cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Халх-Зүүнгарын дайнууд
Он цаг судлал
Түүхэн баримтуудаас харахад Сүх Алдах, Үдийн Сөл, Цагаан Сөл гэх газаруудад болсон гол байлдаанудад Эфү Цэрэнгийн зүгээс Зүүнгарын давуу хүчний эсэрэг хэрэглэсэн тулааны арга зам нь нэн гайхамшигтай бөгөөд эзэн Чингисийн үейин Монголын адарт жанжид Зэв, Сүбэдей нарын гавьяаг давтахуйц онцгой авьяас чадаварыг харуулсаныг түүхэнд тодорхой тэмдэглэн үлдээжээ.Зүүнгарын зүгээс Халхыг ахин дээрэмдэн талах, Цэрэнд ялагдсан өшөөгөө авах зорилготой дараачийн байлдааны ажиллгааа нь Зүүнгарын цуут жанжид ах дүү Цэрэндондовууд Халхын эфү Цэрэнд ялагдсан байлдаанаас яг нэг жилийн дараа буюу 1732 оны зун болжээ.Энэ удаа Зүүнгарын хаан Галданцэрэн цэрэг дайны бэлтгэлийг сайтар базааж өөрийн биеэр 40,000 аас илүү тоот (Зүүн гарын их цэргийн тоо 40-50 мянга орчим байсан гэдэг) их цэрэгээ удирдан Халхын нутгийн гүн лүү ахин ямар ч байлдаан, тулаан саадгүйгээр цөмөрөн орж иржээ. Ховд, Заг Байдарагт байсан гэх Манжийн харуулууд, тухайлбал Манжийн цэргийн их жанжин Марсайгаас Галданцэрэнгий цэрэгийг мөн л ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр оруулсан байсан ба Бээжинд суух Манжийн хаан ч байдлыг сайтар мэдэж байсан нь чухам л Монголыг Монголоор хөнөөлгөх, болж өгвөл бүр хоюуланг нь бие биеэр нь устгуулах бодлогын тод жишээ болсон юм. Овжин Манжууд хожим нь Халхуудыг хууран жүжиг тавьж Марсай жанжиндаа хариуцлага алдсан тул шийтгэл хүлээлгэв хэмээн зэрэг дэвийг нь буулгасан дүр үзүүлсэн гэдэг.
Зүүнгарын Галданцэрэн хаан их цэрэгийг авчиран Халхад ахин цөмрөн орлоо бүр Сайн Ноён Ханы нутаг, эфү Цэрэнгийн төрсөн Тамирын гол орчмыг эзэлж түйвээж байна гэх мэдээгээр Халхын ноёдууд өөр өөрсдийн хошуудаас цэрэг цуглуулан ойрдуудтай дайтахаар илгээсэн аж. Ингээд Чин Ван Данзандорж, зоригт тайж Боохой тэргүүтэй Халхын ноёдын зөвлөлөөс өмнөх жилийн дайнд онцгой гавьяа байгуулж авьяас чадвараа харуулсан Цэрэнд итгэл үзүүлэн Түшээт ханы голдуу хошуудаас ирсэн их цэргийг удирдах эрхийг өгсөн байна. Энэ дайнд Халхын зарим ноёд “ойрдууд манаи хошуунд довтлоогүй” гэх шалтгаанаар оролцоогүйн улмаас зарим хошуудаас цэрэг огт ирээгүй тул Эфү Цэрэнгийн удирдлагад дөнгөж 30,000 хүрэхтэй үгүйтэй цэрэг байсан гэдэг.Галданцэрэнгийн давуу хүчийг хэрхэн цохихоо Цэрэн сайтар бодож боловсруулсан ба шууд бөөн хүчний шийдвэрлэх тулаан хийх нь хүч тэнцвэргүй байсан тул бөөн хүчний тулаанаас зайлсхийж дайсныхаа их хүчийг уулгамдан бутарааж сарниан цувуулан цохих нарийн төлөвлөгөө боловсруулсан гэдэг. Цэрэнгийн шийдмэг ажиллагаа, ухаалаг, зоримог бодлогын хүчинд төлөвлөгө амжилттай хэрэгжиж Галданцэрэнгийн гол хүчийг одоогийн Архангай аймгийн нутаг Хэрсэн Чулуу, Хар Шанд гэдэг газаруудад отоонд оруулан бут цохисон ба дээрэмчидийн үлдэгдлийг хөөсөн жижиг тулаанууд Тэс, Нөмрөг, Тэрих Цагаан нуур, Байдараг гол, Орхон гол, Эрдэнэ Зуугийн хийдийг дамнан бүр Алтайн өвөрийг давтал үргэлжилсэн гэдэг. Өдөр шөнийг үл ялган уулын хяр газрын өндөрлөгөөр нисэх мэт шуурхайлан давхиж дайсныхаа байрлалыг цаг мөч тутамд тагнан мэдэж байсан Халхын цэргийн туршуулын шилдэг отряд нь Халхын армийг энэ дайнд ялахад онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хэмээн түүхэнд тэмдэглэн үлдээжээ. Тухайлбал Цэрэн жанжины итгэлт нөхөр Түшээт Ханы Туга-гүн (Тогоо гүн, Туга гүн гэх зэргээр бичигдсэн нэр байв) гэх нэгэн баатарлаг эр байсан ба тэрвээр мянган бээрийн газрыг хоромхон хугацаанд туулах чадвартай төдийгүй уул толгодын оройд дүүлэн гарч бүргэдийн дүрд хувилан далавчтай мэт дүрийг үзүүлэн зүсээ нууж дайснаа тагнан мэддэг байсан ба түүнийг ойрдууд огт ажиглахгүйгээр өнгөрдөг байсан ажээ.Харамсалтай нь Галданцэрэнгийн гол хүчийг бут цохиж ялсан Хэрсэн Чулуу, Хар Шандын гол тулааны дараа Халхын ихэнх ноёдууд дайн дууссан хэмээн үзэж өөр өөрсдийн хошууны цэрэгийг авч таран явцгаасны улмаас Цэрэнгийн хүч тооны хувьд ихэд цөөрч Галданцэрэнгийн ялагдсан цэрэгийн үлдэгдлийг үлдэн хөөж цохиход ихэд хүч дутагдалтай байж багагүй бэрхшээлийг туулсан гэдэг. Гэсэн ч гол тулаанаас хойш үргэлжилсэн 10 гаруй жижиг тулаанд Цэрэн бүгдэд нь ялалт байгуулсан аж. Галданцэрэнгийн үлдэгдлийг нь мөрдөн хөөж сунжиран үргэлжилсэн байлдаанд Халхын Сүндэб тайжийн удирдсан мянгат отряд гарамгай гавьяа байгуулсан гэж бичигдсэн байна. Халдаар ирсэн Галданцэрэнгийн их цэргийг бут цохин ялсан энэ байлдаан нь түүхэнд Халх Зүүнгарын хооронд болсон хамгийн том тулаан байсан ба цар хүрээгээр өмнхө тулаануудаас тухайлбал 1688 онд болсон Галдан бошготын дайн, мөн өмнөх жил нь буюу 1731 онд болсон Зүүнгарын Цэвээндондовуудын халдаар ирсэн дайнаас том илүү олон цэрэг оролцсон хүрээтэй байсан юм.
Зөвхөн Халх цэрэгийн хүчээр явагдсан энэхүү байлдаануудад Манж нар цэрэг зэвсэгийн байтугай ямар ч туслалцаа үзүүлээгүй ба тийм ч учираас Халхын зарим ноёдын зүгээс Манжуудыг урьдны адилаар ойрдуудтай, Галданцэрэнтэй эрх ашигийн ямар нэгэн тохиролцоо, нууц хуйвалдаан хэлэлцээртэй байсан байж болзошгүй хэмээн сэжиглэж байжээ. Үүний ч улмаас Цэрэн дараа дараачийн үйл ажиллагаандаа, ялангуяа гадаад бодлогын тал дээр Манжуудын оролцоог багасагах, аль болох бие даасан бодлого явуулах чигийг баримталж байсан нь харагддаг ба Халх Монголын эрх ашигийг хамгаалах тал дээр тэрбээр туйлбартай зогсож байв. Тухайлбал Орос болон Зүүнгартай хэлэлцээ хийж Халх Монголын хилийн зурвас тогтоох ажиллагааг Цэрэн өөрийн биеэр удирдан оролцож байсан төдийгүй, хэлэлцээ будлих үед Халх Монголчууд эх нутагаа цэрэг зэвсгийн хүчээр хамгаалах чадвартай гэдгийг Оросуудад сануулах зорилгоор үхэр буугаар буудан ёслол хийж, Зүүнгарын дайнд ялсан Халх Цэрэгээ жагсаан морьт цэрэгийн марш хийн сүрийг үзүүлж байсан баримт бий аж. Сонирхолтой нь эфү Цэрэн ийм үйлдэл хийсэнийхээ төлөө Манжийн төрөөс шийтгэл хүлээн зэрэг дэв буурч байсан байна.Цэрэн хэдийгээр Халхын Түшээт Ханаас салбарлан гарч хожмоо Сайн Ноён Хан хэмээн нэрийдэх болсон аймгийн нэгэн хошууны захирагч үе залгамжлагч ноён байгаад Халхын бусад томоохон ноёд, тайж нараас зэрэг дэв, албан тушаалаар бага байсан ч өөрийн авьяас чадвар, оюун ухаан, эр зоригоор тодорон гарч Халх Монголын төрийн үйл хэрэгт бусдийгаа оройлон оролцдог байсан нь түүний түүхэн амьдралаас тодорхой харагддаг.Тухайн үедээ нэн хүчирхэг байсан Зүүнгарын хаант улсын армийг алдарт их бага Цэрэндондов жанжидтай нь, хүчирхэг Галданцэрэн хаантай нь хамт удаа дараа бут цохиж ахин сэхэхгүй болтол нь даран Халх Монголын ард түмнээ сүйрэл хоморголон хядагдах аюулаас хамгаалсан Цэрэн нь түүхэнд маш ховор төрдөг суу билэгт хүмүүсийн нэг гарцаагүй мөн юм. Газар нутгийн хол, Халх Монгол, Өмнөд Монголоор Манжуудаас тусгаарлагдсан байршилдаа дулдуйдсан Зүүнгарын үе үейин хаад эв аргын хүчээр Монгол үндэстнийг нэгтгэн зангидахын оронд, Халх Монголыг ганцаардуулан сулруулах бодлогыг хэдэн арван жилийн турш тууштай явуулж, улмаар дотоод гадаад зөрчилийг нь дэвэргэн эмзэг үед нь цэргийн хүчээр гэндүүлэн дайрсан нь хожмоо нийт Монголд түмэнд харамсаж барамгүй уршигт үр дагаварыг авчирсан юм.
Галдан Бошготын үед сибирийн нүүдэлчдийн хэд хэдэн улсыг эзэлсний гадна Гималайн уулс буюу төвдийг бас хүрч, ийн Баруун Монголыг Каспийн тэнгисийн эрэг хүртэл өргөтгөж тэлэв. Энэ нь хуучин Цагаадайн улс сэргэн босч зүг зүгт хуучин хил хязгаараасаа халин гарсан нь хээр тал нутгийг бүгдийг эзлэн авахыг эрмэлзсэн мэт байв. Ингээд Галдан Бошгот дорно зүгт уугуул монгол буюу халхыг манжаас өрсөн эрхшээлдээ авах арга сүвэгчлэв. Тэрбээр энэ үед Зүүнгар улсдаа цэрэг-захиргааны төвлөрсөн нэгдмэл удирдлага бий болгож, өмнө нь тогтож байсан ойрадын чуулганы зохион байгуулалтанд байсан хунтайж, тайш цолыг хүчингүй болгон, улсаа дөчин хоринд хувааж тэдгээрийг зайсан, дэмч, шүүлэнгэ нарт тус тус харгалзуулан захируулж хааны буюу төвлөрсөн эрх засаглалыг бэхжүүлэв. Энэ нь Галдан Бошгот эртний хүннүгээс эхлээд Их Монгол Улсад уламжлан ирсэн цэрэг-засаг захиргааны тогтолцоог өөрийн улсын түүхэн өвөрмөц онцлогт уялдуулан зохицуулсан хэрэг байв. Энэ үед халхын Засагт хан Норов нас барсны дараа түүний ширээг залгамжлах асуудал хямрал дагуулан өргөжив. Засагт ханы ширээний төлөө тэмцэлд хөндлөнгөөс идэвхтэй оролцсон халхын Түшээт хан Чахундорж, ойрадын Галдан бошгот, мөн Манжийн Энх-Амгалан хаан нар өөр өөрийн эчнээ бодлоготой байсан юм. Манжийн Энх-Амгалан хаан Далай лам руу яаралтай элч илгээн, байдлыг намжаан чуулган хуралдуулж, халхын асуудлыг зохицуулахыг оролдсон нь өнгөн дээрээ амжилггай болсон мэт байвч бодит үр дүн гарсангүй. Харин эцсийн бүлэгт Галдан Бошготын дэмжиж байсан Шар Засагт хан болов. Галдан Бошгот ийнхүү Засагт ханыг өөрийн холбоотон болгон халхад өөрийн нэр нөлөөг өргөтгөх болов. Хэтийн зорилгоо хэрэгжүүлэхийн тулд Галдан Бошгот Засагтхантай үйл ажиллагаагаа улам няггруулж, халхыг манжид алдахгүй бэлтгэлийг хийж, юуны өмнө халхад мянгаад лам нарыг урьдчилан оруулж, манжаас нүүрлэж буй түрэмгийллийн эсрэг хүчээ нэгтгэх нь чухал гэдгийг халхуудад ухуулжээ. Мөн өөрийн дүү Доржжавыг 300 цэргийн хамт Засагт хан Шарын дэргэд ирүүлж, өөрөө өргөөгөө зүүн тийш нүүлгэн Засагт хантай чуулган нийлжээ. Энэ үед Түшээт хан болчимгүй алхам хийж, хүргэн Лувсангомборавдангийн хамт нэг түмэн цэрэг авч хөдлөн Засагт хан Шар болон түүний дэргэд байсан Галданы дүү Доржжав нарын олон хүнийг алж, хүн мал олныг олзлон авчээ. Энэ нь халх, ойрадын хооронд дайны галыг дүрэлзүүлэн асаав. Манж нар энэ үед хоёр талын хоорондуур орж эвлэрүүлэхээр зуучилсан нь халхыг нөлөөндөө авах гэсэн Энх-Амгалан хааны далд бодлого байсны учир тухайн үед халх болон ойрадын хүчний харьцаа даанч тэнцвэргүй байсных юм. Баруунтаа дайн хийж үлэмж туршлага хуримтлуулан, дундад азийн ихэнх газар нутгийг эрхшээлдээ оруулснаар ойрадын хаан Галдан Бошготын нэр Хаант Орос болон Хөх нуур, Төвд, Манж Чин улсад ихэд алдаршиж байсан үе бөгөөд тиймээс Түшээт хан Чахундорж Галдантай хүч тэнцүүргүй тулалдаанд орж, халх ойродод эзлэгдвэл Манжид ашиггүй болох байв. Үүнээс үзэхэд Галдан Бошготыг манжийн Энх Амгалан хаан төв азийн улс төрийн тавцанд дахь өөрийн цор ганц хүчирхэг гол өрсөлдөгчөө гэж эхнээс нь анхааран үзэж байв.
Энэ үед Данзан-Омбо, Данжила, Дугарравдан нарын захирсан Галдан Бошготын нөгөө цэргийн анги Эрдэнэзууг эзлэн авсан байна. Тэр үед Өндөр гэгээн Занабазар Эрдэнэзуугаас 2 өдрийн тэртээ газар байсан бөгөөд ойрадын цэрэг хийдийг эзэлснийг сонсоод, Түшээт ханы гэргий, хүүхдийг авч, яаран бууруулсан байна. Эцэст нь халхууд Түшээт хан Чахундоржийн удирдлага дор цэргээ хуримтлуулан, Олгой нуурын дэргэд шийдвэрлэх тулалдаан хийхээр эрслэн шийджээ. Халхын цэргүүд Олгой нуурыг ойрад цэргээс урьтан очиж, ашигтай байрлалыг эзлэн авъя гэж шийдээд цэрэг эмхлэн хөдлөв. Их цэргийн цуваа хэд тасран үргэлжилж байснаа Олгой нуурт дөхөж очоод хэдэн эгнээ болон өргөшиж дэлгээ маягаар урагшлав. Галдангийн цэрэг түрүүлэн халхын цэрэг ойртсоныг мэдэж, түр зогсон дайтах бэлтгэлээ хийжээ. Хотос хонхор, хамар толгойгоор үргэлжилсэн Олгой нуурын хажуу талд тулж ирээд, бие биеэ отон сахиж үүрийн гэгээг хүлээсэн байна.
Ангилал: Дайн Ангилал: Монголын түүх Ангилал: Дундад зууны Монголын түүх Ангилал: Дайнууд
6 сарын 16
Тэмдэглэлт баярууд
0616 #16
Чиньчонь-гүнь
thumb|Умар Чүнчон дахь Чиньчонь (цэгтэй) Чиньчонь хошуу (солонгосоор 진천군 - чин-чон-гүн) — Өмнө Солонгос улсын Умар Чүнчон аймгийн хошуу (군 күнь). 406.0 км² газар нутагт нь 2012 оны эхээр 62,931 хүн оршин сууж байсан. Хошууны нутаг 1 балгас (ып), 6 сум (мёнь) болон хуваагддаг.
Ангилал:Өмнө Солонгос улсын орон нутаг
The Criminal Investigator 2
The Criminal Investigator 2 (O記實錄II; Гэмт хэргийн мөрдөгч 2) нь Хонконгийн телесериал юм. 1996 оны 10 сарын 28-ноос 12 сарын 9 хүртэл TVB телевизээр гарчээ. Television Broadcast Limited-ийн бүтээл.
Ангилал:Хонконгийн телевизийн цуврал Ангилал:1990-ээд оны телевизийн цуврал кино
Угчонь-гүнь
thumb|Умар Чүнчон дахь Угчонь (цэгтэй) Угчонь хошуу (солонгосоор 옥천군 - уг-чон-гүн) — Өмнө Солонгос улсын Умар Чүнчон аймгийн хошуу (군 күнь). 537.1 км² газар нутагт нь 2008 онд 54,543 хүн оршин сууж байсан. Хошууны нутаг өдгөө 1 балгас (ып), 8 сум (мёнь) болон хуваагдаж байгаа.
Гүюг хаан
Гүюг хаан (, * 1206 оны 3 сарын 19-нд; † 1248 оны 4 сарын 20-нд) нь Их Монгол Улсын гурав дахь их хаан байжээ. Тэрээр Өгэдэй хааны ууган хүү ба Чингис хааны ач байсан бөгөөд 1246 оноос 1248 он хүртэл хаан ширээнд суусан байна. Түүний эх нь Мэргид аймгийн Дөргэнэ (түүнийг түүхийн сурвалж бичгүүдэд Туракина, Турхан, Наймалж, Наймалжин гэх мэтээр нэрлэсэн байдаг) хатан байсан юм.
П.Карпинийн тэмдэглэснээр Гүюг хаан “дунд зэргийн нуруутай, хэрсүү ухаалаг бөгөөд хэтэрхий зальжин, буурьтай ба ихэмсэг зантай” хүн байв. Чингис хааны үндэс суурийг нь тавьж, Өгэдэй хааны үед жинхэнэ ёсоор төлөвшин тогтсон Монгол гүрэн Гүюг хааны үед нүүдэл, суурьшмал хосолсон дэлхийн хэмжээний эзэнт гүрэн болсон билээ. Гүюг хаан өөрийн гол өрсөлдөгч Алтан Ордны Улсын Бат хааныг дарахаар баруун зүг хөдлөөд замдаа өвчний улмаас нас баржээ.
Намтар
Гүюг Өгэдэй хааны Алтан улсыг мөхөөсөн 1232-1235 оны дайнд оролцож байжээ. Мөн зүүн Зүрчин улсыг мөхөөх дайныг биечлэн удирдаж явжээ. Түүний дараа 1236-1240 онд болсон Бат хааны Кипчак, Алан, Кавказын нутаг болон Оросын вант улсуудыг эзлэх аян дайнд оролцож байсан бөгөөд энэ дайны явцад Баттай муудалцсан тул Өгэдэй хааны зарлигаар өөрийн цэргийн хамт Монгол улс руу буцжээ. Монголд ирсэний дараа Өгэдэйн удмынхны эзэмшил болох Эрчис мөрөн, Тарвагатайн нурууны орчимд Эмил хотод сууж байв. 1241 онд Өгэдэй хаан нас барсны дараа түүний их хатан Дөргэнэ таван жил төрийн эрхийг атгажээ. Үүнд дургүйцсэн Чингис хааны отгон дүү Тэмүгэ отчигин ноён өөрийн харъяат газраас цэрэг дайчлан Дөргэнэ хатныг зайлуулж, өөрөө хааны суурийг эзлэхээр хөдөлжээ. Гүюг Монголын хаан ширээнд өөрөөс нь өөр хүн гарахыг хэзээ ч тэвчихгүй байсан тул мөн өөрийн цэргийг авч, Тэмүгэ ноёныг угтан хөдлөв. Тэмүгэ ноён хүчин мөхөсдөхөөс болгоомжилж, Өгэдэй хааны үхэлд гашуудахаар ирсэн хэмээн аргалж, Их хааны гашуудалыг гүйцэтгээд буцжээ.
Түүний дараа 1246 онд Гүюг Монголын Их хааны суурийг эзлэв. Түүнийг хаан сууринд өргөмжлөгдөх ёслол дээр Багдадын халифт улс, Сүн улс, Гүрёо, Зүрчид зэрэг олон улс орнуудын элч төлөөлөгчид оролцжээ. Мөн Ромын Папын элч болох Плано Карпини (польшийн лам Бенедикт Полак хамт ирсэн) оролцсон бөгөөд тэрээр Ромын Папын Монголчуудыг Христийн шашинд орж, Польш, Унгарыг түйвээснийхээ бурууг хүлээхийг шаардсан захидлийг авч иржээ. Гүюг хаан Ромын Папын шаардлагыг эрс няцааж, түүнийг Их Монгол Улсад дагаар орохыг сөргүүлэн шаардсан хариу өгсөн юм. Уг захидал нь эдүгээ Ватиканы архивт хадгалагдаж байна. Плано Карпини өөрийн аян замын тэмдэглэлийг бичиж үлдээсэн нь одоо хүртэл байсаар байна. Тэрээр эзэнт гүрний нутаг даяар хүн, амын тооллого хийж, албан татвар, цэргийн албаны хэмжээг тогтоов. Гүюгийг хаанд өргөмжлөх ёслолд Бат ирээгүй бөгөөд тэрээр өөрийн харъяат газрыг нилээд бие даасан байдалтайгаар захирч байв. Гүюг хаан Батын хүчин чадал их тул түүнтэй эвдрэлцэхээс болгоомжилж байв. 1248 онд Гүюг хаан Батын зүг цэрэглэн хөдөлж яваад, одоогийн Шинжаан мужийн нутагт байсан Бешбалык хотын ойролцоо нас баржээ. thumb|right|445x445px|Гүюг хаанаас Ромын Пап Инносентэд илгээсэн 1246 оны захидал
Шашин шүтлэг
thumb|left|209x209px|Гүюг хааны "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор Их Монгол улсын далай хааны зарлиг ил болгон иргэн дор хүрвээс биширтүгэй, аюутугай" гэсэн үсэгтэй төрийн тамга
Мөнх тэнгэрийг шүтэн биширч төрийн шашин болгож байсан их хааны нэг бол Гүюг юм. Гүюг хаан нь 1246 оны 8 сарын сүүлч 9 сарын эхээр Ромын Папын элч Плано Карпини /Iohannes de Plano Carpini 1182 – 1252/-ыг хүлээн авч уулзаж байсан ба энэ үеэр Плано Карпини нь Ромын Пап /Innocentius IV, 1195 – 1254 /-ын албан бичгийг их хаанд өргөн барьжээ. Монголын талаас хариу бичгээ 1246 оны 11 сарын эхээр төлөвлөн бичиж орчуулах зэрэг ажлыг хийж гүйцэтгэжээ. Албан бичгийг перс хэлээр бичиж латин хэлээр орчуулан хоёр хувь үйлдэж бас саррацин /Sarrasin/ хэлний орчуулгыг хавсаргажээ. 1 метр 12 см урт, 20 см өргөн хоёр хэсгээс бүрэлдэж бичгийн төгсгөл ба наалдуулсан залгаас дээр нь "Мөнх тэнгэрийн хүчинд" хэмээх Монгол үсгийн улаан тамга дарсан энэхүү бичиг хожим нь Ватиканы номын сангаас олдсон юм. Бичгийн агуулга: бичиг нь “Мөнх тэнгэрийн хүчинд” хэмээн эхэлсэн бөгөөд цааш нь бичихдээ “Их хаанаас Папт илгээсэн бичгийн сайтар уншиж ойлгогтун”, “Пап өөрийн биеэр бараалхахаар ирвэл зохимой. Тэгвэл бид өөрийн засаг билгээ сонсгох болно. Мажар зэрэг Христийн шашинт улс оронд Чингис хаан элч томилон явуулж Мөнх тэнгэрийн зарлигийг дуулгах гэв. Гэтэл тэдгээр улс орны иргэд Мөнх тэнгэрийг үл тоомсорлож чиний хэлж буй тэдгээр иргэд чинь үймээн самуун дэгдээж манай элчийг балмад хэрцгийгээр алж хороов. Учир иймийн тулд сая Мөнх тэнгэрийн хүчинд тэдгээр улс орныг даран эрхшээв. Мөн үүний дотор зарим иргэд Мөнх тэнгэрийн хүчинд ивээгдэн эсэн мэд үлдэв. Эгэл жирийн хүн хэрхэн өрөөл бусдыг гэсгээн цээрлүүлж чадах билээ. Чи бас <би бол Христийн шашинтан. Би ертөнцийн эзнийг хайрлана. ... -ыг үзэн ядна> гэжээ. Ертөнцийн эзэн хүн төрөлхтнийг нүгэл гэмтэй төрүүлсэн мөртлөө бас энэрэн хайрлах сэтгэл байна гэгчийг чи яаж мэдсэн бэ? Энэ мэт өгүүлэгч хүн тэнгэр бурхныг хэрхэн таних билээ. Наран мандахаас наран жаргах хүртэлх дэлхий ертөнц Мөнх тэнгэрийн хүчинд ивээгдэж буй. Мөнх тэнгэрийн зарлигийг зөрчвөл хэн ч юу ч хийж бүтээж чадахгүй. Та нар одоо үнэн сэтгэлээсээ биднийг дагаж орогтун. Тэгвэл бид та нарыг өршөөн хайрлана. Хэрвээ та нар Мөнх тэнгэрийн зарлигийг сонсохгүй эсэргүүцэн тэмцвэл бидний өстөн дайсан болно. Үүнийг та бүхэн сайтар мэдэгтүн. Хэрвээ та нар ондоо санаа өвөрлөх юм бол түүнээс гарах үр дагаврыг Мөнх тэнгэр мэдмой ” гэжээ. Бичгийг Гүюг хаан анх монголоор хэлж, перс, латин хэл рүү орчуулжээ. Тус албан бичиг бол Монголчуудын сүсэг бишрэлийн тухай Их Монгол улсын эзэн хааны байр суурийн илэрхийлэл юм.
Зан чанар
Гүюг хаан, Ромын папын элчин Плано Карпиний тэмдэглэснээр: «...дөч буюу дөчин тав орчим настай...дунд зэргийн нуруутай, маш хэрсүү ухаалаг, хэтэрхий зальжин, буурьтай бөгөөд ихэмсэг зантай, хий хоосон инээвхийлэх буюу гэнэхэн явдал гаргахыг нь хэн ч үзээгүй» бөгөөд эцэг өвгөдийн гэрээслэлд үнэнч, хаан төрийн хатуу ёс журмыг дээдлэгч, Их хаан байсан билээ.
Номнууд
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл Ангилал:Боржигин Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн Ангилал:Монголын их хаан Ангилал:Их хаан Ангилал:1206 онд төрсөн Ангилал:1248 онд өнгөрсөн
Харшанаа хөмрөг
Харшанаа хөмрөг, Emberiza rustica, урьд Цагаан хөмсөгт хөмрөг гэж байсан, нь Хөмрөгийнхөн овгийн шувуу юм. Тэд Европ, Азийн хойд хэсгээр нутаглаж, зүүн өмнөд Ази, Япон, зүүн Хятадад өвөлждөг. Ховор тохиолдолд баруун Европт хэрмэл байдлаар таарна.
Харшанаа хөмрөг чийглэг шилмүүст модон ойд амьдрах ба үүрээ газар, бутанд засаж 4-6 өндөг гаргадаг. Ангаахайгаа тэжээх үед хорхой шавьж авлах ба бусад үед голдуу ургамлын үрээр хооллодог.
Гадаад төрх
Энэхүү шувуу нь Цагаанхүзүүт хөмрөгтэй хэмжээгээр адил юм. Өвөр хэсэг нь цагаан ба хажуу бөөр нь улаавтар. Хөл, эрүү нь ягаан байна. Зуны улиралд эрэгчин хөмрөг хар толгой, цагаан хоолойтой болдог.
Эмэгчин нь судалтай бор нуруу, бор нүүр, хажуу бөөр нь улаавтар судалтай.
Цахим холбоос
Ангилал:Хөмрөгийнхөн Ангилал:Монгол орны шувууд Ангилал:Евразийн шувууд
Ялу
thumb|Ялу голын гүүр Ялу буюу Амнуг — Умард Солонгос-Хятад хоёр улсын хилээр урсдаг гол юм.
Газар зүй
Пэгдү уулын далайн түвшнээс дээш 2500 м өндрөөс эх авч баруун зүгт 793 км урсаж Шар тэнгисийн хэсэг Солонгосын буланд цутгадаг. Ингэхдээ Хятадын Линьжян, Даньдун, Умар Солонгосын Хесань, Шинийжү хотуудаар дайрна. Сав газрын талбай — 30,000 км². Чанжин, Хочон, Ай зэрэг гол цутгадаг. Ялу гол Хесань орчим 1 метр, Шар тэнгист цутгах адагтаа 2.5 м гүнзгий байна.
Түүх
1388 онд Ялу голын Вихуа арал дээр байхдаа И Сонге жанжин (Чусоний Тэжу ван) цэргээ Кэсон руу буцаах шийдвэр гаргаснаар төр эргэж, Ван овогтны Гуулин улсын үеийг дуусгаж И овогтны Чусонь улсыг байгуулж байв.
Японы харьяанд (1910–1945) байхад голын эргийн Солонгосын тал аж үйлдвэржиж тухайн үеийн Солонгос дахь аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний 20%-ийг гаргаж байв.
Солонгосын дайны үед (1950-1953) НҮБ-ын цэрэг болон Хятадын тал гол дээр мөргөлдөж олон гүүр сүйдэж байжээ.
Эдийн засаг
Ялу гол дээрх 850 м урт, 106 м өндөр Сүпүн УЦС-ын далан нь Ази тивд хамгийн том нь юм. Далангаас үүссэн хиймэл нүүрийг Сүпүн нүүр хэмээдэг. Хятад-Умар Солонгос хоёр улс хувааж ашигладаг.
Цахим холбоос
Ангилал:Азийн гол мөрөн Ангилал:Гириний гол мөрөн Ангилал:Ляонины гол мөрөн Ангилал:Умард Солонгосын гол мөрөн Ангилал:Шар тэнгис Ангилал:Умард Пёнъань Ангилал:Чаган Ангилал:Янган Ангилал:Хилийн гол мөрөн
Апеннины нуруу
Европ тивийн өмнөд хэсэг, Газар дундын тэнгист түрж орсон Апеннин гэх томоохон хойг байдаг. Апеннины нуруунаас ялгаж Апеннины хойг гэж тодорхой хэлсэн нь дээр. Тэгэхдээ Итали орныг тээн оршдогоос нутгийнхан нь Италийн хойг (Penisola Italiana) гэсэн утгаар нэрийддэгийг санахад илүүдэхгүй юм. Хойг дээр мөн Ватикан, Сан-Марино зэрэг тусгаар улс бий.
Хойгуураа Паданы тал газар, баруун талаараа Тиррений тэнгис, зүүн талаараа Адриатын тэнгис, өмнөд талаараа Ионы тэнгист тулдаг 1100 км урт, баруунаас зүүнш 130 — 300 км өргөн, бүхэлдээ 149 мянган км² талбайг уг хойгт хамааруулдаг.
Хойгийн үндсэн биед түүнд нэрээ өгсөн Апеннины нуруу сунан тогтсон. Идэвхтэй галт уулс олон байж, их бага газар хөдөлсөөр байдаг. МЭӨ 79 онд Везувийн галт уул дэлбэрч Ромын Помпей зэрэг хэдэн хотыг газрын хөрснөөс арчиж байв.
Хойгийг дээрээс нь харвал түрийтэй гутал шиг хэлбэртэй, түүнийг ч батлаад зарим хэсэг, салбар хойгуудийг өлмий (Калабри), өсгий (Саленто), өргөс (Гаргано) гэж хочилдог.
Гадаад холбоос
Ангилал:Европын нуруу Ангилал:Италийн нуруу
Гүрж
Гүрж Улс (საქართველო ) — өвөр Кавказын баруун талыг эзлэн оршдог улс. Газрын байрлалаар Баруун Азийнх боловч зарим талаар Дорнод Европт ойртох тул Евразийн улс орон гэгдэнэ. Баруун талаараа Хар тэнгистэй залгаж, бусад талаараа ОХУ, Азербайжан, Армени, Турктай газраар хиллэдэг. Нийслэл - Тбилиси хот.
Нутаг дэвсгэр - 69,700 км2, 2011 онд тооцсоноор хүн амын тоо - 4,469,200. Үүнээс дийлэнх олонх болох Гүржүүд 83.8%-ийг эзлэдэг бол 6.5% нь Азери, 5.7% нь Армени угсаатан байдаг ажээ. Албан ёсны Гүрж хэлээр хүн амын 71% нь ярьж бусад Гүржүүд (12.2%) Мигрел хэлээр ярилцацгаадаг гэнэ.
Гүржид түүхэндээ олон улс тогтож байлаа. Орчин цагийн Гүрж нь 11-12-р зуунд IV Давид, Тамара нарын хаанчлалын үед хэлбэржсэн. 19-р зууны эхэнд Оросын Хаант Улсад хавсрагдаж, 1917 оны Оросын хувьсгалын дараа богино хугацаанд тусгаар тогтноод 1921 онд Зөвлөлтөд эзлэгдэн Зөвлөлт Холбоот Улсын 15 БНУ-ын нэгэн болж байв. 1991 онд тусгаар тогтнож, түүнээс хойш иргэний дайн самуунтай байдаг. Гүрж одоо нэгдмэл байгууламжит, ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах засагт төрийн хэлбэртэй.
Гүржийн бүрэн эрхийн Абхаз, Өмнөд Осети хоёр сүүлийн хэдэн жилд Гүржийн мэдлээс тусгаар тогтноод байгаа. Гэхдээ тэд НҮБ-ын гишүүн биш бөгөөд Орос мэтийн хэдхэн улсаар хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдаг. БН Гүрж улс/ Утасны код – 995
БН Гүрж улс нь Ази тивийн баруун өмнөд хэсэгт Кавказын уулархаг нутагт оршдог. Хойд талаараа Орос улстай, зүүн талаараа Азербайжан, урд талаараа Армян, Турк улсуудтай тус тус хиллэнэ. Баруун талаараа хар тэнгисээр хүрээлэгддэг.
Газар нутаг: 69.7 мянган км2 газар нутагтай.
Хүн ам: 5310 мянган хүнтэй.
Нийт хүн амын 69 хувь нь гүрж, 9 хувь нь армян, 7 хувь нь орос, 5 хувь нь азербайжан үндэстэн байдаг. Түүнээс гадна тус оронд 170 мянган осетин, 100 мянган грек, 50 мянган украйн, 30 мянган жүүд, 25 мянган күрд зэрэг үндэстэн ястан амьдардаг. Хилийн чанадад тухайлбал Орос, Израил зэрэг оронд 1 сая гаруй гүржүүд амьдардаг. Нийт хүн амын 52 хувь нь хот суурин газарт амьдардаг. Дундаж наслалт эрэгтэй 70, эмэгтэй 75 наслана.
Албан ёсны хэл: Гүрж
Шашин шүтлэг: Үнэн алдартны шашин шүтдэг.
Нийслэл хот: Тбилис /1350 мянган хүнтэй/
Засаг захиргааны байдал: 9 хязгаар. Нийслэл хот Тбилиси /1350 мянган хүнтэй/, томоохон хотуудад Кутаиси /300 мянган хүн/, Батуми /130 мянган хүн/, Рустави /100 мянган хүн/ зэрэг хот багтдаг.
Төрийн байгууламж: Гүрж улс нь БН улсын бүтэцтэй бөгөөд төрийн тэргүүн нь ерөнхийлөгч, засгийн газрын тэргүүн нь ерөнхий сайд байдаг. Хууль тогтоох дээд байгууллага нь нэг танхимт дээд зөвлөл, 235 суудалтай. Ерөнхийлөгч нь улсын аюулгүй байдлыг хамгаалах яам болон батлан хамгаалах яамыг удирддаг. Бусад яамыг ерөнхий сайд удирдана.
Мөнгөн тэмдэгт нь: Лари /Л/ 1000л =0.42 ам.доллартай тэнцэнэ.
Нэг хүнд оногдох ҮНБ: 3100 ам доллар
Уур амьсгал ба ан амьтад: Гүржийн уур амьсгал халуун ба сэрүүн бүсийн завсрын шинжтэй. Жилийн дундаж хэм нь 13 градус. Өндөр уул, тал хээр, нам дор газар зэрэг газарзүйн бүсчлэлийн бүх онцлог шинжийг агуулсан газар нутаг юм. Хамгийн өндөр цэг нь Шхара уул – 5201м юм. Том голуудад Кура, Риона, Алазани нар орно. Уулархаг нутгаар 600 гаруй мөсөн гол, олон тооны үзэсгэлэнт нуур байдаг. Мөн уулсын хооронд үржил шимтэй нугууд байдаг. Эвэрлэг мод, царс, туулайн бөөр, дал мод, далдуу мод, жодоо, гацуур бүхий ой тус орны нутаг дэвсгэрийн 37 хувийг эзэлнэ. Цэцэгт ургамлын 4.5 мянган төрөл зүйлтэй. Зэрлэг үхэр, янгир, баавгай, буга, бор гөрөөс, шилүүс зэрэг ан амьтдаас гадна олон зүйлийн шувуу, могой тааралддаг.
Гадагш холбоос
Ангилал:Азийн орон Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн Ангилал:Кавказын бүс нутаг Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Балканы хойг
Балканы хойгийн хойд хилээр Дунай мөрөн, Сава голыг авч үздэг ч түүхийн гүн холбоотой Румын болон хуучин Югославын бүрэлдэхүүнд байсан Словени улсуудыг Балканы хойгт багтаах нь бий.
Эртнээс нааш олон янзын үндэстнүүд амьдарч ирсэн бөгөөд Дорнод Ромын эзэнт гүрэн, Османы эзэнт гүрэн, Австри-Унгарын эзэнт гүрэн зэрэг олон үндэстний улсууд оршин тогтнож байсан тул гаднаас ч бусад үндэстнүүд шилжин суурьшсан нь олон. Иймээс Баруун Европт нийтлэг байдаг, нэг үндэстнээс бүрдэх үндэстэн-улсын ойлголт орж ирэхэд олон удаа үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн гардаг. Дэлхийн нэгдүгээр дайны эхэлсэн шалтгаан нь мөн л Балканы хойгийн үндэстэн хоорондын зөрчил байв. Орчин үед ч Босни ба Херцеговинын иргэний дайн, Косовогийн хямрал зэрэг шашин, үндэстэн хоорондын зөрчил, асуудлууд гарсаар буй.
Цахим холбоос
Ангилал:Газар дундын тэнгисийн хойг Ангилал:Европын хойг Ангилал:Албанийн газар зүй Ангилал:Болгарын газар зүй Ангилал:Босни ба Херцеговинын газар зүй Ангилал:Грекийн газар зүй Ангилал:Монтенегрогийн газар зүй Ангилал:Румыны газар зүй Ангилал:Сербийн газар зүй Ангилал:Хорватын газар зүй Ангилал:Умард Македоны газар зүй Ангилал:Туркийн хойг
Алгуй
Алгуй нь Цагадай ханы хүү Байдарын хөвүүн нь юм. 1260 онд Аригбөх Хархорум хотод хаанд өргөмжлөгдөхөд талд нь орж, улмаар түүний тусламжтайгаар Ургана хатан болон балчир хан Мубарак шах нарыг огцруулж өөрөө Хан болсон түүнийг Цагадайн улсыг албан ёсоор байгуулсан гэж үздэг. 1266 онд Алмаликт нас барсан.
Ангилал:13-р зууны ноёрхогч Ангилал:Цагаадайн улсын хан Ангилал:Цагадайн удам Ангилал:Их Монгол Улсын хүн Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд төрсөн Ангилал:1266 онд өнгөрсөн
Сахалт далайн хав
Сахалт далайн хав (Erignathus barbatus), Дөрвөлжин сэлүүрт далайн хав буюу Далайн туулай нь дунд зэргийн хэмжээтэй сэлүүр хөлтөн бөгөөд Хойд мөсөн далайн орчимд амьдардаг.
Насанд хүрсэн сахалт далайн хав хамрын үзүүрээс сүүлний үзүүр хүртэл 2.25-аас 2.7 метр урттай, 275-аас 340 кг хүртэл жинтэй байдаг.
Сахалт далайн хав нь цагаан баавгай, Арктикийн эргээр оршин суудаг Инуйтуудын гол хоол хүнс болдог. Нутгийн уугуул оршин суугчид арьсаар нь Умиак хэмээх завиа бүрдэг.
Сахалт далайн хавын биеийн жингийн 30-40%-г өөх тос эзэлдэг.
Эшлэл
Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Шүрэн цох
Шүрэн цох (Coccinellidae, ladybirds, ladybugs) нь бүрэн хөгжилт шавж бөгөөд хатуу далавчтан буюу цохын багт багтдаг шавжны баг юм. Одоогоор дэлхий дээр шүрэн цохын 5000 гаруй зүйл байгаагийн 53 зүйл нь манай оронд олдоод байна. Умард Америкт шүрэн цохын нилээд олон төрлүүд байдаг бөгөөд зөвхөн уугуул 450 гаруй зүйл шүрэн цох тэмдэглэгдсэн ажээ.
Шүрэн цох нь жижиг биетэй шавж. Түүний биеийн хэмжээ нь 1мм-10мм хэмжээтэй байдаг. Ихэвчлэн шар, улбар шар, гал улаан дэвсгэр бүхий хар толбо буюу зууван зураас бүхий хатуу хагас бөмбөлөг хайрсан далавчтай. Толгой, хөл болон тэмтрүүл нь хар өнгөтэй байдаг. Маш олон төрлийн шүрэн цохнууд хар, саарал юмуу бор өнгөтэй байдаг бөгөөд мэргэжлийн шавьж судлаач л таних боломжтой байдаг. Ихэнх шүрэн цохын зүйлүүд ойролцоо жижиг биет цох болох яст мэлхий цохтой төстэй байдаг тул андуурах нь элбэг байдаг.
Шүрэн цох ихэвчлэн ургамал идэшт шавьж болон ургамлын шимэгч шавьжнуудыг иддэг бөгөөд цэцэрлэг, ХАА-н эдэлбэр газар, жимсний цэцэрлэг болон болон бусад ургамлын бүрхэвчтэй талбайд амьдардаг. Зарим Умард Америк ба Европт орших цөөн зүйлийн цох нь ургамлын хортонд тооцогддог.
Зарим хүмүүс шүрэн цохтой тааралдах нь азтай явдал тохиохын бэлгэдэл, харин түүнийг алах нь муу явдал тохиолдохын ёр гэж үздэг байна.
Шүрэн цохын биологи
Шүрэн цохын ихэнх зүйл нь бүүрэг, кокцид, ургамлын бөөс иддэг махчин боловч зарим зүйл нь ургамал идэштэн байдаг. Ургамлын шүүсээр хооллогч шүрэн цохуудаас хамгийн хөнөөлтэй нь ХАА-н ургамалд маш их хохирол учруулдаг Мексикийн буурцгийн цох юм. Уг цох нь ихэвчлэн тариалангийн талбай болон цэцэрлэгт тарьсан үр тариа, хүнсний ногоо, цэцэрлэгийн ургамлыг иддэг тул Мексикийн фермерүүд шүрэн цохонд ихээхэн дургүй байдаг. Иймээс уугуул шүрэн цохуудыг багасгах зорилгоор умард Америкийн шүрэн цохуудыг нутагшуулж байна.
Цохууд ихэвчлэн хурц өнгөтэй байдаг нь өөрийгөө махчдаас хамгаалах зохилдлого билээ. Иймээс шүрэн цох ч мөн хортой эсвэл таагүй байдлыг илэрхийлэх хурц тод өнгийн хослол бүхий болсон байдаг. Шүрэн цохууд ихэвчлэн улбар шар ба хар, шар ба хар гэсэн өнгөтэй байдаг байна. Энэхүү гоц үзэгдлийг апосематизм гэж нэрлэдэг. Өнгөний энэ зохилдлогоос гадна ихэнх шүрэн цохууд үнэхээр хортой байдаг бөгөөд жижиг биетэй шавьж идэшт гүрвэл, шувуудыг хордуулахуйц байдаг. Харин хүнд төдийлөн мэдэгддэггүй, 100 орчим шүрэн цохын хор хүнд нөлөө үзүүлэх боломжтой ажээ. Бие гүйцсэн шүрэн цохын хөлнүүдэд шавьжны цус мэдрэгч бий болдог ба дайснаасаа бие хамгаалах үедээ эвгүй хурц үнэр бүхий тосорхог шингэн ялгаруулдаг байна.
Ихэнх шүрэн цохууд хавар юм уу намар үржилд орж, эмэгчин нь ирээдүйн цохуудын хүнс тэжээл болох ургамал шимэгчдийн колонид хялбар хүрч болохуйц газарт өндгүүдээ бөөнөөр нь гаргадаг байна. Шүрэн цохын зүйлүүд нь хэдхэн ширхгээс хэдэн зуун ширхэг хүртэл харилцан адилгүй тоотой өндөг гаргадаг. Ойролцоогоор 1 долоо хоног орчим дараа өндгүүдээс авгалдай гардаг байна. Авгалдай хэлбэртэйгээр 10-15 хоног амьдрах бөгөөд түүний дараа бие гүйцсэн цох болохын өмнөх хүүхэлдэйн шатанд шилждэг байна. Шүрэн цохын амьдралын мөчлөг нь маш богинохон бөгөөд зүйлээсээ хамаарч 4-7 долоо хоног л үргэлжилдэг байна. Ихэнх шүрэн цохууд нэг жилийн дотор амьдралын мөчлөг нь дуусгавар болдог.
Шүрэн цохууд амьд өндгөөс гадна амьгүй өндгүүдийг нэмж гардаг байна. Энэ нь авгалдайнуудыг өндгөөс гарч ирэх үед хүнс тэжээл болдог байна. Амьд болон амьгүй өндгийн харьцаа өндөглөх үед эх цох хэр их хүнс тэжээл хэрэглэсэн байсантай шууд холбоотой байдаг байна. Зарим зүйлүүд нь их хэмжээний цугларалт бий болгон нүүдэллэн амьдрах онцлогтой байдаг. Мөн тэд өвөл болоход олон тоогоор цугларан хавар болтол ичдэг байна.
Тархац
Шүрэн цохын ихэнх төрлүүд нь жилийн турш ургамлын шимэгч, хооллогч бичил шавьжууд, хувалзаар хооллодог. Өвлийн улирлыг ичиж өнгөрөөн хавар анхны шавьжууд гарч ирэхтэй зэрэгцэн гарч ирдэг байна. Зарим зүйлийн шүрэн цохууд өндөрлөг газарт томоохон бүлэг үүсгэн ичдэг. Махчин шүрэн цохууд ихэвчлэн ургамлууд дээрх ургамлын паразитуудыг олж хооллох бөгөөд тэдний ойролцоо өндгөө гаргадаг байна. Энэ нь авгалдайнууд идэш хоолондоо хялбар хүрэх боломжийг бий болгодог байна. Ер нь шүрэн цохууд дэлхий даяар тархсан байдаг бөгөөд энэ нь хоол тэжээлийн элбэг байдалтай холбоотой ажээ.
Шүрэн цох ба ХАА-н хортон шавьж
Ази, умард Америкийн аль ч бүс нутагт шүрэн цохонд таатай ханддаг бөгөөд 20-р зуунаас эхлэн цэцэрлэгт зориудаар үржүүлэх болсон байна. Европын орнуудад шүрэн цохыг тариалангийн талбайн хортон шавьж устгуулах болон цэцэрлэгийн хортон шавьжуудыг устгах зорилгоор түгээмэл хэрэглэдэг байна. Шүрэн цохын хамгийн алдартай, нэр хүндтэй нь алиалагч шүрэн цох буюу Хармониа Аксиридис (Азийн шүрэн цох) юм.
Шүрэн цох урлаг соёлд тусгалаа олсон нь
Цох хатагтай, цох хатагтай, гэрээ орхин нисэн одлоо
Гэрт чинь гал гарч, хүүхдүүд чинь яваад өглөө
Бяцхан Эннигээс бусад нь явчихлаа
Харин Энни хайруулын тавган дээр мөлхөж байна...
Мөн өөр хувилбар ч байдаг аж:
Ноорхой эмээ, Ноорхой эмээ, гэрээ орхин нислээ
Гэр чинь шатаж, хүүхдүүд чинь явлаа
Хөөрхөн далавчаа хурдан дэлгэж, нисэн одооч...
Уг цохын нэр нь Европын олон орны домгийн сайн талын баатартай холбоотой байдаг. Тухайлбал Ирландад “Бурхны бяцхан үнээ”, Хорватад Božja ovčica буюу “Бурхны бяцхан хонь”, Францад bête à bon Dieu буюу “Сайн эзний амьтан”, Орост Божья коровка буюу “Бурхны үнээ” гэдэг бол Еврейчүүд “Моше Раббенугийн бяцхан үнээ” гэдэг ажээ. Умард Европын орнуудад “Хэрвээ шүрэн цох биен дээр тань суувал азтай явдал тохиохын бэлэгдэл” гэж үздэг байна. Харин Италид шүрэн цох унтлагын өрөөнд тань орж ирвэл аз тохиохын шинж гэдэг байна. Төв Европын орнуудад шүрэн цохыг залуу охидын гаран дээр нисэн ирж, мөлхөж эхэлбэл тэр жилдээ гэрлэх болно гэж үздэг байна. Ер нь шүрэн цохыг аз авчрагч цох хэмээн Европ даяараа хайрладаг ажээ.
Гадаад холбоосууд
Ангилал:Шавж
Сүхбаатарын одон
Сүхбаатарын одон — 1941 оны 5 дугаар сарын 16-нд бий болсон, Монгол Улсын Төрийн дээд шагнал.
1921 оны Ардын хувьсгалын удирдагчдын нэг, цэргийн жанжин Дамдины Сүхбаатарын нэрээр нэрлэсэн. Тухайн үед Зөвлөлт Оросыг хуулбарлаж, Лениний одонтой адил бий болгосон гэж үзэж болно.
Энэ одонгоор хувь хүн болон тодорхой байгууллага, хамт олон, цэргийн анги нэгтгэлийг улс орны аюулгүй байдал, эдийн засаг болон соёл урлагт онцгой гавьяа зүтгэл гаргасны төлөө Улсын Бага Хурал шийдвэрлэн шагнадаг байжээ.
1992 оноос хойш шинэ Үндсэн хуулийн дагуу Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар шагнаж байгаа Төрийн дээд одон болно.
Энэхүү одонг энгэрийн зүүн талд бусад одонгийн өмнө буюу эхэнд зүүдэг.
Мөн энэ одонг Монгол Улсын баатар Хөдөлмөрийн баатар цолтонд давхар гардуулдаг.
Ангилал:Монголын одон ба хүндэтгэлийн медаль Ангилал:1941 онд анх гардуулсан шагнал
Кайл О'Куин
Кайл Брэндан О`Куин (Kyle Brandon O'Quinn, 1990 оны гуравдугаар сарын 26-нд Нью-Йорк мужийн Куинс хотод төрсөн) — Америкийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны Орландо Мэжик багийн хүчний довтлогчийн байрлалд тоглодог.
Товчхон
О'Куин 2012 оны драфтын №49-өөр Орландо Мэжик багт сонгогдон 2012 оны наймдугаар сарын 9-нд албан ёсны гэрээ байгуулжээ. . Анхны улиралдаа ихэвчлэн сэлгээнд өнгөрүүлж, 11.2 минут, 4.1 оноо, 3.7 бөмбөг авалт дунджилсан.
Холбоос
Ангилал:1990 онд төрсөн Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Орландо Мэжик багийн тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хүчний довтлогч Ангилал:Америкчууд
6 сарын 17
6 сарын 17 нь Григорийн тооллын жилийн 168 дахь (өндөр жил бол 169 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 197 өдөр үлдэж байна.
Тэмдэглэлт баярууд
0617 #17
Нарс
Нарс (Pinus ) нь Нарсныхан (Pinaceae) овгийн Pinoideae дэд овогт багтах шилмүүст мод юм. 115 зүйл орчим нарс мод байдаг.
Тархалт
Нарс нь дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасаас гаралтай мод юм. Евразид Канарын арлуудаас Шотланд, зүүн тийш Оросын зүүн хэсэг болон Филиппин, хойд зүгт Норвеги, Финланд, зүүн зүгт Сибирь, өмнө зүгт Африк, Гималайн нуруу, зүүн өмнөд Ази хүртэл байна. Хойд Америкт Канадаас өмнө зүгт Никарагуа хүртэл ургана. Хамгийн олон янзын төрөл нь Мексик болон Калифорнид бий.
Бүтэц
Нарс нь мөнх ногоон ба давирхайтай, 3-80 м хүртэлх ургах ба ихэнх зүйлүүд нь 15-45 м өндөр ургадаг. Хамгийн жижгүүд нь Сибирийн давжаа нарс, Potosi pinyon ба хамгийн өндөр нь Sugar Pine юм. Нарс нь урт настай, дундажаар 100-1000 жил ба зарим нь бүр ч олон насалдаг аж. Great Basin Bristlecone Pine зүйлийн нарс дэлхий дээр хамгийн урт настайд тоцогдох ба 2008 онд 4840 жилийн настай байна.
Нарс моднууд нь хос хүйстэй ба эр, эм боргоцойтой байна. Эр боргоцой нь жижиг 1-5 см бөгөөд голдуу хавар цаг богино хугацаанд урган, тоос хүртэлтийн дараа унадаг ажээ. Эм боргоцой нь тоос хүртэлтийн дараа зүйлээс шалтгаалан 1.5-3 жилийн дараа боловсорч гүйцэх бөгөөд 3-60 см хүртэлх хэмжээтэй болдог байна. Тоос хүртэлт нь салхи болон зарим шувуугаар дамжин тархдаг байна.
Гадаад холбоос
Ангилал:Ургамал Ангилал:Монгол оронд ургадаг ургамлууд
Шаарийбуугийн Алтантуяагийн аллага
Малайзын Куала Лумпур хотын захын ойролцоох ойгоос Монгол бүсгүйн цогцос юу ч үгүй болтлоо зэрэмдэглүүлсэн байдалтай 2006 оны Аравдугаар сарын 19-ний өдөр олдсон явдал. Хамгийн аймшигтай нь бүсгүйн толгой руу нь буудаж,  биед нь "С4" нэртэй тэсрэх бодис зүүж дэлбэлснийг шинжээчид тогтоосон. Ингэж харамсалтайгаар амь насаа алдсан эмэгтэй бол Шаарийбуу овогтой Алтантуяа байсан юм.
Аллага болсон нь
Шаарийбуугийн Алтантуяа гэх бүсгүйн амиа алдсан өдөр түүнийг хүргэж өгсөн таксины жолооч энэ хэргийн талаар хамгийн анх цагдаад мэдээлсэн аж. Бүсгүйг түүний нүдэн дээр барьцаалан, машинд суулган авч одоход хөлсөө ч авч чадаагүй жолооч барьцаалагчдын машины марк, дугаарыг тэмдэглэн авч, цагдаад мэдээлжээ. Машиныг хэдэн өдрийн дараа олсон бөгөөд Малайзын Засгийн газарт бүртгэлтэй машин болохыг тогтоосон байна.
Аллагаас өмнө болсон явдал
Франц-Испанийн “Армарис” гэх компани Малайзын Засгийн газарт гурван шумбагч хөлөг нийлүүлэх нэг тэрбум еврогийн хэлэлцээ 2002 онд байгуулснаас эхэлжээ. Ш.Алтантуяа 2004 онд Хонконгт Абдул Разак Багиндатай танилцсан байна. Багиндагийн эгч нь тухайн үед аюулаас хамгаалахын ажилтан, Малайзын Стратегийн судалгааны төвийн захирал байжээ. Багиндад оросоос англи хэл рүү орчуулга хийж өгдөг байсан Ш.Алтантуяа Багиндатай удалгүй амрагийн холбоотой болсон байна. Багинда тухайн үед Ерөнхий сайдын орлогч байсан Нажиб Разактай ойр дотно холбоотойгоороо  Куала Лумпурын элитийн хүрээнд багтдаг байжээ. 2005 онд Ш.Алтантуяа Багиндатай хамт түүний улаан Ferrari-гаар Европоор зугаалсан гэдэг. Гэвч цаад зорилго нь шумбагч хөлөг худалдаж авах хэлэлцээ байжээ. Хэлэлцээг бүр 2002 онд байгуулсан байсан ч чухал заалтуудыг тохироогүй байж. Алтантуяа Парисын нэгэн клубт Нажиб Разак, Багиндатай авахуулсан зургаа үзүүлж байсныг нэгэн найз нь гэрчилсэн боловч Нажиб Разак коран судар дээр гараа тавьж, бүсгүйг амьдралдаа огт харж байгаагүй хэмээн мэдүүлэг өгсөн юм. 2006 оны аравдугаар сард “Армарис” техник үйлчилгээний комисст төлбөрөө тушаасныг сонсоод Алтантуяа  Куала Лумпурт очиж өөрийн хувиа авахыг хүсчээ. Харин Багиндагийн удирдаж байсан техник үйлчилгээний  “Perimekar” түүнд олгох 500.000 ам.долларыг өгөхөөс татгалзжээ. Багинда, Ш.Алтантуяа нар үүний өмнөхөн хоёр тийш болсон байжээ. Учир нь Нажиб Разакийн хартай эхнэр түүнд ямар ч мөнгө өгөхгүй байхыг тушаасан байна. Ш.Алтантуяа өөр хоёр монгол бүсгүйн хамт Куала Лумпурт очиж, Багиндаг мөнгийг нь өгөхгүй бол хараал хийлгэнэ гэж сүрдүүлжээ. Харин хэдхэн хоногийн дараа бүсгүй амиа алдсан бөгөөд Малайзын цагаачлалын бүртгэлээс түүний нэр арчигдсан байжээ.
Ийнхүү 28 настай Ш.Алтантуяа бүсгүй  “Армарис” болон Малайзын Засгийн газрын хоорондох учир битүүлэг, асар үнэтэй наймааны золиос болсон юм. Малайзын Батлан хамгаалах яам хоёр Scorpene шумбагч хөлгийн ложистик болон техник сургалтын зардалд Засгийн газар нэг тэрбум евро зарцуулсан гэж парламентдаа мэдэгдсэн бөгөөд техник үйлчилгээний хөлсөнд нь “Perimekar Sdn Bhd” хэмээх аялал жуулчлалын компанид 114 сая евро төлсөн гэсэн юм. Малайзын татвар төлөгчид шумбагч хөлгийн техникийн үйлчилгээ, аюулгүй ажиллагааны туршилт, пуужин, торпед болон шумбагчийн зогсоол барих, сургалтын зардал зэргийг одоо ч  төлж дуусаагүй байгаа аж.
Хэрэг мөрдөлт, шүүхийн шийдвэр
Гэмт хэргийг мөрдөх үед Малайз улсын нөлөө бүхий улстөрчийн захиалгаар тус улсын цагдаа нарын гарт зэрлэгээр хөнөөгдсөн болохыг тогтоож, уг хэрэгт Малайзын улстөрч Абдул Разак Багиндаг холбоотой гэж үзсэн байна. Үүний дагуу шүүх хурал 2 жил гаруй үргэлжилсэний эцэст 2008 оны 10 сарын 26 нд Абдул Разак Багиндад холбогдох хэргийн шүүх хурал Куала Лампур хотод болж тэрийг буруугүй гээд сулласан байна. Малайзын парламентын сөрөг хүчний тэргүүн Бирахим: Аллагатай холбоотой олон асуулт хариултгүй үлдсэн
Парламентын сөрөг хүчний тэргүүн Датук Сери Анвар Ибрахим Багинда болон түүний гэр бүлд сайн сайхныг хүсээд талийгаачийн аллагатай холбоотой олон асуулт хариултгүй үлдсэн гэж үзэж буйгаа хэвлэлийнхэнд илэрхийлжээ. Мөн “Тухайн хэргийн эргэн тойронд олон зүйл тодорхой бус байна. Хэргийг мөрдөх ажиллагаа мэргэжлийн түвшинд хийгдээгүй гэсэн ойлголт бэхжиж байна” гэжээ. Прокурорын байгууллага хэргийг шалгах ажиллагааг анхнаасаа л мэргэжлийн түвшинд хийж чадаагүй. Мөн прокурорын баг болон шүүхийн бүрэлдэхүүнд зориуд өөрчлөлт хийж хэргийг дарах гэсэн санаатай байна ” гэж тэрээр сурвалжлагчдад мэдэгдсэн байна. Эцэст нь “Ерөнхий сайдын орлогч Датук Разактай холбоотой гэгдэх шинэ баримт олдсон нь улам их ноцтой юм” гэжээ. Абдул Багиндаг цагаатгаж, Азила, Азхар хоёрыг шүүж эхлэхээр болжоо Бүсгүйг хэрцгийгээр хөнөөсөн Малайзын тусгай албаны ажилтнуудын нэг Сирул гэгч мэдүүлэгтээ “Намайг буу гаргахад тэр өөрийгөө жирэмсэн гээд амь гуйж байсан” гэжээ. Тэр үед түүний захирагч Азила хөөрхий бүсгүйг хутгалж, газар унагасан аж. Дараа нь түүний хувцсыг тайлан гялгар уутанд хийхэд гар нь хөдөлж байсан гэдэг. Азила Сирулд түүнийг дахин бууд гэсний тэр биелүүлжээ. Энэ бол Ш.Алтантуяагийн аллагын талаарх эхний мэдүүлэг байв. Дараа нь тэд бүсгүйн цогцсыг ойд аваачиж, хөл, хэвлий, толгойд нь тэсрэх бөмбөг тавьж дэлбэлсэн. Ш.Алтантуяаг хөнөөсөн ахлах мөрдөгч Азила Хадри, бага түрүүч Сирул Азхар Умар нар болон Малайзийн засгийн газар тус хэрэгт яллагдагчаар татаад 2015 онд Холбооны дээд шүүхээс Азила болон Сирулыг тус хэрэгт буруутай хэмээн цаазын ял оноосон билээ. Гэсэн хэдий ч Сирул ялын тогтоол гарахаас өмнө Австрали руу оргон зайлсан юм. Тэрээр Австралийн хууль сахиулагчдад баригдан, Сидней дэх Виллавүүдийн Цагаачлалын саатуулах төвд хоригдсоор байна.
Эшлэл
Ангилал:Гэмт хэрэг Малайзад Ангилал:Хүн амины хэрэг
Заза Пачулиа
Заур "Заза" Пачулиа  (ზაურ (ზაზა) ფაჩულია, 1984 оны хоёрдугаар сарын 10-нд Тбилиси хотод төрсөн) — Гүржийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Голден Стэйт Уорриорз багийн төв болон хүчний довтлогчийн байрлалд тоглодог. Пачулиа 2003 оны драфтад дөчин хоёроор Орландо Мэжик (2003—2004) багт сонгогдож байв. Милуоки Бакс (2004—2005), Атланта Хоокс (2005—2013), Туркийн Галатасарай (2011) багуудад тоглож байгаад Милуоки Бакс багт 2013 оны долоодугаар сарын 17-нд эргэн ирсэн билээ. Заза Пачулиа Гүржийн шигшээ багийн ахлагч юм. Туркийн давхар иргэншилтэй.
Холбоос
Ангилал:Гүржийн шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хүчний довтлогч Ангилал:Милуоки Бакс багийн тоглогч Ангилал:Гүржүүд Ангилал:1984 онд төрсөн
Монгол-Мамлюкийн дайнууд
Мөнх Хааны зарлигаар Лалын ертөнц дахь Аббасидын Калифыг устгахаар Иранд анх илгээгдсэн Эзэн Чингис Хааны ач хүү Хүлэгү Хан (1256-65)[1] Эл Хант улсыг үүсгэн байгуулав.
Иран, Кавказын чанад, Дундад Ази, Афганистан, Месопотами, Бага Азийн зүүн хэсгийг өөртөө багтаасан Эл хаант улсын нөгөө талд Египет, Хиджаз, Сирийг хамарсан Мамлюкийн султант улс тогтож байв. Мөнх хаан 1259 онд таалал төгсөхөд Хүлэгү хаан дайнаа зогсоож их цэргээ Сириэс татан өөрөө эх нутаг руугаа буцав. Учир нь Их хааны үхлээс гадна тэрээр Алтан Ордны улсын Хаан Бэрхтэй Кавказын нуруу орчмын орнууд түүн дотроо Армян Азербайжаны нутгийн маргаан үүснээс их  цэргийг гэдрэг татах шаардлага гарав. Харин газар дундын зүүн эрэг хавийн эзлэн авсан газар нутгийг хамгаалах зорилгоор Хэт Буха ноёныг цэрэгтэй нь үлдээжээ.
Монголын эрхшээлд ороогүй Лалын сүүлчийн улс Египетийн Мамлюк улс Дамаск төвтэй байсан бөгөөд Аббассидын халифт улсын хууль ёсны залгамжлагч хэмээн өөрийгөө зарлан Исламын ертөнцийг аврах төдийгүй өөрийн эрх мэдлээ баталгаажуулан тус ертөнцөд нөлөө бүхий байр суурьтай болоход гол зорилгоо чиглүүлэв. Монголчуудын унагаасан Багдадын халифт улсыг Египтийн султаны ивээл дор ёс төдий сэргээв. Мамлюкийн Хаан нь Кудуз нь ард түмний ихэд шударга хаан хэмээгдэж талархлыг хүлээсэн гэх түрэг хүн байв. XIII зууны монголчуудын байлдан дагууллын үр дүнд Хар далайн хойт эрэг хавийн нутгаас олзны хүмүүсийг бөөн бөөнөөр Ойрхи Дорнодын боолын зах зээл дээр нийлүүлэх болсон нь чухамдаа Египтийн цаашдын хувь заяанд чухал нөлөө үзүүлэх Султан Байбарс тодрон гарсан юм.
Ойрхи Дорнодын боолын захын боолуудаас мамлюк цэрэг, цэргийн дарга тэр байтугай Египтийн султан тодрон гарснаар ойр хавийн газар орны иргэд өөрсдийхөө хөвгүүдийг сайн дураар  ирж худалдах явдал ч гарч байв. Боол болж худалдагдсан олзны болон сайн дурын эдгээр хүмүүс чухамдаа монголчуудын талаар сонсох төдийгүй биеэр тэдэнтэй тулалдаж монгол цэргийн арга барилыг сайн мэдэж байлаа. Мамлюк цэргүүд монголчуудын байлдааны арга барилыг урьдаас нарийн тооцоолон тулалдаж, монголчуудын байлдааны тактик болох гэнэт довтлох, цэргийн тооны давуу байдлыг тооцоолон газар нутгийн онцлогийг сайн мэдэх, ар талын хангамж сайтар базаах гэх мэт бэлтгэл  ажилд сайтар анхаарч байв. Мамлюк улсын сүр хүч нь Хорезмын сүүлчийн Хан Хүү Жалал Ад Дины цэргийн үлдэгдэл, тэдний үр сад болон олзлогдсоос бүрдсэн цэргийн хүчин дээр тулгуурлав.
Хүлэгү Хаан буцмагц Хэт Буха Ноён өөрийн элчийг 40 нөхрийн хамт Египет луу илгээж “Мөнх Хөх тэнгэрийн зарилгаар Хөхрөгчид хөх тэнгэр Хөрстөд Монголчууд эзэн суух таалалтайг сануулж, үүний эсрэг зогссон хэн бүхэн, тэдний гэр бүл бүхэлдээ хүйс тэмтрэгдэхийг сануулж, та нар бууж өгч элчээ ирүүлж хүндлэл үзүүл эс бөгөөс байлдахад бэлтгэ гээд цааш нь Хүлэгү Хаан Туранаас Иранд ирэхэд ганц ч Халиф, Султан, Малик түүнийг сөрж зогсож чадаагүй бөгөөд тэр Дамаскийг эзлэхээр ирэхэд түүний ах Их Хаан Мөнх нас барсан мэдээ ирж тэр буцсан болно. Гэвч түүний Арслангийн зоригт Луугийн хүчит Хэт Буха жанжин цэргийг одоо удирдаж байна. Тэр Дамаскийг дайрвал түүнийг хэн ч зогсоож чадахгүй бөгөөд та нар үтэр түргэн бууж өг гэж шаарджээ.” Хэт Буха Ноён бол Хүлэгү Хааны хамт Багдадыг эзэлж Халифыг дарж, Иранд Исмаилитын улсыг мөхөөсөн туршлагатай жанжин байсан юм. Харин Мамлюкын хаан өөрийн шадар түшмэдүүдийн хамт зөвлөж бид бууж өгсөн ч байлдсан ч биднийг зөвхөн үхэл хүлээж байна, иймд байлдая гэжээ. Ийм зоригтой шийдвэрт хэд хэдэн хүчин зүйл нөлөөлсөн болно. Үүнд:
Харин үүний  эсрэг  талд Эл хант улсын зүгээс Мамлюктай байлдахад дараах  хүчин зүйлс нөлөөлөв. Үүнд:
Доктор Ц.Энхчимэг болон бусад судлаачдын үгүүлснээр монголчуудын холбоотон байсан Иерусалимын вант улсын загалмайтны шашинт эрх баригчид учир битүүлэг шалтгаанаар монголчуудаас урван мамлюкийн цэргийг өөрийн нутгаар нэврүүлж Хойт Палестины Эздрелон голын хөвөөнд байрлаж байсан монгол цэргийн ар талаас маммюкууд 1260 оны 9-р сарын 3-нд  гэнэт довтлон бут цохижээ. Үүнийг түүхэнд “Айн Жалутын тулалдаан” хэмээдэг ба одоогийн Сири Израйлын хил дээрх Голаны өндөрлөг газар юм.
Айн Жалут гэх газар Монгол цэргийг бут ниргэж Татаруудын омог сүрийг дарсан хэмээн Арабын түүхчид хөөрөлдөн бичдэг тулалдаан ийнхүү өрнөсөн юм. Мамлюкын цэрэг гэнэтийн давшилтанд орсныг Монгол цэргийн ангийг толгойлж байсан Байдар жанжин Өгүл Бек хэмээх элчийг зарж Хэт Буха жанжинд мэдээлж хариуд нь “байрлалаа орхиж үл болно” гэсэн тушаал авав. Гэнэтийн довиолгоонд Байдарын цэрэг цохигдож ухарсан үед Хэт Буха жанжин ирж шууд давшилтанд оров. Гэвч Хэт Бухаг давших үед Мамлюкууд байрлалаа өөрчилж нууц отолтонд хэсэг хүчээ оруулан ухарч улмаар бүсэлж цохисон нь Монгол цэргийн аргаар өөрийг нь цохисон хэрэг болжээ.