cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Москвагийн тулалдаан
Тулалдааны эхлэл, явц, үр дүн
Германы цохилтын бүлэглэлүүд төлөвлөсөн чиглэлийн дагуу давшилтаа үргэлжүүлж байсан боловч Вязьмийн дэргэдэх бүслэлтийг устгахад 28 дивиз нь татагдан орсон байсан тул нэмэлт хүчээр хүч дутагдсан төдийгүй зөвлөлтийн түшиц газруудыг үргэлжилсэн фронт байна гэж үзэн хууртан өмнөх гол чиглэлээр духны цохилтоор ихээхэн хохирол амссан байна. Гэсэн ч гермааны тал хүн хүч болон зэвсэг, техникийн хувьд давуу талаа ашиглан давшилтаа үргэлжүүлж байсан боловч хурд нь эрс сааржээ. Зөвлөлтийн тал Сибирь болон фронтын бусад чиглэлээс татсан хүчээрээ идэвхитэй хориглон хамгаалалт хийх төдийгүй тохиромжтой байрлалаас сөрөг цохилтуудыг удаа дараа өгч байлаа. Германы тал өөрийн ялалтанд итгэлтэй байсан ба 1941 оны 11 дүгээр сарын 13-нд болсон армийн дээд командлалын зөвлөгөөн дээр Хитлер: “Москваг нэг ч орос цэрэг, хүүхэд, эмэгтэй хэн ч бай нэг ч хүн гарч чадахааргүй бүслэн авах хэрэгтэй. Москва болон түүний орчмыг аварга том байгууламж ашиглан усанд живүүлэхэд шаардлагатай бүхнийг бэлтгэх хэрэгтэй. Одоогийн Москва байгаа тэр газарт оросын нийслэлийг соёлт хүн төрөлхтнөөс үүрд халхлах аварга том тэнгис үүсгэх ёстой” гэж мэдэгдсэн байна. Георманы командлал Франц болон бусад эзлэгдсэн орноос өөрийн нөөц хүч болон фронтын идэвхигүй хэсгээс татсан хүчээр өөрийн хүчийг нэмэгдүүлсэний үндсэн дээр хүчээ дахин бүлэглэж Москва руу хийх давшилтын хоёр дах үеэ 11 сарын эхээр эхлүүлсэн байна. Зөвлөлтийн тал өөрийн цэргийг бүслэлтэнд оруулалгүй сөрөг цохилт өгөх замаар идэвхитэй хориглолт хийн хориглолтын нэг шугамаас нөгөө руу аажим ухарсан байна. Энэ үед хамгийн ширүүн тулалдааныг германы гол цохилтын чиглэл дэх Рокоссовскийн 16 дугаар арми хүлээн зууралдсан хүнд тулалдааныг хийжээ. Улмаар германы цэрэг Москвa хотод 22 км тулж ирсэн байна. Гэсэн хэдий ч германы арми зөвлөлтийн цэргийн эсэргүүцлээс уламжлан хүчээ баран туйлдсан байсан төдийгүй өвлийн хангамж муу байсан нь түүнийг улам доройтуулсан байна. Энэ эгзэгтэй үед зөвлөлтийн командлал нөөц 2 армийг нууцаар байршуулан сөрөг давшилтын бэлтгэлээ хангаж дуусаж байсан байна. Ингээд 1941 оны 12 дугаар сарын 6-нд их бууны галын хүчтэй бэлтгэл хийсний дараа Г.К. Георгий Жуковын удирдсан Баруун фронтыг сөрөг давшилт эхлэв. Бараг Москвагийн захад орж ирээд байсан герман армийг 1942 оны 1 дүгээр сарын эх гэхэд Москвагаас 100-250 км үлдэн хөөв. Сөрөг давшилт 1941 оны 5 дугаар сарын 7-ныг хүртэл үргэлжилсэн бөгөөд Германы цахилгаан дайны төлөвлөгөө болох Барбароссa нуран унасан болохыг нотолжээ.
Гадаад холбоос
Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны тулалдаан Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн дайны зэвсэгт хүчний операци тулалдаан Ангилал:Германы Орос дахь булаан эзлэлт 1941–1944 Ангилал:1941 оны зөрчилдөөн
Интернасьонал (хөлбөмбөгийн баг)
Хөлбөмбөгийн Интернасьонал баг (Sport Club Internacional) нь Бразилын хөлбөмбөгийн баг бөгөөд Риу-Гранди-ду-Сул мужийн «Порту-Алегри» хотод 1904 оны дөрөвдүгээр сарын 4-нд байгуулагдсан баг билээ.
Дотоодын
Сериа А Бразилын цом
Холбоос
Ангилал:Бразилын хөлбөмбөгийн клуб Ангилал:Порту Алегрийн байгууллага Ангилал:1909 онд үүсгэн байгуулагдсан
Фуюй харуул
Фуюй харуул (хятадаар:福余卫) нь Мин улсын үед байгуулагдсан Урианхайн гурван харуулын нэг юм.
1389 онд Нагачу ноёны харьяат асан Урианхай аймгийн хүмүүсээр байгуулсан цэргийн харуул юм. Энэ харуулын нэр нь эртний Зүрчидийн Фуюй улсын нэртэй холбоотой юм. Анх байгуулах үедээ Кайюаний гадна, Ляо голын зүүн баруун эрэг хавиар нутагтай байсан бол 1440-өөд оноос Монгол аймгууд, Зүрчидийн дайралтаас болж, өмнө зүг буюу одоогийн Ляонин мужийн Ляоян, Шэньян, Тиелин, Кайюань зэрэг нутагт нүүж иржээ. Монгол улс, Мин улсын аль хүчтэй талд нь орж урвах байдалтай явсаар Түмэн засагт хааны үед Хорчин аймгийн харьяанд орсон юм.
Холбоотой мэдээлэл
Ангилал:Мин улс Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж Ангилал:Хятадын урьдын засаг захиргааны нэгж
Эрэгтэй хүн
Эр хүн эсвэл Эрэгтэй хүн, богиноор Эр гэдэг нь насанд хүрсэн эр хүйст хүнийг хэлнэ. Насанд хүрээгүй бол хүү (эрэгтэй хүүхэд), насанд хүрсэн бол залуу, ахимаг насны бол хижээл эр, өндөр настай бол өвгөн хэмээн ялгаатай нэрлэх нь бас бий.
Цахим холбоос
! Ангилал:Хүн амын бүлэг Ангилал:Эрэгтэй хүний нэршил Ангилал:Биологийн антропологи Ангилал:Гүн ухааны антропологи
Шон Коннери
Томас Шон Коннери (Thomas Sean Connery; 1930 оны 8 сарын 25 - 2020 оны 10 сарын 31) нь Шотландын жүжигчин юм.
1990-1991 оны НБА-гийн улирал
1990-1991 оны НБА-гийн улирал — Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны 45 дахь улирал юм.
Эшлэл
#1990/91 НБА
Жазбa
Жазбa (Giba, 1976 оны 12 сарын 23-нд Лондринад төрсөн) нь Бразилын волейболчин.
Ангилал:1974 онд төрсөн Ангилал:Бразилын волейболчин
Еврази
Европ, Ази хоёр тивийг агуулсан асар том хуурай газрыг Евроази гэж нэрлэдэг. Заримдаа ерөөс хоёр тивийг хамтатгаад нэг л тив гэж үзэх нь бий.
Дэлхийн гадаргуугийн 10.6%, дэлхийн хуурай газрын 36.2% болох 52,990,000 км2 талбайг хамардаг. Хойд талаараа Умард мөсөн далай, баруун талаараа Атлантын далай, урд талаараа Газар дундын тэнгис, Улаан тэнгис, Энэтхэгийн далай, зүүн талаараа Номхон далайтай зах хязгаар нийлдэг учраас ихэнх бие нь дэлхийн бөмбөрцгийн умард, дорнод хагаст багтдаг.
Хамгийн өндөр цэг: Жомолунгма(Эверест) далайн түвшнээс дээш 8848м
Цахим холбоос
Ангилал:Азийн газар зүй Ангилал:Европын газар зүй Ангилал:Тив Ангилал:Угсарсан нийлмэл үг
Халтар шунгуур
Халтар шунгуур, Podiceps nigricollis, нь Австрали, Антарктидаас бусад тивд амьдардаг, Шунгуурынхан овгийн усны шувуу юм.
Дэд зүйлүүд
Нийт 3 дэд зүйл бий:
Зан авир
Энэхүү шувуу нь сэлж шумбахдаа гарамгай ба усан доор загас, үе хөлтөн зэргийг хөөн барьж иддэг. Аюул тохиолдоход нисэхээсээ шумбахыг илүүд үзнэ. Бусад шунгуурын адил усны эрэг хөвөө орчимд үүрээ засах бөгөөд хөл нь нилээд хойно байрлалтай тул алхаж явахдаа тааруу юм.
Голдуу 2 өндөг гаргана. Дэгдээхэй нь судалтай байх заримдаа ба эцэг эх нь нуруун дээрээ суулган харж торддог.
Халтар шунгуур жилийн ихэнх хэсгийг (9 - 10 сар) бараг нисэлгүйгээр өнгөрөөх ба нүүдлийн үедээ л 6000 км хол зам туулан нисдэг байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Шунгуурынхан Ангилал:Евразийн шувууд
Крис Пайн
Крис Пайн (Chris Pine, 1980 оны 8 сарын 26 төрсөн) нь Америкийн жүжигчин юм.
Холбоос
Ангилал:1980 онд төрсөн Ангилал:АНУ-ын жүжигчин Ангилал:Америкчууд
Мехединци тойрог
Мехеди́нци аймаг (Judeţul Mehedinţi) — Румыны дөчин нэгэн аймгийн нэг. 254,570 хүнтэй.
Лавлах бичиг
Ангилал:Румын улсын аймаг
Тахь
Тахь (Пржевальскийн адуу) нь Монголын говь хээр, тал нутагт амьдардаг зэрлэг адуу юм. Тахь бол Адууны овогт хамаарах нэн ховор зүйл юм.
Нэгэн цагт гэршсэн байж байгаад эргэн зэрлэгшсэн Америкын Мустанг, Австралийн Брамбы нараас ялгаатай нь, тахь хэзээ ч хүний гарт гэршиж байгаагүй жинхэнэ онгон зэрлэг адуу юм.
Адуу буюу морины хромосом 64 байдаг бол Тахийн хромосом-66 байдаг байна.
Тахийн бие адуутай харьцуулахад намхан, богино хүзүүтэй, харьцангуй том толгойтой (мундааны өндөр: 125-147 см, биеийн жин: 240-300 кг). Дэл нь голдуу хул хонгор өнгөтэй, хамрын нүхний хэсэг нь цагаавтар. Олонхи бодгаль нь шилбэ, өвдөгний ар тал, борвиндоо хөндлөн хар судалтай. Босоо дэл, мундаанаас зоо нуруу дагуу сүүлний цацаг хялгас хүртэл хар бор тууш хүрэн судалтай (хар голтой) нь онцгой харагддаг. Сүүлний урт хар үс нь гэрийн адууных шиг сүүлний ёроолд биш зөвхөн боомтын ёроол руу ургаж эхэлдэг.
Монгол дахь дахин нутагшуулалт
1966 оноос хойш байгальд зэрлэгээр тааралдахаа больж, уугуул нутагтаа устсанд тооцогдож байсныг Монгол оронд сэргээн нутагшуулах ажил 1992 онд эхэлсэн. Нидерланд, Герман зэрэг улсын амьтны хүрээлэнгүүдээс төсөл хэрэгжүүлж Монголд авчран Хустайн нуруу, Тахийн тал, Хомын талд дахин нутагшуулан, үржүүлж байгаа юм.
Түүх
thumb|left|300px|Хустайн нуруунд тахинууд бэлчиж байгаа нь XIX зуунд Европд тарпан устсанаар зэрлэг адууны нэг ч зүйл дэлхийд үлдсэнгүй гэж барууныхан бат итгэж байлаа. Гэтэл 1878 онд Төв Ази судлаач Н. М. Пржевальский Монголын говь цөлөөс нэгэн зүйл зэрлэг адууны арьс, гавлын яс авчирсныг Санкт Петербургийн Зоологийн музейн эрдэм шинжилгээний ажилтан И. С. Поляков судалж, үнэхээр зэрлэг адууны шинэ зүйл мөн болохыг тодорхойлоод Пржевальскийн адуу (Equus przewalskii) хэмээн нэрлэж, дэлхий нийтэд зарлажээ.
Тоо толгой
Өдгөө буй бүх тахийг 1945 онд байсан 31 тахийн есийнх нь үр төл гэж үздэг. Тэдгээр есийн ихэнх нь 1900 онд баригдсан 15 тахийн үр төл юм. Лондоны амьтан судлалын хүрээлэн болон Монголын эрдэмтдийн тахийг амьтны хүрээлэнгээс хээр талд эргэн нутагшуулах аз сорьсон хамтын ажиллагаа амжилттай хэрэгжсэний үр дүнд 2011 оны байдлаар 300 гаруй тахь эх нутгийнхаа хээр талд эрх чөлөөтэй амьдарч байна. 1945 онд байсан 31 тахь 1990-ээд оны эхээр 1500 гаруй болсон байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Адууныхан Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад Ангилал:Морины үүлдэр Ангилал:Евразийн тал
Бор бударгана
Бор бударгана  - (Salsola passerina), (Солянка воробьиная)
Ургамлын тайлбар
Уртаашаа цуурч их мушгирсан 20-25 см өндөр иштэй хагас сөөг буюу хагас сөөгөнцөр ургамал юм. Цагаан саарал холтостой ишнээс нь цэгээн бор хайрсаар хучигдсан мөчрүүд гарна. Гурван талтай богино шөвөг хэлбэрийн навчтай. Бор бударгана тархалтынхаа хойт хэсгээр нам ургаж, урагшлах тутам өндөр болно. 6-р сарын эцсээр цэцэглэж 8, 9 сард үрлэнэ. Өвөл хаврын улиралд иш навчны алдагдалгүйгээр хагдран сайн хадгалагдах бөгөөд мөчир нь өвөлд нилээд зөөлөрнө.
Тархалт
Говийн нам хоолойгоор хужирлаг, шавранцар, шавар хөрсөнд элбэг ургана.
Ашигласан материал
Ангилал:Монгол оронд ургадаг ургамлууд Ангилал:Ургамал Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Шатрын их мастер
Их мастер (Großmeister ) гэдэг нь шатрын спортын хамгийн өндөр цол.
Ангилал:Шатрын цол
Цоохор ирвэс
Цоохор ирвэс (Panthera pardus) мийнхэн овгийн Panthera төрлийн дөрвөн зүйл дундаа хамгийн жижиг нь; бусад гурав нь бар, арслан, ягуар. Урьд нь өмнөд Ази, Африк даяар, Солонгосоос Өмнөд Африк хүртэл тархаж байсан цоохор ирвэсийн тархалт ан, амьдрах орчны алдагдал зэргээс болж эрс хумигдсан бөгөөд өдгөө Сахаараас өмнөх Африкт л голдуу тархсан. Түүнчлэн Пакистан, Энэтхэг, Энэтхэг-Хятадын хойг, Малайз, Хятадад алаг цоог тархалттай. Тоо толгой нь багассаар байгаагийн зэрэгцээ, тархац нутаг нь хумигдаж байгаа тул энэ зүйлийг ховордох дөхсөн зүйлийн тоонд оруулсан. Гэхдээ Panthera төрлийн бусад зүйлтэй харьцуулахад тоо толгой олон.
Цоохор ирвэс харьцангуй богино хөл, урт бие, том гавалтай. Биеийн төрх байдлын хувьд ягуартай төстэй боловч жижиг, туранхайвтар биетэй. Үс нь голдоо цэггүй толботой тул ягуараас ялгагдана. Хар буюу маш бараан зүстэй, мелани цоохор ирвэсийг хар ирвэс гэцгээдэг.
Зэрлэгээрээ устаагүй үлдсэн нь түүний таарснаа барьдаг, янз бүрийн орчинд дасан зохицож чаддаг, цагт 60 орчим км хурдан явдаг зэрэгтэй нь холбоотой. Цоохор ирвэс бараг бүх зүйлийн амьтныг барьж иддэг. Ширэнгэн ойгоос, цөлийн бүсэд хүртэл нутаглана. Экологийн үүрэг роль нь Америк тивүүдэд тархсан ойролцоо хэмжээтэй пуматай төстэй.
Гадны холбоос
Ангилал:Мийнхэн
Бобби Фишер
Шатрын сод авьяастан Фишерийн 13 насандаа гайхалтайгаар ялсан өрөг нь "Зууны өрөг" гэж нэрлэгдсэн. 14 настайд, тэр АНУ-ын түүхэн дэх хамгийн залуу аварга, 15 насандаа АНУ-ын хошой аварга болсноор тухайн үедээ хамгийн залуу Их мастер болж, дэлхийн аваргын төлөө өрсөлдөгч нарын тэмцээнд оролцох эрхийн эзэн болсон.
Цахим холбоос
Ангилал:Шатрын дэлхийн аварга Ангилал:Шатрын улсын аварга Ангилал:АНУ-ын шатарчин Ангилал:Шатрын ном зохиогч Ангилал:Холокостыг үгүйсгэгч Ангилал:Америкчууд Ангилал:1942 онд төрсөн Ангилал:2008 онд өнгөрсөн
Агипарын Бакей
Агипарын Бакей Баян-Өлгий аймгийн Өлгий хотын 1 дүгээр 10 жилийг 1980 онд, Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1984 онд эдийн засагч мэргэжлээр тус тус төгссөн. Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн, академич.
Тэрбээр 1984 оноос Зүүнхараагийн сангийн аж ахуйд эдийн засагч, 1984-1989 онд Хөдөө аж ахуйн дээд сургуулийн эдийн засгийн тэнхимд багш, 1989-1996 онд Хөдөө аж ахуйн дээд сургуулийн эдийн засгийн онолын тэнхимийн эрхлэгч, 1996-1997 онд Хөдөө аж ахуйн их сургуулийн Нийгэм-эдийн засгийн албаны проректор, 1997-2001 онд Хөдөө аж ахуйн их сургуулийн эдийн засгийн факультетэд декан, улмаар 2001-2004 онд Хөдөө аж ахуйн их сургуулийн сургалтын албаны проректороор тус тус ажиллаж байсан.
2004-2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдон Өлгийчүүдийг парламентад төлөөлж байхдаа 2005-2006 онд Монгол Улсын Их Хурлын Байгаль орчин, хүнс хөдөө аж ахуйн байнгын хорооны даргаар ажиллаж байв. Түүнчлэн 2009-2011 онд Хөдөө аж ахуйн их сургуулийн Шинжлэх ухааны албаны проректор, 2010-2011 онд Санхүүгийн зохицуулах хорооны хяналтын зөвлөлийн гишүүн байсан.
Их, дээд сургуульд зориулсан "Эдийн засгийн ухаан", "Микро эдийн засаг", "Хөдөө аж ахуйн эдийн засаг" сурах бичгүүдийн болон "Монголын бэлчээрийн мал аж ауйн тогтвортой хөгжлийн онол-арга зүйн асуудал", "Хөдөө аж ахуйн тогтвортой хөгжлийн шинжлэх ухааны үндэслэл" нэг сэдэвт бүтээлийн зохиогч. 2012 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр дахин сонгогдож, улмаар УИХ-ын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны даргаар томилогдон 4 жил удирдан ажилласан.
1998 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан, 2001 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, 2005 онд Алтангадас одон, 2009 онд Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одонгоор шагнагдаж, 2011 онд Хүнс, хөдөө аж ахуйн тэргүүний ажилтан болсон.2015 онд Монгол Улсын гавьяат эдийн засагч цол хүртсэн. Англи, орос хэлтэй.
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн Ангилал:Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн проректор Ангилал:Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн багш Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол) Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан Ангилал:Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн төгсөгч Ангилал:Монголын хүн Ангилал:Казахууд
II Ласло
right|thumb|250px|Хаан титмийг гартаа барин явах II Ласло II Ласло (унгар хэл: II. László、1131 - 1163 оны 1 сарын 14) нь Унгар болон Хорватын хаан. Ах II Гезаг нь нас барсны дараа үеэл III Иштван нь хаан ширээнд суусан боловч Унгарын хааны гэр бүлийнхний ихэнх нь эрчүүд дунд хамгийн ахмад нь болох Ласлог дэмжсэнээр хааны суудалд суужээ. Гэвч түүнийг Католик сүм хүлээн зөвшөөрөөгүй юм.
Эцэст нь хордож алагдсан гэдэг. Нэг хэсэг түүнийг хаан гэж тооцдоггүй байсан ч 13-р зуунд III Ласло түүнийг хаадын тоонд тооцохоор зарлигдсан байна.
Ангилал:Унгарын хан Ангилал:Унгарчууд Ангилал:1131 онд төрсөн Ангилал:1163 онд өнгөрсөн
Навчгүй баглуур
Навчгүй баглуур  - (Anabasis aphylla), (Ежовник безлистный)
Ургамлын тайлбар
30-50 см өндөр ургадаг навчгүй, нүцгэн, олон тооны мөчир бүхий хагас сөөг ургамал. Навч нь хайрс болон өөрчлөгдсөн байна. Цэцгийн шадар эрхтэнгийн шар өнгийн нимгэн цүлхэн хальс жимсэндээ үлдэнэ.
Тархалт
Марцлаг шавранцар болон элс хайргатай бэл, тойрмын зах, толгодын хоорондын хөндийн бор шороон тунамал хөрстэй газраар армаг тармаг ургадаг. Хааяа дэрс, шарилж мэтийн ургамалтай холилдож ургасан байна.
Гадаад холбоос
Ангилал:Монгол оронд ургадаг ургамлууд Ангилал:Ургамал Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Сүн улс
Сүн улс - Хятадад тогтон байсан таван улс, арван ванлигийн үеийг төгсөн Хятадыг нэгтгэж 960 оноос 1279 он хүртэл Юань улсад мөхөөгдөх хүртэл тогтносон хаант улс. Сүн улсын үед хэрэглэгдсэн цаасан мөнгө, байнгын усан цэргийн флот, умард зүгийг заах луужин, дарь зэрэг нь дэлхийн түүхэнд анх удаагийн тохиолдол байжээ.
Сүн улсын түүхийг хоёр үе болгон тэмдэглэдэг. Түрүү үед Бянжин (одоогийн Кайфэн)-д нийсэллэж, бүх Хятад үндэстэнг захирч байв. Үүнийг түүхэнд Умард Сүн (, 960–1127) гэдэг. Хожим умард нутгаа Алтан улсад алдан Хөх мөрний өмнө Линан (одоогийн Ханжоу)-д нийслэлсэнээс хойш үеийг Өмнөд Сүн (, 1127–1279) гэж тэмдэглэдэг.
Умард Сүн улс (960-1127)
Сүн улсын захирагч Тайзү таван эзэнт гүрэн ба арван хаант улсын үеийн эрс өөрчлөлтийг дуусгаж өөрийн  хаанчлалын  үеэр нутгаа нэгтгэх,тэлэх бодлогыг барьж байсан. Кайфенг хотод тэр төвлөрсөн засгийн газар байгуулж чадсан. Тэр төрийн ажилчны шалгалтын системд туслах удирдлагын тогтвортой байдлыг дэмжих бодлого үүсгэсэн. Тайзу хаан улсынхаа хөгжлийн төлөө олон бүтээн байгуулалт, олон олон шинэ шинэ санаанууд гаргаж байсан. Түүний нэг нь улсынхаа газрын зургийг зуруулах байв. Инженер Жан Сишүний барьж ба зохиосон одон орны тооллын цамхгийн ажлуудыг дэмжиж ажилласан ба шинжлэх ухаан ба технологийн шинэчлэлтүүд ахицтай явагдаж байв. Сүн улс нь худалдааны олон түншүүдтэй байсан ба төв Азийн улс орнууд болон, Ширивжияа, Египет, Энэтхэгтэй дипломат харилцаатай байсан. Дотоодын тэмцэл хагаралаас болж гадны бодлогоо цуцлахаар болж байсан. Тайзу хаан Сүн улсын баруун хойд хэсэгт Шяогийн эзэнт улсын Тангуд болон зүүн хойд Ляо улсын Хятантай хоёр талт гэрээ хэлэлцээр байгуулсан байна. Сүн улс Ляогийн эзэнт улсыг цэргийн хүчээр дайран, Хятан улсыг өөрийн бүрэн хяналтандаа оруулж 16 мужуудыг нь өөртөө нэгтгэсэн байна. Ляо улс нь Сүн улстай тэмцэлдэх эрчимтэй үйл ажиллагаа явуулж байсан бөгөөд 1005 онд хил хязгаарын тохиролцооны Шаньюанийн гэрээг байгуулж дуусгавар болгосон. Сүн улсаас бараа таваар оруулж ирдэг байсан учраас Хятанчуудыг улсад нь алба гувчуур төлөхийг шаардаж байв. 11-р зууны эхэн үед Сүнгийн төрийн зүтгэлтэн Шен Күо нь Тангудыг ялж ялалт байгуулахад чухал нөлөө үзүүлсэн. Ли-гийн эзэнт гүрэн Вьетнам улстай хилийн маргаанаас болж 1075-1077 оны хооронд Дай Ко Вьетийн хаант улстай худалдаа арилжаагаа тасалсан байна. Дараа нь Гүанши хот руу Ли улс хүчтэй цохилт хийсэн бөгөөд Сүн гүрний жанжин Гүо Күй Танг Лонг руу дайран нэвтэрч рож чадсан. Тиймээс хоёр талууд их хохирол амсч Лигийн удирдагч Түон Кьет энхийн гэрээ байгуулахаар болж хоорондын эзлэн авсан нутаг болон олзлогдсон цэрэг, хүн ардаа солилцон хоёр талт гэрээ байгуулжээ. 11-р зуун үеэр улс төрийн өрсөлдөөн нийтийг хамарч Сүн улс хэцүү байдалд орж эдийн засаг бага зэрэг уналтанд орж эхэлсэн. Фан Жоугуан гэдэг хүн нь улс төрийн үйл ажиллагааг сайжруулан өөрчилж, цэрэг татлагыг бүрэн гүйцэт явуулах цалингийн дундаж хэмжээг нэмэгдүүлэх зэрэг арга хэмжээ авсан. Фан ажлаа хүлээлгэж өгөхөөр болж түүний дараа Ванг Анши гэгч түүний албан дээр суусан. Ванг шинэ шинэ шинэчлэлүүдийг хийж, улсын авлига болон хээл хахуулийг хайхрамжгүй байдал гэж нэрлэн туслан зогсоохыг зорилоо. Шинэчлэлүүд шүүхэд улс төрийн бүлгүүд бий болгосон. Вангийн хэрэгжүүлж байгаа эрс шинэчлэлийн буюу Шинэ улс төрийн бүлгийг Сина Гүань тэргүүтэй хуучныг баримтлагч ноёдуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Сүн улсын Тон Гүань болон эзэн хаан Хүйзон нар нийлж 1125 онд Ляо улсын нутаг дэвсгэр лүү дахиад дайрсан.
Өмнөд Сүн улс (1127-1279)
Шар мөрний дагуу Хятадуудын амьдарч байсан газруудын захиргааг Өмнөд Сүн авч үржил шимтэй хөдөө аж ахуйн газрын ихэнхийг нь эзэмших болж, дагаж хүн ам хурдацтай өссөн. Өмнөдийн эзэнт гүрэн нь хилийн чанадад далайн аялалуудыг их хийдэг учраас ус ба газар дээрх хилүүдийг хамгаалах тэнгисийн цэргийн хүч хэрэгтэй байсан учраас төрөөс дэмжин ажилласан. Жин гүрэн болон Монголыг бут цохихын тулд дарийн хэрэглээг ихэсгэж, цоо шинэ цэргийн технологи бүтээсэн. 1234 онд Өмнөд Сүн нь хойд Хятадын хяналтыг авсан Алтаны улсыг Монголчуудаар даруулсан. 1259 онд Монголын эзэнт гүрний дөрөв дэх агуу хаан Мөнх нас барсан бөгөөд түүний дүү Хубилайг хаан ширээнд залгамжлуулахаар болов. 1271 онд Хубилай хаан Хятадыг эзлэн авснаа зарлан тунхаглав. Дайны удаан жил өнгөрсний дараа, Хубилай хааны арми 1279 онд Сүн улсыг ялсан. Хятадын эзэнт гүрнийг Юань улсын доор нэг удаа нэгтгэн захирч чадсан. 10-11 зууны үеэр Хятадын хүн ам хоёр дахин ихсэж байв. Хойд Сүнгийн тооллого Хань ба Тан гүрнүүд шиг их, ойролцоогоор 50 саяын хүн тооллогдсон. Хэдий тийм боловч Mингийн эзэнт гүрний үед 200 сая ба, тэр Хойд Сүн ойролцоогоор 100 сая хүн амтай байсан гэж тооцдог. Хүн амын энэ их өсөлт Хятадад гарсан эдийн засгийн хувьсгалыг бий болгосон. Хүний нэмэгдэл хагас хүчтэй зах зээлийн эдийн засгаас сэргийлж төвлөрсөн засаглалын чиглэл рүү аажим буцааж авахад тулгуурлаж байсан. Мужийн төвүүд ба орон нутаг дахь тохижуулсан ажилтнууд дотоод хяналт ба санхүүжүүлэлт, тэдний үйлчилгээнд эрдэм шинжилгээний ноёдод үүрэг хариуцлага оногдуулсан. Сүн улсын нийгмийн амьдрал үргэлж хөл хөдөлгөөнтэй ба нийгмийн дээд хэсгийнхэн үнэт зургийн худалдаа эрхэлж бас баярын үер ард олон бүгд олон нийтийн арга хэмжээнд оролцож, ба хотууд зугаа цэнгэлийн хэсгүүдтэй байсан. Хүн ардын уран зохиолын мэдлэгийг дээшлүүлж, хамрах хүрээг нь ихэсгэхийн тулд модон бараар хэвлэдэг төхөөрөмжийг гаргасан. Уран зохиол ба түүний мэдлэгийн тархцыг нэмэгдүүлэхийн тулд 11-р зуунд модон бараар хэвлэдэг төхөөрөмжийг нээн гаргасан. Орчин үеийн технологи, шинжлэх ухаан, гүн ухаан, математик, инженер ба бусад оюуны ажлууд Сүнгийн үед цэцэглэн хөгжсөн. Жү Ши ба Чэн И зэрэг гүн ухаантнууд Күнзийн сургаалийн шинэ тайлбарыг гаргаж, ашиглан Шинэ-Күнзийн гол онолыг гаргаж ирсэн. Энэ үеийн хамгийн том ололт болох хүн төрөлхтний соёл иргэншилд оруулсан хувь нэмэр нь нийгмийн гарал угсаа, хөрөнгө, чинээний байдлыг үл харгалзан нийт ард иргэдийг хамруулсан төрийн албаны сонгон шалгаруулж төрийн /ордны болон мужийн засаг дахиргааны аппаратанд авч ажиллуулах журам/ албанд авч ажиллуулах явдал байв. Төрийн ажилтны шалгалтуудын байгууллага Сүй улсын эзэнт гүрнээс хойш байсан боловч тэр Сүн улсын үед илүү их анхаарал татах болсон.Энэ тухай та бидний сайн мэдэх "Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл" шаштирийн гол баатар Тансан ламын намтарт түүний эцэг ордны түшмэлийн шалгаруулалтанд тэнцээд эхнэрийн хамт буцаж явахдаа бусдад хорлогдсон тухай өгүүлдэг билээ.
Эдийн засаг, худалдаа үйлдвэрлэл
Дэлхийд дундад зууны үед Сүн улс нь эдийн засгийн хөрөгө чинээгээрээ нэгт ордог байсан. Хятадын энэ их өсөлт нь Хөх мөрний дагуух том хоолойн гадаад дотоод худалдаанаас олсон орлого нь юм. Алдартай наймаачин гэр бүлүүдэд засгийн газраас монополь өмнө байхгүй үйлдвэрүүдийг эзэмшихийг зөвшөөрсөн. Хувийн ба засгийн газрын үйлдвэрүүд Сүн улсад нэмэгдэж байгаа Хятадын хүн ардын хэрэгцээг хангахын төлөө юм. Төмрийн үйлдвэрийг засгийн газар хянахаа больж хэсэг хэсгээр өөр өөр хувийн хоёр бизнес эрхлэгчдээр үргэлжлүүлсэн. Хятадад том хэмжүүрийн цутгамал төмрийг хайлуулахад хайлах пийшингүүдэд модны нүүрсний оронд нүүрсний хэрэглээ 11-р зууны үед шинэчлэгдээгүй бол үргэлжлэх байсан. Төмрийн хэрэгцээг хангахын тулд олон төмөр бүтээгдэхүүний загвар гаргадаг боловч цэргийн болон зэвсгүүдийг бүтээх хэрэглээнд хадгалсан. Хятадын дотор төмрийн худалдаа нийслэл хотод олсон том захын үйлдвэрлэлийн төвүүдээс төмөр бүтээгдэхүүнүүдийн урсгалд тусалсан шинэ сувгуудын барилгаар ахиулсан. Ганцаар 1085 оны байдлаар цутгасан зэсийн мөнгөний жилийн гаралт ойролцоогоор 6 тэрбумын зооснуудад хүрсэн. Сүн улсын эдийн засагт хамгийн алдартай ололт Жиаози гэж мэддэг, Энэ нь мөнгөний цаас хэвлэгч байсан. Цаасан мөнгөний үйлдвэрүүд маш том хүчин чадалтай байсан, тэр Ханжоүгийн үйлдвэр өдөр мянгын ажилчид ажилладаг байсан гэж 1175 онд тэмдэглэгджээ. Хятадын Сүн улс нь эдийн засгийн хүч хүчтэй байсан болохоор хилийн чанадад гадны эдийн засгуудад нөлөөлсөн Маррокогийн газарзүйчийн 1154 онд бичсэн судалгаагаар Йемен, Инд мөрөн, Ирак шиг худалдаа наймаа хөгжсөн газрууд янз бүрийн нэхмэлүүд ба тэр шаазан, тансаг хилэн торго, сэлэмнүүд нь их ашиг орлого өгнө гэж тэмдэглэжээ. Зүүн африк, Исламынхан, Хиндичүүд дэлхий, Зүүн өмнөд номхон далайн улсуудтай далайн худалдаа хийж байсан нь улсын Фүжиэнь мужийн хөлөг онгоцны үйлдвэрт асар том өсөлтийг нэмсэн ба том хөрөнгийг худалдаачдад өгсөн.
Нийгмийн амьдрал болон соёл
Сүн улсын эзэнт гүрний нийгмийн засаг захиргаа нь маш нарийн төвөгтэй бөгөөд бүхэллэг зохион байгуулалттай байсан. Дэлхийн том том хотуудыг Хятадын энэ хаант улсаас олж болно. (Кайфэнь, Ханжоүгийн хүн ард нь сая саяар тоологдоно). Хүмүүс нь олон янзын нийгмийн хүрээлэлд багтах бөгөөд маш олон тооны сургууль байдаг  бөгөөд тэдний зарим нь шашны чиглэлээр боловсрол эзэмшүүлдэг сүмийн сургуулиуд багтана. Засгийн газар нь нийгмийн хөгжлийнхөө төлөө олон янзын үйл ажиллагаа явуулж байсан агаад асрамжийн газар, олон нийтийн эмнэлэг, ядуусын шарилын газрыг байгуулахын тулд хангалттай хандив тусламж өгдөг байжээ. Улсынхаа өнцөг булан бүрийг холбохын тулд шууданг анх нээжээ. Олон шуудангийн газар байгуулж, түүндээ олон хүн ажилуулах болж тэрний ачаар ажлын байр нэмэгдлээ. Ажилчид дотроо үүрэг хариуцлагаасаа хамаарч олон янзийн хэргэм цолтой байсан. Хөдөөний тариалангийн талбай болон өөрийн өмчид байгаа талбайг эзэмшигч нь өөрийн хүслээр зарж, түрээслүүлдэг байв. Эмэгтэйчүүд эрэгтэйчүүдээс доод нийгмийн давхарт байсан боловч, тэд тэдний өөрийн жижиг бизнесд ба гэрт нилээд хүчийг гартаа авсан ба их нийгмийн ба хуулийн онцгой эрхүүдийг эдэлдэг байсан. Сүн улсын байгууллага илүү чинээлэг ба илүү их байсан ба гэр бүлийн бэрийн талд эцгүүд түүний гэрлэлтэд их том инжнүүдэд өгсөн даруй, эмэгтэйчүүд ердийн зүйлийн эзэмшилд их шинэ хуулийн эрхүүд авсан. Тэд гэр бүлийн хөрөнгө өвлөх ба эмэгтэйчүүд адил байдлаар эзэмшинэ. Тэдний эрт залуу үед нь тэдний хүүг сургах ердийн практик байсан ба олон алдартай ба их мэдлэгтэй эмэгтэйчүүд байсан. Төрийн зүтгэлтэн Шэнь Күо ба дипломат, (нийтийн) ерөнхий, эрдэмтний ээж цэргийн стратегийн хэрэгтэй/чухал зүйлүүд тэрэнд заасан байдаг. Бас Ли Чинжао нарын тийм онцгой эмэгтэй зохиолчид болон яруу найрагчид байсан. Энэ цаг үеэр Хятадад шашины оюун санааны уран зохиолын нийтлэг байсан ба өдөр тутмын үйл ажиллагаанууд ба итгэлүүд, хүмүүсийн амьдралд их нөлөөтэй байсан. Хятадууд шашны их бурхан тэнгэрүүд ба удмын байдлууд, Буддизм ба Бумбын шашны гол бурхан тэнгэрүүдийг шүтсэн. Тансан лам Хятадаас бодь мөрийн зам хөөж аялалаа эхлүүлж, Энэтхэгт очоод Энэтхэгээс илүү их Буддизмын гэлэнгүүдтэй газар байхгүй гэж хэлсэн байдаг. Хятадууд их гадаад дотоод худалдаа хийх бөгөөд түүний хажуугаар гадаадын зүүн Ислам, Еврей, Персүүдийн шашнууд орж ирсэн байдаг.
Дарийн дайн
Газрын мина, их буу, галт зэвсэг, тэсрэх гранат, гал шидэгч төхөөрөмжүүд нь 13-р зууны Сүн гүрний эцсийн уналт хүртэл тэдний цэрэг дайснуудаас өөрсдийгөө хамгаалах боломж байсан. 1044 онд Вүжин Зоняо анхны цэрэг дайны холбогдолтой галт бөмбөг, дарийг яаж хэрэглэх, яаж үйлдвэрлэх талаар бичсэн байдаг. 129 онд Монголтой хийсэн тулаанд эдгээрийг ашигласан бөгөөд тэрээр номдоо Кэжай Загао, Шүгаохоү зэрэг хотуудад эдгээр багажуудыг үйлдвэрлэдэг бөгөөд цагт 10-20 мянган төмрөн бүрхүүлтэй нум, дарийг гаргадаг байсан гэжээ. Дараа нь Монголчууд түүнийг ашиглан Хятадын цэргүүдийг олзлон ажиллуулсан авсан байна. Харин 14-р зуунд түүнийг илүү боловсруулан Ислам, ойрхи дорнод, Энэтхэг, Европууд хэрэглэж эхэлсэн.
Хууль, шүүх ба шүүхийн шинжлэх ухаан
Эртний Тан гүрний барьж байсан хуулийн эхийг Сүн улс шүүхийн системдээ ашиглаж, орчин үеийн Хятад улсын хуулийн суурь болж байна. Шүүгч нь хуулийн биелэлтэд хяналт тавиад зогсохгүй, хуулийг зөрчүүлэхгүй байх шаардлагатай. Сүн улсын шүүгч гэмт хэрэгтнээс мэдүүлэх авах эрхтэй бөгөөд хэлэхгүй бол саваадаж болдог байжээ. Эрүүгийн гэмт хэргүүдийн гэм бурууг нь тогтоохоос нааш хорьж болохгүй. Эмч ба шүүгч үхэл хүн амины хэрэг, амиа хорлох, эсвэл зуурдын үхлээс үүдсэн эсэх, үхлийн шалтгааныг тодорхойлохын тулд цогцсыг задлан шинжилгээнд оруулна. Эрт тана гүрний үеэс Си (Ci) албаны ажилтнууд бүх задлан шинжилгээний албан ёсны мөрдөн байцаалтыг авч нарийн үзлэг ба задлан шинжилгээнүүдийг зохих цогцосон дээр хийж гүйцэтгэж байжээ.
Ангилал:Хятадын династи
Элдер Поштига
Элдер Мануэл Маркиш Поштига (Hélder Manuel Marques Postiga, 1982 оны наймдугаар сарын 2-нд Вила до Конди хотод төрсөн) — Португалын хөлбөмбөгчин бөгөөд Испанийн «Депортиво» болон Португалын шигшээд довтлогчоор тоглодог.
Замнал
Поштига 1998 онд Портогийн академид элсчээ. Түүнтэй 2001 онд дасгалжуулагч Отавио Машадогийн шийдвэрээр үндсэн бүрэлдэхүүнд багтаж, улмаар Жозе Моуринью ирээд Поштигаг гараанд дэвшүүлснээр 2002-2003 онд лигт Дерлейн адил 13 гоолдож амжив. Лигийн аваргаар тодроод Европын цомын шувтаргад Португалын залуучуудын шигшээд дуудагдсан тул оролцож амжаагүй байдаг.
2003 онд Портогоос Премьер лигийн Тоттенхэм Хотспур 8.36 сая фунтээр Поштигаг авсан ч идээшээгүй тул дараа жил буцаав. Дасгалжуулагчийн халаа Поштигагийн тоглолтын үр дүнд сөргөөр нөлөөлсөн тал бий. Ийн тааруухан 4 жилийг Сент-Этьен болон Панатинаикост тоглох зэргээр өнгөрүүлсэний эцэст 2008 оны зургаадугаар сарын 1-нд Портогийн хэцүүхэн өрсөлдөгч Спортингод элсэв.
2011 оны наймдугаар сарын 31-нд Спортингийг орхин Ла лигийн Реал Сарагосатай 1 сая еврогоор гэрээлжээ. Тухайн жил Поштига лигт гоолдсон хувийн үзүүлэлтээ 14 болгон шинэчилсэн.
2013 оны наймдугаар сарын 8-нд Испанийн Валенсиатай 2.6 сая фунтээр гэрээлэв. 2014 оны есдүгээр сарын 1-нд мөнхүү лигийн «Депортиво» багтай нэг жилээр гэрээлэв.
Гадны холбоос
Ангилал:Португалын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Депортиво Ла Корунья багийн тоглогч Ангилал:Лацио багийн тоглогч Ангилал:Валенсиа багийн тоглогч Ангилал:Реал Сарагоса багийн тоглогч Ангилал:Спортинг Лиссабон багийн тоглогч Ангилал:Панатинаикос багийн тоглогч Ангилал:Сент-Этьен багийн тоглогч Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч Ангилал:Порто багийн тоглогч Ангилал:Португалчууд Ангилал:1982 онд төрсөн
Цитоплазм
Цитоплазм  нь эсийн ихэнх хэсгийг бүрдүүлдэг, өнгөгүй, хагас шингэн орчин. Цитоплазмын гадуур хучиж тогтсон плазман мембранаар дамжуулж эс гадаад орчин, хөрш эстэйгээ харьцаж байдаг.
Африкийн цоохор ирвэс
Африкийн цоохор ирвэс (Panthera pardus pardus) хамгийн түгээмэл цоохор ирвэсийн дэд зүйл.
Биеийн төрх байдал
Африкийн цоохор ирвэсийн суурь өнгө янз бүр. Байршил, амьдрах орчноосоо хамаараад улаавтар хүрнээс, бараан шар хүртэл өнгөтэй. Дотроо цэггүй хар толботой бөгөөд хээ нь ирвэс бүрт өөр. Эрэгчин нь эмэгчнээсээ том, хүнд.
Лавлах материал
Ангилал:Мийнхэн
UTC-3
UTC−03:00 нь Гринвичийн цагаас 3 цагаар хоцорч явдаг цагийн бүс юм.
Эх сурвалж
UTC17
Časové pásmo Huso horario
Ухаа шунгуур
Ухаа шунгуур, Podiceps auritus нь Шунгуурынхан овгийн усны шувуу юм. Биеийн урт нь 31–38 см,  далавчаа дэлгэхэд 46–55 см байна. Зуны улиралд эрэгчин шунгуурын толгой нь хар өнгөтэй, нүүрний хоёр хажууд чих мэт харагдах бор туг өдтэй байдаг. Хүзүү нь гүн улаан, жижиг, шулуун хар, үзүүр нь цагаан хошуутай.
Ухаа шунгуур Европ, Азийн цэнгэг уст, ургамал ногоо ихтэй нууранд нутаглана. Мөн АНУ, Канадын зарим хэсэгт таарна. Бусад шунгуурын адил усны эрэг хөвөө орчимд үүрээ засах бөгөөд хөл нь нилээд хойно байрлалтай тул алхаж явахдаа тааруу юм.
Голдуу 2 өндөг гаргана. Дэгдээхэй нь судалтай байх заримдаа ба эцэг эх нь нуруун дээрээ суулган харж торддог.
thumb|left|Nonbreeding plumage Энэхүү шувуу нь сэлж шумбахдаа гарамгай ба усан доор загас, үе хөлтөн зэргийг хөөн барьж иддэг.
Цахим холбоос
left|thumb|250px|Ухаа шунгуурын өндөг.
Ангилал:Шунгуурынхан
Хоолойн шуудан
Хоолойн шуудан гэдэг нь ажиллах хүчин шаардахгүйгээр тээвэрлэлтийг түргэн хугацаанд гүйцэтгэх шуудангийн нэг хэлбэр бөгөөд үүнийг жижиг цилиндр хэлбэртэй саван даралттай хийн тусламжтайгаар гуурсан хоолойгоор тээвэрлэдэг. 19--р зууны дунд үеэс 20-р зууны эхэн хүртэл хугацаанд нэлээд хэдэн том хотуудад томоохон хэмжээний гуурсан хоолойн шууданг ашиглаж эхэлсэн ба тэдгээрийн зарим нэг нь хэд хэдэн зуун километр хүртэл урттай байна. Үүний хажуугаар нэг барилгын дотор эсвэл хэд хэдэн зэрэгцээ барилгыг хооронд холбосон жижиг төхөөрөмжөөр хоолойн шууданг автомат тээвэрлэлтэнд ашиглаж иржээ.
Ангилал:Шуудангийн илгээх хэлбэр Ангилал:Дамжуулгын төхөөрөмж
Бараа
Барааны ашгийн шинж чанар
Барааны ашиг шууд болон шууд бус замаар ахиу ашгийн зарчмийн дагуу ихсэж, багасаж болно. Агаар зэрэг зарим элбэг байдаг хэрэгцээт үнэгүй байж болно. Үүнийг эдийн засагт үнэгүй бараа гэж нэрлэдэг.
Ангилал:Макро эдийн засгийн онол Ангилал:Худалдаа
Фрейзер Форстер
Фрейзер Жерард Форстер (Fraser Gerard Forster; 1988 оны гуравдугаар сарын 17-нд Хексем хотод төрсөн) — Английн хөлбөмбөгчин бөгөөд «Саутхемптон» болон Английн шигшээд хаалгачаар тоглодог. Шотландын АШТ-д 1,256 минутанд хаалгандаа гоол алдаагүй амжилтаараа түүхэнд бичигдсэн Форстер 2014 оны наймдугаар сарын 8-нд 10 сая фунтээр Английн АШТ-ий «Саутхемптонд» элссэн билээ.
Амжилт
«Селтик»
Гадны холбоос
Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хаалгач Ангилал:Стокпорт Каунти багийн тоглогч Ангилал:Саутхемптон багийн тоглогч Ангилал:Бристоль Роверс багийн тоглогч Ангилал:Норвич Сити багийн тоглогч Ангилал:Селтик багийн тоглогч Ангилал:Саутхемптон багийн тоглогч Ангилал:Англичууд Ангилал:1988 онд төрсөн
Орхон сум (Дархан-Уул)
Орхон сум (монгол бичгээр Зураг:Orqun Orqon.png орхон) нь Дархан-Уул аймгийн сум юм. Дархан хотоос 45 км-ийн зайтай. Хуучин жимс ногооны сангийн аж ахуйн суурин дээр байгуулагдсан.
Орхон сум нь Дархан-Уул аймгийн сум юм. Дархан хотоос 45 км-ийн зайтай. Хуучин жимс ногооны сангийн аж ахуйн суурин дээр байгуулагдсан. БНМАУ-ын СнЗ-ийн 1968 оны 01-р сарын 11-ний 02 дугаар тогтоолоор Орхон, Шарын голын “Жимс ногоо, сүүний САА” нэртэй анхны засаг захиргааны нэгж болгон үүсгэн байгуулсан.
Тус САА нь 1974 онд Сэлэнгэ аймгийн харъяаллаас гарч, тухайн үеийн Дархан хотын Орхон хороо болж улмаар 1994 онд Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн өөрчлөлтөөр Орхон нэртэйгээр сумын зохион байгуулалтанд орж, одоо 2 багтайгаар төрийн үйлчилгээг иргэдэд хүргэж байна.
Орхон сум нь нийтдээ 47.8 мянган га нутаг дэвсгэртэй, 3076 хүн амтай, 1010 өрх, 33,5 мянган толгой малтай, 300-аад бүл зөгийтэй, газар тариалангийн үйлдвэрлэл эрхлэх нэн тохиромжтой, үржил шим сайтай хүрэн бор хөрстэй, 1300 га талбайд төмс, хүнсний ногоо тариалдаг, 800 орчим га талбайг услах хүчин чадалтай инженерийн байгууламж бүхий Шарын гол, Бүрэнтолгойн услалтын системтэй.
Мөн хувийн хэвшлийн 50 гаруй аж ахуй нэгж, байгууллагууд худалдаа, үйлчилгээ, хөдөө аж ахуйн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байгаагаас гадна гахай, тахиа, үхэр, зөгийний чиглэлээр фермер эрхлэгчид сүүлийн жилүүдэд олноор нэмэгдэж ногоочид, зөгийчдийн сайн дурын үндсэн дээр байгуулагдсан, тэдний эрх ашгийг хамгаалсан холбоо, төрийн бус байгууллагууд байнгын идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байна.
Тус сумаас 1968-2010 онуудад Улсын аварга тариаланч, механикжуулагч, усжуулагч, жимсчин, зөгийчин, улсын сайн малчин, алдарч уяач, улсын анчин зэрэг 21 алдар гавъяатнууд төрсөн билээ.
Жил бүр Монгол улсын Засгийн газар, ХХААХҮЯ-наас зохион байгуулагддаг “Намрын ногоон өдрүүд” хүнсний ногооны үзэсгэлэн худалдаанд идэвхтэй оролцож, сүүлийн 4 жилд 10 мянган тн /Түмэн тонн ургацын эзэн/-оос дээш төмс, хүнсний ногоо хураан авч, 4 удаа Монгол улсын хүнсний ногоо тариалагч “ШИЛДЭГ СУМ”-аар шалгарлаа
Ангилал:Дархан-Уул аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Москва
Москва (Москва) — Оросын Холбооны Улсын нийслэл хот. Нутаг дэвсгэр засаг захиргааны хуваариар ямар нэгэн мужид хамаарахгүйгээр шууд холбооны байгууламж болж, Төв холбооны тойрог, хэдий хамаардаггүй ч Москва муж хоёрын төв гэгдэнэ.
2015 оны тооллогын дүнгээр 12 197 596 оршин суугчтай. Үүнээс үзвэл Орос болон Европын тэргүүн их, дэлхийн аравт ордог хот, дэлхийн нэгэн томоохон хот (живаатан хот) юм.
Дорнод Европын тэгш талын төв хэсэгт Москва голын эрэгт байршсан. Оросын түүхэнд Киевийн Орос болон Оросын эзэнт гүрнээс бусад Москвагийн Их Вант Улс, Оросын Царьт Улс, Зөвлөлт Орос Улс, Зөвлөлт Холбоот Улсын гэх урьдын дөрвөн улсын нийслэл байсан түүхтэй.
Европ тив дэх хамгийн том хотод тооцогддог бөгөөд газар нутаг нь дэлхийд дээгүүрт жагсана. Москва хот нь улсынхаа улс төр, эдийн засаг, шашин, санхүү, боловсрол, тээврийн төв нь юм.
ОХУ-ын Ерөнхийлөгч албан ажлаа явуулдаг Кремль мөн энд оршдог. Москва нь эдийн засгийн томоохон төв бөгөөд дэлхийд тэрбумтнынхаа тоогоор тэргүүлдэг. 2007 онд амьдрахад хамгийн их өртөгтэй хотоор хоёр дахь жилдээ шалгарчээ. Маш олон шинжлэх ухааны хүрээлэн, боловсрол, спортын байгуулалтай. Москвад маш нарийн зохион байгуулалтай тээврийн систем үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд үүний дотор уран барилга, зургаараа алдартай дэлхийн хамгийн их ачаалалтай метротой. Москвагийн Улсын Их Сургууль нь тус улсын анхны бөгөөд тэргүүлэх их сургуулиудын нэг юм.
Хотын үүсэл
Нэгэн домогт Оросын ван Юрий Долгорукийн (1090-1157 он) тушаалаар анх модоор тус хотыг байгуулсан бөгөөд түүнийг тус газраар урсах голын нэрээр нэрлэсэн нь, мөн тус голын хөвөөнд маш хурдан өргөжин тэлж байгаа тухай өгүүлсэн байдаг аж. Москва хот хамгийн анх судар бичигт дурдагдсан нь 1147 он учраас энэ оныг тус хот үүсгэн байгуулагдсан он хэмээн үздэг. Гэхдээ Москваг байгуулахаас бүр эрт энэ газар хүмүүс суурьшин амьдарч байсан байна. Археологийн олдворуудаас харвал хамгийн эртнийх нь 5000 жилийн өмнөх эд өлгийн зүйл байдаг байна.
1156 оны орчим анхны модон хамгаалалтын байгууламж болох кремлийг барьсан ба энэхүү бэхлэлт дэх жижиг захыг даган алгуур томоохон суурин бий болов. Бат хааны удирдлагаар 1238 оны нэгдүгээр сарын 20-нд хотыг Алтан Ордны цэргүүд Русь руу хийсэн довтолгооны хүрээнд эзлэн, шатааж орхив. 1263 онд Москва орчмын нутаг Владимир-Суздалийн Их Вант Улсын нэг хэсэг байж байгаад, удалгүй ван Даниил Александровичийн харьяат бие даасан вант улс болжээ. 14-р зууны эхний хагас гэхэд Москва 30.000 оршин суугчтай болох үед Алтан Ордны хаан Өзбег Москвагийн их ван Иван Калитаг Оросын вангаар хүлээн зөвшөөрсөн боловч түүнд алба төлж байх үүргийг ногдуулсан байна. 1321 онд Оросын Үнэн Алдартны Сүмийн төвийг Владимираас нүүлгэн авчирсан нь Москваг оросын үнэн алдартны шашны төв болгоход нөлөөлсөн байна.
1380 оны есдүгээр сарын 8-нд Дмитрий Донскойн удирдлагаар Куликовын тулалдаанд монголчуудыг ялсан нь хотыг тэрхэн хугацаанд чөлөөлсөн боловч Алтан Ордны ноёрхлоос гаргаж чадаагүй юм. 1382 онд монголчууд Тохтамышаар удирдуулан Москваг довтлон дээрэмдэж, дахин шатаав. Гэвч Москва үүгээр сульдаж доройтсонгүй, харин ч улс төр, зэвсэгт хүчний хүч нь улам бэхжихийн сацуу эдийн засгийн хувьд ч хүчирхэгжсээр байв. Дмитрий Донскойн том хүү болох Москвагийн их ван Василий I Дмитриевич Монголчуудын ноёрхолд байхыг хүлээн зөвшөөрсөнгүй. Үүнээс үүдэн 1408 оны арванхоёрдугаар сарын 5-нд Эдигүгээр удирдуулсан монголын цэрэг ахиад л Москвагийн хаалган дээр дайтахаар иржээ. Энэ удаа Монголчууд хотыг эзлэн авч чадаагүй бөгөөд хотыг гурван долоо хоног бүсэлсний эцэст 3000 рублийн барьцааны мөнгө аван буцав.
15-20-р зууны эхэн үе
15 дугаар зууны сүүлчийн хоёр арванд Кремлийг дахин шинээр барьж эхлэв. Үүнийг дагаад кремлийг тойрон олон тооны гар урчууд болон худалдаачид суурьших болов. Удалгүй хотын оршин суугчдын тоо нэмэгдэж 100 мянгыг давсан учраас 1600 оны орчим хотыг тойруулан хэрэм барьснаас гадна түүний гадуур нүхэн саад хийсэн нь шинэ цэцэглэн хөгжиж буй хотыг гаднаас хамгаалах гол зорилготой байв. 1571 онд сүүлчийн удаа татарчууд хотыг дайлсан ба голцуу модоор барьсан хотыг юу ч үгүй болгон шатаав. Үүнээс хойш жилийн дараа татарын аюулыг Москвагийн өмнөд хэсэгт Молодийн тулалдаанаар буцаж ирэхгүйгээр хөөж чаджээ.
Хааныг хэн залгамжлах нь тодорхой бус байсан үймээнт жилүүдийг далимдуулан Польшийн цэрэг 1610 оны долоодугаар сарын сүүлээр Москва руу довтлон өөрийн тоглоомын улс болгох гэсэн санаархал нь Орос-Польшийн дайныг эхлүүлсэн юм.
1611 оны нэгдүгээр сард оросын том хотууд болох Доод Новгород, Вологдагаас татсан ардын арми польшуудыг эсэргүүцэн, Кузьма Минин, Дмитрий Пожарскийгаар удирдуулан дайтаж, тэднийг 1612 оны аравдугаар сарын 25-нд кремльд бүслэн, буулгаж авчээ. Эдгээр үйл явдлууд Романовынхныг оросын хаан ширээнд залрах замыг засч өгчээ.
18-р зуунд Москвад оросын олон олон алдарт зохиолч, яруу найрагчид төрсөн байдгийн тоонд жишээ нь Александр Сумароков, Николай Карамзин, Денис Фонвизин нарыг тоочиж болно. Мөн түүнчлэн оросын нэрт эрдэмтэн Михаил Ломоносов эрдэмтний замын мөрөө Москвагаас эхэлжээ.
1812 оны эх орны дайнд, Наполеон Бонапарт өөрийн Их армийн хамт Москвад довтлон ирэхэд хотын оршин суугчид өөрсдийн хашаа байшингаа шатаан хотоос зугатан оджээ. Энэ түймэрт хотын барилга байгууламжийн гуравны хоёр шатсан ба үүнээс шалтгаалан францын армийн хоол, хүнсний хангамж муудан, сар болоод л буцахаас өөр аргагүй болов. Ингээд буцах замдаа Березинийн тулалдаанд ялагдсанаар Наполеоны их арми унасан ажээ.
1813 оны хавар Москва томоохон хэмжээний сэргээн босголт болон өртгөтгөлийн ажил явагдсан ба энэ хүрээнд хотын гадна талын хамгаалалтын цагирагийг тэслэн нураав. Ингээд 19-р зууны дундаас авто зам болоод төмөр замын шинэ шугамуудыг тавин улсын чухал хотуудтай холболоо. Гэсэн ч Москва тухайн үед оросын нийслэл байсан Санкт-Петербургийн хөгжлийг гүйцэхгүй хоёрдугаар том хотод тооцогдсон хэвээр байв. Санкт-Петербург зөвхөн хүн амын тоогоороо хуучин нийслэлээс илүү биш, харин улсынхаа эдийн засаг, соёлын төв болон хөгжсөн байв. Санкт-Петербургт дээд давхаргынханы гоёмсог хээнцэр барилгууд борооны дараах мөөг мэт олширч байхад Москва тээр хойно хоцорч үлдсэн байлаа. Хэдийгээр Санкт-Петербургийн хөгжлийг гүйцээгүй ч, хөгжил асар хурдтай явагдсаар л байв. 1890 онд анхны цахилгаан трамвай ашиглалтад оров. Анхны хүн амын тооллого 1897 оны нэгдүгээр сарын 28-нд явагдсан бөгөөд энэ тооллогоор ойролцоогоор нэг сая хүн тоологдсон бол 1914 он гэхэд хоёр дахин нэмэгдсэн байв.
19 дүгээр зууны сүүлийн арван жил нийгмийн байдал улам хурцадсаар байв. Аж үйлдвэрүүдийн төвлөрөл, ялангуяа хөнгөн аж үйлдвэр Москвад төвлөрчээ. Түүнээс гадна 1861 онд боолчлолыг халснаар хэд арван мянган газаргүй болсон тариачид, хөлсний ажил хийхийн тулд хот руу орж ирэв. 1898 онд Москвад Социал Демократ Ажилчны Нам үүсгэн байгуулагдав. 1905 оноос 1907 он хүртэлх Оросын хувьсгалд Москва өртсөн ба учир нь 1905 оны арванхоёрдугаар сард Москвагийн ажилчид нийтийг хамарсан улс төрийн ажил хаялт хийсэн нь зэвсэгт бослогод шилжив. Дэлхийн нэгдүгээр дайны өмнөх жилүүдэд хотод асар ихээр шинэ барилгууд баригджээ. 1912 онд Пушкины нэрэмжит Дүрслэх Урлагийн Улсын Музей ашиглалтад оров. 1913 онд Москва Романовын Хант Улс болсны 300 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ.
Оросын хувьсгалын үе
1917 оны Оросын хоёрдугаар сарын хувьсгалын дараа 1917 оны наймдугаар сард Москвад бүх анги давхаргынхан оролцсон Москвагийн Төрийн Чуулган хуралджээ. 1917 оны наймдугаар сараас 1918 оны есдүгээр сар хүртэл Москвад Оросын сүмийн зөвлөл хуралдаж, Москвагийн шашны тэргүүн- Патриархыг сэргээв.
Москвагийн төлөөх тэмцэл 1917 оны аравдугаар сарын 25-наас арваннэгдүгээр сарын 2-ныг хүртэл үргэлжилсэн ба большевикуудад нэмэлт хүч ирснээр, тэдний ялалтаар дуусав.
ЗХУ-ын нийслэл болсон нь
1918 оны гуравдугаар сарын 12-нд шинэ байгуулагдсан Зөвлөлт Улс нийслэлээ Москваг сонгосон ба большевикуудын тэргүүлэгчид Кремльд нүүн орсноор Москва 18 дугаар зууны эхнээс хойш алдаад байсан оросын эрх мэдлийн төвөө эргүүлэн авлаа. 1922 оны арванхоёрдугаар сарын 30-нд Москвад Зөвлөлт Холбоот Улс үүсгэн байгуулагдав. 1926 онд хотын хүн амын тоо хоёр саяыг давж Ленинград гэсэн нэртэй болсон байсан Санкт-Петербургийг гүйцэж иржээ.
Хуучин Москваг бүрэн шинэчлэх нэрийн дор сүйтгэж дуусгахын өмнө „азаар“ дэлхийн хоёрдугаар дайн гарч зогсоосон байна. Мөн дэлхийн хамгийн өндөр барилга болох 415 метрийн өндөртэй Зөвлөлтийн Шилтгээний барилгын ажлыг ч гүйцээж чадаагүй юм. 1931 оны арванхоёрдугаар сарын 5-нд Христийн цогчин дуганыг тэслэн нурааж түүний суурин дээр аварга том улс төр, соёлын төв барин, социалист нийгмийн үлгэр болох ёстой байв. Барилгын суурийг дөнгөж цутгаад байтал Аугаа их Эх орны дайн гарснаар энэ төслийг зогсоосон ба дайны дараа ч гүйцээгээгүй юм.
Дэлхийн хоёрдугаар дайн
1941 оны зургаадугаар сарын 22-нд германы Вермахт ЗХУ-д дайн зарлаагүй халдсан ба мөн оны есдүгээр сарын 30-нд Москва руу давшилтаа эхэлжээ. Нийт 80 орчим дивиз (нэг дивиз нь 1-3 түмт), үүн дотор 14 танкийн дивиз, 8-н механикжсан дивиз, зуу гаран нисэх онгоц, мянга гаран танк, их буу, гранат шидэгчийг нийслэлийн эсрэг тулаанд ашиглажээ. 1941 оны зургаадугаар сарын 21-нээс 22-нд шилжих шөнө хотыг 1941 оны агаараас бөмбөгдөж эхэлсэн ба энэ нь 1942 оны дөрөвдүгээр сарын 5 хүртэл үргэлжилсэн байна.
Москваг эзэлсний дараах ялалтын парадыг Адольф Хитлер өөрийн биеэр хүлээн авахаа илэрхийлсэн байна. Гэвч энэхүү ялалтын парад нь хоосон санаархал байв. Гэхдээ өөр нэгэн парад арваннэгдүгээр сарын 7-нд зохиогдсон ба энэ бол жил болгон уламжлал болгон хийдэг Улаан Армийн цэргийн парад байв.
Арваннэгдүгээр сарын 15-нд германы хоёр дахь давшилт эхэлсэн бөгөөд энэ удаа хотын баруун тал дахь ганц хоёр сууринг л эзэлсэн ажээ. 1941 оны арванхоёрдугаар сарын 5-нд зөвлөлтийн эсрэг давшилт эхлэн, германчуудыг 100-гаас 300 километр хүртэл буцаан цохив. Германы агаарын зэвсэгт хүчин нийтдээ 12.000 нислэг Москва руу үйлдсэн ч, түүний цөөн хэдэн онгоц л Москвад хүрч чадсан байна. Москвагийн тулалдаанд германчууд 250.000 цэрэг, 1300 танк, 2500 их буу, 15.000 механикжсан тээврийн хэрэгсэл өөр бусад материалын хохирол амсчээ. Оросын талаас ойролцоогоор 700.000 цэрэг амь үрэгдсэн, шархдсан эсвэл сураггүй алга болсон байна. Энэ бол германы Вермахт цахилгаан/хурдан дайнаа эхэлснээс хойш зургаан сарын дотор Зөвлөлтийн эсрэг хийсэн дайндаа эхний удаагаа ялагдсан ялагдал байсан юм.
1944 долоодугаар сард Сталин Москва хот дундуур 55.000 дайнд олзлогдогчдыг жагсаажээ.
1945 оны зургаадугаар сарын 24-нд Москвагийн улаан талбай дээр Улаан Армийн ялалтын парад зохиогдсон байна. Нийслэл хотоо хамгаалах дайнд амь үрэгдсэн нэр нь тодроогүй нэгэн цэргийн цогцосыг кремлийн хананд оршуулсан ба түүний булшны чулуун дээр: хэмээн сийлсэн байдаг аж.
Дайны дараа
Дайны дараа Москваг дахин босгов. 1947 оны нэгэн тогтоолд, хотын найман хэсгийг сонгон өндөр барилгууд барих шийдвэр гаргажээ. Хотын олон сүм, дуганыг нураан, оронд нь ерөнхийдөө төстэй олон өндөр барилга барьснаар, чигээ авах баримжааны цэггүй болсноос гадна алсаас зураг мэт гоёмсог харагдах бараа сүрээ ч алджээ.
1953 оны гуравдугаар сарын 5-нд Иосиф Сталин Москвад нас нөгчив. Түүний шарилыг эхлээд Улаан талбай дээр Лениний бунханы дэргэд оршуулав. Гэвч Никита Хрущёв засгийн эрхийг барьж байхдаа „сталинжуулалтаас“ хагацах бодлогын хүрээнд И.Сталины цогцосыг бунханаас гарган Кремлийн ханан дахь хүндэтгэлийн оршуулгын газарт шилжүүлэв.
1980 онд Москвад XXII Зуны Олимпыг зохион явуулав. 1980-аад оны сүүлээр зөвлөлтийн эдийн засаг муудан хямралын байдалд шилжив. Ерөнхийлөгч Михаил Горбачёвын дотоод бодлогын явцад (гласность-ил тод байдал, перестройка-өөрчлөл байгуулалт) улсын эдийн засаг нуран унах өдөр бүрээр тодорхой болж байв.
1991 оны наймдугаар сард Михаил Горбачёв шинэ Зөвлөлт Улсын гэрээнд гарын үсэг зурах гэснийг зарим генералууд, өндөр эрх мэдэл бүхий засгийн газрын гишүүд, КГБ-н дарга нар нэгдэн, ерөнхийлөгчийн эсрэг төрийн эргэлт хийхийг оролджээ. Энэ оролдлогоос хойш дөрвөн сарын дараа буюу 1991 оны арванхоёрдугаар сарын 25-нд Горбачёв ерөнхийлөгчийн албанаасаа огцорсон юм. Энэ өдөр нь мөн анхны коммунист улсын төгсгөл болсон юм.
Газар зүйн байрлал
Москва хот нь Оросын газар нутгийн европ дахь хэсэгт, далайн түвшнээс дээш дунджаар 156 метрийн өндөрт, Ока гол, Ижил мөрөн хоёрын дундах толгодын дунд, зарим хэсгээрээ эгц эрэг бүхий тус хотын нэрийг өгөгч Москва голын хөвөөнд оршдог.
Москва гол хотыг баруун хойноос нь зүүн урд зүгийг чиглэн ойролцоогоор 80 километр мушгиран, дайрч өнгөрнө. Москва доторх голын өргөн 120-200 метр хүрнэ. 1937 онд дуусган, ашиглалтад авсан, хотын баруунаас умард зүгийг чиглэх 128 километр урттай Москвагийн сувгаар усан тээвэр хийн Иванковын хиймэл нуур луу буюу Ижил рүү холбогдох боломжтой.
Хотын нутаг дэвсгэр нь нийт 2511 хавтгай дөрвөлжин километр. Үүний гуравны нэгийг ногоон байгууламж эзэлнэ. Үүнд багцаагаар 100 цэцэрлэгт хүрээлэн, 500 орчмыг нь цөөрмөөр өргөтгөсөн, 800 гаран байгууламж орно.
Засаг захиргааны хуваарь
Москва муж нь 36 район, 36 хотын тойрогт хуваагддаг бол хот өөрөө 12 захиргааны дүүрэгт хуваагдана.