cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хөөмий
Хөөмийн урлаг нь Монгол улсын баруун хэсэг, одоогийн Ховд, Говь-Алтай аймгийн хүрээнд үүссэн гэж үздэг. Өнөөдөр хөөмийг Монголын хаанаас ч олж үзэж болох бөгөөд Монгол улс нь дэлхийд хөөмийн урлаг хамгийн өндөр хөгжсөн улс юм. Энэ төрлийн урлаг дотроос хамгийн их хэрэглэгддэг хөөмий нь дараахь хэсгүүдэд хуваагддаг:
Хөөмий нь хөгжмийн зэмсэг үл хэрэглэх агаад жинхэнэ гайхамшигт эгшиг бий болгодгоороо онцлогтой. Уг гарал нь Ховдын Чандмань сумаас үүссэн түүхтэй. Өндөр уулс, хадан хавцлын завсраар үлээх салхи, усны боргио, модны чимээ зэрэг бол байгалийн хөөмий гэж үздэг. Хөөмийг бас тува хөөмий монгол хөөмий гэж ялгах бөгөөд Тува хөөмий нь монгол хөөмийг бодоход шингэн, хүч султай, тэр болгон ая дан оруулж болдоггүй аж. Монгол хөөмийн 4 төрөл байх ба энэ нь хархираа хөөмий буюу цээжний гүнээс түрэн гарах авиа, исгэрээ буюу амны хөндийнөөс гарах авиа, Нармай хөөмий буюу хамраар гаргах авиа, шахай хөөмий буюу хоолой шахаж гүнээс гарах авиа зэрэг болно. Зарим судлаачид хөөмийн 5 төрөл байна гэж үздэг ба энэ нь нутаг нутгаасаа хамаарч байгаа бололтой. Монгол хөөмий бол дэлхийн сонгодог хөгжмийг хүртэл тоглох чадалтай. Сүүлийн үед “Алтан ураг” "Хөсөгтөн" “Халил”, “Домог” зэрэг хамтлагууд монгол хөөмийг орчин үеийн хөгжмийн урсгалд оруулж, монгол ардын урлаг ийм гайхалтай гэдгийг дэлхийд таниулж байна.
хөөмий нь Монгол улсын Үндэсний хөгжмүүдийн нэг болох морин хуур хөгжимтэй хослон тоглоход илүү сайхан эгшиглэдэг.
Монголчууд эдгээрээс гадна хөөмийн бусад төрлүүд болох Хархираа, Исгэрээ урлагуудийг мөн өндөр хөгжүүлсэн. Эдгээр бусад төрлүүд нь Тува, Казахстан, Узбекистан гэх мэт хөрш зэргэлдээ улс үндэстнүүдэд өргөн дэлгэрсэн байдаг.
Тува улсын хөөмий нь Хойд Сибирийн Тувачуудын дунд тархсан. Тувачуудын хөөмий нь мөн адил баялаг түүхтэй, өөрийн гэсэн онцлогтой боловч ихэнидээ хөрш зэргэлдээ орших Монголын хөөмийн урлагтай холбоотой, түүний нэгэн төрөл нь байдаг байна.
Төвдийн Буддистын дуулал нь Монголын хөөмийн нэгэн төрлийн дэд зүйлд багтдаг хэмээн үздэг. Эдгээр нь ихэвчлэн лам нар олноороо ном хурахадаа гаргадаг дуу, "дуулал" юм. Монголын хөөмийн урлагын талаар товчхон. Гадаадын теле сэтгүүлээс.
Ангилал:Монголын хөгжим Ангилал:Дуулалтын техник Ангилал:Дуу хоолойны өнгө Ангилал:Тувагийн соёл Ангилал:Хөгжимт эмчилгээ Ангилал:Монголын биет бус соёлын өв
Хакан Якин
Хакан Якин (Hakan Yakın, 1977 оны хоёрдугаар сарын 22-нд Базель хотод төрсөн) — Турк гаралтай Швейцарын хөлбөмбөгчин юм. Швейцарын шигшээд тоглодог байв.
Холбоос
Ангилал:1977 онд төрсөн
Марк Хэмилл
Марк Ри́чард Хэ́милл (Mark Richard Hamill, 1951 оны есдүгээр сарын 25, Калифорни, Окленд) — Америкийн жүжигчин.
Бродвейн театраас гараалж, олон бүлэгт «Оддын дайн» киноны Люк Скайуокер, 1992—2015 онд үргэлжилсэн Бэтмений цуврал хүүхэлдэйн Жокерийн хоолойгоор алдаршсан ажээ.
Цахим холбоос
Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин Ангилал:Театрын жүжигчин Ангилал:Жүжигчин хүүхэд Ангилал:Дуу оруулагч Ангилал:Оклендын (Калифорни) хүн Ангилал:Америкчууд Ангилал:1951 онд төрсөн
Сөөгөн эмгэн шилбэ
Ургамлын тайлбар
50-70 см хүрэхүйц өндөр ихээхэн салаалсан сөөг ургамал. Налж гаргасан өргөсгүй модожсон мөчрүүдтэй. Цайвар ягаан өнгийн цэцгүүд нь цацаг баг цэцгийг бүрдүүлнэ. Зургаадугаар сарын эхээр цэцэглэж мөн сарын адгаас үрлэж эхэлнэ. Гурвалжин хар үртэй. Цэнхэр ногоон өнгөтэй доошоогоо бага зэрэг хуйларсан захтай шугаман зэв буюу уртавтар зууван дугуй хэлбэрийн навчтай.
Тархалт
Толгодын хайрга чулуу бүхий энгэр, сайр, үйрмэг чулуутэй газруудаар элбэг тохиолдоно.
Гадаад холбоос
Ангилал:Монгол оронд ургадаг ургамлууд Ангилал:Ургамал
Rokit Bay
Rokit Bay. 1984.11.19
Намтар
Тэрбээр Улаанбаатар хотод төрсөн бөгөөд дөрөвдүгээр хороололын унаган хүү. Аав нь дөрвөн настай байхад өөд болж, ээж эмээ хоёртойгоо үлдсэн. Эмээ нь ганц хүүтэй байсан нь түүний аав байсан юм. Аав нь өнгөрсний дараа эмээгийн ганц хүү болж маш дотно өссөн. Тэрбээр Америкаас ирээд анхны уран бүтээлээ эмээдээ сонсгоход эмээ нь 80 гарсан хэрнээ хөгжмийн хэмнэлд толгойгоо дохичихсон сууж байсан гэдэг.
Баярсайхан “Эрдмийн ундраа” цогцолбор сургуулийг төгссөн. Тэрбээр англи хэлний хичээлдээ маш дуртай байсан учраас бие дааж сураад, ангийнхнаасаа нэг түвшин илүү байсан. Мөн зургийн хичээл, биеийн тамирын хичээлдээ сонирхолтой сурагч байв.
Rokit Bay Америкт бизнесийн удирдлага, маркетингийн чиглэлээр сурч, хажуугаар нь дуу хөгжмөө бичдэг байсан. Тэр тэнд таван жил амьдарсан.
Нэрийн утга
Rokit Bay гэдэг нэр бол гурван өөр утгатай үгийг нэг үгэнд багтаасан юм. Хамгийн гол утга нь Rock it Bay буюу доргиогоод өг Bay гэсэн утгатай. Түүнийг Америкт байхад нэрийн эхний үеэр нь Bay гэж дууддаг байсан. Дараачийн нэг утга нь Rocket Bay буюу Пуужин Баяраа. Пуужин гэсний учир нь эрсдэлтэй боловч амжилттай хөөрвөл хэний ч хүрээгүй газар очно гэсэн утгатай. Харин сүүлийн утга нь Raw kit Bay буюу оригнал дуугаралттай гэсэн үг.
Бүтээл
Тэрээр бүх дууныхаа үг аяыг өөрөө зохиож, миксингээ хийж, CD-ний cover дизайн, клипнийхээ эвлүүлгийг шаарлагатай бол хийдэг.
Кино
Түүний дэлгэцийн анхны уран бүтээл бол Холливүүдийн өлгий нутаг болох Лос Анжелес хотод 2009 онд бүтээгдсэн “Маргаашгүй” уран сайхны кино юм. 17 настай хүүхдийн энгийн амьдралд гарч буй гэнэтийн өөрчлөлт түүнд хэрхэн нөлөөлж буйг харуулсан тус кинонд гол дүрийг бүтээжээ.
Видео тоглоом
Fragile тоглоом хөгжүүлсэн Carnival Hunt тоглоом хөгжүүлсэн
Ангилал:1984 онд төрсөн Ангилал:Монголын жүжигчин Ангилал:Монголын дуучин Ангилал:Монголын рэп дуучин
Александр Руцкой
Александр Владимирович Руцкой (Александр Владимирович Руцкой, 1947 оын 9 сарын 16-нд төрсөн) нь Оросын улс төрч, хуучин Зөвлөлтийн цэргийн офицер юм. Руцкой тус улсын түүхэн дэх цорын ганц дэд ерөнхийлөгч бөгөөд уг албан тушаалыг 1991 оны 7 сарын 10-наас 1993 оны 10 сарын 4-нийг хүртэл хашжээ. Мөн 1996-2000 онд Курск мужийн захирагчаар ажилласан байна. 1993 оны Оросын үндсэн хуулийн хямралын үеэр тэр өөрийгөө ОХУ-ын ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч хэмээн зарлаж байв.
Гадны холбоос
Ангилал:Оросын дэд ерөнхийлөгчид
Сунь Ятсен
thumb|200px|right|Сун Ятсэн
Сун Ятсэн (孫文; 孫中山; 孫逸仙; ) (1866 оны 11 дүгээр сарын 12-нд төрж, 1925 оны 3 дугаар сарын 12-нд нас барсан) Хятадын хувьсгалч, улс төрийн удирдагч. Сун Хятадын Бүгд Найрамдах Улсын анхны удирдагч байсан тул Үндэсний эцэг гэгддэг. Сун 1911 оны 10 дугаар сард Хятадын сүүлийн эзэнт улс болох Манж Чин Улсыг унагахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн. 1912 онд Дундад Иргэн Улс байгуулагдахад анхны түр ерөнхийлөгч болж байсан бөгөөд сүүлд Гоминдан намыг байгуулалцаж анхны дарга нь болж байлаа. Сун эзэнт улсаас хойших Хятад улсыг нэгтгэгч зүтгэлтэн байсан бөгөөд эх газрын Хятад болон Тайваньд хоёуланд нь ихэд шүтэгддэгээрээ XX зууны Хятадын улс төрчдийн дундаа өвөрмөц юм.
Сун орчин үеийн Хятадын хамгийн аугаа удирдагчдын нэг гэж тооцогддог боловч түүний улс төрийн амьдрал байнгын тэмцэл зөрчил, дүрвэлт дунд өнгөрсөн юм. Хувьсгал амжилт олсны дараа Сун шинэ тулгар Бүгд Найрамдах Хятад Улсын төрийн эрхнээс тун удалгүй бууж, тус улсын ихээхэн хэсгийг хяналтдаа аваад байсан дайтагч бүлгүүдийг эсэргүүцэн хэд хэдэн хувьсгалт засгийн газрыг толгойлжээ. Сун нам нь улс орондоо эрх мэдлээ бэхжүүлэх цагийг үзээгүй юм. Түүний нам коммунистуудтай хэврэг эвслийг байгуулсан бөгөөд түүнийг нас барсны дараа хоёр фракц болон хуваагдсан. Суний гол өв нь Ард түмний гурван зарчим хэмээх улс төрийн философи юм (ард түмний харилцаа/холбоо, ард түмний хүч, ард түмний амьжиргаа/сайн сайхан байдал, буюу заримдаа орчуулгаасаа хамааран үндэсний үзэл/бүрэн эрхэт байдал, ардчилал, социализм/популизм/амьжиргаа гэж хэлдэг).
Монголын тусгаар тогтнолын талаарх түүний байр суурь
Азийн хэд хэдэн орныг эзэрхийлэн дарлаж асан манж чин улс монгол (ар, өмнөд, Хөх нуур), хятад, төвөд, зүүн туркестан орнууд түүний мөхөлтэй зэрэгцэн туурга тусгаар байдлаа зарламагц хятад орныг нь эзэрхийлэгч манж нарыг умрын бүдүүлэг ху нар хэмээн зарлаж тэднийг хөөж явуулах хэрэгтэй гэх байдлаа эхэн үедээ мин улсын хаадын бунхан дээр тангараг өргөдөг байснаа хувьсгалын дараахнаас ү цү гүн хэ буюу 5 үндэстний улс БНУ байгуулах тухай ярих болжээ.50 гаруй бие даасан үндэстнээс 5 том буюу хятад ,монгол, манж,хотон,түвд нар тэг эрхтэйгээр оршин тогтнох үзэл суртлын санаа юмсанжээ.Одоо ч гэсэн урд хөрш БНХАУ-ын 1 том 4 жижиг од нь түүний үзэл санааны үргэлжлэл гэж зарим судлаачид үздэг.Тэр үүднээс хятадын шинэ үндэстэн үүсэх тухай номлох болж жунхуа-миньцү гэсэн нэр томъёололоор гоцү буюу улсын үндэстэн гэх байдлаар тодорхойлох болсон. Түүнийхээр бол хань үндэстэн бол хятадын үе үеийн төрт улсуудын ноёлох нуруу байсаар ирсэн бөгөөд цинь,хан улсаас эхлээд хань үндэстэн үргэлж улсын үндэстэн байсаар ирсэн тул нэгдсэн төрт гүрнийг азид манлайлсаар ирсэн. Энэ утгаараа манж,монгол зэрэг харь угсаатнуудын засаглалын үед хань үндэстний уруудал доройтолын үе байсан боловч тэд бүгд л хятадын түүхийн салшгүй хэсэг. Иймийн тулд үндэстний нэгдлийн зарчимд хань бус дээрх үндэстнүүд манай улс үндэстний бүрдэл хэсгүүд мөнөөс мөн гэж сурталдах болсон.Үүнийгээ зөв болгож харагдуулахын тулд хэт давамгайлсан хань үндэстний тоотой харьцуулахад өчүүхэн тоотой хань бус үндэстнүүдийн тэгш эрхийг эдлүүлэх тал дээр ямар ч ач холбогдол өгөх хэрэггүй гэж зүтгэх болсон. Энэ ч байдлаараа тусгаар тогтнолоо өөрсдөөс нь түрүүлж зарласан олноо өргөгдсөн монгол улсын засгийн газарт эргээд салан тусгаарлах үзлээ эргэн харэ "аугаа их дундад улсын ахлуун элгэн гэр бүлд" ээ эргэн нэгдэхийг ятгаж байжээ.Ер нь бол бусад хятадын улс төрийн хүчинтэй монголын тусгаар тогтнолын эсрэг санал нэг байр суурьтай байв.
Цахим холбоос
Ангилал:Хувьсгалч Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Улсын ерөнхийлөгч Ангилал:Синьхайн хувьсгалын хүн Ангилал:Хятадын маршал Ангилал:20-р зууны улс төрч Ангилал:Хятадууд Ангилал:1866 онд төрсөн Ангилал:1925 онд өнгөрсөн
John the ripper
Онол
John the Ripper бол нууц үг олоход ашигладаг програм хангамжийн хэрэгсэл юм. Анх UNIX үйлдлийн систем дээр боловсруулагдсан ба энэ хэрэгсэл нь 15 янзын платформ дээр ажилладаг юм. Эдгээрийн 11 нь UNIX, DOS, Win32, BeOS(1),OpenVMS(2) хувилбарууд юм. John the Ripper хамгийн түгээмэл ашиглагддаг нууц үгүүдийг шалгаж, эвддэг програм. Нууц үгийн олон тооны кракруудыг нэг багц болгож хаш төрлийн нууц үгийг автоматаар хуулдаг. Энэ нь UNIX үйлдлийн системийн хувилбарууд болох DES, MD5, Blowfish, Kerberos AFS, Windows NT/2000/XP/2003 LM хаш зэрэг төрөл бүрийн хувилбаруудаас олж авдаг шифрлэгдсэн нууц үгийн форматуудтай ажилладаг. Нэмэлт модулиуд нь MD4 дээр суурилсан нууц үг, LDAP, MySQL болон бусад нууцлагдсан нууц үгүүдийг оруулах боломжтой болсон.
Debian дахь гаралтын жишээг үзүүллээ:
user:AZl.zWwxIh15Q Loaded 1 password hash (Traditional DES [24/32 4K] example        (user) guesses: 1  time: 0:00:00:00 100%  c/s: 752  trying: 12345 – pookie
Гадаад горим
Жишээ авъя гэвэл кодыг (john.conf) ашиглан боломжит нууц үг үүсгэж эсвэл шүүлтүүрлээрэй. Ихэвчлэн гадны хэрэгсэл илүү тохиромжтой байдаг.
John The Ripper GU
Johnny бол алдартай Нууц үгний Cracker Жон Рипперийн хувьд нээлттэй эх үүсвэрийн GUI фрэйм юм. Энэ нь анх Shinnok-ийн төсөл дээр боловсруулагдсан бөгөөд хувилбар 1.0-г Aleksey Cherepanov-ийн GSoC 2012 болон Mathieu Laprise-ийн хүрээнд хэрэгжүүлсэн ба Жонни 2.0 ба GSoC 2015-ийн нэг хэсэг болгон өөрчилсөн юм. Жоннигийн зорилго бол маш их уян хатан, хүчирхэг Жон Риппертийн туслалцаатайгаар автоматжуулалтыг хялбарчлах, хялбар болгох явдал юм. Энэ нь GUI-ийн домайнуудад нэмэлт функцийг нэмэх, хэш, нууц үг ажлын урсгалыг сайжруулах, халдлага болон сессийн удирдлага, цогц халдлагын дүрмүүд, харагдахуйц санал, статистикийг хялбархан тодорхойлж болно. Энэ нь бүгд JtR цөм / мөн jumbo хоёулангийнх нь санал болгодог онцлог шинж чанаруудаас бүрдэнэ
Хурд
Нэг секунд тутамд туршсан нууц үгийн тоог сонирхдог. Үүний оронд johnc/s-ийн дагуу секундэд харьцуулсан тоог мэдээллэдэг. Төгсгөлийн сонголт c/s нь нь секундэд шифрлэлтийг илэрхийлдэг. Жишиг үзүүлэлт нь john-ийн patch хувилбар дээр сонгосон эмхэтгэх зорилтонд хүчтэй хамаардаг. linux-x86-64i linux-x86-64 (MD5, SHA1-ийн хувьд) илүү хурдан john-г үүсгэдэг.
Зарим машин дээр: (Intel Core 2 Q9550 @ 2.83GHz): % john -test
Benchmarking: Traditional DES [128/128 BS SSE2-16]... DONE
Many salts:    3137K c/s real, 3137K c/s virtual
Only one salt: 3020K c/s real, 3020K c/s virtual
Benchmarking: FreeBSD MD5 [SSE2i 12x]... DONE
Raw:   32052 c/s real, 32052 c/s virtual
...
Benchmarking: dynamic_0: md5($p) (raw-md5)  [SSE2i 10x4x3]... DONE
Raw:   21752K c/s real, 21752K c/s virtual
... Энэ машин дээр John хоёр дахь удаагаа 3M DES нууц үгүүдийг шалгаж байх болно, гэхдээ зөвхөн 30K FreeBSD нууц үг юм. Өөр машин (Intel i7 950 @ 3.07GHz) нь ижил үр дүнг харуулж байна. Энд Бенчмаркийн жагсаалт байгаа юм.
Онцлог болон Гүйцэтгэл
Жон Рипперын шинж чанар нь онцлог бас хурдан аль аль нь байхаар зохион бүтээгдсэн. Энэ нь хэд хэдэн кракын горимуудыг нэг програмд нэгтгэдэг бөгөөд таны онцгой хэрэгцээнд зориулагдан тохируулагдсан байдаг. Жон нь өөр өөр платформ дээр ажиллах боломжтой бөгөөд өөр нэг тавцан дээрх кракын сессийг үргэлжлүүлж болно. Жон дараахь Unix-ийн шифрлэлтийн хаш төрөл уламжлалт DES-д тулгуурласан, "bigcrypt", BSDI нь DES-дээр суурилсан, FreeBSD MD5 дээр суурилсан бас Линукс болон Cisco IOS дээр ашиглагддаг, болон OpenBSD Blowfish-д суурилсан одоогоор бас Линукс тархацууд болон Solaris -ийн сүүлийн үеийн хувилбаруудад дэмжигддэг. Мөн хайрцагнаас дэмжигдсэн Kerberos / AFS болон Windows LM (DES-based) abyss, мөн DES-д суурилсан tripcodes байдаг. Линукс тархацууд дээр glibc 2.7+ ашиглан ажиллаж байх үед John 1.7.6+ нэмэлт болон (autodetects) SHA-шифрлэлтийн хашууд Fedora болон Ubuntu-ийн сүүлийн хувилбарууд дээр ашиглагддаг, OpenMP паралелизаци GCC 4.2+ шаарддаг makefile-ийн эхэн талд байгаа зөв OMPFLAGS мөрийг тайлбаргүйгээр эмхэтгэх үеийн хувьд идэвхжүүлсэн байх ёстой. Үүнтэй төстэйгээр Solaris-ийн сүүлийн үеийн хувилбарууд дээр ажиллаж байх үед John 1.7.6+ дэмждэг бөгөөд SHA-crypt болон SunMD5-ыг дэмждэг бөгөөд OpenMP parallelization GCC 4.2+ эсвэл саяхан Sun Studio шаарддаг нь эмхэтгэх үеийн үед идэвхтэй байх шаардлагатай байдаг. Makefile-ийн эхэн талд ойролцоох зөв OMPFLAGS мөрийг тайлбарлахад болон OMP_NUM_THREADS орчны хувьсагчийг хүссэн тоогоор тохируулах замаар тохируулж болно. John Ripper Pro нь Windows NTLM (MD4-based) болон Mac OS X 10.4+ давсалсан SHA-1 тэмдгүүдийг дэмждэг. Хуучны жигнэмэгээс ялгаатай нь Жон нь crypt (3) загварын хэвшлийг ашигладаггүй. Үүний оронд өөр өөр hash төрөл болон процессорын архитектурт зориулж өөрийн өндөр тохируулагдсан модулиудтай байдаг.
Хэрхэн хэрэглэх вэ?
Жоныг ажиллуулахын тулд та үүнийг нууц үгийн файлуудаар хангах хэрэгтэй бөгөөд ингэснээр крак горимыг эрэмбэлэн ашиглах бөгөөд "passwd" нь таны нууц үгийн файлын хуулбар болох юм: john passwd Кракдагдсан нууц үгүүд нь терминал дээр хэвлэгдэх бөгөөд $ JOHN / john.pot гэж нэрлэгдсэн файлд хадгалагдана (баримтжуулалт болон John дахь тохиргооны файлд "$ JOHN" нь Жонын "гэрийн лавлах" гэсэн утгатай. Жон дахин ажиллахдаа аль хэдийн кракдуулсан нууц үгийг $ JOHN / john.pot файлд ашигладаггүй. Кракдуулсан нууц үгүүдийг олохдоо: John –show passwd командыг ашигладаг байгаа.
Command Line
Эхлээд та өөрийн нууц үгийн файлыг хуулбарлах хэрэгтэй. Хэрэв таны систем сүүдрийн нууц үг(shadow password) ашигладаг бол та Unix нууц үгийг root эрхээр олж авахын тулд Жонын "unshadow" хэрэгслийг ашиглаж болно. Хэрэв таны систем / etc / passwd файлуудад байгаа нууц үгийг хадгалдаг бол зүгээр л тэр файлыг хуулж аваарай. Хэрэв та Kerberos AFS нууц үгийг crack хийх гэж байгаа бол passwd-тэй файлыг олж авахын тулд Жонын "unafs" хэрэгслийг ашиглана. Үүний нэгэн адил, хэрэв та Windows нууц үгсийг эвдэх гэж байгаа бол Jeremy Allison-ийн PWDUMP-ийн гаралтын форматад Windows-ийн нууц үгийг (LM ба / эсвэл NTLM) хаядаг олон хэрэгслүүдийг ашиглаарай. Эдгээр хэрэгслүүдийн заримыг эндээс олж авч болно: openwall
Ашигласан материал
Ангилал:Халдлагын төрөл
Autodesk Inventor
Autodesk Inventor нь загварчлах элементээс бүтээгдэх, параметрийн 3D-CAD-Программ бөгөөд үүнийг Autodesk компани хөгжүүлэн борлуулж байна. 3D гэдэг нь огторгуйн загвар буюу моделлыг үүсгэхийг нэрлэдэг. Ингэхдээ тухайн загварыг үүсгэх бүх алхам (элементүүд) болон түүний хэмжээсийн параметр нь ширхэг ширхэгээр оруулан тэдгээрийн хамаарлыг бичиж хадгална. Энэ нь эргээд засвар хийх шаардлага гарахад, буцан хэрэгтэй алхам дээр очиж засвар хийснээр тухайн моделлыг өөрчлөх боломжийг олгодог. Энэхүү зарчим нь мөн эд хэсгийн нийлбэрт хүчинтэй учир механик хөдөлгөөнийг ямар нэг нэмэлт туслах багажгүйгээр дэс дараалалд оруулан бичлэг хийх ч боломжтой.
Шаардлагатай техникийн зураг гаргахын тулд тусгай ажлын алхам хэрэгтэй. Үүний тулд эхлээд үүсгэсэн нэгж эд хэсгийн моделл болон эд ангийн нийлэмжийн моделлуудаа техникийн зураг болгон хөрвүүлэx болон шаардлагатай тэмдэг тэмдэглэгээ эсвэл нэмэлт тайлбар бичиж цаасан дээр хэвлэх боломжтой болгоно. Энэ хөрвүүлсэн зураг нь анхны моделлтэй шууд хамааралтай учир моделл дээр хийгдсэн бүх өөрчлөлт автоматаар техникийн зурагт өөрчлөгдөж байдаг.
Хэрэглээ
thumb|300px| Autodesk Inventor нь механикийн зохион бүтээх хийцэд зориулсан тусгай програм учраас ихэвчлэн механик инженер, багаж хэрэгслийн үйлдвэрлэл, нимгэн төмрийн боловсруулалт болон аж үйлдвэрлэлийн байгууламж зэрэгт хэрэглэдэг. Програм нь олон бүрдэл хэсгээс бүтдэг. Үндсэн хэрэглээний Autodesk Inventor програм нь 3D-загварчлалын багцаас бүрдэх ба 3D-загвар болон эд хэсгийн нийлэмжийг параметр холбоост оруулах боломжтой. Өргөтгөлүүд нь тусгай хэрэглээ болон тухайн салбарт зориулсан нэмэлт функцийг хэрэглэх боломжийг олгодог. Инвентороор мөн бодит харагдац бүхий фото зураг боловсруулан гаргах нэмэлт орчин ч бас бий.
Ангилал:CAD-Программ Ангилал:Механик инженер Ангилал:Windows программ хангамж
Улуру-Ката Тжута үндэсний хүрээлэн
Цахим холбоос
Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын байгалийн цогцолборт газар Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн соёлын өв Ангилал:Хойд Нутаг Дэвсгэрийн байгалийн цогцолборт газар Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв Ангилал:Австрали дахь дэлхийн соёлын өв
Альбельда-де-Ирегва
Альбельда-де-Ирегва (Испаниар: Albelda de Iregua) хот нь Испанийн Сориа мужид орших суурин бөгөөд 2007 оны байдлаар нийт оршин суугчид нь 2,918 байсан байна.
thumb|left|300px|Альбельда-де-Ирегва
Ангилал:Ла Риохын коммун Ангилал:Ла Риохын суурин
Ватт (нэгж)
Ватт гэдэг нь Шотландын инженер, зохион бүтээгч Жэймс Ваттын нэрээр нэрлэгдсэн олон улсын СИ системийн чадлыг хэмжих уламжлагдсан нэгж (хэмжээс) юм. Тэмдэглэгээ нь Вт. Тус нэгж нь энерги шилжилтийн хурдыг хэмждэг ба 1Ж/1с гэж тодорхойлогддог. СИ-н үндсэн нэгжүүдээр илэрхийлэн бичвэл кг·м2·c−3.
Тодорхойлолтууд
1Вт гэдэг нь тогтмол 1Н хүчний эсрэг 1м/с тогтмол хурдтай хөдлөх үед 1с-д хийгдэх ажил юм.
Вт = Ж/с = Н·м ·c−1 = кг·м2·c−3.
Цахилгаан соронзонгийн үүднээс 1Вт нь 1А гүйдэл 1В потенциалын ялгавараар гүйх үед 1с-д хийгдэх ажил юм.
Вт = В·А
Жишээ
Физикийн чадал гэсэн хэмжигдэхүүн болон түүний нэгж Ватт нь бидний өдөр тутмын амьдралд их тааралддаг. Жишээ нь 100Вт-н (мөн 100 лааны гэж хэлэгддэг) чийдэн гэдэг нь 1секундэд 100Ж цахилгааны эрчим хүч хэрэглэн асна гэсэн үг юм. Вт (чадал) их байна гэдэг нь нэгж хугацаанд хэрэглэх эрчим хүч их байхыг харуулна.
Берингийн тэнгис
Берингийн тэнгис (Bering Sea, Бе́рингово мо́ре) нь Камчаткын хойг ба Чукотын хойг, Аляска, Аляскын хойг, Алеутын арлуудаар хашигдсан, Номхон далайн хамгийн хойд талын тэнгис. Берингийн хоолойгоор Умард мөсөн далайгаас тусгаарлагдана.
Сент Лоренс арал, Прибилофийн арлууд зэрэг арлуудтай. Нийт талбай нь 2 сая 310 мянган км2.
Европчуудаас анхлан Еврази ба Америкийн эх газрууд нь далайгаар тусгаарлагдсан болохыг нотолсон Витус Берингийн нэрээр нэрлэгджээ.
Ангилал:Номхон далайн тэнгис Ангилал:Аляскын ус зүй
Тусон
Тусон (Tucson []) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Аризона Муж Улсын хот. Тусон хот нь Пима тойргийн захиргааны төв юм. Хотын оршин суугчдын тоо нь багцаагаар 530.000, харин Тусоны метропол бүс нутагт нэг сая гаран хүн амьдардаг. Тусон нь Аризона мужийн өмнөд хэсэгтээ бол хамгийн том хот, Аризона муж улсын хэмжээнд Финиксийн дараа хоёрдугаар том хот болно.
Хүн ам
¹ 1980–2010: Хүн амын тооллогын дүн;
Эшлэл
Ангилал:АНУ-ын хот Ангилал:Аризонын суурин Ангилал:Хойд Америкийн суурин Ангилал:Аризонын тойргийн төв Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот Ангилал:1775 онд байгуулагдсан
Ту-104
Цахим холбоос
Ту 0104 Ангилал:Дунд зайн нисэх онгоц Ангилал:Хоёр тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц Ангилал:Анхны нислэг 1955 он
Як-36
{||}
Ангилал:Босоо хөөрөлт ба буулттай нисэх онгоц Ангилал:Зэвсэгт хүчний нисэх онгоцны төрөл Ангилал:Александр Сергеевич Яковлев Ангилал:Туршилтын нисэх онгоц Ангилал:Хоёр тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц Ангилал:Анхны нислэг 1963 он
Техникийн механик
Техникийн механик нь инженерийн шинжлэх ухааны нэг салбар хэсэг юм. Түүний байгалийн шинжлэх ухааны үндэс нь сонгодог механик юм. Сонгодог механик нь өөрөө физикийн нэг салбар хэсэг юм. Техникийн механикийн судлах зүйлийн жишээнд статик, бат бөхийн онол, кинематик, хэв гажилтын механик болон машины динамикийн ачаалалын талаар судалдаг. Техникийн механикийн гүйцэтгэх үндсэн үүрэгт хүчний үйлчлэл, тэдгээрийн момент болон бусад ачааллын (жишээ нь материалын шинжлэх ухаан болон барилга, механик инженерийн салбарт хэрэглэх материалын ачаалал) тооцооны онол болон гаргалгааны арга ухааныг бэлтгэж өгөх. Ингэж тооцоолсоны дараа тухайн хийцийн эд материал хэмжээг сонгох боломжийг олгодог учир техникийн механик нь хэрэглээнд их ойр туслах шинжлэх ухаан юм.
Техникийн механикийг бүрдүүлэх салбар
тусгай салбар: Ерөнхийд нь техникийн механикийн гол судлах зүйлд уян налархай биетийн хэв гажилт болон хүчдэлийг тооцон олох мөн хатуу биетийн хөдөлгөөнөөр хязгаарлагдана. Тайван байдалд байгаа биет нь хөдөлгөөний хязгаарын тохиолдол бөгөөд үүнийг техникийн механикт статикийн тусламжтай тооцон тодорхойлдог.
Маркус Хельнер
Маркус Хельнер (Marcus Hellner, 1985 оны арваннэгдүгээр сарын 25-нд Лердала хотод төрсөн) — Шведийн цаначин бөгөөд 2010 оны олимпын дуотлон болон буухиа уралдааны төрөлд түрүүлж байв.
Цахим холбоос
Ангилал:Цанын олимпын аварга Ангилал:Цанын дэлхийн аварга Ангилал:Шведийн цаначин Ангилал:Шведийн олимпын аварга Ангилал:Шведийн олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Шведийн олимпын оролцогч Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Шведийн цанын улсын аварга Ангилал:Шведүүд Ангилал:1985 онд төрсөн
Сербийн хөлбөмбөг
Хөлбөмбөг нь 19-р зуунаас эхлэн Серби Улсад тоглогдож буй түгээмэл спортын төрөл бөгөөд бөгөөд Сербийн нийгэмд хүндтэй байр суурийг эзэлдэг. Сербид хамаарах Югославын хөлбөмбөг холбоо 1919 онд байгуулагдаж байсан.
Квийнслэндийн халуун орны чийглэг ой
Квийнслэндийн халуун орны чийглэг ой (Wet Tropics of Queensland) нь Австралийн халуун орны чийглэг ойн 8940 км² нутаг дэвсгэрийг хамрах бөгөөд зүүн хойд Квийнслэндийн Их ус хагалбарын нурууны Таунсвиллээс Күүктаун хүртэл Их шүрэн далантай паралеллиар сунан тогтжээ. Уг нутагт 390 гаруй төрлийн ховор ургамал, 74 зүйлийн нэн ховор амьтан амьдардаг. Эдгээрээс хамгийн багадаа 85 зүйл нь уугуул нутгийн буюу зөвхөн энд байдаг ховор амьтан ургамал гэж үздэг байна.
Монгол азар
Монгол азар - (Calligonum Mongolicum), (Жузгун Монгольский)
Квийнслэндийн халуун орны чийглэг ой
Цахим холбоос
Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв Ангилал:Квийнслэндийн газар зүй Ангилал:Австралийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг
Монгол азар
Ургамлын тайлбар
10-50 см хүртэл өндөр ургадаг. Ацалж салаалсан олон иш мөчир бүхий сөөг ургамал. Навчны илтэс нь жижиг хайрс болтлоо өөрчлөгдсөн учир түүний үүргийг үе бүхий нэг наст ногоон мөчрүүд гүйцэтгэнэ. Тийм мөчрүүдийн зарим нь моджиж, эцэстээ хэд хэдэн жилээр амьдрагч мөчир болдог. Олон жилийн модожсон мөчир нь цагаан холтостой байдаг. Зараа мэт арзайсан, зууван хэлбэртэй улаан хүрэн өнгөтэй сэвсгэр жимстэй, дагавар үндэс гаргадаг болохоор элсээр хучигдаж булагдахад гэмтдэггүй. Зөвхөн үрээр үржинэ. Эрт тавдугаар сарын эцсээр ургаж эхлэх боловч хаврын гэнэт хүйтрэлтийг тэсвэрлэж чаддаггүй.
Тархалт
Элс, элсэрхэг довцог бүхий хайрга чулуутай сайрын зах, загийн хоорондуур, хужир марцтай нам газрын эргэн тойрноор өөр бусад ургамалтай холилдож ургана.
Ашигласан материал
Ангилал:Монгол оронд ургадаг ургамлууд Ангилал:Ургамал
Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн
I Их Отто нь 962 онд Германы хаан ширээнд суусан. Эргэн харахад тэрээр анхны Ариун Ромын хаан (Römisch-Deutscher Kaiser) байжээ. Тэрбээр Каролинги удмын биш анхны вант улсын хаан юм. Ариун Ромын сүүлийн хаан бол 2-р Францис юм. Тэрээр Наполеоны дайны үер 1806 онд хаан ширээнээс огцорч улмаар эзэнт гүрэн тарж бутарсан. 1512 онд Кологнийн Даиэтыг дагах тушаал гарч Герман Үндэстний Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн (Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation, Imperium Romanum Sacrum Nationis Germanicæ) гэж нэрийдэх болсон.
Ариун Ромын Эзэнт Гүрэнд одоогийн Герман, Австри, Чех, Швейцар, Нидерланд, Лихтенштайн, Люксембург, Словени, Францын зүүн хэсэг, Италийн хойд хэсэг, Польшийн баруун хэсэг зэрэг газар нутгууд хамрагдаж байсан.
Ангилал:Дундад зууны улс Ангилал:Шинэ эриний түүхэн улс Ангилал:Европын түүхэн улс Ангилал:Германы түүхэн нутаг дэвсгэр Ангилал:1806 онд татан буугдсан
Вольф Мэссинг
Вольф Мэссинг (Орос: Во́льф Григо́рьевич (Ге́ршикович) Ме́ссинг) (1899 оны 9 сарын 1 - 1974 оны 11 сарын 8) оюуны телепатийн ба ховсын онцгой авьяастан Дэлхийн хоёрдугаар дайны үр дүнг Адольф Хитлер ба Иосиф Сталин нарт анх хэдэн жилээр урьдчилж хэлж байсан оюуны чадвартан юм.
Мэссинг 1899 оны 9 сарын 1-нд Польшийн нийслэл Варшаваас 25км зайтай Гора Калвариа тосгонд еврей гэр бүлд мэндэлсэн ба түүний багаасаа ер бусын юмыг мэддэг чадвартайг нь эргэн тойрныхон нь мэддэг байжээ. Тэр 11 настайдаа Германы нийслэл Берлин рүү нууцаар зугтаж ирж гудамжинд хоноглож янз бүрийн ажил хийж явжээ. Удалгүй тэр өөрийнхөө чадварыг нэгэн циркийн эзэнд харуулснаар циркийн юм таах шоуны жүжигчин болжээ. Мэссинг дараа нь бие дааж юмыг таах оюуны зугаа шоунууд зохиож Герман ба Европ даяар алдаршиж эхлэв.
Түүнийг Германд нэр алдарт гарсан хойно нь Альберт Эйнштейн ба Зигмунд Фройд нар урьж уулзан түүний оюуны чадварыг сорьж туршжээ, гэхдээ энэ талаар нарийн түүхэн тэмдэглэл үлдээгүй байна.
1937 онд тэр нэгэн шоун дээрээ "Хэрэв Герман дайн хийгээд зүүн тийш дайрвал сүйрнэ" гэж урьдчилж таасан нь А.Гитлерийн дургуйцлийг хүргэж удалгүй түүнийг барьсан хүнд 2000000 марк өгөх шагналыг Германы фашист засаглал амлах болжээ. 1939 онд Мэссинг ЗХУ-д нууцаар дүрвэж орсын аюулгүйн албаны эрүү шүүлт давж чадснаар орсын иргэн болж өөрийн шоуныхаа ажилаа үргэлжилүүлжээ. Удалгүй түүний чадвар Сталины хараанд өртөж түүнийг янз бүрээр сориход тэр бүх давааг амжилттай давжээ. 1939-1940 оны үед түүнийг ЗХУ-ын Германтай хийх болзошгүй дайны талаарх таамгийг Сталин лавлахад тэр "Берлины гол гудамжаар улаан таван хошуутай танкууд явж байна." гэсэн телейпать таамгийг Сталин сонсоод Германтай эвийн гэрээ байгуулсан гэсэн батлагдаагүй мэдээлэл байдаг. Нэг сорилтон дээр Сталин түүнийг бүрэн зэвсглэсэн харуул хамгаалаттай хувийнхаа байшинд нэвтэрч орохыг үүрэг болгож харуулууддаа түүнийг нэвтрүүлэхгүй байхыг тушаажээ. Удалгүй Мэссинг Сталины өрөөнд орж иржээ түүнийг яаж чадсныг асуухад тэр өөрийгөө Аюулгүй Албаны дарга Е.Берия байна гэж өөрийгөө бүх харуулуудад ховсдож итгүүлж байранд нэвтэрсэн гэжээ.
Мэссинг Дэлхийн 2-р дайн 1945 оны 5 сарын 4-5 хавьцаа дуусна гэж 1943 онд Сталинд хэлж байжээ.
Мэссингийг 1960-1970-аад онуудад ЗХУ-д бүх хүн мэддэг байжээ.
Ангилал:Пара сэтгэл судлал Ангилал:Пара сэтгэл зүйч Ангилал:Польшууд Ангилал:1899 онд төрсөн Ангилал:1974 онд өнгөрсөн
Осакагийн Их Сургууль
Осакагийн их сургууль (大阪大学)　- Японы улсын ууган их сургуулиудын нэг мөн. 1869 онд анх байгуулагдсан. Осакагийн иx сургууль нь 11-н факультеттай.
Ангилал:Японы их сургууль Ангилал:Осака аймгийн дээд сургууль Ангилал:Сүйта Ангилал:1931 онд байгуулагдсан
Авга хошуу
Авга хошуу — Хятад улс (БНХАУ)-ын Өвөр Монгол (ӨМӨЗО)-ы Шилийн гол аймгийн харъяат хошуу.
Чин улс монголчуудыг овог аймгаар нь хошуу болгоход авга ардын хоёр хошуу тогтсоноос нэрээ хадгалж ирсэн нь энэ юм.
Ар талаараа Монгол улстай Сүхбаатар аймгийн нутагтай 175 км зурвасаар хиллэж, бусад талдаа аймгийнхаа Зүүн үзэмчин хошуу, Шилийн хот, Шулуун хөх хошуу, Сөнөд зүүн хошуутай хаяа залгадаг. 27,494 км2 газар нутагтай.
Монгол
Монгол Улс нь дорнод болон төв Азид орших бүрэн эрхт улс. Хойгуураа Оросын Холбооны Улс, өмнө талаараа БНХАУ-тай хиллэдэг, далайд гарцгүй улс юм. Улсын нийслэл нь Улаанбаатар бөгөөд улс доторх цорын ганц саятан хот юм.
Авга хошуу
Саяхны мэдээгээр 45.2 мянган оршин суугчтайгаас 55% (24.9 мянга) нь монгол үндэстэн юмсанжээ.
Монгол
Монгол улс нь 1,564,116 km2 талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3.398 сая гаруй хүн амтай байна. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг Казак үндэстэн эзэлдэг.
Өнөөгийн Монгол улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Хүннү, Сяньби, Нирун, Түрэг Уйгур, Кидан улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд Чингис хаан Их Монгол Улсыг байгуулан Евроазийг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү Хубилай хаан Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, Юань улсыг (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн Бээжин д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-р зуунд Манж Чин улсын мэдэлд орсон ч 1911 онд тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон. 20-р зуунд Монгол улс нь Хятад улсаас тусгаар тогтнолоо олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааний хувьд Зөвлөлт Холбоот Улсаас хамаарал бүхий дагуул улс болсон. 1924 онд түүхэндээ анх удаа үндсэн хуультай болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол улс социализмаас ардчилсан, чөлөөт зах зээлийн эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон.
Авга хошуу
Засаг захиргааны хуваарь
Засаг захиргааны хуваарь тогтворгүй. Одоогоор 3 балгас (镇—жень), 3 сум (苏木—сүму) болно.
Ту-114
Эшлэл
Ту 0114 Ангилал:Дөрвөн хөдөлгүүрт нисэх онгоц Ангилал:Холын зайн нисэх онгоц Ангилал:Анхны нислэг 1957 он
Монгол
Монгол улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26.8 тэрбум ам.доллар) дэлхийд 111-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. Хөдөө аж ахуй, нүүдлийн мал аж ахуйн уламжлалтай. Зэс, нүүрс экспортолдог. Мөнгөний нэгж — төгрөг.
Монгол улс нь НҮБ-ын 191 улс болон Ариун Сэнтий, Палестин, Европын Холбоотой дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага, Дэлхийн Худалдааны Байгууллага, Олон Улсын Валютын Сан, Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын гишүүн улс юм.
Нэр
Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар хэдэн янз таамаг бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгын дагуу Их Монгол Улс, Юань улс, Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс, Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэдэг. 1992 оны Үндсэн хуулийг баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "Монгол Улс" болсон.
Газар зүй
thumb|right|Хиймэл дагуулаас харсан зураг Монгол улс 1,564,116 km2 талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0.43 хувийг гадаргын ус бүрхсэн.
Байрлал
Монгол улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд ЮНЕСКО-гийн ангиллаар Төв Ази, НҮБ-ийн шинэ ангиллаар Дорнод Азид хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, соёлын хувьд Төв Ази, эдийн засгийн хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас Зүүн Хойд Азийн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон.
Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа Хятад Улстай 4677 км, умард талаараа Орос Улстай 3543 км зурвасаар хиллэнэ. Далайд гарцгүй. Хилийн нийт урт — 8220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил Казахстан Улсаас 38-хан километр зайтай.
Хөндлөн 2392 км, гулд 1259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг» хэлбэртэй. Захын цэг:
Газрын гадарга
thumb|left|160px|Монголын байгаль
Монгол төв азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь далайн түвшнээс дээш 1000 м-ээс илүү өндөр оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт Монгол Алтай, түүний үргэлжлэл Говь Алтайн нуруу байна. Нутгийн төв хэсгээр Хангай, Хөвсгөлийн уулархаг муж (хойш Соён хүрнэ), дорно умард нутгаар Хэнтийн нуруу байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буусан байдаг. Уулсын өндрөөс дурдвал Монгол Алтайн нурууны ноён оргил Таван богд хөвчийн Хүйтэн оргил (4374 м), Хангайн Отгонтэнгэр (4008 м), Соёны Мөнх сарьдаг (3491 м), Хэнтийн Асралт хайрхан (2799 м) юм. Дорнод нутгаар Шилийн богд (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай.
Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа Их нууруудын хотгор, Дэлхийн байгалийн өвд бүртгэгдсэн Увс нуурын хотгор байгаа бол Дорнод аймагт Монгол улсынхамгийн нам доор цэг буюу Хөх нуурын хотгор далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий.
Усны зүй
thumb|[[Увс нуур]]
Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм.
Монголын гол мөрнийг Умард мөсөн далайн, Номхон далайн, Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай савд хуваан үзнэ. Орхон бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол Хэрлэн гол Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь Сэлэнгэ мөрөн юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м3/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь Потанины мөсөн гол бөгөөд 20 км орчим урттай.
Хамгийн том нуур нь Увс (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь Хөвсгөл (238 м) юм.
Бүс, хөрс
Монгол хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж дөрвөн их мужид хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй.
Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0.76%-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна.
thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]
Ургамал, амьтан
Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг.
7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн хөхтөн, 390-ээд зүйлийн жигүүртэн оршино.
Хүн ам зүй
thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т
thumbnail|left|Хүн амын тоо (1961-2003)
Монгол улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол улсын хүн ам 647 мянга байсан. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Монгол улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2.75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.
Хүн амын олноор дэлхийн 194 улсаас Армени, Литватай зэрэгцээд 135-р байранд байна.
1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1.49% (2016он). Хүн амын 36.6% нь 0–14 насны багачууд, 68.9% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68.6 жил.
Ард түмэн
Монгол улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 95 хувь монгол үндэстэн байна.
Ястнаар салган бүртгэдэг уламжлалтай. 2010 оны хүн амын тооллогыг үндэслэвэл халх ястан (82%) зонхилж хасагууд (4%), дөрвөд (2.8%), баяд (2.2%), буриад (1.8%), захчин (1.3%), дарьганга (1%), урианхай (1%), дархад, хотгойд, торгууд, хотон, мянгад, тува, барга, үзэмчин, элжигин, сартуул, хамниган, цаатан, чантуу, харчин, цахар зэрэг хориод нэрээр бүртгэж байна. Хятад, Орос, Солонгос зэрэг гадаадын иргэн 0.6 хувийг бүрдүүлж байна.
Буриад, Ойрад монгол нь халхжих, тува, хотон, чантуу зэрэг түрэг угсаатан, хамниган тунгус угсаатан нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Хасагууд Баян-Өлгийд 88% эзэлж байгаа болохоор харьцангуй өөрийнхөөрөө байна.
БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд Хятадуудыг үлдэн хөөж, Зөвлөлт Холбоот Улс бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ. Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3%, нэг улсаас 1%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.
Хэл бичиг
Улсын албан ёсны хэл нь монгол хэл байна. Монгол хэл алтай язгуурын монгол бүлгийн гол хэл юм. Монгол улсад халх аялга голчлох ба буриад аялга, Ойрад аялга, дархад аялга тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш кирил үсгээр бичдэг болсон. Кирил монгол бичгийн дүрмийг 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан Монгол бичиг 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа латин үсэг хэрэглэх нь түгээмэл.
Мөн алтай язгуурын түрэг төрлийн хасаг, тува хэлээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас Англи (сүүлийн үе), орос (Зөвлөлтийн үеэс), солонгос, герман, хятад, япон зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сурч эзэмшдэг.
Шашин шүтлэг
Монголын ард түмний ихэнх нь буддын шашинтан (53%). Буддын шашны гэлүгва буюу шарын шашин гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (38%) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд лал, бөө, христийн шүтлэг байна.
2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв. Том нь Гандантэгчэнлин хийд.
Хот суурин
Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна. Гэхдээ хот дотроо гэр хороолол их.
Засаг захиргааны хот суурин байхгүй. Уламжлал болон хууль харвал 22-26 хот бий:
Эртний улс
Монгол орон эртнээс анчин, малчин, нүүдэлчин ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь монгол, түрэг, зүрчид аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын нанхиадтай зууралдан байлдах ба түмэн газрын их цагаан хэрмээр хил тогтдог байв.
Сурвалж бичигт гуйфань, шаньжун, ицюй, ху, линь ху, дунху (дорнод ху), хуньюй, шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд Модун шаньюй Хүннү улсыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. Ноён уулнаас Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн мал адуулах, нум сум, жад, охор илдээр зэвсэглэх нь монголоос ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн Сяньби хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд Таньшихуайн үед нэр мандсан.
Дараа нь бас нэгэн монгол угсаат Жужан улсыг (330—555) Шэлүнь хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад Түрэг улсад (555—745) зай тавьжээ. Уйгур улсын (745—840) нийслэл Хар балгасыг бас нэг түрэг угсаатан болох Енисейн киргиз галдан шатаасан боловч удалгүй монголын Хидан Улсад (907—1125) түрэгджээ. Кидан хүмүүсыг зүрчидийн Алтан улс мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад зүбү аймгийн холбоо гэж байв.
Эзэнт гүрэн
thumb|left|140px|[[Чингис хаан]] thumb|right|200px|Монголын эзэнт гүрэн Олон аймгийн дотроос Хамаг Монголын хиад аймгийн боржигон овогт Тэмүүжин буюу Чингис хаан (1162—1227) тодорч татар, мэргид, хэрэйд, найманыг ээлж дараалан дагуулсаар 1206 онд Хэрлэний хөдөө арлын хуралдайгаар нэгдсэн Их Монгол Улсыг байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» Тангуд, Алтан, Хар Хидан, Сартуул (Хорезм) улсыг дайлан дагуулсан ба найманы Тататунга багшаар Монгол бичиг (эхэндээ уйгуржин), татарын Шихихутуг заргачаар Их Засаг хуулийг зохиолгон улсаа засчээ.
Чингис хааны өндөр төрийг Өгөөдэй хаан залган Хархорумыг нийслэл болгон хөгжүүлж, МНТ-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно Европыг байлдан дагуулсан бол Гүюг, дараа нь Мөнх хаан залгаж Багдадын халифыг буулган Ираныг эзэлжээ. Хубилай хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд Юань Улс (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн Дайдуг (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд Сүнг мөхөөн Хятад орныг бүрэн эзлэсэн ба буддын шашныг шүтэж, дөрвөлжин үсэг хэрэглэжээ.
Тогоонтөмөр хаан 1368 онд Хятадыг Мин улсад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан.
Хаант улс
Тогоонтөмөр хааныг Аюушридар залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг Мингийн цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд Лигдэн хаан нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол 39 хаан суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», «Монголын хаант улс», «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу алтан ургийн ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-дөрвөн Ойрад (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын Жөнтун хааныг олзолж байсан Эсэн хаан (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. Мандухай сэцэн хатны авчирсан Батмөнх даян хаан (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв.
1634 онд манжууд Лигдэн хааныг дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд халхын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, хотгойд, Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд Зүүнгарын Галданд ялагдан дайжсан Өндөр гэгээн, Чахундорж нар халхаа аван 1691 онд манж Чин улсад дагаар оржээ.
Гадаад Монгол
1755 онд хотгойдын Чингүнжав Зүүнгарын Амарсанаатай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ.
Чин улс монгол ноёдыг ван, бэйл, бэйс, гүн гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин пүнлүү өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «хятад хүн монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах цааз гаргасан байсан. 1907 онд Ховдын хязгаараас Алтайн хязгаарыг салган байгуулж, мөн онд «Шинэ засгийн бодлого» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ.
Тусгаар тогтнол
thumbnail|180px|[[Богд хаан]] thumbnail|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан. Жуков, Чойбалсан]]
Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, 1911 оны 12 сарын 29-нд Богд гэгээн, 8-р Жавзандамба хутагтыг Богд хаанаар өргөмжлөн Монгол улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг Нийслэл хүрээ хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад барга, харчин, өөлд зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс таван яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун Дамдинсүрэн, Магсаржав нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд Өвөр Монголыг чөлөөлөхөөр 10000 цэрэг таван замаар байлдаж Хаалган хүртэл давшсан байна.
Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, ДИУ-ын нэхэлтийг сөрөхөөр Оросын Хаант Улс руу элч зарж тусламж гуйж байв. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын Хиагтын гэрээгээр тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй Гадаад Монгол нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгджээ. 1919 онд хятадын Сю Шүжаны цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд Барон Унгернээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд Хиагт руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. 1921 оны 3 сарын 18-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж Сүхбаатарын удирдсан ардын журамт цэрэг Хиагтыг Үндэсний Хувьсгалт Армигаас чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол улс дахин тусгаар тогтнолоо алдаагүй юм.
ЗХУ шинэ тутам коммунист ертөнцдөө Монголыг багтааж, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. Богдыг эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, 1924 оны 11 сарын 26-нд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс (БНМАУ)-ыг тунхаглан анхны үндсэн хууль баталж, нийслэлийг Улаанбаатар хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд шамбалын дайн дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20,000 хүнийг хилсээр буудан хороожээ.
1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд Япон Монгол руу дайрахад ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд Герман Зөвлөлт рүү дайрахад БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. 1945 оны чөлөөлөх дайнд Монгол ардын хувьсгалт цэрэг Жанчхүүгийн даваа хүртэл Японоос чөлөөлж Дэлхийн хоёрдугаар дайны төгсгөлд болсон Яалтын бага хурлаар үнэлэгдэн, ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл биелж ЗХУ (Орос) ДИУ (Хятад) хоёр Монгол улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.
Хорлоогийн Чойбалсан Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан Сталин дэмжээгүй.
1949 онд БНХАУ-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүрэн эрхт гишүүн болсон.
Социалист орон
Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. Засаг захиргааны хуваарийг 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж, аймаг, сумын төв хот сууриныг барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос монгол бичгийг «хуучин монгол» хэмээн халж кирилл үсгийг «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр бичиг үсэгтэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус илгээлтээр малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, Багануурын нүүрсний уурхай, Шарынголын уурхай, Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр, Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр, Говь, Улаанбаатар хивс, Эрдэнэт хивс, Талх чихэр, Мах импекс зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна.
Жамсрангийн Самбуу (1954—1972), Юмжаагийн Цэдэнбал (1940—1984), Жамбын Батмөнх (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв.
Ардчилсан Монгол
ЗХУ-ын өөрчлөн байгуулалт, дорно Европын тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны 12 сарын 10-нд ардчиллын төлөө анхны цуглаан болж Монголын Ардчилсан Холбоо (МоАХ) байгуулагджээ. 1990 оны 3 сарын 7-нд улс төрийн өлсгөлөн зарлаж 3 сарын 9-нд Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров. Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол улсад олон намын тогтолцоо, хүний эрх, хувийн өмч зэрэг олон зөв зүйлийг авчирсан юм.
1990 онд Улсын Бага Хурал, дараа нь Ардын Их Хурал байгуулагдан Монгол Улсын үндсэн хуулийг батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл Улсын Их Хуралд шилжсэн. 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа Ардчилсан Нам төр барьжээ. 2003 оноос иргэний хөдөлгөөн идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, Оюутолгой, Тавантолгой байнгын ярианы сэдэв болсон.