cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Варшамов-Гилбертийн хязгаар
Теором
Хоёртын кодын хамгийн энгийн тохиолдолд, Дараах нөхцөл биелэж байвал
F2 дахь [n,k,d] code оршино байна.
Тайлбар
Gv bound бол шугаман кодын параметеруудын хоорондох хамаарал юм түүнчлэн дээрх нөхцөлүүдийг хангаж байвал энэ нь заавал оршин байна. Gv bound үл-оршино гэдгийг батлах боломжгүй.Энэ нь Hamming bound-ийн яаг эсрэг нөхцөл юм. Hamming bound ганцхан шугаман кодоос бусад бүх кодод хүчинтэй.( хэмжээсийш шугаман алгебрын тодорхойолотоор) гэсэн сууриуд байдаг мөн бүх зүйлүүд дахин давтагдашгүйгээр нэг
ШУГАМАН кодын комбинацаар илэрхийлэгдэх боломжтой болхоор {F}_q гийн [n ,k ,d ] код нь {q}_k гэсэн codeword Тэй.{C}_1 ийн хувьд q сонголт {C}_k ийн хувьд q сонголт байна.
Жишээ-1:
[5,2,3] гэсэн код орших уу?
[n ,k ,d] = [5, 2, 3] тэмдэглэгээ нь дараах утгатай block- ийн урт нь n = 5. Хэмжээс нь k=2. Хамгийн бага зай d= 3. үсгэн кодийн хэмжээ нь q=2. Хоёртын Gv bound нь
7>4
Энэ нь үнэн болно. Тэгхээр тийм code оршино байна.
Жишээ-2:
[5,3,3] гэсэн код орших уу?
[n ,k ,d] = [5, 3, 3] тэмдэглэгээ нь дараах утгатай block- ийн урт нь n = 5. Хэмжээс нь k=3. Хамгийн бага зай d= 3. үсгэн кодийн хэмжээ нь q=2. Хоёртын Gv bound нь
Энэ нь худлаа болно. тийм болохоор бид ямар ч дүгнэлтэнд хүрэхгүй.
Танилцуулга:
A_q(n,d) - аар n урттай, d хамгийн бага Hamming жинтэй q-ary code С-гийн хамгийн их боломжит хэмжээг тэмдэглэе.
Баталгаа:
C-ийг n урттай мөн d гэх хамгийн бага Hamming зайтай нэг код гэе.
Тэгвэл бүх яадаж нэг codeword c_x \in C оршино мөн x, c_x ийг хоорондох Hamming зай d(x,c_x) нь  нөхцөлийг хангана. Бусад тохиолдолд |C|-ийн хамгийн ихтэй зөрчилдөх кодийн хамгийн бага Hamming зай d-a тодорхойлж байхад бид x ийг кодруу нэмж болно. Тиймээс d-1 радиустай c \in C хаа нэгтэй төвтэй бөмбөлгүүдийн нэгдэл бүх харьяалагдана. бөмбөлөг бүрийн хэмжээ нь:
Бөмбөгний төвтэй дүйцэх утгийг бусад (q-1) утгуудын нэг ( Код нь q-ary : утгуудаа аас авдаг )болгон өөрчлөхийн тулд бид нэг codeword-ын n хэсгийн d-1 болгон ихэсгэх боломжтой. Тиймээс бид дараах дүгнэлтийг хийнэ.
That is:
(дараах баримтыг ашиглан:
Анхны тоон тохиолдолд сайжрал:
q a анхны тоон зэргийн хувьд хязгаарлалтыг (bound) болгож сайжруулж болно. Үүнд k нь хамгийн их бүхэл тоо мөн энэ бүхэл тооний хувьд байна.
Барилгын төлөвлөлт
right|225px|[[Барилга нь төлөвлөлтөөс эхэлнэ.]] right|thumb|225px|Хот төлөвлөлтөнд [[хүрээлэмжийн тэнцвэрт байдлыг Герман улсад онцгой анхаардаг.]]
Барилгын төлөвлөлт нь барилгын санааг хөгжүүлэх ба төлөвлөх үйл явц болно. Тэрхүү санаа нь архитектурын ба барилгын зураглал дээр гүйцэтгэгдэнэ. Төлөвлөлтөнд тухайн барилгын буурь, хөрсний хэлбэр ба шинж чанарыг харгалзан үзэх шаардлагатай. Төлөвлөлтийн хэрэгжих боломжтойг тооцоогоор баталгаажуулдаг. Барилгын төлөвлөлт нь барилгын үйл явцын эхний хэсэг ба барилгажилтын үед цаашид мөрдөгдөнө. Энэ төлөвлөлт нь барилгын зөвшөөрөл авахад зайлшгүй шаардлагатай.
Барилгын төлөвлөлт дэх журмууд
Барилгын төлөвлөлтөнд хууль эрх зүйн болон техникийн төрөл бүрийн журмуудыг анхаарах ёстой. Хариуцаж буй төлөвлөгч нь барилгын салбарт хүлээн зөвшөөрөгдсөн техникийн журмуудыг мөрдөх ёстой.
Төлөвлөлтийн үе шатууд
Барилгын төлөвлөлт нь дараах үе шатуудтай:
Нэмж унших
Ангилал:Барилгын гэрээний эрх зүй
Био анагаах ухаан
Био анагаах ухаан судлалд Дархлаа судлал, Микробиологи, Удамзүй, Молекулын биологи гэсэн үндсэн бүлгүүдэд хамаарана. Ангилал:Биологи шинжлэх ухааны салбараар Ангилал:Анагаах ухаан мэргэжлийн салбараар Ангилал:Мал эмнэл зүй
Оддын дайн
(англ. Star Wars).
Мортен Гамст Педерсен
Мортен Гамст Педерсен (Morten Gamst Pedersen, 1981 оны есдүгээр сарын 8-нд төрсөн) нь Норвегийн хөлбөмбөгчин бөгөөд Английн Премьер лигийн «Блэкберн Роверс» баг болон Норвегийн шигшээ багт тоглодог.
Хувийн амьдрал
Түүний эцэг Эрнст Педерсен хөлбөмбөгийн дасгалжуулагч хүн байсан ба хүүгийнхээ хөлбөмбөгийн бэлтгэл сургуулилтийг гардан хийдэг байжээ. Гамст Педерсений зүүн хөл баруунаасаа арай илүү хөгжсөн гэдэг.
Холбоос
Ангилал:1981 онд төрсөн Ангилал:Норвегийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:Норвегичууд
Грозный
Грозный (оросоор Гро́зный, чечениэр Соьлжа-ГӀала) — Оросын Холбооны Улсын Чеченийн нийслэл, Сунжа голын эрэг дээрх 350 /2021 онд/ мянган хүн амтай хот.
Грозный гэж оросоор аюултай, ширүүн, гайхалтай, айдас төрүүлэм, харгис, хатуу чанга, хүнд, догшин, ноцтой гэсэн олон утгатай бөгөөд догшин Иван хааны хочоор нэрлэжээ.
Грозный хотыг 1818 онд Оросын Эзэн хааны Армийн генерал А.П.Ермолов үндэслэсэн гэж үздэг. Анх Умард Кавказад Оросын нөлөө бэхжүүлэх зорилготой цайз байжээ. Түүнээс өмнө 20 орчим чеченийн жижиг баг байсныг генерал Ермоловын цэргүүд устгаж цайз барьсан ажээ.
ЗХУ-ын үед Зөвлөлт Социалист Чечень-Ингушийн Автономит Бүгд Найрамдах Улсын нийслэл байсан.
Эшлэл
Ангилал:Оросын их сургуулийн хот Ангилал:Оросын хот Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл Ангилал:Чеченийн суурин Ангилал:1818 онд үүсгэн байгуулагдсан
Нурхач
Нурхач (1559–1626; 67 насалсан) нь Хожуу Алтан улсыг 1616 онд байгуулсан хаан, зүрчид хүн байв. Нурхач нь Алтан улсыг мөхснөөс 380 гаруй жилийн дараа зүрчидийг дахин нэгтгэж, нэгдсэн улс байгуулж, Мин улсын ноёрхолоос өөрийн улс үндэстэнийг ангижруулж, Ляодунгийн хойгийг эзлэн авчээ. Тэрбээр манж бичиг үсэг, Найман хошууны хууль дүрэм, төр улсын хууль дүрэм зэргийг бүтээсэн нь Манж Дайчин гүрнийг мандан бадрахын суурийг тавьж өгсөн юм.
Нэр
Төрсөн нэр нь Нургачи (Nurgaci). Айсингиоро овогтон. Монголчууд Нурхач баатар, Хүндлэлт хаан гэж нэрлэж байсан. 1605-1606 оны үед Баяуд отгийн ноён Энгэдэр таван отог Өвөр Халхын элчийг толгойлон, Нурхачийн ордонд дараалан очиж адуу, тэмээ бэлэглэн түүнийг Хүндлэн хаан хэмээх болов. 1616 онд Алтан улсыг байгуулахдаа хятадын оны цолыг хэрэглэх уламжлалаар манжаар Абка-и фулинга (манж:, abkai fulingga) хятадаар Тяньминь (хятад: 天命, Tiānmìng), монголоор Тэнгэрийн сүлдэт хэмээх цолыг хэрэглэж байв. Түүнийг таалал төгссөний дараа сүмийн цол нь хятадаар Тайзү (хятад: 太祖, Tàizǔ) гэх болов.
Улс төрийн намтар
thumb|180px|left|Мүгдэн ордон 1593 онд ехэ, хада, ула, хойфа, хорчин, жүсэри, шибэ, гувалца, нэен овог аймгууд холбоолон Гүрэ (одоогийн Шиньбинь) гэсэн газар тулалдаад Нурхач баатрыг дийлээгүй. Нурхач 1599-1618 оны хооронд хада, хойфа, хөлөн, ула зэрэг овгуудыг өөрийн харьяанд оруулжээ.
1616 онд Хэту Ала хотод Нурхач биеэ хаанд өргөмжилж, зүрчидийн газарт Айшин гүрүн буюу монголоор Алтан улс (хятадаар:金國) хэмээх улс байгуулсныг манж хятадын хожмын түүхчид манж хэлээр Амага Айшин гүрүн (, хятад хэлээр Hòu jīn guó 後金國) гэж нэрлэх болсон нь 1115-1234 онд оршиж байсан Алтан улсаас ялгахын тулд Хожуу Алтан улс гэж  бичих болсон. Нурхач баатар манжийн найман хошуу цэрэг зохион байгуулж 1618 онд Мин улстай байлдах долоон өшийг ил зарласан. 1621 онд Ляоян, Шэньян хотуудыг эзэлж, 1625 онд Шэньян хотыг Мүгдэн хэмээн нэрлэж, шинэ нийслэл хотоо болгожээ. Нурхач нь улс байгуулахад гавъяа байгуулсан хүмүүсээс Аньфиянгу, Эйду, Хурхан, Фиондон, Хохори нарын таван ноёдыг онцгойлж таван сайд болгож байв.
thumb|180px|right|Абка-и фулинга хан чиха зооснууд 1599 онд Эрдэнэ багш, Дахай заргач нараар монгол үсэгт суурилан манж үсэг зохиолгосон. 1606 онд монголчууд түүнийг Хүндлэлт хаан хэмээжээ. Нурхач монголчуудыг цэрэг дайнаар сүрдүүлж, эд мөнгөөр урвуулан татаж байсан ба хорчиныг өөртөө дагуулжээ. Хоёр янз хандаж байв. Түрүү нь "Хятад, солонгос хэл өөр боловч амьдрах маяг нь ижил байдаг. Манж, монгол хоёр бас ийм. Бидний хэл өөр боловч, бидний хувцас, амьдрах маяг ижил билээ" гэсэн бол хожим "Танай монгол мал өсгөж, мах иднэ. Миний ард ургац харж амьдарна. Бид нэг газрынх биш, бид нэг хэлтэн биш" хэмээжээ.
Үхэл, өв
thumb|180px|right|Нинъюаний байлдаан 1626 онд 67 насандаа Нурхач баатар Нинъюань цайзыг бүслэн байлдаж байхдаа Мингийн их буунд шархдан нас барчээ. Түүний хаан орыг 8-р агь Дээд эрдэмт залгаж, 1634 онд Өвөр Монголыг эзлэн, 1636 онд Мүгдэн хотод болсон чуулганаар улсын цолыг Чин, үндэстэний нэрийг Манж хэмээн сольжээ. Нурхач баатар үр хойчдоо найман хошуу цэргийн зохион байгуулалтыг үлдээсэн. Сүүлийн жилүүддээ хоёр шар хошууг Нурхач өөрөө, хоёр хөх хошууг Шурхач дүү нь, хөвөөт цагаан хошууг ахмад хүү Чүен, шулуун цагаан хошууг хүү Хун тайж, улаан хошууг хоёрдугаар хүү Дайшан эзэн мэдэж байв.
Гэнэт нас барсан болохоор гэрээс бичсэн баримт байхгүй. Дайшан, Амин (Шурхач дүүгийн хүү), Мангултай, Хун тайж дөрвийг дөрвөн ахмад бэйл гэж байсан ба тэд Нурхач баатрыг үхэхэд Абахай хатныг буруутган амийг нь хорлуулжээ. Абахай хатны хүү Ажигэ, Доргон, Додо нар нас бага ч бас боломж байсан гэдэг. Дайшан ахмад нь боловч Хун тайж дүүг дэмжиж хаан болгосон.
Хатан
Хатан, татварын тоо – 16.
Баяннамарын Бүрэнбаяр
Охин (хүүхэн) Нурмаадаа зориулж 1994 онд зохиосон "Чандмань эрдэнэ" дуугаа эхнэр О.Урнаа, бяцхан охин Ингэмаа нартай гуравлан дуулж алдаршсан Хятадын эрэгтэй Монгол дуучин, хөгжмийн зохиолч, нэвтрүүлэгч Бүрэнбаяр ( Bürin Bayar ; 布仁巴雅尔 Bùrén Bāyáěr) 1960 онд Хөлөнбуйрт төржээ. Түүний эцэг нь Хүчитийн Баяннамар гэгч хүн байв.
Түвдэнгийн Бор
Түвдэнгийн Бор (* 1913 онд Түшээт хан аймгийн Түшээт гүний хошуу; † 1932 он Өмнөговь аймгийн Цогтцэций суманд) Түшээт хан аймгийн Түшээт гүний хошуу одоогийн Дундговь аймгийн Өлзийт сумын нутагт Дархар нүдэн гэдэг газар малчны гэр бүлд 1913 онд төржээ. Эцэг эхийн гар дээр мал маллахын хамт тэр үеийн Дэлгэрхангай уулын хошуу тамган дээр бичиг үсгийн түр сургуульд орж амжилттай суралцан 17 насандаа 1930 онд тэр үеийн Богд хаан аймгийн Шанхай уулын хошууны ХЗЭ-ийн үүрийн даргаар сонгогдож, тэр үеийн нийгмийн онцгой байдлыг ухааран цаг төрийн байдалд дүгнэлт хийх чадвартай болсон байлаа.
1932 оны хавар хувьсгалын эсэргүү Ганжирваа хувилгаан (Одоогийн Баян-Овоо сумын төвлөрч байгаа Долоо шар загийн хөндийн том лам) түүний хамсаатан Дэл хөнжлийн нутгийн Дэлэгсамба, тэдний гар хөл бологсодын үг ятгалганд сохроор итгэн уугуул нутаг усаа орхин харийн нутгийг зорин нүүхээр зэхсэн, хөдөлсөн ардуудад төр засгийн бодлогыг танилцуулан тэднийг буцаахаар Т.Бор хэсэг нөхдийн хамт ухуулга хийж яваад Их Шанхайн зүүн хойд арын Гүнзаараг гэдэг газар эсэргүү эсэргүү нарын отоонд орж хүчинд автан баригджээ. Баригдсан тэднийг Лүнгийн хийдэд аваачиж, баян Мөнх-Очир гэгчийн байшинд заримыг нь алдлан хүлж, заримыг нь эсгий дотор зөрүүлж боож хонуулаад байцаан эрүү шүүлт тулган тарчилган зовоож, маргааш өглөө нь эртлэн "Тугийн цохио" хэмээх нэг талаасаа налуу, нөгөө тал нь 4метр өндөр цавчим цохион дээр аваачин буудаж нисгэн дээрээс нь том хад, чулуу нураан хороожээ. Тэдний дотроос Цогцолын Сайнбаяр хөндий цээжээрээ буудуулан шархдан мөлхөж яваад Даваа гэгч эмэгтэйн ачаар амьдарч хувьсгалын эсэргүү нарын харгис үйл явдлыг илчлэн зоригт эмэгтэй Т.Бор түүний нөхдийн баатарлаг эх орон ард түмнийхээ энх амгалан байдлын төлөө тууштай тэмцэгч байсан алдар гавъяаны амьд гэрч болсон билээ.
Гавьяа Шагнал
МХЗЭ-ийн 50 жилийн ойг тохиолдуулан БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар 1971 онд "Улсын баатар" цолоор нэхэн шагнасан юм.
Гэгээн дурсгал
Цогтцэций сумын дунд сургуулийг Т.Борын нэрэмжит болгож сургуулийн урд зоригт эмэгтэйн хөшөөг босгож Т.Борын амьдрал тэмцлийг харуулсан музей байгуулсан байна. Даланзадгадад 1932 оны эсэргүү нарын хэрэг явдлын улмаас амь үрэгдэгсдийн дурсгалд зориулж босгосон өндөрлөгт Т.Борын дүрийг товойлгон нэрийг сийлж алдаршуулсан юм.
Ангилал:Хэлмэгдэгч Ангилал:БНМАУ-ын баатар Ангилал:Өлзийтийн (Дундговь) хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1913 онд төрсөн Ангилал:1932 онд өнгөрсөн
Ессентуки
Ессентуки («есөн туг» гэсэн утгын хувирал, оросоор Ессентуки́) — Орос улсын Ставрополийн хязгаарын 114 мянган /2021 оны байдлаар/ хүнтэй хот.
Ессентуки гэж сувилал-хотын тойрог үүсгэдэг.
1992 оноос Кавказын рашаан сувилалын онцгой хамгаалалттай байгалын бүсийн захиргааны төв.
2006 оноос Холбооны хэмжээний амралт сувилалын газар.
Рашаан
1823 онд Санкт-Петербургийн Анагаах ухааны мэс заслын академийн профессор Александр Нелюбин Ессентукийн булгийн усыг нарийвчлан судалж, тэмдэглэсэн байдаг. Нелюбин өөр 20 рашаан олж, тэдгээрийг дугаарлаж, давс шүлтлэг, хүхэр шүлтлэг гэж ангилсан байна. Рашаанууд урсаж байсан толгодыг "Шүлтлэг" гэж нэрлэж байжээ. 1839 онд казакууд анхны модон халуун усны газар барьж, усыг том модон дотор халаадаг байсан. 1846 онд рашаан усны менежментийг Кавказын захирагч хунтайж М.С.Воронцовт шилжүүлсэн. Тэр цагаас хойш "Бугунтинский" эх сурвалжийг анх "Ессентуки" гэж нэрлэжээ. 1847 оны 5-р сарын 29-ний өдрөөс эхлэн Кавказын рашаан сувилалын захиргаа амралтын газруудыг удирдаж эхлэв.
Ессентуки дахь амрагчдад зориулсан анхны жижиг 4 өрөөтэй зочид буудал 1863 онд баригдсан. Энэ зочид буудлыг Парк хаалганы ойролцоо барьсан. Удалгүй цэцэрлэгт хүрээлэнгийн ойролцоо анхны хот хэлбэрийн байшингууд гарч ирэв. 1875 онд цэцэрлэгт хүрээлэнгийн зүүн хэсэгт том, 64 өрөөтэй, тохилог "Компанейская" зочид буудал баригджээ. Төмөр замын шугам барьсны дараа (1894) Ессентуки хотод жуулчдын урсгал эрс нэмэгдэв. 20-р зууны эхэн үед амралтын газрын нэр хүнд асар их хэмжээгээр өсч олон түмэнд дэлгэрсэн байна.
Эшлэл
Ангилал:Ставрополийн хязгаарын суурин Ангилал:Оросын рашаан сувиллын суурин Ангилал:Оросын хот Ангилал:1825 онд байгуулагдсан
Халимагийн морьт корпус
Корпусын бүтэц, зохион байгуулалт
Халимагийн морьт корпус нь Германы Вермахтын бие даасан холбоотоны хүч гэж албан ёсоор тооцогдож байсан ба корпусын удиирдлагын бүх албан тушаал дээр халимагууд байснаараа онцлог. Офицеруудын ихэнхи нь зөвлөлтийн армид алба хаасан цэргийн туршлага бүхий халимагууд байжээ. Герман офицерууд нь голлон туслах албан тушаал болон аж ахуйн албанд байсан байна.
Ховдыг чөлөөлөх байлдаан
Ховдыг чөлөөлөх байлдаан нь Дундад зуунд монголчуудын Манжийн эсрэг хийсэн дайны тулалдаануудаас хойш анх удаа Монгол-Манжийн хооронд болсон эхний бөгөөд эцсийн тулалдаан юм.
Халимагийн морьт корпус
Корпусын түүх
Халимагийн корпус нь голлон Азовын тэнгисийн орчмын нутагт Нацистын аримтай хамтран түүний ар талын шугам дээр тулалдаж байсан. 1942 оны сүүлээр амьд үлдсэн халимагийн мрин цэргүүд нь өөрсдийн гэрийн бүлээ дагуулан германы армитай хамт ухарсан байна. 2000 орчим нь Польш, Силезид 1500 нь Загреб, Хорватын нутагт шилжүүлэн партизануудын эсрэг тулалдуулахаар өөрчлөн зохион байгуулагдаж тулалджээ. Дайны дараа АНУ, Английн холбоотны хүчин амьд үлдсэн халимаг цэрэг, тэдгээрийн гэр бүлийг зөвлөлтийн талд хүчээр шилжүүлэн өгсөн байна.
Ховдыг чөлөөлөх байлдаан
Үүссэн нөхцөл
1912 онд Нийслэл хүрээнээс Сандо амбаныг хөөн Богд Хаант Монгол Улсыг байгуулж, тусгаар тоггнолоо тунхагласан боловч хамгийн хэцүү зорилт үлдсэн байв. Энэ бол баруун хязгаарт үүрлэсэн манж цэргийг цохин зайлуулах явдал байв. Эхлээд Улиастайд Гончигдамба сайд, Ховдод Наваанцэрэн ноёныг Богдын засгийн газраас тохоон томиллоо. Тэдгээр сайд нар Баруун хязгаарын ноёдтой харилцаж монголчуудын нэгдсэн улсын хэргийг сурталчлахын зэрэгцээ нийт нутгийг чөлөөлөх бэлтгэл ажлуудыг хийв. Ноёдын хурал хийж, Хүрээтэй харилцсаны хойно Ховд хотыг цэргийн хүчээр чөлөөлөхөөс өөр аргагүй гэсэн шийдвэрт хүрчээ. Энэ зорилгоор 1912 оны зуны эхэн сарын шинийн 9-нд Нийслэл Хүрээнээс Богдын зарлигаар 500 цэрэгтэй Манлайбаатар Дамдинсүрэн, Хатанбаатар Магсаржав нар Улиастайд ирэв. Энэ цэрэгт Горлосын Тогтох тайжийн цэргээс Гэндэн, Лаасаг, Найданжав, Насантогтох нарын 48 хүн оролцож явжээ. Эд бол манж хятад цэрэгтэй удаа дараа байлдаж байсан дайчин эрс байв. Ховдын байдал нэн яаралтай арга хэмжээ авахыг шаардаж байсан тул С.Магсаржав нар Ховдын тойрог, Урианхайн хязгаарт цэрэг татлага яаралтай зарласан боловч эхний үед явц муутай байлаа. Энэ үед баруун монголд Жа лам Дамбийжанцан нэр хүндтэй байв. Баруун хязгаарын сайд Зоригт ван Наваанцэрэн, түүний зөвлөх Жалханз хутагт нар гол үйл явцыг удирдаж байлаа.
Тулалдааны өмнө
Хүрээнээс ирсэн сайд, жанжид Жа ламын тусламж нөлөөг авч түүний нэр хүнд, сүр хүчээр баруун монгол, урианхайг хөдөлгөж, Ховдыг дайлахаар болжээ. Улмаар Дөрвөд далай ханы ахмад хүү Түмэндэлгэржав дөрвөд, баяд нийлсэн 700-гаад цэргээ авч Жалханз хутагтын дэргэд, мөн Урианхайн Гомбодорж 300 цэрэгтэй Улаангомд, түүнчлэн Урианхайн Ши бэйсийн 17 сумын 300 цэрэг нэмэн ирснээр цэрэг дайчилгааны ажлын явц түргэсэж ирэв. Ж.Дамдинсүрэн, С.Магсаржав нар Улиастайгаас мордож баруун хоёр аймгийн 400 гаруй цэргийг замдаа авч, Ховдын босго Хар усны өртөөний орчим очоод, Манлай баатар Ж.Дамдинсүрэн монгол цэргийн уламжлалыг дагаж цэргээ хороо, анги, арванаар хуваан тэгшлэн засаж, арван хүнд галын дарга, 50 хүн тутамд ангийн дарга, дөрвөн анги тутамд хорооны дарга, жагсаалын дарга бичээч тус тус томилон журамлажээ. Тэгээд хотыг чөлөөлөх төлөвлөгөө боловсруулахдаа, юуны өмнө хотыг бүсэлж, гадагш харилцаа бариулахгүй болгохыг урьтал болгожээ. Энэ нь их буу байхгүй, буу зэвсэг муутай монгол цэргүүдэд эсрэг талаа туйлдуулан, хүчийг нь сулруулан ялах сайн арга байв.
Нэг өдөр хотын байдлыг тагнаж мэдэхээр С.Магсаржав өөрөө Бүүвээ, Дамчаа, Дорждэрэм, монхор Хайдав нартай, Ж.Дамдинсүрэн мөн хориод цэрэгтэй явж, баруун, зүүн талаар нь Алаг толгой, Модон овооны зам өнгөрдөг Ховд хотын урд хөндийд оршдог Ширээт улаанд сэм гарч, хотын байдлыг ажиглахад, хөл хөдөлгөөн ихтэй байжээ. Тэгтэл хотын хэрмийн урд хаалгаар найман морьтой хүн гарч, Алаг толгойн замаар ирэхэд нь нууцаар ойртон, буудаж сандаргаж дөрвийг нь алж, хоёрыг нь зугтаалган, бас хоёрыг нь амьдаар баривчлав. Тэднийг байцаахад Ховдын амбаны газраас Ж.Дамдинсүрэн, С.Магсаржав нар цөөн цэрэгтэй Захбулгийн өртөөний ойролцоо ирж хориглосныг мэдэж байлдахаар бэлтгэн, зүг бүрт харуул, тагнуул гаргаж буйг мэдээд тэр оройдоо цэргээ хөдөлгөжээ. Цэргийн гол хүчний түрүүнд гурван хэсэг сэргийлэх харуул гаргаж, толгойн сэргийлэхийг Модон овооны замаар, баруун, зүүн, хажуугийн хүчийг Алагтолгой, Эмээлтхөтөлийн чигээр, гол хүчийг Модон овооны замаар хөдөлгөж, хотын өмнөх их, бага хоёр элсэн толгойн зүүн талаар өнгөрөөд баруун хойш эргэж, Талын улааны /хожим Баатар Хайрхан нэртэй болсон/ баруун суганд байрлуулав. Тэр цагаас эхлэн дайчилсан цэргүүд ирж нийлсээр монгол цэрэг 3000 орчим болж, 1912 оны 5 дугаар сард Ховд хотыг баруун талаас нь хагас бүсэлж, чухал замын хүзүүвч гарц боомтыг эзлэн, манж цэргийн хүрээг гаднаас тусламж авах боломж муутай болгожээ.
Туслах хүчийг бут цохисон нь
Энэ хооронд Алтайн Шар сүмээс ван Балдарын зүгээс Ховдын цэрэгт зэвсэг хүргэж туслахаар явуулсан 500-гаад цэргийг Буянт голын нэг цутгал Шаварт гол дээр Магсаржавын удирдсан цэрэг тосон байлдаж, Улаан богочид байсан цэрэг нэмэн очиж бүтэн өдөр тулалдан дийлж, 139 хүнийг алж, 3000 лан мөнгө, олон морь тэмээ, зэр зэвсэг олзлон авчээ. Энэхүү цохигдсон цэргээс цөөн хүн зугтаж Ховд хотод орж амжсан байна. Энэ өдрийн буудалцааны үеэр туслахаар ирсэн цэргээ хамгаалахаар хотын манж хятад цэргийн хүрээнээс цэрэг гарган явуулсныг дөрвөд хоёр аймаг, Урианхайн хошуудын цэрэг хавсран цохиж буцаав. Ховдын манж цэргийн удирдлага хилийн чанад дахь Өрөмч, Шар сүмийн цэргийн ангид хэл хүргүүлж, монгол цэргийг гаднаас нь бүслүүлээд гадна дотно хоёр талаас хавчин цохих санаатай байгааг Ховдод суугаад 7 дугаар сарын 25-нд хотыг орхин гарсан Оросын консул Михаил Николаевич Кузминский монголчуудад хэлж тус хүргэжээ. Жалханз хутагт цугларсан цэргээ авч Урианхайн нутгийн гүнээр тойрон явж, Ховд хотын Шар сүмийн зүүн талын Ямаат уулын өвөрт буужээ. Баруун монголын ард түмнийг эрх чөлөөний төлөө тэмцэлд босгож чадсанаар хотыг бүслэх үед цэрэг нь 5000-д хүрсэн боловч, зэвсэг муутай нэлээд хэсэг нь бороохой шийдэм, цахиур буунаас өөр зэвсэггүй байлаа. Харин Магсаржавын удирдсан 500 орчим цэрэг нь берданаар зэвсэглэсэн нь хамгийн сайн зэвсэгтэйд тооцож болох байв. Цэргийн 3000 орчим нь Сангийн хотын хэрмийг шууд бүслэхэд, бусад нь гадуур бүслэлт хийхэд оролцов. Бүслэлтийн үед харуул хамгаалалт болон дайрах жижиг бүлгүүдийг зохион байгуулах, арван бүр ээлжлэн холбоочны үүрэг гүйцэтгэх, жижүүр томилон ажиллуулах зэргээр дайсны хүчийг мохоон тамирдуулах тактик хэрэглэж, харуул сэргийлэхийг алж устган, агт морийг олзлон авах, шөнийн цагаар хий буудаж сүрдүүлэн дайсныг гал нээлгэн сум хэрэглэлийг нь хороох, бэхлэлтийн хэрмийг дэлбэлэх, хотын хүн амыг аль болох амь бие үрэгдэхээс болгоомжлох, байлдах дургүй хятад иргэдийг талдаа авах аргыг хэрэглэж байжээ. Монгол цэрэг 2 cap гаруй бүслэн хааж, бүслэлтээ улам хумьсаар эцэст нь Ховд хотод тулж ирэв.
Ховдыг чөлөөлөх тулалдаан
Хотын хэрмийг байлдаангүйгээр буулгаж авахаар Оросын консул, монгол цэргийн удирдлага оролцсон тулган шаардах бичиг өгсөн боловч бууж өгөх янзгүй болж заасан хугацаанд хариу өгөөгүй учраас 7 дугаар сарын 25-нд Ховд хотыг бүрэн бүсэлжээ. Ховд хотын зүүн, баруун, өмнө гурван чиглэлд их цэргүүд жигдрэн бэлэн болжээ. Тэгэхэд монгол цэрэг нь халх, барга, цахар, урианхай, дөрвөд, тува, торгууд зэрэг монгол овогтны төлөөллөөс бүрдэл болж, тэднийг Магсаржав, Дамдинсүрэн, Тогтох, Хайсан, Дамдинбазар, Дамбийжанцан нарын зэрэг жанжин, сайд, санваартны төлөөлөгчид монголын өөр өөр угсааны хүмүүс нэгэн сэтгэлээр соёмбот тугийн дор нэгдэн, удирдан зохион байгуулж байв. Монгол цэрэг 1912 оны 8 дугаар сарын 5-нд уулнаас шөнө дунд өгсөн галын дохиогоор, урьд болзон тогтсон ёсоор баруун талын Рашаант хэмээх өндөр ууланд олон бамбар гэнэт дүрэлзэн асахад, зүүн өмнө талаас хариу болгон олон бамбарууд яралзан бадарч, хот руу дөрвөн зүгээс нь нэгэн зэрэг дайрснаар хоёр хоног цус асгаруулсан ширүүн тулалдав. Манж, хятадууд хотыг олны хөлс цус урсган байж эргэн тойрон нэвтрэхийн аргагуй гүн шуудуу ухаж, нүсэр бэхлэлт байгуулан, давхар давхар өндөр өргөн хана хэрмээр бэхэлсэн тул хэр баргийн юм орж ирэхгүй гэж бүрэн итгэсний дээр, байлдааны хориг бэхлэлтийг удаан хугацаагаар чамлалтгүй сайн хийсэндээ бардам байсан байна. Бүтэн шөнө цус асгаруулсан ширүүн тулалдаан болсон байна. Ширүүн гардан тулалдаанд хядуулсан хятад цэргүүд ухран Сангийн хот дотроо хүчээ бөөгнөрүүлж хариу цохилт өгөхөөр бэлтгэж байжээ. Монгол цэргийн жанжин Хатанбаатар тэргүүлэн Сангийн хотын хэрмийг даван байлдахаар шийдвэрлэв. Намрын сарын шөнө дуусаж үүрийн туяа манхайх цагаар монголын хатан зоригт дайчид Сангийн хотын хэрмэн дээгүүр даван орж хэрмийн хаалгыг тулалдан дэлгэсэн билээ. Хэрмийг давж ороход олон тоотой дайснууд уулгалан дайрсан боловч монгол цэргүүд эрслэн тулалдаж зам гаргав. Хэрмийг ийнхүү Ж.Дамдинсүрэн, С.Магсаржав, Нанзад, Дамба, Дорждэрэм нарын 28 хүн дүүжингээр даван орж хэрмийн хаалгуудыг тулалдан зам гаргаж онгойлгосон. Ховдын манж-хятад цэрэг галтай цуцлаар дарийг нь сааж бууддаг эртний том жижиг их буу, цахиур буу, бороохой жад, нум сум мэтийн зэвсэгтэй байжээ. Ийнхүү бага үд хүртэл байлдаан үргэлжлэн манжийн цэрэг эцсийн найдвар болсон Сангийн хотоо эзлэгдэхэд арга буюу хүчин мөхөсдөж, аврал эрэгсдийн цагаан хиурыг ёдорт өлгөн хүлцэн бууснаа илэрхийлэв.
Тулалдааны үр дүн, ач холбогдол
Тэр тулалдаанд манжийн цэргээс 200-гаад хүн, монголын цэргээс 45 хүн амь үрэгдэж, монгол цэргүүд 3000 хүн бүхий манж цэргийн хүрээнээс сайд Пүрүан, бусад түшмэл, дарга, цэргийн хамт 1200 хүн баривчлан, тэмээ 1000 гаруй, морь 1000 гаруй, хонь 5000 гаруй, буу 200, сум 20000, мөнгө 20000 илүү ланг олзлон авчээ. Үүнээс Чин улсын сайд түшмэл 27, цэрэг иргэн 610-ыг Оросын хил хүртэл монгол цэргээр харгалзуулан, морь тэмээ хүнсний зүйлийг нийлүүлэн өгч, Оросын нутгаар дамжуулан нутагт нь буцаажээ. Ховдод Оросын консулаас гадна хамгаалалтын казах цэрэг байсны нэг нь Барон Унгерн фон Штернберг хэмээх гавьяаны хэнээтэй, Балтын герман цустай нэгэн офицер байсан байна. Тэрбээр хожим Монголын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд Ховдыг чөлөөлөх тулалдаанд оролцох маш их хүсэлтэй байсан авч "оросууд үүнд хутгалдаж болохгүй" гэсэн дээрхийн заавраар консул Кузьминский түүнийг байлдаанд оруулсангүй. Оросын консул харин хоёр талыг зохицуулж цус асгаруулахгүй асуудлыг шийдэх гэж хооронд нь зуучлах гэж оролдсон ба үүнийхээ төлөө хожим Богдоос шагнал хүртжээ. Монгол цэргүүд Ховдын шоронд олон жил хоригдон тарчилж байсан халх, дөрвөд, урианхай зэрэг 400 гаруй хүнийг сулласан нь Богд Хаант Монгол Улсын цэргийн нэр хүндийг тус хязгаар нутагт ихэд мандуулав. Монголын баруун хязгаарын олон ястны улс төр, эдийн засгийн гол төв Ховд хотыг чөлөөлснөөр манж-хятадын дарлалын сүүлчийн цайзыг нурааж ноёрхлыг нь устгах анхан шатны тэмцэл дууссан юм. Ар Монголын Ховдоос бусад газарт хятад улс цэрэг ирүүлж чадаагүйг хятад түүхч Чэнь Чуньцзу тайлбарлан бичихдээ: "Тэр үед Хятад улсын байдал тогтворжиж амжаагүй байсан болохоор умар зүгийн хэрэг явдлыг анхааран үзэх завгүй байснаас гадна, өвөл цаг байсан учир хол газар цэрэг томилон явуулахад боогдолтой байлаа" гэсэн нь үнэний хувьтай бөлгөө.
Ийнхүү Монгол улсын цэргийн анхны том ялалтын үр дүнд Халх Монголын нутаг дэвсгэр Манжийн эзэрхийллээс бүрэн чөлөөлөгдсөн ажээ. Ховдыг чөлөөлсөн нь Хүрээнд тусгаар тогтнол зарласнаас ч илүү ач холбогдолтой зүйл байсан юм. Учир нь 1911 оны 10 дугаар сарын Учаны бослого, 1912 оны 2 дугаар сард Манж Чин улсын сүйрлийг албан ёсоор зарласан хэмээх энэ хоёр үйл явдлын хооронд Хятадын хяналт түр зогсох үе нь монголчуудын хувьд тусгаар тогтнолоо тунхаглах, түүнийгээ оросуудаар дэмжүүлэх хамгийн таатай бяцхан тохиол үе байсан ба үүнийг ч монголчууд Богд гэгээн ба халхын ноёдын удирдлага доор амжилттай ашиглаж чадсан.
Гадаад холбоос
Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл Түүх Ангилал:Баруун Монголын хилийн тулгаралтууд Ангилал:Чингийн дайн байлдаан
Виториагийн тулалдаан
Виториагийн тулалдаан (Battle of Vitoria, 1813 оны 6 сарын 21) нь Пиренейн хойгийн дайны үеэр болсон тулалдаан бөгөөд генерал Веллингтоны маркизын удирдсан Их Британи, Португал, Испанийн холбоотны арми Жозеф Бонапарт, маршал Жан-Баптист Жоурдан нарын удирдсан Францын армийг Испанийн Виториагийн орчимд ялж, дайнд давуу тал олж авсан билээ.
Гадны холбоос
Ангилал:Пиренейн хойгийн дайн Ангилал:Наполеоны дайн
Хармаг
Жимс, жимсгэнийн тархалт нөөц нь одоогоор харьцангуй судлагдаж тогтоогдсон аймаг орон нутгийг зааж нэрлэсэн болно. Мэдээж хэрэг тархац нөөц багатай боловч тухайн жимс жимсгэнэтэй газар орон нутгийг нэг бүрчлэн дурьдах боломжгүй юм.
Тархац
Монгол орны говь цөлийн бүсэд Монгол Дагуур, Монгол Алтай, Дорнод Монгол, Их нууруудын хотгор, Говь-Алтай, Алтайн өвөр говьд тойром бүрд, мараалаг хотос, элсэн довцог, дэрстэй хоолой, сайрын адгаар сондуул үүсгэж ургана. Өргөс бүхий олон салаа хэвтээ иштэй, 50-60 сантиметр өндөр сөөгөнд ургадаг.
7 дугаар сард цэцэглэж, 8-9 дүгээр сард үр жимс нь боловсордог. Жимс нь зуувандуу бөөрөнхий хэлбэртэй, хар хөх, хөхөвтөр хүрэн өнгөтэй байдаг. Найрлаганд нь органик хүчил 0.7-2.4 хувь, С аминдэм 21-32 хувь, сахар 9.4-11 хувь, идээлэх бодис 0.1-0.6 хувь агуулагддаг. Хармагийг түүхдээ няцалж гэмтээхгүй байхыг анхаарна. Самнуураар түүвэл тохиромжтой. Хармагаар чанамал, шүүс, ундаа, дарс зэргийг хийж хүнсэнд хэрэглэнэ.
Хармаг жимс биологийн идэвхит нэгдэл өндөр антиоксидант ихээр агуулсан С витамин, органик хүчил, чихэрлэг бодисоор баялаг жимс юм. Хармаг ургаж байгаа газар элсний нүүдэл багасдаг гэж ярьдаг. Нутгийн иргэд хармаг жимсээр цай, жимсний чанамал зэрэг төрөл бүрийн хүнсний бүтээгдэхүүн хийж хэрэглэхээс гадна эртнээс ардын уламжлалт эмчилгээнд хэрэглэж иржээ.
Ангилал: ургамал Ангилал:Монгол оронд ургадаг ургамлууд
Монгол ба Кам
Монгол ба Кам  хэмээх энэхүү ном нь Монсудар хэвлэлийн газараас эрхлэн гаргаж буй Монголоор бэдэрсэн гадныхан цувралын нэгэн боть юм. Түүхэн үнэнийг танин мэдэх хамгийн баттай эх сурвалж бол алс нутагт хийсэн аялал, асар том нээлтүүдийг тодорхойлон бичсэн аян замын тэмдэглэлүүд байдаг. Алдарт аялагч, Төв Ази судлаач П.К.Козловын 1899-1901 онуудад Монгол ба Камаар хийсэн энэхүү аяллын тэмдэглэл нь газарзүйн шинжлэх ухаанд оруулсан томоохон хувь нэмэр төдийгүй Төв Азийг танин мэдэх үйл хэрэгт өнөөг хүртэл ач холбогдлоо алдаагүй байсаар байна. Уг бүтээл нь дан ганц монголын тухай биш ч гэсэн XIX зууны төгсгөл XX зууны эхэн үеийн монголчуудын аж амьдрал, ахуй соёл, байгаль газарзүйн тухай сонирхол татахаар хангалттай их материал агуулсан бөгөөд тухайн түүхэн цаг үеийн талаар сонирхон уншигч хэн бүхний мэдлэгт томоохон хөрөнгө оруулалт болох болно. Энэ ном бичигдээд 100 гаруй жилийг үдсэн хэдий ч үнэ цэн нь огтхон ч буурсангүй. Харин ч цаг хугацаа улирах тусам түүх, угсаатны зүй, газарзүй зэрэг олон салбар шинжлэх ухааны үнэт эх хэрэглэгдэхүүн болсоор байна.
АЛДАРТ АЯЛАГЧ, ТӨВ АЗИЙГ СУДЛААЧ ПЕТEР КУЗЬМИЧ КОЗЛОВЫН АМЬДРАЛ, ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА
Байгаль судлаач хүн байгальдаа хайртай байх ёстой нь ойлгомжтой. Гэвч жилээс жилд алс хол тэр тусмаа удаан хугацааны аян замд гардаг байхын тулд өдөр тутмын амьдралдаа дасаж дадсан олон зүйлээсээ ангижран холдож байгаль дэлхийг танин мэдэх аугаа үйл хэрэгт өөрийгөө тэр чигээр нь зориулах хэрэгтэй юм. П.К.Козлов өөрийнхөө бүхий л амьдрал, үйл ажиллагааг Төв Азийг судлах ажилтай салшгүй байдлаар авч үздэг байсан. Өөр бусад зорилгоор амьдарна гэдэг толгой тархинд нь үл багтах зүйл байсныг түүний аяллын тэмдэглэл, намтрын хуудас, өөрийнхөө талаар хэлсэн үг, илтгэн харуулдаг...
Монгол Алтай хүрэх замд
Мартаж үл болох миний багш Н.М.Пржевальский Төвдийн хамгийн зүүн захын нутаг болох Камын байгалийн байдлыг судлах ажлыг онцгой ач холбогдолтойд үзэж байсан билээ. Тэрээр Камыг тав дахь, харамсалтай нь хэрэгжиж чадаагүй аяллынхаа гол зорилго болгосон байлаа. Миний хувьд Камд хүрч хэсэг хугацааг тэнд өнгөрүүлсэн боловч Дунд Төвд рүү орж чадаагүй юм… 1898 оны эцсээр би энэ аяллынхаа тайлантай хамт Төв Ази, Төвд рүү хийх шинэ аяллынхаа төлөвлөгөөг Газарзүйн нийгэмлэгийн зөвлөлд танилцууллаа. Энэхүү аяллын маань зорилго нь Өмнөд буюу Монгол Алтай, түүнтэй залгаа орших Төв Говийг судлан шинжлэх, тэрчлэн Дорнод, Дунд Төвдийг шинжлэх судлах ажил байсан юм. Алтайн өртөө нь урд талаасаа Нарымын нуруу, хойд талаасаа үзэсгэлэнт Бухтармагаар хашигдсан задгай хөндийд орших ажээ. Хажуу хавийн уулсын бэл тэр аяараа хар мод, хуш, гацуур, жодоо холилдон ургасан битүү ойгоор хучигдсан байх агаад ой моддын зах бэлээр нуга хөндийн цэцэгт ургамлан хивс тэр аяараа үргэлжилж, янз бүрийн бут сөөг энд тэнд өрвийж сөрвийнө. Ан амьтдынх нь амьдрал байдал ч ихээхэн баялаг, Алтайн амьтны ертөнцийн ердийн өнгө төрх ялгаран тодорно. Нарны гэрэлд нүд гялбуулан цайвалзах дун цагаан цасаар хучигдсан өндөр оргилууд нүдний хараа өөрийн эрхгүй булаана. Алтай өртөөнд ирэнгүүтээ л бид цөм жингийн цуваагаа жигдэлж янзлах ажилд шамдан орлоо. Цаг хугацаа нүд ирмэхийн зуур урсан өнгөрч байв. Хоёр долоо хоног орчим өнгөрөөд байхад Ар Байгалийн аялагчид маань шуудангийн гурвалсан морь тэргээр давхиж ирлээ. Ингэснээр надаас гадна 18 хүнтэй аяллын баг бүрдсэн юм. Анхны аян маань ердийнхөөрөө богинохон үргэлжилж 7 бээр газар явсны эцэст бид мөнөөх Нарымийн нурууны бэлд буудаллав. Нарымийн нуруу нь Бухтарма голын эхэн хавиар Их Алтайтай зэрэгцэн оршино. Энэ гол нэг бол алс холоос мөнгөлөг өнгөт могой адил мушгиралдан тахиралдаж харагдаж нэг бол гүнзгий харанхуй хавцал руу шурган алга болох ажээ.
Монгол Алтай
Монгол Алтай нь баруун хойноос зүүн урагшаа 2000 бээр үргэлжилсэн их нуруу юм. Өөрөөр хэлбэл Орос-Хятадын хилээс алдарт Шар мөрөн хойшоо тохойрон эргэсэн тэр газарт хүрдэг. Ховд хотын босоо тэнхлэгийг дайрсан шугам нь Алтайн нурууг адил тэнцүү бус хоёр хэсэг болгон хуваасан байдаг. Баруун талынх нь богинохон үргэлжилсэн, өргөн салбарласан, наранд гялалзсан цаст оргилууд, уудам бэлчээр нутаг, усалгаа сайтай, хойд талд нь Ховд, урд талд нь Өрөнгө, Хар Эрчис гэсэн савуудтай хэсэг, зүүн талынх нь уртаараа гурав дахин их, зөвхөн зарим газартаа л өмнөх үргэлжлэлтэйгээ холбогдсон салбар уулстай, Баатар хайрхан, Мөнх цаст Богд, тэрчлэн Их Богд, Бага Богдыг багтаасан мөнх цаст шугам болно. Хил залгаа орших цөлийн хэт хуурай байдлаас хамааралтай байдаг Алтайн энэ говийн хэсэг ус чийгээр муу агаад нүүдэлчдэд чөлөөт байдал их олгодоггүй байна. Умард нутгийг бага зэрэг сэргээж байдаг цувраа нууруудыг зөвхөн Хангайн нуруу л тэтгэж байдаг агаад эдгээр ширгэж байгаа цөөрөм нь зөвхөн холоос харахад л хуурамч хужир мараа нь гялалзан цайвалзана. Энэ хөндийнүүдийн хамгийн нам дор газрууд нь хажуу хавийнхаа хамгийн өндөр оргилуудтай олонтоо давхцана.
Монгол Алтай (үргэлжлэл)
Бигэр нуурын сонирхолтой хөндийтэй танилцаж дууссан манай аяллынхан дахин гол нурууны уулсыг зүглэж, Их Богдын баруун тийшээх шууд үргэлжлэл болох дунд зэргийн уулсаар хойд талаасаа хашигдсан нарийхан гүнзгий хөндийг даган урагшилсаар Алтайн нурууны зүүн захад орших, монголчуудын Гичгэний уул хэмээдэг газарт нэг мэдэхэд дөхсөн байлаа. Уул нуруу ойрхон, бас өндөрт гарсан учир дахиад л хүйтэн сэрүүн болов. Бигэр нуурын хөндийд яг л дурсгалт Шаргын цагаан нуурын хөндийд байсан шиг дулаан байсан билээ. Хаа хаана нь нар яг зун шиг төөнөж байсан бөгөөд өндөрлөг дээр суучихаад чанга дуугаар жиргэн байсан болжморыг бид сонирхож байсан юм даг. Тодорхой цагт хажуугийн ууланд хад чулууг сүйтгэн хөнөөгч салхи, эсвэл бүр шуурга улин исгэрэх нь олонтоо сонстоно. Бигэр нуурын хөндийн өвс ногоонд хучигдсан ёроолын хайрга чулуу уулын хормой хүртэл нэлэнхүйдээ үргэлжилнэ. Бидний замд тааралдсан Ар Сүүжийн булгийн ойролцоох уул мелафираас (галт уулын чулуулаг) тогтсон бөгөөд маш их эвдэрч элэгдэн доод хормойгоороо хүнхэр, хонгил агуй мэтийг үүсгэн, дээд оройгоороо хурц ирмэг хяр гаргасан байх ажээ.
Төв говь
Манай аяллын гол цувааны зам болох Бор хацавчаас эхлэн газар нь хамгийн нам дор, тэгш болж адуунд биш, гагцхүү элсэн цөлийн хөлөгт л таарсан бут сөөг ургамлаас өөр юмгүй Хөх бүрдийн нуур хүртэлх 350 бээр (375 км) хэмжээний гол цөм нь болсон газартаа их говь онгон зэрлэг, ус ундгүй, үржил шимгүй байдлаараа бидний гайхшийг төрүүлж байлаа. Адуу энд огт байдаггүй ажээ. Эндхийн айлын тэмээ манай цуваатай тааралдаад адуунаас ихэд айж үргэж байсан явдал үүний жинтэй нотолгоо юм. Манай морьд ар араасаа үхэж байсан нь аргагүй бөгөөд харин тэмээд маань огт тоохгүй явж байлаа. Говийн энэ хэсгийн амьтны ертөнц дээд зэргийн хомс тарчиг ажээ. Хэдэн долоо хоног явахад бүр хар сүүлт хүртэл огт тааралдаагүй бөгөөд үнэг, туулай жижиг мэрэгчид л байнга тааралдаж байсан юм даг. Жигүүртнээс загийн хулан жороо, болжмор харагдахаас гадна хааяа хааяа ногтруу олноороо сүрэглэн яваа нь мөнгөн усыг хүртэл хөлдөөх хэмжээнд хүрч байгаа хүйтэн салхи, жавраас дайжин зүүн өмнө зүг рүү урагшилж яваа бололтой. Бидний идэш хоолны хаягдлыг горьдсон хос хон хэрээ маш удаан хугацаанд манай хөсгийг мөшгин дагалаа. Хөх бүрдэд хүрч, Бадан-чжарэнгийн элсэн далайг гаталсан цагтаа л анчин хүн ачаа хөсөгтөө нэг их санаа зовохгүй байж болдог ажээ. Эндээс урагшлах тутам нөхцөл байдал сайжирдаг юмсанж.
Чортэнтан хийдээс Дорнод Цайдам хүртэл
Гуравдугаар сарын эхээр бид цаашдын замдаа гарахаар бэлтгэж эхлээд тавны өглөө эртлэн хөдлөв. Эрхэм лам хуврагууд нэлээд бүдүүн бараг хийцтэй хоёр гуулин, нэг зурмал алтадмал бурхнаар биднийг адислан аян замд үдэж өглөө. Чортэнтан дахь манай хуарангаас арай хойгуур байх Умард Тэтунгийн нуруунд харьяалагдах Ртак-цан уулыг бараг бүтэн тойрох хэрэгтэй байв. Тунгалаг ус, шуугиант Тэтунгийг гармаар нь гатлан гарч эхлээд Мэтор хавцлаар, дараа нь энэ хавцалд баруун талаас нь ирж нийлсэн нэргүй хавцлыг даган явсаар нэг их удалгүй Арцат хэмээх уулын далайн түвшнээс дээш 2500 фут (760 метр) үнэмлэхүй өндөртэй Шуг-лам даваан дээр гарлаа. Шуг-ламын өмнө бэлийн онгон зэрлэг, эмх замбараагүй байдал нүднээ тусав. Өндөр өндөр оргил, эгц доошоо буусан хэц бэл, арсайн харлах ангал хавцал гээд энэ бүхэн цөм нийлж сүр жавхаа төгс нэгэн бүхэл болон өвөрмөц сэтгэгдэл төрүүлнэ. Нэг нарийсаж, нэг өргөссөн харгуй зам нэг бол уулын хяр дагасан ганган эмжээр мэт, нэг бол хөндийн ёроол даган мурилзах могой мэт харагдах ажээ. Хөлийн минь дор, давааны хоёр талаар мал амьтны жаргалын орон байхуйц элбэг арвин өвс ургамалтай нүд булаам бэл нуга үргэлжлэн нэлийнэ.
Цайдам
“Цайдам” гэдэг бол монгол үг бус, харин хужир мараа ихтэй намаг, нуга хөндий, тал хоолойг тэмдэглэн монгол хэлэнд орж ирсэн төвд үг юм. “Ца” буюу давс, “дам” буюу шавар шавхай, намаг гэсэн утга бүхий хоёр төвд үгнээс үүсжээ. Цайдам гэдэг энэ үгийн тухайлсан утга нь НаньШаний нэгдүгээр зэргийн уулс, умард зүг дэх тэдгээрийн үргэлжлэл, өмнө зүг дэх Төвдийн хамгийн захын Куэнь-луний нуруу хоёрын хоорондох өргөн хөндийн нэр болой. Эдгээр уулын зүүн зангилаанаас баруун талын нь бөөгнөрсөн салбар хүртэл уртаашаа 800 бээр (850км) үргэлжилсэн Цайдам нь үнэмлэхүй хэмжээгээрээ1 том ч, өргөнөөрөө 150 орчим бээр (160 орчим км) атлаа баруун, зүүн зах руугаа ойртох тусмаа аажмаар нарийссан хонхор газар юм. Геологийн эриний хувьд харьцангуй саяхныг хүртэл тэнгисийн ёроол байсан байх магадлалтай энэхүү битүү орон зай нь бие биеэсээ нэлээд ялгаатай хоёр хэсгээс тогтжээ.
Цайдамын монголчууд
Цайдамын оршин суугчид гадаад төрх маягийнхаа хувьд нүүр царайны эрээн мяраан холимог ажээ. Барун, Цзун хошуудын монголчууд нь энэхүү өргөн уудам нутгийн зүүн хойд хэсэгт нүүдэллэн амьдардаг төвдүүдээс бараг ялгардаггүй бол Тайчжинэр хошууны монголчууд түргүүдэрхүү харагдах нь олонтоо. Зөвхөн Курлыкийн оршин суугчид л цэвэр цусны монголчуудтай арай төстэй байх ажээ. Монголчууд бас л харилцан адилгүй хувцаслах ба энэхүү зааг ялгаа нь хувцас хунарын өөр өөр хийц маяг гэхээс илүүтэй өмсөж зүүх, бүсэлж янзлах байдлаас хамаардаг. Тухайн нэг монгол тухайн тодорхой цаг үед тангад хүнтэй ч, монгол хүнтэй ч адилхан харагдах нь бий. Төвдийн өндөрлөгөөр явж байхдаа тэрээр төвд хүний дүр төрхтэй болдог бол хятадын Донгэр юм уу, Синин хот руу, эсвэл Тайчжинэрийн хошуу, Курлыкийн хошуу руу явж байхдаа монгол хүн шигээ л харагдана.
Дорнод Төвд ба тэнд амьдрагсад
Нэн өвөрмөц хийгээд онгон зэрлэг байгаль нь огт танигдаж мэдэгдээгүй, үүнээс ч илүү гол гол төв, сүм хийдүүд нь хаалттай байдгаараа европын аялагчдын анхаарлыг татдаг өндөр газрын тансаг нутаг болох төвд орон, түүний дорно хэсэг умар зүгээс нь орж далайн түвшнээс дээш ихэд өндөрт өргөгдсөн, хуурай, хүйтэн зах нутгаар нь дайран дээд Меконгийн нэлээд гүн, дулаахан хөндий, хад чулуут хавцал ангалуудад хүрснээр манай аяллынхны хүчин хүрэлцэх судалгаа шинжилгээний бай болсон билээ. Инд, Брамапутра, Меконч, Хөх, Шар мөрнүүдийн эх өлгий оршдог Төвдийн өндөрлөг асар уудам газрыг эзэлнэ. Энэтхэгийн далайн баруун өмнө зүгийн муссон салхины нөлөөнд барагцаалбал дунд хэсгээрээ Брамапутрагийн сархиагаас Хөх нуур хүртэлх чиглэлээр автдаг энэ газар зундаа агаар мандлын хэлбэлзэл ихтэй аж. Цаашаа, баруун тийшлэх тутам энэ өндөрлөг улам өндөрсөж, улам тэгширч, цаг уурын хуурайшил эрс нэмэгдэж, өндөр талбарын өвсөрхөг бүрхүүл нь М.В.Певцовын “үхмэл газар” гэж онож нэрлэсэн хайрга чулуурхаг говь цөлөөр солигдоно.
Зүүн хойд Төвдөөр хийсэн аялал
Манай аяллынхан Цайдамд ирснээр үйл ажиллагааны эхний шатыг дууссанд тооцож болно. Бид голдуу номхон хүлцэнгүй, цайлган цагаан сэтгэлтэй монголчуудын дунд бүтэн жилийг өнгөрүүлж, улс орныг нь судлан, ахуй амьдралтай нь танилцаж, тэмээн хөсгийг нь ашигласан бөгөөд ялангуяа туршлагатай ахлагчийн удирдлагын дор тэдгээрийг маллаж арчлах ажилд орос хүмүүс аяллын явцад түргэн суралцаж байсан билээ. Амралт зогсоолын үед ачаа тэмээгээ арчилж маллахдаа заавал удирдлага болговол зохих тийм ч хэцүү биш зарим зүйлийг ерөнхийд нь дурдвал маш зөв эвтэйхэн хомнон тэнгээ ачиж тэгнэх, тэмээг хэт хүчилж зовоохгүй байх, цаг тухай бүрд нь бэлчээрт гаргах, усалж ундаалах, шөнө хэвтүүлж амраах хуурай тэгшхэн зөөлөн талбай олж бэлтгэх, эцэж цуцсан юм уу доголсных нь ачаа тээшийг хөнгөлөх, хоёр хажуу, хавирга сүвээ, нуруунд нь яр шарх, холгоо гаргахгүй байх, тавхайг идүүлж цоолохгүйн тулд нойтон илэг уланд нь тавьж тусгай “тэмээний зүү” - ээр бэхлэх, зуны халуун цагт хамраас нь ялаа, өтчийн авгалдай мэтийг тухай бүрд нь ухаж гарган хамрыг нь онгойлгодог байх зэрэг болно.
Меконг мөрний сав газраар
Аяллынхан Чжэрку сууринд байсан цаг хугацаа харвасан сум шиг өнгөрчээ. Наймдугаар сарын 21-нд бид манай аяллынхныг газарчнаар хангасан Сининий төлөөлөгчдийг орхин хөдөллөө. Амарч хүч сэлбэсэн ачааны мал маань голдрилоосоо хальсан гол усны салаануудыг амархан амархан гаталсаар Ба-чю голын зүүн эрэгт гарч үд дундын нарыг чиглэн алхлав. Хөсөг маань муруйж тахиралдсан хавцал руу орж, саяхан орхисон суурингийнхаа оршин суугчдын нүднээс далд орлоо. Гнейст шохойн чулуугаар холбогдож нэлээд дээр өргөгдсөн эрэг дээр Тангад гомбын хийд хүрэх модон гүүр тавьсан байх ажээ. Гүүрний цаана арвайн талбай байхгүй болж оронд нь арвин баялаг өвс бэлчээр цэлийнэ. Амьтны ертөнцийн хувьд харьцангуй ядмаг, араатан амьтдаас зөвхөн хүдэр (Moschus moschiferus) л бут сөөг дунд харагдана. Ил задгай газарт нь чанга чанга хошгирох тарвага (Marmota), туулай, хадны огдой, бас бус жижиг мэрэгчид байдаг юмсанж.
Лхадо тойрог, аялагчдын өвөлжилт
Лхадогийн харьцангуй жижиг тойрог үндэслэгч Эрх тайжийн үеэс л Рэчю, Гэ - чю хоёр голын хооронд орших бүс нутгаар, энэ хоёр голын эх авсан газраас Меконгийн зүүн талаас очиж цутгах хүртэлх орон зайгаар хатуу хязгаарлагдсаар иржээ. Тэнд бидний сонссон хууч яриагаар бол одоогийн Лхадо оршиж буй энэ газарт Лхаст Соронзонгомбо хэмээх монгол1 хаанчилж байсан тэр үед Шарай голын монголчууд болон хар монголчууд, өөрөөр хэлбэл шар, хар монголчууд амьдарч байжээ. Шарай голынхноос гаралтай Эрх тайж тэр үед тэднийг захирч байсан аж. Эдүгээ энэ тойрог Лхадог гэдэг нэрээр бүх төвдүүдийн дунд алдаршжээ. Лхадогчууд өөрсдөө ч ингэж нэрлэдэг байна. Жинхэнэ зөвөөрөө бол Лха-дог (Лха нь бурхан, дог буюу тог нь дээд тал гэсэн үг) юм.
Өвөлжөөнөөс Банажун суурин хүртэл
Манай аяллынхан Лун-ток-ндо сууринд байсан сүүлийн долоо хоног ачаа хөсгөө эмхэлж цэгцлэн, аян жингийн байдалд оруулах, багаж хэрэгслээ төрөлжүүлж ялгах, цуглуулгаа ангилж боох, хоол хүнсний нөөцөө базаах, ачлага уналгын малаа эмчлэх зэрэг бөөн ажил дунд өнгөрөв. Малын маань тоо 65 (45 хайнаг 20 адуу) хүрч, нэлээд хэмжээний хүч хөдөлмөр, хөрөнгө мөнгө зарцуулагдлаа. Танил болсон төвдүүд маань лунтокндочуудын орон байрын хаяанд ирж буугаад байсан хуаранд маань ирж тэднийхний “талх-давс” болсон ердийн хүнсний зүйлүүд бэлэглэн аян замыг маань ерөөж байлаа. Энэ лхадогчууд биднийг өвөлжөөнөөсөө хөдлөхийн өмнөхөн бидэнд зориулж найрал дууны тоглолт зохион байгуулсан билээ. Эрэгтэй, эмэгтэйчүүд, эрийн цээнд хүрч яваа идэр залуучууд тус бүр 12 хүнтэй хоёр бүлэг болон хуваагдаад дууны аялгууны хэмнэлээр хөлөө нэгэн жигд товшин хоёр тийшээ ээлжлэн хөдөлж байв. Хоёр талд нь арай туршлагатай эр, эм бүжигчид нь байрлаж, бүжгийн явцыг ерөнхийд нь удирдана. Арай хурдан, хөнгөн хэмнэлтэй аялгуу явахад бүжиглэгчид аль нэг тийшээ хэд хэд алхах бол аялгуу удаашрахад баруун зүүн хөлөө нэлээд дээр өргөж дороо бүжиглэнэ.
Дээд Ялун-цзяний сав газарт
Хойд талаас нь тулж ирсэн жижиг ам дахь арцат ойн ширэнгэнд Буддын шашны нэгэн даяанч лам суудаг бол эсрэг талд нь байх том задгай амд манай аяллынхны асар майхнууд цайран харагдах боллоо. Сэр-чю голын дагуу болон хоёр талаас орж ирэх амуудын зарим газарт чулуун хана хашлага босгож, зарим газар нь өргөст бут шигүү ургасан суваг шуудуугаар хүрээлэгдсэн хагалгааны талбайнууд харагдана. Эдгээр ам буюу жалга, хөндийн ёроолоор бургас, улиангар суулгасан байгаагийн дунд аль хэдийн хатаж эхэлчхээд байгаа ч ариун дагшин гэж төвдүүдийн үздэг хэдэн зуун жилийн настай ганц том мод сүндэрлэх ажээ. Хорь орчим тооны, шавардаж бэхэлсэн голын хайрга чулуун байшин хоёр урт нарийхан гудамж болон бөөгнөрсөн байгаагаас гадна амны хоёр хажуу бэлийн эрэг ганганд 2-3 байшин байна. Эндхийн барилга байшингуудын ерөнхий төрх байдал нь дээр дурдсантай төстэй.
Дза-чю-кава
Дза-чю-кавагийн тухай ярихын тулд урьд цагт өнөөгийнхөөсөө илүү чухал үүрэг гүйцэтгэж байсан Дэргийг ч бас хөндөх шаардлагатай юм. Өнгөрсөн үед энэ тойрог зүүн өмнө талаараа Литан, Батан, Чамдо тойргуудтай хил залгаж, нөгөө талдаа яг одоогийнх шиг Ялунцзян мөрөн эх авдаг өндөрлөгийг хамгийн хатуу ширүүн, зочломтгой бус хэсэг рүү түрж орсон асар том бүс нутгийг эзэлдэг байсан байх магадлал үлэмж өндөр юм. Цаг хугацааны явцад Дэргийн нутаг дэвсгэр дээр Лхадо, Лин-гузэ, Дунза, Таяк, Ньярун тойргууд бие даасан байдлаа аль нэгэн замаар олж авсан бөгөөд үүний нэгэн адил ойрын ирээдүйд Дза-чю-кава тойрог бие бүрэн даан тусгаарлагдах буй заа. Ямар ч гэсэн дзачюкавачууд өөрсдөө ийм бодолтой явдаг юм билээ. Энэхүү сонирхолтой нутаг оронд оршин суугчдын дунд ердөө л эв нэгдэл, авхаалж дутагдаж байдаг ажээ. Тус нутаг дзачюкавачуудын бүх хошууг нэгтгэх этгээд гарч ирэхийг хүлээж байгаа юм. Энэхүү нөхцөл байдалд мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг Дзачю-кавагийн зөвхөн нүүдэлчин оршин суугчдын өдөр тутмын хэрэгцээний эд зүйлээр арилжих арилжааны зах зээл болдог Дэргэ-Гончен үлэмж хэмжээгээр саад болдог байна.
Цайдам руу ирсэн нь
Манай аяллынхан одоо төвд нүүдэлчдийн сүүлчийн отгийг нэгэнт орхин явж байгаа болохоор зөвхөн Цайдамд хүрч байж л дараачийн орон нутгийнхантай тааралдана гэж тооцоолох нь хамгийн зөв байлаа. Учир нь цаг уур дэндүү хатуу ширүүн, нголок дээрэмчид байнга хөлхөлдөх учир энэхүү өндөр уулын бүс нутагт 500 орчим бээрийн зайд хэн ч суудаггүй болой. Яг одоогийн байдлаар бидний хувьд хамгийн таагүй зүйл нь бороо, цас, цасан туйлаадсаар илэрч байгаа Төвдийн тэнгэрийн муухай ааш байлаа. Ерөнхийд нь аваад үзвэл, хаврын сүүлч үеийн тухайд дэндүү доогуур гэмээр болж агаарын хэм буурсан нь тун ч хүсүүштэй бус зүйл байлаа. Яагаад гэвэл байгаль-түүхийн цуглуулга хийх, аян замын зураг авах, хөсөг цуваагаа хөдөлгөх, хоол хүнсээ чанаж болгох болон бусад зүйлд бэрхшээл учруулж байв. Төвдийн өндөрлөгийн энэ хэсэгт зэрлэг сүүн тэжээлтнүүд, тухайлбал баавгай, чоно, шилүүс, үнэг, хярс, тарвага, туулай, огдой, мөн жигүүртэн шувуудаас тас, бүргэд, сар, шонхор, хэрээ, Төвдийн хар духт болон том биет залаат болжмор, ээрүүл шувуу, монгол зуйка, бас бус цөөн төрөл зүйл байдаг ажээ.
Ала-ша буюу Өмнөд Монгол
Их говийн өмнөд хэсэг нь нуранги элсээр, харин дунд болон умард хэсэг нь өч төчнөөн салангид, тусгаарлагдмал дов гүвээ, өндөрлөг, уулсын хяраар дүүрсэн байдаг. Их говийн дунд хэсэг, урд тал нь орших Алашагийн элс, умард талд нь байх говь буюу Монгол Алтай хоёрын завсар нутаг онгон зэлүүд, ус ундгүй, бас үржил шимгүй байдлаараа гайхаш төрүүлнэ. Говийн хамгийн бага үнэмлэхүй өндөрлөг нь 2500 фут (750 метр) орчим Гойцзогин хотгорын зүүн үзүүр, хамгийн их үнэмлэхүй өндөрлөг нь 7250 фут (2215 метр) орчим өндөртэй Алтайн нурууны нэг салбар болох Гурван сайхан болно. 1901 есдүгээр сарын 19-нд бид Куань-го-чен хотыг орхин их хүрдний замаар 2 өдөр аялсны эцэст жинхэнэ цөл говийн эхлэл цэг болох Байтунь- цзы хэмээх тэмээн сүргээр баян сууринд ирлээ. Бидний явж өнгөрсөн замын дунд хэрд орон нутгийн хятадуудын Мачан-шань хэмээдэг Дажиний уулсын зүүн үзүүр оршино. Мачан-шань уул нь маш зузаан химэрлэгээр хучигдсан, зарим газарт нь жижиг ширхэгтэй янз бүрийн элсэнцэрүүд ил гарсан байдаг. Мачан-шань нуруу нь говийн хуурай агаарын нөлөөнд орших учир бараан саарал өнгөтэй, зэлүүд хоосон харагдах ба ялангуяа ус чийггүй зах үзүүр газрууд нь нэн гунигтай сэтгэгдэл төрүүлнэ.