cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Атом
Атом нь цөм (эерэг цэнэгтэй протон ба саармаг цэнэгтэй нейтрон), түүнийг хүрээлэн орших электрон үүлнээс (сөрөг цэнэгтэй электроноос тогтох) тогтоно. Хэрэв атом нь электроныхоо тоотой ижил тооны протонтой бол цахилгаан цэнэгийн хувьд саармаг (нейтрал) байна. Атом дахь протоны тоо нь цөмийнх нь цахилгаан цэнэгийг тодорхойлох бөгөөд нейтроны тоо нь элементийн изотопийг тодорхойлоно.
Түүх
МЭӨ 4 дүгээр зууны үед Левкипп, түүний шавь Демократ нар бодисыг бүрдүүлэгч цаашид хуваагдахгүй хамгийн жижиг хэсгийг атом гэсэн санааг дэвшүүлжээ. Орчин үед атом нь түүнийг бүтээгч олон жижиг хэсгүүдээс тогтдог болохыг тогтоосноор энэхүү үзэл баримтлал нь тохирохоо болисон байна.
Атомын дотоод дахь бөөм
Хэдийгээр атом гэдэг үг нь дахин хуваагдашгүй, хамгийн жижиг хэсэг гэсэн утгатай боловч, атом нь хэд хэдэн эгэл бөөмсүүдээс тогтоно. Үндсэн эгэл бөөмсүүд нь электрон, протон, нейтрон юм (ганцхан устөрөгч -1 нь нейтронгүй).
Цөм
Атомын бүх протон ба нейтроныг нуклон гэж нэрлэх ба эдгээр нь хүнд, нягт атомын цөмийг үүсгэнэ.
Электрон үүл
Электронууд нь цөмийг хүрээлэн байрлах ба электрон үүлийг үүсгэнэ. Электронууд нь цөм дэх протонуудтай цахилгаан соронзон хүчээр холбогдоно.
Химийн элемент
Химийн элемент гэдэг нь атомын цөм дэх протоны тоо буюу атомын дугаараар тодорхойлогдох нэгэн төрлийн атом юм.
Хэмжээ
Атомын гадаад хүрээг яг тодорхойлох нь төвөгтэй учир, түүний хэмжээг ихэнхи тохиолдолд, хоёр буюу түүнээс дээш атомууд хоорондоо холбогдсон үед, тэдгээрийн хоорондын зайгаар тодорхойлдог байна. Атомын радиус нь үелэх систем дэх байрлалаас хамааран өөрчлөгдөнө. Хамгийн жижиг атом болох гелийн атомын радиус 31 пм, хамгийн том нь болох цезийн атом 298 пм байна. Хэдийгээр устөрөгч нь гелигээс бага атомын дугаартай боловч, устөрөгчийн тооцоолсон радиус гелийнхээс 70% том байдаг.
Үүсэл
Онолын хувьд, ертөнц дээрхи анхны цөмүүд (устөрөгч, гели, литийн ихэнхи, бараг бүх дейтери, гели-3-ийн атомын) Их тэсрэлтийн дараагийн 3 минутанд явагдсан цөмийн синтезээр үүссэн байна. Анхны атом Их тэсрэлтээс хойш 380,000 жилийн дараа буюу ертөнц хангалттай хөрсний дараа электронууд цөмтэй нэгдэж эхэлснээр үүссэн байна.
Гадаад холбоос
Ангилал:Атомын физик Ангилал:Цөмийн физик Ангилал:Физикийн хими Ангилал:Квант механик
Моллисол
Моллисол (mollis — зөөлөн) нь АНУ Хөдөө Аж Ахуйн яамнаас гаргасан хөрсний ангилалын нэг. Моллисол нь ургамалаар хучигдсан хагас хуурай хагас чийглэг орчинд үүсдэг. Ийм хөрс дундаж өргөрөгийн бүсээс ихэвчлэн олддог. Хойд Америкийн Роккийн нурууны зүүн хэсгээр, Өмнөд Америкийн Аргентин (Пампас) ба Бразил, Азийн Монгол ба Оросын тал нутгуудын хамардаг. Ангилал:Хөрс судлал Ангилал:Физик газар зүй
1946 он
Энэ онд нас барагсад
#
Барилгын хэсэглэл
right|thumb|225px|[[Трифэлс цайзны үүдний хэсэг]] right|thumb|225px|[[Цоколь]] right|thumb|225px|[[Цонхны хэсэглэл]]
Барилгын хэсэглэл нь архитектур ба барилгын салбарт аливаа барилга болон байшин барихад хэрэглэгдэх хэсэглэлүүд юм. Барилгын хэсэглэл нь 2 утгатай:
Барилгын хэсэглэл- 1
Барилгын хэсэглэл- 2
Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн
Давааны Ар нутгийн син жун шу шэн нь (хялбаршуулсан ханз: 岭北等处行中书省, пиньинь галиг: Lǐng běi děng chù xíng zhōng shū shěng) (Энгийнээр орчуулбал Давааны арын муж) одоогийн Монгол улс, ӨМӨЗО-ны нутаг, ОХУ-ын Сибирийн өмнөд газар нутгийг хамарч байсан Юань улсын Төвлөн засах яамны салбар муж юм.
Түүх
1206 онд Чингис хаан Их Монгол улсыг байгуулж, 1206-1260 онд эзэнт гүрний төв нутаг болж байсан. 1260 онд Хубилай, хаан сууснаар нийлслэл хотоо Кайпин гэж нэрлээд, 1264 онд Аригбөхийг ялснаас хойш монгол газар улс төрийн өндөр сууриа алдаж, нийслэл хот Кайпин хотноо очсон. Харин Хархорум нь зөвхөн хязгаар нутгийн хот болжээ. 1264 оноос монголыг Говиос хойд, говиос өмнө гэж хоёр хэсэгт хувиарлаж байсан. 1280-иад он орчимд Хархорумын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс, Хархорумын ерөнхийлөн захирагчын ордон гэсэн захиргааны байгууллага байгуулжээ. Да Дэгийн 11 дүгээр он МЭ 1307 онд засаг захиргааны өөрчлөлт хийгээд тус хоёр байгууллагийг нэгтгэн Хархорум нутгийн син жун шу шэн гэж нэрлээд төвөөр нь Хархорум болсон.
Хуан Цингийн тэргүүн он, 1312 онд нэрийг нь солиод Линбэй син жун шу шэн буюу Давааны Ар нутгийн муж гэж нэрлээд, төв хотыг нь Хэлин гэснийг Хэнин (Хархорумыг бичдэг ханзны бичлэг) гэж бичих болсон.
Холбоотой мэдээ
Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж Ангилал:Хятадын урьдын засаг захиргааны нэгж Ангилал:Юань улс
Дэмбэрэлийн Жаргалсайхан
Дэмбэрэлийн Жаргалсайхан (1939—2011) — Монголын дуурийн дуучин, жүжигчин.
Намтар
1961-1966 онд Болгар улсын Софи хотын ХДС-ийг дуурийн дуулаачийн мэргэжлээр төгссөн. 1956-1959 онд Дорнод аймгийн ХДТ, 1959-1961 онд УХДТ-т дуучин, 1966-1990 онд УДБЭТ-т гоцлол дуучнаар ажилласан. Мөн 1987-1990 онд МУАХ-ны даргаар ажиллажээ. 1957 онд болсон ДЗО-ны зургадугаар их наадамд ардын дууны төрлөөр хүрэл медаль хүртэж,1959 онд Австрийн Вена хотноо болсон ДЗО-ы долдугаар их наадам' 1962 онд Финландын Хельсинк хотноо болсон ДЗО-ы наймдугаар их наадам, 1968 онд Болгарын Софи хотноо болсон ДЗО-ы есдүгээр их наадамд амжилттай оролцсон.
Эх сурвалж
Ангилал:Дуурийн дуучин Ангилал:Монголын дуучин Ангилал:Ардын Жүжигчин (Буриад) Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол) Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол) Ангилал:Гэгээн Кирилл ба Мефодийн одон шагналтан Ангилал:Дашбалбарын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1939 онд төрсөн Ангилал:2011 онд өнгөрсөн
Атомын цөм
Атомын цөм нь атомын төв дэх маш жижиг, хүнд хэсэг бөгөөд нуклоноос (протон ба нейтроноос) тогтоно. Цөмийн диаметр нь 1.6 фм буюу 10-15 м-ээс (устөрөгчийн протон) 15 фм (уран)-ын хооронд хэлбэлзэнэ. Энэ хэмжээ нь тухайн атомын хэмжээтэйгээ харьцуулахад маш бага бөгөөд ураны хувьд 23,000 дахин, устөрөгчийн хувьд 145,000 дахин бага юм. Атомын массын үлэмж хэсэг нь цөм дэх протон ба нейтроны массаас бүрэлдэнэ. Орчин үеийн атомын тухай ойлголтыг Эрнест Резерфорд 1912 онд боловсруулсан байна.
Цөмийн бүтэц
Атомын цөм нь цөмийн хүч буюу хүчтэй харилцан үйлчлэлээр холбогдсон протон болон нейтроноос (хоёр төрлийн барион) тогтоно. Эдгээр барионууд нь хүчтэй харилцан үйлчлэлээр хоорондоо холбогдсон атомаас жижиг, тулгуур бөөмс болох кваркуудаас бүтнэ.
Цөмийн цахилгаан цэнэг
Цөмийн цахилгаан цэнэг нь z буюу цөмийн протоны тоогоор тодорхойлогдоно. p ны цахилгаан цэнэг +1e, цөмийн цахилгаан цэнэгийн түгэлтийг судлахдаа цөмийг их энергитэй электроноор бөмбөгдөж судалдаг ба ийм судалгааг Хофштадтер хийсэн бөгөөд түүний судалгаагаар цөмийн төв хэсэгт цэнэгийн түгэлт нэгэн жигд буюу p, n ны ижил, харин захруугаа цэнэгийн түгэлт буурсан буюу p ны тоо цөөрч n тоо давамгайлсан.
Цөмийн хэмжээ
Цөмийн хэмжээ нь 10^{-15}м, харин атомын хэмжээ нь 10^{-10}м юм. Эндээс үзэхэд атомын ихэнхи хэсэг нь хоосон (хөндий) байна.
Изотоп
Аливаа атомын изотопи нь тухайн атомын цөм дэх нейтроны тоогоор тодорхойлогдоно. Нэг элементийн изотопууд нь химийн шинж чанараар маш төсөөтэй байна. Электрон бүрхүүлийн бүтцийн хувьд нэг элементийн изотопууд ижил бүтэцтэй буюу атомын электроны тоо ижил, K, L, M гэх мэт давхаргад байх электроны тоо ижил бана. Тодорхой химийн нэгдэл, эсвэл дээж дэх изотопуудыг масс спектрометр, центрифуг хэрэглэн ялгаж авч болно
Гадаад холбоос
Ангилал:Атомын физик Ангилал:Цөмийн физик  Ангилал:Цөмийн хими
Хэт ягаан туяа
Хэт ягаан туяа буюу UV туяа нь үзэгдэх гэрлээс богино, рентген туяанаас урт долгионы урттай цахилгаан соронзон цацрал юм. Долгионы урт нь 10 нм - 400 нм бөгөөд 3 eВ - 124 eВ энергитэй байна. Хүмүүсийн ягаан өнгөтэй гэж нэрлэх үзэгдэх гэрлээс өндөр давтамжтай цахилгаан соронзон долгион тул спектрийг ийнхүү нэрлэжээ.
Хэт ягаан туяа нь нарны гэрэлд байх ба цахилгаан нум болон тусгай лампууд нь үүнийг цацаргана. Ионжуулдаг цацаргалт тул химийн урвалыг өдөөж, олон бодисыг гэрэлтүүлдэг. Хэт ягаан туяа нь ихэнхдээ нарны түлэгдэлттэй холбогддог хэдий ч хүний эрүүл мэндэд эерэг, сөрөг олон нөлөө үзүүлдэг.
Байгалийн хэт ягаан туяа
Нарны цацаргах туяанууд дотроос хүнд хамгийн хортой хэсэг нь нарны хэт ягаан туяа юм. Нарны хэт ягаан туяаны ашиг тус хүний бие махбодид хэрэгтэй. Хэт ягаан туяа нь D аминдэмийг үүсгэж, сэтгэл санааг өөдрөг болгогч серотонин болон бие махбодийн өдрийн дэглэмийг зохицуулагч народреналиныг үүсэхэд нөлөөлдөг. Хүний нүдээр нэвтэрсэн гэрэл тархины хальсан бүрхүүлд “гэрэлтэй/харанхуй” гэсэн цахилгаан импульсыг илгээсний дүнд химийн урвал явагддаг юм.
Гэвч нөгөө талаар хэт ягаан туяа нь хүн, амьтны арьс, нүдэнд нэвчин эрүүл мэндэд нөлөөлдөг байна. Нарны хэт ягаан туяа нь альфа (UvA) болон бета (UvB) гэж хоёр төрөлтэй. Бета спектрийн туяа арьсны өнгөн давхаргад нөлөө үзүүлж түүнийг борлуулахаас гадна түлж ч болно. Альфа спектрийн туяа илүү гүнд нэвтэрч эдийн нэхдэсийг гэмтээснээр арьсны уян хатан чанарыг бууруулдаг байна. Энэ төрлийн хэт ягаан туяа цаашлаад үрчлээс, бор толбо үүсгэнэ.Нарны хэт ягаан туяаны цацрагийн нөлөөнөөс улбаалаад өнөөдөр олон төрлийн өвчин тэр дотроо арьсны өмөн үү, нүдний болор цайх өвчин дийлэнх хувийг эзлэх болсон. Ялангуяа арьс наранд хэт түлэгдсэнээс арьсны гүнд генийн өөрчлөлт орж, ингэснээр арьсны өмөн үү үүсэх нөхцөл болж байгааг Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагынхан тогтоосон. Одоогоор цацрагаас үүсэлтэй арьсны өвчнийг эмч нар нарийн эмчилж, оношилж чадахгүйгээс болж олон мянган хүн нас барж байна. Нөгөө талаар хэт хурц нартай өдөр нарны шил эсвэл ямар нэг хамгаалалтгүй явснаас нүдний болор гэмтэн болор цайх өвчин үүсдэг. Нарны хэт ягаан туяаны цацраг усанд, газрын гадаргуугийн байдал, газрын байршил, далайн төвшний өндөр зэрэг олон хүчин зүйлээс хамаарч хэмжээ нь янз бүр байдаг. Тэр тусмаа өндөрлөг газруудад нарны хэт ягаан туяаны цацраг их. Иймээс уулчид ууланд гарахдаа заавал цацрагаас хамгаалсан шил, биеийн тос түрхдэг. Яагаад гэвэл, дээшлэх тусам агаарын бүрхэвч сийрэгждэг, үүнийг дагаад цацрагийн хэмжээ ихэсдэг. Өнөөдрийн байдлаар дэлхийн бөмбөрцгийн өмнөд, хойд хагаст озоны давхрагын цооролт нэлээд талбайг эзлээд буй аж. Жишээлбэл, 2005 оноос хойш дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст хэмжилт хийхэд 29 сая кв.км талбайг хамарчээ. Нарны хэт ягаан цацраг нэвтэрч орох үүд нь сийрэгжилт гэнэ.
Гадаад холбоос
Ангилал:Цахилгаан соронзон
Хүн ам
Нийгмийн ухаанд тодорхой газар нутагт амьдарч буй нийт хүнийг хүн ам (Англи: population) гэж бүлэглэдэг. Хүн амын төрөл бүрийн тоон үзүүлэлтүүдийг судлан шинжлэх Нийгмийн ухааны төрлийг Хүн ам зүй гэдэг.
Дэлхийн хүн ам
2011 оны 10 сарын 31-нд дэлхийн нийт хүн ам 7 тэрбумд хүрсэн талаар Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хүн Амын Сан мэдэгдсэн. Өмнөх 2000 жилийн туршид нийтдээ 100 тэрбум хүн мэндэлсэн гэх Карл Хаубын сонирхолтой тооцоолол байдаг.
Өсөлт
1700 оны орчмоос буюу Аж үйлдвэржилтийн хувьсгалаас хойш хүн амын өсөлт хурдасжээ. Анагаах ухааны дэвшил, хоол хүнсний хангамж сайжирснаар сүүлийн 50 жилд өсөлтийн хувь ихээхэн нэмэгдлээ. 2050 он гэхэд 10 тэрбумыг хэдийнээ давсан байх болно хэмээн Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хүн Амын Хэлтэс таамаглаж буй юм.
Мөн үзэх
Ангилал:Нийгэм судлал Ангилал:Статистик
Чалун
Чалун гүнж (хятадаар:茶倫; пиньинь:Chá lún) бол Юань Улсын Хубилай хааны охин. Эх нь Чаби. Ихирэсийн Буту хүргэний удмын Тэлигань хүргэний хатан. Хожим нь Чалун гүнжийг нас барсны дараа Чан улсын их эгчмэд гүнж (昌国大长公主) гэж нэхэн өргөмжлөв.
Холбоотой өгүүлэл
Ангилал:13-р зуунд төрсөн Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн Ангилал:Боржигин Ангилал:Монголын гүнж
Улужин
Улужин (хятадаар:吾魯真; пиньинь:Wú lǔ zhēn) бол Хиад Боржигин овгийн Хубилай хааны охин юм. Эх нь Чаби. Түүнийг Юань улсын судрын Гүнжийн илтгэл шастирт зөвхөн нэр ба богино намтарыг дурдсан байдаг. Улужин гүнжийг Ихирэс аймгийн Буту хүргэний хөвгүүн Соёрха вангийн хөвгүүн Жахурчин хүргэний гутгаар хөвгүүн Буха хүргэнд өгчээ. Тэр Аши ванг төрүүлсэн. Буха хүргэний өвөө Соёрха хүргэн (Юань улсын сударт Суорха 鎖兒哈 гэдэг) нь Хүчү хан хөвүүний охин Аньту гүнжтэй ураглажээ.
Эшлэл
Ангилал:13-р зуунд төрсөн Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн Ангилал:Боржигин Ангилал:Монголын гүнж
Чаддаг юм бол намайг бариарай
Чаддаг юм бол намайг бариарай (Catch Me If You Can) нь 2002 оны Америкийн намтар гэмт хэргийн сэдэвтэй инээдмийн драм кино юм. 19 нас хүрээгүй байхдаа Пан Америкийн авиа компанийн нисгэгч, Жоржиа мужийн эмч, Луйзиана мужийн тойргийн прокурор болж жүжиглэн хуурамч чекээр сая сая доллар залилсан Фрэнк Абигнейлийн бодит амьдралаас сэдэвлэн бүтээсэн кино бөгөөд Холбооны Мөрдөх Товчооны ажилтан түүний хэргийн ул мөрөөр хойноос нь нэхэж буйг сонирхолтой байдлаар харуулдаг.
Холбоос
Ангилал:2002 оны кино Ангилал:АНУ-ын кино Ангилал:Инээдмийн кино Ангилал:Намтарчилсан кино Ангилал:Стивен Спилберг
Юань улсын засаг захиргааны тогтолцоо
Хубилай хаан 1260 онд өөрийгөө хаан сууринд өргөмжлөгдсний дараагаас хятад нутгийн суурин газрыг нэгдсэн захиргаагаар захирах асуудлыг чухалд үзээд Лю Бин Жун, Яо Шу нараар шинэ засаг захиргааны тогтолцоог байгуулах төслийг боловсруулах үүрэг өгч хийлгэсэн байна. Тэдний гаргасан нь төслөөр Их Монгол Улсыг хуучин тогтолцоог сольж хятадын тогтолцоог үндэс болгон шинэчлэлт оруулсан байна.
Төрийн тогтолцоо
Төвлөн засах яамны харъяанд буюу удирдлаган доор 6 жижиг яам байсан. Тэдгээр нь Шүүх яам, Сангийн яам, Түшмэлийн яам, Цэргийн яам, Ёслолын яам, Үйлдэх яам болно. Эднийг зүүн баруун гарын чинсан тушаалтад тэнцүү тоотой хувааж захирна. Хоёр чинсангийн доор тухайн яамдын сайд нар байж тус тусийн үйлийг хариуцан гүйцэтгэж байдаг. Тэднээс гадна Юань улсыг оршин тогтнох үед 20 гаруй жижиг яам, хэлтэс байгуулагдаж байв. Тэдгээр нь тодорхой хугацаа өнгөрмөгц үүргээ гүйцэтгэж дуусаад татан буугдаж байв.
Орон нутгийн хуваарь
Хубилай, 1260 онд хаан ширээнд суусны дараа Өгэдэй хааны хятад газар хэрэглэж байсан хуучин засаг захиргааны хуваарийг дахин хэрэгжүүлж эхэлсэн. 1279 онд бүх хятад орныг эзэлснээс эхлэн зарим нэг өөрчлөлт оруулжээ. Төвлөн засах яам нь төрийн эрх барих дээд байгууллага учраас харъяа 6 яамыг захирахаас гадна газар нутгийн хувьд 1280 оны байдлаар Төвлөн засах яаманд Хэбэй, Хэнань, Шаньдун, Шаньси Монань (Говийн өмнөд хэсэг), Мобэй (Говийн умард нутаг). Ляодун, Сися (хуучин Тангуд улсын нутаг) -гийн нутаг харъяалагдаж байжээ.
Харин орон нутгийн төвлөн засах төлөөний яаманд Шэньси, Сычуань, Юньнань, Жяньши, Фужянь, Хугуан тус тус харъяалагдаж байв. Төвд орон нь Засаг уламжлах яаманд захирагдана.
1312 он гэхэд Төвлөн засах яаманд шууд харъяалагдаж байсан Ганьсу, Хэнань, Линбэй, Ляоян зэрэг нутгуудыг бие даасан Син Жун Шу Шэн болгосноор, Төвлөн засах яаманд орчин үеийн Хэбэй, Өвөр Монголын зарим нутаг, Шанси, Шаньдун мужийн нутгууд харъяалагдах болжээ. Төвлөн засах яаманд шууд харъяалагдах нутгийг хятадаар Фули гэх бөгөөд Эзэн хааны хувийн эзэмшил гэсэн утга илэрхийлдэг.
Төвлөн засах яаманд шууд захирагдах нутаг нь Нийслэл хот орчмын замын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс, Яньнань-Хөбэй замын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс, Шаньдун-Дунши замын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс, Хөдун-Шаньши замын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс гэсэн 4 том дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэсд 29 чөлгөө, 1 фу, 8 жөү бүрдүүлж байв.
Юань улсын үеийн орон нутаг нь нийт 11 син жун шу шэн, 185 чөлгөө, 33 фу, 359 жөү, 1127 шяниас бүрдэж байсан. Тэдгээр орон нутгийн аппаратыг Мэдэгч түшмэл тушаалтан захирдаг байсан. Үүнд:
Климент Ефремович Ворошилов
Климент Ефремович Ворошилов (* 1881 оны 2 сарын 4-нд Бахмутын Уезд; † 1969 оны 12 сарын 2-нд Москва) нь ЗХУ-ын Батлан хамгаалахын ардын комиссар хүн юм. Ворошилов нь 1935 онд ЗХУ-ын маршал цолыг хүртсэн ба 1953 оноос 1960 онд ЗХУ-ын тэргүүлэгчдийн зөвлөлийн дарга буюу өөрөөр хэлбэл ЗХУ-ын төрийн тэргүүн байсан юм.
Цахим холбоос
Ангилал:ЗХУ-ын төрийн тэргүүн Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн Ангилал:Ардын комиссар Ангилал:ЗХУ-ын батлан хамгаалахын сайд Ангилал:ЗХУ-ын маршал Ангилал:Улаан армийн фронтын удирдагч Ангилал:ЗХУ-ын баатар Ангилал:БНМАУ-ын баатар Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар Ангилал:Финландын Цагаан Сарнай одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй) Ангилал:Лениний одон шагналтан Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн Ангилал:Зөвлөлт-Польшийн дайны хүн Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн Ангилал:ЗХУ-ын их хядлагын гэмт хэрэгтэн Ангилал:Катыний хядлага Ангилал:Оросын Хаант Улсын хүн Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн Ангилал:Оросууд Ангилал:1881 онд төрсөн Ангилал:1969 онд өнгөрсөн
Логийн Цог
Логийн Цог (1952 оны зургаадугаар сарын 23-нд Улаанбаатарт төрсөн) 1970 онд 10-н жилийн 1-р дунд сургууль, 1977 онд ЗХУ-ын Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн хуулийн факультет, 1988 онд ЗХУ-ын КНТХ-ны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академи тус тус төгссөн.
Тэрбээр 1977-1986 онд Улсын Прокурорын газарт хэлтсийн прокурор, хэлтсийн дарга, 1988-1990 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Намын төв хорооны дэргэдэх намын хянан шалгах хороонд байцаагч, 1990-1992 онд Улсын Бага Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны дарга, 1996-1999 онд Монгол Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, улмаар  1999 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүйн сайдын албыг хашиж байв.
Л.Цог Улсын Их Хурлын 2012 оны зургаа дахь удаагийн сонгуулиар Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдож, улмаар МАХН-МҮАН-ын "Шударга ёс" эвслээс УИХ-ын дэд даргаар сонгогдон ажиллаж байсан. Орос хэлтэй.
Эх сурвалж
Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн Ангилал:Монголын Улсын прокурор Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол) Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч Ангилал:Эрхүүгийн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч Ангилал:Улаанбаатарын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1952 онд төрсөн
Хүлэгү
Хүлэгү хан буюу Хулагу, Үлэхү, Хүлэг (Цагадай хэл/Перс хэл:ہلاکو - Halaku; Араб хэл:هولاكو; тэрбээр 1217 онд төрж 1265 оны хоёрдугаар сарын 8-нд нас баржээ) Баруун Өмнөд Азийн ихээхэн хэсгийг эзлэн авсан Монголын удирдагч байв. Хүлэгүгийн цэрэг Монголын Эзэнт гүрний баруун өмнөд хэсгийг асар уудам нутгаар өргөжүүлж Персийн Ил Хан улсыг байгуулжээ. Хүлэгүгээр удирдуулсан Монголчууд Лалын шашны хоёр том төв, Багдад, Дамаск хотуудыг эзлэн авч, Лалын шашны нөлөөллийг Каир дахь Мамлюкууд руу шилжихэд хүргэжээ.
Уг гарвал
Хүлэгү Тулуй болон Хэрэйдийн Сорхагтани Бэхи хоёрын дундаас гарсан гутгаар хүү, Чингис хааны ач, Аригбөхийн ах, Мөнх хаан, Хубилай хаан нарын дүү юм.
Аян дайн
Хүлэгүгийн ах Мөнх 1251 онд Их Хаанаар өргөмжлөгдөв. 1255 онд Мөнх дүү Хүлэгүдаа их цэрэг өгөн баруун өмнөд Азид үлдсэн Лалын шашинт улсуудыг дайлуулахаар мордуулав. Хүлэгү өмнөд Ираны Луруудыг дагаар оруулах; Хашшашин бүлгийг устгах; Багдадад төвлөрсөн Аббасид халифатыг дагаар оруулах буюу сөнөөх; Дамаскад төвлөрсөн Сирийн Айюбид улсыг мөн дагаар оруулах буюу сөнөөх; эцэст нь Египетийн Мамлюкийн султант улс Бахри династийг дагаар оруулах буюу сөнөөх зорилготой аян дайн хийв. Мөнх Хүлэгүд дагаар орсон улсуудтай өршөөнгүй харьцаж, дагаар ороогүй улсуудыг өршөөлгүй устгахыг зарлигдсан. Хүлэгү энэ тушаалын сүүлийн заалтыг ихэд хичээнгүйлэн гүйцэтгэжээ.
Хүлэгү урьд хожид цуглуулаагүй их Монгол цэрэг цуглуулж аян дайнд морджээ. Мөнх хааны зарлигаар нийт эзэнт гүрний арван дайчин бүрийн нэгийг Хүлэгүгийн цэрэгт дайчлан цуглуулсан. Тэрбээр Луруудыг амархан дийлсэн бөгөөд түүний нэр хүндээс аюун сүрдсэн Ассассинууд (мөн Хашшашин гэгддэг) нэвтэршгүй бат бөх цайз болох Аламутаа эсэргүүцэн тулалдахгүй тавьж өгчээ.
Багдадын тулалдаан (1258)
thumb|280px|Хүлэгүгийн цэрэг Багдадыг довтолсон нь, [[1258. Наад талд нь хэрэм эвдэх төхөөрөмж байгааг харна уу.]]
Хүлэгү хан болон түүний шилдэг жанжид болох Хэтбуха, Бухтөмөр, Байжу зэрэг ноёдоор удирдуулсан Монголын их цэрэг 1257 оны арваннэгдүгээр сард Багдадын зүг мордлоо. Хүлэгү хотыг бууж өгөхийг шаардсан боловч халиф бууж өгөхөөс татгалзаж, хэрэв халифыг довтолбол Бурхны хилэн Монголчууд дээр бууна хэмээн анхааруулжээ. Хүлэгүгийн хүч хотыг бүсэлж, улмаар тус хот 1258 оны хоёрдугаар сарын 10-нд бууж өгсний дараа Монголчууд долоо хоног үргэлжилсэн хядлага үйлдсэн нь түүхэн дэх хамгийн их гарз учруулсан үйл явдлын нэг гэж Лалын шашинтнууд бичдэг.
Сирийг дайлсан нь (1260)
Багдадыг эзлэн авсныхаа дараа 1260 онд Монголын хүч тус бүс нутаг дахь Христ шашинт вассалууд, тухайлбал I Хетумын удирдсан Силисийн Армен болон Антиохын VI Бохемонд нарын хүчтэй нэгджээ. Энэхүү хамтарсан хүч Айюбид династийн захиргаанд байдаг Лалын шашинт Сирийг дайллаа. Тэд хамтдаа Алеппо эзлээд, дараа нь 1260 оны гуравдугаар сарын 1-нд Христ шашинт жанжин Хитбухын удирдлага дор Дамаскыг авав. Христ шашинтнууд Умайяд мечетэд (урьд нь Баптист Жоны сүм байсан) их баяр ёслол хийж, олон мечетийг доромжилжээ. Түүхийн олон номонд Христ шашинт гурван удирдагчийг (Хетум, Бохемонд, Хитбух) ялан дийлэгчийн хувиар Дамаск хот руу хамтдаа орж ирсэн гэж бичсэн байдаг боловч, Дэвид Морган нарын орчин үеийн түүхчид энэ түүхийг зохиомжилсон түүх гэж үздэг.
Энэхүү байлдан дагууллаар тэр үедээ Левант, Египет, Арабын ихээхэн хэсгийг захирсан хүчирхэг улс байсан Айюбид династийг нэгмөсөн дарав. Аюубидийн сүүлийн ван Ан-Насир Юсуфыг Хүлэгү 1260 онд хороолоо. Лалын шашны хүч төвлөрч байсан Багдад, Дамаск эзлэгдсэнээр Каир дахь Египетийн Мамлюкууд Лалын шашинт улсуудын дунд зонхилох боллоо.
Тэр үедээ Хүлэгү өмнө зүг Палестинаар дайран Каир хүртэл давшиж, Мамлюкуудтай тулах зорилготой байлаа. Гэвч 1259 оны сүүлээр Их Хаан Мөнх нас барахад Хүлэгү дараачийн Их Хааныг тодруулах хуралдайд оролцохоор Хархорум руу буцах шаардлагатай боллоо. Хүлэгү Сирид Хитбухын удирдлага дор дөнгөж 10000 орчим цэрэг үлдээгээд ихэнх цэргээ аван буцав. Хитбухын цэрэг өмнө зүгт Египет рүү довтолж, Аскалон, Иерусалем хүрсэн бөгөөд 1000 хүнтэй Монголын гарнизон Газад байрлаж,  өөр нэг гарнизон Наплузад байрлажээ.
Айн Жалутын тулалдаан (1260)
Мамлюкууд Хитбухын хүч суларсаныг далимдуулав. Загалмайтнууд Мамлюкуудын эртний дайсан боловч Монголчуудыг илүү их аюул учруулж байна гэж үзжээ. Лалын болон Христ шашинтнууд Монголчуудын эсрэг хүчээ нэгтгэх эсэх талаар маргалдан хэлэлцсэн боловч Загалмайтнууд энэ талаар тохиролцож чадаагүй. Загалмайтнууд үүний оронд төвийг сахихаар шийдэж, Египетийн цэргийг хойд зүгт Загалмайтны нутаг дэвсгэрээр дайрч өнгөрөн Загалмайтны Акр дахь баазын ойролцоо хангалт авахыг зөвшөөрлөө. Мамлюкууд Галилеед үлдсэн Монгол цэрэгтэй Айн Жалутад тулалдав. Мамлюкууд энэ тулалдаанд ялалт байгуулж, Хитбухыг цаазаар авсан бөгөөд энэ тулалдаан болсон газар нь Монголын байлдан дагууллын хамгийн захын цэг болжээ. Урьд өмнөх ялагдлуудын хувьд Монголчууд тухайн нутаг дэвсгэрийг буцаан авах гэж эргэж ирдэг байлаа. Гэвч тэд Айн Жалут дахь ялагдлынхаа хариуг ерөөсөө авч чадаагүй юм. XIII зууны сүүлийн хагаст Монголчууд Сирийг дахин дайлж байсан боловч хэдхэн сараас илүү хугацаагаар тогтоон барьж чадаагүй юм. Хүлэгүгийн династийн үед Монголын Ил Хаант Улсын хил Тигр мөрнөөр хязгаарлагдсан хэвээр байлаа.
Сүүл үеийн аян дайнууд
Хүлэгү өөрийн ах Хубилай хааныг Их Хаанаар өргөмжилснийхөө дараа 1262 онд нутагтаа эргэж ирэв. Хүлэгү Айн Жалутын ялагдлынхаа хариуг авахаар их цэргээ цуглуулж, Мамлюкууд руу довтлохоор бэлдэж байсан боловч үүний оронд Бат ханы дүү Бэрх тэй дайтахад хүржээ. Лалын шашинд орсон Бэрх хан Багдадыг эвдэн сүйтгэснийх нь дараа Хүлэгүд заавал шанг нь хүртээнэ гэж андгайлжээ. Бэрх хан амласнаа биелүүлж, Мамлюкуудтай эвсэж Хүлэгүгийн нутаг руу Ногай ханаар удирдуулсан цуврал довтолгоон хийв. Хүлэгү хан 1263 онд Кавказын хойд хэсгийг эзлэн авахыг оролдож байгаад хүнд ялагдал хүлээжээ. Энэ нь Монголчуудын хоорондох анхны ил мөргөлдөөн байсан бөгөөд нэгдсэн эзэнт улсын мөхлийн дохио болсон юм.
Европтой харилцаж байсан нь
Хүлэгү Лалын шашинтнуудын эсрэг Франц-Монголын эвсэл байгуулахыг оролдон Европ руу олон элч илгээж байлаа. 1262 онд тэрбээр гадаадын бүх ван, ханхүү нарт элч илгээхдээ өөрийн түшмэл Рихалдусыг хамт явуулав. Гэвч элчийг Мамлюкуудтай эвсэж, Пап IV Урбантай зөрчилтэй байсан Манфред ван Сицилид саатуулж хөлөг онгоцоор буцаасан ажээ.
""Би Монголын их цэргийг удирдан, Сарасины итгэл даахгүй улсыг сөнөөн дарах гэж байгаа тул тэнгис далайн нөгөө эргийг захирагч та манай хоёр улсын нийтийн дайсан эдгээр урван тэрслэгчдэд зугтах боломж өгөлгүй далай тэнгисийг сайтар харж байгтун.""
- Хүлэгүгээс Ариун Луйд илгээсэн захиа.
Хүлэгү болон түүнийг залгамжлагчид ийнхүү өчнөөн олон удаа оролдсон боловч Европтой эвсэл байгуулж чадаагүй ажээ. Гэхдээ XIII зуунд Өрнөдөд Монголын юм моодонд орж байжээ. Тэр үед Италид төрсөн олон хүүхэд Монгол удирдагчид, түүний дотор Хүлэгүгийн нэрээр нэрлэгдэж байв. Тухайлбал: Кан Гранде ("Их Хаан"), Алаоне (Хүлэгү), Аргоне (Аргун), Кассано (Газан) гэсэн нэрс бүртгэгджээ.
Пологийнхон
thumb|280px|Николь ба Маффео нар [[Бухарт гурван жил саатсан юм. Хүлэгүгийн элч (баруун) тэднийг дорно зүгт Их Хаанд (Хубилай хаан) бараалхахыг урьсан ажээ.]] Николь ба Маффео Поло нар Хүлэгүгийн нутаг дэвсгэр рүү аялж, өнөөгийн Узбекистан дахь Бухар хотод саатаж, 1261-1264 онд гурван жилийн турш тэндээ амьдарч, худалдаа наймаа хийжээ. Дараа нь Николь ба Маффео нар Хүлэгүгийн Их Хаан ахдаа (Хубилай хаанд) илгээсэн элчийг даган явсан. 1266 онд Пологийнхон Монголын нийслэл Ханбалик (өнөөгийн Хятадын Бээжин хот) дахь Их Хааны өргөөнд хүрэлцэн иржээ. 1291 онд Хубилай хаан Хүлэгүгийн ач Аргун ханд 17 настай гүнж Хөхөчинг дагалдуулан илгээх хүртэл тэд тэндээ олон жил суусан.
Нас барсан нь
Хүлэгү хан 1265 онд нас барсан бөгөөд түүнийг Урмиа нуурын голд байх Кабуди аралд оршуулсан. Түүний оршуулга нь хүнээр тахил өргөсөн Ил Ханы цорын ганц оршуулах ёслол болсон. Түүнийг хүү Абаха нь залгамжилсан. Зарим сурвалжид Бэрх түүнийг хорлож алсан гэж тэмдэглэсэн байдаг.
Цахим холбоос
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл Ангилал:Алтан ураг Ангилал:Ил хан Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн Ангилал:13-р зууны ноёрхогч Ангилал:Монголчууд Ангилал:1217 онд төрсөн Ангилал:1265 онд өнгөрсөн
Дорноговь аймаг
Дорноговь (монгол бичгээр – дорунагоби) аймаг нь Монгол Улсын зүүн аймаг бөгөөд 1931 онд байгуулагдсан. 2017 оны эцсээр 14 сум, 64 баг, 68606 хүн амтай бөгөөд олон хүн амын тоо хурдацтай нэмэгдэж байгаа юм. Аймгийн төв Сайншанд сум нь улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос 450км-т оршдог. Дорноговь аймаг Монгол орны зүүн өмнөд хязгаарт Өмнөговь, Дундговь, Говьсүмбэр, Хэнтий, Сүхбаатар аймгуудтай хил залган оршдог. БНХАУ-тай 600 км- урт газраар хиллэдэг. Хойд, урд хоёр гүрнийг холбосон, төвийн бүсийн хөгжлийн гол тэнхлэг болсон төмөр зам дайран өнгөрдөг. Энэ замын дагуу тус аймгийн бүх сумын 42,8 хувь, хүн амын 61 хувь нь оршин сууж байна.
Хүн ам
Дорноговь аймагт 2017 оны эцсийн байдлаар 20844 өрхөд 68606 хүн ам оршин суудаг бөгөөд 1 кв.км нутаг дэвсгэрт 1.5 хүн ногдож байна. Тэдний 61 хувь нь Сайншанд хотод, 15.2 хувь нь сумын төвд, 24.2 хувь нь хөдөөд оршин суудаг. Хүн амын 48,7 хувь нь эрэгтэйчүүд, 51,3 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Нэг өрхөд дунджаар 3,4 хүн ногддог. Нийт 19,7 мянган ажиллагсад байгаа нь ажил эрхэлж байгаа нэг хүнд 2,6 хүн ноогдож байна. Хүн амын амьжиргааны түвшний үзүүлэлтээр тус аймаг улсын дунджаас дээгүүр байдаг. Нийт өрхийн 15.2 хувь, хүн амын 19,6 хувь нь амьжиргааны доод түвшинээс доогуур орлоготой амьдарч байна. Ажилгүйдлийн түвшин 2.6% байгаа юм.
Газар зүй
Дорноговь аймгийн нутаг бүхэлдээ говийн бүсэд багтдаг боловч өмнөд хэсэг нь говь, хойд хэсэг нь говь, хээр хосолсон нутаг юм.
Дорноговь аймаг нь Монголын зүүн өмнөд хэсгийн талархаг гадаргатай хэсэгт оршдог. Гэхдээ энд Хутаг уул (1436 м), Оцол, Сансар, Их Багадулаан, Аргалант, Хан Баянзүрх хайрхан (1031 м) зэрэг уулууд бий, Нутгийн дундуур зүүн хойшоо баруун урагшаа их хотгор газар үргэлжилнэ. Аймгийн нутаг далайн түвшнээс дээш дунджаар 952 метрт оршино. Газар нутгийн хамгийн өндөр цэг далайн түвшнээс дээш 1436 метр өргөгдсөн Хутаг уул/Хөвсгөл сум/, хамгийн нам цэг нь далайн түвшнээс дээш 700 метр өргөгдсөн Далантүрүүгийн говь/Улаанбадрах сум/ юм. Дорноговь аймгийн нутагт том гол мөрөн, нуур байхгүй, харин газар доорхи усны их нөөц бий. Халзан уул, Бусийн Чулууны, Толь булгийн зэрэг рашаан устай. Нутгийн ихэнхэд говийн бор хөрс тархсан бөгөөд элс нилээд байдаг.
Захын цэгүүд
Хойд талын цэг - Зүүн уртрагийн 11000410511, хойд өргөргийн 4603715511 солбицолд орших Хүйтний хүрэн овоо Урд талын цэг - Зүүн уртрагийн 10805012511, хойд өргөргийн 4202314311 солбицолд орших Сулинхээр уул Баруун талын цэг - Зүүн уртрагийн 10703911511, хойд өргөргийн 4401815611 солбицолд орших Шинэ ус Зүүн талын цэг - Зүүн уртрагийн 11105715011, хойд өргөргийн 4304413011 солбицолд орших Уяа дамбын хоёр овоо
Нутгийн онцлог
-Чингис хааны төрийн их цагаан сүлдний дагуул 8 тугийн нэг бага цагаан тугийг хааны удмын тайж нар үе залгамжлан тахиж ирсний дотор Мэргэн ван Гүршихийн эзэмшилд, тус аймгийн Хөвсгөл сумын нутагт Хутаг уул, Авдрантай уулын зүүн талд байх Сүлдэн хөх толгойд тахиж байжээ. -Дорноговь аймаг нь өнөөгийн соёлт хүн төрөлхтний мөнхийн бүтээл болох ноён хутагт Данзанравжаагийн шашин, түүх, бичиг, соёлын өв дурсгалыг хадгалж үлдсэн юм. Ноён хутагт 1803 онд Түшээт хан аймгийн Мэргэн вангийн хошууны нутаг Шувуун шанд хэмээх газарт ядуу ард Дулдуйтын хүү болон төрж, хожим нь шашин төрийн зүтгэлтэн, гүн ухаантан, зохиолч, яруу найрагч, найруулагч, зураач, эм баригч, ая зохиогч, соён гэгээрүүлэгч хэмээн олноо алдаршиж, нэгэн биед багтаж ядсан их авьяас билэг, нэгэн хүн дааж ядсан өндөр их нэр хүндийн эзэн болсон юм. Тэрээр иргэний уянгын 500 орчим шүлэг, яруу найраг, 120 гаруй дууны ая дан, 50 орчим сүм хийдийг цогцлоон бүтээж, уран зураг, сийлбэр, жүжгийн зэрэг урлагийн бүхий л хэлбэрийг говь нутагтаа хөгжүүлсэн шашин, түүх, бичиг, соёлын аугаа их өв дурсгалыг үлдээсэн соён гэгээрүүлэгч байлаа. -Түшээт хан аймгийн Говь мэргэн вангийн хошууны нутаг Цавгийн ам, Эрдэнэ овоо, Үүдийн ус орчимд 1906 оноос жижиг суурин үүсгэж, хилийн цэрэг суулгаж, телефон утасны хороо, гаалийн хэсэг ажиллуулж эхэлснээр өнөөгийн Замын-Үүдийн шав тавигджээ. Тэр цагаас хойш Замын-Үүд нь улам өргөжиж Монгол улсын эдийн засаг, бараа эргэлтийн үндсэн ачааг үүрч, өмнөд хөрштэй харилцах үүд хаалга болж байгаа бөгөөд одоо тус сумын нутагт эдийн засгийн чөлөөт бүс байгуулах ажил эхлээд байна. -Хилийн Замын-Үүд, Хангийн боомтууд нь Монгол Улсын эдийн засаг, бараа эргэлтийн үндсэн ачааг үүрч, өмнөд хөрштэй харилцах үүд хаалга болж байна. -1944 оны мичин жилийн зуднаар олон мянган адуун сүргийг хил дээр тогтоон барьсан гавьяат үйлсийг бүтээгсэд манай аймгийнхныг “Их говийн зоригтнууд” хэмээх хүндэт алдарт хүргэсэн билээ. -Халхын голд Японы түрэмгийлэгчдийг бут цохих тулалдаанд тус аймгийн эрэлхэг хөвгүүд оролцож, аугаа их Эх орны дайнд Зөвлөлтийн ард түмэн ялалт байгуулахад агт морь, эд хөрөнгө, сэтгэл санааны дэмжлэг үзүүлж, ялалтыг хамтдаа байгуулсан юм. -1954 онд жилдээ 50 мянган тонн нефть үйлдвэрлэх хүчин чадалтай Зүүнбаяны нефтийн үйлдвэр, 1956 онд Улаанбаатар-Замын-Үүдийн 700 гаруй км төмөр зам ашиглалтанд орсон, жонш олборлох уулын гурван үйлдвэр үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн зэрэг нь тус аймгийн төдийгүй Монгол улсын хөгжил дэвшилд түүхэн үүрэг гүйцэтгэх эдийн засгийн томоохон ололтууд байлаа. -Дорноговь аймаг мах, ноос, түүхий эд бэлтгэх ажлыг сайн зохион байгуулж, улсад тэргүүн байр эзэлсэн тул Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн тогтоолоор 1942 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор, 1974 онд Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар мөн Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор тус тус шагнагдсан байна.
Түүх
Дорноговь аймаг ХI, ХII зууны үеийн Монголын эзэнт гүрний үед Онгуд аймаг, Манжийн ноёрхлын үед Түшээт хан болон Сэцэн хаан аймаг, Автономит төрийн үед Богд хаан уулын аймагт багтаж байжээ. Чингис хааны төрийн 8 хөлт их цагаан сүлдний дагуул 8 тугийн нэг, бага цагаан тугийг одоогийн Хөвсгөл сумын нутаг Сүлдэн хөх толгойд тахиж байсан түүхтэй. Говийн догшин ноён хутагт Данзанравжаа шашин, түүх, бичиг, соёлын аугаа их өв дурсгалыг үлдээсэн юм. Иргэний уянгын 500 орчим шүлэг, яруу найраг бичиж, 120 гаруй дууны үг аяыг зохиож,50 орчим сүм хийдийн барилгын зургийг зурж, бариулсан болон уран зураг, сийлбэр, жүжгийн зэрэг урлагийн бүхий л хэлбэрийг говь нутагт хөгжүүлсэн гавьяат үйлстэн байлаа.
Эртнээс нааш хилийн хаалга болсон Замын-Үүдээс Чойрыг дамжин их Хүрээ ордог гүнж зам, Чуулалт хаалгаас Улиастай ордог харчин буухиа өртөөний зам гэж хоёр их зам тус аймгийн нутгаар дайран гардаг байв. Энэ нь гадаад худалдаа, соёл нэвтрэх зам болж байсан юм. 1911 онд Монголчууд Манжийн эсрэг тэмцэлдээ ялж, олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсыг байгуулахад Мэргэн вангийн хошуу нэрийг сэргээн тогтоосон байна. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараагаар Монголын ард түмэн улс төр, нийгэм, эдийн засаг, соёлын амьдралд шинэ шинэ өөрчлөлт хийж, амжилт олж, хөгжил дэвшлийн замд орсон юм. Орон нутгийн засаг захиргааны зохион байгуулалтыг шинэчлэн, аймаг байгуулах шийдвэрийг 1930 онд Улсын Бага хурлын Тэргүүлэгчид, Засгийн Газар шийдвэрлэж, улмаар 1931 онд Дорноговь аймгийг байгуулснаар тус аймгийн шинэ үеийн түүх эхэлсэн билээ.
Байгаль, цаг агаар
Тус аймаг бүхэлдээ говийн бүсэд хамаардаг, говь хээр хосолсон нутагтай. Эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай, зуны улиралд +41 хэм хүртэл халж, өвлийн улиралд -40 хэм хүртэл хүйтэрдэг. Салхины дундаж хурд 4,2-4,6 м/сек, зарим үед 35 м/сек хүртэл ширүүсэх тохиолдол бий. Цаг агаарын тааламжгүй нөлөөлөл болох хүчтэй цасан ба шороон шуурга, ган, зудын аюул цөөн бус удаа тохиодог, сүүлийн жилүүдийн хуурайшилтын улмаас цөлжилтийн явц хурдасч байна. Говийн эмзэг байгалийг нөхөн сэргээх боломж хязгаарлагдмал. Гадаргын усны нөөц бараг үгүйгээс гүний усыг татаж ахуй амьдрал болон мал аж ахуй, газар тариалангийн үйлдвэрлэлд ашигладаг.
Аж үйлдвэр, тээвэр
Гадаргад нь кайнозойн эриний хурдас их тархсан бөгөөд хайлуур жоншны орд олонтой. Зэс молибден (цагаан суварга), чулуун нүүрс (Алагтогоо), төмөр (Чандмань уул) болон барилгын түүхий эдийн баялаг нөөц бий. Хайлуур, жонш олборлох уурхай байдаг.
Дорноговь аймгийн нутгаар төмөр зам нэвтрэн єнгөрөх бөгөөд Сайншанд хот нь манай орны төмөр замын чухал зангилаа юм. Дорноговь аймгийн Замын-Үүд нь Монголоос Хятад руу гарах хилийн том боомт юм. 2016 оноос Ханги боомт байнгын ажиллагаанд орсон.
Боловсрол, соёл, эрүүл мэнд
Дорноговь аймагт Ерөнхий боловсролын 5 сургууль, 17 дотуур байр, 21 цэцэрлэг, эрүүл мэндийн 72 байгууллага, Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв, Төмөр замын мэргэжил сургалт үйлдвэрлэлийн төв зэрэг эрүүл мэнд, боловсролын байгууллага үйл ажиллагаагаа явуулдаг.
Соён гэгээрүүлэгч Данзанравжаагийн нэрэмжит "Саранхөхөө" театр, Хүүхдийн ордон, Залуучуудын хөгжлийн төв, Иргэдийн хөгжил төв, Усан спорт сургалтын төв, Нийтийн номын сан, Орон нутгийн судлах музей, Ноён хутагт Данзанравжаагийн музей, "Миний нутаг" фм 101.5 радио, Бизнес радио 93.1, DTV телевиз,DSB телевиз Өнөөгийн Дорноговь, Дорноговийн шуудан сонин зэрэг соёл мэдээллийн байгууллагууд үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Ургамал амьтан
Хар сүүлт, хулан, янгир, аргаль зэрэг ховор ан амьтан элбэг.
Барилга
- "ТОБЭМ" ХХК
Орд газрууд
- Улаанбадрах сумын Дулаан уулын ураны орд, Францын "Арeво" групп - Мандах сумын Цагаан суваргын зэс молибдены орд, "МАК" ХХК - Хатанбулаг сумын Элстэйн төмрийн хүдрийн орд, “Мон-Лаа” ХХК - Даланжаргалан сумын Элдэвийн нүүрсний орд, "МАК" ХХК - Өргөн сумын шохой чулуу, цеолитын орд, цементийн үйлдвэр “Сэнж сант” ХХК
Жонш- Монросцветмет нэгдлийн уулын үйлдвэр Өргөн, Айраг, Даланжаргалан суманд ажиллаж Монгол улсын жоншны 30 хувийг үйлдвэрлэж байна.
- Даланжаргалан суманд “Кэйвин инвест” ХХК 98 хүртэл хувийн агуулгатай жонш баяжуулан Америк, Япон улсад экспортолдог.
- Айраг суманд БНХАУ-ын хөрөнгө оруулалттай “Янтай уул” ХХК жонш баяжуулан экспортолж байна.
Газрын тос 1. “Доншен газрын тос /Монгол/” ХХК 97-р талбай 2. “Golden sea petrolium" ХХК Тариач XV 3. “DWM" ХХК, “Манас гоби” ХХК Цагаан элс XIII, Зүүнбаян XIV 4. "Шунхлай энержи" ХХК Сулин хээр XXIII 5. "Сансарын геологи хайгуул" ХХК Төхөм хойд Х 6. “Зон Хэн Юу Тиан” ХХК Галба XI
“Доншен Монгол” ХХК нь Зүүнбаянд 2003 оноос газрын тосны хайгуул явуулж байна. Бүтээгдэхүүн хуваах гэрээнд заагдсан хайгуулын 5314 кв талбайд жилд 600 мянга орчим баррель түүхий нефть олборлож, экпортолж байна. Бүтээгдэхүүн хуваах гэрээний нөхцөл ёсоор эрэл хайгуулын үе шат 2010 онд дуусах бөгөөд үүнээс хойш олборлолтын үйл ажиллагааг эхлүүлэхээр төлөвлөгдсөн.
Хөгжлийн тулгуур салбар
1. Ашигт малтмал
-Зэс молибден
- Жонш
- Нүүрс
- Уран
- Бусад
2. Боловсруулах үйлдвэр
- Нефть
-Хими
- Кокс
-Хий
- Зэс
- Төмөр
3. Хүний хөгжил
- Техник, технологийн их сургууль байгуулах
- Мэргэжилтэй ажилчин бэлтгэх сургуулийг өргөтгөх
- Зам барилга, техникийн чиглэлээр түргэвчилсэн сургалт зохион байгуулах
- Анагаах ухааны коллежийн статусыг дээшлүүлэх
4. Хөдөө аж ахуй
- Мал аж ахуй
- Газар тариалан
-Тур оператор, жуулчны бааз
- Бэлэг дурсгал /ЖДҮ/
Эшлэл
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл  Ангилал:Монголын аймаг !
1939 он
Энэ онд нас барагсад
#
Од (департамент)
Од (Département Aude []) гэж Франц улсын дорнод өмнөд хэсгийн Окситани мужийн харьяат 6139 км² газар, 310 мянган хүнтэй департамент. Төв нь Каркасон.
Эшлэл
Ангилал:Францын департамент Ангилал:Окситанийн департамент Ангилал:1790 онд үүсгэн байгуулагдсан
Тажикистан
Төв Азийн 143 мянган км2 газрыг эзэлсэн дэлхийн 94-р том Тажикистан улс (бас Тажик ч гэнэ, тажикаар Тоҷикистон [тожикистон]) Дундад Азийнхаа Киргиз, Узбекистан болон төрөл хэлтний Афганистан, уулын цаадах Хятад гэсэн дөрвөн улсын нутгаар хүрээлүүлж, Вахан уулын жимээр таслагдан Пакистантай маш ойр оршдог. Үндсэндээ уулархаг, ялангуяа дорнод хагаст нь Памирын нуруу сүндэрлэн бий.
Дэлхийд 99-р олон буюу 7.4 сая хүн амтайгаас нийслэл Душанбед 10 хувь оршин сууж байна. 84 хувийг өмнө зүгийн иран төрлийн хэлтэй тажик үндэстэн, 14 хувийг умар зүгийн түрэг төрлийн хэлтэй узбек үндэстэн бүрдүүлдэг. Аль аль нь ислам шашин шүтнэ.
МЭӨ Согд, 819 оны Саман гээд Тажикистанд эрт дээрээс перс хэлтэн (тажикууд) амьдарч иржээ. XI зуунаас түрэгүүд нэвчиж, 1880-аад он болоход Оросын харьяанд орсон. 1924 онд тажикуудаар гол болгон Зөвлөлт Холбоот Улсын бүрэлдэхүүн дэх улс болоод өнөөгийн хил хязгаар тогтжээ. 1991 онд ЗХУ бутрахад тусгаар тогтносон бүрэн эрхт улсад дэвшээд Бүгд Найрамдах Тажикистан Улс (БНТажУ) болон өөрчлөн байгуулагдаж, тажик хэлээр улсын албан хэрэг бичдэг болов. Одоо ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлах бүгд найрамдах засагтай.
Эдийн хөгжлөөр тааруу, нэг хүнд ноогдох ДНБ-ийн хэмжээгээр (2011 онд 2000 ам.доллар) дэлхийд 159-р байрт жагсаж байгаа.
Нэр
Энэ улсыг монгол хэлнээ үндсэн хүн ам тажик үндэстнийх нь нэрээр нь энгийнээр «Тажик улс», товчоор «Тажик» хэмээнэ. Мөн тухайн улсад болон олон улсад хэрэглэгдэж буй -стан (улс орон гэсэн утга бүхий) дагаварыг залган «Тажикистан» гэнэ.
Газар зүй
left|thumb|200px|Сансраас харсан зураг thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг thumb|left|200px|Памирын нуруу thumb|left|200px|Каракуль нуур Тажик орон 143,100 хавтгай дөрвөлжин километр газар эзэлсэн Грекээс ялимгүй том буюу дэлхийн 95-р их нутаг дэвсгэртэй орон юм.
Байрлал
Хойд өргөргийн 36° — 41°, зүүн уртрагийн 67° — 75° дотор багтах ба Төв Азийн далайд гарцгүй орон билээ. Баруунаас зүүн зүгт 700 км, хойноос урагш 350 км сунасан. Өмнөд талаараа Афганистантай 1206 км, зүүн талаараа Хятад улстай 414 км, умард талаараа Киргизтэй 870 км, өрнөд талаараа Узбекистантай 1161 км газраар хиллэх ба хилийн нийт урт 3651 км болно.
Уул нуруу
Тажик орон 90 хувь уулархаг, талаас их хувь нь далайн түвшнээс дээш 3000 метрээс өндөрт оршдог. Нутгийн дорнод хагасыг Памирын нуруу эзлэх ба умард хэсэгт Тэнгэр уулын салбар нурууд болох, Туркетан, Алай, Зеравшан, Хиссарын нурууд хөндлөн чигт параллель тогтоцгоожээ. Алайн нуруунын ноён оргил нь Тандыкуль (5544 км) юм.
Памирын нуруунд Тажикийн хамгийн өндөр уул болох Исмаил Саманийн нэрэмжит оргил (7495 м) байхаас гадна Ибн Сины оргил (7134 м), Корженевскийн оргил, Тусгаар тогтнолын оргил (6974 м), Карл Марксын оргил сүндэрлэжээ.
Гол нуур
Тажикийн гол мөрд Амударья, Сырдарьягийн сав газарт хамаарна. Алайн нурууны арын Ферганын хөндийгөөр Сырдарья мөрөн урсаж Хужанд хот д.т.д. 320 м хүртэл нам доор газарт байдаг. Хөндийд Кайракумийн хиймэл нуур бий. Нурууны өвөрт байх Душанбегийн хажууд Нурекийн хиймэл нуур байна. Тажикийн хамгийн том нуур Каракуль (хар нуур) 380 км² талбайтай, ёроолдоо 236 м гүнд хүрдэг.
Памирт байх Федченкогийн мөсөн гол 77 км урт бөгөөд дэлхийд томоохонд тооцогдоно. Вахш зэрэг голыг нийлүүлсэн Панж гол нутгийн өмнөд хилээр урсаж Амударьяд цутгадаг.
Уур амьсгал
Тажик орны уур амьсгал газрын байцаас хамаарна. Нам доор газарт VII сард дунджаар +27°C, I сард +1°C байх бол Памирын нуруунд VII сард +7°C, I сард −18°C температуртай байна.
Гол мөрний хөндийн жилийн дундаж хур тунадас 500-600 мм бол уул нуруудад 1500 мм хүрнэ.
Хүн ам зүй
thumb|left|180px|Жимс худалдагч хархүү Тажик улс 2010 онд 7,564,502 хүнтэй (дэлхийд 96-р олон) байв. 34 хувь нь 0–14 насны багачууд, 62% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4 нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Жилийн дундаж өсөлт — 1.9%, бичиг үсэг тайлагдалт — 99.5%, дундаж наслалт — 65.3 жил, хүйсийн харьцаа — 0.99 эр/эм.
Хүн амын 84%-ийг тажик үндэстэн бүрдүүлэх ба узбек, киргиз, орос, татар, араб зэрэг үндэстэн угсаатан мөн амьдардаг.
Хот суурин
Тажик улсад одоогоор 18 хот байна. Үүнд:
thumb|left|180px|[[Душанбе]]
Эртний улс
thumb|200px|Саманы улс (819–999) Нийтийн тооллын өмнөх 4-р мянганд энд хүрэл зэвсгийн үеийн соёл иргэншил оршин байжээ хэмээн архелогийн судалгаагаар тогтоожээ. Бичиг сударт тэмдэглэгдсэнээр Тажик орны зарим хэсэг НТӨ 6-р зуунд Ахемены улсын харьяанд байсан ба Македоны Александрын байлдан дагуулалтаар грек Бактрын улсын мэдэлд оров. Нутгийн умар хэсэг эртнээс эдүгээ хүртэл «Согд» хэмээх газар орон бөгөөд энд худалдаа наймаа, газар тариалан, шилэн болон модон эдийн дарх эртнээс хөгжсөн.
Дараа нь Кушан улсын (30–375) мэдэлд байж будда, несторын христ, зороастр, манихейзм зэрэг шашин дэлгэрчээ. Цагаан хүннү (408–670)-ийн үед арабууд ислам шашныг дэлгэрүүлсэн ба өрнө дорныг холбосон торгоны зам бий болсон байв. thumb|180px|left|I Мансур (961–976)
Хоёрдугаар мянган
Дараагийн зуунуудад араб, төвөд, перс, түрэг, монгол хаадын мэдэлд явсаар 14-р зуунд Төмөрийн улс, 16-р зуунд Бухарын хант улсын харьяа нутаг болов. Бухарын Эмират Улс, Хокандын хант улсын мэдэлд орж байв.
Орос, Зөвлөлт
200px||thumb|19-р зууны тажик нутаг Хаант Орос Дунд Азийг байлдан дагуулж 1870 оноос хөвөнгийн тариаланд ач холбогдол өгөв. 1910-1913, 1916 онд бослого гарсаныг дарсан. Оросын иргэний дайны үед тусгаар тогтнохыг санаархсан ч Зөвлөлтийн улаан цэрэг ялж Зөвлөлтийн төрийн бодлогоор элдэв зүйл шашныг хориглож, сүм хийдийг хааж, хамтралжуулах аян эхэлжээ.
Тусгаар Тажик
Тажик улс ЗХУ-ыг бутардаг жил буюу 1991 оны 9 сарын 9-нд тусгаар тогтнолоо зарлан тунхагласан. 1992 онд НҮБ-ын гишүүнээр элсэв. Тажик хэлний эрх хэрэглээ дээшилж улсын хэл болов.
Улс төр
thumb|150px|right|Эмомали Рахмон 1994 оны 11 сарын 6-д батлагдсан үндсэн хуульд зааснаар тус улс ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан бүгд найрамдах засагтай.
Ерөнхийлөгч төр улс болон засгийн газрын тэргүүн болдог. 2003 оны 6 сарын 22-д бүх нийтийн зөвшөөрлөөр үндсэн хуулиндаа ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацааг 7 жил болгон зассан. 1994 онд БНТажУ-ын ерөнхийлөгч болсон Эмомали Рахмон 1999, 2006, 2013 онд дахин сонгогдоод байгаа.
Хууль тогтоох эрх мэдэл 5 жилээр сонгогдох «Мажилиси Олии» (Дээд Хурал)-д оногдоно. 33 суудалтай «Мажилиси милли» (Улсын Хурал), 63 суудалтай «Мажилиси намояндагон» (Төлөөлөгчдийн Хурал) хоёр танхимаас бүрдэнэ.
Эмомали Рахмон даргатай Тажикистан Улсын Ардын Ардчилсан Нам олон жил дангаар шахуу төр барьж байгаа бол Тажикистан Улсын Коммунист Нам, Тажикистан Улсын Исламын Сэргэл Нам, Тажикистан Улсын Эдийн Засгийн Шинэчлэлийн Нам, Тажикистан Улсын Хөдөө Аж Ахуйн Нам зэрэг хүч сул хэдэн нам парламентат ганц хоёр суудал авсан байдаг.
Эдийн засаг
Тажикистан улс тусгаар тогтносноос хойш аажмаар зах зээлийн эдийн засагт шилжиж байна. Тажикистанд авилга их байгаа нь эдийн засагт чөдөр болж байгаа.
thumb|200px|Хөнгөн цагааны үйлдвэр Тажикистан улсын эдийн засаг олон улстай харьцуулахад сул байна. 2013 онд Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ) 8.5 тэрбум америк доллартай тэнцэж байв. Нэг хүнд ноогдох нь 2200 доллар. Жилийн эдийн засгийн өсөлт 7.4%-ийн өсөлттэй байсан. 54% үйлчилгээ, 23% хөдөө аж ахуй, 23% аж үйлдвэрийн салбарт бүтээгдэв.
Инфляцийн түвшин 5%. Хөдөлмөрлөх хүчний 48% хөдөө аж ахуй, 41% үйлчилгээ, 12% аж үйлдвэрт ажиллаж байна. Тажикистаны иргэдийн 40-өөд хувь Орос зэрэг улсад очиж ажиллаж байна.
Хөвөн давуу, хөнгөн цагаан голлон экспортолдог. Хөвөн даавуу хөдөө аж ахуйн салбарын 60%-ийг бүрдүүлж байгаа ба салбарын ажиллах хүчний 75%, тариалангийн талбайн 45%-ийг эзэлж байна. Хөнгөн цагааныг төрийн өмчит компани олборлож байгаа ба Дунд Ази төдийгүй дэлхийд хөнгөн цагаан үйлдвэрлэлээр дээгүүр байрт бичигдэж байна.
Тажикистан улсад Афгантай холбогдсон хар тамхины наймаа гэх мэт далд эдийн засаг хөгжжээ.
thumb|200px|Хүнсний захын жимсний худалдаа thumb|200px|Экспортын барааны бүтэц
Тажикистаны Вахш, Панж голуудад усны эрчим хүчийг ашиглан цахилгаан гарган дотооддоо хэрэглэх болон гадаад улс руу экспортолж байна. Тажикистаны Нурек УЦС-ын далан дэлхийд хамгийн өндөр далан юм.
Холбоос
Ангилал:Азийн орон Ангилал:Далайд гарцгүй орон Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон Ангилал:Төв Ази Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс
Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн
Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн (хялбаршуулсан ханз: 河南江北等处行中书省) (Энгийнээр орчуулбал мужийн тогтолцоо) нь Юань улсын үеийн орон нутгийн син жун шу шэн буюу төвлөн засах яамны төлөөний муж юм. Уг газар орон нь Төвлөн засах яамнаас томилогдсон түшмэд нарт харъяалагдаж байсан. Одоогийн БНХАУ-ын Жяньсү, Аньхуй мужуудын хойд хэсэг, Хэнань муж, Хүбэй мужийн хойд нутаг, Шаньдун мужийн баруун өмнөд нутгийг хамран оршиж байсан. 1276 онд Сүн улсыг мөхөөснөөр газар нутгийг нь хувиарлаж Жяньжэ чөлгөөг байгуулсан. Сүүлээр 1284 онд Хэнань нутгийн син жун шу шэн, 1285 онд Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн зэргийг байгуулж, Жяньжэ нутгийн син жун шу шэнээс тусгаарласан.
1291 онд Хэнань, Жяньбэйгийн син шэнийг нэгтгэн Бяньлянь чөлгөөд төвлөрүүлж, 3 зам, 12 чөлгөө (лу), 7 фу, 1 жөү-тэйгээр байгуулсан. 1376 онд Мин улсын үед татан буугдсан.
Засаг захиргааны нэгж
1291 онд Хэнань, Жяньбэйгийн син шэнийг нэгтгэн Бянь Лянь хотод төвлөрүүлж, 12 чөлгөө (лу), 7 шилтгэн (фу)-тайгаар байгуулсан. 1376 онд Мин улсын үед татан буугдсан. Жяньши зам Хуайдун зам 淮东道: Жинхубэй зам 荆湖北道:
Холбоотой мэдээ
Ангилал:Юань улс Ангилал:Хятадын түүх Ангилал:Юань улсын засаг захиргааны нэгж