cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сургууль 2013
Гадаад холбоос
Ангилал:2010-аад оны телевизийн цуврал кино Ангилал:Инээдмийн телевизийн цуврал кино Ангилал:К-Драма
Хохенфридбергийн тулалдаан
Хохенфридбергийн тулалдаан нь 1745 оын 6 дугаар сарын 4 нд Аугаа Фридрихээр удирдуулсан Пруссийн арми Карл Александер Лотарингийн ханхүүгийн удирдлаган доорх Австрийн армийг бут цохисон юм. Энэхүү тулалдаан нь 7 жилийн дайны эхлэл байсан гэж түүхчид үздэг.
Эшлэл
Ангилал:Aвстрийн өв залгамжлалын дайны тулалдаан Ангилал:Саксоны түүхэн дэх тулалдаан Ангилал:Пруссийн тулалдаан Ангилал:фридрих II (Пруссийн хаан) Ангилал:1745 он Ангилал:Силезийн түүх
Хажидсүрэнгийн Болормаа
Намтар
Болормаа 1964 онд Улаанбаатарт төрж 47 дугаар дунд сургуулийг дүүргэсэн. Украины Львов хотын Геологийн факультетийн геохимийн ангид суралцан 1982 онд төгсчээ. Мөн тэр үед Ц.Элбэгдоржтой танилцан гэр бүл болсон.
Лавлах холбоос
Ангилал:Геохимич Ангилал:Монголын ерөнхийлөгчийн эхнэр Ангилал:Украины их сургуулийн төгсөгч Ангилал:Улаанбаатарын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1964 онд төрсөн
Хиндү шашин
Хиндү шашин нь Өмнөд Азийн Энэтхэгийн хойгийн зонхилох шашин юм. Хиндү шашныг шүтэгчид нь Санатана Дарма (Санскрит хэлээр "мөнхийн хууль" гэсэн үг) гэдэг.
Цахим холбоос
Audio
Ангилал:Дэлхийн шашин
Саломон Калу
Саломон Калу (Salomon Kalou, 1985 оны наймдугаар сарын 5-нд төрсөн) Кот-д'Ивуарын хөлбөмбөгчин бөгөөд Английн Премьер лигийн Челси багийн жигүүрийн довтлогооны бүсэд тоглодог. Өмнө нь тэрээр Нидерландын Фейеноорд багт тоглож байв.
Калу «Челси» багт 2006 оны тавдугаар сарын 30-нд 9,000,000 фунт стерлингээр худалдагдан ирж байв.
Саломон Калу нь Кот-д'Ивуарын шигшээ багийг төлөөлөн тоглодог.
Шагналууд
Челси
Холбоос
Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Кот-д'Ивуарын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:АСЕК Мимозас багийн тоглогч Ангилал:Фейеноорд багийн тоглогч Ангилал:Экселсиор Роттердам багийн тоглогч Ангилал:Челси багийн тоглогч Ангилал:Лилль багийн тоглогч Ангилал:Херта багийн тоглогч Ангилал:Ботафого багийн тоглогч Ангилал:Кот-д'Ивуарын хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:Кот-д'Ивуарын олимпын оролцогч Ангилал:Хөлбөмбөгийн Африкийн аварга Ангилал:УЕФА Аваргуудын Лигийн аварга Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Ивуарчууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Пе-2
Пе-2 нь Зөвлөлтийн нисэх онгоцны зохион бүтээгч Владимир Петляковын бүтээсэн дайрагч, шумбан-бөмбөгдөгч онгоц юм. Энэхүү онгоц нь сөнөөгч онгоцны халхлалтгүйгээр бие даан байлдааны даалгавар гүйцэтгэх боломжтой. Учир маневр, хурд, жолоодлогын /нисэх хүчний хэллэгээр дуулгавартай/ хувьд хөнгөн бөгөөд зарим тохиолдолд сөнөөгч онгоцны үүрэг гүйцэтгэж байсан.
Цахим холбоос
Ангилал:Бөмбөгдөгч онгоц Ангилал:Шумбан бөмбөгдөгч онгоц Ангилал:Хоёр хөдөлгүүрт нисэх онгоц Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл Ангилал:Финландын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл Ангилал:Анхны нислэг 1939 он
8 сарын 13
8 сарын 13 нь Григорийн тооллын жилийн 225 дахь (өндөр жил бол 226 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 140 өдөр үлдэж байна.
Энэ өдөр нас барагсад
0813 #13
Сэлэнгэ аймаг
Сэлэнгэ (монгол бичгээр:, сэлэнггэ) — Монгол улсын аймаг. 1921 оны ардын хувьсгалын өлгий нутаг болсон бөгөөд 1934 онд байгуулагджээ.
Газар зүй
thumb|[[Сэлэнгэ мөрөн]] Сэлэнгэ аймаг нь Монгол улсын хойд хэсэгт Орхон Сэлэнгийн савын дунд зэргийн уулс бүхий нутгийг эзлэн оршино. Аймгийн нутгийн баруун хойд хэсгээр Юрийн хурдас, өмнөд хэсгээр нь герциний боржин, зүүн хэсэгт нь гүний боржин тархжээ. Аймгийн нутагт нүүрс (Улаантолгой, Шарын гол), төмөр (Төмөртэй, Төмөртолгой), алт (Ноёд,Их Алтат, Бугант, Бороо, Заамар, Ноён уул, Толгойт) болон барилгын материалын баялаг бий.
Амьтан ургамал
Нутгийн уулархаг хэсгээр (42%), ой хөвч тайга, бусад хэсгээр бэлчээрийн ургамал, гол мөрдийн хөндийгөөр шугуй ургажээ. Ойн ба хээрийн амьтад тархсан.
Аж үйлдвэр
Сэлэнгэ аймаг нь газар тариалан голлон хөгжүүлсэн аймаг юм. Манай орны газар тариалангийн талбайн үлэмж хэсэг энэ аймгийн нутагт Орхон Сэлэнгийн савд төвлөрсөн юм. Улсын үр тарианы 40 орчим хувийг үйлдвэрлэдэг, 570,000 гаруй малтай. Сэлэнгэ аймагт мод боловсруулах, гурилын, хүнсний, спирт бал бурамын үйлдвэр, вагон засварын газар бий. Сүхбаатар хот нь төмөр ба авто замын гол зангилаа нутаг бөгөөд манай хилийн байнгын чухал гарцын нэг юм.
Сумд
ЗХУ-д өрнөсөн перестройка буюу өөрчлөн байгуулалтын нөлөө 1980-аад оны дунд үеэс Монгол оронд нэвтэрч, төр засгийн үйл ажиллагааг шүүмжилсэн үгс үе үе сонсогдох болжээ. Энэ байдал аажмаар хүрээгээ тэлсээр Сэлэнгэ аймагт 1987 онд анхны ардчилсан холбоо байгуулагдаж. Нороврагчаа-Сэлэнгэ аймгийн дүрслэх урлагийн салбарын эрхлэгч, Мэндбаяр-Бумцэндийн нэрэмжит 1-р 10 жилийн сургуулийн шугам зургийн багш, Төмөрбаатар/мангар төмрөө хочит/Сэлэнгэ аймгийн цагдан сэргийлэх газрын цагдаа, Энхболд жижиг– аймгийн ҮЭХ-ны ажилчин залуучуудын хэлтсийн зааварлагч П.Баяраа-аймгийн МХЗЭ-ийн хорооны Үзэл суртлын хэлтсийн эрхлэгч болон бусад нөхөд байсан  Тэр үед Сэлэнгэ аймгийн МХЗЭ-ийн хорооны 1-р нарийн бичгийн дарга Р.Нямсүрэн,2-р нарийн бичгийн дарга Тогтохням,Санхүү хэлтсийн эрхлэгч Бор, Ажилчин залуучуудын хэлтсийн эрхлэгч Алаксандр нар ажиллаж байсан бөгөөд Сэлэнгийн долигоо чуулгын шинэ байр ашиглалтанд орж бүх сумдын урлагийн үзлэг зохион байгуулагдан чуулгад уран сайханчдаа сонгон авч байсан. Сэлэнгэ аймгийн ардчилсан холбоо байгуулах анхны цугларалтаа Сэлэнгийн долигоо чуулгын байранд нууцаар зохион байгуулах ажлыг ажил үүргийн хувьд аймгийн залуучуудын эвлэлийн хорооны үзэл суртлын хэлтсийн эрхлэгч П.Баяраа, ҮЭ хорооны ажилчин залуучуудын зааварлагч Энхболд нарт оногдож бид хоёр чуулгын жижүүртэй хуйвалдан арын хаалгаар орж тайзан дээр хөшигний ард ардчилсан холбооны гишүүд тангараг өргөж ажил үүргийн хуваар гаргаж цэнхэр өнгөөр радаторлаж  бор цаасан дугтуйтай тангаргийн бичиг ажлын удирдамжаа авч байв. УБ-аас С.Зориг хотын МХЗЭ хорооны зааварлагч, Р.Гончигдорж МУИС-ийн багш нар ирж уулзаж санал бодлоо солилцон цаашдын хийх ажлаа ярилцаж байсан  билээ.
Сэлэнгэ аймгийн ардчилсан холбооны анхны зохицуулагчаар Сэлэнгэ аймгийн дүрслэх урлаг,урчуудын эвлийн хорооны салбарын эрхлэгч, Нороврагчаа сонгогдон ажиллаж байсан нь  ардчилсан холбооны анхны зохицуулагч удирдагч юм.
Эх сурвалж
Ангилал:Монголын аймаг
Зайсан толгой
Зайсан толгой нь Улаанбаатар хотын өмнө талд орших толгой юм. Улаанбаатар хотын төв хэсгийг тольдон харах боломжтой, Улаанбаатарынхны чөлөөт цагаа өнгөрөөх болон жуулчдын очих дуртай газруудын нэг.
Зөвлөлтийн дайчдын дурсгалын цогцолборт газар
Зайсан толгойн оройд Зөвлөлтийн дайчдын дурсгалын цогцолбор бий. Халхын голын байлдаанд эрэлхэгээр байлдаж амиа алдсан Зөвлөлтийн цэргүүдийн дурсгал болгож барьсан уг цогцолборыг 1969 онд архитектор А.Хишигтээр ахлуулсан уран барилгачид барьж эхэлсэн бөгөөд 1971 он буюу Ардын хувьсгалын 50 жилийн ойгоор нээлтээ хийсэн. Цогцолборын доод ханан дээр “Энд Зөвлөлтийн дайчдын дурсгалыг тэнгэрт нартай хамт мөнхлөв, газарт галтай цуг дархлав” гэсэн үгийг сийлжээ. Орой өөд 612 гаруй гишгүүр бүхий 300 метр урт шатаар өгсөж Зөвлөлтийн цэрэг эрийн хөшөө бүхий дугуй ханаар хүрээлэгдсэн талбайд хүрнэ. Талбайн төв дунд 3 метрийн голчтой мөнхийн гал буюу тулга байдаг бөгөөд амь үрэгдсэн дайчдын гэгээн дурсгалыг үүрд дурсан санахыг бэлгэдсэн байдаг. Дугуй хананы тойрог урт нь 60 метр бөгөөд төмөр бетоноор цутгаж хийжээ. Хананы гадна талаар Монгол Зөвлөлтийн гавъяаны одонгуудыг товойлгон сийлж Монгол үндэсний хээ угалзаар чимсэн байдаг бол хананы дотор талд шилэн шигтгэмэлийн аргаар урласан хоёр орны ард түмний найрамдалт харилцааг он дарааллаар илэрхийлсэн зураглал бий.
Зөвлөлтийн дайчдын хөшөөний цогцолборын нэг хэсэгт Берлин хүрсэн танкийн хөшөө багтана. Монголын ард түмний хандивын хөрөнгөөр “Хувьсгалт Монгол” танкийн цувааг байгуулж 1943 онд Зөвлөлтийн армид бэлэглэж байсан түүхтэй бөгөөд энэхүү танк нь Берлин хүртэл аялан гарамгай гавъяа байгуулж БНМАУ, ЗХУ-ын есөн одонгоор шагнагджээ. Хөшөөг байгуулахдаа налуу өндөрлөг төмөр бетон суурин дээр танкийг баруун зүг харуулан байрлуулж, суурийн зүүн хананд түүний явсан замыг сийлж, баруун хананд нь гавъяаны одонгуудыг нь товойлгон хийсэн байна. 2003 онд хотын төв болон Зайсангийн хоорондох замын уулзвараас нүүлгэж зайсанд аваачсан байна.
Нэрийн түүх
Хар дархадын шавийн ардууд хязгаар нутгаас хүрээнд ирээд Богд эзнийхээ морин зүгт орших энэ толгойн аманд буудаг байжээ. Мөргөлчид өвөр Зайсанд бууж, дээдэс нь мөргөл тахилга хийж өнгөрдөг байсан учир тэр үеэс буюу 1978 оноос "Зайсан толгой" хэмээн нэрлэх болсон байна. Зайсан гэдэг нь Богдын их шавийн отгийн даргыг нэрлэдэг. Мөн энэ үеэс Манжийн Монгол сайд Юндэндоржийн санаачилгаар Туул голын боргиог ариулан тахиж "Ариун болтугай" гэсэн төвөд үгийг чулуугаар өрж тавьсан түүхтэй.
Гэвч Ардын хувьсгалын 15 жилийн ойг тохиолдуулан "Соёмбо" үсэг болгон, хажуу дахь тоог жил бүр өөрчлөх болжээ.
Дэлгэрэнгүй сурвалж
Ангилал:Улаанбаатар хотын хөшөө Ангилал:Хан-Уул дүүрэг Ангилал:Монголын хөшөө Ангилал:Дэлхийн 2-р дайны дурсгалын хөшөө
Сомапура Махавихара
Сомапура Махавихара (Somapura Mahavihara; Бенгал хэл:সোমপুর মহাবিহার) нь Бангладешийн Наогаоны Пахарпурт оршдог. Тус оронд оршдог буддын вихаруудын хамгийн алдартай нь Сомапура Махавихара бөгөөд 1985 онд ЮНЕСКО дэлхийн өвд бүртгэн авчээ. Уг байгууламжийг сэргээн засварлах хамгаалахын тулд НҮБ-аас 5.6 сая ам.доллар зарцуулаад байна. Дөрвөлжин хэлбэрийн бүтэцтэй уг байгууламж нь 177 бясалгалын гонхонтой, Буддын шашны суварга хэлбэртэй. Өрөөнүүдэд лам нар оршин суух буюу бясалгал үйлдэнэ. Гол шүтээний ойролцоо хэмжээ, хэлбэр дүрсээрээ ялгаатай, сийлбэр, чимэглэл, уран бичлэг, зоос, шаазан чимэглэл бүхий маш олон тооны суваргууд байдаг. Энэ газарт Сомапура Махавихарагийн олон тооны буддын сүмүүд нь 27 акр газар эзлэн оршдог. Уг цогцолбор нь зөвхөн буддынх гэлтгүй, Жайнизм, Хинди шашны аль алиных нь онцлогийг агуулсан байдгаараа ихэд өвөрмөц. Пахарпурт хийгдсэн малтлагын үр дүнгээс харвал Сомапура Махавихараг энэ нутагт оршин тогтнож байсан Пала улсын хаан Дхармапала (781-821) байгуулсан нь нотлогддог. Түвдийн эх сурвалжуудад тэмдэглэснээр Дхармапалагийн залгамжлагч Девапала бариулсан гэсэн санаа цухуйдаг байна. Мөн Пахарпурын баганын бичээст Девапалагийн залгамжлагч Махендрапалагийн 5-р онд бүтээв гэсэн байдаг ажээ.
XI зууны үед Варманы хаан Вангагийн арми халдан довтолж, уг байгууламжийг галдан шатааж байжээ. XII зууны хоёрдугаар хагаст буюу Сена хааны үед Вихаруудын нөлөө буурсан бөгөөд XIII зуун гэхэд Исламын байлдан дагуулалтаас болж, орхигдон мөхжээ. Уг шашны төвд Түвдийн лам нар маш олноороо даяанчлан суудаг байсан гэдэг.
Цахим холбоос
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв Ангилал:Бангладеш дахь дэлхийн соёлын өв Ангилал:Бангладешийн барилга байгууламж Ангилал:Буддын шашны хийд Ангилал:Ражшахи муж Ангилал:Хийдийн туурь
Мадина Садуакасова
Мадина Садуакасова (Мәдина Бақытжанқызы Сәдуақасова; 1979 оны 9 сарын 8-нд Казахстаны Алматыд төрсөн) Казахстан улсын поп дуучин, телевизийн хөтлөгч. Казахстан улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн (2011). Казахстаны залуучуудын холбооны шагнал (2009 он). Хүндэт тэмдэгийн эзэн (2017).
Тэр 2014 оны 2-р сарын 2-нд гэрлэсэн. Түүний нөхрийн нэр Олжас Смагулов, тэрээр "Хабар" телевизийн сувагийн ерөнхий редактор хариуцсан ажилладаг.
Ангилал:Казахстаны дуучин Ангилал:Казахууд Ангилал:1979 онд төрсөн
Зүүн Туркестан
Зүүн Туркестан нь уйгуруудын амьдардаг өмнөд Шинжааныг хамардаг түүхэн муж юм. Энэ нэрийг оросууд 19-р зуунд "Хятадын Туркестан" гэсэн нэрийн оронд анх хэрэглэжээ. 20-р зуунаас уйгурийн салан тусгаарлагчид энэ нэрийг хэрэглэх болжээ. Уйгарыг Шинжааны урд 6 хот. Зүүнгарын манжид эзлэгдсэний дараа олон тооны казахууд Шиньжянд 18-20-р зууны эхэнд нүүн ирж Шинжааны хятад бус хүн амын ихэнхийг түрэгүүд бүрдүүлэх болсоноос Зүүн Туркестан нэрийг заримдаа нийт Шинжаанд хамааруулан хэрэглэдэг.
Эшлэл
Ангилал:Ойрад Ангилал:Зүүнгарын хаант улс Ангилал:Хятадын газар зүй Ангилал:Моголистан
Монгол ардын аман зохиол
Монгол ардын аман зохиол бол маш эртнээс нүүдэлчин монголчууд өөрсдийн өвөрмөц түүх соёл, зан заншил, амьдралын хэв шинжийг үр удамдаа өвлүүлэн дамжуулахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн Монгол үндэстний баялаг өв уламжлалын маш чухал хэсэг юм.
Хөдөлмөрийн эдийн засаг
Хөдөлмөрийн эдийн засаг нь зах зээл болон хөдөлмөрийн харилцааны хоорондын хамаарлыг судалдаг.
Монгол ардын аман зохиол
Ардын аман зохиолын үндсэн төрлүүд:
Ангилал:Монгол ардын аман зохиол
Хосе Марти
Монгол Улсын Улаанбаатар хотын 52 дугаар дунд сургууль энэ хүний нэрэмжит юм.
Ангилал:Испани-Америкийн дайны хүн Ангилал:Зохиогч Ангилал:19-р зууны утга зохиол Ангилал:Испани хэлээрх утга зохиол Ангилал:Кубын утга зохиол Ангилал:Кубын зохиолч Ангилал:Кубын улс төрч Ангилал:Уянгын шүлэгч Ангилал:19-р зууны чөлөөт өрлөгчин Ангилал:Хаванагийн хүн Ангилал:Латин Америкийн зэвсэгт хүчний түүх Ангилал:Кубачууд Ангилал:1853 онд төрсөн Ангилал:1895 онд өнгөрсөн
Бадарчин 93 явган аялал
Таяг тулж, хавчиг үүргэвч мөрлөн хорвоог хоёр зээрдээрээ туулдаг бадарчингийн тухай та бишгүй л сонсоо байлгүй. Жалгаар нэг тарж, орчлонгийн явдлаас тусгаарлагдсан талын монгол-чуудад бадарчин шинэ соргог мэдээлэл тээж ирдэг байж. Бас бадарчин явсан газар балагтай ч гэдэг. Энд тэндхийн түмэн хэлийн хүмүүстэй уулзахдаа аргалахыг аргалж, залилахыг нь залилж, тус дэм болох нэгэнд нь тусалж явдаг бадарчин хэмээгч нь ямартаа ч юм үзэж, нүд тайлсан нэгэн байлаа. Гэхдээ энэ удаа би уншигч танаа шинэ цагийн бадарчингийн тухай өгүүлэх юм. Дэлхийн олон орноор унаатай, унаагүй хэрэн хэсч, Монгол гэдэг нэрийг дуурсгаж явсан энэ эрхэм бол Ичинноровын Дэндэв гуай билээ. Түүнийг манайхан “Бадарчин-93” аяллаар нь сайн мэднэ. Банхар нохойгоо дагуулан гарсан бадарчингууд Оросын өргөн уудам нутаг, Америкийг хөндлөн гулд явганаар туулсан юм. Энэ аяллаас гадна И.Дэндэв гуай дэлхийн 20 гаруй оронд ажил хэргийн болон амин хувиараа хөл тавьсан байдаг.
'''Нэг. Буриадаас Монголын зүгт ...''' Дэндэв гуайн аав Ц.Ичинноров2 1900 онд Буриадад төржээ. 1913 оны үед буриадууд элэг нэгтнээ зорин ирэх урсгалын түрүүчээр Ичинноров гуай гэр бүлээрээ Монголд ирсэн гэдэг. Ирээд Туул голын орчим мал маллан сумын намын үүрийн дарга, нэгдлийн агент зэрэг ажил хийж байв. Зүв зүгээр ажлаа хийн амар жимэр амьдарч явсан энэ айлын халуун голомтыг хэлмэгдүүлэлтийн сүүдэр тойрсонгүй. 1938 онд хилс хэргээр баривчлагдан 10 жил хорих ялаар шийтгүүлж, биеэр эдэлсэн байна. Хэрэг хийсэндээ бус буриад үндэстэн гэдэг нь шоронд орох хангалттай шалтаг байжээ, тэр үед. Ичинноров гуайн гэргий ч мөн буриад эмэгтэй. Буриадаас 1925 онд Монголд ирснээр хань нөхөртэйгээ учирч, тоонот гэрээ босгон 10 хүүхэд төрүүлж өсгөжээ. Тэдний хоёр дахь хүү нь өдгөөгийн шинэ цагийн бадарчны нэг болох Дэндэв гуай юм.
'''Хоёр. Эмч, хэлмэрч, сэтгүүлч''' Шинэ цагийн бадарчин маань 1934 онд Төв аймгийн Мөнгөнморьт суманд төржээ. Тэр үеийн хүүхдүүдийн л адил өсч, долдугаар ангиа дүүргэн, МУИС-ийн бэлтгэл ангид оржээ. Үүнийгээ үргэлжлүүлэн тус сургуулийн анагаах ухааны факультетийн хүн эмнэлгийн ангийг төгссөн нь 1958 он байлаа. Төгссөнийхөө дараа хаа холын Завхан аймагт хуваарилагдан Завхан аймгийн эрүүлжүүлэх 32 дугаар бригадын даргаар хоёр жил гаруй ажилласан байна. Дараа нь Өмнөговь, Улаанбаатарт эх барих, эмэгтэйчүүдийн эмчээр ч ажиллаж байж. 1964 онд эмнэлэг биеийн тамирын диспансерт эмчээр ажиллах болсон нь дэлхийг хэрэн хэсэх ажлынх нь эхлэл байсан гэхэд болно. Тэнд орсноосоо хойш Монгол улсад биеийн тамир спортыг хөгжүүлэх, олимпизмийн үзэл санааг сурталчлах ажилд бүхий л амьдралаа зориулжээ. И.Дэндэв гуай ажлынхаа чөлөө заваар орос, англи, франц хэлийг бие даан сурчээ. Энэ гурван хэлээр ус цас шиг ярина. Тиймдээ ч олон улсын тэмцээн уралдаан, хурал цуглаанд хэлмэрч, эмчийн үүргийг давхар гүйцэтгэдэг байв. Хожим Францын Сорбоны их сургуульд хэлний мэдлэгээ сайжруулан суралцсан гэсэн. Хэлний хувьд өдөрт хоёр цагийг заавал зарцуулна. Сурчихсан гээд хаялгүй улам л гүнзгийрүүлэн судалж суудаг байжээ. Хожим тэтгэвэрт гарсан хойноо ч өнөө л хэлээ "нухаж" суудаг байсан нь юмны оройд гарчихлаа хэмээн эрдэж бардаж яваагүйнх нь тод жишээ болох биз ээ. Түүний гэрийн номын сангийн бараг 80 хувь нь хэл шинжлэлийн холбогдолтой номууд байсан гэж хүүхдүүд нь дурсч байна. Ажил хэргийн улмаас дэлхийн олон оронд очсон, аялсан тэмдэглэлээ төвийн сонин хэвлэлд байнга хэвлүүлж, олны хүртээл болгож байсныг одоо ч харж болно. Мөн найруулагч Г.Нямдаваатай хамтран "Манай цүндгэр" хүүхдийн уран сайхны кино зохиол бичсэн нь дэлгэцэнд мөнхөрчээ. Түүний 1982 онд бичиж, хэвлүүлсэн "Аян замын тэмдэглэл" номд нь явсан газрын сонин хачин, хүн ардын амьдрал, ёс заншил, манай тамирчдын амжилт ололт, ялалт ялагдал гээд маш сонирхолтой олон нийтлэл багтсан байдаг юм билээ. Монголын тамирчид дэлхийн хэмжээний тэмцээн уралдаанд оролцож эхлэхэд Дэндэв гуай хэлмэрч, эмч бас сэтгүүлчээр байнга хамт явдаг байв5. Гурван хүний хийх ажлыг нэг хүнд даатгах нь зардал мөнгөнөөс эхлээд хамаагүй хялбар байсан биз ээ. 1967 онд Мексикийн нийслэл Мехико хотод зохиогдсон зуны XIX олимпийн тоглолтын өмнөх чөлөөт бөхийн тэмцээн, 1968 оны Францын Греноблийн өвлийн X Олимпийн тоглолт, 1976 онд Канадын Монреал хотод зохиогдсон зуны XXI олимпийн тоглолтод Монголын багийн хамгийн хэрэгтэй хүн нь манай "бадарчин" байсан гэдэг. Мөн 1974 онд Туркийн Стамбул хотод болсон Ази тивийн VII их наадам, 1975 онд Ром хотод зохиогдсон олон улсын олимпийн их хурлын төлөөлөгч, 1974, 1978 оны Азийн зуны долоо, наймдугаар тоглолт 1971 онд Японд болсон идэрчүүдийн чөлөөт бөхийн аварга шалгаруулах тэмцээн, 1984 онд Испанид болсон идэрчүүдийн самбо бөхийн тэмцээн, 1990 онд Итали, Японд болсон чөлөөт бөх, сонгомол бөхийн барилдааны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн гээд олон тэмцээн уралдаанд эмч, хэлмэрч бас сэтгүүлчээр ажиллаж явжээ.
'''Гурав. Бас тамирчин''' Тэрээр өөрөө спортын эмч төдийгүй тамирчин байжээ. Шатар, байт сур, гүйлт, уулын спортын зэрэгтэй тамирчин, нэртэй явган аялагч юм. Завханы Отгонтэнгэр, Хэнтийн нурууны ноён оргил Асралт хайрхан, Увсын Цагаан шувуутын оргилд гарах эр зориг шалгах, амь дүйсэн авиралтыг амжилттай хийсэн байна. Шатар ч сайн тоглоно. Тэтгэвэрт гарсны дараа хийдэг гол ажлынх нь нэг шатар байж. Өдөржингөө тоглоод алга болж өгнө. Гүйлт бол амьдралынх нь дадал зуршлын нэгээхэн хэсэг байсан гэхэд болохоор аж. Учир нь халуун, хүйтэн, цас, бороонд ялгаагүй долоо хоногт 60-70 км зам гүйдэг байв. Гүйлтийн маршрут нь Улсын Их дэлгүүрийн урдаас зүүн тийшээ гүйж, Эрүүлийг Хамгаалах яамны хажуугаар Их тэнгэрийн засмалд орж, Их тэнгэрийн гүүрээр гарч, Туул голын урд хаяагаар Зайсан толгойн чиглэлийн автобусны замыг даган гүйсээр гарсан газраа ирдэг байж. Эхэндээ ганцаараа гүйдэг байснаа сүүлдээ бараг нэг том баг болсон гэдэг. Учир нь гүйлтэндээ 30-40 хүнийг уруу татаж, идэвхтэй гүйгч болгожээ. Гүйхээс гадна өвлийн идэр есийн хүйтэнд Туул голын харзанд тогтмол ордог заншилтай байж. Тиймдээ ч ханиад энэ тэр хүрч байгаагүй гэдэг.
'''Дөрөв. Аялагч''' Аялах гэдэг хоббигоо жинхнээр нь биелүүлсэн хүн бол мөн л бидний яриад байгаа эрхэм билээ. Ажил төрлийн шугамаар дэлхийн олон оронд очихоос гадна явганаар олон зуун км замыг туулжээ. Үүний жишээнд "Бадарчин-93"-ыг нэрлэж болно. Монголоос гараад Америк хүрэхэд 9785 км алхсан гэдэг юм. Тэр үед И.Дэндэв гуай 60 настай байжээ. Багийн бусад гишүүд нь Житкундогийн холбооны ерөнхий захирал П.Батзориг, дасгалжуулагч Л.Нацагням, Монголын цэвэр цусны банхар нохой нар. Залуу, дунд, ахмад гурван үеийн төлөөлөл банхараа дагуулж гараад жил хоёр сарын дараа явсан зорилгоо биелүүлээд эх орондоо эргэн ирж байсан нь саяхан мэт. Тэдний аялал амар хялбар байсангүй. Монголоос гараад Якут хүрэхэд ивээн тэтгэнэ гэж амлаад байсан газар нь мөнгөө шилжүүлээгүйгээс болж нэг сар тэнд саатжээ. Тэгээд П.Батзориг Улаанбаатарт эргэн ирж хэдэн төгрөг олоод аяллаа цааш үргэлжлүүлж байв. Якутын эзгүй зэлүүд газраар явахад баавгайд бариулах аюулаас банхар нь аварч байж. Усгүй, хэлэн дээрээ тавих хоолгүй өдрүүд олонтаа таарч байсан төдийгүй банхрын хоолыг өөрт нь даатгаад орхижээ. Учир нь банхарт илүүчлэх хүнсгүй өдрүүд олон тохиож байлаа. Харин нохой нь энд тэндээс сэг зэм чирч эздэдээ авчирч өгөх үе ч гарч байжээ. Түүнийг угааж цэвэрлэн хооллож явсан гээд адал явдал, амь өрссөн үйл явдал олон таарч байсан тухай дурсамжинд нь тэмдэглэгдэн үлдсэн байна. И.Дэндэв гуай Оросын нутгаар явахдаа орос хэлээр, Америкт англи хэлээр, франц хүмүүстэй хөөрөлдсөнөө францаар тэмдэглэсэн байв. Америкт Аляскаас эхлэн дорнын гар зодооны урлагийн домогт мастер, алдарт Брюс Ли-г онголсон Сиэтл хотоор дамжин Америкийн Сан Диего хот хүртэл аялжээ. Брюс Лиг хүндэтгэхээр Азийн Монголоос явганаар ирсэн гурван аялагчийн тухай Америкийн сонинд зурагтайгаа гарч байв. Банхар нохойн хөл нь улдаад явж чадахаа байсан учраас Орост орхиод очсон гэдэг. Тэдэнд эх нутаг руугаа буцах зардал байсангүй. Харин Америкт байдаг Түвд эзэдтэй нэгэн төрийн бус байгууллага их тус болжээ. Сонинд аялагчдын тухай сонирхолтой зар гаргаж, үзүүлэх тоглолт хийнэ хэмээн зарлажээ. Түүнд нь дорнын бие хамгаалах урлагийн байгууллагууд сайн дураараа тоглолт хийж өгснөөс гадна өөр урлагийн үзүүлбэрүүд ч багтсан байв. Тасалбар нь таван ам.доллар. Тэндээс цугласан мөнгөөрөө буцах зардлаа хийжээ. Тэд замдаа үнэнч банхараа аваад ирсэн билээ. Бадарчингуудыг ирэхэд тухайн үеийн Ерөнхий сайд байсан П.Жасрай агсан "Гиннесийн номд оруулах талаар хөөцөлдөнө" гэж байсан нь их л урам өгч байсан гэнэ. Харин Гиннесийн номд оруулах тухай тэгсхийгээд дарагджээ. И.Дэндэв гуай төдий өндөр насандаа явган аялал хийх шийд гаргасан нь угийн сонирхолтойгоос гадна өөр шалтгаан байжээ. Учир нь тэр үед хайртай хүү нь өөд болоод удаагүй байж. Сэтгэлийн их шаналал, харууслаа мартагнах гэсэн зорилго байсан болохоор гэрийнхэн нь ч хориглосонгүй. Үүнээс гадна Австралид очиж зургаан сар аялжээ. Америкт байхдаа өөртэйгээ адил хоббитой нэгэн аялагч австрали эртэй танилцсан нь Монгол руу И.Дэндэв гуайд хаяглан урилга илгээжээ. Тэгээд Австралид очиж 4500 орчим км замыг явганаар туулсан гэдэг.
'''Тав. Архины эсрэг ...''' thumb Архи, тамхи түүний огт хэрэглэдэггүй зүйлийн нэг байв. "Бадарчин" аяллын явцад Оросын бага ястнууд архинд хэрхэн орж, амьдрал нь сүйдэж байгааг нүдээр харжээ. Тэгээд энэ талаар арга хэмжээ авахыг хүссэн хүсэлт НҮБ-ын нарийн бичгийн даргад хаяглан илгээжээ. Хариу нь ч ирсэн бөгөөд И.Дэндэв гуайд талархаад яг энэ ажил НҮБ-ын хийх ажлын хүрээнд багтдаггүйг тайлбарласан байв. Энэ хариу бичиг тухайн үед өдөр тутмын сонинд хэвлэгдэж байжээ. Өдгөө И.Дэндэв гуай маань бурхны оронд заларсан билээ. Магадгүй, тэнд ч дуртай ажлаа хийгээд явж байгаа биз ээ.
Жердан Шачири
Жердан Шакири (Xherdan Shaqiri, 1991 оны аравдугаар сарын 10, ХБНСЮУ, Гнилане) — Албани гаралтай Швейцарын хөлбөмбөгчин, Италийн «Интернационале» болон Швейцарын шигшээн хагас хамгаалагч.
Замнал
Өсвөрийн хэд хэдэн цомд Аугуст, Базель багуудад байхдаа аваргалсан Шачири 2009 оны нэгдүгээр сарын 2-нд Базельтай албан ёсоор элссэн юм. Швейцарын лигт гурав дараалан түрүүлэхэд гарааны тоглогч Шачирийн чадварлаг тоглолтын нөлөө үнэлэхүйц байв. 2011 оны сүүлчээр Европын хүчирхэг багуудтай тоглоход Шачири тун үр дүнтэй тоглосон тул багуудын анхааралд өртсөн гэхэд болно. Улмаар 2012 оны хоёрдугаар сард герман машин Бавари Мюнхенд тоглох завшаан тохиож, 11.6 сая еврогийн гэрээ байгуулсан билээ. Шакири «Интер Миланд» 2015 оны нэгдүгээр сарын 9-нд 4.5 жилийн гэрээгээр элссэн.
Шачири Швейцарийн өсвөрийн шигшээн тоглолтуудад тасралтгүй оролцсоор 2010 онд насанд хүрэгчдийн бүрэлдэхүүнд багтсан түүхтэй. 2010 оны ДАШТ-д оролцогч тамирчидаас Шачири хамгийн балчирт нь тооцогдож байв.
8 сарын 14
8 сарын 14 нь Григорийн тооллын жилийн 226 дахь (өндөр жил бол 227 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 139 өдөр үлдэж байна.
Энэ өдөр нас барагсад
0814 #14
Пе-8
Пе-8 нь Зөвлөлтийн нисэх онгоцны зохион бүтээгч Владимир Петляковын бүтээсэн 4 моторт хүнд бөмбөгдөгч онгоц юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Бөмбөгдөгч онгоц Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл Ангилал:Туполев Ангилал:Дөрвөн хөдөлгүүрт нисэх онгоц Ангилал:Анхны нислэг 1936 он
2001 оны бөхийн ДАШТ
2001 оны эрэгтэй, эмэгтэй чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 11 сарын 22–25-нд Болгарын Софид, эрэгтэй сонгомол бөхийнх 12 сарын 6–9-нд Грекийн Патрад болж байв. 66 медалийг 24 орны тамирчид хуваан авчээ.
Монгол улсын бөх Оюунбилэгийн Пүрэвбаатар эрэгтэй чөлөөт барилдааны 58 кг-д мөнгөн медаль хүртсэн.
Эх сурвалж
Ангилал:Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнүүд
Уильям Шекспир
Уильям Шекспир (William Shakespeare, 1564 оны 4 сарын 26 - 1616 оны 4 сарын 23) нь Английн алдарт зохиолч, яруу найрагч юм. Тэрбээр анх театр үүсэн бий болж байх үед амьдарсан. Зүгээр л ийм үед амьдарсан биш театрыг бий болголцсон хүн нь тэр өөрөө байлаа. Жүжгийн зохиол бичиж эхлэхээсээ өмнөх 10 жил тэр явуулын театрын жүжигчин байсан юм.
Хожмын бүх цаг үеийн турш "төгс төгөлдөр эмгэнэлт жүжиг" гэж үнэлэгдсээр ирсэн "Ромео, Жульетта"-гаа Шекспир 31 насандаа бичжээ. "Гамлет"-ыг 37-тойдоо, "Отелло"-г 40-тэйдөө, "Лир ван"-г 41-тэйдээ бичсэн байна. Дараа нь агуу их "Макбет", "Антонии, Клеопатра хоёр" зэрэг олон жүжгээ туурвисан байна. Эдгээр эмгэнэлт жүжгүүдээс гадна "Хайр дурлалын хайран хүч", "Зуны шөнийн зүүд", "Арван хоёр дахь шөнө" зэрэг монголчуудын сайн мэдэх олон шилдэг инээдмийн жүжиг бичсэн юм. Хэдийгээр тэрбээр эмгэнэлт, инээдмийн төрлийг хослуулан бүтээж байсан ч оргил гэж хэлж болох бүтээлүүд нь эмгэнэлт зохиолууд нь байв.
52 жил амьдраад Шекспир 1616 онд мөн л Эвон голын эрэг дээрх төрөлх хотдоо насан эцэслэсэн юм. Тэрбээр өөд болохдоо "Жүжиг дуусав, хөшиг хаагдлаа" гэсэн байдаг. Энэ давтагдашгүй суут хүн 37 жүжиг бичсэн бөгөөд бүтээлүүдийнх нь нэлээд нь хүн төрөлхтний аль ч үеийн ямар ч билиг танхай туурвигчид хүрч очоогүй оргил болсон юм.
Бага нас
Уильям Шекспир нь Стрэтфорд хотноо Жон Шекспирийн хүү болон төржээ. Эцэг нь чинээлэг бээлийчин бөгөөд хотынхондоо нэр хүндтэй хүн, янз бүрийн сонгуульт үүрэг хүлээж, хотын даргын ажлыг хийж байсан гэдэг. Шекспир хүү Стрэтфордын гимназид хэл зүй, уран хэллэг, логик, латин ба грек хэлд суралцаж байхдаа эртний уран зохиолын хэсгээс орчуулан цээжилж, Грек, Ромын домгуудтай танилцаж байсан. Тэрбээр арван найман насандаа хорин зургаан настай тариачны охин Энн Хэдэуэйтэй гэрлэж, 1587 онд Лондон хотод очиж, өөрийн хувь заяаг театртай нэг мөр холбожээ. Тэд гурван хүүхэдтэй болсон боловч ууган нь эндсэн байна. Анхандаа театрт хар бор ажил хийж, улмаар жүжгийн зохиолчийн авьяасаа шалгаж эхэлжээ.
Жүжгийн зохиолч
Шекспир эхэн үедээ хуучин жүжгүүдийг засварлан боловсруулж байснаа өөрийн зохиолуудыг үндсэндээ 30 орчим настайгаасаа эхлэсэн байна. Өөрөөр хэлбэл Лондонд суурьшин амьдрах болсон 1592 оноос гэж тооцсон ч болно. Энэ үед "Венера Адонис хоёр" (1593), "Лукреций" (1592) гэсэн хоёр найраглал бичиж ихээхэн нэр алдар хүртсэн байна.
Энэ үедээ түүний уран бүтээл ид цэцэглэж, "III Ричард", "Лир ван", "Макбет", "Отелло", "Гамлет", "Эндүүрлийн тухай инээдэмт жүжиг", "Зөрүүд хүүхнийг номхотгосон нь", "Ромео Жулетта хоёр", "Юлий Цезарь", "Зуны шөнийн зүүд" алдарт жүжгүүдээ, мөн гайхамшигт уянгалаг сонетуудаа туурвиад 1612 онд Лондон хотыг бүрмөсөн орхиж, төрөлх Стрэтфорддоо суурьшаад 1616 оны 4 сарын 23-д таалал төгсжээ. Ийнхүү Шекспир тавин хоёр наслахдаа 37 жүжиг, 154 сонет, 2 найраглал бичсэн байна.
Зүүнгарын Хаант Улс
Зүүнгарын хаант улс ойрад буюу монгол угсааны улс бөгөөд түүхчид Зүүнгарыг нүүдэлчдийн сүүлчийн эзэнт гүрэн гэж бичдэг. Цагаан хэрмийн баруун үзүүрээс одоогийн Казахстаны зүүн хэсэг, Киргизийн хойд хэсгээс өмнөд Сибирь хүртэлх газар нутгийг эзлэн оршиж байв.
1610 оноос Зүүнгарын хаант улсын суурь тавигдах үеээс Ойрадын удирдагчид хунтайж хэмээх цолтой байв. 1678 онд Галдан Далай ламаас Бошигт хан цол хүртсэн үеэс эхлэн Цэвээнравдан, Галданцэрэн хаан, Даваач нар хаан цолтойгоор засаглаж байсан ажээ. Ойрадын Цорос, Өөлд аймгууд Ойрадын цэргийн зүүн талд жагсдаг байсан тул хожим Зүүнгарчууд гэж нэрлэгдэх болжээ. Цоросууд 17-р зуунд хүчирхэгжин урьд нь Ойрадыг тэргүүлж байсан Хошууд аймгийн оронд Ойрадыг толгойлон хүчирхэг улс байгуулсан нь Зүүнгарын улс болсон юм.
Зүүнгарын улс байгуулагдсан нь
thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс, Зүүнгар, Хошуудын хант улс, Хотгойдын хант улс, Халимагийн хант улс, Моголистан]]
thumb|Монгол 1720-иод он Их Монгол Улс байгуулагдсаны дараа Чингис хаан хүү Зүчиэр удирдуулсан цэрэг илгээж ойн иргэдийг дагуулахаар очиход Ойрадын ноён Худуга Бэхи Ойрадуудаа дагуулан угтан ирж Их Монгол улсад нэгдсэн юм. Ийм учраас Чингис хаан Хутуг Бэхийн хүү Иналчид өөрийн охин Чэйжинийг, түүний дүү Төрөлчид Зүчийнхээ охин Холуйханыг хатан болгон өгч худ худгуй болж, Ойрадуудыг Их Монгол улсын Боорчийн харьяанд 4 түмэн болгожээ. Энэ цагаас Дөрвөн Ойрад гэдэг нэр гарчээ. Үүний дараа ойрадууд баруун зүг нүүж Енисей мөрний эх Дэлгэр мөрний саваар очиж нутаглаж байгаад XIII зууны II хагаст Завхан, Хүнүй гол Алтайн уулын зүүн бэл хүрч нутагласан бөгөөд тэд Аригбух, Хайду нарын харъяатууд болжээ. XIV зууны сүүлч үеэс Ойрадууд Чингисийн угсааны Монгол хаадын мэдлээс гарч тусгаарлахын төлөө тэмцэх болсноор Элбэг хааны үед уугуул Монгол орон баруун, зүүн Монгол, Урианхайн 3 хязгаар болж хуваагдан хоорондоо тэмцэлдэх үе эхэлжээ. Тэд Дөрвөн Ойрадын чуулган гэдэг эрх барих зөвлөлдөх дээд байгууллага байгуулж Бүүвэй Мирз, дараа нь Байбагас удирдаж байв.
17-р зуунд (16-р зууны сүүл?) Торгууд, Дөрвөдийн зарим нь баруун хойш нүүж Ижил мөрөнд, Хошууд нар 1630-аад онд Төвд, Хөх нуурт очиж нутаглажээ. Ижил мөрөнд очигсдыг Халимаг гэгдэх болжээ. Гадагш нүүж одолгүй үлдэгсдийн нилээд нь Цорос овогтнууд байлаа. Тэдний нөлөө Ойрадуудын дунд өсөж эрх барих овог болсон үе байдаг. Цорос овогтны тэргүүн Эрдэнэбаатар хунтайж 1640 онд Тарвагатайн нурууны “Улаан бураа” одоогийн Тачван хот гэдэг газар Монгол ноёдын чуулган хийхийг санаачилжээ. Энэ чуулганд Халх болон Ойрадаас 28 ноён оролцсоны дотор Эрдэнэ бишрэлт засагт хаан Субадай, Очирай түшээт хаан Гомбодорж, Сэцэн хан ноёдын төлөөлөл, Ойрадын Эрдэнэбаатар Хунтайж, Хөндлөн Уваш, Гүш хаан Төрбайх, Хөх нуур, Ижил мөрний Торгуудын Шүхэр Дайчин тэргүүтэй ноёд, Халх Ойрадын шашны зүтгэлтнүүд оролцсон юм. Энэ чуулганаар “Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз” гэдэг 120 зүйл бүхий хууль батлав. Энэхүү Их цаазын гол үзэл санаа нь: - Манж гүрний зүгээс эзлэн түрэмгийлэх аюул занал нүүрлэж байгаа нөхцөлд:
Монгол овогтны улс төрийн нэгдлийг сэргээх энэ чуулганы шийдвэр Эрдэнэбаатар хун тайж Ойрадын шарын шашны тэргүүн Зая Бандид Намхайжамц нарын хүчин чармайлтаар Ойрад нутагт зохих үр дүнд хүрч Ойрадын дотоод зөрчил зогсож аж ахуйн байдал нь сайжирч Орос, Казахтай холбоо харилцаа тогтоожээ. Гэтэл 1671 онд Эрдэнэбаатар хун тайжийг түүний Торгууд хатан Юм Агасаас төрсөн Сэнгэ залгамжилах байсныг хун тайжийн Хиргис хатан Дара Балжаас төрсөн хүү Цэцэн, Зодов хоёр эвсэж хороосон байна. Энэ тухай мэдээг Юм Агас хатан Төвдийн Далай ламын дэргэд шавилан сууж байсан хүү Галдандаа хүргэж яаралтай ир хэмээн дуудсан байна. Галдан (1644-1697) улааны шашны сахил санваараа Далай багшдаа буцааж өгөөд нутагтаа ирж, Алдар хошууч, Данзан нарын туслалцааг авч хуйвалдагчийн эсрэг тэмцэхдээ Ойрадын чуулган дарга Очирт Сэцэн ханы дэмжлэгийг авсан байна. Очирт сэцэн хааны охин Ануг Галдан хатан болгон авчээ. Галдан, Цэцэнг устгаад Зодовыг Хөх нуурын зүг зугтаалган өөрийн холбоотон агсан Алдар хошуучийг 1671 онд, Данзанг 1673 онд өөртөө нэгтгэн (газар нутаг харъяат ардын нь хамт) авмагц Хадам аав Очирт Сэцэн, авга ах Цөхүр нь Галдангаас болгоомжлохдоо түүнийг айлган сүрдүүлэх зорилгоор Галдангийн захиргаанд орсон зарим аймгийг довтлон булаан авчээ. 1675 онд хадам аав түүний хүү Лувсангомборавдан нар шинээр хуйвалдаан зохион байгуулж байгааг Галдан мэдэж өрсөн цохилт өгсөнд Очирт Сэцэн, Жултаст (Казахт) зугтахад хөөн барьж аваад Бортал гэдэг газар гөрөөчний хоёр отгийг захируулан суулгажээ. (Очирт Сэцэн 1680 онд нас барсан) Нөгөө авга ах нь Цөхүрийг 1676 онд бут цохисноор Ойрадын газар нутаг олон аймаг Галдангийн мэдэлд орж тэрээр 1676 онд Ойрадын хаан ширээнд суужээ. 1679 онд Галдан хаанд Далай лам Бошигт цол хайрласан.
XVI зууны эхэнд Ойрадын 40 хошуу нь 2 гар болж хуваагджээ. Чорос, Шарас, Махас гэсэн 3 аймгийн 20 хошууд Зүүнгар Ойрад болдог байв. Баруун гарын олонхи нь гадагш нүүгээд Зүүнгарынхан нь нутагтаа үлдсэн учраас Галдан улсаа Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэв. (Социализмийн үеийн түүх бичлэгт Зүүнгарыг Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулсан гэж бичсэн байдаг). Галдан Зүүнгарын засаг захиргааны хуучин зохион байгуулалт болох хошуудыг эвдэж, хааны харьяатыг гал голомт гэсэн утгаар "отог", ноёдын харьяатыг "анги" гэдэг боллоо. Энэ нь ноёдын эрх мэдэл, эдийн засгийн хүчийг хязгаарласан арга хэмжээ байв. Галдан “захиа зарлиг” гаргаж засаг захиргаа хот айл, арван, хорин, дөчин отог гэж хувааж харьяат ардууд нэг отгоос нөгөөд дураараа шилжихийг зогсоов. Отгийн захирагчийг “Зайсан”, Дөчиний захирагчийг “Дэмч” гэдэг байв. Зарга шүүх, маргаан таслах явдлыг чангатгажээ. Зарга буруу хагалбал, зарчийг огцруулдаг болгов. 1654 оноос өмнөх буюу эцгийн үеийн өр төлбөрийг хүчингүй болгов. Галдан Зүүнгарт анх удаа зоос цутгуулсан юм. Бурхны шашны сүм хийдүүдийн жас байгуулсан юм. Оргодол босгуул этгээдийг барьж өгсөн хүнд түүний мал хөрөнгөөс урамшуулал болгон өгөх журам тогтоосон байна. Галдан тод, дөрвөлжин, түвд үсэгтэй алтан тамга гуравтай байжээ. Хаанаас дооших албаны хүмүүст мөнгө, зэс, төмөр, цагаан тугалган тамга өгч зиндаалдаг болсон байна. Ногоон буюу алаг өнгөтэй туг хэрэглэж байв. Галдан Манж гүрэнтэй хөрш улсын хувьд худалдаа хийж эрх тэгш харилцаж байх хүсэлт тавьж байсан боловч Энх-Амгалан хаан Өөлд аймаг (Ойрадыг хэлж байна)-т Очирт хан, Аблай ноён, Галдан тайж гэж л байсан, ер Бошигт хаан гэж явсан газаргүй хэмээн Галданг ихэд дорд үзсэн хариу өгч байжээ. Гэвч Галдан Бээжинд ирж жил бүр элч илгээж олон мянган хасгаар өргөн хэрэглээний зүйлээ тээвэрлэж авдаг байв. Гэтэл 1683 онд Манж нар Ойрадын 200-гаас илүү хүнтэй элчийг цагаан хэрмийн хаалгаар оруулахыг хориглов. 1678-1680 онд Галдан Дорнод Туркестан, Самарканд, Бухар зэрэг баруун зүгт газар нутгаа тэлж худалдааны замд ноёрхох, цэрэг зэвсгийн чадавхаа нэмэгдүүлэхийн тулд Зүүнгарт амьдарч агсан Орос, Швед гаралтай уран дархануудаар галт зэвсэг, хуяг, дуулга, жад, илд хийлгэж Буучин отгийг 1000 өрхтэйгээр байгуулжээ.
Аян дайнууд
thumb|left|200px|Зүүнгарын хил хүчирхэг үедээ [[Ордос хүрч байв]] thumb|left|200px|Зүүнгар, Оросын хил өмнө зүг рүү багасаж байна Яркендын хант улс ялагдсаны дараа. Галдан Бошигт хаан Төв ба Дундад Ази руу олон удаагийн аян дайн явуулж бүр Энэтхэгийн Кашмир хүрсэн байдаг. Хиви, Бухар, Самарканд, Моголистан, Кашгар, Яркенд, Турфан, Коканд зэрэг ханлигууд, Хами, Ферган зэрэг эзэмшил газрууд түүнд бууж өгч алба татвар төлж байсан ажээ. Түүний мэдэлд Дундад Ази бараг бүхлээрээ орж Манж, Орос улсуудыг жийрхэн болгоомжлоход хүргэжээ. Галдан хаан уйгар цэргүүддээ орос цэргийн хувцас өмсгөөд "энэ манай орос цэргүүд" хэмээн манж нарыг сүрдүүлж байв.
XVIII зууны эхэнд Зүүнгарын Цэвээнравдан хаан Енисейд байсан Зүүнгарын харъяат Енисейн киргизүүдийг Оросын захиргаанд орохоос болгоомжлон өмнө зүг нүүлгэсэн байна. 1703 оны 7 сард 3000 хүнтэй зүүнгарын цэрэг Хонгорайн нутагт очин нутгийн киргиз ноёдын тусламжтай 15-20,000 хүн буюу Хонгорайн хүн амын ихэнхийг цуглуулан 3 замаар зүүнгарын цэргийн хамгаалалтан дор Зүүнгарын хаант улсын гүн рүү нүүлгэн шилжүүлжээ. Нүүн ирсэн киргизүүд Зүүнгарын цэргийн болон хилийн албанд хүчин зүтгэж байсан Хонгорайчуудын ихэнхийг нүүснийг оросууд ашиглан 1704-1706 онд Минусын хотгорт үлдсэн киргизүүд рүү хэд хэдэн довтолгоон хийж мөн Зүүнгараас буцан ирсэн цөөн тооны киргизүүдыг довтолжээ. Хонгорайн нутгийг оросууд эзлээд Абаканскийн цэргийн шивээг яаран байгуулж цаашдын довтолгоондоо ашиглах болжээ.
Ойрад Монгол улс тухайн үедээ Хятад, Дундад азийн гүүр болсон эртний түүхт торгоны замыг хяналтандаа байлгаж Узбек, Тажикийн зарим хэсэг, Киргиз, Казахстаны ихэнхи хэсгийг захирч байв.
Аныракайн тулаан нь Зүүнгарын хилийн хамгаалалтын бүлэг цэрэг рүү казахууд давуу хүчээр гэнэдүүлэн довтолсон жижиг тулаан болохыг Оросын түүхчид бичиж байна.
1740-өөд оны эхэнд Казахын бага болон дунд жуз Галданцэрэнгийн захиргааг хүлээн зөвшөөрчээ.
Захчин нар Чингэл, Өрөнгө гол, Эрээн хавирга хавьд байв. Тэд Зүүнгарын зүүн, өмнөд хилийг хамгаалах үүрэгтэй байсан бөгөөд захчин нар манжийн удаа дараагийн цохилтыг өөрсдийн хүчээр няцааж байв. Манжийн хаан Зүүнгарыг эзлэх замд саад болж байгаа урианхайчуудыг эхэлж цохих хэрэгтэй гэж хэлж байв.
Ардын аман зохиолоос үзвэл тус хаант улс 2 гарын буюу Зүүн 8 хошуу, Баруун 6 хошуунд хуваагдсан засаг захиргааны хуваарьтай байсан. Зүүнгар хаант улсын нийгмийн жижиг энгийн нэгж нь хот айл байв. Зарим судлаачдын үзсэнээр, хот айлд 5-6 өрх багтах бөгөөд гол шинж төрхөөрөө хөдөөгийн хүйн байдалтай байжээ. Тэд бэлчээр нутгийг хамтран ашиглаж, нүүх, худаг ус гаргах, хороо барих, малын ноос үс авах зэрэг ажлыг хамжин хийдэг байв. Хоёроос гурван хот айл нэгдэж нэг арван болно. Түүний ахлагчийг аравны ах гэнэ. Хоёр гурван арван нийлж байж хорин болно. Хоринг мэдэгчийг шүүлэнгэ гэнэ. Хоёроос дээш хорин нэгдэж байж дөчин болно. Дөчнийг эрхлэн мэдэгчийг дэмч гэнэ. Дэмч бол зайсангийн туслах юм. Зарим дөчинд зуу хүртэл айл багтдаг бөгөөд нэг отцийн дотор хүн амын тооноос хамаараад дөчний тоо янз бүр байна. Арван, хорин, дөчин нь засаг захиргааны жижиг нэгжүүд бөгөөд Зүүнгар улсын цэрэг захиргааны үндсэн том нэгж нь отог буюу анги юм.
Уналт
Орос, Манж нар Төв Ази, Сибирийг эзлэхэд нь саад болж байсан Зүүнгарын эсрэг хуйвалдан нь ил болон далд олон баримтаар батлагддаг.
Эрчис мөрөн хавиар байсан дөрвөд, баяд нар дайнаас өмнө Зүүнгарын хаантай зөрчилдөн зүүн тийш Алтайг давж уулынхаа нөгөө талд гарсан боловч 1753 онд манжууд баригдаж аргагүй нь эрхэнд захиргаанд нь оржээ. Манж нар тэдийн эхлээд одоогийн Баянхонгор аймаг дараад нь Увс нуур орчим суулгажээ. Зүүнгарын хаан Галданцэрэнг нас барсны дараагаар түүний бага хүү хаан ширээнд залрах ёстой байсан ч хэтэрхий түргэн ширүүн ааштайгаасаа болж Зүүнгар улс-ын ноёдын итгэлийг хүлээж үл чадав. Үүнээс үүдэн Зүүнгарт улс төрийн хуйвалдаан болж Галданцэрэн хааны том хүү болох Дамбадаржаа хаан ширээнд залах болов. Гэвч Амарсанаа болон Даваач нар ахин хуйвалдаж баригдан нутгаасаа хөөгдсөн ба өөрсдийн 1500 хүнээс бүрдсэн армиа Дамбадаржаа хааны хүрээ рүү хөдөлгөв. Энэхүү довтолгоон нь амжилттай болж Даваач хаан ширээнд залрав. Даваач 1752-1755 хүртэл Зүүнгар улсын хаан ширээг 3 жил барихдаа Хаант Оростой холбоо тогтоож чадсан хэдий ч таранхай бутархай Зүүнгар улсыг нэгдэн нийлүүлж чадаагүй юм. Амарсанаа болон Даваач нар анх хамтран төр барихаар зэхэж байсан ч Даваач ганцаар хаан ширээнд суусан нь Амарсанаад таалагдсангүй. Удалгүй Амарсанаагаар удирдуулсан Ойрадууд дотроо иргэний дайн хийхэд хүрэв. Энэхүү иргэний дайн Зүүнгар хаант улсыг мөхөхөд хүргэсэн юм. Амарсанаа болон түүний цэргүүд ялагдан улмаар Манжийн дарлалд байсан Халхын нутаг руу дүрвэхээс өөр замгүй болсон. Энэхүү ялагдлын дараа Амарсанаа Манж-Чин улстай хамтарсан их цэргийн манлайд явав. 1755 онд Манжууд гол хүчийг нь ар, өвөр Монголоос татсан морьтон эрсээс бүрдүүлсэн 50 мянга орчим цэргийг Зүүнгар улс руу гурван замаар оруулсан байна. Манж цэргийн ерөнхийлөн захирагчаар Банди хэмээх өвөрлөгч жанжин явсан бол туслах жанжинаар Саарал гэх ойрдын ноён томилогдсон байлаа. Их цэргийн манлай ангийг Зүүнгарын хойд аймгийн цэрэг бүрдүүлж, ойрадын нөлөө бүхий ноён хойдын Амарсанаа тэргүүлсэн юм. Амарсанаа манлайлж явсан учраас ойрадын ард түмэн энэ удаад манжийг тэгтэлээ улайран эсэргүүцээгүй билээ...Шийдвэрлэх тулалдаан Гэдэн уулнаа болж Даваач хааны 8000 орчим цэрэг үлэмж давуу хүчний эсрэг хэдийгээр баатарлан тулсан боловч тэсч чадсангүй. Даваач хаан Кашгарын нутгаас баригдаж, Бээжин хотноо хүргэгдсэн байна.
1755 онд буюу манжууд ойрадыг эзлэнгүүт цэрэглэн боссон юм. Энэ бослого зөвхөн ойрад түмний тэмцэл байсангүй. Амарсанаа хэдий Манж-Чин улстай нийлж Зүүнгар хаант улсыг мөхөөсөн ч удалгүй тэднээс урван Манжийн эсрэг бослого тэмцэл гарган тулалдаж эхлэв. Үүнтэй зэрэгцэн Хотгойдын Чингүнжаваар толгойлуулсан бослого халх Монголд ч эхлэв. Манжийн эзэн хаан энэ тухай сонсоод “-Жарны донсолгоо эхэллээ...” гэж айдас дүүрэн дуу алдсан гэдэг. Ойрадын босогчид эхний тулаануудад манжийн 36 мянган цэргийг устгасны дараа манжууд яаралтай цэрэг татаж, бялтат буу, үхэр буугаар зэвсэглэсэн үлэмж хүчийг мөн л гурван замаар Зүүнгарын нутаг руу цөмрүүлсэн байна. Амарсанаа, Дондогманж, Ням, Занагарав нарын баатруудаар толгойлуулсан ойрадын дайчид тэрхүү их цэргийг нь дахин хиар цохив. Харамсалтай нь энэхүү ялалтын дараа ойрадууд хаан ширээний төлөө маргаан үүсгэж, хоорондоо зэвсэг зөрүүлсэн байдаг. Голлох хоёр удирдагч Дондогманж, Амарсанаа нар зөрчилдөж, Дондогманж нь Амарсанаагаа довтлон Хасаг руу дутаалгажээ. Энэхүү үйл явдал манжуудад ашигтай байв. Гуравдахь довтолгоо цэрэг, технологийн хувьд тухайн үедээ л сонгомол, бас хүчний хувьд дэндүү хол зөрүүтэй байлаа. Энэ удаад Манжийн эзэн хаан ойрадуудыг даран дагуулах бус үгүйртэл хядахыг шууд зарлиглаж, алсан ойрад хүний тоогоор мөнгөн шагнал амалсан байна. Зүүнгарын өргөн уудам нутаг даяар эмх замбараагүй цуст хядлага ийнхүү эхэлжээ. Эмэгтэйчүүд, хүүхэдгүй хутга ханцуйлан “дэр авч үхнэ” хэмээн эцсийн тэмцэлд босон манжийн цэрэгт нилээд хохирол учруулжээ. Үүний дараа манжийн жанжид хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг ч хайрлахгүй алахыг тушаасан байна. 2 жилийн хугацаанд Зүүнгарын хүн амаас дөнгөж 100 мянга орчим хүн л дүрвэж нуугдаж, дагаар орж амь гарчээ. Амь үрэгдэгсдийн үлэмж хэсэг нь эмэгтэйчүүд, балчир хүүхдүүд байсан юм. Тэд уултай газрыг гар гараасаа барьж байгаад самнасан байна. Жанжнуудын айлтгалд “500 махчинг алав, 1000-ыг барьж сөнөөв, 2000 хулгайг хийсгэв” “махчин, босуул, хулгай, дээрэмчнийг алав” гэх мэтээр бичсэн байдаг. Эхэндээ дандаа эр хүнийг нь алах бодлого барьж байв. Гэтэл ойрад эмэгтэйчүүд бүгд ханцуйдаа хутга бариад боссон. Тиймээс бослого дарах үйл явцад эр, эм, хүүхэд гэж ялгалгүй алах болжээ.
Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн амын 30% буюу 480.000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600.000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300.000 орчим нь Орос, Халимаг болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150.000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ.
Амьд үлдсэн цөөн ойрадуудын зарим нь Ижил мөрөн дэх халимагууд руу зугтан очиж, бусад нь манжийн захиргаанд оржээ. Л.Гумилев Зүүнгарчуудыг өмнө нь Хүннү, Түрэг, Уйгар улсуудын гүйцэтгэж байсан хятадын түрэлтийг зогсоох үүргийг гүйцэтгэж байсан гэсэн байдаг. . Баруун монголын ард түмэн ойрад-зүүнгаруудыг хядан устгаж төр улсын голомтыг нь самарсны дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан "Гурван үеийн хаадын сүнсийг амраалаа" хэмээн дуу алдсан гэдэг билээ.
Хядлагад манжийн эсрэг шаргуу байлдсан хойт, өөлд, захчин, урианхай, цорос Дөрвөд, Баяд зэрэг аймгууд ихээхэн өртсөн байна. Бослогыг Дөрвөдийн гурван Цэрэнгээс бусад ойрдын бүх удирдагч дэмжин оролцжээ. Манж нар захчины ноён Мамуудыг баривчлан Тэнгэр уулын араар байсан захчингуудыг хойш Алтай давтал нүүлгэн захиргаанд оруулсан ч Амарсанаагийн бослогын үед ихэнх нь түүний талд орон тулалдсан ба Амарсанаа Мамуудыг цаазалсан байна. Манж нар захчингуудын нилээд хэсгийг хядаж, мөн зүүнгарын зарим эмэгтэй, хүүхдүүдийг нь Манжийн урд муж, Хятадын гүн хүртэл цөлөн манж цэргийн боол болгожээ. Мөн зарим захчингуудыг Өвөр Монголын Хөлөнбуйр зэрэг зүүн нутгаар цөлсөн байна. Торгууд, хошууд нарын гадагш нүүлгүй Зүүнгарын захиргаанд үлдсэн хэсэг нь мөн л хядлагад өртсөн бололтой. Зүүнгарын хүчирхэг улсын гол цөмийг бүрдүүлж байсан хойд, өөлд, цоросын томоохон аймгууд үндсэндээ тэр чигтээ сүйрчээ. Одоо цөөн тооны өөлд ястан Монгол, Хятадад байгаа бөгөөд ястан, аймгийн хэмжээтэй угсаатны бүлэг байсан хойд, цорос нар ихэнх нь хядагдаж одоо энд тарсан цөөн тооны овог төдий болсон байна. Мөн Чингүнжавыг дэмжсэн хотгойдуудыг 5, 10 айл болгон хэсэгчлэн хувааж Халх, Өвөр Монгол даяар тархаан цөлж хүчийг нь сарниулжээ. Одоо хотгойдууд Завхан, Хөвсгөл аймагд төвлөрөн суурьшиж байна. Манж улс Зүүнгарыг эзэлсний дараа Зүүнгарын нутаг дээр Шинжаан ("Шинэ муж") мужийг байгуулан уйгар, казах, хуй (дунган) нарыг суурьшуулжээ.
Ойрадуудын нутаглаж байсан Казахстаны зүүн хэсэг, Киргизстанд монгол нэртэй газар усны нэр нилээдгүй үлдсэн бөгөөд эрдэмтэд тэндээс монгол газар усны нэр нэмж олсоор байна. Киргизстаний зүүн хэсэгт Джиргалан буюу "жаргалан", Дьюрбельджин буюу "дөрвөлжин", Алтайн БНУ-н өмнөд хэсгээр Чиндагатуй буюу "чандагатай", Усть-Улаган буюу "улаан", Онгудай гэсэн хотууд бий. Мөн халимагуудын байсан Казахстаны баруун хойд хэсэгт Чаган нуур гэх мэт монгол нэртэй газрууд бий. 1718 онд оросууд Зүүнгарын Цоржийн хийдээс холгүй орших буддын 7 сүмтэй газрыг эзэлж Семипалатинск ("семь" - долоо, "палат" -майхан) гэсэн бэхлэлт байгуулсан нь хожим нь хот болон өргөжжээ. Оросууд ойрдын эдгээр сүмийн талаар бүр 1616 онд мэдэж байв. 1660—1670 онд энд зүүнгар-казахын томоохон тулалдаан болсон учир 1734 онд Герхард Фридрих Миллерийг ирэхэд сүмүүд нилээдгүй сүйрсэн байдалтай байв.
XVIII зууны сүүлд нэрт судлаач Петер Паллас сүмүүдийн зургийг зурсан байна.
Семипалатинскийг 2007 онд Семей нэртэй болгон өөрчилсөн бөгөөд энэ нь ойрадын түүхийг бүдэгрүүлэх зорилготой хийгдсэн гэдэг. Хотын иргэдийн дунд шинэ нэр тийм ч оновчтой нэр биш гэж үзэх хандлага байдаг. Мөн Алма-Ата хотыг Алматы болгон өөрчилсөн ба Семей, Алматы нь казах хэлэнд ч ямар ч утга илэрхийлдэггүй зохиомол үг юм.
О.Т. Молчанова Алтайн Бүгд Найрамдах Улсын 5400 газар зүйн нэрийг судлааад 423 нь монгол гаралтайг тогтоожээ. Мөн Алтайн нурууны Казахстанд хамаарах хэсгийн 2000 нэрний 7 хувь буюу 140 нь монгол үг байна. Эрчис мөрөнд цутгадаг Бүхдэрмэ голын зүүн эргээс урагшлах тусам монгол нэр олширч байгаa бол баруун эргээс нь хойшлох тусам орос нэр олширч байна. Зүүнгарын хядлагаас хойш олон зуун жил өнгөрсөн тул уул усных нь монгол нэр мартагдан орхигдох явдал гарч байна.
600 мянга орчим хүн амын 480 мянга нь үрэгдсэн Зүүнгарын хядлага нь дэлхийд томоохон орох 10 хядлагын нэг юм. Тэнд харуулын асуудлаар очсон манж түшмэл "20 хоног явахад нэг ч хүн таараагүй" гэж тэмдэглэн бичсэн байдаг. Мөн «ямар ч хvний мөргүй мянга мянган бээр эль хуль тал нутаг» хэмээн бичиж байв.
Түүхч На.Сүхбаатар: "Гэтэл манай зарим түүхчид ойрадын түүхийг тэднийг дарангуйлж байсан Манжийн эх сурвалжаас авч бичдэг. Тэр сурвалжид “Ойрадууд хоорондоо дайтаад байхаар нь Манжийн их цэрэг очиж төвшитгэсэн” гэсэн байдаг. Тэгж алж хядаж, юу ч үгүй болгож төвшитгэдэг юм уу. Үүнийг ойрадын өөрийнх нь түүхийн эх сурвалж буюу худам, тод бичгийн сурвалжаас үзэх хэрэгтэй. Бид түүхийг олон талаас нь олон баримт сэлтээс үндэслэж, болгоомжтой бичих ёстой юм".
Зүүнгараас үлдсэн иргэдийн бослого хөдөлгөөнөөс сэрэмжилж бүх галт буу, зэр зэвсэг, нум сумыг хурааж устган, зөвхөн урианхайчуудыг ангийн арьс бэлтгэх үүрэгтэйгээр нум сум хэрэглэх эрхтэй үлдээжээ.