cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
2010 оны Формула-1
Сүүлчийн уралдаан дээр Себастиан Феттель жолоочийн дэлхийн аварга болсон ба зохион бүтээгчийн дэлхийн аваргаар түүний баг Ред Булл Расинг тодорлоо. Үүгээр Себастиан Феттель Формула 1-ийн бүх цаг үеийн түүхэн дэх хамгийн залуу дэлхийн аварга болсон юм.
Атом масс
Атом нь химийн элементийн шинж чанарыг илэрхийлсэн дан ба нийлмэл бодисын молекулыг бүрдүүлэгч химийн элементийн хамгийн жижиг хэсэг юм. Эртний Грекийн гүн ухаантан Демокрит МЭӨ 400 жилийн тэртээ бодисын хуваагдлын хязгаар болох хамгийн жижиг хэсгийг атом гэж нэрлэжээ. Орчлон хорвоо дээрх бүхий л зүйл тодорхой бүтэцтэй байдгийн адил бодисыг бүрдүүлдэгч жижиг хэсэг болох атом мөн тодорхой бүтэцтэй. Атом нь давхраа, бүрхүүл, электрон (хасах цэнэгтэй), цөмөөс тогтдог. Атомын цөмд протон (нэмэх цэнэгтэй), нейтрон багтсан байдаг.
Атом масс ба атомын дугаарын ялгаа нь нейтроны тоо (N)-гоор илэрхийлэгдэнэ: N=A−Z.
Ангилал:Атомын физик Ангилал:Цөмийн физик Ангилал:Физик тоо хэмжээ Ангилал:Хими Ангилал:Цөмийн хими Ангилал:Химийн тоо хэмжээ
Анжелина Жоли
Түүний олон улсад анх танигдсан нь бүтээл нь компьютерийн тоглоомын баатар болох Лара Крофт буюу Томб Райдер (2001) киноны гол дүр юм. Үүний дараах амжилт олсон бүтээлүүдэд Mr. & Mrs. Smith (2005), Wanted (2008), Salt (2010) зэрэг кино орно. Жүжигчиний амжилтаараа Анжелина нь гурван удаа алтан бөмбөрцөг, хоёр удаа Screen Actors Guild Awards болон Girl, Interrupted (1999)  киноны туслах дүрд тоглон шилдэг туслах дүрийн жүжигчнээр шалгаран оскарын шагнал хүртсэн байна.
Бага нас
Анжелина Жоли нь кино жүжигчин Жон Войгт болон Марчелине Бертрандын охин юм. Түүний ах Жамес Хавен нь мөн жүжигчин бөгөөд дууны зохиолч Чип Тайлорын ач охин болон төрсөн. Анжелинагийн аав нь герман болон словак гаралтай бол ээж нь канад, нидерланд болон герман гаралтай хүмүүс аж.
Түүний эцэг эх 1971 оны арванхоёрдугаар сарын 12-нд гэр бүл болсон боловч тун удалгүй 1976 онд тусдаа амьдрах болсон байна. Ингээд 1978 онд түүний эх Бертранд гэр бүлээ цуцлуулах өргөдөл гаргасан ба энэ 1980 оны дөрөвдүгээр сард хуулиар баталгаажсан байна. Эцэг эх салсаны дараа Анжелина өөрийн ахын хамт ээж дээрээ өссөн. Эх нь салсаныхаа дараа Билл Дайтай суун хоёр хүүхдээ аваад Нью-Йорк хот руу нүүсэн байна. Түүний аав нь ах дүү хоёрыг сургуулийн амралтаар нь киноны бичлэгт ихээр дагуулан явдаг байснаас бусдаар нэг их уулзах боломжгүй байжээ.
Жүжигчний гараа
Lookin’ to Get Out гэх инээдмийн кинонд анх удаа 1982 онд дэлгэцийн бүтээлд оролцжээ. Түүний аав нь тус киноны голд дүрд тоглож байсан бол Анжелина ээжтэйгээ хамт туслах дүрд тоглосон байна. Аав нь сүүлд 1980 онд хийсэн энэ киноны зураг авалтын талаар дурсахдаа "Анжелинад их уйтгартай байсан байх, гэхдээ тэр бидний жүжиглэлтийг хулгайлсан, учир нь үнэн сэтгэлээсээ тоглосон" хэмээн өгүүлсэн байдаг.
Өөрийн анхны мэргэжлийн жүжигчний дүр нь Ленни Кравитцын дууны клип болох Stand by My Woman, болон Антонелло Вендиттисын Alta Marea (хоёулаа 1991онд хийгдсэн), Леомонхеадс хамтлагын It’s About Time зэрэгт тоглосоноор эхэлсэн байна.
Эшлэл
Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин Ангилал:АНУ-ын кино зохиолч Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч Ангилал:Дуу оруулагч Ангилал:Киноны продюсер Ангилал:Гадаад Харилцааны Зөвлөлийн гишүүн Ангилал:НҮБ-ын тусгай элч Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан Ангилал:Оскарын шагналтан Ангилал:Сараевогийн хүндэт иргэн Ангилал:Гэгээн Михаил ба Георгийн одон шагналтан (хүндэт хүлэг баатрын дама командлагч) Ангилал:Камбожийн хүн Ангилал:Лос-Анжелесын хүн Ангилал:Америкчууд Ангилал:1975 онд төрсөн
Unified Threat Management
Нэгдсэн аюулын зохицуулалт (UTM) эсвэл нэгдсэн аюулгүй байдлын зохицуулалт (USM), нь сүлжээний аюулгүй байдлын аж үйлдвэрийн шийдэл бөгөөд 2004 оноос байгуулгууд үндсэн сүлжээний гарцын хамгаалалт дээр хэрэглэж эхэлсэн. Онолын хувьд UTM нь уламжлалт галт ханын хувьсал бөгөөд бүхэл л хамгаалалтын бүтээгдэхүүнүүдийг нэгтгэсэн цогц аюулгүй байдлыг хангах нэг систем юм. Үүнд:Сүлжээний галт хана, сүлжээний халдагчаас сэргийлэх, болон гарцын антивирус, гарцын анти-спам, виртуаль хувийн сүлжээ, контент шүүлтүүр, ачаалал тэнцвэржүүлэх, өгөдөл алдагдлаас сэргийлэх зэрэг багатана.
Дэлхийн хэмжээнд UTM зах зээл нь 2007 оны байдлаар ойролцоогоор 1.2 тэрбум долларын ханштай байна.2011 он хүртэл 35-40%-аар өссөн. UTM -н үндсэн зах зээлийн байр суурийг SMB болон энтерпрайз хэсгүүд хангаж байгаа бөгөөд түүнчлэн хэд хэдэн хангагч нар одоогоор UTM шийдэлийг жижиг оффис  болон алсын оффисуудад боловсруулж байна. UTM нь анх IDС фирмийн зах зээлдэх судалгаагаар санхүүжиж байсан. Нэгдсэн аюулгүй байдлын давуу тал нь нэгдсэн системийн доор олон системүүдийг ашиглаж антивирус, контент шүүлтүүр, халдагчаас сэргийлэх, спам шүүлтүүрийн функцуудыг  тус тусд нь хариуцаж ажиллах юм. Байгуулга нь одоо бол уян хатан үйл ажилгаатай UTM ашиглаж бүх функцуудыг нэг л сүлжээний рак-с авах боломжтой.
Үүсэл
UTM шийдэл нь нэгдсэн халдлагууд болох хакдах/кракдах, вирусууд, worm-ууд, нууц аюулууд болон дотоод аюул зэргийн өсөлтөөс болж үүссэн. Мөн шинэ халдлагын техникүүд нь интерпрайзын хамгийн сул холбоосыг онилдог тиймээс ч  үр дагавар төсөөлж байснаас хавьгүй илүү ноцтой байдаг.
Өгөгдлийн аюулгүй байдал болон зөвшөөрөлгүй ажилчид нь одоо үед интерпрайзуудад анхааралаа хандуулах бизнессийн гол асуудал болж байгаа. Энэ нь мэдээж хортой зорилго болон нууц өгөгдлийн алдагдалаас болж асар их санхүүгийн алдагдал, түүнчлэн холбогдох хууль эрх зүйн өр төлбөрт хүргэж болно. Зөвхөн одоо л тэдний дотоод сүлжээнд гарч байгаа хөндөгдөж буй асуудлууд хэрэглэгчийг зүгээр л орхисноос болж мэдэхгүй аюулгүй байдалд хүргэж болно гэдгийг хүлээн зөвшөөрч эхэлж байгаа.
UTM шийдлийн гол давуу тал нь энгийн, оновчтой суулгах, ашиглах, нэгэн зэрэг бүх аюулгүй байдлын үйл ажиллагааг шинэчлэх боломжыг олгодогт оршино. UTM зорилго нь нэг консолоор дамжуулан удирдаж нэг бүтээгдэхүүний аюулгүй байдлыг нь иж бүрэн хангах явдал юм. Нэгдсэн аюулгүй байдлын шийдэл нь нөлөөлж байгууллага нь улам нарийн төвөгтэй холимог интернэт аюултай тэмцэх логик арга зам болж хөгжсөн.
Цэгээс нэгдсэн аюулгүй байдлын шийдэлд шилжих
Уламжлалт цэгт шийдэлүүд нь үндсэн аюул болон бүтээмжийн асуудлуудыг шийдэхийн тулд суурилуулдаг. Эдгээр нь суурилуулах, зохицуулах болон шинэчлэхэд хэцүү бөгөөд үйл ажиллагааны нарийн төвөгтэй байдал болон нэмэгдэл зардалыг ихэсгэдэг. Үүний оронд байгуулгууд одоо үед нэгдсэн сүлжээний аюулгүй байдал болон бүтээмжийн хослолыг зохицуулахыг шаардсан эрэлт ихэсж байна. Эдгээр бүх сул тал байгууллагууд алслагдсан газарт багасгасан аюулгүй байдал, муу бодлого босгох нөхцөл байдалд хүргэж байна. Тиймээс л UTM нь энэ асуудлыг шийдэхэд тусална.
UTM хэрхэн сүлжээний аюулгүй байдлыг хангадаг вэ?
Ганцхан UTM хэрэгжүүлснээр компаниудын аюулгүй байдлыг стратекийг энгийн байдлаар шийдэх бөгөөд ганцхан төхөөрөмж олон тооны түвшний техник хангамж болон програм хангамжыг оролно. Мөн нэг цэг дээр төвлөрсөн консолоос бүх аюулгүй байдлын шийдлүүдийг хянах болон тохируулах боломжтой.
UTM нь нэг төхөөрөмжид бүхэл аюулгүй байдлын хэрэгжүүлэлтийг төрөл бүрээр нь агуулж байх бөгөөд галт хана, VPN, гарцын анти-вирус, гарцын анти-спам, халдлагаас сэргийлэх, контент шүүлтүүр, зурвасын өргөний зохицуулалт, application удирдах болон төвлөрсөн мэдээллийг үндсэн байдлаар агуулж байдаг. UTM нь өөрчлөлт хийсэн үйлдлийн системтэй байх бөгөөд бүх аюулгүй байдлын шинж чанаруудыг нэг газар байрлуулснаар тус тусдаа байрлах төхөөрөмжүүдийн цуглуулгаас илүү нэгдэл болон нэвтрэлтийг олгох боломжтой.
Алсын холболттой сүлжээнүүдтэй интерпрайзуудад эсвэл хол байршилтай оффисуудад зориулж UTM нь нэгдсэн аюулгүй байдлыг дэлхийн хаанаас хүргэх боломжтой юм.
Физик аюулууд
Энэ нь ямар ч сүлжээнд чухал бөгөөд корпорацийн сүлжээнд зайлшгүй физик аюулгүй байдал байх шаардлагатай. Рутерүүд болон серверүүд нь заавалчгүй тусгай газарт суурилагдсан байх ёстой. Энэ газар маш сайн хамгаалагдсан байх ёстой бөгөөд зөвхөн хүлээн зөвшөөрөгдсөн хүмүүс л нэвтрэх эрхтэй байх юм.
Хүрээлэн буй орчины аюулууд
Бүхэл серверүүд болон сүлжээний төхөөрөмжүүд нь цаг тутам энэ талаар хамгаалагдсан байх шаардлагатай. Агаар шүүгч болон дулаан мэдрэгч заавал суулгаж ажиглаж байх ёстой. Энэ нь сүлжээний төхөөрөмжүүдийг рак дотор зайтай бөгөөд агаар солилцож байхаар суурилуулах нь их чухал юм. Статик гүйдлийн эсрэг бугуйвчийг төхөөрөмжүүдийн ойролцоо ажиллаж байхдаа ашиглаж байх хэрэгтэй. Эцэст нь дулааны дохио тохируулах хэрэгтэй.
Цахилгааны аюулууд
UPS суурилуулснаар төхөөрөмжүүд нь системийг цахилгааны асуудалтай байсан ч ажиллах боломжыг олгодог. UPS мөн цахилгааны хүчинд буй бохирдолуудыг шүүдэг. Ингэснээр цахилгаан тэжээлийн хэрэглэх хугацааг уртасгадаг.
Сүлжээний аюулууд - Халдлагууд
Сүлжээний аюулууд нь програм хангамж болон үйлдлийн системүүд дээр байдаг. UTM-г ашиглаж эдгээр аюулуудыг зогсооё.
Нууц үгийн халдлагууд
Нууц үг нь системд хэрэглэгчийг таних хамгийн түгээмэл аргуудын нэг нь юм. Өргөн хэрэглэгдэгээс биш энэ нь хэд хэдэн асуудалтай. Ихэнхи хүмүүс нууц үгээ мартахгүйн тулд хялбараар хийдэг. Нууц үгийг хүчээр үг тааруулах буюу Brute force эсвэл түгээмэл ашиглагддаг нууц үгийн жагсаалтаар (Rainbow tables) олох зэрэг олон аргууд байдаг. Үүний эсрэг хүчтэй нүүц үг хийж халдлагын боломжыг бууруулж болно. Мөн олон ISP болон интернетээр хангагч нар хэрэглэгчийн нууц үгийг хэд хэдэн бүтэлгүй оролдогын дараа хүчингүй болгодог.
Вирус
Вирус нь аюулгүй байдлын тал дээр хамгийн түгээмэл аюул юм. Вирусууд нь жижиг хэмжээтэй ачааллах боломжтой код байдаг ба эдгээрийн чухал шинж чанар нь өөрсдийгөө хувилж хэрэглэгчийн компьютерт халдварладаг. Зарим төрлийн вирус нь ачааллах боломжтой файлууд, бүүт сектор, батч файлууд, бичиг хэргийн материал зэрэг ямарч гуравдагч програмууд дээр байх бөгөөд үйлдлийн систем дээр ажиллаж чаддаг.
Пакет шиншлэгч
Пакет шиншлэгч нь сүлжээнд байгаа пакетуудыг ажигладаг програм хангамж юм. Урт хугацааны турш сүлжээний инженерүүд, систем админууд болон аюулгүй байдлын мэргэжилтнүүд иймэрхүү түүлүүдийг ашиглагдаг. Энэ сүлжээний урсгалыг хянах болон ажиглахад хууль ёсны үйлдэл юм. Ихэнхи хувийн компьютерүүд LAN (Local Area Network - LAN)-д холбогдсон байдаг учир тэд бусад компьютерүүдтэй холботыг хувааж ашиглаж байгаа юм. Хэрвээ сүлжээ нь свитч ашиглаагүй тохиолдолд урсгал нь нэг сектор луу замчлагдаж сүлжээнд байгаа бүх машин руу дамжуулал хийнэ. Ямар ч компьютер үнэндээ өгөгдлийг хүлээж авдаг бөгөөд тоохгүй орхидог. Шиншлэгч нь эдгээр пакетуудыг ажиглаж байдаг. Үүнийг хийхийн тулд шиншлэгч нь “NIC” -ийг тусгай горим болох promiscuous горимд шилжүүлнэ. NIC энэ горимд байгаа үед машин нь дамжигдаж буй бүх өгөгдлийг харж чадна. Харин үүнийг халдагчид ашигласнаар их аюултай бөгөөд олон тооны сүлжээний протоколууд мэдээллийг уншигдахуйцаар илгээдэг. Жишээ нь FTP, POP болон telnet.
Үйлчилгээ бусинуулах
Үйлчилгээ бусинуулах халдлага нь түгээмэл бөгөөд халдагч нь ямар нэгэн компьютер эсвэл үйлчилгээ рүү хандах гэж биш харин зогсоох гэж оролдоно. Ийм төрлийн халдлагыг хийх дээ вэб сайтыг хэтэрхий их хүсэлтээр бөмбөгдөх юм. Вэб сайт нь өөр холболтыг нээж халдагчын хариуг хүлээнэ. Энэ бүх нээлттэй холболтууд нь вэб сайтыг унахад хүргэдэг. Үүнийг мөн SYN flood халдлага гэдэг. Үүний шинэ төрлийн халдлага нь Distributed DoS (DDoS) юм. Энэ халдлага нь олон системүүд ашиглаж тодорхой үйлчилгээ рүү халддаг.
Spyware
Ерөнхийдөө шууд нэрнээс нь харахад л ойлгомжтой. Ийм төрлийн хортой код нь тухайн компьютерт тагнуул хийж байдаг. Энэ нь хэрэглэгчийн компьютероос маш олон төрлийн мэдээллийг нууцаар цуглуулдаг. Spyware буюу тагнах зорилготой код нь маркетингийн санаачлагаар тухайн компаниас гаргасан программ хангамжинд суулгагдан шингэсэн, вэб хуудаснаас татагдах боломжийг гаргаж өгсөн мөн нууцаар байршлийг тодорхойлж олох функцийг агуулсан байдаг. Иймэрхүү кодын жишээг авч үзвэл Sony Rootkit. Энд Sony-гоос гаргасан CD-нд Trojan шингэсэн ба энэ нь нууцаар хэрэглэгчийн компьютерт суулгагдсан байдаг.Зорилго нь тухайн CD-нээс өгөгдлийг хуулбарлаж авахыг хааж өгдөг үүний эсрэг хүмүүсийн гаргасан хортой код нь тухайн програмын эмзэг байдал руу халдан нээлттэй байдлыг нээж болдог.
P2P Worms
P2P сүлжээнүүд нь их өргөн хэрэглэгддэг. Жишээ нь limewire болон shareaza энэ 2 нь P2P програмууд бөгөөд сая сая хэрэглэгчидтэй. Эдгээр нь мэдээж  worm-уудад сайхан үүр болдог.
Энэ нь ерөнхийдөө вирустай төстэй. Нэгэнт PC-д нэвтэрсэн бол маш хурдан тархдаг. Гэхдээ бас вирус шиг биш. Worm нь ямар нэгэн хэрэглэгчийн програмыг шаарддаггүй. Өөрийгөө зөөврийн диск буюу флаш, хатуу дискээр хуулбарлахаас гадна таны үйлдлийн системийн эмзэг байдлыг ашиглан сүлжээгээр ч нэвтэрч өөрийгөө хуулбарлах чадвартай. Мөн эдгээр worm ууд нь P2P сүлжээнүүдийн энгийн урсгалын нэг хэсэгч болдог.
Халдагчаас сэргийлэх үйлчилгээ
Халдагчаас сэргийлэх үйлчилгээ нь нэгдсэн аюулын системд байдаг. Энэ нь application түвшинд контент шалгаж ажиллах бөгөөд бодит цагийн хамгаалалтаар сүлжээний аюулгүй байдлыг хангадаг. Үүнд spyware, SQL injections, cross-site scripting болон буффер дүүрэлт зэргээс сэргийлэх боломжтой. Халдагчаас сэргийлэх үйлчилгээ нь бүх үндсэн протоколууд дээрх урсгалыг хянаж тасралтгүй шинэчлэл хийсэн гарын үсгүүдийг ашиглаж илрүүлэх ба ямар ч төрлийн аюулыг блоклож чадна.
Уян хатан админы удирдлага
Хортой програм илрэх үед уян хатан байдлаар зохицуулах шаардлагтай - сүлжээг зөвшөөрөх, блоклох, эсвэл төрлөөс нь хамаарч асуудалтай урсгалыг түгжих, хэрэглэгч/ бүлэг, протокол болон эвдрэх үйл явц.
Цогц аюулгүйн гарын үсэг
Гарын үсэг нь SQL тарилга, хөндлөн сайтын скрипт (XSS), буфер дүүрэхээс, Үйлчилгээг бусинуулах болон алсын файл оруулахгүй зэрэг өргөн хүрээний аюулыг хамарна.
Үргэлж шинэчлэгдсэн мэдээллийн сан
шинэ аюул нь бий болж байх үед гарын үсэг нь тасалдалгүйгээр шинэчлэгдэж байгаа тул та өөрийн сүлжээг хэзээч ил орхиж болохгүй.
Үр ашиг ихтэй скан
Бүх л протоколуудыг хянах бөгөөд HTTP, HTTPS, FTP, TCP, UDP, DNS, SMTP, болон POP3 зэргийг сүлжээний, application, болон протокол дээр суурилсан халдлагуудыг блоклоно.
Мөхлөгт хяналт
аюул нь түвшингүүдээс хамаарч авах тодорхой арга хэмжээ оноох - гарын үсэг тус бүр оноосон эвдрэх үйл явцтай байна.
Автоматжуулсан Эхийн блок
IP хаягуудыг халдлагын эх үүсвэр нь гэж үзэж автоматаар таны сүлжээнд орж цаашид хортой урсгалыг тараахаас урьдчилан сэргийлэж хаадаг.
Application удирдлага
Windows Live Messenger зөвшөөрөх ч файл дамжуулахыг хориглохыг хүсэж байвал энэ нь боломжтой юм.
2500 гаруй гарын үсэгнүүдээс хамаарч application удирдлага нь application уудын дэд функцуудыг блоклоход амар болсон.
Application хэрэглэлтийн хялбар мэдээлэл
Бодит цагийн болон өмнөх мэдээллийн давуу талыг ашиглаж сүлжээнд хандсан болон applicaiton хэрэглэлтийн дүн мэдээг мэдэх боломжтой. Энэ мэдээллийн ашиглаж ажилчдын шаардлага болон цаашдын дүрэмийг зохицуулах боломжтой.
Хандалтыг хэрэглэгч, бүлэг, эсвэл хугацаагаар нь хориглох боломжтой
Application удирдлагыг ашиглагснаар хэрэглэгчийн, ажилын функц, болон өдрийн хэдэн цагт гэх зүйлс дээр үндэслэж application уудыг зөвшөөрөх, блоклох эсвэл хориглохыг сонгох боломжтой.
Вэб блоклогч
Вэб блоклогч нь IT админуудад вэб хандалтыг болон контентуудыг зохицуулах боломжыг олгодог бөгөөд аюулгүй байдлыг ч хангана. Вэб блоклогч нь хортой сайтуудыг блоклож сүлжээг аюултай вэб контентуудаас хамгаалдаг. Энэ нь аюуотай вэб сайтуудыг хориглож сүлжээний зурвасын өргөнийг гамнах, зүй зохисгүй контентуудаас сэргийлэх, болон ажилчидыг бүтээмжийг сайжруулдаг.
Гарцын антивирус
Гарцын антиВирус нь application түвшинд контентуудыг шалгаж бодит цагаар вирусууд, трожанууд, өтнүүд, spyware, болон аюултай програм зэргүүдээс хамгаалдаг. Гарцын антивирус нь бүх үндсэн протоколууд дээрх урсгалыг хянахдаа үргэлжилсэн шинэчлэгдсэн гарын үсэгүүд ашиглаж илрүүлэх болон бүх төрлийн хортой програмуудыг блоклоно.
Өгөгдөл алдагдалаас сэргийлэх
Энэ нь өвөрмөц дэлгэрэнгүй үйлчилгээ бөгөөд хувийн өгөгдлүүдлийг хувийн байдлаар нь авч үлддэг. Энэ нь сүлжээгээр өгөгдлийг тараах болон уншуулах зэргээс сэргийлдэг.
Экосистем
Экосистемийн бүтэц
Экосистемийн бүтцийг тэжээлийн бүрэлдэхүүн, мөн нөхөн сэргээгдэх чадвар, амьтан организмын хооллох арга, хэв шинжийг үндэслэн хоёр ангилдаг. Биогеоценозод оролцож байгаа ургамлын бүлгэмдэл нь түүний гадаад төрх байдал, эзлэх талбай, дотоод уур амьсгал, хөрсний шинж чанар, амьтад бичил амьд биесийн бүрдэл, байршлыг тодорхойлдог экосистем гэдэг. Экосистем нь амьд ба амьгүй бүрэлдэхүүн хэсгээс тогтдог.
Зэд гол
Зэд гол нь (буриадаар: Зэдэ гол, оросоор: Джида) Сэлэнгэ мөрний зүүн цутгал юм. Зэд голын баяд нар 12-р зуунд энд байжээ. Манайхан заримдаа орос дуудлагийг нь дагаж Жид гэж бичдэг.
Амьтан
Жирийн ярианы хэлэнд "Амьтан" гэдэгт хүнийг хамааруулдаггүй боловч, биологийн нэр томъёоны хувьд Амьтны аймгийн бүх төрөл, зүйл багтах учир хүн бас багтана.Амьтад хоёр нутагтан,нэг нутаган гэх мэт байдаг.Хүмүүс амьтдыг тэжээж мах,сүү,бусад хэрэгцээтэй зүйлсийг хүнсэнд,эмийн салбарт,бусад салбарт өргөнөөр ашигладаг. Мөн хүн төрлөхтөн одоо болтол шинэ төрөл зүйлийн амьтад нээсээр байгаа. Бидний мэдэхгүй амьтад ч олон бий.
Гадаад холбоос
Ангилал:Амьд организм
Ли Куан Ю
Ли Куан Ю (Lee Kuan Yew, Lee Kwan-Yew; 1923 оны есдүгээр сарын 16 — 2015 оны гуравдугаар сарын 13) — Сингапурын төрийн зүтгэлтэн, Бүгд Найрамдах засаглалын анхны Ерөнхий сайд (1959—1990) байв.
Замнал
Хятадын IV үеийн цагаач. «Раффлз-коллеж» (Сингапур), Эдийн засгийн сургуулийг (Лондон, Кембриж) онц төгссөн хуульч, эдийн засагч Ли Куан Ю Сингапурын үйлдвэрчинд 3 жил ажиллаад 1954 онд «Ардын тэмцлийн намыг» байгуулжээ. 1959—1990 онд Сингапурын ерөнхий сайдаар ажиллахдаа Азийн өмнөдөд Энэтхэг, Номхон далайн боомт арал дээрх Британи, Малайзын колони Сингапурыг 1965 оны наймдугаар сарын 9-нд Бүгд Найрамдах болсоныг зарлаж, есдүгээр сарын 21-нд НҮБ-д элсэж, 1967 онд АСЕАН-д элсүүлсэн түүхтэй. Чадварлаг засгийн кабинетаар ажилгүйдэл, авилгалтай цогтой тэмцэж, байгалийн баялаггүй ч хөрөнгөлөг орон болгосоныг 1973 оны «Олон улсын нефтийн хямралын» үеэр нефтийн цогцолбор байгуулсан шийдлээр онцлох нь зүйтэй.
«Сингапурын эцэг» Ли Куан Ю 2015 оны гуравдугаар сарын 23-нд уушигны үрэвсэлээр таалал төгсчээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Сингапурын ерөнхий сайд Ангилал:Сингапурын салбарын харьяа бус сайд Ангилал:Кембрижийн Их Сургуулийн төгсөгч Ангилал:Ардын Тэмцлийн Намын гишүүн Ангилал:Гэгээн Михаил ба Георгийн одон шагналтан (их загалмайн хүндэт хүлэг баатар) Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан Ангилал:Хүндэт нөхрийн одон шагналтан Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан Ангилал:Лондоны хүндэт иргэн Ангилал:Сингапурчууд Ангилал:1923 онд төрсөн Ангилал:2015 онд өнгөрсөн
Ядамсүрэнгийн Бумбаяр
Ядамсүрэнгийн Бумбаяр нь Говь-Алтай аймгийн Эрдэнэ сумын харъяат, Үндэсний бөх ийн аймгийн харцага цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн харцага Ангилал:Эрдэнийн (Говь-Алтай) хүн
Чингис хаан
Их эзэн богд Чингис хаан (~1162 оны 11 сар – 1227 оны 5 сарын 31) 1206 онд Монгол аймгуудыг нэгтгэж Их Монгол Улс буюу Монголын Эзэнт Гүрнийг байгуулсан Монголын их хаан байв. Хиад Боржигин Есүхэйн Тэмүжин гэдэг нэртэйгээр Боржигин овогт төрсөн тэрбээр монголын болон дэлхийн түүхэн дэх гарамгай цэргийн удирдагчдын нэг болсон юм.
Их Монгол Улсыг байгуулсны дараа тэрээр амьдралынхаа явцад Ази, Европын ихэнх нутаг дэвсгэрийг эзэлсэн бөгөөд харин түүний үр хүүхдүүд үүнийг нь үргэлжлүүлж, тухайн үед соёл иргэншилт хүн төрөлхтөнд нээгдээд байсан дэлхийн хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэлсэн байна.
Чингис хаан Тангудыг эзэлсний дараа, 1227 онд Алтан улсын хилийн ойролцоох Лю Пан уулнаа мөнхөржээ. Түүний оршуулагдсан газар нь одоо хүртэл илрээгүй болно. Чингисийн үр удам өнөөгийн Хятад, Солонгос, Кавказ, Төв Азийн орнууд, мөн өнөөгийн Орос, Зүүн Европ, Ойрх Дорнодын зарим хэсгүүдийг эзэлсэн буюу түшмэг улсуудаа болгосон ажээ.
Уг гарал
Монголын Нууц Товчоонд Бөртэ Чино эхнэр Гoo маралын хамтаар тэнгис далайг гаталж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж, Батачихан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ хэмээн дурдсан байдаг. Дараахь үе удмуудыг жагсаавал Тамача, Хоричар мэргэн, Уужим буурал, Саль-Хачау, Ихнүдэн, Шинсочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин баян, Добу мэргэн. Добу мэргэний эхнэр Хорь түмдийн Хорилардай мэргэний охин Алун-гуа. Добу мэргэн хоёр хүүтэй болоод нас барсны дараа Алун-гуагаас төрсөн гурван хөвүүний бага нь болох Бодончар мунхагаас Боржигин овгийнхон үүсэн гарчээ. Нууц товчоонд бичсэнээр бол Алун Гуа Добу мэргэний нас барснаас хойш хөвгүүд төрүүлснийгээ Малиг баяуд овгийн зарц бус харин шөнө тотгоор орж ирэх тэнгэрийн цагаан шар хүнтэй холбон тайлбарладаг. Боданчар мунхаг нэгэн жирэмсэн эмийг барин ирснээс гарсан хүү нь Жажирадай бөгөөд энэ нь Чингис хааны анд Жамухын уг гарал байгаа юм.
Боданчарын үр удам нь Хабич баатар, Мэнэн тудун, Хачи хүлүг, Хайду, Байшинхор догшин, Тумбинай сэцэн болно. Хайдугийн хүү Чирхай лянхуагаас Тайчууд овог үүсэн гарчээ. Тумбинай сэцэний хүү Хабул хаан Хамаг Монголыг захирч байсан ба түүнээс Хиад Боржигин овог гарчээ. Хабул хааны хоёр дахь хүү Бартан баатар нь Чингис хааны эцэг Есүхэй баатарын эцэг байжээ. Хамаг Монгол Хутула хаанаас хойш хангүй байсан тул Хиад Боржигин овгийг ерөнхийд нь Есүхэй баатар захирч байсан.
Чингис хааны Монголын тулгар төрийг үүсгэн байгуулах явцад нөлөөтэй байсан хэд хэдэн феодал язгууртнууд Хабул хааны удам буюу Хиад Боржигины ноёдууд байжээ. Даридай отчигин нь Бартан баатарын бага хүү (Чингис хааны авга ах), Алтан нь Хабул хааны дөрөв дахь хөвүүн Хутула хааны хүү (Чингис хааны хаяал), Хучар нь Бартан баатарын хоёр дахь хүү Нэгүүн тайжийн хүү (Чингис хааны үеэл), Жүрхиний Сача-Бэхи нь Хабул хааны ууган хүү Охинбархагийн ач хүү (Чингис хааны хаяал), Бүри бөх нь Хабул хааны дөрөв дахь хүү Хутугту Монхорын хүү байжээ.
Идэр нас
Чингис хаан 1162 онд Онон голын хөвөөнд Дэлүүн Болдог хэмээх газар хатан Өэлүн эхээс төржээ. Монголын нууц товчоонд түүнийг төрөхдөө шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн гэж бичсэн байдаг. Энэ үйл явдал нь тухайн үед Хиад Боржигины удирдагч байсан Есүхэй баатар, Татарын Тэмүжин-Үгэтэй тулалдан олзолж авсантай тохиосон тул шинэ төрсөн хүүг Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ. Түүний төрсөн дүү нар нь Зочи Хасаp, Хачиун,Тэмүгэ Отчигон, Тэмүлэн. Мөн Сочигил хатны хөвгүүд болох эцэг нэгтэй ах дүүс Бэгтэр, Бэлгүтэй нар байжээ.
Тэмүжин 16, 17 настай байхдаа өмнө сүй тавьсан Бөртэг буулган авч гэрлэсэн бөгөөд инжинд ирсэн булган дахыг өөрийн эцэг Есүхэйн анд байсан Хэрэйд аймгийн удирдагч Тоорил ханд өргөн барьж холбоо тогтоосон нь хүчирхэг ивээн тэтгэгч, холбоотонтой болсон томоохон хэмжээний дипломат алхам болсон байна. Бөртэ үжин Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй, Тулуй гэсэн дөрвөн хүү төрүүлж өгчээ.
Мэргидийг дарсан ба Хамаг Монголын хаан болсон нь
1180 оны үед Гурван Мэргид цэрэглэн ирж өмнө Мэргидийн Их Чилэдү эхнэр Өүлэнийг Есүхэй баатарт булаалган алдсаны өшөөг авахаар ирэн Бөртэ үжинийг булаан авч Чилгэр бөхөд өгсөн байна. Тэмүжин өмнө нь түүнийг ивээлдээ багтаахаа амласан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж тусламж хүссэнд хүлээн авч Жадаран аймгийн Жамухатай хүч хавсран Мэргид аймгийг дайлан Буур хээрийн тулалдаанд бут цохин Тэмүжин эхнэр Бөртийг эргүүлэн авчээ. Энэ үед Бөртэ жирэмсэн байсан нь Тэмүжиний ууган хүү Зүчийн жинхэнэ эцэг хэн байсныг маргаантай болгожээ. Гэвч Монголын Нууц Товчооны 104-р зүйлд "Санамсаргүй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хүүхдийг минь булааж авав…" гэсэн байна. Тэмүжиний өгүүлсэнээр бол Бөртэ хатан жирэмсэн байсан байна. Тийм ч учраас Тэмүжин амьдралынхаа туршид Зүчийг өөрийн хүү гэж үзэж байжээ. Мэргидийг дайлсны дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр гурав дахь удаагаа анд барилдан хамт нутаглаж байсан байна. Гэвч удалгүй салж явцгаасанд өмнө Жамухыг дагаж явсан Боржигин болон бусад овог аймгийн иргэдийн зарим Тэмүжинг даган ирсэнээр түүний өөрийн овог аймгийн удирдагч болохын эхлэл тавигджээ. Улмаар 1189 онд Алтан, Хучар, Жүрхиний Сача Бэхи, Даридай-Отчигон зэрэг Хиад Боржигины ноёдууд санаа нийлэн Тэмүжинг Хамаг Монголын ханд өргөмжилж, "Чингис хаан" хэмээн цол олгожээ. "Чингис" гэдэг үгийн гарал нь "тэнгис" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн түүхэн бичээс буй юм.
Жамуха, Татар, Жүрхин, Тайчуудтай тэмцэлдсэн нь
Түүний хойно Жамуха өөрийн дүү Тайчирыг Чингис хааны харьяатуудад алагдсаныг шалтаглан 13 хүрээнээс цэрэг дайчлан довтлоход Чингис хаан өөрийн 13 хүрээнээс мөн цэрэг дайчлан угтаж очин Далан Балжуд хэмээх газар тулалдсан нь Монголын түүхэнд 13 хүрээний тулалдаан гэж нэрлэгджээ. Уг тулалдаанд Жамуха хүч түрэн Чингис хааныг Зээрэн хавцалд шахаад буцаж явсан ба замдаа Чинос аймгийн залуучуудыг далан тогоонд чанаж харгисласан байна. Энэ тулалдааны дараагаар Уруудын Жүрчидэй, Мангудын Хуйлдар, Хонхотаны Мэнлиг зэрэг олон жижиг овгийн төлөөлөгчид Жамухаас салж Чингис хаантай ирж нийлжээ.
XII зууны эцсээр Алтан улсын Вангин Чансан жанжин Татарын Мэгүжин сүүлтийг хөөн Улз гол руу шахаж байх үед урьдын өшөөт Татарыг дарах боломжийг ашиглан Чингис хаан, Тоорил хан нар хүч хавсран байлдаж Улз голын Хусуту шитүэн, Нарату шитүэн гэдэг газар Мэгүжин сүүлтийг дарж устгажээ. Үүний дараа Вангин чансан Тоорил ханд "Ван ", Чингис хаанд "Чаутхури" гэдэг цол олгожээ. Үүнээс хойш Тоорил ханыг Ван хан хэмээх болжээ.
Чингис хааныг Мэгүжин сүүлтийг дайлаар явсан хойгуур Жүрхинүүд ар гэрийг нь тонож дээрэмдсэн тул Хэрлэнгийн Хөдөө арал хавьд Жүрхинийг довтолж Тэлэтү ам хэмээх газар Сача-Бэхи, Тайчу нарыг барьж өмнө Бэлгүтэйн мөрийг цавчсан, Татарын эсрэг хавсран байлдаагүй, ар гэрийг дээрэмдэн тоносон зэрэг шалтгаануудаар цаазалжээ.
1201 онд Хатагин, Салжиуд, Дөрвөн, Татар, Ихирэс, Хонгирад, Горлосууд, Найманы Хурчахус буйруг хан, Мэргид, Ойрад, Тайчууд нар Алхуй булаг гэдэг газар чуулаад Жамухыг хан өргөмжлөхөөр хэлэлцэж андгайлан тангараглаад тэндээс Эргүнэ мөрөн рүү нүүж, Эргүнэд цутгах Хан мөрний шанаагийн Агуу нугад Жамухыг Гүр хан болгож өргөмжилжээ. Улмаар Чингис хаан, Ван хан хоёртой байлдахаар мордъё гэлцсэнийг Чингис хаан олж мэдээд Ван ханд мэдэгдсэнд, Ван хан цэргээ авч хүрч иржээ. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн хэмээх газар болсон ба түүхэнд Хүйтэний тулалдаан гэж нэрлэдэг. Нууц товчоонд өгүүлснээр Буйруг, Хутуга бэхи нар задын арга мэддэгээ хэрэглэсэн нь өөрсөд дээр нь буусанд тэнгэр хилэгнэв гэж айн тархан зугатацгаасан байна. Жамуха Эргүнэ мөрний зүг өөрийн нутаг руу зугтахад Ван хан нэхжээ. Тайчуудын Аучу баатар Ононы зүг зугтахад Чингис хаан араас нь нэхсэн байна. Ононы цаана хүлээж байсан Аучу баатар, Таргудай Хирилтуг нартай тулалдахад Чингис хаан хүзүүн тушаа Тайчуудын Зургаадайд (хожмын алдарт Зэв жанжин, Чингисийн дөрвөн нохойн нэг) харвуулан шархадсан байна. Шөнө нь Тайчууд тархан зугтаснаар уг тулалдаан Тэмүжиний ялалтаар дуусчээ.
Нутаг дэвсгэр, цэргийн зохион байгуулалт
[[File:Mongol Empire map.gif|thumb|right|Чингис хааны байгуулсан Их Монгол Улс болон түүнийг залгамжлагчдын нутаг дэвсгэр.
1260 оноос:
]] Чингис хаан улсаа ерөнхий гурван түмэн буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ 5 мянгат, мянгатаа зуут, зуутаа аравт болгон хуваажээ. Их цэргийн тоо нь эхлээд 95000 байгаад сүүлдээ "...тэд нь 129,000 хүнтэй байв..." Чингис хаан ийнхүү мянгатын тогтолцоог яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол Улсын өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээний цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. Мянгат нь дотоод, гадаад хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ.
Зүүн гарын цэргийг монголоор Жунгар гэдэг. Түүнийг хошуучлагч нь Мухулай ноён, орлогч нь баарины Наяа ноён. Тэр нь 62000 хүнтэй байв. Зүүн гарын түмэнд дараах мянганууд багтаж байжээ.
Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “Хишигтэн” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. Тэмүжин ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 торгууд, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ.
Их Монгол Улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. Чингис хаан хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв.
Удалгүй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол Улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа.
Төрийн байгуулалт
Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв.
Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол Их Хуралдай байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг.
Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ Сэцдийн зөвлөл байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор Мухулайг Го ван буюу улсын ван болгожээ, Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү Шихихутугийг томилжээ. Их хаан түүнд гэж тушаасан байна.
Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн Их Засаг хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. Чингис хаан төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал.Боорчи, Зэлмэ, Наяа нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) Үсүн Өвгөн юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. Төрийн бэхи цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол Хөхчү бөө байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй.
Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд Тодой чэрби мал аж ахуйн сайд, Тататунга захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавьяа, цэргийн удирдакх ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, Мухулай, Боорчи, Зэлмэ, Шихихутуг, Сорхон-шира,Сүбээдэй, Зэв, Борохул (удалгүй нас барсан) Хэра-Унругэ, хожим Цуу мэргэн (Елюй Чуцай) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг.
Чингис хааны хийсэн аян дайнууд
Гол сэдэв: Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь
Гол сэдэв: Монголчууд Тангудыг дайлсан нь
Гол сэдэв: Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт
Нас нөгцсөн нь
300px|thumb|Чингис хааныг нас барах үеийн эзэнт гүрний нутаг 1227 онд Тангуудыг ялсны дараа Чингис хаан нас барсан (Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээр), Түүний үхлийн шалтгаан нь эргэлзээ ихтэй тодорхой бус олон таамаглалууд байдаг, Зарим түүхч түүнийг биеийн ядаргаа, дайнаас авсан шарх гэмтлийн улмаас өнгөрсөн гэдэг байхад, хулан авлаж байхдаа мориноос унаснаас өвчин үгдрэхэд нөлөөлж, өнгөрсөн гэж үздэг харин үлдсэн хэсэг нь түүнийг уушгиний үрэвсэл гэх мэтийн өвчин тусаж тэр нь хүндэрч сэдэрснээр өнгөрсөн гэдэг байна, Galician-Volhynian Chronicle одоогийн Украин сударт бичсэнээр түүнийг Тангуудтай дайтаж байхдаа алагдсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Гүрбэлжингоо хатантай дэр нэгтгээд таалал төгссөн гэж бас домоглодог.
Чингис хаан өнгөрөхдөө өөрийн омгийн заншлаар тэмдэггүй газар оршуулаарай гэж захисан. Түүнийг нас барсны дараа түүний биеийг нь одоогийн Хэнтий аймгийн Онон голын сав газар дахь Бурхан Халдун ууланд оршуулсан гэсэн таамаглал байдаг байна. Домогт үзсэнээр оршуулгын хамгаалагч ямар нэг хүнийг алсан ба (хааныг нас барсан гэж мэдэгдүүлэхгүйн тулд) замдаа нуухын тулд эцэст нь булшилсан гэж үздэг, Чингис хааны бунханыг түүний үхлээс олон жилийн дараа барисан боловч тэр нь түүнийг оршуулсан газар биш юм,
Чингис хааны булшны нууц
Дэлхийн талыг байлдан дагуулсан их хааны булшийг өнөө хүртэл эрсээр байна. Марко Поло "Чингис хааны үр удмын их хаадыг бүгдийг нь Алтай хэмээх том ууланд нутаглуулдаг байсан. Хаан хаана ч нас барсан байсан хамаагүй дөч хоногийн дотор энэ ууланд авчирч харин шарилыг авч ирэхэд дагалдан ирсэн бүгдийн амийг сэлмээр цавчин хороож, их хааныг нөгөө ертөнцөд нь дагалдуулдаг байсан" гэж бичиж үлдээжээ. Чингис хааны тэнгэрт одсон он буюу 1227 оны үйл явдлыг энд тэндхийн эх сурвалжуудаас цуглуулбал нэлээн дэлгэрэнгүй дүр зураг харагдах юм. Их хааны шарилыг ачсан гашуудлын цуваа Шар мөрний (одоогийн Хятадын нутаг дээрх Хуанхэ мөрөн) хөндийгөөс хөдөлж Говийг гатлан Хархорин хот руу чиглэжээ. Харин замдаа их хааны үхлийн тухай цагаас нь өмнө мэдэх вий хэмээн сэрэмжилж тааралдсан бүхнийг хүйс тэмтэрч байсан гэнэ. Товлосон өдөр бөө нар цогцсыг авсанд хийжээ. Дараа нь энэ авсаа дахин дөрвөн давхар авсанд хийж улмаар Бурхан Халдун уул руу авч одсон гэнэ. Энд хааныг нутаглуулсан бөгөөд хожим хойно хэн ч түүний амар амгаланг бүү алдуулаасай гэсэндээ нутаглуулах ажилд оролцсон бүх зарц боолыг хүйс тэмтэрчээ.
Он жилийн уртад Хэнтийн нурууг өвс ургамал мод бут бүрхэж яг аль уулыг Бурхан-Халдун гэж нэрлэдэг байсныг ч хэлэхэд бэрх болсон юм. Хэнтийн нурууны нэг уулыг ариун газар хэмээн нэрлэж ийшээ ойртсон хүнийг цаазаар авдаг байсан тухай эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.
1990-ээд оноос хойш Монголын нийгэмд өөрчлөлт орж Чингис хааны шарилыг эрэх эрэл эхэлсэн байна. 1990-ээд оноос хойш япон, америкчууд монголчуудтай хамтран эрсэн боловч ямар ч үр дүнд хүрээгүй хэвээр. Гэвч эрэл хайгуул хийгчид бууж өгсөнгүй. Их хааны төрсөн нутаг болох Онон мөрний сав газарт түүний хөдөөлүүлсэн гэсэн шинэ хувилбар гарч ирэв.
Домог ёсоор Чингис хааны цэргийн жанжинууд нь түүний шарилыг Дэлүүн-Болдог уулын ойр авчирж улмаар голын урсгалын гольдролыг өөрчилсөн гэнэ. Уулын болроор авс хийн их хааны цогцсыг дотор нь хийж голын ёроолд байрлуулаад дахин голын урсгалыг гольдрилд нь оруулсан аж. Мөн Оросын нэртэй аялагч Г. Н. Потанин Ордос дахь Их ээжийн хороо хэмээх газарт Чингис хааны шарилыг агуулсан гэр байсан гэсэн тэмдэглэл ч байна.
Энэ газарт лам нар жил бүр Чингис хааны гэрийн гадна хүндэтгэл үзүүлж баяр хийдэг гэнэ. Харин шарил байгаа гэх гэр дотор мөнгөн завьяанд их хааны үлдэгдэл ясыг хадгалдаг аж. 1998 онд Ч.Голбоиноор ахлуулсан хэсэг буриадууд Их Монгол Улсыг үндэслэгч Чингис хааны шарилын эрэлд гарсан юм. Тэд эрлийнхээ өмнө Сэлэнгэ мөрний зүүн эргээр дамжин Чингис хаан төрсөн нутаг руугаа явж байсан гэдгийг тогтоожээ. Буриадуудын баг Хамар давааны нуруунд хүрч өндөрлөгүүдийн нэгний орой дээр овоо босгон түүнийгээ "Бурхан гал уул" гэж нэрлэсэн байна. Ойр тойрны бусад оргилуудад ч тэд нэр өгсөн байна. Өмнө нь “Бага алтан” гэдэг байсан оргилыг Хатан уул түүнээс хойд зүгт байгааг нь Хаан уул гэж нэрлэжээ. Ч.Голбоины багт аз таарсан гэж болно. Хамар давааны баруун хойд хэсэгт тэд Чингис хааны бөө нар ёслол үйлдэж их хааны сүнсэнд залбирдаг байсан овоо-газрыг олсон юм. Энэхүү овоо нь янз бүрийн чулуунаас бүтсэн дээшээгээ 15 метр, голч нь 50 метрийн хэмжээтэй пирамид хэлбэртэй байжээ. Урьд нь энэ газрыг битүү ой бүрхдэг байсан ч хэд хэдэн удаа хүчтэй түймэрт өртөн хоосорсон юм байна. Найман зууны турш монголчууд энэ газрыг Их хориг хэмээн нэрлэж энэ хэсэг газарт ан хийх газар хагалахыг хориглодог байсан юм. Эндээс Саяны нуруу алган дээр тавьсан мэт харагддаг ажээ. Дэлхийг байлдан дагуулагчийг нутаглуулахад маш тохиромжтой газар. Гэхдээ л Чингис хааны шарил хаана байгааг олсон хүн алга хэвээр байна. Ер нь Монголын ихэнх хаадын булш олдоогүй хэвээр байна.
Өвөг дээдэс
Өвөг эцэг: Бартан баатар
Эцэг: Есүхэй
Эх: Өэлүн үжин
Хатад, татвар
Юань улсын сударт бичигдснээр Чингис хааны дөрвөн их ордонд нийт 40 гаруй хатан, татвар амьдарч байжээ.
Нэгдүгээр орд буюу Хэрлэний хөдөө арал дахь орд
Хоёрдугаар орд буюу Саарь хээрийн харилт дахь орд
Гуравдугаар орд буюу Туулийн хар түнийн орд
Дөрөвдүгээр орд
Уран сайхны кино
Монголын түүхийн талаар хийгдсэн бүх гадаад кино монголын түүхийг үнэн бодитойгоор дүрслэлгүйгээр маш их гуйвуулж хийгдсэн байдаг. Жишээ нь монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг буруу хийх, тухайн үеийн монгол соёл, зан заншилд байгаагүй зүйлийг дүрслэх г. м.
Телевизийн олон ангит кинонууд
Уг кино хятад төвийн үзлээр хийгдсэн байна. Монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг алдаатай дүрсэлжээ. Гол дүрд Батдоржийн Баасан тоглосон.
Эшлэл
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл  Ангилал:13-р зууны ноёрхогч Ангилал:Монголын их хаан Ангилал:Монголын хаан Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн Ангилал:Төв Азийн түүх Ангилал:Монголын түүхэн хүн Ангилал:Боржигин Ангилал:Хиад боржигин Ангилал:Монголчууд Ангилал:1162 онд төрсөн Ангилал:1227 онд өнгөрсөн
2010 онд нас барагсад
2010 онд нас барагсад
1 сар
2010 Lists of deaths by year 2010
Цогт-Очирын Лоохууз
Цогт-Очирын Лоохууз (1923 онд Говь-Алтай аймгийн Чандмань суманд төрсөн-2018 оны 5-р сарын 14-нд нас барсан) -Монгол улсын төрийн зүтгэлтэн, улс төрч юм.
Намтар
Цогт-Очирын Лоохууз 1939 онд нутагтаа бага сургууль дүүргэн, санхүүгийн техникумд гурван жил, шинэхэн байгуулагдсан намын дээд сургуульд хоёр жил онц дүнтэй суралцан тус тус төгссөн байна.
Дөнгөж байгуулагдсан Намын Төв Хорооны Лекторын Товчоонд шилэгдэн орж ажилласан нам төрийн шилдэг ирээдүйтэй залуу гишүүн 1950 онд ЗХУ-ын Коммунист намын дээд сургуульд суралцах анхдагч нарын тоонд багтан хилийн дээс алхав.
Тэрээр БНМАУ-ын түүхийг анх удаа орос хэлээр хэвлэгдэхэд нь орчуулан хөрвүүлж, нам төрийн бодлого, улс эх орны хөгжил, хэтийн төлвийн талаар өөрийн санал бодлыг хэвлэлд нийтлүүлж байх тэр үеэс нам төрийн ивээлд сэжигтэн болж эхэлсэн юм.
1964 оны МАХН-ын Төв Хорооны VI бүгд хуралаар “Ц.Лоохууз, Б.Нямбуу, Б.Сурмаажав нараас намын эсрэг бүлэглэсэн явууллага хийсэн тухай” тогтоол гаргаж, намын жанжин шугамыг эсэргүүцсэн, урагшлах замд тохиолдож байгаа бэрхшээл, дутагдлыг дөвийлгөн ашиглаж, намын бодлого буруу мэтээр харуулахыг оролдсон, улс орны ололт, амжилтыг үгүйсгэсэн гэж буруутгасан байна.
Тиймээс Лоохуузыг удирдлагаас хол алс Говь-Алтай аймаг т томилжээ. Гэвч Лоохууз аймгийн МАХН-ын Хорооны дарга хийж байх үедээ тус нутгийг гайхалтай хөгжүүлж ямар чадалтайгаа харуулсан нь зөвхөн эхлэл байлаа. Намын төв хорооны САА-г удирдах газрын дарга, ХАА Яамны 1-р орлогч сайд байх үедээ урсгал усгүй Алтай нутгийг усжуулах зорилгоор алдарт Гуулингийн сувгийг байгуулж,"Атар газар" эзэмших их хөдөлгөөнийг анхны шав тавихаас үр дүнд хүртэл нь зохион байгуулав. Мөн гахай, тахиа, туулай, булга, буга, каракуль хонь болон саалийн үнээний фирм, САА-нуудыг олноор байгуулжээ. ЗХУ-ын Тимирязевийн академийн аспирантурт сурч байхдаа МАХН-ын Төв Хорооны VI бүгд хурлын индэр дээр аянга буулгаж тэр үеийн төр засгийн бурангуй үзлийг шүүмжлэн өөрчлөн шинэчлэлт хийх хэрэгтэйг хэлсэн нь төрийн хар дансанд бүртгэгдэж "Намын эсрэг бүлгийн толгойлогч" хэмээх нэрийг зүүн шорон гянданд орж, хөдөө орон нутагт цөлөгдөн ар гэрийнхэнтэйгээ уулзах эрхгүй явсан хүн.
1990 онд Монгол оронд өрнөсөн ардчилсан хувьсгалын үр дүнд тэрээр цагаатгагдсан билээ. Тэрээр "коммунист" суртлыг эсэргүүцсэнийхээ төлөө 25 жилийг цөллөг, шоронд өнгөрөөсөн. Цогт-Очирын Лоохууз нь АИХ-ын депутат, АИХ-ын орлогч даргаар сонгогдон ажиллаж, анхны ардчилсан үндсэн хуулийг батлалцан, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид нэр дэвшин, Хүний эрхийн үндэсний комиссын анхны дарга болж байсан юм.
2014 онд Монгол Улсын гавьяат эдийн засагч цол хүртсэн байна.
Нильс Хенрик Абель
right|180px|Нильс Абель Нильс Хенрик Абель (Niels Henrik Abel, 1802 оны 8 сарын 5 - 1829 оны 4 сарын 6) нь Норвегийн математикч юм.
Тэрээр 1821 онд их сургуульд ороод математикт сонирхолтой болон судалгаа хийж, бүтээлээ шинжлэх ухааны сэтгүүлүүдэд хэвлүүлж байжээ. Гэвч тэр бүтээлүүдээ үнэлүүлж амжилгүй байсаар Кристианиа (норв. Christiania) өнөөгийн Осло) их сургуульд багшилж ахуйдаа сүрьеэ өвчнөөр 1829 онд залуугаараа нас эцэслэжээ.
Түүний бүтээлүүд дундаас Парисын шинжлэх ухааны академид илгээсэн "Трансцендентал функцийн өргөтгөсөн функцүүдийн шинж чанарын тухай" ажил нь хожим ихэд алдаршиж, математикийн суут эрдэмтдийн тоонд зүй ёсоор оруулсан юм.
Абель нь 5 ба түүнээс дээш зэргийн олон гишүүнт тэгшитгэл нь ерөнхий тохиолдолд язгуур n√ ба арифметикийн 4 үйлдлийн тусламжтайгаар илэрхийлж болох шийдгүй болох тухай баталсан.
Түүний судалгааны гол чиглэл нь эллиптик функц юм. Алгебрт коммутатив бүлгийг "Абелийн бүлэг" гэж нэрлэдэг. Төгсгөлгүй цувааны нийлбэрийн тухай Абелийн теорем ч бас алдартай. Түүнчлэн Абелийн тэгшитгэл, Абелийн интеграл, Абелийн функц зэрэг түүний нэрээр нэрлэгдсэн математикийн нэр томьёо олон бий.
Абель нас эцэслэсний дараа буюу 1830 онд түүнд Францын шинжлэх ухааны академийн математикийн салбар дахь шагналыг нөхөн олгожээ.
Түүний мэндэлсэний 200 жилийн ойд зориулсан Норвегийн Касгийн газар Абелийн шагнал нь 2001 онд бий болсон. Мөн түүний хөрөг Норвегийн 500 кроны дэвсгэрт (1978) дээр удаан хугацаанд заларч байлаа.
Мөн үзэх
Ангилал:19-р зууны математикч Ангилал:Норвегийн математикч Ангилал:Осло Их Сургуулийн багш Ангилал:Норвегийн Ханы Шинжлэх Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:Норвегичууд Ангилал:1802 онд төрсөн Ангилал:1829 онд өнгөрсөн
Аэро Монголиа
Аэро Монголиа компани нь 2003 онд зорчигч тээврийн анхны нислэгээ орон нутагт хийж эхэлсэн ба одоо 130 гаруй ажилчин, албан хаагчидтай, сүүлийн үеийн найдвартай техник технологиор бүрэн тоноглогдсон 1992 онд үйлдвэрлэгдсэн 50 хүний суудалтай Фоккер-50 маягийн 2 ширхэг онгоц, 1992 онд үйлдвэрлэгдсэн 108 хүний суудалтай Фоккер-100 маягийн 2 ширхэг нийт 4 онгоцтой, олон улсын 4 чиглэлд, орон нутгийн 12 чиглэлд нислэг үйлдэж ирсэн үндэсний агаарын тээвэрлэгч.
Шоколад
thumb|Цагаан, сүүтэй, хар шоколад Какаоны модны үрээр шоколадыг хийдэг. Монгол нэр нь борхош билээ. Үүнийг Theobrоma cacao гэж шинжлэх ухаанд тэмдэглэдэг бөгөөд 17-р зууны үед эрдэмтэн Карл Линней ийн нэрлэжээ. Энэ нь Грекээр амт оруулагч гэсэн үг. Гэвч хэдэн мянган жилийн өмнө Мексик болон Өмнөд Америк орчмоор суурьшин байсан Майячууд шоколадыг хэрэглэж байсан гэж үздэг. Учир нь тухайн үеэс үлдсэн ханан дээрх зурагт бурхадын идээ болгон хэрэглэдэг байсан тухай дүрсэлжээ. Тэд какаоны модны жимсийг түүн, үрийг нь нунтаглаад халуун ногоотой, хөөсөрсөн, гашуун амттай унд болгодог байжээ. Алдарт жуулчин Христофор Колумб, Эрнан Кортез нар 1500 оны орчим какаоны үрийг анх Европт авч ирсэн байна. Европчууд уг үрээр юу хийдгийг мэддэгүй байв. Учир нь уг үрээр хийдэг ундаа маш гашуун байлаа. Эцэст нь Кортез ундаанд чихэр холих санаа сэджээ. Шинээр нээсэн энэхүү чихэрлэг ундаа нь богинохон хугацаанд Европын хаадын гэр бүлийн тусгай ундаа болжээ. Тухайн үед какашоны үрш.шшш до ш до ш до ггэ, элсэн чихэр тийм ч элбэг биш байсан тул ард иргэд хэрэглэдэггүй байв. Какаоны ургамлын тариалан ихсэх тусам улам хямд болж улам өргөн хэрэглэх болжээ. Удаан хугацааны турш шоколадыг шингэн байдлаар хэрэглэж байв. 1800-аад оны үеэс Англи, Швейцарт өнөөгийн шоколадтай төстэй амттай, хатуу шоколад гарах болжээ.
Аэро Монголиа
Дэлхийн чанарын хорооноос “Зорчигч, үйлчлүүлэгчдийн сэтгэл ханамжийг өндөр байлгаж, найдвартай, аюулгүй үйлчилгээ үзүүлэх хүчин чармайлтуудыг тэмдэглэж “Цагаан алтан од” шагналыг  2008 оны 09 дүгээр сарын 22-нд Францын Парис хотноо гардуулсан.
Шоколад
Какаоны жимс
Какаоны мод нь жижгэвтэр ба үржил шимээр баялаг, хуурай хөрсөнд, экваторын дулаан орнуудад ургадаг. -15 хэмээс доошхи хүйтэнд тэсвэрлэхгүй. Уг жимс үл мэдэг шоколад шиг үнэртэй, яльгүй гашуун байдаг. Үр нь бүр ч гашуун байдаг. Уг үр олон шат дамжлагаар дамжин, дотор нь амт оруулах өөр олон зүйлийг хольсны дараа сайхан амттай болдог. Үрэнд агуулагдах kafein, theoboromine хэмээх бодисууд нь гашуун амттай болгодог аж. Какаоны жимсээр хооллодог амьтад үр нь гашуун учир гаргаж хаядаг. Ингэснээр какаоны ургамал илүү өргөн газар нутагт тархан ургадаг. Шоколад хийхэд хэрэглэгддэг какаоны 3 гол төрөл бол criollo, forastero, trinitario юм. Үүнээс Төв Америк, Карибын арлууд болон Өмнөд Америкийн хойд бүсээр ургадаг criollo нь хамгийн ховор, үнэтэй.
Цахим холбоос
Ангилал:Чихэрлэг бүтээгдэхүүн
Аэро Монголиа
Түүхэн он цагийн дараалал
Ангилал:Монголын авиа компани Ангилал:2003 онд байгуулагдсан
Сингапур
Сингапур (Хятад:新加坡; Малай: Singapura; Тамил:சிங்கப்பூர்) нь Малайн хойгийн өмнөд хошуунд орших арлаас тогтох зүүн өмнөд Азийн хот улс юм. Экваторын хойд зүгт 137 км зайд, нийтдээ жижиг 63 арлаас бүтэж, Малайзын Жохор мужийн өмнө, Индонезийн Риау арлуудын хойно байрладаг. Газар нутаг нь 707.1 км² бөгөөд дэлхийд үлдсэн цөөн тооны хот улсуудын нэг юм.