cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чаоян
Дотроо 2 дүүрэг, хошууны энтэй 2 хот, 2 шянь (хошуу), 1 өөртөө засах шянь (хошуу) болж хуваагддаг. Үүнд Монгол үндэстэн өөртөө засах Харчин зүүн гарын шянь орно.
Цахим холбоос
Ангилал:Ляонины суурин Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот
М-Си-Эс Интернэйшнл
Үйл ажиллагааны чиглэл
Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
Цагаан хүннү
Хүннү нар бутран салж нэг хэсэг нь Гот, Вандал аймгуудыг шахан нvvж Аттилагийн Хүннү (Гунн) улсыг vндэслэн, харин нөгөө хэсэг нь Энэтхэгийн зүг нүүн Эфталит буюу Цагаан Хүннү улсыг байгуулж, зарим аймгууд нь Тангуд, Төвдийн өвөг аймгуудтай тэмцэлдэн, Хятадын Хан улсад дагаар оржээ.
Түүх
Цагаан хүн нар нь МЭ 420-д оноос эхлэн амударъя мөрний хэсэгт дорно зүгээс нүүдлэн ирж суурьшсан бөгөөд аажимдаа Согд, бактри болон өнөөдрийн афганистан, умарт энэтхэгийг байлдан дагуулж Цагаан Хүннү улсыг байгуулсан байна. Энэ улс нь эртний торгоны замд ноёрхолоо тогтоосон тул тухайн үедээ харьцангуй хүчирхэг гүрэн байжээ. Цагаан Хүннүгийн хүчирхэг улс нь 300 жилийн дараа зүүн талаасаа Түрэгийн улсыг үндэслэгч Бумангийн дүү Истемийн цэргийн довтолгоонд, баруун талаасаа Персийн довтолгоонд өртөж мөхжээ.
Нэршил
Европ ялангуяа Византийн түүх нар болох Прокопий нарын судлаачид Цагаан хүн буюу Цагаан Хүннү нарыг эфталит гэж нэрлэдэг байсан.
Мөн үзэх
Ангилал:Монголын түүх Ангилал:Хүннү Ангилал:Хүннүгийн түүх
Таймураз Тигиев
Таймураз Тигиев (1982-01-15-д Владикавказад төрсөн) — Хасагийн чөлөөтөөр барилддаг бөх.
Ангилал:Казахстаны бөх Ангилал:Казахстаны олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Казахстаны олимпын оролцогч Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол бөхөд Ангилал:Сэргээш Казахстанд Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн Ангилал:Казахууд Ангилал:1982 онд төрсөн
Сомжит Жонгжохор
Сомжит Жонгжохор (สมจิตร จงจอหอ, 1975 оны 1 сарын 19-нд төрсөн) нь Тайландын боксчин, олимп, дэлхийн аварга тамирчин юм.
Ангилал:1975 онд төрсөн Ангилал:Тайландын боксчин Ангилал:Тайландын олимпын аварга Ангилал:Тайландчууд
Adventure of a Lifetime
"Adventure of a Lifetime" нь Английн рок хамтлаг Coldplay-н бүтээл юм. Энэхүү дуу нь Coldplay хамтлагийн 7 дахь студи цомог A Head Full of Dreams цомгийн тэргүүн сингл болж 2015 оны 11-р сарын 6-нд дэлхий даяар худалдаанд гарсан.
Клип
Дууны албан ёсны клипийг Coldplay-н хамтлагийн урт хугацааны хамтрагч Мэт Вайткросс найруулжээ. Дууны клип нь 2015 оны 11-р сарын 27-нд нийтэд цацагдсан. Клипний үндсэн санааг Coldplay хамталгийн дуучин Крис Мартин мошион хөдөлгөөн хийгч Анди Сэркистэй онгоцонд уулзан улмаар өөрийнхөө санааг танилцуулснаар гарч ирсэн байдаг. Энэ дууны клипийг хийхэд 6 сарын хугацаа зарцуулсан.
Холбоосууд
Ангилал:Coldplay Ангилал:Coldplay хамтлагийн дуунууд
Хоёр морины хамгаалалт
Хоёр морины хамгаалалт (Two Knights Defense) нь дараах нүүдлээр эхэлдэг шатрын гараа юм:
Анх 16-р зууны сүүлчээр Полерио тэмдэглэн үлдээжээ. Улмаар Итали өргийн нэг хувилбар болон 19-р зуунд хөгжсөн байна. Хар талын гурав дахь нүүдэл нь Жуоко Пианогийн хувилбар болох 3...Bc5-аас илүү идэвхтэй хамгаалалт болдог. Иймээс Бронштейн энэхүү ойлголтыг "хамгаалалт" гэж нэрлэх нь тохиромжгүй гээд "Чигорины сөрөг довтолгоо" гэж нэрлэхийг санал болгож байсан удаатай. Хоёр морины хамгаалалтыг Михаил Таль, Борис Спасский нарын дэлхийн аваргууд, мөн Чигорин, Керес нар хараар тоглохдоо олонтаа хэрэглэдэг байв.
Майдаржавын Ганзориг
Майдаржавын Ганзориг (1949 оны хоёрдугаар сарын 5-нд Архангай аймгийн Цэцэрлэг суманд төрсөн; 2021 оны долоодугаар сарын 4-нд нас барсан) — Монгол Улсын сансрын нисгэгч, Хөдөлмөрийн баатар, Шинжлэх ухааны гавьяат ажилтан. 1978-1981 оны хооронд Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаагийн хамтаар "Интер Космос" хөтөлбөрийн хүрээнд Зөвлөлт-Монголын хамтарсан Союз-39 сансрын хөлгийн нислэгт эцсийг хүртэл бэлтгэгджээ. М.Ганзориг нь 2011 онд Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар цолоор шагнуулсан байна.
Намтар
Майдаржав овогтой Ганзориг нь 1949 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг суманд төрсөн. Цэцэрлэг хотын 10 жилийн сургуулийг 1968 онд, Киев хотын Политехникийн дээд сургуулийг 1975 онд дулааны нарийн хэмжүүр, автоматикийн инженер мэргэжлээр төгссөн байна. М.Ганзориг 1975-1978 он хүртэл Улаанбаатар хотын нэгдүгээр цахилгаан станцад автоматикийн инженерээр ажиллахдаа үйлдвэрлэлийн ашигтай ажиллагааг хангах үүднээс тэргүүн туршлага, шинэ бүтээл оновчтой саналууд гаргасан нь үр дүнтэй болсон ба үйлдвэрийн инженер техникийн ажилтнуудын хөдөлмөр бүтээлийн аварга болж байв.
Ажил
М.Ганзориг 1978 оноос Физик техникийн хүрээлэнгийн Сансар судлалын секторт эрдэм шинжилгээний дадлагажигч ажилтнаар ажиллаж мөн тэр 1978 оны 3-р сарын 18-ны өдрөөс 1981 оны 3 сар хүртэл Зөвлөлт-Монголын сансрын хамтарсан нислэгт бэлтгэж Ю.А.Гагарины нэрэмжит сансрын нисгэгчдийн бэлтгэл сургуулийг дүүргэж “Союз” хөлөг, тойрог замын “Салют” станцын сансрын нисгэгч, шинжлэн судлаач болсон. 1981 оны 5 сараас Физик-техникийн хүрээлэнгийн Сансар судлалын секторт эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтнаар томилогдон ажиллаж байгаад XI сард ЗХУ-ын ШУА-ийн Сансрын шинжилгээний институтэд томилогдон хамтарсан нислэгийн үеэр хэрэгжүүлсэн сансрын байгаль судлалын туршилтын үр дүнг боловсруулах, туршилтын судалгааны ажилд биечлэн оролцох “Спектр-Мон-83” туршилтыг бэлтгэн зохион явуулах ажлыг амжилттай гүйцэтгэн хээрийн бэлчээрийн ургамалжилтын төлөвийг спектр тодролтын коэффициенттэй холбон шинжилж “Монголын нутаг дэвсгэрийн хээрийн бүс дэх ургамалжилтын төлөвийг бүхээгийн хэмжилт, мэдээллийн цогцолборын тусламжтайгаар агаар-сансраас тандах аргаар судлах боломжийг үнэлэх нь” сэдвээр техникийн ухааны дэд эрдэмтний зэргийг 1984 онд хамгаалжээ.
М.Ганзориг 1984-1990 онд Физик Техникийн Хүрээлэнгийн Агаар сансрын мэдээлэл боловсруулах эрдэм шинжилгээ, арга зүйн лабораторийн эрхлэгч, 1990 оноос 2014 оны 03 сар хүртэл Информатикийн хүрээлэнгийн захирлаар, 2014 оноос эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан, сэдвийн удирдагчаар тус хүрээлэнд ажиллаж байна.
Эрдэм шинжилгээ, судалгаа
Сансрын хамтарсан нислэгийн үеэр байгаль, цаг уур, ландшафтын өөр бүсэд сонгосон загвар талбайд төрөл бүрийн биетээс ойсон спектрийн хэмжилтийн материалд дүн шинжилгээ хийж үр дүнг нийтлүүлснээр эрдэм шинжилгээний бүтээлүүдийн эхлэл нь тавигджээ. Биет тус бүрийн спектрграммд тайлал хийсэн үр дүнгээс үзэхэд тэдгээрийг сансраас авсан олон бүсчлэлийн зургаар ангилах, танихад спектр тодролтын коэффицент (СТК) өгөгдлийн үндсэн суурь байх боломжтойг тодорхой жишээгээр баталсан. Энэ нь байгалийн биетийн бүтэц нь гадна, дотны хүчин зүйлүүдээс хамаардаг учир тэдгээрийн спектр нь цахилгаан соронзон долгионы муж бүрт харилцан адилгүй байгаагаар тайлбарлагдана.
Ургамалжилт зэрэг хөгжлийн явц нь тасралтгүй өөрчлөгддөг байгалийн бүтцийг ангилах, төлөвийг нь тодорхойлоход СТК ба тухайн биетийн хэв шинж төлөвийг илэрхийлэгч үзүүлэлтүүдийн хоорондын хамаарлыг тодорхойлох шаардлага гарсан. Ийм туршилт тавих аргазүйг боловсруулж “Спектрмон-82, 83” туршилтыг Төвшрүүлэхийн ойт хээрийн бүсд Орос, Болгарийн эрдэмтэдтэй хамтарч хэрэгжүүлсэн. Туршилтад түүний дэвшүүлсэн хөрс-ургамалжилтын тогтолцооны нэг болон олон факторт үзүүлэлтийг СТК-д яаж нөлөөлөхийг тооцох аргачлалын асуудал нь шинэ юм. Гурван зуу гаруй цэгт хийсэн туршилтаар хуримтлагдсан материалаас бодож гаргасан холбох функцуудын найдвар, тогтворыг шалгаж тооцоолсон үр дүнгүүдээр цуврал өгүүллэг хэвлүүлсэн байна. СТК-той өндөр корреляц бүхий үзүүлэлтийг сонгож түүнийг илэрхийлсэн холбох функцийг ашиглаж тодорхойлоход хүрч болох дээд нарийвчлалыг спектрийн төрөл бүрийн мужид тооцоолсон байна. Эдгээр тооцоололыг хийх математик загвар, алгоритм, багц программыг фортран хэлээр бичиж зүгшрүүлэн судалгаандаа ашиглажээ.
Олон улсын “Интеркосмос” хөтөлбөрийн зайнаас тандах судлалын ажлын бүлгийн Монголын талын ахлагчаар ажиллах үедээ геосистемийн динамикийг агаар, сансар, газрын түвшинд нэгэн болон ойролцоо эгшинд судлах зорилготой “ГеоМон-90” олон улсын төслийг боловсруулж хэрэгжүүлсэн. Төслийн зорилго нь агаар, сансрын олон түвшний мэдээлэл, хээрийн ажиглалт хэмжилтийн дүнг цогц хэрэглэж геосистемийн динамикийн төлөвт анализ хийх онол, аргазүйн асуудал байлаа. Төсөлд Орос, Герман, Польш Монгол, Болгарын эрдэмтэд оролцсон. Түмэнцогтод бэлчээрийн ургамалжилтын геосистемийн динамикийг, Цагаантолгойд агротехникийн геосистемийн төлөвийг үнэлэхээр тус тус “NOAA”, “Космос-1939”, “Landsat TM”, “SPOT” дагуулуудаас болон тойрог замын Мир станцаас олон бүсчлэлийн болон спектр мужлалын зураглал, олон сувагт спектрметрийг ашигласан бол агаараас олон бүсчлэлийн МКС-4 камер, олон сувгийн спектрометр, радарийн зураглал, газрын түвшинд спектрметрийн хэмжилт, геосистемийн гол компонентийн хэмжилт, ажиглалт хийжээ.
Дараагийн багц ажил нь агаар сансрын зургийн тайлалтын дүнг геологи, ашигт малтмалын судалгаатай харьцуулан тооцоололын текникээр боловсруулж ашигт малтмалын байрлалд тодорхой нөлөө үзүүлж байгаа хүдэр агуулах шинжтэй бүтцийг илрүүлж, ашигт малтмалын байрлалын зүй тогтолд үнэлгээ өгч, хэтийн төлөв бүхий нутгийг шинээр илрүүлэх боломжийн талаар хийсэн судалгаа юм. Судалгааны үр дүнд “бүтэц”, “эрэл” зэрэг багц программ, олон хэмжээст статистикийн арга, алгоритм боловсруулжээ.
ЮНЕСКО, Нэгдсэн Үндэсний Байгууллагын хөгжлийн программын шугамаар “MON 88/010” төслийн үндэсний зохицуулагчаар ажиллаж сансрын дүрст мэдээлэлд тоон боловсруулалт хийх иж бүрдэл лабораторийг Монголд анх байгуулсан нь судалгааг шинэ шатанд гаргахад нөлөөлсөн.
Монгол-Японы хамтарсан “Гурван-Гол” төслийн хүрээнд (1989-1993) агаар сансрын мэдээлэл боловсруулах, ашиглах, геофизикийн аргаар тандалт хийх Монголын талын хэсэгт ажиллаж геомэдээллийн системийг Археологийн судалгаанд ашиглах боломжийн асуудлаар эрдэм шинжилгээний тайлан, өгүүллэгүүд нийтлүүлсэн.
Германы сансрын агентлагийн зайнаас тандах судалгааны төвтэй хамтарч ЕRS-2 хиймэл дагуулын SAR мэдээлэл хүлээн авах станцыг суурилуулж Монголын нутгийг бүрэн бүрхсэн мэдээллийн сан бүрдүүлсэн.
Синтетик апертурт радарын болон оптикийн тандан судалгааны өгөдлүүдийг нэгтгэх, газарзүйн мэдээллийн системийн загвар зохиох, геоинформатикт мэдлэгт тулгуурласан арга хэрэглэх, оронзайн мэдээллийн систем болон зайнаас тандсан мэдээг газар ашиглалт, байгалийн нөөцийн үнэлгээ болон байгаль орчны менежментэд ашиглах, зайнаас тандсан сэдэвчилсэн үр дүнг газарзүйн мэдээллийн системтэй холбох улмаар “Олон Эх Сурвалжийн Мэдээг Боловсруулах Арга Зүй” сэдвийн хүрээнд нийлмэл судалгаа явуулж, геомэдээлллийн сэдэвчилсэн давхаргуудыг агаар-сансарын олон түвшингээс авсан оптикийн болон радарын тандан судалгааны мэдээг ашиглан шинэчлэн баяжуулах чиглэлээр нийтлүүлсэн бүтээлүүд нь сүүлийн жилүүдийн судалгааны үр дүн юм.
Шагнал
М.Ганзориг 1981 онд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар түүнд Сүхбаатарын одон,“БНМАУ-ын сансрын нисгэгч” цол, 2001 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, 2006 онд “Монгол улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн” цол, 2011 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цолоор тус тус шагнасан. 1996 онд ШУ-ны тэргүүний ажилтан тэмдгээр шагнуулсан юм. М.Ганзориг ЗХУ-аас Лениний одон, ОХУ-ын найрамдлын одон, БНАСАУ-ын Найрамдлын медаль, 2011 онд ОХУ-ын сансрын нисгэгчдийн холбооны “Сансрыг эзэмших гавьяаны төлөө” медалиар тус тус шагнуулжээ.
М.Ганзориг нь сансар судлал, сансрын нислэг зүйд оруулсан хувь нэмрийг үнэлж Гагарины алтан медаль, нислэг зүйг дэмжих олон улсын фондын гавьяа медаль, Ю.Гагарин, Г.Титов нарын нислэгийн ойн медалиудаар удаа дараа шагнажээ.
“Олон Эх Сурвалжийн Мэдээг Боловсруулах Арга Зүй” сэдвийн хүрээнд хийсэн хамтын бүтээлүүдийг Монгол Улсын Шинжлэх ухааны 2005 оны шилдэг бүтээлийн хоёрдугаарт байрт шалгарчээ.
Сидо
Сидо (иргэний нэр нь Паул Хартмүт Вюрдиг, *1980 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд Зүүн Берлин) нь германы реп дуучин бөгөөд одоогоор Universal Music Group-д гэрээтэйгээр ажилладаг уран бүтээлч юм. Түүний тайзны нэр нь „super-intelligentes Drogenopfer“ (монг.: супер ухаантай хар тамхинд нэрвэгдэгч) гэж тайлан уншдаг бол урьд нь „Scheiße in dein Ohr“ буюу „чиний чихэнд хараал“ гэсэн утгатай хэмээн тайлбарладаг байв.
Хувийн амьдрал
Сидогийн эх нь синти гаралтай бол эцэг нь герман хүн юм.
Найман нас хүртлээ эмэгтэй дүүгийнхээ хамт өрх толгойлсон ээжийнхээ хамтаар зүүн берлиний Пренцлауэр Берг дүүрэгт амьдарсан байна. Ингээд 1988 түүний ээж нь баруун Берлин рүү шилжих өргөдөл гаргасан зөвшөөрөгдсөн учраас тэд баруун Берлинд шилжин очоод богино хугацаанд цагаачийн бичиг баримттайгаар Веддинг дүүрэгт амьдарч байжээ. Сидо тун удалгүй сургуульд орох болж баруун Берлиний Беттина фон Арним ахлах сургуульд сурахаар оров.
Тэрбээр анхны найз бүсгүйтэйгээ нэг хүүтэй бөгөөд түүндээ зориулсан 2 ч дуу зохиосоны тоонд Aggro Ansage Nr.4 болон Ein Teil von mir зэрэг дуунууд юм. Хүүгийнхээ ээжтэй хурим ч хийлгүйгээр хоёр тийш болсон байна.
2012 оны тавдугаар сараас хойш телевизийн хөтлөгч Чарлотте Вюрдиг (төрсөн нэр: Чарлотте Энгэлхардт) нийлсэн бөгөөд хэдхэн сараа дараа тэд хуримаа хийсэн байна. Тэд хамтдаа хоёр хүүтэй бөгөөд эхнийх 2013 онд төрсөн бол хоёр дахь хүүгээ 2016 оны дөрөвдүгээр сард өлгийдөн авчээ.
Эшлэл
Ангилал:Германы рэп дуучин‎ Ангилал:Германы дуучин‎ Ангилал:Хип хоп продюсер Ангилал:1-Live-Krone шагналтан Ангилал:Комет шагналтан (Герман) Ангилал:Эxо-Поп шагналтан Ангилал:Германчууд Ангилал:1980 онд төрсөн
Жон Майкл Бишоп
Жон Майкл Бишоп (John Michael Bishop, 1936 оны 2 сарын 22-нд төрсөн) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын дархлал судлаач, микробиологич бөгөөд 1989 оны физиологи, анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагналтан (Харолд Эллиотт Вармустай хувааж хүртсэн), 1984 оны Альфред П. Слоуны шагналтан юм. Тэрээр өдгөө Сан-Франциско дахь Калифорнийн их сургуульд ажилладаг.
Эшлэл
Ангилал:АНУ-ын биологич Ангилал:АНУ-ын микробиологич Ангилал:Хавдар судлаач Ангилал:Вирус судлаач Ангилал:20-р зууны эмч Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан Ангилал:Сан-Франциско их сургуулийн багш Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Европын Академийн гишүүн Ангилал:Альберт Ласкерын шагналтан Ангилал:АНУ-ын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Медаль шагналтан Ангилал:Олон Улсын Гайрднер шагналтан Ангилал:Америкчууд Ангилал:1936 онд төрсөн
Ардчилсан Нам
Ардчилсан Нам буюу Ардчилагчид нэртэй улс төрийн намуудад:
Саарал далайн хав
Саарал далайн хав (Halichoerus grypus - Тахир хамарт далайн гахай) нь Хойд Атлантын далайн хоёр эргээр тархсан, далайн хавын нэг зүйл юм. Halichoerus төрөлд багтах цорын ганц зүйл болно.
Эшлэл
Ангилал:Сэлүүр хөлтөн
Боян Богданович
Боян Богданович (Bojan Bogdanović, 1989 оны дөрөвдүгээр сарын 18-нд Мостар хотод төрсөн) — Хорватын мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд НБА-гийн «Бруклин Нетс» багт довтлогчоор тоглодог.
Замнал
Туркийн «Фенербахче Улкер» баг түүнтэй 2011 оны зургаадугаар сарын 19-нд олон жилийн гэрээ байгуулсан. Улмаар зургаадугаар сарын 23-нд НБА-гийн драфтад №31 сонголтоор «Майами Хитэд» хуваарилагдсан ч дратын шөнөдөө «Миннесота Тимбервулвзийг» дамжаад «Бруклин Нетст» ирж байв.
Гадны холбоос
Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Хорватын шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч Ангилал:Фенербахче багийн сагсан бөмбөгчин Ангилал:Реал Мадрид багийн сагсан бөмбөгчин Ангилал:Цибона багийн сагсан бөмбөгчин Ангилал:Брүүклин Нетс багийн тоглогч Ангилал:Хорватчууд Ангилал:1989 онд төрсөн
Монголын мөнгөн тэмдэгт
Монголын мөнгөн тэмдэгт нь урт удаан жилийн түүхтэй мөнгөн тэмдэгт юм.
Танилцуулга
Нэг улсын мөнгөн тэмдэгтийн нэгжийн нөгөө улсын мөнгөн тэмдэгтийн нэгжээр илэрхийлэгдэх харьцааг валютын ханш гэдэг. Валютын ханшийг тогтоохдоо валют тус бүрийн алтан баталгааг үндэс болгоно. Тухайн улсын мөнгөний нэгжид агуулагдаж байгаа алтны хэмжээ болон алтны албан ёсны үнийг үндэслэн валютын алтан баталгааг тогтоодог. Төгрөгийн алтан баталгааг үндэслэн түүний ханшийг ямар ч улсын валюттай харьцуулан тогтоож болно. Валютын ханшийг дотор нь албан (худалдааны) ба худалдааны бус гэж ангилдаг. Худалдааны бус валют нь худалдааны биш шинж чанартай дипломат төлөөлөгч солилцох, албан томилолт, жуулчлалаар харилцан зорчих, шуудан холбоо, тээврийн үйлчилгээний төлбөр төлөлцөх зэрэг харилцааны холбогдсон төлбөрийн тооцоонд хэрэглэгдэнэ. Тус улсын үйлдвэрлэл, үйлчилгээний бүх төрлийн төлбөр тооцоо зөвхөн улсын банкаар дамжин үндэсний валютын төгрөгөөр хийгддэг.
Монгол Улсын Мөнгөн тэмдэгтийн түүх
Монгол туургатан Хүннү, Түрэг, Уйгар гүрний үеэс зоосон мөнгө цутгаж арилжаа наймаанд хэрэглэж байсан баримтууд олон бий. Их хаан Чингис Монголын нэгдсэн тулгар төрийг үүсгэн байгуулж Сүхэс нэртэй алт, мөнгөн зоос цутгуулж улмаар 1227 онд дэлхийд анх удаа цаасан тэмдэгт хэвлүүлж гүйлгээнд хэрэглэжээ. Энэ нь Чингис хаан Монголын нэгдсэн эзэнт гүрнийг улс төр, эдийн засаг, соёлыг зангидан барьж нэгэн удирдлагад захирахдаа таваар мөнгөний харилцааг ухаалгаар ашиглаж байсныг харуулж байна. Монгол туургатан 1236 онд төрөл бүрийн хэлбэр, хэмжээ, жинтэй зоосон мөнгийг нэгтгэн ижил хэмжээ, жинтэй зоос цутган гаргах "Мөнгөний шинэтгэл" хийж байжээ. Цаасан тэмдэгт, зоосон мөнгө их хэмжээгээр гүйлгээнд гарган 1253 онд "Мөнгөний хэрэг эрхлэх хэлтэс" нэртэй мөнгөн гүйлгээ эрхэлсэн байгууллага буюу одоогийнхоор банк байгуулан ажиллуулж байлаа. Тэр үеийн зоосон мөнгө нь эхэн үедээ тодорхой тоо хэмжээ заагаагүй, төдтийн дэвсгэрт гэж ялгадаггүй байснаа 1241 онд "Их Монгол улсын мөнгө" нэртэй зоосыг анх удаа "Нэг" гэсэн тоотой гаргасан байна. Хувилай хааны үед 1260 онд Монголын эзэнт гүрний нийслэл Хар хоринд "Мөнгө тушаах банк" байгуулж, улмаар аравт, хорьт, зуут, мянгатын дэвсгэрт бүхий мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд оруулан 1282 онд олон замд (худалдааны төв газруудад) тэгшитгэх банк нэртэй салбаруудыг байгуулан ажиллуулж байжээ. Мөнгөний гүйлгээ эрчимтэй хөгжиж 1280-аад онд цаасан мөнгөний шинэтгэл хийж, 1327 онд хуучирсан цаасан мөнгийг шатааж устгах газартай болгон устгалын ажилд мужийн түшмэл гэрчээр оролцдог журам тогтоож байжээ. Монголын эзэнт гүрний хаанчлалын үед 100 гаруй удаа алт мөнгөн болон металл зоос, цаасан тэмдэгтүүдийг гүйлгээнд гарган хэрэглэж байв.
Монгол орон Манжийн эзэмшилд орж хэдэн зуун жил нухлагдахдаа үндэсний эдийн засаг, соёл, шинжлэх ухааны ололт бүтээлээ мэдрэхгүй болтлоо доройтжээ. Монгол оронд 1911 онд хувьсгалт хөдөлгөөн өрнөж 1921 онд Ардын хувьсгал ялж тусгаар тогтносон Монгол улсыг шинээр үүсгэн байгуулснаар өөрийн мөнгөний гүйлгээг шинэчлэх боломж бүрдсэн. Тэр үеийн Монгол улс нь үндэсний банк, санхүү, мөнгө зээлийн системгүй, зах зээлд нь хаант орос, хятадын цаасан тэмдэгт, англи, америк, мексик алт мөнгөн зооснууд, цутгасан гулдмай мөнгө, хятад манжийн юмбүү нэртэй мөнгөн цутгамал болон амбан шар, атан тэмээ, агт морь, хонь мал, хадаг, цай, ангийн үс зэрэг таваарууд зэрэгцэн арилжаалагдан мөнгөн гүйлгээ эдийн засагт сөргөөр нөлөөлөх болжээ. Ийм нөхцөлд ялсан Ардын хувьсгалын дараа, Ардын засгийн газраас улс төр, эдийн засгийн амьдралыг өөрчлөн төвхнүүлэхэд чиглэгдсэн дэс дараатай олон чухал арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсний нэг нь санхүү мөнгө-зээлийн системийг бүрэлдүүлэн хөгжүүлэх явдал байлаа. Хувьсгалын эхэн, тухайлбал 1921 оны 3 дугаар сард үндэсний санхүүгийн системийн эх суурийг тавьж 1924 оны 6 дугаар сарын 2-нд Монгол Зөвлөлтийн хувь нийлүүлсэн Монголын худалдаа, аж үйлдвэрийн банк "Монгол банк"-ыг (хожим нь 1954 онд БНМАУ-ын Улсын банк болсон) нээж ажиллуулснаар эдийн засгийн шинэчлэл хийх алхамуудыг дэс дараатай хэрэгжүүлэх эхний оролдлого боллоо. Үндэсний мөнгөн тэмдэгтгүй, улс орны зах зээл дээр гадаадын мөнгөн тэмдэгтүүд зэрэгцэн гүйлгээнд явж байсан нь хэдийгээр үндэсний санхүү банк үүсэн байгуулагдсан ч нэгдсэн санхүү, мөнгө зээлийн бодлогыг хэрэгжүүлэхэд бэрхшээл учруулж байлаа. Засаг төрөөс хувьсгалын эхэн үед авч явуулсан томоохон арга хэмжээнүүдийн нэг нь үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг бий болгох явдал байв. Үүний тулд юуны өмнө улс орны мөнгөн гүйлгээг цэгцэлж, нэгэн хэмжүүрт шилжүүлэх шаардлагатай байснаас 1921 оны 8 дугаар сард мөнгөний нэгжээр "лан"-г түр хэрэглэж бүх төрлийн тооцоог лангаар үйлдэхээр тогтоож, нэг лан цэвэр мөнгөтэй хятадын мөнгөн янчаан, оросын алтан монетын нэг янчаан 42 мөнгийг тэнцүүлж, оросын мөнгөн төгрөгийг 2 лантай тэнцэхээр тогтоосон байна. Санхүү зээл нь үндэсний мөнгөтэй шууд холбоотой, санхүүг судлахын тулд урьдаар мөнгөний шинж чанар, үүрэг зориулалтыг мэдэх шаардлагатай. Төр засгийн өмнө өөрийн үндэсний мөнгөн тэмдэгттэй болох тухай асуудал ардын хувьсгал ялсан анхны өдрөөс эхлэн тавигджээ.
Ардын хувьсгалын ялалтын дараахь жилүүдэд тус орон эдийн засаг, улс төрийн талаар томоохон амжилт олж, Монголын худалдаа, аж үйлдвэрийн банк бэхжиж эрдэнэ металл, үнэ бүхий зүйлийн нөөцийг арвижуулан, үндсэн хөрөнгө нь нэмэгдэж, харилцагчдын хөрөнгийг цугларуулж, улс ардын аж ахуйд банкны байр суурь мэдэгдэхүйц нөлөөтэй болсон нь мөнгөний гүйлгээг өөрчлөн шинэчилж үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг бий болгох нөхцөл бүрэлдүүлжээ. 1924 оны 8 дугаар сард хуралдсан МАХН-ын Ш их хурлаар Монголбанкны үйл ажиллагааны тухай авч хэлэлцээд "цагаан мөнгөн баталгаа бүхий мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргах нь зүйтэй" гэж онцлон заасан бөгөөд БНМАУ-ын анхдугаар хурлын тогтоолд гадаадын мөнгө хэрэглэх нь улс орны эдийн засагт ихээхэн хор хохиролтой болохыг тэмдэглээд үндэсний мөнгөн тэмдэгт буй болгох нь чухал гэж заажээ. Монгол ардын засгийн газраас 1925 оны 2 дугаар сарын 22-ны өдөр мөнгөний шинэчлэл хийх тухай түүхэн тогтоол гаргажээ. Уг тогтоолд: 1.Мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргах онц эрхийг Монголын худалдаа, аж үйлдвэрийн банкинд олгох, 2.Банкны тэмдэгт цаас нь мөнгөний нэгж болох төгрөгөөр 1, 2, 5, 10, 25, 50, 100-тийн дэвсгэрээр гаргах. 3.Мөнгөн тэмдэгт бүрэн баталгаатай байвал зохино. 25-аас доошгүй хувь нь үнэт металлаар, 75 хувь нь түргэн борлогдох бараа материалаар батлагдана" гэж заасан байдаг. Инхүү 1925 оны 12 дугаар сарын 9-нд анх 200100 төгрөгийг гүйлгээнд гаргасан бөгөөд эдүүгээ 77 жил болж байна. Монголын үндэсний шинэ мөнгөн тэмдэгтээр 900 сорьцын 18 граммын жин бүхий цагаан мөнгөн зоосыг батлан гаргаж "төгрөг" гэж нэрлэн цагаан мөнгөн зоосны зэрэгцээгээр цаасан тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргажээ. Дан ганц цагаан мөнгийг гүйлгээнд гаргах нь энэ хүнд металлыг хадгалах, зөөх, тээвэрлэх явдалтай холбогдсон тохиромжгүй байдлыг өөрчлөх шаардлагатай уялдсан ажээ. Төгрөгийг эхлээд гүйлгээнд гаргахдаа цалингаар дамжуулан гаргаж дараа нь улсын хэмжээний бүх албан газруудын төсөвт зардлуудыг төгрөгөөр тооцох болгожээ. Төгрөг гүйлгээнд гарангуут гадаадын мөнгөн тэмдэгтүүдийн ширүүн эсэргүүцэлтэй тулгарсан юм.
Гадаадын мөнгөн тэмдэгтүүдийн дотроос зах зээлд эзлэх жин багатай мөнгүүдийг гүйлгээнээс татаж авах ажил түргэн хугацаанд амжилттай хийгдсэн байна. Харин хятадын янчаан нь тоогоор олон, зах зээлийн гүйлгээнд зонхилох үүрэгтэй байснаас хууль ёсны төлбөрийн хэрэгслийн үүргийг гүйцэтгэж, улсын төсвийн орлого, зарлага, үйлдвэр, аж ахуйн газар, банкны бүртгэл тооцоог түүгээр хөтөлж байснаас эхэн үедээ төгрөгтэй зэрэгцэн гүйлгээнд хэрэглэгдэж байв. Ард түмэн металл мөнгийг хэрэглэж заншсан, орос хятадын цаасан тэмдэгтийн ханш буурч итгэл алдсан нөхцөлд үндэсний шинэ цаасан тэмдэгтийг гүйлгээнд нэвтрүүлнэ гэдэг хүнд байлаа. 1925 оны байдлаар тус улсын гүйлгээний эргэлтэнд Монголын эд хэрэглэгчдийн хоршоо болон гадаадын худалдаачдын нийт 20 гаруй сая гадаадын мөнгөн тэмдэгт гүйлгээнд явж байжээ. Төгрөгийг гүйлгээнд гаргасан үеэс үндэсний валют төгрөг, хятадын янчаан хоёрын хооронд ширүүн тэмцэл өрнөж байлаа. Мөнгөний шинэчлэлт явуулах нь ард түмний ашиг сонирхолд нийцсэн хувьсгалт арга хэмжээ байсан учраас Монголын нийт ард түмний ухамсартай дэмжлэгийг хүлээсэн байна. Засгийн газар Төв банкнаас үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргах бэлтгэл ажлыг далайцтай зохиож, мөнгөн тэмдэгтийн ач холбогдлыг өргөн сурталчилж, мөнгөний шинэчлэлт хийхэд онцгой анхаарал тавьж байсан бөгөөд, үүнийг хэр амжилттай хэрэгжүүлснээс эдийн засгийн бусад арга хэмжээний үр дүн шалтгаалах ёстой байв. Зах зээл дээр явагдсан төгрөг, янчааны хороондын тэмцлийн явцад янчааны ханш буурч төгрөгийн худалдан авах чадвар дээшилж байв. Төгрөгийн нэр хүнд, эзлэх жин нь түргэн өсч анх гаргахдаа хятадын 0.88 янчаантай тэнцүү байсан нэг төгрөг, жилийн дараа тодруулбал 1926 оны сүүлчээр нэг янчаантай тэнцэх болсон нь шинэ мөнгөн тэмдэгт зах зээлд амжилттай нэвтэрснийг харуулж байна. Ингэж шинэ мөнгөн тэмдэгт "төгрөг" зах зээл дээр ноёлох чанартай үндсэн валют болон хувирчээ. Шинэ мөнгөн тэмдэгт гүйлгээнд орсноор 6.8 сая янчаантай тэнцэх гадаадын мөнгийг хурааж гадаадын мөнгөн тэмдэгтийн гүйлгээнд том цохилт өгчээ. 1927 оноос тус орны бүх албан газар, үйлдвэр, аж ахуйн байгууллагын бүртгэл, тайлан баланс, хоорондын тооцоо, үнэ, татвар хураамжийг төгрөгөөр тооцоолон бодох болж улсын зах зээлээс хятадын янчаан бүрэн шахагдан төгрөг дангаараа үйлчлэх болов. Мөнгөний шинэчлэлт хийх хугацаанд (1926-1927) Монголбанкны эрдэнэ металлын нөөц 4.2 дахин нэмэгджээ. 1925-1927 оны хооронд олон улсын байдалд зарим өөрчлөлт гарч дэлхийн зах зээлд цагаан мөнгөний үнэ буурч алтны эрэлт хэрэгцээ өсч ирсэнтэй уялдуулан төгрөгийн бат тогтвортой байдлыг хангах зорилгоор 1927 онд хуралдсан Улсын бага хурлын шийдвэрийн дагуу тэр үед Монголбанкинд хуримтлагдсан Улсын алт болон валютын фондод түшиглэн 1928 оны 4 дүгээр сарын 15-наас төгрөгийг алтан баталгаанд оруулжээ. Ингэснээр БНМАУ-ын үндэсний валют "Төгрөг" бат найдвартай валют болох үндэс тавигдаж 1928 оны 8 дугаар сарын 1 гэхэд төгрөг нь албан ёсны алтан баталгаанд орж 51.8 америк центтэй тэнцэх болжээ. Үүгээр мөнгөний шинэчлэлтийн ажил үндсэндээ төгсч шинэ валют төгрөг нь БНМАУ-ын мөнгөний хууль ёсны бат бэх нэгж болж чаджээ.
Засгийн газраас мөнгөний шинэчлэлттэй холбогдуулан 1924-1928 онд авч явуулсан шат дараалсан арга хэмжээний дүнд Англи, Америк болон бусад орны худалдаачид, хятадын томхон пүүсүүд Монголын зах зээлээс шахагдан гарсан байна. Мөнгөний шинэчлэлтийг амжилттай явуулж, үндэсний мөнгөн тэмдэгттэй болсон нь эдийн засаг, улс төрийн ихээхэн ач холбогдолтой юм. Тухайлбал, - Монголбанк нь худалдааны банкнаас мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргах эрх бүхий эмиссийн банк болон хувирчээ. - Тус орны зах зээлээс гадаад орнуудын ямар ч баталгаагүй үнэ ханшгүй мөнгөн тэмдэгтүүдийг шахан зайлуулж, түүгээр худалдаа хийх замаар монголын ард түмний эд баялгийг хямд үнээр завшиж байсан гэмт явдлыг таслан зогсоожээ. - Улс орны хэмжээгээр борлогдож байгаа бараа таваарын үнийг тогтвортой болгож, нэг төрлийн таваар хэд хэдэн янзын үнэтэй байсныг таслан зогсоож улсаас тогтоосон ганцхан үнээр худалдах болгож улмаар бараа таваарын үнийг аажмаар бууруулах бололцоо бий болгов. - Үйлдвэр, аж ахуйн байгууллагыг хөгжүүлэх нэгдсэн төсөв санхүүгийн төлөвлөгөөг урьдчилан тооцож төлөвлөх бололцоо олгожээ. - Санхүү зээллэгийн системд өөрчлөлт хийх бололцоо олгож улс ардын аж ахуйн байгууллагуудыг аажмаар аж ахуйн тооцоонд оруулах, төгрөгийн хяналт тавих нөхцөлийг бүрэлдүүлэв. - Үндэсний мөнгөн тэмдэгт төгрөг нь тус улсын борлуулалт, хуваарилалт зах зээлд ноёлох болсноор улс орны эдийн засгийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэх хүчирхэг зэвсгийг төр засгийн газарт өгсөн юм.
1925 онд гаргасан зоосон мөнгөний 10, 15, 20, 50-тын зоос, 1937 онд 10, 15, 20-тын зоосыг цэвэр цагаан мөнгөөр цутгаж гүйлгээнд гаргасан. 1959 онд хөнгөн цагаанаар 1, 2, 5-тыг голдоо нүхтэй зоос гаргажээ. Одоо 1970 онд гаргасан зоосон мөнгө юм уу энэ хэлбэр хэмжээгээр түүнээс хойш үйлдвэрлэсэн зоосон мөнгөнүүд гүйлгээнд хэрэглэгдэж, 1970 оноос өмнө үйлдвэрлэж гаргасан зоосуудыг гүйлгээнээс хасагджээ. Гүйлгээнд яваа төгрөг зоосон мөнгөний гүйлгээнд тэнцэх эсэхийг төв орон нутгийн банкны бүх байгууллагууд шалган тогтоож ялган, муудсан мөнгөн тэмдэгтийг Төв банкинд татан авч, Тусгай комиссын хяналттайгаар шалгаж зориулалтын машинаар хигэж үртэс болгон устгадаг. 1970 оноос хойш нэг төгрөгний зоосон мөнгийг Маркс, Сүхбаатарын хөрөг, Соёмбо, Сансарын билэг тэмдэг зэрэг 8 төрлийн зураг дүрстэйгээр хэвлэж гаргажээ. БНМАУ-ыг тунхагласны 50 жилийн ойгоор нэг төгрөгний цагаан өнгөтэй зоосон мөнгө, Улсын банк байгуулагдсын 50 жилийн ойгоор 10 төгрөгний зоосон мөнгө цөөн тоогоор үйлдвэрлэн гаргаж байжээ. Монголбанк дэлхийн улс орнуудын жишгийг харгалзан зоосон мөнгөнөөс гадна 20, 50, 100, 200 төгрөгийн зоосон төгрөг үйлдвэрлүүлэн 1996 онд гүйлгээнд гаргасан. 200 төгрөгний зоос нь Засгийн газрын ордны зурагтай, 100 төгрөгний зоос нь Жанрайсэг сүмийн, 20, 50 төгрөгний зоос нь дэвсгэртийн үнийн дүнгээр чимэглэсэн зурагтай. Өнгөрсөн 2001 онд Ардын хувьсгалын 81 жилийн ойд зориулан 500 төгрөг болон Сүхбаатарын хөрөгтэй зоосыг гүйлгээнд нэмж гаргав. 1925 онд үүсэн бий болж гүйлгээнд гарсан үндэсний валют төгрөг нь өнөөг хүртэл манай орны байгууллага, иргэдийн эдийн засгийн амьдралд бат тогтвортой, итгэл найдвартай оролцож, санхүү, мөнгө зээлийн системийг амжилттай хөгжихөд чухал хэрэгсэл болон үйлчилж ирлээ.
Мөнгөн тэмдэгт хэрэглэх болсон түүх
Хүн төрөлхтөн түүхэн хөгжлийнхөө олон арван мянган жилийн турш мөнгөн тэмдэгт гэгчийг огт мэдэхгүй, түүнийг хэрэглэж ч байгаагүй үе байжээ. Цаг хугацаа улиран өнгөрөх тутам байгалийн бэлэн зүйлээр амьдрах боломж багассаны улмаас хүмүүсийн нэг хэсэг нь газар хагалж тариа тарих, нөгөө хэсэг нь мал маллах эсвэл уран дархан, ан агнуур хийх зэргээр бие биенээсээ ялгаатай олон янзын хөдөлмөр эрхлэх болжээ. Энэ явцад жишээ нь малчин хүн хонио тогоо буудайгаар, дархан хүн модон анижисаа ямаагаар солих зэргээр хэрэгцээгээ харилцан хангадаг байв. Улмаар энэ нь цааш хөгжсөөр хэрэгцээт эд бараагаа арилжин авч болдог тийм зүйл (эквивалент) тодорхой газар нутгийн хүрээнд бий болов. Тэр нь эртний Грек, Ром, Славянд мал; Скандинавын орнуудад арьс; Номхон далайн орнуудад үнэт хавч; Хятад, Абиссинд давс; Монголд цай болж байжээ. Гэтэл тодорхой нэг нутаг оронд бүх таваарыг сольж авч чаддаг эквивалент байсан таваар (өрийн хэрэгцээнээс илүү гарган арилжиж худалдахын тулд үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн) нөгөө нэг нутаг оронд тэр чанараа хадгалж чадахгүй байв.
Монголын Эзэнт гүрний үе
Монгол туургатан Хүннү, Түрэг, Уйгур гүрний үеэс зоосон мөнгө цутгаж арилжаа наймаанд хэрэглэж байсан баримтууд олон бий. Чингис хаан Монголын нэгдсэн тулгар төрийг үүсгэн байгуулж Сүхэс нэртэй алт, мөнгөн зоос цутгуулж улмаар 1227 онд дэлхийд анх удаа цаасан тэмдэгт хэвлүүлж гүйлгээнд хэрэглэжээ. Энэ нь Чингис хаан Монголын нэгдсэн эзэнт гүрнийг улс төр, эдийн засаг, соёлыг зангидан барьж нэгэн удирдлагад захирахдаа таваар мөнгөний харилцааг ухаалгаар ашиглаж байсныг харуулж байна.
Хубилай хааны үед 1260 онд Монголын эзэнт гүрний нийслэл Хар хоринд "Мөнгө тушаах банк" байгуулж, улмаар аравт, хорьт, зуут, мянгатын дэвсгэрт бүхий Жунтунгийн цаасан мөнгө, Жыюаний цаасан мөнгө хэмээх мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд оруулан 1282 онд олон замд (худалдааны төв газруудад) тэгшитгэх банк нэртэй салбаруудыг байгуулан ажиллуулж байжээ.
Манжийн үе
Монгол орон Манжийн эзэмшилд орж хэдэн зуун жил нухлагдахдаа үндэсний эдийн засаг, соёл, шинжлэх ухааны ололт бүтээлээ мэдрэхгүй болтлоо доройтжээ. Монгол оронд 1911 онд хувьсгалт хөдөлгөөн өрнөж 1921 онд Ардын хувьсгал ялж тусгаар тогтносон Монгол улсыг шинээр үүсгэн байгуулснаар өөрийн мөнгөний гүйлгээг шинэчлэх боломж бүрдсэн. Тэр үеийн Монгол Улс нь үндэсний банк, санхүү, мөнгө зээлийн системгүй, зах зээлд нь Хаант Орос, Хятадын цаасан тэмдэгт, Англи, Америк, Мексик алт мөнгөн зооснууд, цутгасан гулдмай мөнгө, хятад манжийн юмбүү нэртэй мөнгөн цутгамал болон амбан шар, атан тэмээ, агт морь, хонь мал, хадаг, цай, ангийн үс зэрэг таваарууд зэрэгцэн арилжаалагдан мөнгөн гүйлгээ эдийн засагт сөргөөр нөлөөлөх болжээ. Ийм нөхцөлд ялсан Ардын хувьсгалын дараа, Ардын засгийн газраас улс төр, эдийн засгийн амьдралыг өөрчлөн төвхнүүлэхэд чиглэгдсэн дэс дараатай олон чухал арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсний нэг нь санхүү мөнгө-зээлийн системийг бүрэлдүүлэн хөгжүүлэх явдал байлаа.
Таваарын үйлдвэрлэл, арилжаа солилцооны цаашдын хөгжлийн явцад нэг төрлийн, хувааж жижиглэж, удаан хадгалж болдог, эвдэрч хуучрах нь бага чанар өөртөө агуулсан металл (тухайлбал зэс, хүрэл, мөнгө, алт) эквивалентын үүрэг гүйцэтгэх болжээ. Монгол оронд дээр үед бод мал, хонь, дараа нь цай, хадаг эквивалент таваарын үүрэг гүйцэтгэж байв. Хадаг нь хэмжээгээр бага, хөнгөн жинтэй их бага олон янз байсан нь гүйлгээнд хэрэглэхэд бод мал, хонь, цайнаас илүү тохиромжтой байв.
1921-1925 он
Хувьсгалын эхэн, тухайлбал 1921 оны 3 дугаар сард үндэсний санхүүгийн системийн эх суурийг тавьж 1924 оны 6 дугаар сарын 2-нд Монгол Зөвлөлтийн хувь нийлүүлсэн Монголын худалдаа, аж үйлдвэрийн банк "Монголбанк"-ыг (хожим нь 1954 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын (БНМАУ) Улсын банк болсон) нээж ажиллуулснаар эдийн засгийн шинэчлэл хийх алхамуудыг дэс дараатай хэрэгжүүлэх эхний оролдлого боллоо.
Засаг төрөөс хувьсгалын эхэн үед авч явуулсан томоохон арга хэмжээнүүдийн нэг нь үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг бий болгох явдал байв. Үүний тулд юуны өмнө улс орны мөнгөн гүйлгээг цэгцэлж, нэгэн хэмжүүрт шилжүүлэх шаардлагатай байснаас 1921 оны 8 дугаар сард мөнгөний нэгжээр "лан"-г түр хэрэглэж бүх төрлийн тооцоог лангаар үйлдэхээр тогтоож, нэг лан цэвэр мөнгөтэй хятадын мөнгөн янчаан, оросын алтан монетын нэг янчаан 42 мөнгийг тэнцүүлж, оросын мөнгөн төгрөгийг 2 лантай тэнцэхээр тогтоосон байна.
Санхүү зээл нь үндэсний мөнгөтэй шууд холбоотой, санхүүг судлахын тулд урьдаар мөнгөний шинж чанар, үүрэг зориулалтыг мэдэх шаардлагатай.
Төр засгийн өмнө өөрийн үндэсний мөнгөн тэмдэгттэй болох тухай асуудал ардын хувьсгал ялсан анхны өдрөөс эхлэн тавигджээ.
1924 оны 8 дугаар сард хуралдсан Монгол Ардын Хувьсгалт Намын III их хурлаар Монголбанкны үйл ажиллагааны тухай авч хэлэлцээд "цагаан мөнгөн баталгаа бүхий мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд гаргах нь зүйтэй" гэж онцлон заасан бөгөөд БНМАУ-ын анхдугаар хурлын тогтоолд гадаадын мөнгө хэрэглэх нь улс орны эдийн засагт ихээхэн хор хохиролтой болохыг тэмдэглээд үндэсний мөнгөн тэмдэгт буй болгох нь чухал гэж заажээ.
Эквивалентын үүрэг гүйцэтгэхийн хувьд цаасан тэмдэгт хамгийн тохиромжтой учраас орчин үед хүн төрөлхтөн үүнийг түгээмэл хэрэглэж байгаа билээ. 1925 оны XII сарын 9-нд засгийн газраас үндэсний мөнгөн тэмдэгт—төгрөгийг гүйлгээнд гаргаж, 900 сорьцын 18 грамм жинтэй цагаан мөнгөн зоосыг "нэг төгрөг" гэж нэрлэх болов. Ийнхүү манай улсын үндэсний мөнгөн тэмдэгт анх бий болсон билээ. Төгрөг бий болгох хүртэл манай улсын зах зээлд гадаадын янз бүрийн орны (хятад, орос, мексик гэх мэт) цаасан болон зоосон тэмдэгт янчаан, бие мөнгө, цай, арьс шир нэгэн зэрэг худалдаа арилжаанд төлбөрийн хэрэгслийн үүрэг гүйцэтгэж байлаа.
1928 он гэхэд манай улсын албан байгууллага, ард иргэдийн болон улсын мөнгөн тооцоонд төгрөг хэрэглэж, үндэсний зах зээлд зөвхөн төгрөгөөр гүйлгээ хийх болжээ.
Лавлах бичиг
Ангилал:Монголын мөнгөн тэмдэгтийн түүх Ангилал:Их Монгол Улс Ангилал:Монголын зоосон мөнгө Ангилал:Монголын эдийн засгийн түүх
Хассан Рахими
Хассан Рахими нь Ираны чөлөөт бөхийн 55 кг-д барилддаг. Тэр 2013 оны ДАШТ-ий алт, 2011 оны хүрэл медальтай.
Эшлэл
Ангилал:1989 онд төрсөн Ангилал:Иранчууд Ангилал:Ираны бөх
Шамонигийн олимп
1924 онд ийнхүү эхэлсэн өвлийн олимп 1992 он хүртэл зуны олимптой нэг жилд зохион байгуулагддаг байв.
Эхлэл
Уран гулгалт Лондон, Антверпены олимп, хоккей Антверпены олимпын хөтөлбөрт багтаж байсан ч өвлийн спортын төрлүүд нь улирлаас шалтгаалдаг билээ. 1921 онд Лозаннад болсон Олон Улсын Олимпын Хорооны хурлаар өвлийн спортын төрлүүдийг дэлгэрүүлэх, ижил боломж олгох талаар шийдэж, урт удаан хугацааны мэтгэлцээний эцэст "Олон улсын өвлийн спортын долоо хоног"-ийг 1924 онд Шамонид зохион байгуулахаар шийдсэн юм.
4 дэх өдөр
Соня Хени 17-хон настайдаа эмэгтэйчүүдийн уран гулгалтын төрөлд оролцов. Хэдийгээр тэр сүүлийн байрт орсон ч фэнүүдийн дунд алдаршиж, дараагийн 3 олимпын аварга болсон билээ.
6 дахь өдөр
Гиллис Графстрём 1920 оны зуны олимпын уран гулгалтын төрөлд түрүүлсэн амжилтаа бататгаж, спортын нэг төрлөөр, гэхдээ өвөл зуны олимпын аль алинд нь алтан медаль авсан хүн болж түүхэнд үлдэв.
8 дахь өдөр
Канадын хоккейн баг өрсөлдөгч багуудаасаа хол тасархай болохоо харуулж, хэсгийн тоглолтонд Швейцар, Чехословак, Швед, Их Британийн багуудтай тоглохдоо 110 гоол оруулж, дөнгөж 3-хан гоол алдсан байна.
10 дахь өдөр
Графстрёмтой адилаар, Канадын хоккейн баг 1920 оны Антверпены зуны олимпоос алтан медаль авсан амжилтаа Шамонид давтав. Канадууд хоккейн спортын олимпын хөтөлбөрт багтсан эхний 7 олимпын 6-д нь түрүүлж, дэлхийд ноёрхож байсан билээ.
Спортын төрлүүд
7 төрлийн спортын 16 цогц медалийн төлөө тамирчид өрсөлдсөн. Олон эх сурвалжид кёрлинг, цэргийн манааг албан ёсны бус, үзүүлэх төрөл байсан гэж бичдэг. Гэхдээ тухайн үедээ тийм ялгаа байгаагүй. 2006 оны 2 сард ОУОХ кёрлингийг тус олимпын албан ёсны хөтөлбөрт багтаж байсан гэж тооцохоор шийдэж, медальтнуудыг нь албан ёсны дүнд оруулахаар болсон байна.
Оролцсон орнууд
16 орны тамирчид анхны өвлийн олимпын наадамд оролцжээ. 🇪🇪йн нэг тамирчин тэшүүрийн төрөлд оролцохоор бүртгүүлсэн боловч уралдаагүй байна.
Геополитик
Геополитикийн эх сурвалжууд
Францын соён гэгээрүүлэгч, философич Шарль Монтескье (1689-1755) 1748 онд хэвлэгдсэн “Хуулиудын санаа зоригийн тухай” бүтээлдээ төрийн байгууллагын хууль гаргах үндсэн шалтгаан нь уур амьсгалын онцлог гэжээ. Монтескьегийн саналаар хүйтэн уур амьсгалд хүмүүс ихээхэн ёс суртахуунтай байдаг. Сэрүүн газрын хүмүүсийн ёс суртахуун тогтворгүй учир нь энэ уур амьсгалын тодорхой шинж нь хүнд тогтвортой байдлыг хангалттай өгдөггүй. Харин халуун уур амьсгал Монтескьегийн бодлоор хүний зан чанарыг сулруулж, боолчлол хөгжихөд хүргэв. Жишээлбэл түүхч Генри Бокль (1821-1862) зэрэг газарзүйн детерминизмыг баримтлагчид Англид байсан боловч энэ нь Германд хамгийн их тархсан: философич Иоган Готфрид Гердер (1744-1803), газарзүйч байгаль судлаач Александр фон Гумбольдт (1769-1859) соёл иргэншлийн хөгжилд дэлхийн зургийг өгсөн газарзүй хамгийн их нөлөөлдөг гэсэн тухайлбал, уур амьсгал,хөрс,газарзүйн байрлал. Германы газарзүйч Карл Риттер (1779-1859) “суга татах боломжгүй мянга мянган зууралдсан үндэс бүхий газар шороотой хүний оршин тогтнох нь холбоотой” гэж баталсан. Эдгээр хүчин зүйлсийг тууштай, нэлээн гүн бусад зүйлстэй харьцуулсан нь Германы Ф.Ратцель, Шведийн Р.Челлен нарын эрдэмтэд юм.
Дулаанхаан уул
Дулаанхаан уул нь Хөвсгөл аймгийн Рашаант сумын нутагт орших уул юм. Дулаанхаан нь их, бага гэсэн нийлсэн 2 уулнаас бүрддэг. Далайн түвшнээс дээш 2300 орчим метр өндөрт өргөгдсөн, ан гөрөө, ховор эмийн ургамлаар арвин байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий бүс нутгийнхаа цэвэр усны хагалбар болсон уул юм.
Геополитик
Геополитикийн ойлголтууд
Бүх геополитикийн онол энэ шинжлэх ухааны үндсэн категор орон зайг хянахыг хөгжүүлдэг нь хууль юм. Улстөрийн институтын зүгээс геополитик нь орон зайг хянах хэлбэр, механизм, боломж, үндсийг нэн түрүүн улс ба удсуудын холбооны талаас судалдаг. Улсын хянаж буй буюу хянахыг эрмэлзэж буй нутаг дэвсгэр нь бүхнээс илүү хөгжлийн түвшин, бусад зүйстэй холбоотой эзэмшлийн төвийн шинжтэй. Улс буюу улсуудын холбооны хянаж буй орон зайг ямагт геополитикийн талбар гэж нэрлэдэг. Геополитикч К.В.плешаков төсөөтэй талбаруудад ийм ангилал санал болгосон.
Дулаанхаан уул
Нутгийн иргэд Дулаанхаан уулаа эрт дээр үеэс тахин шүтэж ирсэн бөгөөд жилийн дөрвөн улиралд тойрон мал аж ахуй эрхлэн амьдардаг. Дулаанхааныг тойрон байгалийн үзэсгэлэнт газруудаар аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх нэн боломжтой. Суга, Өвөрбулаг, Ганц мод, Талын булаг, Асгат, Ац, Байц, Ёл, Талын ус, Хавчуу зэрэг тойрсон олон амуудтай, ам бүрдээ улаалзгана, үхрийн нүд, гүзээлзгэнэ зэрэг жимс жимсгэнээр баялаг. Буга, зэрлэг гахай, гөрөөс, чоно, хүдэр зэрэг ан амьтад элбэгтэй.
Геополитик
Геополитикийн ойлголтууд
v Эндемик(грекээр endemos-орон нутгийн) талбар-улс удаан хугацаагаар хянадаг орон зай. Энэ нутаг дэвсгарт тухайн үндэстний нийтлэгийг хөршүүд нь мэддэг (Оросын түүхэн газрыг үг үсэггүй (а,б-гүй) мэддэг нь бүх хөршүүд биш)
Дулаанхаан уул
Ам
Суга хэмээх газар нь Дулаанхаан уулын зүүн урд ам юм.
Геополитик
Геополитикийн ойлголтууд
v Хил орчмын талбар – тухайн улсын хяналтанд оршдог боловч хүн ам, эдийн засаг, улстөрийн эзэмшилт дутмаг нутаг юм. Хил залгаа улс заримдаа эдгээр нутаг дэвсгэрт хамаарагдахыг эрмэлздэг боловч бүгд түүнийг өөрийнх шигээ үздэггүй. Яг ийм талбарын тоонд Оросын зүүн хойд муж Алс дорнодын бүсүүд, бас Кавказ, Калининград муж, Карель, ижил мөрөн дахь лалын анклав зэрэг Азийн уудам хэсэг хамрагддаг.
v Нэлэнхүй талбар –Үндэстний нийтлэгийг хяналтанд орших тасралтгүй орон зай. Үүнд өнөөгийн Оросын  (Чеченийг оролцуулахгүй) ихэнх нутаг дэвсгэр ордог. Белорусстай ирээдүйд ухаалаг хандлагаар холбоонд орвол орон зайгаа өргөтгөх түүхэн боломжийг Орост өгнө.
v  Геополитикийн  тулгуур цэг – нутаг нь аль нэг улсын хянадаг нэлэнхүй талбарын гадна орших боловч энэ нутаг дэвсгарийн харилцаа холбоог өөр улсууд хянадаг. Жишээлбэл: Оросын тулгуур цэг нь одоо Калининград муж.
v Метаполе – Нэгэн зэрэг хэд хэдэн улс орон эзэмшиж буй орон зай. Энэ эзэмшилт нь ямагт гадны геополитикийн шахалтан доор болж байдаг.Одоо Оросыг ингэж “эзэмших”эдийн засаг,үзэл санаа,шашны үйл явц болж байна.
Нэлээд эртнээс геополитикийн орон зай эзэмшилтэд янз бүрийн хяналтын хэлбэрүүд мэдэгдэх болсон.Энэ нь цэрэг,улстөр,эдийн засаг,хүн ам,харилцаа холбоо,шашны болон бусад хэлбэрийн хяналтууд юм.ХХ зууны эцэст мэдээлэл – үзэл санаа,технологи ба соёл иргэншил – соёлын хяналт ихээхэн үүрэг гүйцэтгэж байна. Эдгээр хяналтын хэлбэрүүд юуны өмнө газарзүй, эдийн засаг, цэрэг, хүн ам, улс төр, соёл – шашин, угсаатны зэрэг олон улсын харилцан нөлөөлөлд бүх хүчин зүйлсийг тооцохыг шаарддаг геополитикийн хандлага шиг ямагт олон төрлийн хослолыг ашигладаг.
Хималайн зангалай
Хималайн зангалай (Leucosticte nemoricola), урьд Хималайн цахир бужирга гэж байсан, нь Бужиргынхан овгийн шувуу юм.
Энэхүү шувуу нь Афганистан, Бутан, Хятад, Энэтхэг, Казахстан, Мьянмар, Балба, Пакистан, Орос, Монгол, Тажикистан, Туркменистан зэрэг улсын нутагт таарна. Тэд сэрүүн бүсийн өвс ургамал элбэг газар нутагладаг.
Ангилал:Бужиргынхан Ангилал:Монгол орны шувууд
Шилийн Гол аймаг
Шилийн Гол (монгол бичгээр Зураг:Xilingol-ms-horizon.PNG - sili-yin ɣoul, шили-йин гоул; 錫林郭勒 - xīlínguōlè) — БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон (ӨМӨЗО)-ы аймаг. Нийт 202,580 км² газар нутагтай, төв нь Шилийн хот. Тус аймгийн эдийн засаг нь уул уурхай, хөдөө аж ахуйд тулгуурлана. Шилийн Гол аймаг нь хойд талаараа Монгол улс, зүүн талаараа ӨМӨЗО-ны Улаанхад, Тонгляо, Хянган, баруун талаараа Улаанцав, өмнө талаараа Хэбэй мужтай хиллэнэ.
Засаг захиргааны хуваарь
Шилийн Гол аймаг өөрөө БНХАУ-ын хоёрдугаар түвшний засаг захиргааны нэгж. Одоо цагт доороо гуравдугаар (хошуутай тэнцэх) түвшний 2 сианы энтэй хот, 1 шянь, 9 хошуу, бүгд 12 нэгжид хуваагдаж байна.
Угсаатны бүтэц
Ангилал:Өвөр Монголын аймаг
Тулан хаан
Тулан хаан (хятад хэл: 都蘭可汗/都兰可汗, Пиньинь галиг: dōulán kěhàn, Уэйд Гилэсийн галиг: tu-lan k'o-han; дундад үеийн хятад: (Guangyun) [tu˥lɑn˩ kʰɑ˥ɣɑn˩˥]; Жинхэнэ нэр: 阿史那雍虞閭/阿史那雍虞闾, āshǐnà yōngyúlǘ, a-shih-na yung-yü-lü) (588-599) бол Хөх Түрэгийн хаант улсын 7? дахь хаан юм. Тулан хаан бол Ишбара хаан, Умард Жоу улсын Цяньжин гүнж (Сүй улсын Вэньди хаан хожим Даи гүнж гэж өргөмжилсан) нарын дундаас төрсөн хөвгүүн юм. 593 онд Тулан хаан Сүй улстай байлдан ялагдаад Сүй улсад дагаар орсон. Түүнийг 599 онд нас барснаас эхлэн Хөх Түрэгийн хаант улс нь олон жилийн ужиг самуунаас улбаалж, Алтайн нуруугаар тусгаарлагдсан баруун, зүүн хэсэгт хувааглаж, тус тусын хаад бүхий улсууд болж хуваагдсан.
Ангилал:6-р зуунд төрсөн Ангилал:599 онд өнгөрсөн ангилал:Монголын түүх Ангилал:Хөх Түрэгийн хаад
Нөмрөг сум
Нөмрөг нь Завхан аймгийн сум юм.
Газар зүй
Нөмрөг сум нь байгалийн өвөрмөц сайхан тогтоцтой, хангай говь хосолсон үзэсгэлэнт сайхан нутаг юм. Сумын төв нь аймгийн төвөөс 152 км-ийн зайд оршино. 3277 км² талбайг эзлэн орших тус сум 2014 оны байдлаар 1815 хүн амтай. Хотгойдууд олноороо оршин суудаг. Далайн түвшнээс дээш дунджаар 2579 метр өндөрт өргөгдсөн. Агаарын температур нэмэх 35, хасах 50 хэмд хүрдэг, байгалийн эрс тэс уур амьсгалтай.
Түүх
Монгол орныхоо тусгаар тогтнол эрх чөлөөний төлөө цогтой тэмцэгч Хотгойдын ард түмний үндэсний баатар Шадар Ван Чингүүнжавын ард түмнээ гэсэн тэмцлийн дараа Хотгойдын ард түмнийг Эрдэнэдүүрэгч вангийн, Цогтой вангийн, Мэргэн түшээ гүний, Далай гүний, Ахай бэйсийн гэсэн Таван хошуунд задалсны нэг Цогтой вангийн хошуунд одоогийн Нөмрөг сумын нутаг харьяалагдаж байв.
1921 онд Ардын Хувьсгалын үр дүнд засгийн эрх ард түмний гарт шилжиж феодалын үе залгамжлилсан засаглалын системийг халжээ. Нөмрөг сум нь анх 1923 онд Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу нэртэйгээр байгуулагдаж, улмаар 1931 онд орон нутгийн Засаг захиргааны зохион байгуулалтыг шинэчилж өөрчлөхөд Завхан аймгийн Нөмрөг сум гэж 7 багтай 1800 гаруй хүн амтай 500 гаруй хувийн аж ахуйтайгаар зохион байгуулагдсан юм.
Тус суманд анхны хөдөө аж ахуйн нэгдэл 1936 онд, сургууль 1924 онд, хүн эмнэлэг 1937 онд, холбооны салбар 1941 онд, хоршоо 1944 онд, цаг уурын салбар 1962 онд, банкны салбар 1964 онд, ШТСтанц 1960 онд, соёлын өргөө 1955 онд тус тус байгуулагджээ. Социализмын жилүүдэд сумаараа 5 жилийн гавшгайч хамт олон болж байсан төдийгүй Засгийн газрын Хүндэт Жуух бичгээр 2 удаа шагнагдаж байв.
Алдартнууд
Засаг даргын Тамгын газар нь орон нутаг судлах музейн тусгай өрөөтэй, тус сумаас төрөн гарсан алдартнуудын түүхэн замналаас байрлуулсан дурсгалт зураг, гавъяа шагналын материалууд болон эдэлж хэрэглэж байсан эдлэл зэргийг байрлуулсан байдаг.
Ангилал:Завхан аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Олимпын туялзуур сэлмийн тэмцээн
Туялзуур сэлэм орчин үеийн бүх зуны олимпын наадмын хөтөлбөрт багтаж ирсэн. Туялзуур сэлмийн 3 төрлөөр тамирчид олимпын аварга цолын төлөө өрсөлддөг:
Киминь хаан
Киминь хаан (эртний түрэг: 𐰖𐰢𐰃:𐰴𐰍𐰣, Jаmï qaγan, хятад хэл: 啓民可汗, 啟民可汗/启民可汗, пиньинь галиг: qǐmín kěhàn, (Wade-Giles): ch'i-min k'o-han, Гуанюнь галиг: [kʰiei˥mi̯en˩ kʰɑ˥ɣɑn˩˥]), жинхэнэ нэр: Ashina Jankan (阿史那染幹/阿史那染干, āshǐnà rǎngān, a-shih-na jan-kan, [ʔɑʃi̯ə˥nɑ˩ nʑi̯ɛm˥kɑn˩˥]) бол Зүүн Түрэгийн хаант улсын анхдугаар хаанд тооцогддог бөгөөд түүнээс эхлэн Түрэг улсын хуваагдал нь хүчтэй илрэн гарсан. Киминь хаан бол Түрэгийн Ишбара хааны хүү юм. Тэр Сүй улсын Ичэн гүнжтэй гэрлэж, Баруун Түрэг буюу Тардушын Хар Чурин хаанаас Түрэгийн хаан ширээг 603 онд Сүй улсын тусламжтай булааж авсан. Түүнээс хойш 609 он хүртэл хаан суухдаа улсаа Сүй улсаас хараат болгожээ. Түүнийг 609 онд хүү Шиби хаан залгасан.
Ангилал:6-р зуунд төрсөн Ангилал:609 онд өнгөрсөн Ангилал:Хөх Түрэгийн хаад
Цэнхэр оцон шувуу
Цэнхэр оцон шувуу (Eudyptula minor) нь оцон шувууны хамгийн жижиг зүйл юм. Австралийн өмнөд хэсгийн эрэг хөвөө, Тасмани, Шинэ Зеланд болон Чили орчмоор тархан нутаглана.
Биеийн бүтэц
Энэхүү жижиг Цэнхэр оцон шувуу нь 41 см өндөр, 1 кг жинтэй. Эр нь эмээс биеэр арай том ба хоёул өнгө үзэмжээр адил төстэй. Хар саарал өнгийн хошуу нь 3-4 см урт байна. Дундажаар 6.5 жил амьдрах ч, судлачдын бөгжилсөн зарим оцон шувуу нь 20 орчим насалсан бүртгэл бий.
Үржил
Цэнхэр оцон шувуу нь 3, 4 наснаас үржилд орно. Эм нь 1-2 өндөг гаргадаг.
Цахим холбоос
Ангилал:Оцон шувуу
2008 он
thumb|180px|Сычуаний газар хөдлөлт
2008 он (Хоёр мянга наймдугаар он) — Нийтийн он тоолол (аргын тоолол)-ын 2008 дугаар он, жил.
Нас барсан хүн
thumb|120px|[[Эдмунд Хиллари]]
Ангилал:2008 он #