cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гончигжалцангийн Бадамдорж
Түүхэн баримт
Монголын үндэсний архивт 1919 онд Нийслэл хүрээнд сууж байсан Бүрэн эрх төлөөлөгч Чен-И ба Богд хаант Монголын улсын удирдлагатай хийсэн хэлэлцээний үеийн тэмдэглэлийн хэсэг хадгалагдаж байна. Тэрхүү тэмдэглэлд Монголын автономит төрийг устгасаны төлөө Монголын ноёд, том лам, хутагт нарт мөнгөн шагнал олгох асуудлыг хэлэлцсэн байх бөгөөд 138 хүний нэр, цол хэргэм болон олгох мөнгөн шагналын хэмжээг заасан жагсаалтыг үйлдсэн нь хадгалагдан үлджээ. Жагсаалтын эхэнд Ерөнхий сайд, Эрдэнэ шанзав да лам Гончигжалцангийн Бадамдоржид 30 мянган лан мөнгө, Дотоод яамны дэд сайд дархан чин ван Пунцагцэрэн ба дэд сайд Да лам Пунцагдорж нарт тус бүр 15 мянган лан мөнгө, Гадаад яамны сайд, Хичээнгүй гүн Б. Цэрэндоржид 20 мянган лан мөнгө гэх зэргээр нийт 354 мянган лан мөнгө олгохоор заасан байна. 1920 онд Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр автономит эрхийг устгасан. Нэгэнт хэлэлцэн тохирсон зүйл хэрэгжсэн тул мөнгөн шагналаа авсан байх магадлал өндөр.
Хиагтын гэрээ
Хятадын талын Гэрээний төслүүд
Хорин гуравдугаар зүйл
Гончигжалцангийн Бадамдорж
Түүхэн баримт
Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд Ангилал:Монголчууд Ангилал:19-р зуунд төрсөн Ангилал:1920 онд өнгөрсөн
Хиагтын гэрээ
Хятадын талын Гэрээний төслүүд
Халхын дөрвөн чуулганы Дотоод монголын олон чуулган лугаа нийлэх хил хязгаар хийгээд Ховдын артай лугаа нийлэх хил хязгаарыг зүйгээр Дундад газрын засгийн яамнаас тушаалтан томилон Гадаад монголын томилох түшмэл лугаа нийлэн байж дахин байцаан тогтоомуй. Их Дундад Иргэн Улсын гуравдугаар он, даруй Орос улсын нэгэн мянга есөн зуун арван дөрвөн он
Монгол Хятад Орос гурван улсын гэрээ (Батламжилсан эх-Монгол хэлээр)
=== Монгол Хятад Орос гурван улсын гэрээ (Батламжилсан эх-Орос хэлээр) ===
1915 г., мая 25. — Трехстороннее соглашение России, Китая и Монголии об автономии Внешней Монголии.
Его императорское величество государь император и самодержец всероссийский, президент Китайской Республики и его святейшество богдо чжебцзун дамба хутухта хан Внешней Монголии, движимые искренним желанием разрешить общим соглашением разные вопросы, возникшие вследствие создавшегося во Внешней Монголии нового положения вещей, назначили своими уполномоченными:
его величество государь император и самодержец всероссийский: своего дипломатического агента и генерального консула в Монголии, действительного статского советника Александра Миллера;
президент Китайской Республики: генерала Би Гуй-фана и чрезвычайного посланника и полномочного министра в Мексике Чэнь Лу, и его святейшество богдо чжебцзун дамба хутухта, повелитель Внешней Монголии своих: помощника главного начальника юстиции эрдени чжонон бэйсэ Ширнин Дамдина и главного начальника финансов тушету Цин-вана Чакдурчжаба, которые, проверив свои полномочия, согласились между собой о нижеследующем:
Статья 1-я Внешняя Монголия признает русско-китайскую Декларацию и ноты, обмененные между Россией и Китаем 23 октября 1913 года (5-го числа 11-го месяца 2-го года Китайской Республики).
Статья 2-я Внешняя Монголия признает над собой сюзеренитет Китая. Россия и Китай признают автономию Внешней Монголии, составляющей часть китайской территории. [103]
Статья 3-я Автономная Монголия не имеет права заключать с иностранными державами международных договоров, касающихся политических и территориальных вопросов. Что касается политических и территориальных вопросов, относящихся к Внешней Монголии, то китайское правительство, обязуется сообразоваться со 2-й статьей нот, обмененных между Россией и Китаем 23 октября 1913 года (5-го числа 11-го месяца 2-го года Китайской Республики).
Статья 4-я Титул «богдо чжебцзун дамба хутухта хан Внешней Монголии» жалуется президентом Китайской Республики, календарь коей применяется в официальных бумагах наравне с монгольским календарем с циклическими знаками.
Статья 5-я Россия и Китай, согласно 2-й и 3-й статьям русско-китайской Декларации 23-го октября 1913 года (5-го числа 11-го месяца 2-го года Китайской Республики), признают за автономным правительством Внешней Монголии исключительное право ведать всеми делами своего внутреннего управления, а равно и заключать с иностранными державами международные договоры и соглашения по всем вопросам, касающимся торговли и промышленности автономной Монголии.
Статья 6-я Согласно той же статье 3-ей Декларации, Россия и Китай обязуются не вмешиваться в существующий во Внешней Монголии автономный строй внутреннего управления.
Статья 7-я При предусмотренном статьей 3-й вышеупомянутой Декларации Китайском сановнике в Урге будет состоять военный конвой численностью не больше 200 человек. При его помощниках в Улясутае, Кобдо и Монгольской Кяхте военные конвои не будут превышать 50 человек каждый. В случае назначения, по соглашению с автономным правительством Внешней Монголии, помощников китайского сановника в другие местности Внешней Монголии, военные конвои при них не будут превышать 50 человек каждый.
Статья 8-я Императорское российское правительство не будет содержать при своем представителе в Урге больше 150 человек консульского конвоя. В других местностях Внешней Монголии, где уже имеются или будут основаны по соглашению с правительством автономной Внешней Монголии российские консульства или вице-консульства, военные конвои при них не будут превышать 50 человек каждый.
Статья 9-я Во всех торжественных или официальных случаях китайскому сановнику предоставляется первое почетное место. Он имеет право, в случае надобности, представляться его святейшеству богдо чжебцзун дамба хутухте хану Внешней Монголии в отдельной частной аудиенции. Таким же правом частных аудиенций пользуется и императорский российский представитель.
Статья 10-я Китайский сановник в Урге и его помощники в разных местностях Внешней Монголии, предусмотренные статьей 7-й настоящего соглашения, имеют общий надзор за тем, чтобы деятельность автономного правительства Внешней Монголии и подчиненных ему властей но нарушала сюзеренных прав и интересов Китая и его подданных в автономной Монголии.
Статья 11-я Территорию автономной Внешней Монголии составляют согласно 4-й статье нот, обмененных между Россией и Китаем 23 октября 1913 года (5-го числа 11-го месяца 2-го года Китайской Республики), области, находившиеся в ведении китайского амбаня в Урге, цзянцзюня в Улясутае и китайского амбаня в Кобдо, причем границей с Китаем служат границы хошунов четырех аймаков Халхи и Кобдоского округа сопредельных: на востоке — с Хулунбуирским округом, на юге — с Внутренней Монголией, на юго-западе с Синьцзянской провинцией и на западе — с Алтайским округом. Формальное разграничение между Китаем и автономной Внешней Монголией будет произведено особой комиссией из делегатов России, Китая и автономной Внешней Монголии, причем к началу работ по разграничению будет приступлено не позже двух лет со дня подписания настоящего соглашения.
Статья 12-я При ввозе китайскими купцами в автономную Внешнюю Монголию товаров любого происхождения таможенного обложения не устанавливается. Однако, китайские купцы будут уплачивать все установленные и могущие быть впредь установленными в автономной Внешней Монголии виды внутреннего торгового обложения, какие будут уплачиваться монголами автономной Внешней Монголии. Купцы автономной Внешней Монголии, ввозящие во Внутренний Китай местные товары всякого сорта, равным образом уплачивают как установленные, так и могущие впредь быть установленными виды торгового обложения, наравне с китайскими купцами. Иностранные же товары, ввозимые во Внутренний Китай из автономной Внешней Монголии, облагаются таможенными пошлинами, установленными Договором о сухопутной торговле 1881 года (7-го года правления Гуан-сюй).
Статья 13-я Гражданские и уголовные дола, возникающие между китайскими подданными, проживающими в автономной Внешней Монголии, будут рассматриваться и решаться китайским сановником в Урге и его помощниками в других местностях автономной Внешней Монголии.
Статья 15-я Гражданские и уголовные дела, возникающие между монголами автономной Внешней Монголии и проживающими в этой стране русскими подданными, рассматриваются и решаются порядком, указанным в 16-й статье русско-монгольского торгового Протокола 21 октября 1912 года.
Статья 16-я Все судебные дела, гражданские и уголовные, возникающие в автономной Внешней Монголии между русскими и китайскими подданными, разбираются и решаются следующим порядком: в судебных делах, где истцом или обвинителем является русский подданный, а ответчиком или обвиняемым — китайский подданный, русский консул лично или через уполномоченное им самим лицо участвует в судебном заседании на равных правах с китайским сановником в Урге или его делегатом или его помощниками в других пунктах автономной Внешней Монголии. Русский консул или уполномоченное им лицо допрашивает в зале заседания истца и русских свидетелей, а ответчика и китайских свидетелей чрез китайского сановника в Урге или его делегата, или его помощников в других пунктах автономной Внешней Монголии; рассматривает представленные доказательства, требует обеспечения исков, заключения экспертов, если считает экспертизу необходимой для выяснения права сторон, и пр.; он участвует в постановлении и выработке решения, которое подписывает с китайским сановником в Урге или его делегатом или его помощниками в других местностях автономной Внешней Монголии; приведение же решения в исполнение лежит на обязанности китайских властей. Китайский сановник в Урге и его помощники в других местностях автономной Внешней Монголии, равным образом, могут лично или через уполномоченных ими лиц присутствовать в российских консульствах при разборе дел, в которых ответчиком или обвиняемым является русский подданный, а истцом или обвинителем — китайский подданный. Приведение же решения в исполнение лежит на обязанности русских властей.
Статья 17-я Ввиду того, что часть телеграфной линии Кяхта — Урга — Калган пролегает по территории автономной Внешней Монголии, решено, что означенная часть этой телеграфной линии составляет полную собственность автономного правительства Внешней Монголии. Подробности, касающиеся устройства на границе этой страны и Внутренней Монголии передаточной телеграфной станции, обслуживаемой китайскими и монгольскими чиновниками, а равно и вопросы о тарифе для передаваемых телеграмм, распределении доходов и пр., будут обсуждены и улажены особой технической комиссией из делегатов России, Китая и автономной Внешней Монголии.
Статья 19-я Автономное правительство Внешней Монголии отведет в полную собственность правительства Китайской Республики необходимые помещения для пребывания китайского сановника в Урге и его помощников в Улясутае, Кобдо и Монгольской Кяхте, равно как и состоящего при них подчиненного штата. Для конвоев упомянутых лиц будут отведены необходимые земельные участки вблизи мест их пребывания.
Статья 20-я Китайский сановник в Урге и его помощники в других местностях автономной Внешней Монголии, равно как и состоящий при них подчиненный штат, пользуются монгольскими казенными почтовыми станциями применительно к постановлениям ст. 11 русско-монгольского торгового Протокола 21 октября 1912 года.
Статья 21-я Постановления русско-китайских Декларации и нот 23 октября 1913 года, 5-го числа 11-го месяца 2-го года Китайской Республики, равно как и русско-монгольского торгового Протокола 21 октября 1912 года, остаются в полной силе.
Статья 22-я Настоящее соглашение, написанное в трех экземплярах на русском, китайском, монгольском и французском языках, вступает в силу со дня его подписания. Из четырех текстов, по сличении оказавшихся согласными, руководствующим при толковании соглашения будет служить французский текст. Заключено в Кяхте в 25-й день мая месяца 1915 года, что соответствует 7-му дню 6-го месяца 4-го года Китайской Республики.
С. П. Би Гуй-фан	С. П.	А. Миллер. С. П. Ширнин Дамдин, С. П. Чэнь Лу. Чакдурчжаб.
Эх сурвалж
Ангилал:Эрх тэгш бус гэрээ Ангилал:Монголын эрх зүй Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын гэрээ Ангилал:Оросын Хаант Улсын гэрээ Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Улсын гэрээ Ангилал:1915 оны улс төр Ангилал:20-р зууны гэрээ
Бадгис аймаг
Бадгис (بادغیس Bādġīs, بادغیس‎) — Афганистан улсын Калайи-Нау төвтэй, 20591 км² газар нутаг, 53 түмэн хүнтэй аймаг.
Цахим холбоос
Ангилал:Афганистаны аймаг
Намко
Намко ХХК (株式会社ナムコ, Кабүшики-гайша Намүко, Namco Ltd.) бол видео тоглоом зохион бүтээдгээрээ алдартай, Японы томоохон корпораци юм. 2005 оны 9 сард Бандай компанитай нэгдсэнээр 2006 оны 3-р сарын 31-ээс эхлэн тоглоомууд нь Намко Бандай Гэймз гэх нэртэйгээр худалдаанд гарах болсон. Намко нь автомат тоглоомын төв болон хөгжөөнт тоглоомын хүрээлэнгийн үйл ажиллагаагаа дотооддоо үргэлжлүүлэхийн тулд дахин байгуулагдсан. Үүний төв байр нь Токиод байдаг.
Ангилал:Японы аж ахуйн нэгж Ангилал:Японы тоглоомын программ хангамжийн аж ахуйн нэгж Ангилал:1955 онд байгуулагдсан
Арис Мерритт
Арис Мерритт (Aries Merritt, 1985 оны долоодугаар сарын 24-нд төрсөн) нь Америкийн хөнгөн атлетикч бөгөөд 110 метрийн саадтай гүйлтийн төрөлд дэлхийн дээд амжилтыг 12.80 секундээр эзэмшдэг.
Холбоос
Ангилал:АНУ-ын 110 метрийн саадтай гүйгч Ангилал:110 метрийн саадтай гүйлтийн олимпын аварга Ангилал:60 метрийн саадтай гүйлтийн дэлхийн аварга Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Америкчууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Райан Брэтуэйт
Райан Брэтуэйт (Ryan Brathwaite, 1988 оны зургаадугаар сарын 6-нд төрсөн ) нь Барбадосын хөнгөн атлетикч бөгөөд 2009 оны ДАШТ-ий 110 метрийн саадтай гүйлтийн төрөлд алтан медаль хүртэж байв.
Холбоос
Ангилал:Барбадосын 110 метрийн саадтай гүйгч Ангилал:110 метрийн саадтай гүйлтийн дэлхийн аварга Ангилал:Барбадосын олимпын оролцогч Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Барбадосын панамерикийн наадамд оролцогч Ангилал:Барбадосчууд Ангилал:1988 онд төрсөн
Загал
Цагаанд шарга мэтийн өөр өнгө баахан холилдсон адууны зүсмийг загал гэнэ. Жишээ нь: улаан загал, бор загал гэх мэт.
Ангилал:Адууны зүсэм
Бен Дэвис (хөлбөмбөгчин)
Бенжамин Томас (Бен) Дэвис (Benjamin Thomas "Ben" Davies; 1993 оны дөрөвдүгээр сарын 24-нд Нит хотод төрсөн) — Уэльсийн хөлбөмбөгчин бөгөөд «Тоттенхэм Хотспур» болон Уэльсийн шигшээд хамгаалагчаар тоглодог.
Замнал
«Суонси Ситигийн» академийн төгсөгч Дэвис 2012 оны наймдугаар сарын 25-нд «Вест Хэм Юнайтедийн» эсрэг (3:0) сэлгээнээс анх гараалжээ. 2012 оны арваннэгдүгээр сарын 23-нд 3.5 жилээр гэрээгээ шинэчилэв. Дэвис 2013 оны нэгдүгээр сарын 19-нд «Сток Ситигийн» эсрэг (3:1) анхны бөмбөгөө оруулав.
Дэвис «Тоттенхэм Хотспуртай» таван жилийн гэрээг 2014 оны долоодугаар сарын 23-нд байгуулжээ.
Гадны холбоос
Ангилал:Уэльсийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Суонси Сити багийн тоглогч Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч Ангилал:Уэльсчүүд Ангилал:1993 онд төрсөн
Зээрд
Зээрд (зээрдэгч) - Өнгө улаан бөгөөд холоос үзэхэд бараан мэт харагдах адууны зүсмийг зээрд гэнэ.
Загал шарга
Хүзүү далны үс зурвас зурвасаар улаавтар ургасан шарга адууны зүсмийг загал шарга гэнэ.
Ангилал:Адууны зүсэм
Манхин
Өргөн халзан буюу хамар, дух, нүд бүгд цагаан адууны зүсмийг манхин гэнэ.
Ангилал:Адууны зүсэм
Ногоон морь
Зарим нутагт адууны хар саарал зүсмийг ингэж нэрлэнэ. Бас сосон хар, хулви хар ч гэдэг.
Ангилал:Адууны зүсэм
Мөнгөн уруултай
Хамрынхаа үзүүрт бяцхан цагаан арьс бүхий адууг мөнгөн уруултай хэмээнэ. Жишээ нь: мөнгөн уруултай хээр морь гэх мэт.
Балх аймаг
Балх (بلخ Balx, بلخ‎) — Афганистан улсын Мазар-и-Шариф төвтэй, 17249 км² газар нутаг, 1 сая 18 түмэн хүнтэй аймаг.
Цахим холбоос
Ангилал:Афганистаны аймаг Ангилал:Төв Азийн түүх
Монголчууд XX зууны эхэнд
“Манай Монгол овогтон болбаас эртний олон судар бичигт нэр гарсан ихээхэн түүхтэй улс мөн” Н.Магсаржав.
Монголчууд XX зууны эхэнд зурагт түүхийн ном нь Монсудар хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргадаг "Монголчууд" цувралын эхний боть бөгөөд ховор түүхэн гэрэл зургаар баяжуулсан бүх нийтийн түүхийн боловсролд зориулсан ном юм.
Зуу гаруй жилийн тэртээ монголчууд бид юу идэж ууж, өмсөж, хэрэглэж, ямар гэрт амьдарч, энэ ертөнцийн хүмүүсийн амьдралыг хэрхэн ойлгож, нүүдэлчин уламжлал, удам соёлоо хэрхэн хадгалан амьдарч байв гэдгийг энэхүү номонд түүхэн гэрэл зургаар өгүүлэх юм. Мөн XX зууны эхээр хоёр зуу гаруй жил Манжийн эрхшээл дор, “Мөхөж буй үндэстэн” хэмээгдэж байсан Монголчууд хэрхэн туурга тусгаар улс болж, төр улсаа сэргээн төвхнүүлж байсан үйл явдлыг тодорхой харуулах болно. Энэ бүхэнтэй уншиж танилцсанаар та монгол хүний авхаалж самбаа, эелдэг сайхан сэтгэлийг гадаадынхан хэрхэн үнэлсэн хийгээд монгол хүмүүс ямар саваагүй, сониуч зантай байсныг мэдэж болохоос гадна эх болсон байгаль дэлхийгээ хайрладаг хүнлэг, энэрэнгүй нүүдэлчин түмний эгэл амьдралын үнэн дүр төрхийг харах боломжтой аж.
Ангилал:Утга зохиолын бүтээл Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол
Түлэнхий шарга
Түлэнхий шарга гэдэг нь адууны улаан шарга, цагаан, шаргын хоорондох зүс юм. Мөн гүн шаргал орно.
Өмнөд Вьетнам
Өмнөд Вьетнам нь одоогийн Вьетнам улсын өмнөд хэсэгт 1955-1975 оны хооронд оршин тогтносон улс юм. 1950 онд "Вьетнам Улс" (1949–55) гэгдэн олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн тус улс нь хожим "Бүгд Найрамдах Вьетнам Улс" (1955–75) гэдэг албан ёсны нэртэй болжээ. Нийслэл нь Сайгон буюу 1975 оноос Хошимин хот болсон. "Өмнөд Вьетнам" болон "Умард Вьетнам" гэх нэршил нь 1954 онд тогтсон, Вьетнамыг 17-р өргөргөөр коммунист болон коммунист биш бүсэд хуваасан Женевийн хурлаар хэвшсэн нэр томъёо болно.
Өмнөд Вьетнам нь Францын колоничлолын үед Францын Энэтхэг-Хятадын бүрэлдэхүүн дэх Вьетнамын өмнөд хэсэгт, гуравны нэгийг нь эзлэн орших Кошичина колониос улбаатай. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Хо Ши Минээр удирдуулсан Вьет Минчүүд Ханойд тусгаар тогтнолоо зарласан бөгөөд 1949 онд Вьетнамын коммунист биш улс төрчид Сайгонд хуучин эзэн хаан Бао Дайгаар удирдуулсан сөрөг Засгийн газрыг эмхлэн байгуулжээ. 1955 онд ерөнхий сайд Нго Дин Дьем Бао Дайг засгийн эрхээс зайлуулж, хуурамч тунхаглал гарган өөрийгөө Ерөнхийлөгч болгож авсан. Дьем 1963 онд цэргийн эргэлт-ээр албан тушаалаа алдсан бөгөөд түүний дараа богино настай хэд хэдэн Цэргийн Засгийн газар тогтож байлаа. Ингээд 1967 онд генерал Нгуен Ван Тьеу засгийн эрхэнд гарч, 1975 он хүртэл захирчээ. 1959 онд эхэлсэн Вьетнамын дайн болон Хойд Вьетнамын дэмжлэгтэй партизаны арми болох Вьет Конгийн хүч Өмнөд Вьетнамыг туйлдуулж байлаа. Дайн байлдааны явц 1968 онд оргилдоо хүрсэн бөгөөд мөн онд болсон Тетийн давшилтад Өмнөд Вьетнамын 1.5 сая гаруй, АНУ-ын 500,000 гаруй цэрэг оролцсон гэдэг. Оролцогч талуудын хооронд 3 жил үргэлжилжсэн яриа хэлэлцээний эцэст 1973 онд байгуулсан Парисын энхтайвны хэлэлцээрээр дайн зогссон хэдий ч тулалдаан үргэлжилсээр Умард Вьетнамын арми 1975 оны 4 сарын 30-нд Сайгоныг эзлэн авснаар Өмнөд Вьетнам улс үгүй болжээ.
Парисын энхтайвны Хэлэлцээр байгуулсан гавьяаг үнэлж Х.Киссинжер, Ле Дык Тхо нар Нобелийн шагнал хүртсэн боловч Умардын талыг төлөөлөгч Ле Дык Тхо энхтайван гүйцэд тогтоогүй гээд шагналаас татгалзсан байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Энэтхэг-Хятадын нэгдүгээр дайн Ангилал:Вьетнамын дайн Ангилал:Азийн түүхэн улс
Улаан бор
Адууны зүсмийн борд улаавтархан өнгө холилдсоныг нь улаан бор зүсэм гэнэ. Улаан, хөх, цагаан, харавтар өнгийн зүс холилдсон мөртлөө улаавтар үс нь их байна.
Ангилал:Адууны зүсэм
Баглан аймаг
Цахим холбоос
Ангилал:Афганистаны аймаг
Вардак аймаг
Вардак (وردک Wardak, وردګ) — Афганистан улсын Майданшахр төвтэй, 8938 км² газар нутаг, 58 түмэн хүнтэй аймаг.
Бамиан аймаг
Цахим холбоос
Ангилал:Афганистаны аймаг
Газни аймаг
Газни (غزنی Ġazni, غزني) — Афганистан улсын Газни төвтэй, 22915 км² газар нутаг, 1 сая 10 түмэн хүнтэй аймаг.
Цахим холбоос
Ангилал:Афганистаны аймаг
Херат аймаг
Херат (Герат, هرات Herāt, هرات‎) — Афганистан улсын Херат төвтэй, 55 мянган км² газар, 1 сая 80 түмэн хүнтэй аймаг.
Цахим холбоос
Ангилал:Афганистаны аймаг
Абеба Арегави
Абеба Арегави Гебрецадик (Швед хэл:Abeba Aregawi Gebretsadik, 1990 оны долоодугаар сарын 30-нд төрсөн) нь Шведийн дундын зайн гүйлтийн тамирчин бөгөөд 1500 метрийн зайн төрөлд Дэлхий болон Европын аварга юм.
Түүний хувийн дээд амжилт нь 3:56.54 минут.
Оно Хитоши
Оно Хитоши (小野 仁) нь Японы бэйсболын шидэгч юм.
Акитагийн Эдийн Засаг, Хууль Зүйн Их Сургуулийн харьяа ахлах сургуульд байхдаа 1994 онд шигшээ багтаа багтаж дэлхийн АШТ-д оролцож байсан удаатай. Гэвч мөн онд ахлах сургуулиа дүүргээд мэргэжлийн тамирчин болж чадалгүй, Нихон Сэкию компанид ажиллах болсон бөгөөд тус компанийн бэйсболын багт тоглож байв. Тэр үедээ 1996 оны Атлантын олимпод оролцож мөнгөн медаль хүртсэнээр олимпийн дараах драфтын 2-оор Ёмиүри Жайантс баг түүнийг сонгожээ. 2-р багт амжилттай тоглож байсан хэдий ч 1-р багт дэвшмэгц бөмбөгөө алдаж шидэх нь ихэсдэг муу зуршилтай байсаар амжилт үзүүлж чадалгүй, 3-хан ялалт байгуулжээ. Ийнхүү 2002 оны улирлын дараа Кинтэцү багт солилцоогоор очсон ч улирлын өмнөх сорилтыг давж чадалгүй, 1-р багт багтахгүй байсаар 2003 онд багаасаа хасагдсанаар түүний Япон дахь мэргэжлийн бэйсболын замнал өндөрлөжээ.
2004 онд Америкийг зорьж, Мэйжор Лигийн Миннесота Твинс багтай гэрээ байгуулсан ч 2005 он хүртэл доод лигүүдэд л тоглож байв.
Ангилал:1976 онд төрсөн Ангилал:Японы бэйсболчин
Азийн снукер бильярдын тэмцээн
Лавлах холбоос
Ангилал:Снукерын азийн аварга шалгаруулах тэмцээн
Бадахшан аймаг
thumb|Газрын зураг thumb|Нутгийн хуваарь
Түүхэн Бадахшан нутгийн нэгэн хэсэг юм. Аймаг дотроо 28 сум, 1200 суурин, 904700 оршин суугчтай.
Газар нутгийн талбайн хэмжээ — 44060 км². Засаг захиргааны төв нь Файзабад хот болно.
Газар зүй
thumb|Байгаль thumb|Хиндукушийн [[Ношак]]
Хил хязгаар
Бадахшан аймаг умард талаараа Тажик улсын Горно-Бадахшан, Хатлон нутагтай, өмнөд талаараа Пакистаны Читрал, Умард нутаг, дорнод талаараа Хятад улсын Шинжаан нутгуудтай хил залгадаг.
Газрын байц
Тус нутгийн дорнод үзүүр Ваханы зам нь эртнээс Торгоны замын хэсэг, тээвэр худалдааны ашигтай газар юм.
Ургамал, амьтан
Нутгийн ихэнх хэсэг ойт хээрийн бүс юм.
Памир голын дагуу мод ургана. Самар, алим ургадаг.
Ваханы зам нь тал хээрийн бүс болно.
Файзабадааас өмнө зүгт говь цөл байна. Заг, чацаргана ургадаг.
Түүх
Эрт үед Ахемены улсын нутаг байсан. Нутгийн нэр нь перс хэлний «бадахш» хэмээх цол хэргэм, «-ан» буюу түүнд хамаарах гэсэн утгатай.
16-р зуунд Бухарын хант улсын мэдэлд орсон. 1750 онд Дурраны улсын мэдэлд шилжсэн. 19-р зуунд Баракзайн улсад хамаарч байв.
Дайн дажингүй зуун жилийн дараа 1980 онд Зөвлөлт-Афганы дайны үед Мужахидины бослогын газар болсон.
1990-ээд онд Бурхануддин Раббани, Ахмадшах Масуд нарын мэдэлд байв. 1996-2001 оны хооронд Талибаны эзэлж чадаагүй ганц нутаг нь Бадахшан байв.
Дараа нь Мавлави Шарики гэх лалын шашинт удирдагчтай болсон. Раббани бол Талибаны эсрэг Умардын эвслийн сүүлийн үлдэгдэл байсан.
Талибаны дараа үед бослого хөдөлгөөнгүй цөөн нутгийн нэг байсан. Үе үе талибаны зүгээс халдан довтолж байв.
2015 оны 10-р сарын 26-нд Хиндукуш уулнаа 7.5 магнитуд газар хөдөлснөөр нутгийн 30000 айлын гэр сүйтгэгдэж, хэдэн мянган хүн нас нөхцжээ.
Нийгэм
thumb|Хүн ард thumb|Лазурит үнэт чулуу
Засаг захиргаа
Өнөөгийн засаг дарга нь Шах Валиуллах Адиб юм. Тажик, Хятад, Пакистантай хиллэдэг зурвасыг Афганы хилийн цагдаа (АХЦ) манадаг. Афган улсын цагдаа (АУЦ) хууль хэрэгжилтэнд хяналт тавьдаг. Нутгийн хилийн цагдаа болон дотоодын цагдааг улсын төв албан байгууллагаас томилдог. Цагдаагийн газарт НАТО зэрэг цэргийн байгууллага тусалдаг.
Эрүүл мэнд
Ундны усны хэрэглээ 2005 онд 13% байсан бол 2011 онд 21% болж нэмэгдсэн. Эрүүл мэндийн байгууллага хөгжил муу. Эхийн эндэгдэл их байгаа.
Боловсрол
БОРНА сургууль бол аймагт ганц байгаа дээд боловсрол олгодог байгууллага юм.
Эдийн засаг
Ашигт малтмалаар баялаг боловч ядуурал байна. Хар тамхины ургамал орлогын эх үүсвэр болдог.
Лазурит үнэт чулууг 6000 жилийн тэртээгээс олборлосон. Умардын эвсэл Мужахидин зэрэг цэргийнхэн олборлосон. Геологийн судалгаагаар үнэт чулуу элбэгтэй. Куран ва Мунжан суманд уурхай байна.
Спорт
БОРНА-ийн крикетийн баг улсын тэмцээнд оролцдог.
Хүн ам зүй
Аймгийн 904700 оршин суугч ихэвчлэн хөдөө амьдарч байна. Үндэс угсааны хувьд Тажик, узбек, хазара, паштун, хирги, кызылбаш гэх мэт олон янз байна. Тажик гэх мэт ихэнх нь дари перс хэлтэй. Дараа нь узбек хэлтэн байна. Шугни, мунжи зэрэг памир төрлийн хэлтэй ард түмэн бас бий. Ихэнх нь лалын суннит урсгалын шүтлэгтэй. Цөөн шийт байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Афганистаны аймаг
Валери Адамс
Валери Касанита Адамс (Valerie Kasanita Adams, 1984 оны аравдугаар сарын 6-нд төрсөн) нь Шинэ Зеландын хөнгөн атлетикч бөгөөд бөөрөнцөг түлхэлтийн тамирчин юм.
Түүний бага дүү Стивен Адамс нь мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин.
Цахим холбоос
Ангилал:Бөөрөнцөг түлхэлтийн олимпын аварга Ангилал:Бөөрөнцөг түлхэлтийн дэлхийн аварга Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадмын хөнгөн атлетикийн аварга Ангилал:Шинэ Зеландын бөөрөнцөг түлхэгч Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Шинэ Зеландын олимпын оролцогч Ангилал:Шинэ Зеландын олимпын аварга Ангилал:Шинэ Зеландын Гавьяаны одон шагналтан (Даме Компаньон) Ангилал:Шинэ Зеландчууд Ангилал:1984 онд төрсөн
Мохийн тулалдаан
Мохийн тулалдаан бол Бат хан болон Сүбэдэй баатрын цэрэг Унгарын IV Бела вангийн удирдсан Хорват, Унгарын 65000 цэргийг бут цохисон тулалдаан юм. Монголын их цэрэг Бат хааны удирдлага дор баруун хойш аялсаар Оросын нутгийг шударч гараад 1241 онд Киевийг авч улмаар хоёр хуваагдан гол хүч нь Унгарыг зорьсон бол жанжин Хадаан, Байдар нар гол хүчний баруун жигүүрийг халхлах зорилгоор Польшид цөмрөн орж Легницийн орчим Польш,Герман,Чехийн хамтарсан хүчинтэй тулав. Унгарчууд анх монголчуудын аюул айсуйг сонссон нь 1229 он бөгөөд Оросоос зугатаж очсон хэсэг ноёд Унгарын Андраш II хаанд энэ тухай дуулгажээ. 1237 онд санваартан Жулианус Андраш II-ын ширээг залгамжилсан Бела IY хаанаас элчийн үг авч Бат хааныг гэдрэг эргэхийг ятгахаар угтаж очсон бөгөөд буцахдаа авч ирсэн тулган шаардах бичигт нь Бат хаан мажаруудыг үг дуугүй бууж өгөх, зугатаж хоргодсон Кипчакуудын толгойлогчийг гаргаж өгөхийг шаардсан бөгөөд үгүй бол голомтыг нь самарна гэсэн байв. Хариу ирээгүй тул Бат хаан 1239 онд баруун тийш зугатсан куманчуудаар нэг, 1241 онд ялагдсан польшуудаар бас нэг захиа илгээжээ. Бела IY хаан монголчуудын хилэнг хөдөлгөхөөс айж 1240 онд Черниговын ван Ростиславт охиноо өгөх гэж байсан, мөн Галицын ван Даниил Романовичийн охинтой хүүгээ гэрлүүлэх гэж байснаа болиод байсан боловч монголчуудын довтолгоо зайлшгүй гэдгийг Бат хааны сүүлчийн захиа ирсэн 1241 онд л нэгмөсөн ухаарчээ. Ингээд монголчуудтай тулахаар шийдэж цэрэг дайчлахын хамт Европын орнууд, Пап ламаас тусламж хүсчээ.
Түүний хүсэлтийг хүлээж авсан Австрийн хунтайж Фрэдерик цөөн тооны хүнд морин цэрэг авч ирэв. Унгарын цэргийн хүч сулаас гадна ихэс ноёд нь Монголын аюулыг бүрэн дүүрэн ухамсарлаагүйгээс гадна Бела IY хааны төвлөрсөн засаглал унавал өөрсдийнх нь эрх хүч нэмэгдэнэ гэж тооцоолсон нь ч байсан тул байдал тун хүнд байв. Бела IY хаан эхлээд яаран хөдлөхгүй дайснаа харзнах бодлого барьж байсан боловч холбоотнууд нь үүний эсрэг байжээ. Тэрбээр монголчуудаас хүн хүчний хувьд хавьгүй илүү байснаас гадна Батын цэргийн нэлээд нь эзэндээ үнэнч эсэх нь эргэлзээтэй орос цэргүүдээр бүрдсэнийг мэдэж байсан, дээр нь нэр төрийн хэрэг гэж бий тул холбоотныхоо үгийг авч цэрэг бүрэн цуглахаас өмнө монгол цэрэгтэй тулахаар шийдсэн байна. Дайснаа ийм гэнэтийн шийдвэр гаргана гэж санаагүй Бат хаан Унгар-Хорватын цэрэгтэй дангаар байлдахад хүчин мөхөстөхөө тооцоолоод Баруун этгээдэд хийсэн аян дайныхаа туршид бараг анх удаа ухарчээ. Унгарчуудад араасаа аажмаар нэхүүлэн зүүн тийш хэдэн өдөр аялсан Бат Карпатын нуруу хүрэх замын хугаст Сүбээдэйн их цэрэгтэй нийлэв. Улмаар Унгарын хувь заяаг шийдсэн түүхэн тулалдаан дөрөвдүгээр сарын 11-нд Мохийн хөндий гэдэг газар, Шайо голын хөвөөнд болов. Монгол цэргийн толгойн ангийг зургаан өдөр нэхсэн Унгар-Хорватын цэргийг Монголын гол хүч энд хүлээн авч байлдсан байна.1241 оны гуравдугаар сарын дундуур монголчууд Карпатын нурууг Веретийн (“Оросын хаалга” ч гэдэг) даваагаар даван Унгарт орж ирсэн бөгөөд мөн сарын 16 гэхэд Бат хааны 10 мянган морьт цэргийн түрүүч болох Шибаны (Батын дүү) анги Пештийн (одоогийн Будапешт) барааг харжээ. Хадааны (Гүюгийн дүү) анги арай урдуур тойрч Молдав, Трансильванийг дайран Унгарын Бистрица, Орадя, Темешвар хотуудыг авав. Мөн бас нэг багавтар анги бүр урдуур буюу Валахын нутгаар аялж Арад, Перг, Ерес гэдэг хотуудыг авсан шиг явжээ. Карпатын нурууны баруунтай, Дунай дундадын нам дор газар буюу нөгөө нэрээр Панноны уужим хөндийд бусад замын цэргээсээ хоёр долоо хоногийн өмнө гарч ирсэн Бат Унгарын гол хүчнээс 20 километрийн зайд хүрээ бууж арын хүчээ хүлээхийн хамт унгарчуудыг үе үе сандарган дав дувхийлгэж суув.Ван улсынхаа өнцөг булан бүрт цустай сэлэм барьсан элч явуулж 65000 цэрэг цуглуулж Буда,Пешт хотод орж бүгсэн.1241.3.15 гэхэд монголчуудын толгойн анги хотод тулж ирэв.Хотоос гарч тулалдахыг Бела ван хатуу хорьсон ч Колочийн их хамба дур мэдэн хотоос гарж отолдонд орж хүйс тэмтрүүлж өөрөө амь наанаатай хотод орж ирсэн.Голын эрэг дээрх - хотыг бүслэхэд Бат хаанд хүндрэлтэй учраас шалгарсан арга мэхээ хэрэглэж нэгэн амжилтгүй дайралтын дараа зугтав Бела ван энэ аргад итгэж бүх цэргээ дагуулан араас нь нэхэв.Монголчууд 6 өдрийн турш зугтаж Сайо гол дээр очсон.1241,4,9 ны өдөр Бат хаан цэргээ 2 хувааж 1ээр нь сэм гол гатлуулж нөгөөгөөр нь дайсныгтатаж байлдхаар тогтов.гэвч энэ өдөр Монголчуудад ялалт авчирсангүй. Монголчуудад өөрөөсөө хүн хүчээр хавьгүй илүү дайсныг ялахад амаргүй байсан дээр нь 2 хуваасанд хүч тарамдаж ,нэрмээс болж цэргийн нөгөө хэсэг гол гаталж чадаагүй явдал юм.
Орой нь Бат хаан цэргийн яаралтай зөвлөгөөн хуралдуулж нэгэнт голыг гаталж чадахгүй юм чинь шийдвэрлэх тулалдаанд орохыг зайлсхыг санал болгоход Сүбээдэй баатар эрс татгалжаз хаан эзэн минь таныг хүчээр тулалдуулж чадахгүй ч та миний тулалдахыг хорьж чадахгүй гэжээ. Цэргийн жанжид Сүбээдэй баатрыг дэмжсэнээр шийдэгджээ. Тэр шөнө Мажаруудад(Унгар,Хорват) Монголчууд шөнө сэм гол гаталах гэж байгааг олзны орос хүн мэдэгджээ тэд тэр даруй Коломан Үголонис нарын Темплиерын рыцариуд шууд гүүрийг давж тэнд байсан Монголчуудыг цохиж Хүчтэй сэргийлэх йнги тавьжээ. Ийнхүү Мажарууд Сүбээдэй баатрын явуулсан хоосон тагнуулын үгэнд итгэж Сайо голын ганц гүүрийг гартаа авсан гэж дайсан нь өөрөөс нь тоо хувьд цөө зэргээс хамаарч ялна гэж хөөрцгөөж байв. 1241,4,10 нд Монголчууд хөвж инженерийн ангийн тавьсан нөөц гүүрээр гарж шидэгч машинаар гүүрийн ангийг үлдан хөөжээ. Өглөөний 5 цаг гэхэд монголчууд голын нөгөө эрэгт гарав.Үй олон сум шаагих чимээнээр Бела вангийн 65000 цэрэг сэржээ. Унгарчуудын гол түшиц болж байсан энэхүү ширүүн урсгалт Шайо гол дээрхи 200 метр урт гүүрийг тойрон 11-ний үүрээр эхэлж бүтэн өдөр үргэлжилсэн тулалдаан монголчуудын цэргийн гарамгай ур чадварыг гялалзтал харуулж ийнхүү тэдний бүрэн ялалтаар төгссөн билээ. Энэ үед Коломан Үголонис нар монголчуудыг хөмөрч хаяхаар дайрав энэ удаа Монголчууд зугтсангүй 2 цаг үргэлжилсэн ширүүн тулаан болов. Бела вангийн нэмэлт хүч монголчуудыг устгана гэж найдсан боловч Сүбээдэй баатрын цэгэд зохигдож байв. 7 цаг гэхэд тулалдаан бараг шийдэгдэв. 12 цаг Мажарууд(Унгар,Хорват)Хүрээндээ шахагдаж тасралтгүй монголчуудад харвуулж байв. Энэ үед Коломан Үголонис Темплиерийн рыцариуд бүгд алагдаж Коломан Үголонис нар хүнд шархадаж хүрээндээ буцаж ирэв. Мажарууд зугтах газаргүйгээ ойлгомогц маш ширүүн эсэргүүцэж эхэлтэл Сүбээдэй баатар шалгарсан аргаа хэрэглэж бүслэлтэндээ маш жоохон зай гарав тэр зайгаар Мажарууд зэр зэвсгээ хаяж амиа бодон зугтаж сүүлчийн хүн гарж дуусангуут монголчууд морио сэлгэж унаад араасан нэхэн хөөж толгой дараалан хядав. Энэ тулалдаанаар 65000-56000 амь үрэгдэж 2 долоо хонгийн дараа Мажарын нийсллийг галдан шатаав.Адриатын тэнгисийн зүүн хөвөөн дэхь Клис хэмээх цайзыг монгол жанжин Хадаан Унгарын хаан Бела VI-ыг нэхэх замдаа 1242 оны гуравдугаар сард уулгалж байв.
Одоогийн Хорват улсын нутаг.Сүүлийн үеийн Европын эрдэмтдийн судалгаагаар Шайогийн тулалдаанд Унгар, түүний холбоотнуудын 60 мянга, Монголын 30 мянган цэрэг оролцсон гэдэг. Мөн Жүвэйнийн түүхэнд монгол цэргийн хүч дайснаасаа хоёр дахин бага байсан гэжээ. Унгарчууд хүн хүчнийхээ 80 хувийг алдсан бөгөөд Монголын талаас 1000 гаруй цэрэг амь хохирсон гэж зарим судлаач тэмдэглэсэн нь бий. Хүнд чулуу харвагч, хиймэл гүүр зэрэг цэрэг байлдааны олон чухал арга хэрэгслийг унгарчууд болон тэдний холбоотнууд энэ тулалдаанд л анх удаа үзсэн гэнэ. Дайсныхаа гол хүчийг бүрэн бүсэлсэн монголчууд бүслэлтээ хумиагүй бөгөөд зугтагсдыг аажуу тайвнаар нэхэн цөөн цөөнөөр арилгаж явсаар зургаан өдрийн дараа тэдний сүүлийг даран Пешт хотод орсон гэдэг. Бела IY хаан гэр бүлээ авч Австрид зугатан очиж хоргоджээ. Хадааны цэрэг Бела IY-ийг нэхсээр дараа жилийнх нь өдийд гэхэд Хорват, Далмацийг эзлэн Адриатын тэнгисийн эрэгт хүрсэн бөгөөд улмаар зүүн урагш эргэн Серби, Болгарыг эзэлсэн юм. Унгарыг шинээр төвхнүүлэх ажлыг эхлүүлж Унгарын эзэнт гүрний Дунайн цаадах нутгийг тойрог болгож хуваан тус бүрт нь хүн тавьсан Бат цэргийнхээ нэг хэсгийг Хадааны араас илгээхийн хамтаар Австри, Италийг дайлах төлөвлөгөөгөө боловсруулж эхэлжээ. Польш болон түүний холбоотнуудтай дайтсан алдарт Легницийн тулалдаанд (1241 оны дөрөвдүгээр сарын есөн) ялж гарсан Байдар жанжин (Цагаадайн хүү) энэ үед Австрийн Вена хотоос 14 км зайтай Нойштадт хотыг “дурандаж ” суусан гэж Европын түүхэнд бий. Бэхлэлт сайтай зарим хотууд монголчуудад автаагүй байсан ч Унгарт монгол даргач суусан бөгөөд Бат хааны нэртэй зоос ч цутгасан гэдэг. Бела IY Австрийн хаан Фридрих II-ын өмгөөлөлд орсон боловч үүнийхээ төлөөсөнд Унгар улсын сан хөмрөгийг тэр чигээр нь, дээр нь гурван аймгаа өгсөн нь түүхэнд үлдсэн юм. 1242 онд монголчуудыг нутаг буцсаны дараа тэрбээр нутагтаа буцаж иржээ. Улс орноо батлан хамгаалахад бэхлэлт ямар чухал болохыг ойлгосон тэрбээр энэ ажилд түлхүү анхаарсан байна. Мөн хүн амынх нь 20-40 хувь нь монголчуудын довтолгоон, мөн халдварт өвчинд үрэгдэж аж ахуй нь сүйрсэн улс орноо сэргээн босгоход мөнгө хөрөнгө туйлын дутмаг байсан тул жүүдүүдийг ихээр суурьшуулж, худалдаачид, хөрөнгөтнүүдэд өргөн эрх олгожээ. Түүний энэ ажлыг түүхэнд “Унгарын хоёр дахь сэргээн босголт” гэдэг. Монголчуудын байлдан дагуулалд автсан Зүүн Европын олон үндэстний нэгэн адилаар унгарчууд ч мөн Баруун Европт монголчуудын цөмрөлгүй нутаг буцсаныг өөрсдийнхөө гавъяа гэж үздэг. Гэвч Унгарын олонх түүхч энэ явдлыг Өгөөдэй хаан нас барсантай холбож буюу бодит үнэнд илүү ойроор дүгнэдэг билээ.
Хильменд аймаг
Хильменд (Гильменд, هلمند Helmand, هلمند) — Афганистан улсын Лашкаргах төвтэй, 59 мянган км² газар, 86 түмэн хүнтэй аймаг.
Мохийн тулалдаан
Цахим холбоос
Ангилал:13-р зууны тулалдаан Ангилал:1241 он Ангилал:Монголчуудын тэлэлтийн тулалдаан Ангилал:Боршод-Абауй-Земплен аймаг Ангилал:Унгарын зэвсэгт хүчний түүх
Хильменд аймаг
Цахим холбоос
Ангилал:Афганистаны аймаг
Найжел Амос
Найжел Амос (Nijel Amos, 1994 оны гуравдугаар сарын 15-нд төрсөн) нь Ботсваны дундын зайн гүйгч юм. 2022 оны долдугаар сард АНУ-ын Евгений хотод болсон дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн эхлэхээс хэдхэн хоногийн өмнө Нижель Амос допинг хэрэглэсний улмаас түр хасагдсан юм. Нижель Амос бодисын солилцоог зохицуулагч бодис илэрсэнгүй..
Холбоос
Ангилал:Ботсванын 400 метрийн гүйгч Ангилал:Ботсванын 800 метрийн гүйгч Ангилал:Ботсванын 4х400 метрийн буухиа гүйгч Ангилал:Ботсванын олимпын оролцогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Ботсванаас африкийн наадамд оролцогч Ангилал:Ботсванын олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадмын хөнгөн атлетикийн аварга Ангилал:Хөнгөн атлетикийн африкийн наадмын аварга Ангилал:800 метрийн гүйлтийн африкийн аварга Ангилал:4х400 метрийн буухиа гүйлтийн африкийн аварга Ангилал:Хөнгөн атлетикийн универсиадын аварга Ангилал:Ботсваначууд Ангилал:1994 онд төрсөн
Усны барилга байгууламжийн инженер
Усны барилга байгууламжийн инженер нь мэргэжлийн хөтөлбөр юм.
Түүхэн тойм
Усны барилга байгууламжийг барих, ашиглах, засварлах ажил ихээхэн өргөн далайцтай болсонтой холбогдуулан 1963 онд МУИС-ийн бүрэлдэхүүн Инженерийн факультетийн Архитектурын тэнхимийн харъяанд Гидротехникийн салбарыг нээж тусгай дунд мэргэжлийн гидротехникчдийг элсүүлэн түргэвчилсэн сургалтаар суралцуулснаар эх орондоо гидротехникч инженер буюу усны усны барилга байгууламжийн инженер бэлтгэж эхлэсэн байна.
Анхны төгсөгчид
Анхны түргэвчилсэн сургалтаар 48 дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэсэн байдаг юм. Тэдгээрээс Содномцэрэн, Мажиг гуай зэргийн олон өндөр настан инженерүүд энх тунх амьдарч байгаа ба тэдэндээ эрүүл энхийг хүсэн ерөөе. Харин 1966 оноос эхлэн 5 жилийн сургалтаар 1971 он хүртэл зөвхөн гидроинженерүүдийг бэлтшэж байсан бөгөөд энэ хугацаанд 79 гидроинженерийг төгсгөсөн байна.
1969 онд МУИС-ийн харьяанд Политехникийн дээд сургууль байгуулагдахад Барилгын инженерийн факультетийн харъяанд анх Гидравлик, ус хангамж, усжуулалтын тэнхим байгуулагдаж гидротехник ба сантехникийн салбарын сургалтыг хариуцан явуулах болсон нь одоогийн Хүрээлэн буй орчны инженерийн салбар үүсч бий болох суурь тавигдсан юм. Тэр үед тэнхимийн эрхлэгчээр  МУ-ын  гавъяат усжуулагч Н.Должинжав, багшаар Д.Дамдиндорж, Г.Нансалмаа, Ш.Жамъян, Д.Шар нар ажиллаж  байв. Тухайн үед мэргэжлийн сургалтын материаллаг бааз байгаагүйгээс гадна багшлах боловсон хүчин дутмаг байсан учраас ЗХУ-аас (хуучин нэрээр) дэд эрдэмтэн, доцент П.П.Мойс (1964-1966), В.К.Тарасов (1964-1965), профессор С.М.Слиский (1966), доцент В.ß.Терновцев (1969-1970), доктор, профессор, ШУ-ны гавъяат зүтгэлтэн, төрийн шагналт Ф.Ф.Губин (1970), доцент Б.Д.Носков (1970-1971), Б.А.Животовский (1971-1973), дэд эрдэмтэн А.П.Гурьев (1973-1976) ..Павлов (1978-1979), Е.И.Тертичник(1978-1979)  зэрэг мэргэжилтэн  багш нарыг урин ажиллуулж байсан ба 1970 оноос ЮНЕСКО болон Монголын усны аж ахуйн байгууллагуудын хүч хөнрөнгөөр инженерийн ба ерөнхий гидравликийн, насосын, гидротехникийн барилгын, мелиорацийн ба гидрометрийн лаборатор, кабинетудууд байгуулагдсан байв.
Шинэчлэл
Хөдөөгийн төв суурин болон бэлчээрийн ус хангамжийг сайжруулах, усалгаатай газар тариаланг хөгжүүлэх, усны барилгын салбар хурдацтай хөгжих болсонтой холбогдуулан 1972 оноос эхлэн гидроинженерүүдийг гидромелиорацийн ба ус хангамж-усжуулалтын гэсэн 2 мэргэшлээр бэлтгэж эхлэсэн ба сургалтын энэ үйл явц 1993 он хүртэл үргэлжилж гиромелиорацийн инженер  мэргэшлээр 197 оюутан, ус хагнамж усжуулалтын мэргэшлээр 203 мэргэжилтэн төгссөн байна. Усны барилга байгууламжийн инженерийн дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэхэд өндөр мэдлэг, дадлага туршлагатай багшлах боловсон хүчний асуудал 1980-аад оны дунд үе гэхэд бараг шийдэгдсэн бөгөөд энэ үед техникийн ухааны доктор (Ph) Н.Должинжав, Ц.Басанжав, ахмад багш Д.Дамдиндорж, Г.Нансалмаа, Г.Тэгшжаргал, Б.Жамбалддорж, З.Мижиддорж, Н.Чагнаа, К.Н.Назаренко, П.Болд, Ш.Даваажамц, Х.Пүрэвдорж нар ажиллаж байв.
1989 онд Барилга архитектурын ба Сантехник-Гидроинженерийн факультетийг нэгтгэн Барилгын инженерийн факультет болгон зохион байгуулагдахад деканаар Ц.Дашдорж, гидротехникийн тэнхимийн эрхлэгчээр (Ph.D) Ц.Басанжав нар ажилласан ба   сургалтын материаллаг бааз бэхжүүлэх, сургалтыг боловсронгуй болгох, өндөр мэдлэгтэй мэргэжилтэн бэлтгэн гаргах, багшлах боловсон хүчнээр хангах, эрдэм шинжилгээ судалгааны болон гэрээт ажил хийх зэрэгт ихээхэн анхаарч ажиллаж байв.
Өнгөрсөн хугацаанд тус салбарын багш нараас шинжлэх ухаааны доктор 1 (Ж.Хогдон), техникийн ухааны (Ph.D) доктор, дэд профессор 4 (Н.Должинжав, Ц.Басанжав, Ш.Даваажамц, М.Дугармаа), ШУТИС-ийн хүндэт профессор 8 (Н.Должинжав, Ж.Хогдон, Г.Нансалмаа, Б.Жамбалдорж, Г.Тэгшжаргал, З.Мижиддорж, Ц.Басанжав, П.Болд) нар төрөн гарсны дээр Н.Должинжав Монгол улсын гавъяат усжуулагч цолоор, Н.Должинжав, Ж.×огдон нар “Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн” одонгоор, Г.Тэгшжаргал, Ц.Басанжав, нар “Алтан гадас” одонгоор, Д.Дамдиндорж, Б.Жамбалдорж, П.Болд нар ”Хөдөлмөрийн хүндэт медаль”-иар тус тус шагнагдсан байдаг юм.
Орчин үе
ТИС болон ШУТИС-ийн бүтэц зохион байгуулалт өөрчлөгдсөн, сургалтын кредит системд шилжих болсон блон мэргэжлийн нэрийг олон улсад зөвшөөрөгдсөн нэр томьёололоор нэрлэх шаардлага гарсантай холбогдуулан 1990 оноос усны барилга байгууламжийн инженер бэлтгэж эхлэсэн ба өнөөг хүртэл 152 мэргэжилтэнг уг мэргэжлээр төгсгөжээ. Мөн 1998 оноос хойш усан цахилгаан станцын барилгын инженер мэргэжлээр элсэлт авч нийт 16 мэргэжилтэн, 2006 оноос хойш усны нөөц ба экологи мэргэжлээр 91 мэргэжилтэн бэлтгээд байна. Өөрөөр хэлбэл монгол улсад усны барилга байгууламжийн салбарын инженер бэлтгэж ирсэн энэ 50 жилийн хугацаанд гидроинженер буюу усны барилга байгууламжийн инженер мэргэжлээр 678  буюу нийтдээ 785 бакалаврын зэрэгтэй мэргэжилтэн бэлтгэжээ. Бэлтгэн гаргасан нийт мэргэжилтнээс 94 нь хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлсэн, 110 нь тэтгэвэрт гарсанаас гадна 13 төгсөгч гадаадад амьдарч байна. Иймд 568 нь эх орондоо ажиллаж байна. Тус гидравлик, усны барилга байгууламжийн профессеорын багт (Ph.D) Ш.Даваажамц, М.Дугармаа, Я.Туул, ШУТИС-ийн хүндэт профессор, ахлах багш П.Болд, докторант ахлах багш Н.Насанбаяр, докторант багш С.Баасансүрэн, докторант багш Ц.Алтанцэцэг, магистр багш Н.Болдбаатар, магистр-гэрээт багш Б.Аюурзана, хичээлийн туслах ажилтан Л.Болдмаа нар ажиллаж усны барилга байгууламжийн инженер, усны нөөц ба экологи болон усны менежментийн мэргэжлээр 3-4 курсэд суралцаж байгаа нийт 60-80 оюутан, БИАС, УУИС, ҮТДС, ГГТС-ийн 550-600 оюутанд 20 гаруй төрлийн хичээл зааж байна.
Шинэ үе
Ангилал:Усны инженерчлэл Ангилал:Барилгын инженерчлэл
Гор аймаг
Цахим холбоос
Ангилал:Афганистаны аймаг
Дайкунди аймаг
Дайкунди (دایکندی Dāykondi, دايکندي‎‎) — Афганистан улсын Нили төвтэй, 8 мянган ам дөрвөлжин километ газартаа 41 түмэн хүн харъяалж буй аймаг.
Цахим холбоос
Ангилал:Афганистаны аймаг
Анита Влодарчик
Анита Влодарчик (Anita Włodarczyk, 1985 оны наймдугаар сарын 8-нд төрсөн) нь Польшийн дүүгүүр шидэлтийн тамирчин бөгөөд 78.30 метр шидэж дэлхийн дээд амжилтыг эзэмшиж байв.
Холбоос
Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн олимпын аварга Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн дэлхийн аварга Ангилал:Дүүгүүр шидэлтийн европын аварга Ангилал:Польшийн хөнгөн атлетикийн улсын аварга Ангилал:Польшийн дүүгүүр шидэгч‎ Ангилал:Польшийн олимпын аварга Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Польшийн олимпын оролцогч Ангилал:Польшийн оны шилдэг тамирчин Ангилал:Польшууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Барилгын салбарын судалгаа
right|thumb|250px|[[Ландшафт төлөвлөлт нь хот төлөвлөлтийн чухал хэсэг.]]
Барилгын салбарын судалгаа нь барилгатай холбогдох шинлэх ухааны судалгаа юм. Барилгын салбарын судалгаа нь 2 чиглэлд хуваагдана: ерөнхий барилгын судалгаа ба барилгын түүхийн судалгаа. Ерөнхий барилгын судалгаанд барилгын ба түүний төлөвлөлтийн шинжлэх ухаан- техникийн, зориулалтын болон барилгын эдийн засгийн судалгаа хамаарна. Барилгын түүхийн судалгаа гэдэгт тухайн нэг барилгын голчлон хийц болон техникийн талаас нь авч үзсэн түүхэн судалгаа ба архитектурын түүх, урлагийн түүхийн судалгаа багтана.
Ухагдахуун
Ерөнхий барилгын судалгааны зорилго нь шинэ барилгын материал болон түүний хэрэглээг турших ба нэвтрүүлэх, барилгын шинэ төрөл ба аргуудыг турших болон нэвтрүүлэх мөн сууцны барилгыг аль болох амьдралд ойртуулан сайжруулах зорилготой.
Агуулга ба түүх
Ерөнхий барилгын судалгаа нь гол нь сууцны барилгын өртгийг бууруулах чиглэгддэг бөгөөд сүүлийн үед мөн эрчим хүчний хэмнэлттэй, хүрээлэмжид ээлтэй барилгад чиглэх болсон.
Германд барилгын судалгааг засгийн газраас албан ёсоор дэмждэг ба хамгийн чухал байгууллага нь Fraunhofer-Informationszentrum Raum und Bau- барилгын мэдээллийн төв юм. Эрчим хүчний хэмнэлттэй барилгын талаарх судалгаа хийдэг тусгай байгууллага нь Дармштадт хотын Сууц ба хүрээлэмжийн институт болно. Австри улс нь ХБНГУ- ын мөн адил барилгын судалгааг засгын газраас нь албан ёсоор дэмждэг.
Салбар
Дараах салбаруудад барилгын судалгаа явагдана: Ер нь барилгын судалгааг онолын ба практикийн гэж ангилана.
Зорилго, үүрэг ба хэрэглээ
Барилгын судалгаа нь дараах зорилготой: Эрчим хүчний хэмнэлттэй, тулхтай барилгажилтыг хөгжүүлэх нь амин чухал юм. Үүний зэрэгцээ хөгжлийн бэрхжээлтэй иргэдэд зориулсан саадгүй сууц, ахмадуудын сууцыг шинжлэх ухааны ба хэрэглээний барилгын судалгаанд харгалзан үзэх шаардлагатай.
Барилгын түүхийн судалгаа
Энэ хэсэг нь архитектур болон урлагийн түүх, хийц талаас нь тухайн нэг барилгыг судлахаас гадна хот төлөвлөлтийн хүрээнд цогцолбор барилгуудыг судална. Баримтжуулах ба үнэлэх арга нь классик археологиос үүсэлтэй.
Ухагдахуун
Түүхийн шинжлэх ухаанууд болох археологи, түүх дурсгалт газрын хамгаалалт, урлаг ба архитектурын түүхэнд ерөнхийдөө барилгын түүхийг судалгаа судална.
Үйл явц
Барилгын түүхийн судалгаа нь судалгааны зорилгыг тодорхойлох, архивын баримтуудыг судлахаас эхэлнэ. Техникийн ажлын эхэнд барилгын хэмжилт явагддаг. Үр дүнд нь масштабтай барилгын зураг хийгдэнэ.
Дараагийн шатанд барилгын хэсэглэлүүдийг тодорхойлж, өрөөнүүдийг ангилна. Барилгын зураг, фото ба тэмдэглэлээр уг барилгыг аль болох нарийвчлан баримтжуулдаг. Өрөөнүүдийн хана, тааз ба шалны материал ба байдлыг, мөн барилгын хэсэглэл тус бүрийн тэмдэглэгээг хийнэ. Архивын эх барилгын ба архитектурын зураглалууд болон бүх л эртний баримтууд нь барилгын судлаачид тусалдаг.
Бүх судалсан баримтуудыг үндэслэн тухайн барилгыг сэргээн засварладаг.