cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Монголчууд
Шашин шүтлэг
thumb|left|180px|20-р зуун.Монгол [[лам (магадгүй Содномын Дамдинбазар) Өргөө хотын ойролцоо]] Монголд буддын шашин Хүннү, Нирун улс, Хубилай хааны үе, 16-р зуунд гэх мэтээр дөрвөн удаа дэлгэрчээ. Монгол оронд 16-р зуунаас хойш Жавзандамба хутагт, Зая бандид, Агваан Доржиев гэх мэт олон хутагт хувилгаан тодорч, үсэг бичиг зохиох, бурхны ном орчуулах, бурхны хөрөг, шуумал бүтээх, суварга, сүм хийд барих зэргээр буддын шашин хөгжиж байв. 20-р зуунд коммунистнийгмийн үед шашны нөлөөг бууруулах бодлого явуулж байсан ба 1990 оноос Монгол улсад шашин шүтэх явдлыг чөлөөтэй болгожээ. 2010 оны тооллогоор МУ-ын хүн амын 53 хувь буддын шашин шүтдэг, 38 хувь шашин шүтдэггүй гэж хариулжээ. ЗХУ задарснаас хойш ОХУ дахь монголчууд улмажлалт бөө мөргөл болон буддын шашныг сэргээн хөгжүүлж байна. БНХАУ дахь монголчууд улс төрийн дэглэмээс шалтгаалаад шашнаас зайлсхийдэг хэвээр байна.
Сарт халимаг, дунсян, баоань, Алшаа дахь цөөн тооны монголчууд лал шашинтай. Христийн шашин оросоор дамжин Байгал нуурын баруун эргийн буриадад 18-р зуунаас дэлгэрч үндсэн шашин болсон бол МУ-д 1990 оноос хойш сүм хийд олныг барьснаар одоо хүн амын 2.3% христийн шашинтан болжээ.
Эртний түүх
Монгол нутагт хүрлийн үед тархсан дөрвөлжин булшны соёлын хүмүүс нь антропологи төрхийн хувьд монголжуу төрхтнүүд байв. Монголчууд Монгол нутагт эртнээс байсан уугуул үндэстэн юм .Дөрвөлжин булшны соёл нь Хүннү, Сяньби зэрэг монгол угсаатнуудын соёл мөн орчин үеийн монголчуудын соёлтой ижил байдаг.Монголчуудад хамаарагдах бусад археологийн соёл бол Дээд Сязядян, Доод Сязядян, Жукайгоу,
Ордосын соёлууд юм. Өвөг монгол овог аймгуудыг ху, жун, ди, төвд хэлэнд хор, согбу гэх нэрээр тэмдэглэж ирсэн ба хьюнюй, сьюнюй зэрэг Хүннүгийн өвөг, дунху нар нь бүгд монгол болно.Хүннүгийн ноёлогч Хуянь овог Сүмбэ, Нирун, Хамаг Монголд (Хиад) байв. Хэрэйд, Мэргид, Татарчуудыг Кидан Улсын үед Зүбү хэмээн нэрлэж байв. Зүбү нэрийг Хүннүгийн Сьюйбү овгоос улбаатай гэдэг. 13-р зууны хятад зурганд дүрслэгдсэн монгол нумны зураг хүннү нумтай ижил болох нь харагддаг. Мөн ширэн завь хэрэглэдэг, тулааны үед эмээлээ овоолж хамгаалдаг зэрэг нь монгол, хүннүд адил байдаг. Найман, Онгуд, Хэрэйд гэх мэт зарим монгол аймгийг түрэг гэж үзэх явдал байдаг ч тэдний удирдагчдын нэр, овог аймгийнх нь нэр монгол үгтэй утга санаагаараа таардаг.Археологийн судалгаагаар 10-13-р зуунд олон тооны түрэг аймаг монголд байсан гэх нотолгоо олддоггүй мөн монголчуудын дунд түрэг соёлын нөлөө бараг байдаггүй. Их Монгол Улсын хүн амыг 4 хэсэгт хуваахад ноёлогч ангид монголчууд, түүний дараа кидан, түрэгүүд, 3 дахь ангид зүрчид, 4 дэхь ангид нь хятадууд орсон байдаг бөгөөд харин гарал нь эргэлзээтэй гэх энэ аймгуудыг монгол биш хэмээн ялгаж ангилсан явдал огт байхгүй байна. Эцгийн талаас өвлөгддөг генийг Y хромосомын ДНХ, эхийн талаас өвлөгддөг генийг митохондрийн ДНХ гэдэг ба эцгийн талаар нь аливаа хүний гарал угсааг нь тодорхойлдог.Ген нь устаж үгүй болдоггүй. Мөн цусны бүлгээр нь ямар угсаатнууд хоорондоо холбоотой болохыг тодорхойлдог. Ойролцоо гаралтай буюу хил залгаа нутагт оршин суудаг үндэстнүүдын цусны бүлэг ижил байдаг. Монголчуудын болон Алтайн угсаатнуудын голлох ген бол C3 буюу C-M217 гаплогрупп юм. Төв Азид хүмүүс 2 замаар Африкаас ирсэн гэж үздэг ба Африкаас Баруун Ази-Энэтхэг-Зүүн Өмнөд Ази-Зүүн Ази-Төв Ази гэсэн өмнөд зам, Африкаас Баруун Ази-Төв Ази гэсэн хойд замаар эртний хүмүүс Төв Азид иржээ.Энэ хүмүүс бол Монголжуу төрхтний умард салбарынхан буюу эх газрын монголоид төрхтөн юм.Эх газрын ази төрхтөн дотроо 2 хэсэгт хуваагддаг ба Төв Азичуудыг монголжуу төрхтний умард салбарын өмнөд Сибирийн дэд бүлэгт (Төв Азийн дэд бүлэг), Умард Азичуудыг умард Сибирийн дэд бүлэгт (палеосибирь төрхтний дэд бүлэг) оруулан ангилдаг. Дархадын бүрэлдэхүүнд анчин самоедь угсааны зарим хүмүүс орж ууссан гэж угсаатны зүйч Х.Бадамхатан үзжээ.
thumb|Өнөөгийн Монгол үндэстнийг үндэслэгч Эзэн Богд [[Чингис хаан.]] Монголчуудын антропологи хэв шинж, генийн сан Дорнод Монголын дөрвөлжин булшны монголжуу хүмүүс, Баруун Монголын европжуу төрхтний хиргисүүрийн буюу чулуун овоот соёлын хүн ам, Сяньби, Хүннүчүүдээс бүрэлдэн бий болжээ. Угсаатан үүсэн бүрэлдэх үйл явцыг этногенез гэж нэрлэдэг. Хүннүчүүдийн хувьд зарим хэсэг нь бага зэрэг европжуу төрхтэйгээрээ ялгарах боловч гоц ялгарах шинж байхгүй, үндсэндээ нэг гаралтай монголжуу хүмүүс байжээ.
Монгол гэсэн нэр түүхийн сурвалж бичигт анх 7 дугаар зуунд дурдагдсан байдаг бөгөөд Хятадын сурвалж бичигт Монголын тэгш өндөрлөгийн зүүн захад орших жижигхэн овог аймгийг "мэнгү" хэмээн нэрлэсэн байдаг.
Хамаг Монголчууд Урианхадтай хүч хавсран Жалайр овгийг нэгтгэн, улмаар 12 дугаар зууны дунд үеэс Чингис хааны өвөг болох Хабул хан хамгийн анх хан цол хүртэн, хүчирхэгжих эхлэл нь тавигджээ. Гэвч Хабул ханыг нас барсны дараа хан болсон Амбагай хан нь Татаруудад олзлогдон Алтан улсад хүргэн хоригдож, 3 дахь хан Хутула хан үгүй болсны дараа эрх мэдлийн төлөө тэмцэлдсэн язгууртнууд болон бусад овог аймгаас болж Хамаг Монгол улс задрах аюулд хүрээд байв. Хан болох ёстой байсан боловч бусад овгийнхонд хүлээн зөвшөөрөгдөлгүй, Хиад овгийн ахлагчаас хэтрээгүй Есүхэй баатар Татаруудтай тэмцэлдэн, овог аймгаа нэгтгэхийг оролдож байсан хэдий ч Чингисийг 9 настайд Татаруудад хорлогдон нас нөгчжээ.
Дундад зуун
thumb|[[Судрын чуулган (1305) номон дахь Монгол цэргүүдийн зураг.]] Эцгийг нь нас барсны дараа овгийнхон нь нүүр буруулан хүнд хэцүү бага насыг өнгөрөөсөн Чингис өөрийн хичээл зүтгэлээр Татар аймаг болон Монголын Тайчууд, Жадран овгийнхонтой тэмцэлдэн ялж 1189 онд Хамаг Монголын ханд өргөмжлөгдсөн байна. Тэрээр 1203 аймгийг бут цохин, Онгуд, Мангуд аймгийг дагаар оруулан Монголын тал нутгаар тархсан байсан овог аймгуудыг нэгтгэн, 1206 онд Их Монгол улс буюу Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэж, хаан болжээ. Тэр үеэс Монголчууд улам бүр хүчирхэгжин, Чингис болон түүний үр ач нар урьдын Хамаг Монголын овог аймгуудаар зогсохгүй зэргэлдээх улс гүрнээ дагаар оруулж байв.
Байлдан дагууллын явцад Дундад Ази, Иран, Афганистан гэх мэт газар орнуудад тархсан монголчууд Исламын шашинд орсоноор зарим хэсэг нь түрэгжин зарим нь өөр бусад үндэстэнд уусчээ. Жишээ нь Умард Кавказийн даргин үндэстний нэг хэсэг кайтаг хэлэнд цөөн тооны монгол үг бий. Моголчууд 20-р зуун хүртэл монгол хэлээ хадгалж байсан ч сүүлийн үед зэргэлдээх үндэстнүүдэд уусч байна.
Эзэнт гүрний үед Монголчууд төрөл бүрийн шашин шүтэж, олон орны урчууд, эрдэмтэн мэргэд цугларан соёл, шинжлэх ухаан, шашны төв болон хөгжиж байлаа. Буддын шашинг нийтээр шүтэх болсон нь XVI зууны үед Халхын Алтан хан Төвдийн шарын шашинг нэвтрүүлснээс үүдэлтэй гэж үздэг.
thumb|Манжуурын монгол малчин. 1937 он. Хубилай хааны үүсгэн байгуулсан Юань улс 1368 онд Хятад дахь ноёрхлоо алдсанаар их хаадын үе дуусч, улмаар Ойрадууд хүчирхэгжин эзэнт гүрэнд "Дөчин Дөрвөн хоёр" (Дөрвөн Түмэн Ойрад, Дөчин Түмэн Монгол) гэж хуваагдан тэмцэлдэж эхэлсэн байна.
XVII зуунд Өвөр монгол, Халх манжийн Чин улсад эзлэгдэн, XVIII зуунд ойрадын Зүүнгар улс нь манжийн эрхшээлд орсноор Монгол улс тусгаар тогтнолоо алдсан байна.
Орчин үе
XX зууны эхээр Чин улс унахад Ар Монгол дахь Монголчууд тусгаар тогтнолоо зарлан Монгол улсыг тунхагласан байна. Гэвч 1912 онд Өвөр Монгол Хятадад эзлэгдсэн ба БНХАУ-н бүрэлдэхүүн дэхь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон нь автономит эрхтэй муж юм. 20-р зууны үед халимаг, буриадууд Оросын захиргаанаас гарах тэмцэл өрнүүлж байв.
Соёл
thumb|right|Говь, талын монгол гэр Монгол соёл зан заншил, ёс суртахуун, шашин шүтлэг, аж ахуй, дуу хөгжим, үлгэр домог, ном судар, тоглоом наадгай, урлагт илэрнэ.
Монголчууд ханаар тусгаарлагдахгүй нэг гэртэй, байгаль дунд нүүдэлчин ахуйтай болохоор ахмадаа, газар усаа хайрлах ухаан, эрээ цээр, зан заншилтай. Тухайлбал «ахмадаа алд хүндэл, дүүгээ дэлэм хүндэл» зэрэг зарчим, сургааль, хэлц үгсийг санаж явах ба «тогтмол усанд бие, хувцсаа угаахгүй» гэж цээрлэх, «нүүхдээ үлдэж буй бууриа сайн цэвэрлэдэг» гэх мэт олон зан үйл байдаг.
Монгол дуу бүжиг дэлхийд хосгүй. Уртын дуугаар сэтгэлийн жавраа, морин хуураар гэрийн жавар үргээнэ. Усны дуу, хадны цуурай мэт хөөмийлж, уран налархай биелдэг. Нялх үрээ дугжраах «Бүүвэйн дуу»-наас эхлээд эцэс төгсгөлгүй мэт «Жангар» тууль ч бий.
Дэлхийн ихэнх үндэстэн бөө шүтлэгээ орхиж шашин шүтэх болсон байдаг бөгөөд монголчууд мөн адил бөө шүтлэгээс буддын шашинд шилжжээ.Бөө мөргөл бол шашин биш шүтлэг юм.
Л.Гумилев монголчуудыг "бусад үндэстнүүдээс илүү ухаалаг, эрч хүчтэй хүмүүс төрөх байгаль цаг уур, газар зүйн буюу экологийн нөхцлөөр хүрээлэгдсэн байдаг" гэжээ.Харин Америкийн монгол судлаач эрдэмтэн А.Кампи "Монгол хүний даруу зан чанарыг идэвхгүй гэж үзэж огт болохгүй.Үнэндээ монголчууд сэтгэлийн асар их тэнхээтэй эргэцүүлж ухаарах их чадвартай, дотроо бодолтой улсууд бөгөөд Азийн бусад орны ард түмнээс эрс ялгаатай.Тэд цайлган сэтгэлтэй учираас гадны хүнд бүдүүлэг мэт харагдавч яг дунд нь амьдарсан нэгэнд сайтар ойлгогддог юм" гэсэн байдаг.
Токио
Токио (Япон: 東京, "зүүн нийслэл"), албан ёсоор Токио нийслэл хот (東京都 Тоокёо-то) нь Японы 47 мужийн нэг юм. Токио бол улсын нийслэл, дэлхийн хамгийн олон хүнтэй хотын тоонд орно. 2013оны 4сарын 1ний байдлаар хүн амын тоо 13,230,000хүнтэй байна.
Засаг захиргааны хуваарийн бус, уламжлалт Японы 8 бүс нутгийн нэг болох Канто бүсийн зүүн өмнөд талд байрладаг. Хот нь 23 дүүрэг болон баруун талын Тама бүсийн 30 дүүрэг, Изү болон Огасавара арлуудын 9 бага хот тосгодоос бүрддэг бөгөөд 1943 онд 23 дүүрэг болон баруун талын Тама бүсийг нэгтгэснээр одоогийн Токио хотын суурь бүтэц тавигдсан.
Токио 1.479 их наяд америк доллараар хэмжигдсэн 2008 оны ХАЧ-аар тэгшигтгэсэн ДНБ-ын хэмжээгээрээ Нью-Йорк хотын дараа дэлхийд хоёрт эрэмбэлэгдэх том эдийн засагтай хот ба Fortune сэтгүүлээс зарладаг дэлхийн 500 том компанийн 47 нь төвлөрдөг хот болно.
Нэр
Урьд нь Эдо (江戸, "булангийн үүд") гэх нэртэй байснаа, 1868 оны Мэйжигийн шинэчлэлээр Киото хотоос зүүн зүгт оршдог, эзэн хааны ордон байрладаг тул "Зүүн нийслэл" гэх утгатай Тоокёо (тоо (зүүн) + кёо (нийслэл)) хэмээн нэрлэгджээ.
Засаг захиргааны нэгж
Токио хот нь 23 дүүрэг (区, ku,"дүүрэг"),баруун талын Тама бүсийн 30 дагуул хот (市, shi,"хот"), Изү,Огасавара арлын 9 бага хот болон тосгодоос бүрдэнэ.
Эшлэл
Ангилал:Азийн нийслэл Ангилал:Далайн боомттой суурин Ангилал:Саятан хот Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот Ангилал:Японы аймаг
Цэдэвийн Содномдорж
Цэдэвийн Содномдорж Монгол улсын арслан нь (ᠴᠡᠳᠥᠪ ᠊ᠤᠨ ᠰᠣᠳᠨᠠᠮᠳᠣᠷᠵᠢ) 1986 онд Хөвсгөл аймгийн Тосонцэнгэл суманд төрсөн. Үндэсний бөхийн Улсын арслан цолтой бөх.
Намтар
Ц.Содномдорж нь 2009 оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны тавын даваанд Монгол улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй тэй (тухайн үедээ Монгол улсын начин цолтой байсан) тунан барилдаж давснаар Монгол улсын начин цолыг хүртсэн. Улмаар 2011 оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдаанд Монгол улсын заан Батмөнхөөр (тухайн үедээ аймгийн арслан байсан) 6 даван харцага цолны болзол хангасан. 2015, 2016 онуудад 6 давж харцага цолоо баталсан тэрээр 2017 оны наадамд 9 даван түрүүлж, Монгол Улсын арслан цол хүртжээ. Ц.Содномдорж нь бие галбир сайхантай, уран гоё барилдаантай, олны хүндлэл хүлээсэн бөх билээ. Түүний багш нь чөлөөт бөхийн ОУХМ, Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын харьяат, аймгийн арслан, чөлөөт бөхийн "Женко" клубийг үүсгэн байгуулагч Сүхбаатарын Мөнхсүх юм.
2018 оны Улсын баяр наадамд Улсын начин Ванданцэрэн гээр тав, Аймгийн арслан Амаржаргал аар зургаа давж, долоогийн даваанд Улсын  заан Жаргалбаяр т баруун талдаа хавсруулж унаснаар баяр наадмаа өндөрлүүлсэн. 2022 оны наадмаар 6 даван чимэг нэмсэн.
Амжилт
Ангилал:Улсын арслан Ангилал:Тосонцэнгэлийн (Хөвсгөл) хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1986 онд төрсөн
Тоон анализ
Тоон анализ нь тасралтгүй хэмжигдэхүүн оролцсон математикийн бодлогуудад зориулсан алгоритмуудыг судалдаг хэрэглээний математикийн салбар юм (үүгээрээ дискрет математикаас ялгаатай).
Түүх
Хүн төрөлхтөн 2000 гаруй жилийн өмнө шугаман интерполяци ашиглаж байсан нь тоон анализ маш урт хугацааны турш хөгжиж ирснийг харуулж байна. Ньютоны арга, Эйлерийн арга, Гауссын дараалан зайлуулах арга, Лагранжийн интерполяцийн олон гишүүнт зэрэг нэрнүүдээс харахад олон зууны өмнө амьдарч байсан алдартай эрдэмтэд тоон анализад дорвитой алхмууд хийж байсан нь харагддаг.
20-р зууны дунд үеэс компьютер зохион бүтээгдсэнээр томоохон хэмжээний бодлогуудыг бодох боломжтой болсон нь тоон анализийг маш хурдтай хөгжихөд хүргэсэн байна.
Шууд ба давталтын аргууд
Шууд аргууд нь тодорхой тооны алхмуудын дараа хариуг тооцоолж гаргадаг бол давталтын аргууд нь анхны таамгаас эхлэн дахин давтан барагцаалан тооцоолсоор тодорхой хязгаарт шийдэлд дөхөж очин нийлснээр хариуг ойролцоогоор бодож олдогоороо ялгаатай. Давталтын аргад Ньютоны арга, Якобийн давталт зэрэг аргууд орно.
Алдаа
Тоон анализад тоймлолтын болон бусад алдааны судалгаа чухал үүрэгтэй.
Ангилал:Математикийн салбар
Лхамдаржаа
Лхамдаржаа нь Зүүнгарын хаан сууринд 1749-1752 он хүртэл заларч байсан бөгөөд тэрээр Галдан бошигтын удмын хүн байсан. 1749 онд залуу хаан Цэвээндоржнамжилыг хороогоод хаан болсон. Гэвч удалгүй 1752 онд Даваач болон Амарсанаа нарт хорлогдон нас барсан.
Ангилал:Зүүнгарын хаант улс Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд төрсөн Ангилал:1752 онд өнгөрсөн
Монгол ноёдын цол хэргэм
Мөн үзэх
1923 онд Монгол Ардын Нам хуучин үеийн бүх албан тушаалыг татан буулгаж, ЗХУ-ын жишгээр орчин үеийн институцуудыг байгуулжээ.
Эшлэл
Ангилал:Цол !  Ангилал:Монголын нийгмийн түүх
Ковасна тойрог
Кова́сна аймаг (Judeţul Covasna) — Румыны нэгдүгээр зэргийн нутаг, 206,261 хүнтэй «жудец» (аймаг).
Лавлах бичиг
Ангилал:Румын улсын аймаг
Сүнс
Сүнс, хий үзэгдэл гэдэг нь тухайн хүний айдас ба өөрөөр хэлвэл байгалийн дуу чимээ болон орчны юмс үзэгдлийг ашиглан өөрийн төсөөлөн бодох чадвартаа тулгуурлан зохиосон зүйлээ харсан мэт мэдрэмж авахын хэлээд байгаа юм Нэр томьёо Алдарт Чинерегийн зураг, энэ нь Жольегийн ард сууж байгаа сүнсийг харуулдаг. Сүнс гэсэн энэхүү Англи үг нь Германы “gaistar” гэсэн үгнээс Английн “ghost” гэсэн үг болжээ. Энэ нь баруун Германд нийтлэг ч, хойд болон зүүн Германд түгээмэл биш юм. Германы өмнөх хэлбэр нь “goisdo-s “,” to rage” ,”Old Norse geisa”, “fury anger “ гэсэн утгатай язгуураас гаралтай. Герман үгний эр хүйсийг заадаг язгуур нь саармаг хүйс юм. Герман үгийн үндсэн утга нь оюун санааны зарчмыг амилуулах буюу ялангуяа айдас хөөрөл сэдлийн чадамж гэсэн утгатай.Германы бөө мөргөлд “Герман улаан мөнгөн ус” болон хожуу “odin” нь Зэлүүд ангуучаар удирдуулсан “Андесчи эзэн “ болон үхлийн удирдагчийн адил цаг хугацаанд байсан ба сүнс гэсэн утгатай байхаас гадна үхэх болон амьдрах гэсэн эртний Англи үгийн эртний гэрчлэлээс “амьсгалах эсвэл дэлбэрэх ” гэсэн утгад Латины сүнс гэсэн адил утгатай хэрэглэгддэг. Энэ нь сайн болон буг чөтгөр гэсэн ч утгатай. Англи –Саксоны сyргааль нь Маттив 12:43 as se unclæna gast-н чөтгөрийн эзэмшлийг өгүүлдэг. Эртний Английн үеэс эхлэн энэ үг нь бурханы сүнс гэсэн утгатай байж болох юм.”Нүдэнд харагдахаар гарч ирэн ярьж буй” үхсэн хүний сүнс нь одоогийн зонхилж буй мэдрэмж нь Дундад Англид илэрдэг. 14-р зууны буюу орчин үеийн нэр үг нь хэрэглээний өргөн утгаараа “сүнс” оюун санаа гэсэн утгатай өөрөөр хэлбэл сүүдэр /бүрхэг/ гадаргуутай ,тогтворгүй дүрс фотографикт гэрэл цацрах хоёрдогч дүрс буюу сүнсний шинж тэмдэг гэсэн адил утгатай. Энэ нь 19-р зуунд АНУ-р Англи хэлэнд орж ирсэн .Орчин үеийн хэрэглээнд хий үзэгдэл гэдэг Сонгодог домог зүйд shade гэсэн нэр томьёо нь Грекээр сүнсний Akia буюу Латинаар umbra ба грекийн үзэл санаатай адил юм. Haint гэдэг нь АНУ -н өмнөд бүсийн Англи хэлэнд чөтгөр гэсэн утгатай адил хэрэглэдэг ба haint tale нь өмнөдийн аман болон уран зохиолийн түгээмэл онцлог юм. Polteregeist гэсэн нэр томьёо нь эд зуйлсэд нөлөөлж, нүдэнд харагдахгүйгээр хөдөлж өөрийгөө илэрхийлдэг. Сүнс дуу чимээтэй чөтгөр гэсэн Герман үг юм. Wraith нь буг чөтгөр гэсэн шотландийн нутгийн аялгуу юм. Үүнийг Шотланд Романтик уран зохиолд хэрэглэх болсон. 18-19 р зуунд Шотландийн уран зохиолд үүнийг усний чөтгөр гэдэг байлаа. Энэ үгийн этимологийн хувьд хэрэглэгддэггүй. J,R,R Tolkien writhe гэсэн үйл үгийн холбоонд тус үзүүлсэн Ringwraiths гэдгээр нэрлэхэд Толкений үгийн хэрэглээ нь уран зөгнөлт зохиолд нөлөөлсөн. Bogie бол чөтгөр гэсэн гэсэн нэр томьёо ба 1780 онд Шотландийн яруу найраг John Mayne`s Hallaween -д илэрдэг. Revenant гэдэг нь амилсан хүүр, биегүй чөтгөр , амьдралд саадгүй , чөтгөр, үхсэн хүн гэсэн үг. Үүнтэй холбоотой болж буй үг нь Fetch
Хуучний уламжлал
Үхлийн дараа сүнс, амин сүнс 2 нэгддэг. Эртний Египетийн соёлд үхсэний дараа сүнс, амин сүнс хоёр амьдралд үргэлжилсээр байдаг гэсэн итгэл үнэмшил тархсан байдаг. Египтдэд хойд нас 2500 гаруй жилийн үечлэлтэй дахин байгальдаа үүсдэг гэсэн итгэл үнэмшил байдаг. Эдгээр итгэл үнэмшил нь булшин дээр зурсан зураг сийлж бичсэн дурсгалын үгсэд тэмдэглэсэн байдаг. Египэтийн ``Амьгүй `` номонд эртний Египтийн түүхийн үечлэлийг янз янзаар бичсэн байдаг. Орчин үед сүнснүүд өшөө хонзонгоо авахаар амьдралд буцаж ирдэг гэсэн ерөнхий агуулгатай айдастай түүхүүд , кинонууд , олширсоор байна. Сүнснүүд ба үхсэний дараах амьдрал
Нэмэлт мэдээллүүд : Сүнсний баяр, бүх сүнсний өдөр , үхэх өдөр болон сүнсний бүжиг. Хэдийгэээр эрт дээр үед хүний сүнс гэдэг зүйлийг зарим тохиолдолд бэлэг тэмдгийн, мөн уран зохиолд гардаг эсвэл бүр шувуу эсвэл бусад амьтад байдаг мэт санадаг байж гэвч цаг хугацааны аясаар энэ зүйл бодит харагдах болсон ба хүний биеэс салж явдаг гэдэг нь нотлогдсон. Эрт үеэс хүмүүс сүнс буг чөтгөрийг ямар нэгэн зураг дүрслэлээр харуулж ирсэн байдаг. Жишээлбэл : Эртний Египет улсын номд үхлийн дараах амьдрал болоод үхэхийн өмнөх үйл ажиллагааг харуулсан зураг бичээс олон байдаг. Сүнс буг чөтгөрийн айдас Бидний өвөг дээдэс үхэх явцдаа бусдаар хүндлэгдэж, үхлийн дараах амьдралыг төсөөлөн хорвоод мэндэлж бие махбодио үлдээн сүнс нь биеэс гарч явдаг. Энэ үйл явдал хүний сүнсний талаар бодол айдастай холбоотой байдаг гэж үздэг ажээ. Энэ нь орчин үеийн ардын ёс заншилийн төлөв байдал, гэвч сүнснээс айх явдал нь орчин үеийн сүнсний талаарх түүх , түүх ,  кино  , явган яриатай  салшүй холбоотой үлдсэн. Олон нийтийн чиг хандлагууд
Сүнсний талаарх нийтэд тархсан итгэл үнэмшил цуу яриа нь ихэвчлэн хүмүүсийн хийсвэр төсөөллөөр бий болдог. Хүн судлаачид үүнийг эртний хүмүүсийн бодол санаа, итгэл үнэмшилтэй холбож тайлбарладаг. Эртний ихэнх сүнсний талаарх баримт тэмдэглэлүүд нь хүний гадагш амьсгалах амьсгал хүйтэн газар амьсгалж байгаа мэт уур савсдаг гэж үлдээжээ. Энэ итгэл үнэмшил тодорхой хэлний ``амьсгал`` гэдэг үгийн зүйрлэл жишээг хөгжүүлж нэмэгдүүлэх магадлалтай. Жишээ нь : Латин, Грек олон үндэстний баримтаар , сүнснүүд ихэвчлэн нас барахдаа өс хонзонтой  , амьдрах явцад нь  муу зүйл хийж байсан хүмүүсээ хайдаг гэжээ. Сүнсний гадаад байдал нь үхлийн зөн совин, ёрийн байдалтай харагддаг. Ихэнх хөдөө орон нутагт цагаан хувцастай эмэгтэй болж харагддаг бол зарим нь эмгэнэлтэй,  шархадсан байдалтай харагддаг нь элбэг.
Хомерийн Одиссей 2-г сүнс газар дэлхийрүү уур манан болон шингэн алга болсон гэж өгүүлсэн байдаг. Хомерийн сүнснүүд дэлхий дээрх амьдралтай харилцан хамааралтай байсан. Тэд эрт цагт мэргэлүүлж зөвлөгөө авахаар тэднийг үе үе дууддаг байсан гэвч хамгийн аймшигтай нь харагддагггүй байсан. Дэлхий дээр сүнснүүд уур манан эсвэл утаа шиг харагддаг. Сүнснүүд тэднийг алсан гомдол цөхрөлөө тайлахаар хатуужилтай байсаар байдаг. ВС-н 5-р зуунд Грекийн сүнснүүд хүн амьтанд санаатайгаар гай болж, аюул учруулсаар байсан .Үхдэлүүд оршуулгийн газраас сүнс болон зугтсан байдаг. Тэдэнтэй нийтийн салах ёс хийхэд тэд магадгүй өөрсдийн гэр бүлдээ эргэж ирдэг. Эртний грекчүүд жил бүрийн шашний баяраар сүнснүүдийг аргадан тайтгаруулж гэр бүлийнхнийг нь урьж тэсвэр тэвчээртэй байлгаж дараагийн жил уулзах хүртлээ орхин явдаг. Тэдний ихэнх нь нөхөрийнхээ итгэлийг алдсан байдаг. Тэд ихэвчлэн хувь хүнтэй холбоотой байдаг ба үхлийн ёртой төстэй. Сүнстэй усан онгоцнуудийн тухай домог 18-р зуунаас хойш оршин байгаа. Эдгээрийн хамгийн нэртэй нь Flying Dutchman. Энэ санааг  The Rime of the Ancient  Mariner зохиолд   ашигласан байдаг. Үйл явдал ба өрнөх газар
Сүнстэй газрыг гүйдэлтэй гэж дүрслэн ярьдаг ба бурхан болоочийн амин сүнс өмч хөрөнгийн адил оршин тогтсоноор байдаг. Ер бусийн явдлууд голдуу айxтар догшин ширүүн, эмгэнэлт явдалуудтай холбоотой байдаг ба өнгөрсөн хугацаанд хүн амины хэрэг  , зуурдийн үхэл  , амиа хорлох заримдаа сүүлийн үед эртний явдлуудтай ч холбоотой байдаг. Олон соёл ба шашинд сүнс гэх мэтчилэнгийн оршин байх нь үргэлжилсээр байдаг гэж итгэдэг. Зарим философийн ба шашний үзэлд амин сүнс нь бүрэн явдаггүй ба тэдний оюун ухаан энерги нь хүчтэй учираас ямар нэг эд хөрөнгөнд урхидуулж хавчигдсан байдаг  байна.
Түүх
Эртний Египет ба ойрх Дорнод Mesopotamiam, Шүмэр sumer , Babylon , Assyria болон бусад шашинд сүнсний тухай ишлэл байдаг. Эдгээр итгэл үнэмшилийн ул мөр сүүлд Abrahamic шашинд илэрч гарч ирсэн нь тухайн бүс нутагт давамгайлах болсон. Сүнснүүдийг хүн үхэх үед, үхсэн хүний зан чанар , оюун ухааныг авснаар бий болдог гэж би боддог. Тэд хаа сайгүй аялж, байр сууриа оноож , өөрийн  оршин байх газраа амьдралд байгаа амьд байдлаар дагуулдаг. Нас барагсдын хамаатнууд тэднийхээ нөхцөл байдлийг амар хялбар болгох зорилгоор хоол ундыг санал болгодог байсан байна. Хэрэв итгэхгүй бол сүнснүүд золгүй явдал учруулж өвчин тусгадаг гэж ойлгодог байжээ. Уламжлалт эмчилгээний явцад янз бүрийн өвчин сүнснээс үүсдэг гэж үздэг. Бусад нь бурханаас эсвэл буг чөтгөрөөс шалтгаалсан байдаг. Hebrew Bible - д сүнсний тухай хэдэн ишлэл багтдаг. Жишээ нь : Хориотой ид шидийн явдлууд, хамгийн алдартай ишлэл бол First book of Samuel юм.
Хүүхдийн дууль ``Ялдам Вилямсийин сүнс``/1868/ энэ нь түүнтэй гэрлэхээр амлалт өгсөн ядуу эмэгтэй үхэж чадаагүй буцаж ирсэн нэгэн сүнсний тухай өгүүлдэг. Түүний татгалзсан нь түүнийг тамд унагсан билээ. Хэрэв тэд шинэ хайр дурлалыг нь зовлонгүйгээр авсан бол тэдний хайр дурлал нь үхсэн хүний сүнс болохгүй байсан гэдэг эргэцүүлэл байлаа .``Чимээтэй булш``нь дэлхийд түгсэн Европ дээрх олон янзын байрлалаар олдсон зүйлийг илэрхийлдэг. Сүнснүүд амьдралын хэтэрхий их уй гашууг хааж зогсоож чаддаг. Дэлхийн дээрх олон аман зохиолд үхсэн хүний оршуулгын газарт баатрыг тавьдаг. Үүний дараа тэр түүнд тусалдах найзаа олдог. Сүүлд нь баатрын найз бол үнэндээ үхсэн хүн байдаг. Үүний тухай Италийн шидэт үлгэр Файр Вроу бас Швэдийн Бойрд Грипт гардаг. Өрнөдийн соёл ,Сүнстэй харилцах 1853 оноос Алдарт дуу Сприпт Раппинд хэвлэгдсэн Сүнстэй харилцахуй бол сонирхууштай зүйл юм. Сүнстэй харилцахуй бол бурханд итгэх итгэл, шашин монотестик итгэл юм. Гэвч дэлхий дээр байж болох сүнс болон үхсэн хүмүүсийн итгэлийн содон тэмдэг юм.
Сүнстэй харилцахуй нь :
1840-1890 оны хооронд Англи хэлтэй орнуудад улам баяжигдан хөгжсөн .1897онд АНУ болон Европын орнуудаар 800 сая дагалдагчидтай болсон байсан гэж үздэг .Мөн  Европ тив болон Латин Америкт илүү танигдсан. Ямар нэгэн зохион байгуулалтгүйгээр хагас зуун жил шашин хөгжиж иржээ. Ихэнх гарамгай сүнстэй харилцагч нь эмэгтэйчүүд байсан. Хамгийн их дагалдагчид нь эмэгтэйчүүдийн сонгох эрх, ба боочлолыг зогсоохыг дэмжицгээж байв. 1880 оны сүүлчээр луйвар, заль мэхд зохих шийтгэл оноож , мөн албан бус хөдөлгөөнүүд суларч ирсэн бөгөөд , Албан ёсны сүнстэй харьцагчдийн үйл ажиллагаа үнэн төрхөө олж эхэлсэн. Өрнөдийн соёл ,Сүнстэй харилцах
1853 оноос Алдарт дуу Сприпт Раппинд хэвлэгдсэн Сүнстэй харилцахуй бол сонирхууштай зүйл юм. Сүнстэй харилцахуй бол бурханд итгэх итгэл, шашин монотестик итгэл юм. Гэвч дэлхий дээр байж болох сүнс болон үхсэн хүмүүсийн итгэлийн содон тэмдэг юм.
Молойгийн сүнсний тухай домог үлгэр олон байдаг. Тэдгээр нь Брүнэе, Малайз, Индонез улсуудын орчин үеийн музейнд их нөлөө үзүүлсэн. Зарим сүнснүүд Жишээ нь: Понтианак болон Пенанггран эмэгтэй цус сорогчид бүс нутгаар адил тэцүү эрхтэй байдаг. Орчин үеийн Малайз, Индонезийн кинонуудад сүнсний тухай гарах түгээмэл домгуудаас авхуулаад орчин үеийн хот суурин газрын болон аймшгийн кинонуудийн талаар ихээхэн дурддаг. Итгэл үнэмшил, домог яриа , үлгэрүүд ч филиппиний хүмүүс шиг ялгаатай. Поленизийн соёлд сүнсний талаарх итгэл үнэмшил өргөн байсаар ирсэн одоо ч зарим нь байсаар байна. Үхлийн дараа хүний сүнс нь тэнгэрийн орон ,газар доогуур хэсэн тэнүүчилдэг ба зарим нь дэлхий дээр үлдэж чаддаг. Полинезийн олон олон домогт сүнснүүд нь хүний амьдралд ихэнхдээ идэвхтэйгээр оролцдог гэж үздэг. Сүнснүүд нь бас өвчний их үүсвэр болдог ба тэр ч бүү хэл жирийн хүмүүсийн биед нэвтрэн орох эмний хүчийг үгүй болгодог.
Зүүн болон төв Ази
Хятад Zonn kun зураг, сүнс , чөтгөрийг алан дийлэгч. 1304 оноос өмнө Гонз Кай зурсан.Хятадийн соёлд сүнсний талаар их яригддаг.тэр ч бүү хэл Кон орикиус хэлсэн байдаг.``Сүнс бурханийг хүндэл, гэхдээ тэднээс хол бай``гэж хэлсэн байдаг. Сүнснүүд нь тухайн хүн хэрхэн өнгөрснөөс шалтгаалаад олон хэлбэр дүрстэй болдог ба тэд нар нь хор уршигтай байдаг. Хятадад сүнсний талаарх итгэл үнэмшил нь соёлын хүрээнд авч үзэгддэг ба ялангуяа япон бол Зүүн -Өмнөд Азид сүнсний талаарх итгэл үнэмшилүүд нь Тоайзм -д багтсан Хятадийн уламжлалт шашинтай холбоотой бөгөөд энэ шашин нь эртний өвөг дээдсийн шүтээн дээр үндэслэгдсэн байдаг. Сүүлдээ итгэл үнэмшил нь буддизмийн нөлөөнд ороод Хятадийн Буддын итгэл үнэмшил бий болоход үүссэн. Хятадийн олон хүмүүс өнөөдөр сүнснүүдтэй тэдгээрийн өвөг дээдсээр дамжуулан холбогдож болно гэдэгт итгэдэг. Дэлхийн өнцөг булан бүрт хүмүүс жил бүр сүнсний баяр хийдэг. Сүнснүүд нь Хятадийн орчин үеийн уран зохиол кинонд дүрслэгддэг. Саяханы нэгэн өгүүлэлд Хятадийн оффисын ажилчдийн 85 % нь сүнс байдаг гэдэгт итгэдэг бөгөөд эдгээрийн 52% нь гар урлал, хүзүүний зүүлт , загалмай зүүдэг төдийгүй тэд ширээн дээрээ сүнснүүдийг булан тохойд хадгалахын тулд болор бөмбөг тавидаг нь судалгаагаар батлагдсан тухай бичжээ.
Япон
Маруяма ``Оюкигийн сүнс`` Ерэй гэдэг нь Японы ардийн аман зохиолд гардаг бөгөөд барууний домогт гардаг сүнснүүдтэй адилхан. Энэхүү нэр нь бүдэг бадаг гэсэн утгатай. Мөн оюун санаа, баларсан , зэвэрсэн оюун санаа , гэх мэт утгыг агуулдаг. Япончууд нь Хятад, барууных шиг сүнснүүд нь амьдралийн дараах амар амгаланг бий болгодог гэж үздэг.
Төвд
Сүнснүүд Төвдийн соёлд : Төвдийн соёлд сүнсний талаарх итгэл үнэмшил өргөн байдаг. Сүнснүүд нь Төвдийн буддист шашинд тодорхой тусгагдсан байгаа аж. Хүн өнгөрснийхөө дараа үл мэдэгдэх сүнсний ертөнцөд оршдог. Өлсгөлөн сүнс нь нарийнхан хоолойтой, том гэдэстэй хэзээ ч ханаж цадахаа мэддэггүй. Сүснүүдийн газар ухагчид /ёс заншлын дагуу/ алдаг ба эсвэл урхиар барьдаг нь тэднийг дахин төрүүлэхийн тулд чөлөөлж байгаа юм. Сүнснүүдийг хөөн зайлуулж болдог ба Төвд даяар жил бүрийн наадмыг ийм зорилготойгоор хийдэг. Доржи Шугдэн 17-р зууний, чадалтай ламийн сүнс бол тэнгэрлэг зүйл юм гэж нэгэнтээ хэлсэн байдаг. Гэтэл Далай лам тэр бол төвдийн цагаачдийн хооронд хагарал үүсгэсэн чөтгөрийн сүнс хэмээн нотолсон байдаг.Хятадууд явуулга юм. Америкчүүд, Мексик
Катринас бол Мексикт тэмдэглэдэг үхэгсэдийн баярийн гол дүр юм. Мексикийн соёлд сүнсний тухай итгэл үнэмшил нь өргөн цар хүрээтэй. Чэпапийг эзэлхээс өмнө Мексукт Маяа, Азтек гэх мэт төрөл бүрийн үндэстэн хүмүүс оршин суудаг байсан ба тэдний итгэл үнэмшил нь Испанийн колончлолоос үүдэлтэй. ``Үхэгсэдийн өдөр `` нь Колумбийн өмнөх христосын элмемэнтийг агуулсан итгэл үнэмшилийг багтаадаг. Мэксикийн олон олон уран зохиол кинонд сүнснүүд амьд биетэй холбоотой гэдгийг харуулсан байдаг. New sevice Gall up судалгаагаар сүнстэй байшин, үхэгсэдтэй холбоо тогтоодог гэдэгт итгэдэг болох нь тогтоогдсон. Ялангуяа энэхүү итгэл үнэмшил нь 1990-д оны үед огцом нэмэгдсэн. ``Урлаг дахь тодорхойлолт``
Олон үндэстэний соёлд сүнсний тухай ойлголт нь түгээмэл байдаг. Renenaissance-S Romanticism хүртэл /1500-1840/ 19-р зуун /Зураач Жон Лесч/ Английн уран зохиолд Хаймлетийн алагдсан эцэгийн сүүдэр ,Шекспирийн Денмаркийн хун тайж, Хаймлетийн эмгэнэлт түүх , зэрэг нь сүнсийг тодорхой харуулсан байдаг. Хунтайж Хамлетийн сүнс нь түүний эрхийг булааж авагч авга ах хаан Клоудиусаас хариугаа авахаар оролдож байгаа мөн алуурчин гэдэг ямар бузар булай болохыг нотлон харуулдаг. Шекспитийн ``Макбет``- зохиолд алагдсан Вайнк эргээд сүнс болдог тухай өгүүлдэг.Жонн Дий болон Эдвард келий хар нас барсан хүмүүсийн сүнсийг дууддаг. Английн Renaissance тэатрт сүнснүүд нь Хаймлетийн аавийн сүнс мэтээр амьд хүмүүсийн хуяг дуулганд дүрслэн гардаг. Хуяг дуулга нь эрт үеийн сүнсний дүр төрхийг хадгалдаг. Төмөр дуулгатай сүнснүүд нь 19-р зуунд давамгайлж эхэлсэн. Ягаад гэвэл хуяг дуулгатай сүнснүүд нь муу ёрыг хангалттай дагуулдаг. Жонес болон Стоймллбрис нар нэгэн сонирхолтой ажиглалт хийсэн байна. Түүхийн үүднээс авч үзвэл сүнснүүд нь боловсролтой болж эрс танигдахгүй болж байна. Энэ бүхнээс харахад тэднийг нүдэнд харагдахгүй байдаг гэдгийг нотлох зайлшгүй шаардлагатай юм шиг санагдаж байна. Одоо сүнснүүдийн хаалттай байдлийг үгүй болгох хэрэгтэй, тэд бас оюунлаг байдаг гэдгийг ярих хэрэгтэй. Үүнийг   Rennaissance -н үе шатаас мөн Грек ,Ромийн тэатрийн сүнснүүдийн үе шатуудаас хоёулангаас нь харж болно. сүнснүүдийн хамгийн цуутай дүр төрх дүрс нь тэдний жигшмээр бодит дүр төрх юм. Тэд бидэнд хүдэнд ил харагдах хувцастай үзэгддэг. 17-18 р зууний үеийн Британий Үндэсний дуульт сүнснүүдийг ил тод дүрслэн харуулсан байдаг. Хаан Хенри дуульд турж үхэх шахсан өлсгөлөн сүнс хааныг оронд нь хүчээр оруулахын өмнө түүний морь болон анч нохойг ховдоглон идэж байгаа тухай гардаг. Тэгээд хааныг нойрноосоо сэрэхэд өнөөх сүнс нь үзэсгэлэнтэй бүсгүйн дүрд хувирдаг. Сүнсний талаарх эртний 1764 онд Хорасэ Валполэгийн бичсэн ``Отрантогийн цамхаг `` гэсэн үлгэрт гардаг. 1820 онд бичигдсэн Вашингтон Ирвингийн богино үлгэр нь эртний Германий ардын аман зохиолд үндэслэгдсэн ба Морь унасан толгойгүй хүнийг дүрслэн үзүүлсэн. Sleepy Hollow нь 1999 оний онцлох кино болж амжилтанд хүрсэн. Ангилал:Пара шинжлэх ухаан
Урианхадай
Урианхадай баатар нь (1201-1272) Монголын урианхай аймгийн Сүбээдэй баатрын хүү юм. Өгэдэй, Гүюг, Мөнх, Хубилай зэрэг хаадын үед монгол төрд зүтгэж байсан жанжин юм.
Холбоотой мэдээлэл
Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд төрсөн Ангилал:1272 онд өнгөрсөн
Шим мандал
Дэлхийн амьд бие, түүний ул мөр тархсан орон зайг шим мандал гэнэ. Австрийн геологич Э. Зюссийн анх 1875 онд шинжлэх ухаанд оруулсан энэ нэр томьёог оросын эрдэмтэн В. И. Вернадский жинхэнэ шинжлэх ухааны үндэстэй сургаал болтол хөгжүүлсэн. Тэрбээр 1926 онд хэвлүүлсэн "Биосфер" гэдэг сонгодог бүтээлдээ биосферийн бүтэц, бүрэлдэхүүн, тэдгээрийн үйл ажиллагаа, үүргийг тодорхойлжээ. Биосфер нь хий мандал, усан мандал, чулуу мандал хэмээх гурван бүрхэвчээс бүрдэнэ.
Седрик Макьяди
Мапуата Седрик Макьяди (Cédric Makiadi Mapuata; 1984 оны хоёрдугаар сарын 23, Киншаса) — Конгогийн хөлбөмбөгчин Германы «Вердерийн» хагас хамгаалагч.
Заирийн Киншаса хотод төрж өсөөд, найман настайдаа Германд нүүж ирсэн Макьяди бремений «Вердертэй» 2013 оны тавдугаар сарын 31-нд 3 жилээр гэрээлжээ. «Любек» академид 1998—2002 онд бэлтгэгдээд 2002—2004 онд «Вольфсбургт» элссэн ажээ. 2004 онд «Вольфсбургаас» мэргэжлийн замналаа эхэлсэн.
Шигшээдээ 2007 оны зургадугаар сарын 2-нд Африк үндэстний цомд Этиопийн эсрэг (0:1) 64-р минутанд сэлгээнээс дебют тоглолтоо хийжээ.
Гадны холбоос
Ангилал:БНА Конгогийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Вольфсбург багийн тоглогч Ангилал:Дуйсбург багийн тоглогч Ангилал:Фрайбург багийн тоглогч Ангилал:Вердер Бремен багийн тоглогч Ангилал:Киншасагийн хүн Ангилал:Германы хүн Ангилал:Конгочууд (Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс) Ангилал:1984 онд төрсөн
Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар
Цахим холбоос
улсын дугаар Ангилал:Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар улс орноор
Жаргалант сум (Төв)
Жаргалант (монгол бичгээр Зураг:Jirɣalangtu.png жиргалангту) нь Төв аймгийн сум юм. Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос 135 км зайтай оршдог.
Түүх
Жаргалант сумын нутаг нь Түшээт Хан аймгийн Баатар вангийн хошуунд харьяалагдаж байсан. Хожим 1927 онд Сангийн тариалан нэртэйгээр анх байгуулагдан улмаар Баян-Өлзийт сум гэж яваад, 1957 онд БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн тогтоолоор Жаргалант сум болон байгуулагдсан.
Газар зүй
Засаг захиргааны анхан шатны нэгж 4 багтай. 186800 га нутаг дэвсгэртэй. Үүнээс: 99000 га талбай нь бэлчээр, 38000 га тариалангийн талбайтай, 33800 га талбай нь нарсан ойн зонхилсон ойн сан бүхий газартай. Сумын нутаг дэвсгэр далайн түвшнээс дээш 950-1050 метрт өргөгдсөн, жилд дунджаар 200-250 мм тунадас унадаг ой, хээр хосолсон байгалийн бүтэцтэй.
Хүн ам
2022 оны жилийн эцсийн хүн амын тоогоор 6728 хүн, 1969 өрх тоологдсон. Нийт хүн амын 70%ыг 35 хүртэлх насны залуус эзэлдэг. Жаргалант сумын засаг Даргаар Нямаагийн Энхболд ИТХ-н даргаар Дашзэвэгийн Дашдаваа нар 2020 оноос хойш ажиллаж байна
Эдийн засаг
Дэд бүтэц сайн хөгжсөн, Монгол улсын босоо тэнхлэгийн дагуух төв засмал зам дайран өнгөрдөг. Сумын төсөвт байгууллагууд болох ЗДТГ, сумын хүн эмнэлэг, соёлын төв, Ерөнхий боловсролын 12 жилийн бүрэн дунд сургууль, 2 бага сургууль, хүүхдийн 4 цэцэрлэг үйл ажиллагаа явуулж байна. 2022 оны жилийн эцсийн малын тооллогоор сумын хэмжээнд нийт 181,65 мянган толгой мал тоологдсоноос тэмээ-0,1 мянга, адуу-14,68 мянга, үхэр-18,82 мянга, хонь-93,21 мянга, ямаа-54,94 мянга тус тус тоологдсон байна. Сумын нийт өрхийн 22.3% буюу 440 малчин өрхтэй. Жилд дунджаар 35-40 мянган төл бойжуулан авч байна.
Одоогоор газар тариалан, мал аж ахуй, уул уурхай, аялал жуулчлалын чиглэлээр 98 аж ахуйн нэгж үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 2009 онд сумын хэмжээнд нийт 10025 га талбайд үр тариа, 1254 га-д төмс, 35 га-д хүнсний ногоо тариалаад байна.
Эшлэл
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Төв аймгийн сум
Эдинбург
Эдинбург (Edinburgh; Шотланд гаэл хэл: Dùn Èideann) нь Нэгдсэн Вант Улсын хэсэг Шотландын нийслэл бөгөөд Глазгогийн дараа хоёр дахь том хот нь юм. Шотландын 32 орон нутгийн засгийн газрын зөвлөлийн газар нутгуудын нэг ба Нэгдсэн Вант Улсын долоо дахь том хот болно.
Эдинбург нь Шотландын зүүн өмнөд хэсэгт, Төвийн Бүсийн зүүн эрэг дээр, Ферт-оф-Фортын дагуу, Хойд тэнгисийн орчим оршдог. Ширүүн тэгш бус нутаг дэвсгэр, дундад зууны үеийн болон Жорж хаадын үеийн архитектур зэргээс болж Европын хамгийн үзэсгэлэнт хотуудын дунд тооцогддог.
Газар зүй
Энэ хот нь Эдинбург хотын зөвлөлийн газар нутгийг үүсгэдэг бөгөөд энэ нь Эдинбург хот ба 78 км² нутагтай хөдөөний бүсийг оролцуулдаг.
Түүх
1437 оноос Скоуныг орлож Шотландын нийслэл болсон бөгөөд Шотландын парламент байрладаг газар юм. Эдинбург нь гэгээрлийн үеийн гол төвүүдийн нэг байсан бөгөөд үүнд Эдинбургийн Их Сургууль тэргүүлэн оролцож, хот нь "Умардын Афин" хочтой болжээ. Эдинбургийн Хуучин тосгон, Шинэ тосгоны дүүргүүд нь 1995 онд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өв хэмээн тэмдэглэгдсэн байна. Хот дотор 4,500 гаруй барилга, 448,625 хүн оршин суудаг (2001 оны тооллогоор).
Соёл
Эдинбург хот нь 8 сарын эхнээс дөрөв орчим 7 хоногийн туршид зохион байгуулагддаг, албан ёсны ба хувийн наадам фестивалиудаас бүрдсэн Эдинбургийн наадмаараа алдартай бөгөөд энэ үед хотын хүн амтай ойролцоо тооны жуулчид ирдэг байна. Эдгээрт Эдинбург Фринж (дэлхийн хамгийн том соёл урлагийн фестиваль), Эдинбургийн хошин урлагийн наадам (дэлхийн хамгийн том хошин урлагийн фестиваль), Эдинбургийн олон улсын наадам, Эдинбургийн цэрэг армийн шивээс, Эдинбургийн киноны наадам, Эдинбургийн олон улсын номын наадам зэрэг орно.
Эдинбург нь Европын аялал жуулчлалын томоохон бүс бөгөөд жилд 12 орчим сая жуулчид ирдэг. Нэгдсэн Вант Улс дотроо жуулчдаараа Лондоны дараа хоёрт ордог.
Зүүн хүрээ
Нийслэл хүрээний гол хэсгийг шарын шашны лам нарын хороолол буюу зүүн хүрээ хэмээн нэрлэдэг байлаа.
Нэр үүссэн байдал.
Зүүн хүрээ 30 аймгийн нэр - Дуган сүмийн хэлбэр - Одоогийн байршил:-1. Шүтээний аймаг - Модон гэр дуган - Байгалийн түүхийн музейн зүүн тал. 2.-Дэндэвлин аймаг - Томхон эсгий гэр - Мөн музейн зүүн хойно. 3. Жадарын аймаг - Дөрвөлжин тагтай шавар орой бүхий монгол сүм - Сүхбаатар дүүргийн номын сан. 4. Тойслун аймаг - Жадарын аймагтай ижил - Сүхбаатар дүүргийн номын сангийн баруун тал. 5. Дуйнхар аймаг - Жадарын аймагтай ижил - Сүхбаатар дүүргийн эмнэлэг. 6. Сэцэн тойны аймаг - Шүтээний аймагтай ижил - СУИС байр. 7. Андуу нарын аймаг - Шүтээний аймагтай ижил - Хонда засварын газар. 8. Дашдандэрлин аймаг - Шүтээний аймагтай ижил - Баянбүрд цогцолбор. 9. Маха маяа аймаг - Шүтээний аймагтай ижил - Дунд сургууль. 10. Жасын аймаг - Шүтээний аймагтай ижил - Дөлгөөн нуур цогцолбор. 11. Номчийн аймаг - Төмөр дээврийн модон гэр - Дөлгөөн нуур цогцолбор. 12. Сангай аймаг - Эсгий бүрээстэй модон гэр - Авто засварын газар. 13. Зоогой аймаг - Эсгий бүрээстэй модон гэр - Үйлдвэр урлагийн дээд сургууль. 14. Дугарын аймаг - Модон гэр дугантай - Нарлаг буудал. 15. Мэргэн хатан аймаг - Эсгий гэр дугантай - Хамалеон төв16 Чойнхорлин аймаг - Модон гэр дугантай - Монгол 3 дунд сургуууль. 17. Бизьяа аймаг - Мэргэн халбын аймагтай ижил - Биеийн тамир дээд сургууль. 18. Хүүхэн ноёны аймаг - Жадарын аймгийн ижил - Ардын эрх сонины газар. 19. Дархан эмчийн аймаг - Жадарын аймгийн ижил - Гаалын ерөнхий газар. 20. Эрхэмийн аймаг - Модон гэр дугантай - Одоо буй. 21. Эх дагинын аймаг - Модон гэр дугантай - Одоо буй. 22. Вангай аймаг - Модон гэр дугантай - Одоо Дашчойлин хийдийн гол дуган. 23. Хувилгааны аймаг - Модон гэр дугантай - Чингис хаан дээд сургууль. 24. Барга аймаг - Модон гэр дугантай - Дизайн сургууль. 25. Нандилин аймаг - Модон гэр дугантай - Залуучууд буудал. 26. Бандидын аймаг - Модон гэр дугантай - МУИС II байр. 27. Жамьяан сүнгийн аймаг - Модон гэр дугантай - МУИС II байр. 28. Мэргэн номын аймаг - Модон гэр дугантай - МУИС хойд талд. 29. Ла нарын аймаг - Модон гэр дугантай - МУИС ийн төв байрны хойно. 30.Өрлүүд аймаг - Модон гэр дугантай - МУИС-ийн төв байр.
1820-1825 оны үед Их хүрээний баруун талаар баруун дамнуургачин хэмээх харийн худалдааны иргэдийн хороолол үүссэн явдал өөр шашинтай харийн хүмүүсийг салхины дээд талд гаргахгүй гэсэн шарын шашны лам нарын дургүйцлийг хүргэв. Энэхүү дургүйцлээс болоод хүрээг дахин нүүлгэх юмуу эсвэл хутагтыгаа баруун дамнуургачны салхин дороос зайлуулж өөр “ариун” нутагт залах гэсэн эрмэлзлэлд хөтлөгдсөн хүмүүс V богд Жавзандамбад шинэ ордыг барьж түүнийг Гандангийн дэнж дээр залах үеэр их хүрээ 61 жил суурьшсан нутгаасаа нүүх болмогц тэнд байсан Дашчоймбол, Гунгаачойлин, Идгайчойлин, Ламирам, Бадам-Его дацангууд зүүн хүрээний нутгаас нүүж Гандантэгчилэн сүмийн хойд талаар ирж буухад, Дэчингомбо зурхай мамба жүд дацангууд Цогчинтойгоо хамт сэлбийн хүн чулууны хонхороос Толгойтын аманд нүүн очсон байна.
Оросын аялагч Г.Н.Потанин 1891 онд "Всемирная иллюстрация" №1178 дугаар сэтгүүлд "Урга" буюу Өргөө хэмээх нийтлэлдээ -" Четверть нaceлeния или даже около половины его состоит из буддийских монахов, другая половина из купцов ­китайцев......" /хотын дөрөвний нэг нь бүүр тал нь шахуу бурханы лам нар нөгөө тал хэсэг нь хятад худалдаачид байдаг/ гэжээ. Майдар бүрхан залсан ганц байшин өөр байшин үгүй, чулуун байшин огт байхгүй, модон хашаатай, хятадуудын байшин мөн модон боловч шавардсан байдаг. Гудамжинд үхсэн нохой, муурны зэм хаа сайгүй хэвтэнэ гэжээ.
Ангилал:Улаанбаатар Ангилал:Монголын хийд
Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт
Монголын эзэнт гүрэн 1221-1327 оны хооронд Хорезмын газар нутаг руу хэд хэдэн хийж байжээ. Монголчууд Кашмер болон түүний харъяат мужуудыг эзлэн авсан боловч монголчуудын Дэли Султанаас авах өшөө хонзон нь бүтсэнгүй.
Оршил
Жалал ад динийг Самаркандаас эхлэн мөшгөж, 1221 онд Индусын тулалдаанд ялжээ, Чингис хаан 2 түм цэргийг Бала, Дорбэй, Фэйрс нарт удирдуулан үргэжлүүлэн дайруулжээ. Монгол удирдагч Бала Жалал ад динийг Пэнжаб даяар хөөж нэхсээр, Лахорын хил хүртлэх Бэра, Мултан зэрэг алслагдсан хотуудыг бас эзлэн авсан. Дараа нь Жалал ад дин тулалдаанаас амьд үлдэгсдээр жижиг арми байгуулан, холбоотон хайж орогнож Лалын захирагч Дэли Султантай хамт зугтаж байв. Гэвч тэр удалгүй нас барав.
Жалал ад дин Пенжабийн нутгийн захирагчтай тулалдсан боловч тэдэнд ялагдан газрийг нь эзэлж авч чадсангүй. Эцэст нь тэр давстай мужийн захирагч Хохартай нэгдэн түүний охинтой гэрлэсэн байна. Хохарын хүү Рай Жалал ад диний армид гишүүнээр орж Калич Ханы цол хэргэм хүртсэн байна. Жалал ад дины цэргүүдэд түүний туслах Узбек рай болон Хассан куйрлан байлаа. Пенжаб овгийн Хохар нь Энэтхэг рүү дайрах үеэр холбоотон байсан.
Монголын Кашмир дахь байлдан дагуулалт ба Дэли султаны засаглалын зөрчил тэмцэл
Дахиад 1325 онд Монголын дайралт Кашмир руу дайралт хийж, амбан захирагч суулган улмаар Монголын хараат орон болов. Бараг энэ үед буддын шашний багш Кашмири, Оточи болон түүний ах Намо нар Өгэдэйи ордонд хүрэлцэн ирэв. Өөр бас Монгол удирдагч Пакчак Пешавар руу дайрч Жалал ад диний овгийн цэргийн хүчийг устгасан боловч Монголчуудад бас аюул занал байлаа. Эдгээр хүмүүс ялангуяа Килжи, Тултан руу зугтан Дэлийн эзэмшлийн цэргийн хүчнээс цэрэг элсүүлж авч байлаа. 1241 онд Монгол цэргийн хүчин Индусын хөндий рүү дайран, Лахорыг бүсэлж авлаа. Хот доторх гэнэтийн дайралтанд өртөж Даюур жанжин алуулав. Гэсэн хэдий ч 1241 оны 12 сарын 30-нд Монгол цэргүүд Дэли сутаны эзэмшлээс гарах замдаа Мөнгэтү-ийн удирдлаган доор хотыг хүйс тэмтэрчээ. Яг энэ үед Өгэдэй хаан нас баржээ. Кашмирууд 1254-1255 оны хооронд бослого үймээн гаргажээ, тэгээд 1251 онд Мөнх хаан Их хаан болов, бэлтгэгдсэн түүний жанжин, Сали ба Такудар, товлосон ёсоороо Буддийн багш, Орогочи болон Кашмирийн Даругачийг ордондоо урин авчирсан. Гэвч Кашмир хаан,Оточийг Срингарт алав. Сали Кашмир руу дайрч, хааныг алж бас бослогыг дарж, үүний дараа Монголын эзэнт гүрний харяат улсаар хэдэн жил байсан.
Дэлигийн хунтайж, Жалал ад дин Масуд, 1248 онд түүний ахаасаа хаан ширээг булаан авахын тулд Монголын нийслэл Хархорумд ирж Мөнх хаантай уулзан тусламж асуув. Мөнх хаан их хаан болон өргөмжлөгдөх үед баярт оролцон Мөнх хаанаас тусламж асуув. Мөнх хаан Салийг Жалал ад дин Масудыг өвөг дээдсийнх нь хаан төрийг буцаан авахад туслуулахаар явуулав. Сали жанжин ар араасаа дараалалсан дайралтийг Мултан, Лохарэд хийв. Шам ал-Дин Мухаммад Хератын өмнөх хунтайж  Монголчуудтай хамтрав. Жалал ад дин Лохарэ, Кужа, Содра нарыг хараат улсын захирагчаар томилсон байна. 1257 онд Синдийн амбан захирагч Мөнхийн ах Хулага ханд эвдрээгүй мужаа санал болгоод Дэли дэхь ихэс дээдсээс хамгаалах Монголчуудын хамгаалалт эрэлхийлэв. Хулага Бахадурын удирдлаган доор их хэмжээний хүч манлайлуулан Синд рүү оруулав. 1257 оны өвөлөөс 1258 оны эхэн хүртэл Сали Ноян Синдийн хүч рүү элсэн орж Мултаны бэхлэлтийг задлаж, түүний хүч магадгүй Бакхарын аралын цайз руу нуугдсан байх. Гэхдээ Хулага султаны эзэмшил рүү их дайралт хийх саналаас татгалзсан бөгөөд хэдэн жилийн дараа хоёр захирагчийн дунд өсөн нэмэгдэж байгаа энх тайвны төлөө дипломат харилцаа тогтсон. Хулагад Сириас гадна маш олон эзэмшилт муж газрууд байсан. Мөн баруун өмнөд Азид адил. Энэтхэг рүү дайрах гэж байсан том хэмжээний Монгол цэргийн дайралт түр зогсов, Дэлигийн султан хугацаа хойшлуулан Мултан, Уч, Лохарэ улсын хил болсон хотуудыг хөл дээр нь босгож, Ранас болон Райс орон нутгийн иргэдийг болон Хорезм эсвэл Монголын түрэмгийлэгчтэй холбогдсон хүнийг шийтгэв. Олон тооны хүмүүстэй овгийг Дэлигийн газарт амьдрахыг зөвшөөрөв үүний үр дүнд Энэтхэгийн хойд хэсэгт Монголчуудын эрх мэдлийн тэнцвэр өөрчилөгдсөн юм. Килжи овгийнхон хуучин Дэли Султанаас төрийн эрхийг булаан аваад түргэн эрх мэдлээ Энэтхэгийн бусад газар нутагуудаар хүлээн зөвшөөрүүлэх төлөвлөгөөгөө эхлүүлсэн. Энэ үед Монголчууд шинэчлэгдсэн Энэтхэг рүү гэнэдүүлэн дайрсан.
Үзэгдээгүй Монголчуудын эсрэг Дэли засаглал
Тушарын сурвалж бичигт Монголчуудын дайралтын мянгаас зуу нь, Дундад дорно,Төв азийн Монголын хаант улсын армийн бүхэл бүтэн морин цэргийн тоо нь ойролцоогоор 150000. Монголын жанжинууд тулаан бүрт янз бүрээр тэмдэглэгдсэн байдаг бөгөөд дунджаар нэг түмэн удирддаг. Нэг түмэн гэдэг нь 10000 цэрэг юм. Дээрх халдаллага дайралтуудыг Чингис хааны үр удмынхан эсвэл Монголын жанжин нар удирддаг байсан ба ийм арми нь 10000-30000 морин цэрэгтэй байдаг, хэдийгээр Дэлигийн он тооллын бичиг хөтлөгч нар арай хэтрүүлэн 100000-200000 морин цэрэгтэй гэж бичсэн байдаг, аль нь дайсны цэргийн хэмжээ хүч тодорхой бичсэн бол.
Монголчуудын сүүлийн дайралт
1299 онд Дэли Султан Аладдин Килжи гэнэт Монголчууд руу довтолжээ. Хорезмын цэргийн урьдчилсан харуул Зафар хаан өөрөө удирдсан. Зафар хаан монголчуудад ялагдан ухрав. Гэхдээ,Монгол жанжин Отлого, Зафарыг хууран бүслэн Монгол цэргүүд алсан байна. Гэхдээ, Алауддин Килжи урт удаан доволгоотой нүүр тулан, хаанаас ирсэн тийшээгээ ухрав. Монголчууд энэ бууралтаас сэргэлт авсан. Дараа нь тэд Алауддины тохиромжгүй үед дайрсан ба тэр хаан ширээгээ Читторт өгөх үед. Энэ үед монголчууд алдартай хүнтэй явсан. 12000 цэргийг Тарх удирдан хурдан гэгч нь Дэли очиж түргэн хурдан дайралт хийсэн, олон амбан захирагч нар Дэли рүү цэргүүд илгээж чадаагүй юм. Алауддин Килжи аргагүйдэн Сири рүү хоёр сар гаруй ухрав.
Ангилал:Монголын түүх Ангилал:Эртний Монголын түүх Ангилал:Дундад зууны дайн Ангилал:Монголчуудын дайн
Хосе Мануэль Рейна
Хосе Мануэль Рейна Паэс (José Manuel Reina Páez; 1982 оны наймдугаар сарын 31, Мадрид), Пепе Рейна — Испанийн хөлбөмбөгчин, Италийн «Наполи» багийн хаалгач.
Эцэг — «Барселона» болон «Атлетико Мадрид» багуудын хаалгач асан Мигель Рейна
Замнал
Түүний эцэг Мигел Рейна нь Барселона болон Атлетико Мадрид зэрэг багуудад тоглож байсан Европын шилдэг хаалгачдын нэг юм. Барселона багийн өсвөрийн багаас хөлбөмбөгчиний гараагаа эхлүүлсэн Рейна залуучуудын багт элсэн орж 2000-01 оны улирлаар Испаний хөлбөмбөгийн тэргүүн лиг болох Ла лигт анхны гарааг хийж байв. Улмаар Испанийн Вильярреал багт 2002-2005 оны хооронд тоглож байсан ч албан ёсны гэрээгээ энэ багтай 2004 онд байгуулж байсан байх юм. 2005 оноос нутаг нэгт дасгалжуулагч Рафэль Бенитезийн удирдлаган дор Ливерпүүл багт алба хаших болсон юм. 2006 онд Ливерпүүлд ирсэнээс хойшхи анхны томоохон тэмцээн «АХХ-ны цомын» тэмцээнд түрүүлсэн бол 2007 онд Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолтонд шалгарч эцгийнхээ амжилтыг давтсан ч Милан багт ялагдаж байсан билээ. Рейна Ливерпүүлийн түүхэн үзүүлэлтийг давтсан хаалгач бөгөөд Премьер лигийн шилдэг хаалгачид олгодон «Алтан бээлий» шагналыг дөрвөн удаа хүртсэн тоглогч юм.
Олон улсын гарааны хувьд Испанийн 17 наснаас доошхи насныхны шигшээ багаас шигшээ багийн гараагаа эхлүүлж, 1999 онд «17 наснаас доошхи насныхны Европын АШТ-д» түрүүлээд амжсан нэгэн юм. Залуучуудын шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд шигшээ багийн хаалгач Икер Касильясийн нөөц хүч болон 2005 онд багтах болж 2006 оны ДАШТ-д гарааны бүрэлдэхүүнд багтан оролцож байсан бол олон улсын тэмцээний анхны томоохон түрүүгээ Евро 2008 тэмцээнд авч байсан ажээ. 2010 оны ДАШТ-д Испанийн багийн бүрэлдэхүүнд багтаж түрүүлсэн бөгөөд энэ үед тэрээр гараанд хараахан гарч амжаагүй юм.