хохирлоос урьдчилан сэргийлэх бүх арга хэмжээг авна.
Хууль хуульчилсан актууд
Монгол улсад “Мэдээллийн Аюулгүй Байдлын хууль”, “Өгөгдөл хамгаалах хууль”-ийн төслүүдийг боловсруулж байна.
Монгол улсад
МАБ-ын хуулиуд
Олон улсын стандартууд
Олон Улсын Стандартын Байгууллага - International Organization for Standardization (ISO) –аас МАБ-тай хамааралтай 27000 серийн стандартууд болон ISO 15443 зэрэг 50 гаруй стандарт гаргасан. Үүнээс 20 гаруй стандартыг доктор, профессор Т.Халтар хөрвүүлж Монгол Улсын үндэсний стандарт болгон батлуулсан байна.
Түүнээс гадна АНУ-ын Стандарт, Технологийн Үндэсний Институт, (NIST) болон ИБУИНВУ-ын Стандартын Байгууллага (BSI), Интернетийн Нийгэмлэг (IS), МАБ-ын форум (ISF), МАБ-ын мэргэжилтнүүдийн институт (IISP), ХБНГУ-ын МАБ-ын газар (Bundesamt für Sicherheit in der Informationstechnik - (BSI), Европын Холбооны Харилцаа Холбооны Стандартын Институт (ETSI)-ээс МАБ-ын төрөл бүрийн стандартыг боловсруулан гаргаж байна.
Мэргэжил
Мэдээллийн Аюулгүй Байдлын мэргэжил нь тогтвортой бөгөөд эрэлт хэрэгцээ нь байнга өсөн нэмэгдэж буй мэргэжил болоод байна. 2014 – 2019 оны хооронд эрэлт хэрэгцээ нь жилд 11 хувиар өсөх таамаглал байна. Монгол улсад энэ чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан цөөн эрдэмтэн, гадаадад болон дотоодод магистрын зэрэг хамгаалсан 10 гаруй мэргэжилтэн, систем болон сүлжээний хамгааллын чиглэлээр бакалаврын зэрэг хамгаалсан цөөнгүй мэргэжилтэн ажиллаж байна. Одоогийн байдлаар ШУТИС-ийн МХТС болон бусад зарим сургуульд “Системийн аюулгүй байдал” мэргэжлээр сургалт явуулж байна. Харин “Мэдээллийн Аюулгүй Байдал” мэргэжлээр мэргэжилтэн бэлтгэхгүй байна.
Дүгнэлт
МАБ-ыг хангах нь хэзээ ч үл дуусах үйл явц бөгөөд “Ямар ч хэрэм босгосон хэн нэгэн этгээд түүнийг давах, нураах зэвсгийг зохион бүтээж байдаг” учир орчин үеийн бүх байгууллага Мэдээллийн Аюулгүй Байдлын Удирдлагын Тогтолцоо – ISMS заавал хэрэгжүүлсэн байх шаардлага тулгарч байна. Байнгын сургалт, хөгжүүлэлт, үнэлгээ, хамгаалалт, мониторинг, илрүүлэлт, будлианы хариу үйлдэл, сэргээн ажиллуулах үйл явц, баримжуулалт, нягтлан шалгалтыг хийж байж л мэдээллийн эрин зуунд амжилттай ажиллана.
Ном зүй
Ангилал:Өгөгдөл Ангилал:Мэдээллийн технологи Ангилал:Мэдээллийн технологийн аюулгүй байдал
Холбоо мэдээллийн технологийн сургууль
Мэдээлэл холбооны технологийн сургууль (МХТС) нь ШУТИС-ын салбар сургуулиудын нэг юм.
Ангилал:Монголын их сургууль Ангилал:Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль
12 сарын 10
12 сарын 10 нь Григорийн тооллын жилийн 344 дахь (өндөр жил бол 345 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 21 өдөр үлдэж байна.
Энэ өдөр нас барагсад
1210 #10
Мирослав Клозе
Холбоос
Ангилал:Германы шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Германы хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга Ангилал:Германы хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:Германы хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Лацио багийн тоглогч Ангилал:Байерн Мюнхен багийн тоглогч Ангилал:Вердер Бремен багийн тоглогч Ангилал:Кайзерслаутерн багийн тоглогч Ангилал:Хомбург багийн тоглогч Ангилал:Германы оны шилдэг хөлбөмбөгчин Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан Ангилал:Ополегийн хүндэт иргэн Ангилал:Германы хүн Ангилал:Польшууд Ангилал:1978 онд төрсөн
Гадаад хүчин зүйл (Эдийн засаг)
Эдийн засгийн ухаанд Гадаад хүчин зүйл гэдгээр аливаа этгээдэд тухайн этгээдийн сонголтоос үл хамааран үйлчилж буй эерэг сөрөг нөлөөллийг хэлнэ.
Жишээ нь хөрш айл нь дуу чимээ их гаргадаг бол тухайн айлд сөргөөр нөлөөлөх бол эсрэгээр хөрш айл нь орцондоо шинэ гэрэл тавьснаар тухайн орцны бүх айлд эерэгээр нөлөөлөх юм.
Ангилал:Экологид чиглэсэн бизнесийн удирдлага Ангилал:Хүрээлэн- ба байгаль орчны хамгаалал Ангилал:Макро эдийн засгийн онол Ангилал:Санхүү судлал Ангилал:Зах зээлийн уналт
Мухулай
Мухулай (бас Мухали, Мукали, Мохули, Мухури гэх мэтээр бичдэг) (1170-1223) нь Чингис хааны доорх хүндэт захирагч бөгөөд итгэмжлэгдсэн хүн болсон монгол жанжин ("боол" ("bo'ol") - албаны "үүрэг хүлээсэн нэгэн") байв. Монголчуудад үнэнч байх тангараг өргөсөн жалайрын ахлагч Гүүн-Увагийн (Gü'ün-U'a) хүү тэрээр Их Хаан болон Монголын эзэнт гүрэнд тууштай, чадварлаг зүтгэснээрээ олсон "Битүү нэгэн" (үг дуу цөөн, гүн бодлоготой) гэх утгатай "Мухали" ("Muqali") (энэ нэрийг одоо "Мухулай" гэж бичиж байна) хэмээх нэрээр алдаршжээ.
Алтан улс руу довтлох үед Мухулай Чингис хааны хоёрдугаар тушаалтны үүргийг гүйцэтгэж, Хятадын амбан захирагчаар дэвшсэн ба Чингис хаан Төв Азийг байлдан дагуулахаар мордсоны дараа түүнд бие даасан байдлын асар их эрх олгосон байна. Аливаа давуу талыг олж авахын тулд үй олноор хөнөөхөд бэлэн байсан олон монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Мухулай ихэвчлэн эвлэрлийн арга замаар дайснуудаа найз нөхөд болгохыг оролддог байлаа.
Өгэдэйн хаанчлалын үед (1229-1241) түүнийг монгол жанждын ер бусын авьяаслаг хэсгийн шилдэг нь гэж үздэг байв. Маш хязгаарлагдмал нөөцтэй байсан ч ялагдал хүлээгээгүй амжилтыг нь авч үзвэл түүнийг түүхэн дэх хамгийн агуу цэргийн жанждын нэг гэж тооцож болох юм. Тэр "маргаангүй Монголын тэргүүлэх зүтгэлтнүүдийн нэг бөгөөд дээд удирдагч" байсан. Түүний орон нутгийн хэргийг шийдвэрлэхдээ мэргэн ухаантайг нь онцлон тэмдэглэсэн байдаг.
Амьдрал
Гүүн-Увагийн гуравдугаар хүү Мухулай нь боржигин монголчуудын үе дамжсан хамжлага болох Жалайр аймгийн "Жат" овогт төржээ. Юань улсын судрын 119-р дэвтэр дэхь Мухулайн шастирт Мухулайн эцэг "...Күнвэнгува нь Тайзу гийн туг доор байхуйд Мэргидийг түвшитгэж, Найман аймгийг дайлахуйд олон гавьяа байгуулжээ... Нэгэн удаагийн дайсны цэрэгт нэхэгдэж байхад Тайзугийн морь үхсэнд... Күнвэнгува өөрийн морио унуулж, өөрөө нэхэх цэргийг тосч байлдан үхсэн..." хэмээжээ. Гүнгоо нь таван хөвүүнтэй байсны гурав дахь нь Мухулай юм. "Мухулайг төрөх цагт гэрийн дотроос цагаан уур гарсанд бөө гайхаж өгүүлсэн нь: Энэ гайхамшигт хөвгүүн болой", "жич өсөөд ухаан нь гүн, мэргэн бодлоготой, гар нь том, харвах намнахдаа чадамгай, нум татах нь хоёр таар (1 таар 20 кг гаруй) татмуй" гэж тэмдэглэжээ.
Монголын нууц товчоонд түүнийг Чингис хааны хараат болсныг Жүрхинийг дарсан 1196 онд гэдэг бол Юань улсын судрын 119-р дэвтэр Мухалигийн шастирт Мэргидийг дайлсан үеэс эхлүүлдэг. Анх Боржигины салбар жүрхин нартай холбоотой байсан Мухулайн аав, авга ах нар 1197 онд жүрхин нарыг ялах үед нь Тэмүжинд үнэнч байхаа тангарагласан. Гүүн-Ува өөрийн хүү Мухулайг Тэмүжинд хувийн боол болгон өргөв. Чингис хааны хэд хэдэн зарц хожим түүний армийн чухал албан тушаалд томилогдсон, тухайлбал Зэлмэ балчир хүүхэд байхдаа тангараг өргүүлж Чингисийн боол болон өгөгдсөн ба хожим мянгатын ноёны албан тушаалд дэвшсэн байна. Чингис хааны зарц байх хугацаандаа Мухулай Чингис хаантай их дотно болсон байх. Энэ дотно харилцаа нь түүнийг Чингисийн хамгийн ойрын зөвлөхүүдийн нэг болоход хүргэжээ.
1206 онд Чингис хааныг хаан ширээнд залах үеэр Мухулайн тусламжийг эргэн дурсаж, түүнийг 95 мянганы ноёдын гуравт эрэмбэлж, зүүн жигүүрийн түмтийн ноёноор томилов.
Алтан улсыг дайлсан нь (1211-1217)
1211 оны цагаагчин хонин жил Жиньбо (金薄), Шюаньдэ (宣德) зэргийг дайлж даруй Дөсинийг (德興) эзлэв.
1212 оны хар бичин жил Юньжун (雲中), Жю-юань (九原), Фужоуг (撫州) бүслэхүйд, Алтан улсын тал Үнэгэн даваанд (野狐嶺) их цэрэг цуглуулснаа дөчин түмэн цэрэг хэмээн цуу тарааж байлдахаар бэлдсэнд Мухулай ноён өгүүлсэн: “Тэд олон бид цөөн тул үхтэл хүчлэн байлдахгүй болбоос ялахад хялбаргүй болой” хэмээгээд шилдэг цэргийг удирдан Алтан улсын цэргийн эсрэг гарамгай байлдаж, дараад Хуайху (澮河) голд хүртэл нэхэн байлдаж, дайсны үхсэн хүний яс зуун газар (1 газар=500 метр) хүрэв.
1213 оны харагчин тахиа жил Жю Юйгуан (居庸關) боомтыг бүслэн байлдахдаа хотын хэрэм рүү өөрийн жанжин Товыг илгээж цэрэг захируулаад Сижин коу (紫荊口) аманд хүрвээс, Алтан улсын зүүн этгээдийн цэргийн жанжин Гаочи цэрэг авч эсэргүүцэн байлдахаар ирсэн ч, байлдалүй зугтсан тул Жужоу (涿州) хотыг эзлэн аваад, түүнээс цэргийг хувааж Иду (益都), Бин(濱), Тай (棣) олон хотыг байлдаж, эзлэн аваад даруй Бажоу (霸州) хотод ирсэнд, дайсны цэргийн жанжин Ши Тяньни (史天倪), Сяо Бодиэ (蕭勃叠) нар харьяат цэрэг, иргэнээ тэргүүлэн дагаар орсныг Мухулай ноён түмт болгов.
1214 он хөх нохой жил, Яньжин (Одоогийн Бээжин хот) хотыг бүслэхэд, Алтан улсын эзэн найрамдахыг гуйсанд Чингис хаан зөвшөөж, хойш эргээд олон цэрэг захирагчид тушаажээ. Мухулай буцах замдаа Ляодуны хойг дахь Алтан улсын Гаожоу (高州), Лузун (盧琮), Жиньфу (金樸) хотуудыг эзлэн авав.