cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мингиян Семёнов
Намтар
Түүнийг ОХУ-аас Эх орны төлөө-II зэргийн одонгоор 2012 оны 8-р сарын 13-нд, ОХУ-ын спортын гавьяат мастер цолоор 2012 оны 8-р сарын 20-нд, БНХалУ-аас Халимаг орны баатар цолоор 2012 оны 8-р сарын 7-нд тус тус шагнаж алдаршуулжээ.
Эшлэл
Ангилал:Оросын бөх Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Оросын олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Оросын олимпын оролцогч Ангилал:Халимагийн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1990 онд төрсөн
Янжуур
thumb|240px|right|Шүүлтүүртэй янжуур thumb|240px|right|Нэг хайрцаг тамхи
leftЯнжуур бол бортого хэлбэртэйгээр нимгэн цаасанд нямбай хуйлсан тамхи юм. Урд үзүүртээ тамхийг цогшоон асааж, амандаа зуусан арын үзүүрээр тамхины утааг сордог. Орчин цагт ихэвчлэн утааны хорыг бууруулах шүүлтүүртэй, бас заримдаа амт, үнэр шингээсэн байдаг. 20-р зууны дунд үеэс янжуур түгээмэл хэрэглэгджээ. Хөгжингүй орнуудад янжуур татагсдын эзлэх хувь буурч, харин хөгжиж буй орнуудад энэ хувь өсч байна. Тамхи татсанаас үүсэх олон төрлийн өвчин, хордлогоос болж амьдрах нас богиносдог нь нэгэнт олонд ил болжээ. Тиймээс ажлын байр, олны цуглах газарт тамхи татахыг хориглодог, шаардлагатай нөхцөлд хаана татаж болохыг тусгайлан тодорхойлдог.
Түүх
Навчин тамхины хувьслаар энгийн, жижиг, зарим талаар сайжруулсан хувилбар болох янжуур үүсчээ. Эрт үед, тодруулбал 9-р зууны үед Төв Америкд лав навчин тамхитай адилаар татаж байжээ. Эхлээд Маяа, хожим Ацтекд янз бүрийн тамхийг шашны ёслол, заншил болгон татаж байсныг гэрчлэх чулуун сийлбэрүүд байдаг.
Ангилал:Тамхи
ISAPI
ISAPI гэдэг нь Internet Server Application Programing Interface гэсэн үгний товчлол бөгөөд Microsoft Windows-д суурилсан вэб серверт зориулагдсан интернет мэдээллийн үйлдлүүдийн цогц юм.
Ховард Нортвейт
Ховард Нортвейт (Håvard Nordtveit; 1990 оны зургадугаар сарын 21, Ватс) — Норвегийн хөлбөмбөгчин, Мёнхенгладбахын «Боруссиа» болон Норвегийн шигшээд тоглодог.
Норвегийн шигшээ түүнийг 2011 оны зургадугаар сарын 7-нд Литвын эсрэг нөхөрсөг тоглоход анх гараалуулсан бол 2012 оны хоёрдугаар сарын 29-нд Умард Ирландын эсрэг мөн нөхөрсөг тоглоход (3:0) гоолдуулжээ.
Гадны холбоос
Ангилал:Норвегийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Хёугесунн багийн тоглогч Ангилал:Саламанка багийн тоглогч Ангилал:Лиллестрём багийн тоглогч Ангилал:Гётеборг багийн тоглогч Ангилал:Нюрнберг багийн тоглогч Ангилал:Боруссиа Мёнхенгладбах багийн тоглогч Ангилал:Норвегичууд Ангилал:1990 онд төрсөн
Чобаны улс
Чобан ноёны уг гарал
Чобан бол Чингис хааны 95 мянгатын ноёдын нэг, Сүлдүсийн Сорхон шар ноёны хүү Чулуун баатарын хойчис юм. Чобан эмир нь Газан ханы үед цэргийн захирагч байхдаа хэд хэдэн удаа төрд тэрсэлсэн Кутлуг шах, ойрадын Новруз нарыг амжилттай ялж гавьяа байгуулж байсан. Улмаар 1305 онд Газан ханы хүргэн болжээ. Түүний дараах Өлзийт султаны үед гарсан олон удаагийн бослогыг цэргийн хүчээр амжилттай дарсан учир бүх цэргийн захирагч болжээ. 1316 онд Абу Саид хан суусны дараа Улсын Эмир болж, төр улсын хамгийн нөлөөтэй хүн болсон. 1327 онд цаазлуулсан. 1335 онд Абу Саид хан нас барсны дараа Чобан ноёны ач хөвүүд, охид, жанжид Тебризээр төвлөрсөн баруун хойд хэсгийг өөрийн харъяат улсаар зарлажээ.
Тоглоомын Ил ханууд ба Чобаны улс
1335-1338 оны хооронд Чобан эмирийн ач хүү Хасан Күчек эмир, Жалайрын Хасан Бузург эмиртэй хийсэн байлдааны үр дүнд тэдний цэргийг ялаад, Тебриз хотыг эзлэв. Ингээд тус жилдээ Абу Саид ханы эгч Сати бэхийг, Ил ханд өргөмжлөв. Удалгүй утсан хүүхэлдэй Сулейман ханыг дахин ил хан болгоод Сати бэхийг хатан нь болгож, өөрөө цэргийн бүх эрхийг атгаж улс төрийн замаа засжээ. Гэвч гэр бүл дотор нь гарсан эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл нь багагүй хүнд байдалд оруулж байв. Зарим ахан дүүс нь түүнээс урваж, ялагдаад Жалайрын улсад зугтан очиход Хасан Күчек 1343 онд үхэх хүртлээ тэднийг устгахаар гэж оролджээ. Хасан Күчек нас барсны дараа түүний дүү Малик Ашраф нь 14 насандаа эмир болжээ.
Даваасүрэнгийн Золбаяр
Даваасүрэнгийн Золбаяр нь Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын харьяат. Үндэсний бөх ийн аймгийн заан цолтой бөх.
Чобаны улс
Чобаны эмирт улсын мөхөл
Малик Ашрафыг эмир болсны дараа, 1347 онд Багдад хотыг Жалайрын цэргээс чөлөөлсөн боловч, хэсэг хугацааны дараа алдав. 1350 онд Фарс нутгийг Инжугийн улс эзлэсэн. Түүний ноёрхолын сүүл үед ааш араншин нь улам ширүүн болж, өөрийн хүмүүсийн дунд нэр хүндээ алдаж үймээн самуун үүсгэжээ. Эцэст нь Алтан ордны улсын Жанибек хааны цэргийн хүчин Чобаны улсыг эзэлж, 1357 онд Тебриз хотыг булаан аваад Малик Ашрафыг цаазаар авсан бөгөөд түүний гэр бүл Алтан ордны нутагт цөлөгдсөнөөр Сүлдүс овгийн ноёрхол Персид устаж, эцэст нь Чобаны улсыг хүчээр төгсгөл болгов.
Даваасүрэнгийн Золбаяр
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн заан Ангилал:Тонхилын хүн
Бөөрний архаг дутагдал
Бөөрний архаг дутагдал (БАД) нь аажим явцтай, хоёр бөөрөнд эргэшгүй бүтцийн өөрчлөлтүүдийн улмаас үйл ажиллагааны дутагдал үүсэхийг хэлдэг.
I үе (Далд үе)
Энэ үед эмнэл зүйд ямар нэгэн шинж илэрдэггүй, харин нарийн шээсний шинжилгээнүүдээр бөөрний үйл ажиллагааны анхны өөрчлөлтүүдийг илрүүлж болдог. Бөөрний хэвийн үйл ажиллагаатай байх үеийн эдийн 1/4 -г нь ажиллахгүй болсон үед анхны эмнэл зүйн шинжүүд илэрдэг гэж үздэг. Гэхдээ энэ бол харьцангїй ойлголт.БАД хүргэж байгаа үндсэн өвчний шинжүүд үүний хажуугаар давхар байж л байдаг. Тиймээс өвчтөнүүд үндсэн өвчнөө гэж бодож байтал нэг мэдэхэд түүний хүндрэл нь бөөрний дутагдалд хүргэсэн байх нь элбэг.
II үе (БАД даамжрах үе)
Энэ үед шээсний өөрчлөлтүүд тухайлбал шөнийн шээс ихсэх зэрэг өөрчлөлтүүд гарч ирдэг. Бөөрний шээс концентрацион болгох чадвар буурч шээсний хувийн жин багасдаг. Цусанд азотын бодисууд, креатинин аажмаар ихэсдэг.
III үе (БАД үе)
Цусанд шээсний хүчил, азот, креатинины хэмжээ ихсэж бөөрөөр ялгарч чадахгүй байгаа эдгээр бодис бусад арьс салст, хоол боловсруулах замын булчирхай зэргээр ялгарч эхэлдэг. Жишээ нь ам, амьсгалын замын салст бүрхүүлээр ялгарсан мочевин нь тэнд байх бактериудын нөлөөгөөр задарч амнаас шээс үнэртэх, бүр хүндэрсэн үед өвчтөний оронд ойртоход үнэртэж эхэлдэг. Хоол боловсруулах замын салстаар ялгарсан мочевин бодис нь аммиакийн давсууд үүсгэн тундасждаг. Энэ давс нь ходоод гэдэсний замын салстыг цочроон ходоод гэдэсний замын үрэвсэл, гүйлгэлт хямралын шалтгаан болдог. Мөн иймэрхүү өөрчлөлтүүд амьсгалын замын салстад үүсч ларингит, бронхит зэрэг үрэвсэлүүд үүсгэдэг. Арьсаар ялгарах мочевины тундас нь загатнаа үүсгэх шалтгаан болдог. Мөн зарим өвчтөнүүдэд бөөрний гаралтай ясны өөрчлөлтүүд гарч ирдэг. Ясаар өвдөх (өвдөг, ууц нуруу, хавирга гэх мэт), яс амархан хугарах, үе мөчдийн булчин сулрах шинжүүд гарч ирж болдог.
Өнгө
right|375px|thumb|Өнгөгүйгээр хүн аливаа зүйлийг тодорхойлоход маш бэрхшээлтэй болно
Өнгө гэдэг нь хүнд харагдаж буй мэдрэмж бөгөөд улаан, шар, хөх, хар зэргээр ангилна. Гэрлийн спектр, хүний нүдэн дэх гэрэл мэдрэгч эстэй харилцан үйлчлэлцсэнээр өнгө үүсдэг байна. Өнгө нь гэрлийн эх үүсвэр ба гэрэл тусаж буй объект, материалын физик шинж чанараас, өөрөөр хэлбэл тухайн материалын гэрэл шингээлт, ойлголт зэргээс хамаарна.
Гэрлийг судладаг ухааныг хроматик гэж нэрлэх нь бий. Энэ шинжлэх ухаан нь хүний нүд ба тархи өнгийг мэдрэх, материалын өнгө, урлагийн өнгөний онол, үзэгдэх гэрлийн муж дахь цахилгаан соронзон цацаргалтын физик шинж зэргийг судална.
Кужусонь
Кучусон улс нь МЭӨ 2333-МЭӨ 108 оны хооронд Солонгосын хойгт оршин тогтнож байсан гэх домгийн шинжтэй улс юм. Нэр нь Ку- эртний, Чусон- наран мандах орон гэсэн утгыг агуулдаг. Тус улсыг домогт өгүүлснээр Таньгүнь хэмээгч байгуулсан бөгөөд тэрээр Хурмастын хаан Хуан Иний ач хүү нь юм. Энэ улсыг дотор нь 3 үе болгон хуваан авч үздэг. Эхний үе нь Таньгүнь вангийн удмын Жусонь улс, дэд үе нь Кижа вангийн удмын Жусонь, сүүлийн үеийг Виман вангийн удмын Жусонь улс хэмээн нэрийддэг бөгөөд эдгээрийг нийлүүлээд Кужусонь улс хэмээдэг. Кужусонь улс нь МЭӨ 108 онд Хань улсын довтолгоонд өртөн мөхсөн.
Ангилал:Солонгосын түүхэн улс
Стефано Маури
Стефано Маури (Stefano Mauri; 1980 оны нэгдүгээр сарын 8-нд Монца хотод төрсөн) — Италийн хөлбөмбөгчин бөгөөд «Лацио» багт хагас хамгаалагчаар тоглодог.
Замнал
Маури 2006 онд Ромын өмнөд хэсгийн «Лацио» багтай нэгдсэн ба анхны тоглолтоо Италийн цомд «Интерийн» эсрэг хийсэн. Удалгүй багт эзлэх байр сууриа батжуулж чадсан байдаг. 2012 оны тавдугаар сарын 28-нд тоглолт наймаалцсан хэргээр багийн дэд ахлагч Маури саатуулагдсан ба найман сарын тэнсэнгээр (тоглолтонд оролцохгүй) шийтгэгдсэн юм.
2014 оны тавдугаар сарын 30-нд гэрээгээ жилээр сунгав.
Гадны холбоос
Ангилал:Италийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Италийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Модена багийн тоглогч Ангилал:Брешиа багийн тоглогч Ангилал:Удинезе багийн тоглогч Ангилал:Лацио багийн тоглогч Ангилал:Италичууд Ангилал:1980 онд төрсөн
Жон Хенсон
Жон Алоисис Хенсон (John Aloysius Henson, 1990 оны арванхоёрдугаар сарын 28-нд төрсөн) — Америкийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны Милуоки Бакс багийн тоглогч юм.
Товчхон
Жоны эцэг коллежийн сагсан бөмбөгчин байсан бөгөөд Раунд-Рокын дунд сургуульд байхаасаа сагсан бөмбөгтэй нөхөрлөжээ. Төрсөн мужийн нь хамгийн нэр хүндтэй баг багт жижиг довтлогчоор тоглох боломж Эд Дэвисийн бэртлийн дараа бүрдэж, хэсэг хугацаанд тоглосоны дараа өндөр нуруутай тул хүчний довтлогч болсон юм. Тухайн улиралд 16 тоглолтонд оролцсон Жон 9.4 оноо дунджилжээ. 2011, 2012 онуудад Жон NCAA-гийн нэгдүгээр дивизиондоо "конференцийн шилдэг хамгаалан тоглогчоор" нэрлэгдэж байв.
Жон Хенсон нуруулаг тоглогч тул ерөнхийдөө хамгаалалтын байрлалд түлхүү тоглодог довтлогч.
Холбоос
Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хүчний довтлогч Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Милуоки Бакс багийн тоглогч Ангилал:Америкчууд Ангилал:1990 онд төрсөн
Бурунди
Бурунди, албан ёсоор Бүгд Найрамдах Бурунди Улс нь Дорнод Африкт орших жижиг улс бөгөөд хойд талаар Руанда, зүүн ба өмнөд тал нь Танзани, баруун талаар Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улстай тус тус хиллэнэ. Мөн нутгийн баруун хэсгийн хилийн заагт цэнгэг уст нуур Танганьика оршдог. Газар нутгийн эзлэх нийт хэмжээ нь ердөө 28,000 км² бөгөөд 8,303,000 хүн амтай. Нийслэл хот нь Гитега юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Африкийн орон Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон Ангилал:Далайд гарцгүй орон Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Цэвээний Энэбиш
Цэвээний Энэбиш нь Ховд аймгийн Буянт сумын харъяат, Үндэсний бөх ийн аймгийн арслан цолтой бөх
Асуд
Асуд аймаг бол Монголын нэгэн овог аймаг юм. Асудын өвөг дээдэс нь Алан нар болно. XIII зууны үед Алан нарын зарим хэсгийг Монголд авчран суулгасанаар Асуд аймаг бүрэлдэн бий болжээ. Одоо үед Асуд нар Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд суудаг.
Гарал үүсэл
Асуд нарын өвөг дээдэс Аланчууд Кавказын нурууны хойд талын нутагт амьдардаг байжээ. Бат ханы байлдан дагуулалтын үед Аланчууд Монголын захиргаанд орсон байна. Олзлогдсон Аланчуудыг Монгол руу илгээж, цэрэг, аж ахуйн ажил хийлгэх болжээ. Улмаар эдгээр Аланчууд нь Монголчуудтай цус холилдож, Асуд хэмээх аймгийг бүрдүүлжээ. Кавказын нуруунд үлдсэн Аланчууд нь улмаар Осетчуудын өвөг дээдэс болжээ.
Нэрний тухайд
Монголчууд Аланчуудыг Ас хэмээн нэрлэдэг байжээ. Ас гэдэг нь араб хэлээр Аланчуудыг нэрлэсэн нэр юм. Асууд хэмээх нь Ас гэдгийн олон тоог заасан үг юм.
XIII-XIV зууны үед
XIII зууны сүүл үед Асуд нь монголын олон газарт дайн хийж байх үед байлдах тулалдах нь монгол цэргээс дутахгүй, зарим үед илүү байсан учраас Юань улсын үед их хааны хишигтэн цэрэг, орон нутгийн түмт, мянгат цэргийн албанд хуваарилсанаар монгол хаад ноёдын цэргийн гол хүчийг бүрдүүлж байсан. Юань улсад хаан суурийг булаацалдах дотоодын тэмцэл гарах бүрд асуд цэргийн мянгатууд ихээхэн үүрэгтэй оролцож эхэлсэн нь тус улсын шилдэг цэргээр тооцогдож эхэлсэн. Энэ ч монголын төрийн тавцанд байр сууриа эзлэхэд төрд шууд нөлөөлсөн.
1368 онд Юань улсын засаглал Хятадад унасаны дараах хорь гаруй жилд өрнөсөн дайнд Монгол цэргийн сүр хүч бууран доройтох үед Асуд ноёд өөрсдийн цэргийн хүчинд дулдуйдаж, алтан ургийн ноёдоос хэн нэгнийг хаан сууринд өргөмжлөн өөсийн дураар монголын төрд шууд нөлөөлж эхэлжээ.
XVI-XVIII зууны үед
XVI зууны эхээр Асудыг Батмөнх Даян хааны хөвүүн Арболд тайжд өмч болгон өгсөн ч, Арболд тайжийн хоёр хөвүүн албат ардаа булаалдаж самуун дэгдээснээс болж тэдэнд захирагдаж асан Асуд, Юншээбүү аймгийг Барсболд жононгийн отгон хөвүүн Бодидара отгон ноёнд шилжүүлэн өгсөн. 16-р зууны дундаас 17 дугаар зууны эхэн үед Бодидара ноёны нутаг нь одоогийн Жанчхүү, Сюаньхуа орчмоор нутаглаж байсан. 1636 онд Манжид дагаар орсон.
XIX зууны үед
XIX зууны үед өвөр Монголд Хятад, Япон, Англи, Франц, АНУ, Орос зэрэг гадаадын улсуудын нөлөө хүчтэй болжээ. Ялангуъяа Хятад тариачид олноороо өвөр Монголд орж ирж суух болов. Манжийн "Шинэ засгийн бодлого" явагдах болсноос хойш энэ явдал улам эрчимжив. Энэ явдлын эсрэг өвөр Монголчууд олон удаа бослого гаргаж байжээ. Асудууд ч мөн бослого гаргаж байв.
Одоо үед
Ангилал:Монгол овог аймаг
Зүүн Өмнөд Ази
Зүүн Өмнөд Ази гэдэг нь газар зүйн байрлал болон соёлын харилцааг харгалзан Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын тодорхойлсон Ази тивийн нэг бүс юм. Газар нутгийн байршлаар энэ бүс нутгыг Эх газрын (Энэтхэг-Хятадын хойг дахь Вьетнам, Камбож, Лаос, баруун Малайз, Мьянмар, Тайланд улсууд, Энэтхэгийн Андаманы арлууд), тэнгисийн (Малайн олтриг дахь Бруней, Зүүн Тимор, Индонез. зүүн Малайз, Филиппин улсууд, Австралийн Зул Сар арал) хэмээн хоёр дэд бүсд хуваан үзэж болно.
Зүүн өмнөд Азийн 10 орнууд улс төр, эдийн засаг, соёлын "АСЕАН" (ASEAN) гэж олон улсын байгууллагыг Бангкокт 1967 онд үүсгэн байгуулж 1976 онд баталгаажуулсан байна.
Газар зүй
Зүүн өмнөд Азийн бүс нутгийг үндсэн хоёр дэд бүс нутагт хуваан авч үздэг.
ЗӨА нь үндсэндээ Еврази эх газрыг Австрали тивтэй холбож буй мэт цуварсан хэлбэртэй байдаг бөгөөд Номхон болон Энэтхэгийн далайн зааг болдог онцлогтой. Далайн гол зам дээрх газар зүйн таатай байрлал, байгалийн баялагийн их нөөцтэй болон байгаль цаг агаарын нэн таатай орчин зэрэг нь анхнаасаа том улс гүрнүүдийн сонирхлыг татаж ирсэн. Иймээс ч Тайландаас (Английн Энэтхэг, Францын Энэтхэг-хятадын бүс нутгийн албан бус хилийн зааг бүс нутаг болж байсан) бусад бүс нутгийн бүх орнууд гаднын түрэмгийлэлд автаж колоничлогдож байсан түүхтэй.
Бүс нутгийн хүн ам
2017 оны мэдээллээр энэ бүс нутагт 600 сая орчим хүн амьдарч байна. Тус бүс нутгийн хамгийн олон хүн амтай орон бол 255 орчим сая оршин суугчтай Индонез улс, харин тухайн бүс нутгийн хамгийн цөөн хүн амтай орон бол 402 мянган хүн амтай Бруней юм. Бүс нутагт 500 гаруй үндэстэн ястан аж төрдөг бөгөөд ихэнх нь хятад, малай, тай үндэстэн байдаг. Бүс нутгийн хүн амын өсөлт дунджаар 2,2 % байдагч энэ үзүүлэлт харилцан адилгүй байдаг тул зарим газар 30 % хүрдэг байна.
Бүс нутгийн саятан хотууд: Жакарта (10,2 сая), Манила (9,6 сая), Бангкок (8,2 сая), Янгон (Рангун-5,2 сая), Хошимин (хуучин Сайгон, 6,3 сая), Сингапур (5.6 сая), Ханой (3,7 сая), Сурабая (3,2 сая), Бандунг (2,8 сая), Куала Лумпур (1,6 сая), Пномпень (1,5 сая).
ЗӨА-ийн орнуудад хөдөлмөр эрхэлдэг 220 сая хүний 53 % хөдөө аж ахуй, 16 % аж үйлдвэрт үлдсэн 31 % үйлчилгээний салбарт ажилдаг байна. Бүс нутгийн нийт хүн амын 60 % орчим нь хөдөө орон нутагт амьдардаг бөгөөд сүүлийн жилүүдэд томоохон хот суурин газрууд бий болж буйгаас хотын оршин суугчдын тоо жилээс жилд нэмэгдэх хандлагатай байна.
Шашин шүтлэг
Эдгээр онуудын иргэд Лалын буюу Исламын, Бурханы шашин, Загалмайтны буюу христийн, индуизм зэрэг шашин шүтдэг.
Эшлэл
Ангилал:Азийн бүсчлэл
Дэлхийн хоёрдугаар дайн
Дэлхийн хоёрдугаар дайн, нь 1939 - 1945 үргэлжилсэн энэхүү дайн нь дэлхий дахины томоохон зөрчил байсан бөгөөд хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн аймшигт дайн байсан билээ. Төд удалгүй дэлхийн агуу хүчнүүдийг хуримтлуулсан энэ дайнд улс оронууд 2 хэсэгт хуваагдсан нь Холбоотнууд болон Тэнхлэгийнхэн байлаа. Энэхүү дайнд 61 улс орон, дэлхийн хүн амын 80% шахам оролцож, 110 сая гаруй хүн цэргийн албанд татагджээ. Нийт 60-аас илүү сая хүн амь үрэгдсэний ихэнхи нь энгийн иргэд байсан ба нийт хүн амын 2.5% нь байжээ .Энэ дайн нь 1939 оны 9-р сарын 1-нд Герман улс Польш руу довтолсноор эхэлсэн юм. Герман улсын дайн зарласаныг илтгэх дараагийн үйлдэл нь Франц болон Их Британи,түүний холбоотон улсууд руу довтолсон явдал байв. Энэ бүхний шалтгаан нь Европд агуу том улс байгуулах байсан ба 1939 оны сүүлээс 1941 оны эхэн үе хүртэл хийсэн дайн тулаандаа Европийн ихэнх нутгийг эзэлж чадаад байсан юм. Хэдий тийм боловч Их Британи болон түүний холбоотон улсууд Тэнхлэгийнхэнтэй тэмцэх гол хүч болж Өмнөд Африкд хүчтэй тулаан хийсээр байв.1941 оны 6 сард Европын Тэнхлэгийн улсууд ЗХУ руу довтолсоноор,дайнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж хэлж болох ЗХУ-ыг татан оруулсан хэрэг байсан юм. 1941 оны 12 сард Япон улс Номхон Далайд орших АНУ болон Европийн харьяа руу дайрсанаар,хурдан хугацаанд тэр хэсгийн газар нутгийг ихээр нь эзэлж чадсан байна. Тэнхлэгийнхэн газар нутаг эзэлж урагшлах байдал нь 1942 онд, Япон улсын удаа дараа хүлээсэн далай дээрх тулаан, Европын Тэнхлэгийн улсуудын Өмнөд Африкт хүлээсэн ялагдлаас болон Сталинград дахь тулаанаас болж зогссон юм.1943 онд Герман улсын Зүүн Европд хүлээсэн ялагдал, Холбоотнуудын Фашист Итали руу довтолсон довтолгоо болон АНУ-ын Номхон Далайд байгуулсан ялалтаас болж Тэнхлэгийн улсууд санаачлагаа алдаж, бүх фронтоо татах санаачлага барьж эхэлсэн юм.1944 онд ЗХУ, Герман болон түүний холбоотон улсуудад алдсан газар нутагаа эргүүлэн авч байхад Өрнөд Холбоотнууд Франц улсыг чөлөөлж байв.Европд энэ дайн нь Берлинийг ЗХУ ын мөн Польш улсын цэргүүд эзэлж авснаар Герман улсын болзолгүй бууж өгснөөр 1945 оны 5 сарын 8-нд дууссан юм. Харин Ази-д Япон улс АНУ-ын довтолгооноор усан флотоо алдсаны дараа 1945 оны 8-р сарын 15-нд үг дуугүй бууж өгөх саналыг хүлээн зөвшөөрснөөр дайн дууссан байна.
Дайны өмнөх нөхцөл байдал
Дэлхийн нэгдүгээр дайнд ялагдсан Германы эзэнт гүрэн Версалийн гэрээнд гарын үсэг зурсан байв. Энэ гэрээгээр Герман нь нэлээд хэмжээний газар нутгаа алдаж, ихээхэн хэмжээний төлбөр төлсөн ба дээр нь хязгаарлагдмал армитай байх үүрэг хүлээсэн байна. 1917 онд Орост гарсан хувьсгалаар Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс бий болж, удалгүй Сталины удирдлагад оров. Италид, Бенито Муссолини төрийн эрхэнд гарсан ба "Шинэ Ромын эзэнт гүрнийг байгуулна" гэж тунхаглав. Хятадад Гоминдан Хятадын Коммунист намтай нэгдэн тус улсад ноёрхож байсан жижиг цэргийн эрхтнүүдтэй байлдаж байсан боловч, удалгүй хоёр холбоотон хоорондоо дайтаж эхэлжээ. 1931 оноос Японы эзэнт гүрний милитаристууд иргэний дайнд нэрвэгдсэн Хятадад хяналтаа тогтоож эхлэв.
thumb|left|Германы явган цэргүүд, 1935
Адольф Хитлер тэргүүтэй Нацист нам 1933 онд Германы төрийн эрхэнд гарч Герман улсыг зэвсэглэж эхэлсэн байна. Франц, Их Британи, Итали зэрэг улсууд Германы энэхүү үйлдэлд ихээхэн түгшсэн ба 1935 онд Франц-Италийн Германы эсрэг холбоотон болох хэлэлцээр байгуулагдсан байна. Уг хэлэлцээрээр Итали нь Этиопт хяналтаа тогтоох эрхтэй болжээ. Энэ үед Герман Версалийн гэрээнээс татгалзаж байгаагаа мэдэгдэв. Германы эсрэг Их Британи, Франц, Итали хамтран Стресагийн гэрээг байгуулав. ЗХУ ба Францын хамтарсан гэрээг бас энэ үед байгуулсан байна.
Энэ үед Үндэстнүүдийн Лиг тодорхой үүрэг гүйцэтгэж чадаагүй байна. 1935 оны 6 сард Их Британи Герман хоёр усан цэргийн флотын хэмжээг харилцан тохирсон гэрээ байгуулав. 1935 оны 8 сард АНУ Европ ба Азид болж буй үйл явдалд төвийг сахих байр суурьтай байгаагаа зарлав. 10-р сард Итали Этопийг эзлэж, мөн Герман Австрийг эзлэх санаархалд тавьсан хоригоо цуцлав.
1936 оны 3-р сараар Хитлер Версалийн гэрээнээс албан ёсоор гарлаа. Үүнд Европийн улсууд хориг тавьж чадсангүй. Испанид иргэний дайн эхлэхэд Герман ба Итали нь Франциско Франкогийн Испанийн националистуудыг дэмжсэн ба нөгөө талд нь Зөвлөлтүүдийн дэмжлэг бүхий Испани Бүгд Найрамдахчууд байсан байна. Хоёр талууд энэ дайнаар шинэ зэвсэг, дайны тактикаа туршжээ. 1939 оны эхээр Франкогийн тал дайнд ялж Испанийн иргэний дайн дуусав.
1939 оны 10 сард Герман, Итали хоёр "Ром-Берлинийн тэнхлэг" гэсэн холбоо байгуулав. Нэг сарын дараа Герман ба Японы хооронд ЗХУ-ын эсрэг буюу коммунизмын эсрэг хандсан "Коминтерний эсрэг гэрээ" байгуулж, жилийн дараа энэ гэрээнд Итали мөн нэгдсэн байна. Хятадад Гоминдан ба Коммунист намууд галаа зогсоон Японы эсрэг нэгдсэн фронт байгуулах боллоо.
1939 оны 8-р сард Зөвлөлт, Герман хоёр Европыг хуваан авах Молотов-Риббентропын гэрээг /нууц хавсралттай/ байгуулж Баруун Польш, Литва улсыг Германы мэдэлд, Зүүн Польш, Молдав, Финланд, Эстони, Латви улсыг Зөвлөлтийн мэдэлд байхаар тохиролцжээ.
Үүнээс үүдэлтэйгээр 1939 онд Баруун Европын сонинд Хитлер, Сталин хоёрыг найз болгон дүрсэлсэн шог зураг нийтлэгджээ.
Цаг хугацаа
Энэ дайн нь 1939 оны 9 дүгээр сарын 1-нд Герман улс Польш руу довтолсоноор эхэлсэн ба 2 хоногийн дараа Франц болон Их Британи улсууд Германид дайн зарласан юм. Германы довтолгоотой зэрэгцэн Зөвлөлт тохиролцсон ёсоороо Польшийг зүүн талаас нь довтолж эзэлжээ. Польшийн "Катын" уран сайхны кинонд герман, зөвлөлтийн офицерууд тун дотно, нөхөрсөг харьцаатай байгаа тухай гаргасан байдаг. "Катын" кино 25-р суваг тв-р монгол хэлээр орчуулагдан гарчээ.
Дайны эхлэлийн өөр нэг он тоолол нь бол 1937 оны 7 дугаар сарын 7-нд эхэлсэн Хятад-японы хоёрдугаар дайны дайн билээ. Бусдаараа Их Британиы түүхч А.Ж.П.Тайлорын дэвшүүлсэн санааг дагадаг бөгөөд тэр нь Зүүн Азид өрнөж байсан Хятад-японы хоёрдугаар дайн болон Европд өрнөж байсан Европ, түүний колони орнуудын хоорондох Европын Хоёрдугаар дайн нэгдсэн гэх явдал юм. Хоёр дайн 1941 онд нэгдсэнээр дэлхий дахины нэгэн томоохон зөрчил болсон бөгөөд дайн 1945 он хүртэл үргэлжилсэн билээ. Дайн дууссан хугацааг дэлхий дахинд тогтсон хугацаа байддаггүй. 1945 оны 9 сарын 2 нь буюу Японы албан ёсоор бууж өгсөн өдөр гэхээсээ илүү Номхон далайд Японыг ялсан 1945 оны 8 дугаар сарын 14-нд дайн дууссан гэж үздэг. Харин зарим Европын түүхчид 1945 оны 5 сарын 8 нд үг дуугүй бууж өгөх баримтанд Германы тал гарын үсэг зурснаар дууссан гэж үздэг байна. Хэдий тийм боловч Япон улстай найрамдалтай байх Олон улсын бичиг баримтанд 1951 он хүртэл гарын үсэг зураагүй байсан юм.
Европ дахь дайн
thumb|left|150px|Хитлер ба Муссолини 1939 оны 9 дүгээр сарын 1-нд, Адольф Хитлер ба Нацист намаар удирдуулсан Германчууд Дэлхийн нэгдүгээр дайнд алдсан газар нутгаа эргүүлж авах гэж ЗСБНХУ-тай байгуулсан нууц гэрээний дагуу Польш руу довтоллоо. ЗСБНХУ нь 9 сарын 17-нд энэ түрэмгийлэлд оролцож эхэлсэн юм]]. Үүний хариуд Их Британи, Австрали, Шинэ Зеланд, Франц есдүгээр сарын 3-нд Германд дайн зарласан юм. Өмнөд Африк (9 сарын 6-нд) ба Канад (9 сарын 10-нд) дээрх улсуудыг даган дайн зарлав. Герман нь Блицкриг буюу “цахилгаан дайн” гэдэг тактикийн дагуу Польшийг 5-хан долоо хоногийн дотор эзлэв. Зөвлөлтүүд мөн Польшийн тодорхой хэсгийг өөртөө нэгтгэсний дараа, Балтийн орнууд руу довтолсон байна. Өвлийн дайн буюу Финланд 4 сар тулалдсаны эцэст Москватай энхийн гэрээ байгуулав. 1940 оны дундуур ЗСБНХУ өөрийн эзэлсэн Балтын орнууддаа зөвлөлт маягийн дэглэм тогтоов. Герман 1940 онд Норвеги, Дани, Нидерланд, Бельги, Люксембург, Францыг, 1941 онд Югослав, Грекийг довтолж, түргэн хугацаанд маш олон ялалт байгуулсан юм. Эхлээд Италийн цэрэг, сүүлд нь Германий цэргүүд хойд Африкт байсан Британий цэргүүд рүү довтолжээ. 1941 оны зун гэхэд Герман нь Франц ба Баруун Европын ихэнх хэсгийг өөрийн эрх мэдэлдээ авсан байлаа. Харин Британийг Хатанх хааны агаарын цэргийн хүчин, Хатан хааны усан цэргийн флотын эсэргүүцлийн улмаас тийм амар дийлж чадсангүй.
Хитлер нь дараа нь 1941 оны 6 сарын 22-нд “Барбарос төлөвлөгөө”-ний дагуу Финланд, Румын, Унгар, Итали улсыг хамруулан гэнэтийн өргөн дайралтаар ЗСБНХУ-ыг довтлов. Зөвлөлтийн нутаг руу маш гүнзгий нэвтрэн орж, 1941 оны сүүлч гэхэд Москвад тулав. Зөвлөлтүүд Алс Дорнодоос буюу Манжго Зөвлөлтийн хил орчимд нөөцөлсөн цэргээ татан, сөрөг давшилтанд орж Москвагийн тулалдаанд ялалт байгуулж. Сталинградын тулаан (1942–1943)-д Германы 6 дугаар армийг буулгаж аван, Курскийн тулаанд Германчуудыг бут цохин, Ленинградын бүслэлтийг сэтлэж 1944 онд Минск болон Киевийн дэргэд Германы Өмнөд болон Төвийн бүлэг армийг бүслэн устгаж үнэмлэхүй ялалт байгуулав. Дараа нь Улаан Арми ухарч буй Вермахтийг Берлин хүртэл хөөн, Берлиний тулалдаанд яллаа. Яг энэ үед Хитлер газар доорх байрандаа 1945 оны 4 сарын 30-нд шинээр суусан эхнэр Эва Браунтайгаа хамт амиа хорлолоо.
Энэ үед барууны холбоотнууд хойд Африкийг 1940-өөс 1943 оны хугацаанд амжилттай хамгаалж, 1943 онд Италийн хагасыг эзлэж, 1944 онд Францын Нормандын эрэгт бууж Францыг чөлөөлөв. Барууны холбоотнууд Рейн мөрнийг гатлан, Германы баруун бүлэг армийг Рейны бүс нутагт бүслэлтэд оруулж Зөвлөлтийн цэрэгтэй Германий дундуур урсах Элба мөрөн дээр уулзав.
Европ дахь дайны туршид 6 сая еврейчүүд, цыганууд, славянууд, коммунистууд, ижил хүйстнүүд, тахир дутуу зэрэг хүмүүс Нацист Германы төрөөс зохион байгуулсан хядлагад өртөж амь насаа алджээ.
Ази Номхон далай дахь дайн
1937 оны 7 сарын 7-нд Японы эзэнт гүрэн Хятад руу довтоллоо. Австрали ба АНУ нь үүний хариуд Япон руу гаргах төмрийн экспортод хориг тавив. 1940 оны 9 сарын 27-нд Герман, Италитай 3 улсын гэрээнд гарын үсэг зурав. АНУ-тай хийх хэлэлцээр бүтэмжгүй болсон учраас, Япончууд 1941 оны 7 сарын 24-нд Энэтхэг-Хятадын хойг руу довтоллоо. Энэ нь АНУ, Их Британи, Нидерланд зэрэг улсуудыг Япон руу гаргах газрын тосны экспортоо хаахад хүргэлээ.
Япон нь бараг нэгэн зэрэг Америкийн усан цэргийн төв бааз байрлаж байсан Сувдан эрэг]], Тайланд, Их Британий эзэмшил болох Хонконг, Малайз руу халдлаа. Энэхүү халдлага нь барууны цагаар 1941 оны 12 сарын 7-нд болсон юм. Үүний маргааш АНУ-ын мэдэл дэх Филиппин рүү довтолж, амархан ялалт байгуулжээ. 12 сарын 11-нд Герман ба Итали 2 гүрэн АНУ-д дайн зарлалаа. 12 сарын 15-нд Япончууд Их Британи ба Нидерландын эзэмшлийн Бруней, Индонез, Малайзид халдлаа. Япончууд Сиам дахь баазаасаа тэр хавийн холбоотнуудын эзэмшил рүү довтолж эхэлсэн байна.
Зүүн Өмнөд Азид ба Номхон Далайд Япончууд маш их амжилт олсон. Бирмийн ихэнх, Холландын эзэмшил дэх Зүүн Өмнөд Ази, Австралийн Шинэ Гвиней, Британий Соломоны арлууд Японы хүчинд ялагдлаа.
Япончуудын дайралтыг Шүрэн тэнгисийн тулалдаанд зогсоож, тэдний усан цэргийн хүчинг Холбоотнууд ба Япончуудын хоорондох анхны тулаанд Шинэ Гвинейгээс буцаав. Үүнээс 1 сарын дараа Японы усан цэргийн флотыг Мидуэйн тулаанд бут цохив. Энэхүү тулалдаанд Япончууд Америкын усан онгоцны флоттой тулалдаж байх явцдаа 4 ширхэг нисэх онгоц хөөргөгч усан онгоцоо алдав (Америкчууд нэгийг алдсан). Газар дээр Япончууд Милний булангийн тулалдаанд ялагдаж, холбоотнууд Соломоны аралд цэргээ явуулах болсоны улмаас Гуадалканалын тулалдаанаас цэргүүдээ татаж авлаа. Холбоотнууд дараа нь Номхон далайг Япончуудаас чөлөөлөхийн тулд “Арлаас арал рүү үсрэх” тактик хэрэглэх болов. Дараа нь АНУ ба Австралийн хүчин төв номхон далай руу довтолж, тусгаарлахын өмнө нь Японы чухал бааз байрлаж байсан Рабаулыг тусгарлалаа. Япончууд 1944 онд Филиппины тэнгисийн тулалдаан, Лейтэгийн булангийн тулалдаан гэсэн том хэмжээний далайн тулалдаанд ялагдал амслаа. Холбоотнууд тэгээд эхлээд Мариана, дараа нь Филиппин зэрэг Японы эх нутаг хүртэлх газрууд руу довтолж, В-29 зэрэг бөмбөгдөлтийн онгоцыг хөөргөх боломжтой баазуудыг байгуулж эхлэв. 1945 онд Иво Жима, Окинава зэрэг чухал газрууд руу довтлов. Энэ хугацаанд холбоотнуудын шумбагч онгоцнууд бага багаар Япон руух түүхий эд, газрын тосны хангамжийг бөглөж байв.
1945 он буюу дайны сүүлийн жилд АНУ-ын агаарын цэргийн хүчин Японыг бөмбөгдөж эхлэв. 1945 оны 8 сарын 6-нд Америкчууд Хирошимад, 8 сарын 9-нд Нагасакид атомын бөмбөг дэлбэлж, 8 дугаар сарын 10-ны өдөр ЗХУ болон БНМАУ хамтран манжуур ба өвөрмонголыг чөлөөлөх ажиллагаа эхлэв, үүний эцэст 1945 оны 8 сарын 14-нд Япон улс албан ёсоор бууж өглөө.
БНМАУ-ын оролцоо
Дайны үед Монгол нь Хорлоогийн Чойбалсангийн коммунист засаглалд удирдуулж байсан бөгөөд ЗСБНХУ-тай маш нарийн холбоотой байв. Монголын арми Улаан Армитай олон удаа цуг байлдаж байсан. 1939 онд Хятадын хойд зүгт байрлаж байсан Японы цэргүүд Зүүн Монголд халдахад Монгол ба Японы хоорондох тулалдаан эхэлжээ. Үүний хариуд Зөвлөлтийн цэргийн жанжин Георгий Жуковаар удирдуулсан ЗСБНХУ ба БНМАУ-ын хамтарсан хүчин Японы эсрэг тэмцэлд Монголчууд өөрийн бүхий л бололцоогоороо оролцсоны илрэл нь энэ билээ.
Зөвлөлтийн ард түмний Аугаа их эх орны дайн эхэлсэн өдөр буюу 1941 оны зургадугаар сарын 22-нд БНМАУ-ын Бага хурал, Сайд нарын Зөвлөлийн тэргүүлэгчид, МАХН-ын Төв Хорооны тэргүүлэгчид хамтарсан тогтоол гаргаж, Зөвлөлт Холбоот Улсыг бүрэн дэмжиж: «Зөвлөлтийн ард түмэнтэй эвдэршгүй бат найрамдалтай манай эрх чөлөөг эрхэмлэгч, тусгаар тогтносон улсын бүх ард түмэн фашистын Герман ийнхүү итгэл эвдэн халдсаныг туйлаас буруушааж, зөвлөлт, монголын ард түмний найрамдлыг бүх талаар бэхжүүлэн, БНМАУ, ЗСБНХУ-ын хооронд 1936 оны гуравдугаар сарын 12-нд байгуулсан “Харилцан туслах тухай Гэрээ”-гээр хүлээсэн үүрэгтээ үнэнч байх болно» гэдгээ илэрхийлсэн юм. 1941 оны дундуур хуралдсан МАХН (МАН)-ын Төв Хорооны бүгд хурал: “фашистын Германыг эсэргүүцсэн Зөвлөлт Холбоот Улсын эх орны шударга их дайн нь нийт хүн төрөлхтний эрх чөлөөний төлөө, БНМАУ-ын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө дайн юм” гэж тэмдэглэсэн байдаг. “Фашистын Германитай эрэлхэгээр тэмцэж буй ЗСБНХУ-ын ард түмэнд бүх талаар туслах нь Монгол Улсын нэг гол зорилт юм, учир нь дэлхий дахины ард түмнийг боолчлохоор заналхийлсэн Хитлеризмийг ялахгүйгээр Монгол Улс цаашид эрх чөлөөтэй, амжилттай хөгжих боломжгүй” гэж бүгд хурлын шийдвэрт онцлон тэмдэглэжээ.
МАХН-(МАН)-ын Төв Хороо, Монгол Улсын Засгийн газрын шийдвэрээр байгуулсан тусгай комисст Улаан Армид туслах ажил зохион байгуулахыг даалгажээ. ЗХУ-д туслах санд ард, иргэд мөнгө, үнэт зүйлс, хүнсний бараа хуримтлуулах ажил орон даяар өрнүүлж, дулаан хувцас цуглуулж, дайчдад илгээх бэлэг бэлтгэж байлаа. Монгол Улсын хөдөлмөрчид «Бүхнийг фронтод, бүхнийг ялалтын төлөө» уриа дэвшүүлэв. Улаанбаатар хотын аж үйлдвэрийн комбинатын ажилчин, албан хаагчид, гар урлалын артелийн хамт олон ажлын өдөртөө 10 цагаар, амралтын өдрүүдээр бас илүү цагаар ажиллаж, фронтын дайчдад зориулсан дулаан хувцас, бусад эдлэл оёж бэлтгэж байжээ. Ерөнхий сайдын орлогч С.Лувсан тэргүүтэй тусгай комисст Улаан Армид зориулан зээр, гахайн мах бэлтгэх анчдын бригадыг орон нутагт зохион байгуулахад, анчид ангийн мах бэлтгэх төлөвлөгөөг байнга давуулан биелүүлж байжээ. Монголын эмэгтэйчүүд эрчүүдтэй мөр зэрэгцэн хөдөлмөрлөж байв. Олон аймагт эмэгтэйчүүд зөвлөлтийн дайчдад зориулан олон арван мянган цамц, дулаан хүрэм, бээлий, оймс нэхэж байв. Олон хүн сайн дураараа цусаа өгч, донор болж байлаа.
1941 оны аравдугаар сард Монголын хөдөлмөрчдөөс 15 мянган өвлийн иж бүрэн хувцас, 1.8 сая гаруй төгрөгийн үнэтэй гурван мянгаад илгээмж ачсан цуваа явуулжээ. ЗСБНХУ-ын улсын банк руу 587 мянган төгрөг бэлнээр гуйвуулжээ. Энэ нь Октябрийн хувьсгалын 24 жилийн ойд зориулсан тусламжийн эхний цуваа байв. 1942 оны гуравдугаар сард Монгол Улсын Засгийн газар Улаан Армид зориулсан агт морьдыг малчин ардуудаас улсаас жич тогтоосон үнээр худалдаж авах тогтоол гаргав.
Монгол Улсын Засгийн газар танкийн цуваа байгуулахад хөрөнгө хуримтлуулах тухай шийдвэрийг Монгол Улсын Бага хурлаас 1942 оны нэгдүгээр сарын 16-нд гаргажээ. Хөрөнгө хуримтлуулах хөдөлгөөн өрнүүлсний үр дүнд Монгол Улсын Засгийн газар, Монголын ард түмний өмнөөс 1942 оны хоёрдугаар сарын 10-ны өдөр ЗХУ-ын Внешторгбанк руу 2.5 сая төгрөг, 100 мянган америк доллар, 300 кг алт гуйвуулсан нь 3 815 725 рубльтэй тэнцэх мөнгө байв. Үүгээр Дэлхийн Хоёрдугаар дайны үеийн домогт танкаар шалгарсан Т-34 гэдэг 32 танк, Т-70 гэдэг 21 танкаас бүрдсэн цувааг худалдан авсныг маршал Х.Чойбалсан тэргүүтэй Монголын ард түмний төлөөлөгчид 1943 оны нэгдүгээр сарын 12-нд ЗСБНХУ-ын Москва орчмын Наро-Фоминск өртөөн дээр зөвлөлтийн Улаан Армийн 112 дугаар бригадын дайчдад гардуулан өгч, «Хувьсгалт Монгол» гэсэн хүндэт нэр олгосон юм.
Танк бүрийн цамхаг дээр оросоор “Хувьсгалт Монгол” гэснээс гадна бас яг хэний хөрөнгөөр тухайн танкийг бэлэглэж байгааг бичсэн байв. Тухайлбал, 32 ширхэг Т-34 танкны цамхаг дээр тус бүр: Төв, Баянхонгор, Жавхлант, Дорноговь, Өмнөговь, Дундговь, Говь-Алтай, Баян-Өлгий, Хөвсгөл, Өвөрхангай, Дорнод, Сэлэнгэ, Булган, Архангай, Завхан, Увс, Ховд, Хэнтий аймгийн ардуудаас, “Улаанбаатарын хөдөлмөрчдөөс”, “Сүхбаатар”, “Маршал Чойбалсан”, “МХЗЭ-ийн гишүүдээс”, “МАХАрмийн цэрэг, дарга нараас”, “Чойбалсангийн нэрэмжит АҮК-ын ажилтан, ажилчдаас”, “БНМАУ-ын хилчдээс”, “БНМАУ-ын журамт цэргээс”, “БНМАУ-д оршин суугаа зөвлөлтийн иргэдээс”, “БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлөөс”, “МАХН-ын Төв Хорооноос”, “БНМАУ-ын Бага хурлааас”, “Бумцэндээс (БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга)”, “Хатанбаатар Магсаржаваас”; 21 ширхэг Т-70 танкны цамхаг дээр тус бүр: “БНМАУ-ын ардын гэгээрлийн ажилтнуудаас”, “БНМАУ-ын нүүрсний уурхайчдаас”, “БНМАУ-ын САА-н ажилчдаас”, “БНМАУ-ын пионер, сурагчдаас”, “Монголын эмэгтэйчүүдээс”, “БНМАУ-д оршин суугаа зөвлөлтийн эмэгтэйчүүдээс”, “Монголын чекистээс”, “Ардаас”, “БНМАУ-ын үйлдвэрчний эвлэлүүдээс”, “БНМАУ-ын эмнэлгийн ажилтнуудаас”, “БНМАУ-ын сэхээтнүүдээс”, “БНМАУ-ын партизануудаас”, “БНМАУ-ын аж үйлдвэрлэлийн хоршоологчдоос”, “Монголын Хоршоодын холбооноос”, “БНМАУ-ын урлагийн ажилтнуудаас”, “БНМАУ-д оршин суугаа хятад иргэдээс” гэж бичсэн байв. Эдгээр танкнаас гадна 237 вагоноор хүргэсэн 1000 т мах, 90 т цөцгийн тос, 80 т хиам, 150 т чихэр, боов, 30000 ш богино нэхий дээл, 30000 хос эсгий гутал, 30000 ш үстэй хүрэм бэлэглэжээ.
1943 оны дөрөвдүгээр сар гэхэд Монголоос 25.3 сая гаруй төгрөгийн үнэтэй хүнсний бараа, хувцас ачсан найман цуваа илгээжээ. 1943 онд Монгол Улсын Бага хурал, Засгийн газрын шийдвэрээр «Монгол ард» нисэх онгоцны эскадриль худалдаж авах хөрөнгө хуримтлуулах ажил зохион байгуулав. 1943 оны долдугаар сард ЗСБНХУ-ын Сангийн ардын комиссариатын дансанд хоёр сая төгрөг гуйвуулжээ. 1943 оны есдүгээр сарын 25-нд Смоленск мужийн Вязовая өртөөний хээрийн нисэх буудалд сөнөөгч нисэх онгоцны 322 дугаар дивизийн гвардийн хоёрдугаар хороонд 12 ширхэг цоо шинэ “Ла-5ФН” сөнөөгч онгоцноос бүрдсэн «Монгол ард» эскадрилийг хүлээлгэн өгөх ёслол болов. Монгол Улс эдгээр танкийн цуваа болон эскадрилийг дайн дуустал эд материал, хүнсээр хангаж байв.
1945 оны эхээр ЗСБНХУ руу бэлэг ачсан 127 вагоноос бүрдсэн цуваа илгээжээ.1941-1945 онд Монгол Улсын Засгийн газар Улаан Армид туслах сангийн хэрэгцээнд хөрөнгө хуримтлуулах зорилгоор нийтдээ 80 сая төгрөгийн үнэтэй «Улсын батлан хамгаалалт» нэртэй улсын тусгай хонжворт сугалааг дөрвөн удаа гаргажээ. Хүмүүс хувийн хадгаламжаасаа тусламжийн санд мөнгөө хандивласаар байв. Монгол Улс зэвсэгт хүчнээ бэхжүүлэх нь тусламжийн өөр нэг чиглэл байв. Цэргийн тоо байнга нэмэгдэж, дайны эцэс гэхэд гурав дахин нэмэгдэж, Монгол Улс улсын төсвийнхөө зарлагын 48,5 хувийг цэрэг армидаа зарцуулж байлаа.
Дайны жилүүдэд хоёр улсын хоорондын худалдаа зогсоогүй бөгөөд Монголоос ЗХУ-д жил бүр дунджаар140 мянга гаруй үхэр, 1 сая шахам хонь, ямаа, 170 мянган ширхэг үхрийн арьс шир, их хэмжээний гянт болд нийлүүлж, оронд нь бензин, шатахуун, гурил, цай,даавуу, хувцасавч байв. Харин Монгол Улсын Засгийн газар дайны жилүүдэд ЗСБНХУ-аас бараа импортлохоо эрс багасгаж, хөнгөн үйлдвэрийн зарим төрлийн барааг өөрсдөө үйлдвэрлэж байв.
Дайны турш ЗХУ-д үзүүлж байсан АНУ-ынлэнд-лизийн ихээхэн тусламжийн зэрэгцээ монголчуудын илгээсэн тусламжийн бараа бүтээгдэхүүн хэмжээгээрээ дутахааргүй их байсан юм. Тухайлбал, бүхий л дайны турш 120 гаруй сая хүн амтай АНУ-аас ЗХУ-д 665 мянган тонн нөөшилсөн мах, 54 мянган тн ноос нийлүүлсэн байхад, 800 мянган хүн амтай жижигхэн Монгол Улс энэ хугацаанд 500 мянган тн мах, 64 мянган тн ноос нийлүүлжээ. Дээр нь дайны турш Монголоос ЗСБНХУ-д нийлүүлсэн 500 мянга гаруй агт морь фронт дээр машинаас дутахгүй, заримдаа машин явахааргүй хүнд нөхцөлд зүтгэж ялалтыг ойртуулсан билээ. Фашистын Германыг ялахад Оросын зэс, Америкийн дарь, зөвхөн Монголын гянт болдыг нийлүүлж хийсэн хуяг нэвтлэх сумыг үйлдвэрлэж байв.
Дайны дараа
Дайн дуусахаас өмнө ЗХУ ба Холбоотнууд Дэлхийг шинээр таллан хувааж, өөрсдийн нөлөөллийн бүсээ тогтоосон байна. Европ тив коммунист ба капиталист болон хуваагдаж, Германыг хоёр тусдаа улс болгов. Азид АНУ нь Япон ба Японы эзэсшилд байсан Номхон далайн бүс нутагт хяналтаа тогтоож, ЗХУ Сахалин ба Курилын арлуудыг өөртөө нэгтгэв. Японы хараанд байсан Солонгосыг хоёр хуваалаа. Мөн АНУ толгойлсон цэргийн эвсэл болох НАТО, ЗХУ-ын толгойлсон Варшавын гэрээ байгуулагдаж, Хүйтэн дайн эхэлжээ.
Хятадын эх газарт Хятадын Коммунистууд ноёрхолоо тогтоож, БНХАУ-г байгуулав. Тайваны арал дээр Гоминдан намынхан Бүгд Найрамдах Хятад Улсыг байгуулав. Грект иргэний дайн дэгдэж, коммунистууд ялагдан Хааны арми ялалт байгуулав. Эдгээр дайн дөнгөж дууссаны дараа Солонгосын хойг дээр дайн эхлэв.
Эдгээр дайнуудын дараагаар колонийн дэглэм задарч, улс орнууд тусгаар тогтнож эхлэв.
Эдийн засаг дэлхийн бүс нутгуудад харилцан адилгүй сэргэсэн байна. Баруун Германы эдийн засаг 1950 он гэхэд дайны өмнөх төвшнөөс хоёр дахин өндөр болов. Итали мөн богино хугацаанд сэргэж, тогтворжлоо. Их Британийнх дайны дараа нилээдгүй хугацаанд сэргээгүй байна. Францынх богино хугацаанд сэргэж, орчин үежжээ. ЗХУ эдийн засаг дайны дараа маш богино хугацаанд эрчимтэй нэмэгдсэн байна. Азид Японы эдийн засаг эрчимжин, 1980 он гэхэд Дэлхийн хүчирхэг эдийн засаг болон хувирсан байна. Хятад 1953 онд дайны өмнөх төвшинд хүрсэн байна. Дайны төгсгөлд АНУ нь Дэлхийн аж үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүний талыг үйлдвэрлэдэг байсан ч, 1970 он гэхэд аажим энэ байдлаа алдаж эхэлжээ.
Хор уршиг, нөлөө
thumb|Хорих лагерийн хоригдлууд. Австри, 1945 Энэхүү дайнд 60 сая хүн үрэгдсэний 20 сая нь цэрэг, 40 сая нь энгийн иргэд байв. ЗХУ 27 сая орчим хүнээ алдсан нь тус дайнд үрэгдэгсдийн тал нь болжээ. Нийт хүний хохирлын 85% нь Холбоотнуудад (ихэнхи нь ЗХУ ба Хятад), 15% нь Тэнхлэгийнхэнд ноогдоно. Хорих лагерт 6 сая хүн нас барсан гэдэг нь тодорхой бус болно. , 1.5 сая хүн бөмбөгдөлтөнд, Европт 7 сая, Хятадад 7.5 сая хүн бусад шалтгаанаар нас баржээ.
Европ ба Азийн маш их нутаг сүйрч, сэргээн босгоход маш олон жил шаардсан ба өнөөг хүртэл үргэлжилсэн улс төр, нийгэм, эдийн засаг ба технологийн хор хөнөөл, томоохон дэвшлийг үүсгэсэн байна.
Холбоотнууд
Он сар өдөр нь дайн зарласан өдөр болно.
Он сар өдөр нь Герман, Итали, Япон франц 4 улсын гэрээнд гарын үсэг зурсан огноо болно.
Эшлэл
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл  Ангилал:20-р зууны Германы түүx Ангилал:20-р зууны дайн Ангилал:Нэгдсэн Улсын дайн Ангилал:Францын дайн Ангилал:1939 оны зөрчилдөөн Ангилал:1940 оны зөрчилдөөн Ангилал:1941 оны зөрчилдөөн Ангилал:1942 оны зөрчилдөөн Ангилал:1943 оны зөрчилдөөн Ангилал:1944 оны зөрчилдөөн Ангилал:1945 оны зөрчилдөөн
Зүйл
Зүйл хэмээх нэр томьёо нь тухайн амьтан, ургамлын төрөл янзыг илэрхийлэх биологийн ангиллын эцсийн нэгж. Нэг ижил бүх амьтан ургамал нэг зүйлд хамаарагдана. Жишээлбэл бүх саарал чоно Canis lupus хэмээх нэг зүйлийн амьтан бол хүн Homo sapiens гэсэн өөр зүйл амьтан мөн. Зүйлчлэн хуваахын нэг чухал үндэс нь хүнээс хүн, шонхроос шонхор төрж, үрждэг тул өөр хоорондоо чөлөөтэй үржилд орох боломжтой хэсэг бүлэг амьд биесийг нэг зүйлд хамаарч байгаа бодьгал амьтад гэнэ. Хэдий энгийн ч гэлээ зүйл хэмээх шинжлэх ухааны нэршлийг энгийн хүн яг таг тодорхойлж ойлгоход хэцүү, нилээд хийсвэр утгатай. Учир нь зүйл хэмээх үг нь монгол хэлнээ олон янзын салаа утгатай байдаг. Англи хэлний зүйл хэмээх үг ч адил олон салаа утгатай.
Зүйл бол тухайлсан нэгэн амьд биет, жишээлбэл саарал чоно нэг зүйл бол түүнтэй төстэй боловч яг ижил биш жакал бас нэгэн тусдаа зүйл болох боловч хоёул хамтдаа нэгэн ижил төрөлд багтана. Цаашлаад бүх төрлийн чоноос гадна бүх төрлийн үнэгийг багтаасан нэг овогт багтах ба уг нийтлэг овгийг Нохойнхон хэмээдэг. Энэ мэтчилэн бүх махан идэштэн амьтдыг багтаасан Махан идэштний багт хамаарна. Махан идэштний баг нь бүх сүүгээр бойжигч амьтдыг багтаасан Хөхтний анги, хөхтний анги нь бүх сээр нуруу буюу хөвчтэй амтадыг багаасан хөвчтөний хүрээнд хамаардаг. Хөвчтөний хүрээ нь амьтны аймагт харьяалагддаг. Амьтны аймаг нь ургамлын аймаг болон бусад аймгуудтай нийлж нийт амьд биесийг бүрдүүлнэ. Энэ мэтчилэн бүх амьд биес зүйлээс эхлэн бүлэглэн хуваагддаг.
Жишээ
Жишээ болгож Хүнийг авч үзье:
Зүйл хэмээх англи үгэнд орсон түүхэн өөрчлөлтүүд
Зүйл гэдэг бодитой орших буй ойлголт уу, эсвэл зүгээр хүн хүчээр тулгаж тавьсан нэр хаяг уу гэдэг дээр удаан хугацааны туршид нэг шийдэлд хүрээгүй билээ. Зүйлүүдийн хооронд бодитой ялгаа бий гэж үздэг хэсэг зүйл гэдэг "юм" ямар болох, мөн ямар үйлдэл хийдгийг заадаг. Тэд гадна талаасаа ижилхэн харагддаг, тэд өөр хоорондоо эвцэлдэн үрждэг, мөн гарсан үр төл нь мэдээжээр ижил зүйлийн амьтан байдаг.
Эдгээртэй эсрэгцүүлж болох олон гажилт байдаг. Бусад зүйлийн дотор аажмаар уусан алга болдог зүйл байдаг ба ийм зүйлүүд тархцын хүрээ давхцаж байгаа хэсгээрээ өөр хоорондоо үржилд ордог. Нөгөө талаар гадаад байдлаараа ямар ч ялгаагүй мэт харагддаг зүйлүүд хоорондоо огт эвцэлдэн үржиж чадахгүй тохиолдол байдаг.
Зүйлийн тухай үзэл баримтлалд томоохон өөрчлөлтийг Чарлз Дарвин эволюцын үзлээрээ гаргаж ирсэн. Өөр нэгэн дэвшлийг Эрнест Майер популяци хоорондын үржүүлгээрээ тодорхойлсон биологийн зүйлийн үзэл баримтлалаараа гаргаж тавьжээ. Түүнийхээр бол зүйлүүд бодитой бөгөөд ангилал зүйчдийн хувийн бодлоос хамаарахгүй гэжээ. Зүйлийн үүслийг тайлбарласан түүний тайлбар нь нэгэн цагт хоорондоо чөлөөтэй эвцэлдэн үржиж байсан популяцын хоорондох газарзүйн тусгаарлалт байсан юм.
Лавлах
Ангилал:Таксономи Ангилал:Эволюци
Оймс
Оймс гэдэг нь хөлийн тавхайг бүрхэх зориулалттай, уут хэлбэртэй, даавуу зэргээр хийсэн хувцас юм.
Ерөнхий ойлголт
Оймс нь гутал ба нүцгэн хөл хоёрын хоорондох зөөлрүүлэгч болохын зэрэгцээ хөлийг дулаан байлгах, хөлсийг шингээн, хатаахаас гадна хөлийн арьсыг хамгаалах үүрэгтэй.
Оймсны урт нь шагай хүртэл бүрхэхээс авахуулаад өвдөгнөөс дээш хэсэг хүртэл бүрхэх зэрэг янз бүр байдаг.
Ерөнхийдөө хөлийн 5 хурууг бүхэлд нь нэг салаанд багтаадаг ч 5 хуруутай оймс бас бий.
Хөвөн, ноос, нейлон зэрэг материалаар хийгддэг.
Мөн үзэх
Ангилал:Хувцас
Грег Драммонд
Грег Драммонд (Greg Drummond, 1989 оны хоёрдугаар сарын 3-нд Данди хотод төрсөн) — Шотландын кёрлингчин юм.
Тэрээр олимпийн мөнгө, ДАШТ-ий хошой мөнгөн медальт, Их Британийн шигшээ багийн дэд ахлагч. 10 настайгаасаа уг спортоор хичээллэжээ.
Холбоос
Ангилал:Шотландын кёрлингчин Ангилал:Их Британийн олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Шотландчууд Ангилал:1989 онд төрсөн
Бернд Лено
«Штутгартын» өмнөөс 2011 оны есдүгээр сарын 13-нд 19 нас 193 өдөртэйдөө «Челсигийн» эсрэг тоглохдоо Аваргуудын лигийн түүхэн залуу тоглогчоор бүртгэгдсэн байдаг. «Байер» Ленотой 2011 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд 2017 он хүртэл гэрээлжээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Германы шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хаалгач Ангилал:Мюнхен 1860 багийн тоглогч Ангилал:Германчууд Ангилал:Оросын Германчууд Ангилал:1992 онд төрсөн
Диализ эмчилгээ
Диализ эмчилгээ нь бөөр хэвийн үйл ажиллагаа явуулж чадахаа больсон үед хэрэглэдэг, бөөрний үйл ажиллагааг эрхэлдэг хиймэл машиныг оронд нь хэрэглэх эмчилгээ юм. Диализ эмчилгээ нь бөөрний эмгэгийг эмчлэхгүй бөгөөд бөөр орлуулах эмчилгээ тул долоо хоногт 4 цагаар 3 удаа эмчилгээнд тогтмол хамрагдаж байж сая эмчлүүлэгч бөөр орлуулах эмчилгээгээр цаашид насан туршид эсвэл бөөр шилжүүлэн суулгах хүртэл амьдрах боломжтой болдог.
Шон Сэнт-Лежер
Шон Патрик Сэнт-Лежер-Холл (Sean Patrick St Ledger-Hall, 1984 оны арванхоёрдугаар сарын 28-нд төрсөн) нь Англид төрсөн Ирландын БНУ-ын шигшээ болон Английн Лестер Сити багийн хөлбөмбөгчин юм.
Диализ эмчилгээ
Гемодиализ
Гемодиализ эмчилгээ нь диализатор буюу цусны шүүлтүүрийн тусламжтайгаар хүний цусанд хуримтлагдсан хорт бодисуудыг (шээсийг) ялган авч цусыг цэвэршүүлдэг, өөрөөр хэлбэл бөөрний үүргийг орлож байгаа юм. Ингэснээр бөөрний цочмог дутагдалтай өвчтөн хордлогоос гарч алдагдсан үйл ажиллагаа, бодисын солилцоонд гарсан өөрчлөлтүүд зэрэг хэвийн болж, амь нас нь аврагдаж хэвийн ажиллагаатай бөөр сэргэж ирдэг.
Шон Сэнт-Лежер
Холбоос
Ангилал:1984 онд төрсөн Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:Англичууд
Диализ эмчилгээ
Гемодиализ
Гемодиализийн давуу тал: -Горим бүрт тааварлахуйц ультрафилтраци байна. -Эрүүл мэндийн үйлчилгээ үзүүлэгч нь хэмжээг ойр ойрхон үнэлж болно. -Огцом даралт багасалтыг олон янзаар зохицуулах боломжтой.
Гемодиализийн сул тал: -Гемодинамик нь тогтвортой бус ялангуяа ховдлийн үйл ажиллагааны алдагдлын үед -Хэт ультрафилтрацийн үед зүрхний булчин шоконд орно.
Хэвлийн диализ
Хэвлийн диализ нь Гемодиализаас ялгаатай. Өвчтөний хэвлийн гялтан хальсыг шүүлтүүр, хэвлийн хөндийг нь диализатор сав болгон ашигладаг юм. Хэвлийн хөндийд гуурс тавигдсан байдаг ба түүгээр хэвлийн хөндий рүү диализатор уусмалаа хийдэг. Тодорхой хугацааны дараа энэхүү "шүүгдсэн шээстэй" диализат уусмалыг сольж, шинийг хэрэглэн, дахин шүүлт явагдана.Уг уусмалд халдвараас сэргийлж антибиотик нэмнэ.
Хэвлийн диализийн давуу тал: -Шингэнийг зѳѳлѳн тогтвортойгоор гадагшлуулна. -Бѳѳрний үйл ажиллагааг хамгаална. -Гиперкалиемигийн эрсдэл багатайгаар зүрх хамгаалах эмчилгээ хийж болно. Хэвлийн диализийн сул тал: -Ѳдѳр бүрийн ультрафилтрацийн хэмжээг тааварлах боломжгүй. -Шингэний хэлбэлзлээс шалтгаалж ѳвчтѳн ѳѳрѳѳ зааварчилгааг тохируулах шаардлагатай.
Ангилал:Эмчилгээ
Астат
Астат нь цацраг идэвхит химийн элемент, атомын дугаар нь 85, химийн тэмдэглэгээ нь At. Уг элемент нь галогены бүлгийн хамгийн хүнд элемет юм.
Шинж чанар
Өндөр цацраг идэвхит шинжтэй уг элементийг масс спектрометрээр тодорхойлсон байна. Хими шинжийн хувьд бусад галогенуудтай ойролцоо ба иодтой илүү төстэй. Гэхдээ иодыг бодвол илүү металл шинжтэй гэж үздэг. Астат нь маш ховор, хагас задралын хугацаа нь богино тул судалгаа харьцангуй муу хийгдсэн байна. Астатын изотопиудын хамгийн урт хагас задралын хугацаа нь 8.3 цаг байдаг. Астатын задралын эцсийн бүтээгдэхүүн нь хар тугалга байна. Галогений бүлгийн элементүүдийн өнгө атом массаас хамааран бараан болдог тул астатыг хар өнгөтэй гэж таамагладаг. Астатыг халаахад хар хий (иодоос илүү бараан) ялгарна. Астатыг металлуудтай (жишээ нь натритай) ионы холбоо үүсгэнэ гэж үздэг. Мөн астат нь устөрөгчтэй нэгдэн, химийн нэгдэл үүсгэж болох ба уг нэгдэл усанд уусна. Астат нь галогений бүлгээс хамгийн бага химийн идэвхитэй элемент юм.
Тархалт
Байгаль дээр астатын 3 изотопи тааралдана. Гэвч хагас задралын хугацаа маш богино тул ховор. Астат-218 (218At) нь ураны хагас задралын бүтээгдэхүүний нэг юм. 216At нь торийн, 215At нь актинигийн хагас задралын бүтээгдэхүүн болно. Эдгээр байгаль дээр тааралддаг 3 изотопийн хамгийн урт хагас задралын хугацаатай (56 секунд) нь 219At.
Дэлхийн царцдас дахь нийт астатын хэмжээг 28 грамм гэж тооцсон байдаг. Генниссийн номонд хамгийн ховор элемент гэдгээрээ багтжээ.
Висмутыг альфа туяагаар бөмбөгдөж, харьцангуй урт хагас задралын хугацаатай 209At - 211At изотопиудыг гарган авч болно.