cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс
Монголын нэгдмэл байдал сэргэсэн нь
Батмөнх даян хаан 1470 - 1517 онд Монголын төрийг барьснаар олон жил үргэлжилсэн феодалын хямрал дажин, гадаадын довтолгоо дайралтыг зогсоосон байна. Батмөнх халх түмний эзэн байгаад зогсоогүй бараг бүх Монголыг нэгтгэн захирсан их хаан билээ. Монголчууд нэгэн хааны эрхэнд орж захирагдах болсон нь Монголыг тусгаар тогтнох байдлыг бэхжүүлж, үйлдвэрлэх хүчний хөгжилд түлхэц болсон.
Мандухай нь Ойрадыг цохин Монголыг нэгтгэж чадсан ч Батмөнх нас барсны дараа Монгол буцаад өмнөх хэвэндээ оржээ.
XVI зууны үед Монгол нь Мандухай хатны үр удмууд дунд Халх, Цахар, Түмэд зэргээр хуваагджээ. Даян хааны ач нараас Барсболд жононгийн хүү Алтан (1507-1582) хэдийгээр хаан ор залгаагүй боловч ихэд хүчирхэгжиж их хаанаас хан цол хүртжээ. Тэрээр Хятадад олон удаа довтолж, 1550 онд Бээжин хотыг бүсэлж байв. Аргагүй байдалд орсон Мин улсын эрх баригчид хилийн боомтоо нээхийг зөвшөөрч буулт хийж байж Монгол цэргийг буцаасан байна. Алтан хан 1557 онд Хөх хотыг байгуулжээ. Тэрээр 1577 онд Төвдөд очиж Төвдийн Дээд лам Содномжамцтай уулзан Бурханы шашинд оржээ. Алтан хан Содномжамц ламд анх Далай лам гэдэг цолыг өгчээ. Энэ үед бас Халхын Автай сайн хан ч гэсэн Далай ламтай уулзахаар очжээ. Ингэснээр Монголын ихэнх том толгой ноёд Бурханы шашинд орж Монголын овог аймгуудын дунд Бурханы шашны Шар Малгайтны урсгал эрчимтэй дэлгэрэв. Автай хан 1585 онд хуучнаар ХарХорум хотын нутаг дэвсгэрийн орчимд Эрдэнэ Зуу хийдийг байгуулжээ.
XV-XVI зууны эхэн үе бол монголын соёл урлагийн хөгжил дэвшил сэргэн мандалтын үе юм. Энэ хөгжлийн үед архитектур, торгон зээгт наамал, мартан, нагтан шүтээн зурагнууд болон сийлбэрүүлд илүү хөгжсөн юм. Өргөмөл хүү Зая бандид Намхайжамц монголын үсэг тод бичгийг зохиосон юм. Халхын Бурханы шашны тэргүүн Анхдугаар Богд Занабазар Монголын ардын урлагийн сор болсон алдарт хорин нэгэн дарь эхийн баримлаа урлан бүтээсэн юм. Түүний уран бүтээлийн оргилууд нь Цагаан Дарь Эх болон Ногоон Дарь Эхийн баримлууд юм. Энэхүү уран бүтээлүүдээрээ монголын үзэсгэлэнт бүсгүйн төрхийг илэрхийлж өгчээ. Цагаан Дарь Эхийн зүүн мөрөн дээр лянхуа цэцэг байдаг бөгөөд midteend дэлбээлж буй лянхуй байдаг юм. Харин Ногоон Дарьт байдаг лянхуа цэцэг нь аль хэдийн дэлбээлчихсэн байдаг бөгөөд тун үзэсгэлэнтэй бүсгүйн дүрийн гаргажээ. Тэрээр өөрийн үзэсгэлэнт төрх байдалд сэтгэл хангалуун байдаг аж. Тэрээр бясалгалаас сэрж буй байдалтай лянхуа цэцгийн суудал дээр баруун хөлөө доошлуулан хүүхдээ хөхөөрөө хооллосон байдалтай суудаг. Олон олон сүм дуган Занабазарын төслөөр хэрэгжиж бүтээгдсэн байдаг. Тэрээр монголын соёмбо үсгийг зохиожээ.
14-17-р зууны Монгол улс нь Хүн, Сяньби, Жужан, Их Монгол улсаас нэг онцлог ялгаатай байсан нь өрнө, умар талдаа монголын алтан ургийн хаадын эзэгнэл нутгаар хиллэж байсанд оршино.
15-р зуунд Монголын баруун талд Сибирийн ханлиг (15-р зуунаас-1598 он) байгуулагдан хиллэх болсон бөгөөд урьд нь Алтан Ордод харъяалагдаж байсан нутаг Сибирийн ханлигийн бүрэлдэхүүнд орсон бол Сибирийн ханлиг 16-р зууны сүүлээр Орост цохигдон хүч нь суларсан үеэс газар нутаг нь Казахын Хант Улс, Дөрвөн Ойрадын хилд оржээ.
XVI-XVII зууны үед Хотгойдын Алтан ханы улс оршин тогтнож байсан. Хотгойдын Алтан ханы улсын хойд хил Красноярск хот, өмнөд хил нь Алтайн нурууны зүүн хэсэгт хүрч байсан бөгөөд тэд Тува, Енисейн киргизүүдийг нэг хэсэг захирч байв. Ойрад, хотгойдууд Баруун Монголд ноёрхохын төлөө тэмцэлдэн хотгойдууд ойрадуудыг баруун тийш шахсан боловч 17-р зуунд хотгойдын хүч буурч Красноярск хавийн нутаг ойрдын захиргаанд оржээ.
Засаг захиргааны зохион байгуулалт
Монгол энэ үед Алтайн нуруунаас баруун тийш орших Баруун Монгол буюу Дөрвөн Ойрад, түүнээс зүүн тийш орших Зүүн Монгол гэсэн 2 хэсэгт хуваагджээ. Зүүн Монгол нь баруун 3 түмэн, зүүн 3 түмэн нийт 6 түмэнтэй байсан бол Ойрад буюу Баруун Монгол 4 түмэнтэй байв.
Урианхай түмэн Өвөр Монголын зүүн урд нутаг, Ляонин мужид (Манжийн үеийн Зостын чуулган), Цахар түмэн Урианхайн хойно одоогийн Өвөр Монголын Шилийн Гол аймагт, Юншээбүү түмэн Түмэд, Цахарын дунд, Хаалган (Жанчхүү) хотын зүүн хойно, хойд талаар, Ордос түмэн Шар мөрний урд эрэг буюу Ордосын тохойд, Түмэд түмэн Хөх хот орчимд байв. Юншээбү харчинтай ижилсэн сууж мөн адил харчин гэгдэх болж байв.
Халх түмний баруун хэсэгт баяд, хотгойд, зүүн хэсэгт барга нар ордог байв. Цахар түмний хойд хэсэгт урад, муумянган, дөрвөн хүүхэд (зүүн дөрвөд), авга, авга нар, үзэмчин, хуучид зэрэг аймаг амьдарч байв. Цахарыг харьяанд Их Хянганы нурууы зүүн, зүүн урд талаар байсан хорчин, дагуур, жарууд, жалайд, горлос, аохан, найман, баарин, хишигтэн, онгуд нар бүрэлдүүлдэг байсан байна.
Дөрвөн Ойрадын нутаг Увс нуур, Алтайн нуруу, Шинжааны хойд хэсэг, Казахстаны зүүн хэсгээр байв. Хошууд Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд (Хами орчим буюу Шинжааны зүүн хэсэгт), Цорос, Өөлд хоёр Или мөрний эхэнд, Торгууд Тарвагатайн нуруунд, Дөрвөд, баяд хоёр хамгийн хойно Зайсан нуур орчимд Эрчис мөрний эхээр нутаглаж байв. 14-17-р зууны үед одоогийн монгол үндэстний байршил, газар нутгийн хил, монгол гэсэн үзэл үндсэндээ тогтвортой болж тогтсон байсан ч 17-р зууны үеэс харийн түрэмгийлэлд өртөн тэр үеэс монголчуудын тоо цөөрч газар нутгаа алдан нутгаасаа шахагдахад хүрчээ. Энэ үед халх, өвөр монголчууд, буриадуудын байршил ерөнхийдөө тогтвортой байсан бол ойрадын хил хамгийн их өөрчлөгджээ. Буриадууд голчлон Байгаль нуурын баруун талаар Ангар мөрнөөс Монголын хил хүртэлх нутагт байсан бололтой бөгөөд 17-р зууныг хүртэл Байгалийн зүүн талаар байсан буриадуудын талаар бага мэдээлэл үлджээ.
Өмнөд Монгол Манжид эзлэгдсэн нь
16-р зууны сүүлээр дорно зүгт манж нар хүчирхэгжиж, хөрш монгол аймгуудтай ураг барилдах замаар өөртөө татаж эхэлсэн нь Монголын тусгаар тогтнолд аюул занал учруулав. Монгол улсын сүүлчийн хаан Лигдэн энэ аюулыг ухаарч сөрөн тэмцсэн боловч бусад ноёдын дэмжлэгийг авч чадалгүй 1634 онд тэнгэрт халив.
Буриад Орост эзлэгдсэн нь
Оросын хаант улс хүчирхэгжихийн хэрээр газар нутгаа тэлж өргөжүүлэх түрэмгий бодлого хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. Оросын баруун талд хүчирхэг хөршүүд байснаас уламжлан дундад зууны үед газар нутгаа тэлж чадаагүй бөгөөд зөвхөн Их Петр хааны шинэчлэлийн үр дүнд шинэчилсэн армийн хүчээр түрэмгий дайнуудыг хийсэн байна. Баруун талын хүчирхэг хөршийн эсрэг биш харин зүүн талын нүүдэлчдийн сул талыг анзаарсан оросууд өөрсдийн галт зэвсгийн давуу тал, хүний нөөцөд түшиглэн түрэмгийллийг ээлж дараалан шатлан өргөжүүлэх аргаар гүйцэтгэсэн. Эхний шатанд хүчээр сул Сибирийн ханлигийг бут цохин газар нутгийг нь эзэлсэний дараа Зүүнгарын хүчирхэг хаант улстай шууд хил залгах болсон ба Красноярскийн чиглэлд хйисэн түрэмгийлэл нь Зүүнгарын цэргийн хүчтэй хэд хэдэн удаагийн тулалдаанаар ялагдсан тул зогссон байна. Харин зүүнгарын харъяатуудын хойгуур тайгын отог овгуудын нутгийг эзлэн дорно зүг ахисаар Байгал нуур хавийн буриадуудын нутагт буюу Монгол улсын хойд хилд тулж иржээ. Орост хийгдэж буй газрын зурганд бутралын үеийн Өвөр Монгол, Зүүнгарын хилийг зөв зурдаг боловч 14-17-р зууны Монголын газрын зурганд өмнөд Сибирийг оруулалгүй зурдагаас орос иргэд тухайн үед Монголын хил өмнөд Сибирийг хамарч байсныг мэддэггүй байна.
1570-аад онд Оросын эзэнт гүрний Ермак хэмээгч оргодол Уралыг даван зугтаж, 600-гаад хүнтэй бүлэг байгуулан Тобол хотыг эзлэн, гэмээ наманчилж Иван хаандаа өргөн барьснаар Монгол гүрний хоймроор Оросын колоничлолын гар орж ирээд түйвээхийн эхлэл боллоо. Оросууд 1620-иод онд баруун буриадуудын нутгийн зах Зүлгэ, Ангар мөрөнд тулж иржээ. Энэ үед буриадууд олон овогт хуваагдсан, маш тархай бутархай амьдардаг байв. Монголд өөр хоорондын тэмцэл хүчтэй явагдаж байсан тул буриадууд зөвхөн өөрсдийн хүчээр оросуудын эсрэг тэмцэх шаардлагатай болжээ. Оросууд гал зэвсэг ашиглан, бэхлэлт барьж бэхжин, буриадуудын эхнэр, хүүхдийг хядах, олзлон аваачих зэргээр алхам алхамаар урагшилсаар Байгаль нуурын хоёр талаар буриад монголчуудын нутагт гүн орсон аж. Буриадын зарим овгууд хүчинд автан тэдний эрхшээлд орж, алба төлж эхэлсэн бол зарим нь Монгол нутаг руу зугтах болжээ. Гэвч тухайн үед Монгол нутагт үймээн самуун ихтэй байсан тул тэдгээр нүүдэлчид эргэж нүүх болсон байна. Зүлгэ мөрнийг өгсөж ирсэн оросууд Верхоленск бэхлэлтийг барьжээ. Тэдэнд Онгой сэсэн, Ойлонго бөө тэргүүтэй абзай овгийнхон эеийг хичээн анх оросуудад алба барих болжээ. Харин эхиридийн шоно овгийнхон оросуудын эсрэг эрс тэмцэж эхэлсэн болно. 1628 онд Петр Бекетовын хасаг цэргүүд Ангар мөрнийг өгсөн ирж бэхлэлт барин, Ока голын буриадуудаас алба авч эхэлжээ.
1630-аад онд Оросын засгийн газраас бэлтгэн илгээсэн колоничлогчид Байгаль далайн баруун эрэгт ирж нутгийн монголчуудтай цус асгаруулсан байлдаан хийлээ. Тэр тухай Оросын судлаачид бичихдээ "Ангарыг өгссөн цаашдын довтолгоон ихэд саатсан нь ангарын харгиа зэрэг байгалийн саадаас шалтгаалсан төдийгүй ихэнхдээ Ангарын эхэнд оршин суудаг монгол аймгийн буриад буюу "братские люди" хэмээгчдийн шаргуу эсэргүүцлээс шалтгаалсан юм. 1631 онд тэднийг эзлэх зорилгоор байгуулсан Братскийн (Буриадын-Д.Б) бэхлэлт цайз нэг бус удаа аюулд орж байсны дотор 1635 онд бүх гарнизон хядагдаж, зөвхөн 1936 онд оросын захиргааг сэргээж байлаа. Цаашдаа Ангарын эхэнд оршин суугчдыг дагуулах үйл явц тасралтгүй тэмцэлтэй тулгарч үргэлжилсээр тэдний олонхийг өмнө зүг халх монгол руу нь түрэн шахсанаар дууслаа. Ангарын эхэнд бэхжихийн тулд Братскийн цайзаас урагш 1654 онд Балаганы бэхлэлт байгуулав. Түүнээс 2 жилийн өмнө Похабов Эрхүү гол Ангарт цутгах газар өвөлжөө байгуулсанаар Ангар-Окийн буриадуудыг эзлэх үйл явц дуусав" гэжээ. Буриадыг эзлэх анхны цэрэгжүүлсэн экспедицийг 1623 онд Ждан Козлов, Василий Лодыгин, Ананий Ивановоор толгойлуулан явуулж, цаашид ээлжлэн зүтгэсээр 1628 онд Яков Хрипуновоор толгойлуулсан эзлэн түрэмгийлэгчид анхны дайн хийж "эмс, охид, хүүхдийг олзлон " аваачаад, мөн онд Петр Бекетовынхон 40 буриадыг алж яргалсанаар колонийн байлдан дагуулалт эхэлсэн юм.
1631 онд буриадууд Братскийн бэхлэлтийг довтолж шатаасан байна. 1641 оны 04-р сарын 30-нд буриадуудын тэмцлийн томоохон удирдагч эхиридийн буур аймгийн тэргүүн Шэбшэй баатар тулалдаанд амь үрэгдсэнээр оросууд давамгайлж эхэлжээ. 1640 онд Максим Перфильев Витим голоор дамжин Байгалийн зүүн талд гарчээ. 1645 онд Василий Колесников тэргүүтэй орос хасаг цэрэг Байгаль нуурыг гатлан Сэлэнгэ мөрний адагт гарч ирсэн боловч бэхжиж чадалгүй буцсан байна. 1646 онд дахин оролдлого хийж, Дээд Ангарын адагт бэхлэлт барьжээ. 1645 онд 2000 гаруй буриадууд Зүлгэ мөрний эрэгт баригдсан Верхоленскийн бэхлэлтийг гурван удаа довтолжээ. 1647 онд Енисейскээс илгээгдсэн Похабов тэргүүтэй цэргүүд Байгалийг гатлан ирж Үд, Сэлэнгэ мөрний хавиар ирэн буриадуудтай тулалдсан хэдий ч эрхшээлдээ оруулж чадалгүй 70 гаруй эхнэр, хүүхдийг олзлон авчээ. Буцах замдаа Байгалийн өмнө этгээдэд Култукийн бэхлэлтийг барьжээ.
1641 оны 4 дүгээр сарын 30-нд Эхирисийн Шэвшэй баатар тулалдаанд алагдсанаар колоничлогчид Эхирис, булгадыг байлдаанд ялах боломж олсоныг түүхэнд тэмдэглэсэн байдаг. 1645 онд Зүлхийн эхирисүүд бослого гарган татвар төлөхөөс татгалзаж, түүнийг дарахаар явуулсан А.Бедаревын зэвсэгт отрядтай 50-аас доошгүй хүнтэйгээр өдөржин тулалдсан түүх нь буриадыг колончилсон үйлс цусан мөртэй байсны баримт юм.
1648 онд Похабовт туслуулахаар Иван Галкин тэргүүтэй 60 цэрэг илгээжээ. Иван Галкин Баргажин адагт бэхлэлт барин Баргажин, Сэлэнгэ, Хёлго голоорх буриадуудыг довтолж эхэлжээ. 1654 онд Братскийн бэхлэлтээс урагш Балаганы бэхлэлтийг барив. 1658, 1696 онуудад мөн оросуудын эсрэг бослого гарсан хэдий ч төдийлөн амжилт олсонгүй. 1661 онд Иркут голын эрэгт оросууд бэхлэлт цайз барьж эхэлсэн бөгөөд энэ нь 1686 онд Эрхүү хот болон өргөжжээ. 1665 онд Нэршүү болон Сэлэнгийн, 1666 онд Үдийн бэхлэлтүүдийг барьжээ. 1675 онд Сэлэнгийн бэхлэлтэд 30 гаруй хашаа байшин, 200 гаруй оросууд оршин суух болж. Энэхүү бэхлэлтээс гурав хоногийн газарт Түшээт ханы чулуун өргөө байжээ.
Ийнхүү Халхын хойд хязгаарыг оросууд эзэлж дууссан энэ үед л Халхын хан нар оросуудын эсрэг тэмцэх оролдлого хийж эхэлжээ. Хойд халхын томоохон овог болох табангууд нартай тулснаар оросууд хүчиндээ эрдэх нь багассан байна. 1682 оноос табангууд нар Сэлэнгэ, Үдийн бэхлэлтийн орчим ирж малыг туун одох, оросуудыг зодох зэргээр авирлах болсон тухай Иван Власов хэмээгч бичжээ. 1684 онд Сэлэнгийн бэхлэлтэд Очирой ханы элч ирж, өөрсдийн албат буриад нарыг чөлөөлөхийг оросуудаас шаарджээ. 1685 онд Сэлэнгийн бэхлэлтийг бүслэн хаасан байна. 1687 онд Очирой ханы цэрэг Сэлэнгийн бэхлэлтийг бүсэлсэн хэдий ч ялагдал хүлээжээ.
Энэ үед Манж Чин улстай хилийн хэлэлцээр хийхээр 2000 цэрэгтэй явж байсан Федор Головин энэ тэмцэлд хүч хавсран табангуудын тайш Сэрэн-Сэкулайг бут цохижээ. Мөн бусад Монголын тайш нарыг Сэлэнгэ, Үд, Ильины замд тулалдаж ялжээ. 1688 онд Түшээт ханы дүү Шигшид баатар Хотгойдын Гэндэн баатрын дүүгийн хамт цэрэг хөдөлгөж Үд гол дахь орос бэхлэлтийг дайрч байв.
Энэ үед Монгол улс дотоодын хямрал, Манжийн түрэлтэд сульдан хойд хязгаараа өмгөөлөх чадвар мөхөс байсан бөгөөд 1667 онд Зүүн гарын Сэнгэ тайж Красноярскийн бэхлэлтийг эзлэн колончилогчдод заналхийлж, 1669-70 онд Дайхан тайжийн монголчууд 15 мянган цэргээр Нерчийг эзлэн буриадуудыг хураан буцааж, 1674 онд Тавнангийн Гэгээн тайж цэрэглэн хөдөлж байв. 1684 онд Эрхүүд Очир-сайн ханы элч илгээж, Эрхүүгийн буриадууд монголын иргэд болохыг тайлбарлан хэлэлцээ хийхэд "Танай монголын Очир сайн хан манай их эзний эртний албат буриадуудаас татвар авна гэдэг ухаан санаанд багтамгүй" хэмээн дээрэлхээд элчийг хөөж буцаасан билээ.
1688 онд Хёлго гол дээр табангуудын цэргийг Головин ялж табангуудын тайш зургаан зайсан, 30 шүүлэнгэ, 1200 гаруй өрх айлын хамт Оросод дагаар оржээ. 1689 онд удаа дараа ялагдал хүлээсэн табангуудын тайш нар Оросын харьяат болох гэрээ хийж, алба төлөх болжээ. Гэвч табангууд нар Оросын дарлалаас зугтан Монгол нутгийн гүн рүү нүүж одсон боловч 1718-1722 онуудад эргэн иржээ. 1689 оны 08-р сарын 25-нд Нэршүүд Федор Головин Манжийн элчтэй уулзан Эргүнэ мөрнөөс зүүн тийш нутгийн хилийг тогтжээ.
1688 онд Баатар хун тайжийнхан 4 мянган цэргээр Уд хот болон сэлэнгийн хотыг дайрч байх үед Галдан бошигт Түшээт ханыг довтолсоноор монголын цэрэг нутаг буцаж. буриад нутгаа Орос гүрний колончилолоос өмгөөлөх хүч мөхсөн билээ. Оросууд үүнийг нь ашиглан 1688 оны 9 дүгээр сарын 16-нд тавнангуудыг довтолж 200 хүнийг алж, олон хүнийг мал хөрөнгөтэй нь олзолсон юм. Ойрад болон Халхын хооронд байлдаан болж, манжууд халхыг дагуулан эзэлсэн нь буриад түмэн харийн эзлэгчдийг эсэргүүцэх үндсийг таслаад зогсоогүй манжийн дарлал, дотоодын дайны хүнд дарамтад дургүйцсэн монголчууд умард зүг нүүж, Оросын харъяат болох нөхцлийг бүрдүүлж байлаа. Ийнхүү 1680-аад оны сүүлчээс эхлэн Алтай, Хангайн уулсаар нутаглаж байсан Атаган, Ашабагад. Сонгоол, Үзөөн, Юншөөбү, Өөлд, Сартуул, Хатагин овгийнхон хойшоо нүүж Орост дагаар оржээ. Үүний нэг баримт нь эдүгээ Монгол Улсын иргэн 84 настай Ш. Тэрбиш гуайд хадгалагдан буй ХҮIII зууны үеийн гар бичмэл "Туршихи-ийн намтар" билээ.
Тэнд өгүүлэхдээ, "Ашабагад яст Байбилгэ омогийн Туршихи Молхааны эрт төрсөн газар хэмээвээс Алтай, Хангай газраас Сайн ханы албат бөгөөд тэр орноос Бошигт ханд гахай жилийн өвлийн дунд сард цэрэг мордоод Бошигтын хоёр (хэсэг) цэргийг нь довтлоод чинагшид Бошигтод очиж дүрвээж орхиод хоол хүнс тасалдан буцаж иртэл хойт хулгана жилд Бошигт цэрэглэн биднийг довтолсон босгуулагсан...
1686 онд Их дээд император Цагаан хаанд залбиран ирж, Эрхүү хотноо айлтган мэдүүлж энэ их далайн хойтод Худайн гол хэмээх нутагт суусаар..." гэхчилэн өгүүлжээ. 1690-ээд онд Түшээт ханы Охин тайжийнхан Сэлэнгийн тавнангуудтай нийлж, 1722 онд Сэцэн ханы Ээж гүнжийн албат болгож Түшээт ханаас өгсөн гурван тавнангийн отог Онон голын Биндэръяа нутгаасаа Хэнтийн хөвчийг нэвтлэн зугтаж Хёлго, Цөхийн голд суурьшсан юм.
Монгол улс манжид дагаар орж, Галдан бошигт ялагдсаны дараа Орос, Манж гүрнүүд шууд хиллэж, хилийг тогтоох асуудал Монгол төрийн мэдлээс давж, 1727-28 оны Буурын хэлэлцээр гэгчээр буриадыг өгөөд зогсоогүй. Халхын бүрэлдэхүүнд орж байсан хатагин, салжиудын хойт үзүүрийг сартуулын хамт таслан Орост өгсөн юм. Ийнхүү "буриад" гэдэг нэр нэгэн овог ястны нэр байснаа эртний өвөг монголын олон овог, аймгаас бүрдсэн нэгдэхүүний ерөнхий нэр болж.
Харин 1727 оны 08-р сарын 20-нд Хиагт хотоос холгүй Буур голын эрэг дээр Оросын талаас Савва Рагузинский, Манжийн талаас Халхын Түшээт хан уулзаж Буурын гэрээ гэгчийг байгуулжээ. Энэ гэрээгээр Хиагтаас баруун тийш Енисей мөрний эх хүртэл, зүүн тийш Нэршүүгийн гэрээгээр тогтсон хил хүртэлх нутгийн хилийг тогтжээ. Ийнхүү хойд монголчууд бусад монголчуудаасаа таслагдан буриад хэмээх нэгэн нэрэн дор нэгдэх үйл явц эрчимжсэн байна.
Халх Монгол Манжид эзлэгдсэн нь
Халхын ноёд 1688 он хүртэл алдсан нутгаа эргүүлэн авахын төлөө Оростой дайтсаар байжээ.
1639 онд шашны тэргүүнээр Занабазарыг өргөмжлөхдөө түүнд зориулж Өргөөг байгуулж өгчээ. Энэ нь чухамдаа нийслэлийг Хархорумаас шилжүүлэн Өргөөг нийслэлээ болгож, шарын шашин, улс төрийн төв болгосон үйл явдал байлаа. Халх, Ойрадын ноёд 1640 оны чуулганаар Монголыг шашны хүчээр нэгтгэн харийн түрэмгийллийн эсрэг тэмцэхээр зорьж халх, ойрад гаралтай Занабазарыг шашны тэргүүнээр өргөмжилжээ. Занабазар 1680-аад онд Халх, Ойрадыг эвлэрүүлэхээр "Жанлавцогзол" номоо бүтээжээ.
Лигдэн хааны хүү Эжээ Хонгороос хойш Халхыг хан цолтой ноёд буюу Түшээт хан, Сэцэн хан, Засагт Хан гурав толгойлон харийн түрэмгийллийн эсрэг тэмцсээр байсан тул эн үеийн Монгол улсыг 1635 онд биш 1691 он хүртэл оршин тогтносон гэж үзэж болох юм. Бутралын үеийн Халхыг Халхын ханлиг, Халхын хант улс гэж нэрлэдэг ба Халхын удирдагчид бүх Монголыг удирдаж байсан ч 17-р зууны дунд үе гэхэд захиргаанд нь байсан Ойрад, Буриад, Өвөр Монгол бүгд захиргаанаас нь гарч зөвхөн Халхын нутаг л тэдний захиргаанд үлджээ.
Чахундорж 1688 онд Галданг довтлох хүртэл Манжид дагаар орох бодолгүй байсаныг Манжийн хааны хэлсэн үг гэрчилдэг. Тэрээр галт зэвсэгтэй Оростой Буриадыг буцааж авахын төлөө олонтоо дайтсан ч цөөн хэдэн ялалт байгуулжээ. Чахундорж Галдангийн дүүг алсан нь Галдан Халхад довтлох шалтгаан болсон юм. Галдан довтлохын өмнө 1000 лам тагнуулыг Халхад илгээн Галдан ер бусын хувилгаан хүн тул эсэргүүцэн тэмцэх нь үр дүнгүй, халхын хүн ардад аюул учируулахгүй хэмээн ухуулжээ. Зүүнгарын довтолгоонд сандарсан халхуудын нилээд хэсэг нь Өвөр Монгол руу дүрвэж харин Буриад руу дүрвэсэн хэсгийнх нь нилээд нь тэндээ үлдэж буриадуудтай холилджээ. Галданг Засагт хан дэмжиж байсан ч нас барсан байна. Галдан Сэцэн ханд захиа илгээн та надад дагах эсэх өөрөө мэд, дагахгүй ч байсан болно гэж хэлүүлсэн байдаг бөгөөд харин Чахундорж, Занабазар хоёрыг өөрт нь тушаан өгөхийг Манжаас шаардаж байв. Занабазар эвийн хүчээр Монголын нэгдлийг сэргээхийг зорьж байсан бол Галдан цэргийн хүчээр Монголыг нэгтгэх нь зөв зам гэж үзэж байсан бөгөөд түүнийгээ биелүүлэхийн тулд хангалттай цэрэг, эдийн засгийн хүчтэй болохыг зорьж байв. Галдан Казахстан, Киргиз, Уйгур зэрэг Төв Азийн орнууд, чухал худалдааны замуудыг эзэлсэний дараа хэдэн арван сая хүнтэй Хятадыг эзэлсэн Манжийн хүчтэй тулахад бэлэн болсон байна.
Чахундорж Манжтай харилцаж Оростой дайтаж байсан бол Галдан Оростой харилцаа тогтоож Манжаас Монголыг чөлөөлөхийг зорьж байв. Ийм ч учираас Чахундоржид нэгэнт дайтаж байсан Орост дагах бодол огт байсангүй. Галдан Цэвээнравданд Зүүнгарын төрийн эрхийг алдсаны дараа Оросоос зэр зэвсэг авахыг оролдсон ч эхэн үедээ Галданг дэмжиж байсан Орос шинэ хаан Цэвээнравданг дэмжин элчээ илгээсэн бөгөөд мөн манж нар ч Цэвээнравданг дэмжин элч илгээжээ. Учир нь Зүүнгарын хүч бутран хуваагдах нь Халхыг эзлэхийг зорьж байсан Манж, Буриадыг эзлэхийг зорьж байсан Орос хоёрт ашигтай байв.
Галдан өвөр монголчуудад хандан "Та бүхэн эртний өвгөдийн нэрийг гутаан бусдын боол болж үүрд дарлагдахыг хүлээлгүй миний их цэргийг угтан ирж, нийт хүч нэгэн сэтгэлээр улс гэрийг батлан сахиваас зохино. Бидний Монголчууд эрт урьдаас (Манж-Хятадыг) ээлжлэн эзэлж хүчирхэг идэрхэг байсаныг та бүхэн цөм мэдмой" гэсэн захиа илгээж тусгаар тогтнолоо хамгаалахыг уриалж байсан ба зарим Өвөр Монгол ноёд түүнийг дэмжин хүнс, бусад бараа илгээж байв. Мөн Моголистаны зарим ноёд түүнийг дэмжиж байв. Төвдүүд мөн түүнийг дэмжин зөвлөгөө өгч байсан ч Галдан дан ганц Төвдийн ятгалга, саналыг дагах бус өөрийн гэсэн зорилгоор үйл ажиллагаа явуулж байжээ. Төвдүүд нэгэнт тулан ирсэн манжийн түрэмгийллийг зогсоохын тулд Монголыг халхавч болгон ашиглахыг зорьж байсан гэж одоо үзэх болжээ.
Зүүнгарын дараагийн хаад Монголыг чөлөөлөхөөр тулдалдаж байсан бөгөөд тэд Халхийн ард иргэдэн хандан захиа илгээж байв.
Занабазарын шийдвэрээр Халх Манжид дагаар орох шийдвэр гаргасан байдаг ч түүнд өөр бодол байсаныг түүний үг гэрчилдэг. Тухайлбал тэр "мандах төрийг (Орос) дагаснаас мөхөх төрийг (Манж) дагасан нь дээр", "Манж 200 жилийн унахад Монгол тусгаар тогтноно" гэж хэлсэн байдаг. 1712 онд Энх-Амгалан хаан ойрадуудыг хядах шийдвэр гаргахад Энх-Амгаланы лам багш болсон Занабазар болиулж байв. Хожим нь өндөр настай болсон Занабазар Бээжинд нас баржээ.
Ийнхүү 1630-1691 оны хооронд Өмнөд Монгол ба Халхын засаг ноёд удаа дараа Манжид бууж өгснөөр 1691 он гэхэд Ойрдын холбооноос бусад Монгол ханлиг, ванлигууд бүгд Манж Чин улсад дагаар орж, Монгол улс бүхэлдээ Манжид дагаар оржээ. Аюушридараас Лигдэн хутагт хаан хүртэл 24 хаан үе залгамжилж 323 жил Монгол улс (Зүүнгар бүрмөсөн унах хүртэл 390 жил) оршин тогножээ.
Соёл, шашин
Энэ үед холбогдох зохиолууд бол Гэсэр, Хув Нагварал, Убаши Хун тайжийн тууж, Жангар юм. 14-16-р зуунаас үлдсэн монгол ном байдаггүй учир энэ үеийг монголын түүхийн харанхуй үе гэдэг бөгөөд 14-17-р зуун, манжийн үеийг тодруулахад хэрэглэж байгаа халх, ойрад, өвөр монголын түүхэн сурвалжууд 17-19-р зууны үед зохиогджээ. 18-19-р зуунд Монголын эрдэм шинжлэх ухааны төв нь Өвөр Монгол руу шилжиж тэндээс олон эрдэмтэд мэргэд төрөн гарч зохиол бүтээлээ туурвиж байсан юм. Мөн буриадууд өөрсдйин хэл аялгуун дээр ном бичиж байв.
14-17-р зуунд өрнөсөн дотоодын хямралын улмаас ард түмэн доройтон зовж, улс орон сульдаж байх үед монголын хаад ноёд улс үндэстнээ итгэл бишрэлээр дахин нэгтгэж болох арга зам хайж байв. Монголд буддизмыг хөгжүүлэх үндсийг Түмэдийн Алтан хан (1507-1582) тавьсан бөгөөд тэрбээр Батмөнх Даян хааны гуравдугаар хүү Барсболд жононгийн хоёрдугаар хүү ажээ. Алтан хан Ойрд болон Хөхнуурыг эзлэн Төвдөд довтолж Баянтал гэдэг газар Байшин хэмээх хот байгуулснаар одоогийн Хөх хотын суурь тавигдсан байна. Төвдийн их хамбад “Далай лам Очирдара” цол өргөмжилж, шашны хууль цаазыг хамтран гаргаж, бөөгийн ёсыг халан, шарын урсгалыг дэлгэрүүлэн хөгжүүлэх хөрс суурийг тавьсан юм. Түүний дараа Анхдугаар Богд Өндөр гэгээн Занабазар гол төлөөлөгч болон тодорч, лам нарын номт хувцас, уншлага, хурал номын дэг ёс, ая эгшиг бүхнийг Монгол орны эрс тэс цаг уур, газар зүйн байршил, монгол хүний зан заншил, ахуй нөхцөлийн онцлогтой уялдуулан “монголын” гэх өвөрмөц хэв шинжтэй бурханы шашныг үндэслэн хөгжүүлсэн гэдэг.
Буддизм Монголд орж ирээд шууд бөө мөргөлийг халах боломжгүй байсан тул алгуур аажмаар үзэл номлолоо дэлгэрүүлж, Бурхан багшаас гадна Жигжид, Гомбо, Дамдинчойжоо гэх мэт олон бурхадыг номлож, монголын тахилгат уул ус болгонд тохирох уншлагыг төвд хэлээр зохиож, уг ажиллагаагаа лам нараар удирдуулан хийлгэжээ. Буддын лам нар шарын бөө гэдэг дүрээр ард түмний дунд нэвтэрч мал муулан цусаар тахил өргөхийг хориглож, тэр тохиолдолд арав нугалан төлүүлдэг байжээ. Харин хойд хэсгийн тайга бүхий Хөвсгөлд жинхэнэ бөө нар нуугдан үлдсэн нь тэр зүгт бартаа ихтэй, сүм хийдийн нөлөө бага байсантай холбоотой.
Эдийн засаг
Улс төрийн бутрал нь түүхэн хөгжлийн тодорхой нэгэн үе бөгөөд улс бүхэнд урт богино хугацаагаар үргэлжилдэг.Энэ нь монголд 14-17р зууны үедтохиож 300 орчим жил үргэлжилсэн.
Гадаад холбоос
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл  Ангилал:14-р зууны Монголын түүх Ангилал:15-р зууны Монголын түүх Ангилал:16-р зууны Монголын түүх Ангилал:17-р зууны Монголын түүх
Каролина Костнер
Каролина Костнер (Carolina Kostne, 1987 оны хоёрдугаар сарын 8-нд Больцано хотод төрсөн) — Олимпын хүрэл медальт, Италийн нэрт уран гулгагч юм. 2008 оны Дэлхийн аварга, Европын таван удаагийн аварга болж байсан ба 2014 оны хоёрдугаар сард чансаагаараа дэлхийд нэгт бичигдэж байлаа. .
Тэрээр гурван олимп дараалан оролцсон ба 2014 онд Оросын Сочи хотноо зохиогдсон 22 дахь удаагийн олимпын наадамд 216.73 оноогоор гуравдугаар байрт шалгаран анхны олимпийн медалиа хүртсэн билээ.
Холбоос
Ангилал:Италийн уран гулгагч Ангилал:Италийн олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Италийн олимпын оролцогч Ангилал:2006 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Уран гулгалтын дэлхийн аварга Ангилал:Уран гулгалтын европын аварга Ангилал:Италийн уран гулгалтын улсын аварга Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол уран гулгалтад Ангилал:Сэргээш Италид Ангилал:Италичууд Ангилал:1987 онд төрсөн
Гэнэнпил хатан
Гэнэнпил хатан -Богд хааны сүүлчийн хатан Наваанлувсангийн Гэнэнпил /1905-1938/.
1923 онд Их Дагина Дондогдулам нас барсаны дараа Н.Гэнэнпилийг хатанаар залгамжилжээ. Богд хаантан нас барсаны дараа 1924 онд Гоо үзэсгэлэн төгс энэ бүсгүйг 17 тэмээ ачаатай нутагт нь буцаасан гэдэг. Тэрбээр өөрийн дурлалт залуу Даншигийн начин Лувсандамбатайгаа ханилж дөрвөн хүүхэдийн ээж аав болон амьдарч байлаа. Гэвч хэлмэгдүүлэлтийн хар шуурга эрхэм хүнийг тойрч гараагүй юм. Богдын хатан хэмээгдэж явсаныхаа төлөө хэд хэдэн удаа хөрөнгөө хураалгаж, чанга хатуу эрүү шүүлтийг туулж эцэст нь 1938 онд таван сартай жирэмсэн байхдаа буудуулж нас эцэслэсэн гашуун түүхтэй хүн. Богдын хатнаар өргөгдөөд явсны нь дараа сүйт хархүү Лувсандамба нь хайртай бүсгүйнхээ араас Их хүрээ орж даншигт барилдаж начин цол хүртэж байсан гэдэг. Сүүлд Гэнэнпил хатныг төрхөмдөө ирэхэд нь ханилж суусан юм билээ. Лувсандамба бол бас л ялгаагүй халхын сайхан эрсийн нэг. Эдгээр хүмүүсийн хайр дурлал, хувь тавилан, намтар түүх он цагийн эрхээр мартагдсаар байна.
Ангилал:Төрийн эсвэл засгийн газрын тэргүүний гэр бүлийн хүн Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн Ангилал:Монголын хааны хатан Ангилал:1905 онд төрсөн Ангилал:1938 онд өнгөрсөн
Онигоо
Онигоо (Анекдот) нь сонсогч, уншигчийг инээлгэх, шог хошин мэдрэмж төрүүлэх зорилго бүхий хөгтэй явдал, богино яриа юм. Орос хэлний "анекдот" гэдэг үгнээс гаралтай.
Анагаах ухааны үүднээс онигооны ашиг тус
Шог жүжиг, элэглэл, шог зураг зэргийн хувьд ч мөн адил зүйл хэлж болох бөгөөд инээхэд дотор эрхтэн болон булчин идэвхжиж, цусанд эндорфин ялгаруулахаас гадна дархлааг сайжруулдаг болох нь батлагдаж буй.
Мөн үзэх
Ангилал:Утга зохиолын төрөл Ангилал:Өгүүллэг судлал
Эрдэнэ Зуу хийд
Эрдэнэ зуу хийд нь Монгол Улс дахь хамгийн эртний Бурханы шашны хийд юм. Тус хийд нь Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын төвийн ойролцоо, эртний хот Хархорумын туурийн хажууд байрладаг. Энэ хийд Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Орхоны хөндийн соёлын дурсгалд багтдаг.
Түүх
1580 онд Абатай сайн хан, дүү Түмэнхэн ноёны хамт Гуравдугаар Далай ламтай уулзаж өөрийн нутагт сүм хийд байгуулахаа амласанд, Далай лам Хархорум хотын нэгэн хуучин сүмийг сэргээхийг зөвлөсний дагуу 1585 онд эртний Тахай балгасан дахь сүмийг сэргээн босгож дуусгасан нь одоогийн Эрдэнэзуу хийдийн гол зуу сүм гэж Өндөр гэгээний намтар хэмээх гар бичмэлд бичжээ. Ийнхүү хийд босгоход Хархорум хотын туурийн чулууг ашигласан байдаг.
Дараа нь 1586-1674 онд гурван зуу сүмийн чуулбар ба Ригсүм гомбын сүмүүдийг барьжээ. Эрдэнэзуугийн III ширээт лам Лувсан-Одсэр хуучин Тахай балгасын хэрмийн нурангийн 4 өнцөгт нэг нэг суварга босгосон нь одоогийн хэрмэн хашааны эх суурь болжээ. Тус хийд 1680-аад оны үед дайны хөлд үрэгдсэн бөгөөд XVIII зууны эхнээс сэргээн босгож эхэлжээ. 1701-1705 оны хооронд Очирдарь бурхны сүм болон Авид бурхны сүмийн цогцолбор, Төвийн Их суваргын чуулбаруудыг босгожээ. 1771 оноос 1792 оны хооронд Цогчин Их дуган болон одоо байгаа Ламиран сүмийн цогцолборыг VII ширээт лам Дагвадаржаа удирдан байгуулжээ. 1796 онд Эрдэнэзуу хийдийн их засварын ажлыг Дагвадаржаа ламтан ерөнхийлөн удирдаж Хятадын Юн-да-а пүүстэй үнэ тохиролцон хийдийн барилгуудыг засуулсан байна. Энэ засварын үеэр 1796 оны өмнө баригдсан сүмийн барилгуудыг засуулсны гадна, хуучин Тахай балгасын хэрмэн нурангийг суурь болгон 50 ширхэг суварга босгосон байна. 1802-1813 оны хооронд буян үйлдэгч хаад, тайж, бэйл, лам, ардын хөрөнгөөр өмнө барьсан суваргуудын завсар хооронд нэмж 56 суварга болон хэрмэн ханыг барьж дуусгасан байна. Түүнээс хойш 1803 онд Дашчойлин аймгийн дуган, 1826 онд Даржаа гомун аймаг, Жанчивлин аймгийн дуган босгогджээ. Ийнхүү 1872 он гэхэд дотор нь байсан 62 сүмийг бүрэн сэргээн босгожээ.
Эрдэнэзуу хийдийг цогцлоон байсан эхний үед шарын шашны ёс горим төдийлөн нэвтрээгүй байсан учир хийдийн ерөнхий төлөвлөгөөг шийдвэрлэхдээ монголчуудын уламжлан баримталж байсан ертөнцийн зүг чигийг хүндэтгэх билэгдлийн дагуу шийдвэрлэжээ. Тиймээс уг хийд нь монгол гэрийн доторх тавилгын ерөнхий хуваарилалттай төсөөт байдлаар хаана ямар барилга барих, мөн тухайн хийдэд барилга барихаар газар гуйваас хаана газар өгөх зэрэг нарийн ёс горим баримталж байсны гэрч болон үлдсэн Монгол суурин газрын барилга, урлахуйн ухааны гайхамшигт дурсгал болж vлдсэн билээ.
Энэ хийд 102 суврагаар хүрээлэгдсэн бөгөөд энэ зурган дээр 100 суврага нь наана, 2 нь цаана далдлагдсан байна. Уг нь 108 гэсэн тоо Буддын шашны хувьд ариун тоо, бөгөөд Буддын шашны эрхиний шүрний тоо бас 108 байдаг. Гэвч суврагын тоо нь энэ тоонд хүрч чадаагүй билээ.
Хийдийн гадна байх нэгэн толгой дээр эр бэлгэ эрхтэн хэлбэртэй чулуу бий. Энэ чулуу нь лам нарын бэлгийн дур хүслийг дарж, санваараа сахихад нь тусалдаг гэлцдэг.
Цахим холбоос
Ангилал:Монголын буддын шашны хийд Ангилал:Өвөрхангай аймаг Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар Ангилал:Азийн археологийн олдворт газар Ангилал:Монголын архитектур Ангилал:16-р зууны хийд
Оросын ард түмэн
Оросын Холбооны Улсад амьдарч буй олон ястан үндэстнийг Оросын ард түмэн гэнэ. Өөрийн гэх улстай Украйн мэтийг хасч тооцоход ч гэсэн 160 гаруй ястны үндсэн орон, гол нутаг нь Орост байна. 2010 оны хүн амын тооллогын дүнгээр 142 856536 хүнтэйгээс 80.9% буюу 115,570,938 нь Орос үндэстэн (оросоор русские) гэдэг нь мэдэгдсэн. Улсын цөөнх ард түмэн болох 19.1%-аас сая давсан тоотой нь гэвэл:
Оросын Европын хэсгийн хүн ам МЭ 1 онд 2,000,000 1000 онд 4,000,000 1500 онд 12,000,000 1700 онд 20,000,000 1820 44,161,000 1870 71,726,000 Сибирийн хүн ам 1-1000 онуудад 100,000 1500 онд 200,000 1600 онд 200,000 1700 онд 300,000 байсан ба харин Орос Сибирийг захиргаандаа оруулж оросууд ихээр суурьших болсноос хүн ам нь эрс өсч 1820 онд 1,143,000 1870 онд 3,727,000 болсон бол Кавказын уугуул хүн ам 1 онд 300,000 1000 онд 500,000 1500 онд 1,250,000 1600 онд 1,500,000 1700 онд 1,750,000 онд 1820 онд 2,429,000 1870 онд 4,587,000 байв.
2010 оны тооллогын дүнг үндэслэн ард түмнийг олноос нь эхлэн доор жагсаав. Ингэхдээ ойлгомжтой байхыг бодолцож хэл-угсаагаар нь бүлэглэж багананд орууллаа:
Сормууниршийн Дашдооров
Сормууниршийн Дашдооров (1936 - 1999) нь Монгол улсын төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч цолтой зохиолч байв.
Намтар
Дэлгэрхангай сумын бага сургууль, Мандалговь хотын дунд сургууль, Улаанбаатар хотын Багшийн сургууль, Москва хотын Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуулийг тус тус дүүргэсэн. Багш, зохиолч мэргэжилтэй.
Ажилласан байдал
С.Дашдооров нь редактор, эрдэм шинжилгээний ажилтан зэрэг албан тушаалд ажиллаж байв.
Цахим холбоос
Ангилал:Монголын зохиолч Ангилал:Монголын яруу найрагч Ангилал:Зохиогч Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан Ангилал:М. Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуулийн төгсөгч Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч Ангилал:Дэлгэрхангайн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1936 онд төрсөн Ангилал:1999 онд өнгөрсөн
Сахал тавих ёс
Монголчууд сахал тавих ёсыг маш дэг журамтай, утга учиртай баримталдаг.
Монгол ёсонд хэн дуртай хүн дуртай цагтаа сахал үс тавьдаггүй. Харин сахал үс тавьдаг хоёр эрхэм ёсон буй. Үүнд: Эр хүн ач хүүгийхээ дууг сонсоод сахал тавьдаг, нөгөө нь 40 хүрээд сая сахал тавьдаг байж. Мөн эцгийн байгаа цагт сахал тавьдаггүй. Плано Карпини "Монголчуудын түүх" номондоо "Монголчууд сахал үс гэх юм бараг байхгүй боловч зарим нэг нь армаг тармагдуу живэр, нагал, ооч сахалтай бөгөөд сахлаа хусна гэж байхгүй" хэмээн бичиж үлдээсэн байдаг. Монголчууд 40 нас хүрмэгцээ ахмадуудаасаа сахал тавих зөвшөөрөл авдаг сайхан уламжлалтай байжээ. Мөн хаанаа сахал тавих, ооч живэр сахлыг хэдийд хуузтай нийлүүлэн битүүлэх зэрэгт нарийн ёс журам баримталдаг байсан аж.
Буянт гол
2007 оны тооллогоор Буянт голын сав газрын 60 орчим хувийг эзлэх Дэлүүн суманд 52 гол, 84 нуур тоологдсоноос 17 нуур ширгэсэн бол нийт 101 булаг шанд байхаас 65 нь устай байжээ. Буянт голын ай сав нь Баян-Өлгий аймгийн Булган (1%), Дэлүүн сум (59%), Ховд аймгийн Ховд (21%), Дуут (8%), Буянт сумдын (10%) нутгийг хамарна. Гол мөрний усны нөөц, чанар, горим нь газарзүй, геологи, уур амьсгалын хүчин зүйлээс хамааран маш өвөрмөц зүй тогтолтой билээ. Ховд, Сагсай, Буянт, Булган зэрэг Монгол Алтайн нурууны голуудад 1972-1973 оноос 1983-1984 онд татруу, 1984-1991 онд элбэг устай үе зонхилж, 1990-ээд оны дунд үеэс өнөөг хүртэл бага устай жилүүд үргэлжилж, Буянт голын савд том жижиг гол, нуур цөөрөм хатаж багассаар байна.
Ангилал:Азийн гол мөрөн Ангилал:Монголын гол мөрөн Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн гол мөрөн Ангилал:Ховд аймгийн гол мөрөн‎‎
Портал:Материал судлал
{| style="background:transparent;" <div style="margin: 0; border: 1px solid #0000CC; background-color:#F0F0CC; align:right; font-size: 150%; font-weight: bold; text-align:center"> Материал судлал
<div style="margin: 0; margin-top:5px; margin-right:5px; border: 1px solid #0000CC; padding: .5em 1em 1em 1em; background-color:#FFFFFF; align:left;"> 150px|left Материалын шинж чанар
Хугаралтын бат бөх · Нягт · Уян харимхай шинж чанар · Уяралт · Бат бөх · Хатуулаг · Зэврэлт · Материалын тогтмол · Хэлбэржилт · Гадаргуугийн төлөв байдал · Хайлалт · Хайлалтын цэг · Бутрамтгай байдал · Хүчдэл-Суналтын-Диаграм · Элэгдэл · Материалын шинж чанар · Суналтын тэсвэржилт
Хуванцар: Химийн шинж чанар · Шаталтын туршилт · Виско налархай байдал · Шилэнд шилжих температур <div style="margin: 0; margin-top:5px; margin-right:5px; border: 1px solid #0000CC; padding: 0 1em 1em 1em; background-color:#FFFFFF; align:right; font-size: 95%">
Материал
Цэвэр металл
Хөнгөнцагаан · Төмөр · Алт · Зэс · Мөнгө · Цайр · Цагаан тугалга
Хагас дамжуулагч (Микроэлектроник)
Хөнгөнцагаан-Галлиум-Арсенид · Галлиум арсенид · Галлиум нитрид · Германи · Хагас дамжуулагч · Инди · Цахиур · Цахиурын давхар исэл · Цахиурын нитрид
Хайлш
Амалгам · Хүрэл · Ган · Цутгамал төмөр · Хайлш · Хайлшийн хольц элемент · Хайлшийн хольц элементүүдийн жагсаалт · Гууль · Төмрийн бус металл · Зэвэрдэггүй ган · Чанаржуулсан ган · Давтагдах цутгамал төмөр · Улаан гууль · Халаалтын дамжуулагч хайлш ·
Хуванцар
Керамик материал
Өндөр температурын супра дамжуулагч · Керамик · Оксид биш керамик · Оксид керамик · Шаазан · Силикат керамик · Техникийн керамик · Нийлмэл керамик · Шиллэх · Шатдаггүй барилгын материал
Бусад
Шил · Шилэн утас · Шилэн керамик · Кристалл шил · Сум нэвтрэхгүй шил · Хамгаалалтын шил · Жигнэх материал
Шир · Хиймэл савхи · Пергамент
Модны холтос · Бетон · Цахиур чулуу · Графит · Шохой
<div style="margin: 0; margin-top:5px; margin-right:5px; border: 1px solid #0000CC; padding: 0 1em 1em 1em; background-color:#FFFFFF; align:right; font-size: 95%">
Материалын техник болон -технологи
Үндэс
Бравайс-Тор • Хугаралтын механик • Төмөр-Нүүрстөрөгчийн диаграм • Энгийн торон бүтэц • Торны алдаа • Кристалл бүтэц • Материалын шинжлэх ухаан болон материал техник • Фазын диаграм • Шилжилт
Аналитик
Хүчлээр идүүлэх • Электрон микроскоп • Талсжилтын бүтэц • Гэрлийн микроскоп • Спектроскоп • Дулааны анализ
Технологи
Нанотехнологи
Нүүрстөрөгчийн нано хоолой • Нано металл утас • Нано электроник • Нано эгэл хэсэг • Нано хоолой • Нанотехнологи • Нано шинжлэх ухаан
Цаашлаад
Биоэлектроник • Биосистем техник • Соронзон электроник • Микросистем техник • Микро техник • Опто электроник • Спинтроник
Рой Мата
Рой Мата (Roy Mata) нь Вануатугаас гаралтай хүчирхэг удирдагч бөгөөд XIII зууны үед Меланезийг хяналтандаа байлгаж байжээ. Ретока арлынхны ам дамжсан үлгэр домогт үндэслэн хайгуул хийсэн Францын археологич Жозе Гарранжер 1967 онд 25 дагалдагсдынх нь хамт оршуулсан Рой Матагийн булшийг илрүүлсэн бөгөөд ЮНЕСКО-ын дэлхийн өвд 2008 онд бүртгэгджээ.
Домогт өгүүлснээр Рой Мата уудам нутагт тархан суурьшсан олон овог аймгуудын нэгтгэн, энх тайвныг мандуулжээ. Гэвч түүний дүү нь хор өгөн хөнөөсөн гэдэг. Өнөөдөр Вануатуд Рой Матагийн нэрийг өөр зүйлд хэрэглэхийг хориглосон байдаг. Дэлхийн өвд Рой Мататай холбогдох дурсгалууд бүхий Эфате, Лелепа, Арток арлууд бүртгэгдсэн байдаг ажээ.
Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын түүх Ангилал:Вануатугийн улс төрч Ангилал:Вануатугийн түүх Ангилал:Ноёрхогч Ангилал:Вануатучууд Ангилал:16-р зуунд төрсөн Ангилал:16-р эсвэл 17-р зуунд өнгөрсөн
GNU General Public License
GNU GPL гэдэг нь GNU General Public License товчоор GPL. General-ерөнхий, Public-бүх нийтийн, License-лиценз гэсэн утгатай англи үгний товчлол юм. GNU General Public License нь анхлан GNU хэмээх төсөлд зориулан Ричард Сталлман хэмээх хүний бичсэн, чөлөөт программ хангамжийн лицензэд өргөн ашиглагддаг лиценз юм.
GNU General Public License-д
Гэхдээ нэг л нөхцөлтэйгөөр: таны тарааж буй ямар ч хувилбар яг ийм л лицензтэй байх ёстой бөгөөд эх код нь нээлттэй байх ёстой. Энэ нь программыг танаас авсан хүн бүр яг тань шиг эрхийг эдлэх ёстой гэсэн үг юм.
GPL-ийн төрлүүд
Маш олон Чөлөөт Программ Хангамжийн лиценз байдаг. Учир нь дээрх 4 эрх чөлөөг хүлээн зөвшөөрдөг л бол тэр нь Чөлөөт Программ Хангамжийн лиценз гэсэн үг юм.
GNU General Public License нь тэдгээрийн дотроос хамгийн анхны Чөлөөт Программ Хангамжийн лиценз юм.
Чөлөөт Программ Хангамжийн лицензийн ерөнхий 2 ангилал байдаг.
Copyleft лиценз нь бүх хэрэглэгчдийнхээ эрх чөлөөг идэвхтэйгээр өмгөөлдөг. Өөрөөр хэлбэл бидэнд зөвхөн дээрх 4 эрх чөлөөг олгоод зогсохгүй программын хуулбарыг авсан хэрэглэгч бүр ижил эрх чөлөө эдлэх баталгааг өгдөг юм.
Copyleft лиценз бол код дундын этгээдээр дамжсан ч гэсэн уг этгээд танд кодыг дамжуулахдаа яг өөр шигээ эрхтэйгээр кодыг танд дамжуулж өгөх ёстой гэсэн үг юм.
GNU General Public License бол copyleft лиценз юм.
Copyleft биш лицензүүд нь дээр дурдсан 4 эрхийг олгодог боловч програмын өөрчлөгдсөн хувилбарыг бүхлээр нь чөлөөт биш байдлаар гаргахыг зөвшөөрдөг.
GNU General Public License түүх
GPL-ыг 1989 онд GNU төслийн нэг хэсэг программд ашиглахаар Ричард Сталлман бичжээ. Анх GPL нь GNU Emacs, GNU Debugger, GNU Compiler Collection зэрэг программуудын дээр үеийн хувилбаруудад ашиглагдаж байсан хоорондоо төстэй лицензүүдийг нэгтгэх зорилготой үүсжээ.
Эдгээр лицензүүд нь одоогийн GPL-д дурдагдсан заалтуудтай төстэй заалтуудтай байсан боловч програм бүрд тусгайлан өөр өөр байв.
Сталлманы зорилго бол ямар ч төслүүд ашиглаж болохоор нэг лиценз бий болгох явдал байсан бөгөөд ингэснээр олон төслүүд кодоо дундаа ашиглах боломжтой болох учиртай байв.
2007 оны 8-р сар гэхэд Freshmeat сайтад мэдээлснээр чөлөөт програм хангамжуудын ойролцоогоор 65% нь буюу 43442 нь, SourceForge.net-д мэдээлснээр 2006 оны 1 сард төслүүдийн 68% нь GPL лицензийг ашиглаж байна хэмээн мэдээлж байжээ.
Red Hat Linux 7.1-аас явуулсан 2001 оны судалгаанд эх кодын 50% нь GPL лицензтэй байна хэмээн мэдээлж байжээ.
GNU General Public License хувилбарууд
GNU General Public License нь 3 хувилбартай
GNU Lesser General Public License (LGPL) гэж юу вэ? GPL & LGPL ялгаа
GNU Project нь сангуудад хэрэглэгддэг 2 үндсэн лицензтэй.
LGPL-ийн нэг онцлог нь хэн ч LGPL бүхий програмыг GPL бүхий програм руу хөрвүүлж болдог.
Нийтлэг асуултууд
Тийм биш. Чөлөөт програм хангамжийн өөр олон лиценз байдаг. GPL нь өөрийнхөө өөрчилсөн хувилбараа юмуу аль нэг хэсгийг нь нийтэд заавал тараахыг шаарддаггүй. Та заавал тараалгүйгээр өөрийн хувийн хэрэгцээнд өөрчлөөд ашиглах боломжтой. Энэ нь байгууллагын хувьд ч хүчинтэй. Байгууллага өөрсдийн өөрчилсөн хувилбараа нийтэд тараалгүйгээр дотооддоо ашиглаад байх боломжтой.
Гэвч хэрэв та өөрчилсөн хувилбараа олон нийтэд ямар нэг хэлбэрээр тараах гэж байгаа бол GPL нь таныг өөрчилсөн эх кодоо мөн хэрэглэгчдэд ил байхыг шаардах болно.
Үгүй. GPL нь түүнд хэрэв тэр өөрөө хүсвэл л програмынхаа хуулбарыг тараах эрхийг өгдөг. Хэрэв тэр хүсвэл програмаа тараахгүй байх эрхтэй. Та өөрчлөлтөндөө заавал зохиогчийн эрх авах шаардлагагүй. Ихэнх орнуудад энэ нь автоматаар хийгдчихдэг. Иймд хэрэв та өөрчлөлтөндөө зохиогчийн эрх авахыг хүсэхгүй байвал өөрийн өөрчлөлтийг ямар нэгэн олон нийтийн домэйнд байрлуулах хэрэгтэй.
Зохиогчийн эрх авсан ч бай, аваагүй ч бай та өөрчилсөн хувилбараа GPL лицензийн дор л гаргах ёстой.
GPL нь хүн бүрт үүнийг зөвшөөрнө. Хуулбарыг зарах эрх бол чөлөөт програм хангамжийн тодорхойлолтын нэг хэсэг юм. Тийм. Та програмын хуулбарыг тараахдаа хүссэн үнээ тогтоож болно. Хэрэв та бинариг нь татахаар тавьсан бол түүнд харгалзах эх кодыг мөн ижил хандалттайгаар тавих ёстой.
Ингэхдээ програмын эх кодыг татах төлбөр нь бинариг нь татах төлбөрөөс илүүгүй байх ёстой. Болохгүй. Ийм зүйл шаардах нь програмыг чөлөөт гэсэн утгыг нь алдагдуулах учраас.
GPL бол чөлөөт програм хангамжийн лиценз, иймээс энэ лиценз нь хүмүүст програмыг ашиглаж, тараасныхаа төлөө ямар нэг төлбөр төлж байхыг зөвшөөрдөггүй. Үгүй. Хэн нэгэн танд төлбөр төлж хуулбарыг авчихаад түүнийгээ олон нийтэд төлбөргүйгээр тарааж болно. Тухайлбал, хэн нэгэн танд төлбөр төлж хуулбарыг авчихаад түүнийгээ олон нийтийн сайт дээр тавьчих эрх түүнд бий. Лицензийн хуулбарыг програмдаа багтаах нь маш чухал. Ингэснээр програмын хуулбарыг авсан хүн бүр өөрийнхөө эрхийг мэдэх боломжтой болох юм.
Та лиценкийг бүрэн эхээр нь багтаахын оронд лиценз бичигдсэн ямар нэг URL-ийг оруулчихъя хэмээн бодож байж магад. Гэвч 5 юмуу 10 жилийн дараа тэр URL хүчинтэй байх эсэх нь тодорхойгүй шүү дээ. 20 жилийн дараа гэхэд бидний мэдэх одоогийн байгаа URL-ууд байхгүй болчихож магадгүй шүү дээ.
Иймээс програмын хуулбарыг авсан хүн бүрт лицензийн хуулбар очих ёстой. Өмнөх үг болон зааврууд нь бүгдээрээ GNU GPL-ийн нэгдмэл хэсгүүд учраас тэдгээрийг алгасаж болохгүй. Мөн GPL нь зохиогчийн эрхээр хамгаалагдсан учир GPL-ийг зөвхөн бүтнээр нь үг бүрчлэн хуулбарлахыг л зөвшөөрдөг. 2 програмыг нийлүүлж, нэгэн програм болгохын тулд танд эдгээр програмуудыг ингэж ашиглах зөвшөөрөл хэрэгтэй болно. Хэрэв эдгээр 2 програмын лицензүүд үүнийг зөвшөөрч байвал тэдгээр нь нийцтэй. Хэрэв лицензүүдийг нэгэн зэрэг хангах ямар ч арга байхгүй бол тэдгээр нь нийцгүй лицензүүд юм.
Зарим лицензүүдэд 2 модулыг хооронд нь холбох үйлдэл зөвшөөрөгдөх мөртлөө тэдгээрийн кодуудыг нэг модулд нэгтгэх нь зөвшөөрөгдөхгүй байж болдог.
Хэрэв та 2 тусдаа програмыг нэгэн системд суулгахыг хүсвэл энд лицензүүд хоорондоо нийцтэй байхыг шаардахгүй. Учир нь тэдгээрийг нэг том програм болгож нэгтгээгүй шүү дээ. Хэрэв та үүнийг хийвэл таны програм бүтнээрээ чөлөөт орчинд ашиглагдахгүй болно. Хэрэв таны програм ямар нэг ажлыг гүйцэтгэхийн тулд чөлөөт бус санг ашигласан бол ийм ажлыг Чөлөөт Ертөнцөд хийж болохгүй.
Иймд та энэ санг ашиглахгүйгээр ажлаа хийх өөр арга байхгүй юу? Энэ санг өөр чөлөөт сангаар орлуулж болохгүй гэж үү? гэсэн асуултуудыг өөртөө тавиарай. GNU GPL нь хэрэглэгчдэд програмдаа өөр лиценз хавсаргахыг зөвшөөрдөггүй. Гэвч зохиогчийн эрхийг эзэмшигч нь програмаа хэд хэдэн ялгаатай зэрэгцээ лицензтэйгээр гаргаж болдог. Тэр лицензүүдийнх нь нэг нь GNU GPL байж болдог. Хуулийн дагуу бол ингэхэд ямар нэг саад байхгүй. Хэрэв та кодын зохиогчийн эрхийг эзэмшигч бол та түүнийг хэдэн ч ялгаатай лицензээр, хэдэн ч удаа рилийз хийж болно. Энэ бол хуулиар боломжгүй зүйл юм. Хэрэв хэрэглэгч таны программыг өөрийн өгөгдлийг оруулах юмуу хөрвүүлэхэд ашиглаж байгаа бол гарсан гаралтын зохиогчийн эрх нь түүнд харъяалагдах болохоос танд биш юм.
Харин, хэрэв гаралтанд гарч буй ямар нэг гаралт нь таны програмын текстээс тодорхой хэсгийг хуулбарлаж байгаа бол та энэ талаар ярьж болох юм.
Ашигласан эх сурвалжууд
Ангилал:GNU Ангилал:Чөлөөт программ хангамжийн лиценз