cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мижидийн Лхагвадорж
Найз нөхөрлөл
М.Лхагвадоржийн дотны найз нөхдөөр зураач Цэндийн Монгол, Дэмчигийн Мягмар, Ёндонгийн Өлзийхутаг зэрэг уран бүтээлч урлагийн хүмүүсийг дурдаж болно.
Гавьяа шагнал
1992 онд Монголын урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагнал
Ангилал:Монголын зураач Ангилал:Монголын уран зураач Ангилал:Урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналтан Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч Ангилал:Улаанбаатарын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1941 онд төрсөн
Дэлхийн болон уламжлалт шашны тэргүүнүүдийн уулзалт
Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын eрөнхийлөгч Нурсултан Назарбаeвын санаачилгаар Дэлхийн болон уламжлалт шашны тэргүүнүүдийн уулзалтыг гурван  жилд нэг удаа Астана хотод  зохион байгуулдаг. Анх 2003 онд дэлхийн 17 шашны байгууллагын төлөөлөл  оролцсон уулзалтыг хийж, шашны тэргүүнүүд энхтайваны үйлсэд дуу хоолойгоо нэгтгэсэн юм. Кофи Аннан, Жорж В. Буш, Маргарет Тэтчер, Жиан Земин, Нелсон Мандела, Валерий Гискард Эстрэн, Михаил Горбачев зэрэг олон улсын улс төрчид Конгрессыг байгуулах, санаачлахад дэмжлэг үзүүлж байсан.
Шашны тэргүүнүүдийн уулзалтын гол зорилго нь шашин хоорондын харилцан итгэлцэл, харилцан ойлголцол дээр тулгуурлан хамтын ажиллагаа, харилцан ойлголцол бий болгож, хүчирхийлэл, шашны заналхийлэл, терроризмийг даван туулахад туслахад оршино. Уулзалтад дэлхийн болон уламжлалт шашны тэргүүнүүд оролцохоос гадна дэлхийн улс орнуудын нөлөө бүхий улс төр, нийгмийн зүтгэлтнүүд оролцдог. Анх 2003 оны 9 дүгээр сарын 23-24-ны өдрүүдэд БНКазУ-ын нийслэл Астана хотод чуулсан Анхдугаар уулзалтаас хойш гурван жил тутамд нийт 6 удаагийн уулзалтыг зохион байгуулжээ.
Дэлхийн болон уламжлалт шашны тэргүүнүүдийн VI уулзалт 2018 оны 10 дугаар сарын 10-11-ний өдрүүдэд уламжлалт ёсоор БНКазУ-ын Астана хотод зохион байгуулагдсан. VI уулзалт Астана хотын Пирамид гэгддэг “Эв нэгдлийн ордон”-д хоёр өдрийн турш үргэлжилсэн ба анхдугаар уулзалтаас хойш 15 жилийн ой тохиож байгаатай холбогдуулан “Энх тайван” нэртэй музей нээж, Дэлхийн болон уламжлалт шашны тэргүүнүүдийн уулзалтын 15 жилийн ойн марк гаргав.
Эшлэл
Ангилал:Шашин шүтлэгийн арга хэмжээ Ангилал:Казахстаны арга хэмжээ
Галиси
Галиси ([], галисигаар Galicia [], Galicia [], Galiza []; албан ёсоор галиси хэлэнд Comunidade Autónoma de Galicia, испаниар Comunidad Autónoma de Galicia) бол Испани Улсын нутаг дэвсгэрийн баруун хойд хэсгийг эзлэн орших өөртөө засах нийгэмлэг юм. Энэ муж нь дотроо А Корунья, Луго, Понтеведра, Оренсе гэсэн дөрвөн аймагт хуваагдана.
Мужийн нэр нь тус нутагт эрт үед суурьшсан Галлекичуудаас (латинаар Gallaeci) гаралтай аж.
Газар зүй
Галиси нь тус улсын баруун хойд бүс нутагт орших бөгөөд умард талаараа Кантабрийн тэнгисээр, өрнө талаараа Атлантын далайгаар хүрээлүүлнэ. Нутгийн өмнөд хэсгээрээ Португали Улстай, зүүн талаараа Кастили ба Леон болон Астурийн өөртөө засах нийгэмлэгүүдтэй хиллэдэг.
Энэ мужийн нутаг дэвсгэр нь Риа төрлийн эрэг ба өндөр уулстай нь тус мужийг Испанийн бусад мужуудаас тусгаарладаг онцлогтой. Газар нутгийн тэн хагасаас илүү нь далайн түвшнээс дээш 400 метрт оршдог. Хамгийн өндөр уул нь Тревинка. Тэнгисийн эргийн нийт урт 1659 км, үүнээс 800 километр гаран нь эргэцэг, 300 километр орчим нь элсэн хөвөөтэй бөгөөд энэ нь Испани дахь Атлантын далайн эргийн гурав хуваасны нэг орчим хувь юм.
Уур амьсгал
Энэ мужид далайн зөөлөн уур амьсгал давамгайлах ч маш чийглэг. Хур тунадас ихтэй зөөлөн өвөл, хэт их халуун бус зуны улиралтай. Жилийн температурын дундаж нь далайн эрэг орчмын хотууд болох Ла Коруньяд 13,8 °C, Виго хотод 14,7 °C байна. Нутгийн гүн рүү жишээлбэл Оренсед 14 °C, харин уулархаг нутгаар харьцангуй сэрүүн буюу 8-9 °C хэмтэй байдаг.
Хүн ам
Галисийн хүн ам нь 2.718.525 бөгөөд үүний 48,2 % эрэгтэй, 51,8 % нь эмэгтэйчүүд байна (мэдээ:2016).
Улс төрийн газар зүй
Өөртөө засах нийгэмлэг нь дөрвөн аймагтай бөгөөд эдгээр нь бүгд аймгийн төвийнхөө нэрээр нэрлэгджээ.
Эшлэл
Ангилал:Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг Ангилал:Европын бүс нутаг Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг
Форд Торино
Форд Торино нь 1968 оноос 1976 он хүртэл хойд америкийн зах зээлд зориулан гурван цувралаар үйлдвэрлэж байсан, АНУ-ын автомашин үйлдвэрлэгч Форд компанийн дунд ангиллын автомашин юм. Үүний өндөр үнэтэй хувилбарууд нэг хэсэг хугацаанд Форд Гран Торино хэмээн нэрлэгдэж байв. Мөн хэсэг хугацаанд Форд спорт загвартай хувилбаруудыг худалдаанд гаргасны жишээнд Торино Кобра орох ба энэ тэрэг моторт спортын арга хэмжээнүүдэд тодорхой хэмжээгээр амжилт гаргаж байв. Энэ тэргийг АНУ-ын телевизийн цувралд ашигласны улмаас олны танил болсон байдаг.
Загварын түүх
Америкийн автомашины ангиллын стандартын дагуу Торино нь дунд ангилалд орно. Торино нь анхандаа дунд ангиллын загвар болох Форд Файрлейн загварын сайжруулсан хийц байсныг 1970-аад онд бие даасан загвар болгожээ. Загварын нэр „Торино“ нь италийн том хот Туринтай хамааралтай ба Хенри Форд II нь тус хотыг „Италийн Детройт“ гэж үздэг байв. Угтаа энэ нэрийг Форд Мустанг|Мустанг загварыг хөгжүүлж байх үед түүнийг ингэж нэрлэхээр бэлдэж байсан аж.
Эхний цуврал(1968–1969)
1968 онд Форд компани өөрийн дунд ангиллын загварууддаа нэгэн шинэ үеийг нэмснээ нийтэд танилцууллаа. Энэ тэрэг нь 1961 оноос эхлэн Файрлейн гэх нэрээр зах зээлд гарч байсан юм. 1968 оноос гарсан Файрлейн загвараа тоноглолтын хувьд ихээхэн хэмнэсэн хувилбарууд байв. Харин илүү тоноглогдсон өндөр үнэтэй загвараа Файрлейн Торино хэмээн нэрлэн худалдаанд гаргасан байна. Доторx техникийн хувьд Файрлейн болон Торино нь ихэнх эд анги нь ижил.
Хоёр дахь цуврал (1970–1971)
Торино бие даасан загвар болсон. 1970 оноос эхлэн шинэ их биетэй болсон ч ерөнхий дотоод эд анги нь хэвээр үлдэв.
Гурав дахь цуврал (1972–1976)
Гурав дахь цувралыг цоо шинээр зохион бүтээв. Өмнөх жилүүдэд үйлдвэрлэгдэж байсан загваруудаас ялгарах онцлог нь өөрийгөө тээх их биегүй, харин нэмэлт шассиг ашигласан байна. Энэ цувралын Торино нь том, хүнд, ерөнхий хэмжээснүүд бараг дээд ангилалд орохоор хэмжээтэй боловч, дотор талдаа одооны компакт тэрэгнээс нэг их хэтрэхгүй зай муутай загварууд байсан.
Алдар цуу
Хэдийгээр Muscle car-ууд нь өнөөдөр ихээхэн нэр хүндтэй боловч, Форд Торино нь нэлээд хожим олны мэддэг тэрэг болсон. Жишээ нь Шевролет Чевелле эсвэл Плимоут Род Раннер зэргийн тэрэгнүүдээс Торинотой ойролцоо тоноглолтой хувилбарууд нь бүр эрт үнэ өртгийн хувьд ч хамаагүй өндөр, нэр нь түгсэн тэрэгнүүд байв. Форд Мотор компанийн фэнүүдэд хүртэл Торино „мартагдсан“ загвар байсан юм. Өнөөдөр ч гэсэн Ториногоос илүү Мустангийг сонирхогчдын тоо нь хамаагүй илүү байдаг. Starsky & Hutch гэдэг телевизийн цуврал киногоор Торино олны танил болж эхэлсэн. Мөн түүнчлэн 2008 онд Клинт Иствүүдийн тоглосон Гран Торино кинонд америкийн орхигдсон байсан үнэт зүйлийн нэг Ториног бэлгэдэлээ болгон харуулсан байдаг.
Цахим холбоос
Торино Ангилал:Суудлын автомашины загвар Ангилал:Дунд ангиллын автомашин Ангилал:Кабриолет Ангилал:Комби Ангилал:Купье Ангилал:Лимузин
Манжийн Хөвөөт шар хошуу
Манжийн Хөвөөт шар хошуу (манж: ; галиг: kubuhe suwayan gūsa; хятадаар: 鑲黃旗; пиньинь: Xiāng Huáng Qí) хэмээх нь Манжийн Чин гүрний цэрэг, засаг захиргаа, нийгмийн гол хүч болж байсан Найман хошууны нэг бүрэлдэхүүн юм. Манжийн анхны хаан Нурхачи баатар 1615 онд өөрийн захиргааны шар, цагаан, улаан, хөх өнгөт дөрвөн хошуу цэргийн хүчээ найм болгож хуваахдаа дөрвөн өнгөт туг бүрийг хөвөөтэй болгоод, хошуу тус бүрийг нь ван ноёдоор удирдуулж эхэлснээр манжийн найман хошууы түүх эхэлсэн. Тэдгээр найман хошуу тус бүрдээ туг хиураар ялгарч, дээд доод зэрэгд хуваагдаж байснаас тус хошуу нь дээд зэргийн хошуу болж байв. Дээд зэрэглэлийн хошуунд Хөвөөт шар, Шулуун шар, Шулуун цагаан гэх гурван хошуу багтаж, Манжийн эзэн хаанд шууд захирагдаж байлаа. Нурхач, Дээд эрдэмт хоёр хааны үед эзэн хаанд зөвхөн хоёр шар хошуу захирагдаж байснаа, Эеэр засагч хааны үеэс эхлээд Доргоны захиргаанд байсан шулуун цагаан хошууг хааны мэдэлд шилжүүлж, эзэн хаадын аюулгүй байдлыг баталгаажуулжээ. Эдгээр гурван хошууны цэрэг жанжид нь манжийн эзэн хаан, түүний орд өргөө, эзэмшилийг хамгаалж байлаа. Манжууд 1636 онд Өвөр Монголыг эзэлсний дараа Монгол найман хошуу байгуулж, 1644 оноос Хятадыг байлдан дагуулж эхэлснээр Хятад найман хошуу байгуулжээ. Манж, монгол, хятад найман хошууг нийтэд нь хорин дөрвөн хошуу гэнэ.
Бүтэц бүрэлдэхүүн
Дайчин гүрний бүгд хуульд зааснаар цэргийн хамгийн доод нэгжийг (niru) буюу сум гэнэ. Сумыг niru janggin сумын занги тушаалтан захирч, ойролцоогоор 300 хүртлэх тооны цэрэг, тэдний ар гэр харъяалагдна. Анх Нурхач хааны үед 5 сум нийлж нэг залан болно. 5 залан нийлж 1 хошуу цэрэг (3000 цэрэг) болж байсан ч, Чин гүрний дунд үеэс эхлэн 15 сум нэгдэж 1 залан (4500 цэрэг) болно. 4 залан нийлж 1 хошуу (18000 цэрэг) болж байв.
Тус хошуу нь Чин гүрний сүүл үед 84 сум, 2 хондого суманд нийт 130,000 хүн байсны 26000 нь эр цэрэг байв. Гуаньшү хуйдянь шили хэмээх бичигт хөвөөт шар хошууны 86 сумыг угсаа гарлаар нь дараах байдлаар задлан дурджээ. Үүнд: хааны угсаа нэгэн сум, Гиоро дөрвөн сум, шинэ манж дөрвөн сум, монгол есөн сум, орос нэг сум, манж сум жаран тав хэмээжээ. Тус хошуунд манжийн хааны хатад татвар эмс, тэдний гэр бүл, хан хөвгүүд, гүнж зэрэг Манжийн хаанд ойр дотно хүмүүс тус хошуунд харъяалагдаж байсан.
Эшлэл
Ангилал:Манж үндэстэн
Думбура
Думбура бол бөөгийн шашиний үг хэллэг ба дайний их хөлгөн тэнгэр юм. Думбура нь хүний амьдралыг тэгшитгэн сайн мууг ялгаж амьдралийн тэнцвэрийг хадгалж байдаг бөөгийн тэнгэр юм. Думбура нь Дун Бүрэ гэсэн үелэлээс үүсэлтэй байж магад гэсэн таамаг байна. Думбура нь бөөгийн хамгийн нууц тэнгэр байсан нь одоо алдагдхад хүрч байна. Эрт эдүгээ хүртэл монгол түмний их зайран бөө нар төрийн их тахилагт хайрхадыг тахихдаа Думбура тэнгэрийг тахин залж тэнгэрийн их тайллага хийснээр дайны тэнгэрийг урвуулан авч их зайран бөө нар их илдний арга заслыг үйлдэнэ дайснаа дархад шашиний талаас тусалдаг байжээ.
Сүхбаатарын Сүхбат
Сүхбаатарын Сүхбат нь Архангай аймгийн Хашаат сумын харьяат, Үндэсний бөх ийн улсын харцага цолтой бөх.
Чалхаагийн Маналсүрэн
Чалхаагийн Маналсүрэн нь Төв аймгийн Заамар сумын харьяат. Үндэсний бөх ийн аймгийн харцага цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн харцага Ангилал:Заамарын хүн
Жей Родригес
Жей Энрике Родригес (Jay Enrique Rodriguez; 1989 оны долоодугаар сарын 29-нд төрсөн) — Испани гаралтай Английн хөлбөмбөгчин бөгөөд «Саутхемптон» багийн вингер юм.
Замнал
«Бернлийн» академид долоон жил суралцаад шууд үндсэн бүрэлдэхүүнд багтсан.
Родригес арванхоёрдугаар сарын 29-нд лигийн АШТ-д «Бристоль Сити» багийн эсрэг эхний тоглолтоо хийж байв. 2008 оны нэгдүгээр сард шотландын «Стерлинг Альбион» багт зээлэгдсэн. Удаад нь «Барнслид» зээлэгдсэн.
Родригестой «Саутхемптон» 2012 оны зургаадугаар сарын 10-нд дөрвөн жилийн гэрээ байгуулсан бөгөөд ойролцоогоор 7 сая фунтийг «Бернлид» төлсөн.
Шигшээ
2013 оны арваннэгдүгээр сарын 15-нд Английн шигшээ Чилитэй «Уэмблид» нөхөрсөг тоглоход Родригесийг гараалуулж байв.
Амжилт
Бернли
Монгол-Умард Солонгосын харилцаа
Монгол-Умард Солонгосын харилцаа. БНАСАУ-ыг 1948 оны 9-р сарын 9-нд байгуулагдахад хоёр орон харилцан нэг нэгнийгээ хүлээн зөвшөөрч 1948 оны 10-р сарын 15-нд дипломат харилцааа тогтоосон байна. Улмаар 1951 онд хоёр талдаа ЭСЯ-аа байгуулсан түүхтэй ажээ. Монгол улсаас БНАСАУ-д суусан анхны Элчин сайдаар АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга Жамсрангийн Самбуу, БНАСАУ-аас Монгол улсад сууж байсан анхны Элчин сайд нь Ким Ён Жин нар байсан түүхтэй.
1948-1990 оны харилцаа
Солонгосын дайны үеэр Монгол нь коммунист орны хувьд умардынхны талд баттай зогсон эд материал болон сэтгэл санааны хувьд ихэд дэмжиж байсан бөгөөд дайны үед мал, махаар тусалснаас гадна адуу амьдаар нь гаргаж байсан. Мөн дайнд өнчирсөн олон хүүхдийг Монголд авч ирэн өсгөж өндийлгөж байсан юм. Энэ хугацаанд хоёр орны харилцаа хэвийн буюу ойр дотно байжээ. Төрийн болон коммунист намуудын харилцааны хүрээнд нам төрийн дээд хэмжээний айлчлал байнга зохиогдож, албан бусаар намын амрагч нар БНАСАУ-д зочилдог, Үйлдвэрчний эвлэлийн жуулчид, соёл урлагийн солилцоо хийдэг байжээ. БНАСА-ын удирдагч Ким Ир Сэн Монголд 1956 болон 1988 онд хоёр удаа айлчилж байжээ.
1990 оноос хойшхи харилцаа
1990 он гарсаар хоёр орны харилцаа бараг зогсонги байдалд орсон боловч тэр үед Монгол улсын Ерөнхий сайд асан Шаравын Гунгаадорж ийг БНАСАУ-д Элчин сайдаар томилсон явдал нь монголын тал хоёр орны харилцааг цаашид өндөр хэмжээнд хадгалах сонирхолтой байгаа илэрхийлэл болжээ.
1990-ээд оны дунд үеэс хойш Умард Солонгосоос Өмнөд Солонгост нийтдээ 20 мянган дүрвэгч очсоны 7-8 мянга нь Монголоор дамжиж очсон гэдэг тоо байна. /Энэ тухай Өмнөд Солонгосын баримтат кино байдаг/. 2008 оны Бээжингийн олимпоос эхлэн БНХАУ хилийн асуудлаа чангатгаснаар Монгол уруу ирэх дүрвэгчид эрс цөөрсөн ажээ.
Нэг. Монголын талаас
1. 1953 онд БНМАУ-ын Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч Ч.Сүрэнжав тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид
2. 1956 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Ю.Цэдэнбал тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид
3. 1961 онд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Ж.Самбуу тэргүүтэй төлөөлөгчдийн төрийн айлчлал
4. 1975 онд БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Л.Ринчин
5. 1978 онд МАХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, БНМАУ-ын СН3- ийн нэгдүгээр орлогч дарга Т.Рагчаа тэргүүтэй нам, засгийн төлөөлөгчид
32 дугаар сургууль
Хан-Уул дүүрэгт, Зайсан толгойн хормойд орших, Пагважавын Энхболдын нэрэмжит, физик математикийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай 32 дугаар сургууль нь 1956 онд ХААИС-ийн амьтан судлалын байранд анх Ардын төв хорооны тогтоолоор байгуулагдсан юм.
Монгол-Умард Солонгосын харилцаа
Нэг. Монголын талаас
8. 1983 онд МАХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, БНМАУ-ын СнЗ- ийн нэгдүгээр орлогч дарга Д.Майдар тэргүүтэй нам, засгийн төлөөлөгчид
9. 1984 онд БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгч гишүүн, МАХН-ын Төв Хорооны хэлтсийн эрхлэгч Б.Лхамжав тэргүүтэй АИХ-ын төлөөлөгчид
10.1986 онд Улаанбаатар хотын АДХГЗ-ны дарга С.Мөнхжаргал тэргүүтэй Улаанбаатар хотын төлөөлөгчид
11. 1986 онд БНМАУ-ын СнЗ-ийн орлогч дарга, АИХ-ын дарга Д.Цэвэгмид тэргүүтэй парламентын төлөөлөгчид
12. 1986 онд МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга Ж.Батмөнх тэргүүтэй нам, төрийн төлөөлөгчид
14. 1988 онд БНМАУ-ын ШУА-ийн Ерөнхийлөгч, академич Н.Содном
15. 1988 онд БНМАУ-ын СнЗ-ийн орлогч дарга Ч.Сүрэн тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид
16. 1989 онд БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Ц.Гомбосүрэн
17. 1989 онд МАХН-ын ТХ-ны УТТ-ны гишүүн, ТХ-ны нарийн бичгийн дарга Ц.Намсрай тэргүүтэй нам, засгийн төлөөлөгчид
18. 1992 онд Монгол Улсын Үндэсний хөгжлийн сайд Ж.Батсуурь тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид
19. 1996 онд Монгол Улсын Гадаад хэргийн дэд сайд Ч.Баатар
20. 1998 онд Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд Ш.Алтангэрэл
22. 1999 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Р.Амаржаргал
24. 2003 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр
25. 2003 онд УИХ-ын Байгаль орчин, хөдөөгийн бодлогын байнгын Хорооны дарга Ш.Гунгаадорж
26. 2004 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабанди
27. 2005. Монгол Улсын Байгаль Орчны сайд У.Барсболд
28. 2005. Монгол Улсын ШУА-ийн Ерөнхийлөгч, академич Б.Чадраа
29. 2006 онд Монгол Улсын БСШУ-ны дэд сайд С.Төмөр-Очир
31. 2010 онд Гадаад Харилцааны сайд Г.Занданшатар
32. 2011 онд Улаанбаатар хотын дарга Э.Бат-Үүл
33. 2012 онд УИХ-ын дэд дарга Р.Гончигдорж
34. 2013 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж
35. 2014 онд Үйлдвэр, Хөдөө аж ахуйн сайд Х.Баттулга
36. 2014. Хөдөлмөрийн сайд Я.Санжмятав
37. 2017 онд Гадаад хэргийн дэд сайд Б.Батцэцэг
38. 2018 онд УИХ-ын гишүүн, Монгол, БНАСАУ-ын парламентын бүлгийн дарга О.Баасанхүү
39. 2008 онд Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар
40. Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга Зандаахүүгийн Энхболд айлчилсан.
IV Мурад
IV Мурад (1612-1640) нь 1623-1640 оны үед османы эзэнт гүрнийг удирдаж байсан султан юм. Эцэг нь I Ахмед эх нь грек Көсэм хатан.
Монгол-Умард Солонгосын харилцаа
Хоёр. БНАСАУ-ын талаас
1. 1956. БНАСАУ-ын Сайд нарын Танхимын дарга Ким Ир Сен тэргүүтэй БНАСАУ-ын Засгийн газрын төлөөлөгчид
IV Мурад
Цахим холбоос
Ангилал:Османы султан Ангилал:Османы халиф Ангилал:17-р зууны ноёрхогч Ангилал:1612 онд төрсөн Ангилал:1640 онд өнгөрсөн
Монгол-Умард Солонгосын харилцаа
Хоёр. БНАСАУ-ын талаас
3. 1959. БНАСАУ-ын АДХТ-ийн нарийн бичгийн дарга Пак Мун Гю тэргүүтэй АДХ-ын төлөөлөгчид
4. 1961. СХН-ын Төв Хорооны гишүүн, Сайд нарын Танхимын орлогч дарга Жөн Ил Рён тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид
5. 1966.6 СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, намын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид
6. 1972. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, АДХ-ын Тэргүүлэгчдийн орлогч дарга Кан Рян Ук
7. 1973. БНАСАУ-ын Засаг Захиргааны Зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч, ГЯЯ-ны сайд Хѳ Дам
8. 1973. БНАСАУ-ын дэд Ерөнхийлөгч Кан Рян Ук
9. 1976. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, СХН-ын Хянан шалгах хорооны дарга Сө Чөр тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид
10. 1981. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны орлогч гишүүн, БНАСАУ-ын Засаг Захиргааны Зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч Жөн Жүн Ги тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид
11. 1981. СХН-ын Төв Хорооны гишүүн, БНАСАУ-ын Засаг Захиргааны Зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч Ким Ген Рён тэргүүтэй БНАСАУ ын нам, засгийн төлөөлөгчид
12. 1985. БНАСАУ-ын Засаг захиргааны зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч, ГЯЯ-ны сайд Ким Ен Нам
13. 1986. БНАСАУ-ын АДХ-ын орлогч дарга Ре Ен Гу
14. 1986. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны орлогч гишүүн, Пёньян хотын Захиргаа, Эдийн засгийг удирдах Хорооны дарга Кан Хи Вөн тэргүүтэй Пёньян хотын төлөөлөгчид
15. 1987. СХН-ын Төв Хорооны УТТ-ны гишүүн, СХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга Ким Хван тэргүүтэй СХН-ын төлөөлөгчид
16. 1987. БНАСАУ-ын Гадаад Худалдааны яамны сайд Цой Жөн Гөн
17. 1988. СХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, БНАСАУ-ын Ерөнхийлөгч Ким Ир Сен
18. 1989. БНАСАУ-ын Ерөнхий сайдын орлогч Жо Сэ Ун тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид
19. 1995. БНАСАУ-ын Сангийн сайд Юн Ги Жон тэргүүтэй СМНН-ийн төлөөлөгчид
20. 1995. БНАСАУ-ын Орон нутгийн аж үйлдвэрийн сайд Ким Сөн Гү тэргүүтэй Засгийн газрын төлөөлөгчид
21. 1997. БНАСАУ-ын ГХЯ-ны дэд сайд Цой У Жип
22. 1998. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн дэд сайд Чон Жэ Хон 23. 2002. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн сайд Пэк Нам Сун
24. 2004. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн дэд сайд Ким Ен Ир
25. 2005.9 БНАСАУ-ын Сангийн сайд, СМНН-ийн дарга Мун Ир Бон
26. 2006.8 БНАСАУ-ын ГСХХ-ны даргын үүрэг гүйцэтгэгч Мун Жэ Чөр
27. 2007.7 БНАСАУ-ын АДХТ-ийн дарга Ким Ен Нам
28. 2011 Гадаад хэргийн сайд Пак Ы Чун
29. 2012 БНАСАУ-ын Ардын Дээд Хурлын дарга Цой Тхе Бок
30. 2013. БНАСАУ-ын Ард түмнийг аюулаас хамгаалахын сайд Цой Бу Ил
31. 2014. БНАСАУ-ын Гадаад худалдааны дэд сайд Гу Бон Тэ
32. 2014. БНАСАУ-ын Хөдөө аж ахуйн дэд сайд Хван Мин
33. 2015. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн сайд Ли Су Eн
34. 2015. БНАСАУ-ын Гадаад хэргийн дэд сайд Ли Гил Сөн
35. 2015, 2018.БНАСАУ-ын АДХ дахь Солонгос, Монголын найрамдлын бүлгийн дарга, Дээд боловсролын Хорооны дарга Тэ Хён Чөл нар айлчилжээ.
Монгол улсаас БНАСАУ-д суусан Элчин сайд нар
1. Жамсрангийн Самбуу /1951-1952/
2. Сандавын Равдан /1952-1955/
3. Пунцагийн Шагдарсүрэн /1955-1956/
4. Нүдэнхүүгийн Ядамжав /1956-1959/
5. Цэвэлмаагийн Даш /1959-1961/
6. Батын Дорж /1961-1963/
7. Дэндэвийн Шарав /1963-1967/
8. Гэлэгбармидын Вандан /1967-1971/
9. Дагдалын Барс /1971-1973/
10. Очирын Цэнд /1973-1976/
11. Бадамтарын Балдоо /1976-1978/
12. Нямжавын Баасанжав /1978-1981/
13. Цэвээнгомбын Дэмиддагва /1981-1984/
15. Жамбалдоржийн Бадраа /1989-1991/
16. Шаравын Гунгаадорж /1991-1995/
17. Дамдины Бямбаа /1995-2001/
18. Жанчивдоржийн Ломбо /2001-2008/
19. Содовжамцын Хүрэлбаатар /2008-2012/
20. Маньбадрахын Ганболд /2012-2016/
21.Сүрэнгийн Цоггэрэл /2016-2021/
22. Лувсанцэрэнгийн Эрдэнэдаваа /2021-/
БНАСАУ-аас Монгол улсад суусан Элчин сайд нар
1. Ким Ен Жин /1951-1953/
2. Хон он Чор /1954-1956/
3. Пак Квон Сөн /1956-1959/
4. Хан Ил Му /1959-1961/
5. Ким Кван Сөб /1961-1964/
6. Пак Ин Гын /1964-1966/
7. Ким Дон Жин /1966-1967/
8. Пак Ген Бөм /1968-1970/
9. Пак Ким Бөм /1970-1972/
10. Цой Жон Ген /1972-1975/
11. Ким Рен Ха /1975-1977/
12. Ким И Хун /1977-1982/
13. Пак Си Гвөн /1982-1985/
14. Ким Тек Рюл /1985-1990/
16. Жөн Жан Хен /1994-1999/
17. Чөн Жан Ен /1999-2001/
18. Цой Жин Су /2001-2004/
19. Пак Жөн До /2005-2010/
20. Ли Чөн Гван /2010-2013/
21. Хон Гю /2013-2017/
22. О Сын Хо /2018- / Ангилал:Монгол-Умард Солонгосын харилцаа
Фишинг
Фишинг (Phishing) гэдэг нь нийгмийн инженерчлэлийн нэг төрөл бөгөөд халдлага үйлдэгч, өөрөөр фишер нь хэрэглэгчийн хууль ёсны нууц эсвэл мэдрэмтгий мэдээллийг итгэмжлэгдсэн олон нийтийн сүлжээг дуурайн түүгээр дамжуулан хэрэглэгчийн мэдээллийг хуурч авах гэж оролдохыг хэлнэ. “Phishing” гэдэг үг 1995 оны үед гарч ирсэн бөгөөд интернэт нууц үг санхүүгийн мэдээлэл авах гэж интернетийн далай руу өгөөш буюу и-мэйл явуулдаг байсан байна. “ph” гэдэг нь хакерийн “f” үсэгний орлуулга бөгөөд энэ нь 1960 оны үе дэх хакингийн энгийн арга болох утсаар хулгайгаар ярих буюу “phreaking” гэдэг үгнээс үүдэлтэй. Өмнө нь фишерүүд AOL вэб сайтын кодыг авч, яг AOL-ийн вэб шиг хэрэгчийн мэдээллийг авах хуудсууийг хийж, үүнийхээ линкийг мэйлдээ хавсарган илгээдэг байсан байна. Фишинг дайралтад 3 үндсэн үүрэгтэй фишерүүд оролцдог. Эхлээд мэйл илгээгч их хэмжээний мэйл илгээдэг (ихэчвлэн ботнетээр) бөгөөд тухайн мэйл нь хуурамч вэбтэй холбогдсон байдаг. Дараа нь collectors буюу цуглуулагч нь хуурамч вэбийг бэлтгэн хэрэглэгчийн мэдээллийг авна. Эцэст нь casher нь хэрэглэгчийн нууц мэдээллийг ашиглан мөнгө гарган авдаг.
Сүүлийн үеийн судалгаагаар эдийн засгийн институт нь медиа болон тоглоомын сайтуудын адил phisher-үүдийн бай болсоор байгааг харуулсан. Зарим чанартай програмууд мөнгөтэй тэнцэх хэмжээний хэрэглэгчийн хувийн мэдээлэл байдаг учир phisher-үүдийн бай болох нь элбэг байна. 2012 оны нэгдүгээр сарын байдлаар АНУ phishing, accounting (43%) хийдэг хамгийн том төв байсаар байна. Дараа нь Герман (6%) орсон ба дараагаар нь Австрали, Испани, Бразил, Канад, Их Британи, Франц, Недерланд, Орос тус тус жагссан байна. Хүн амын талаас авч үзвэл эмэгтэй хүн эрэгтэй хүнээс илүү phising -д өртөх их байдаг ба тэр дундаа 18-аас 25 насныхан бусад насны хүмүүсээс илүү өртөмтгий байдаг байна. Фишинг-ийн хэрэглэгч рүү дайрах дайралт нь хувийн нууц мэдээлэл, байгууллагын нууц, улсын нууц зэрэг рүү шилжин хөгжиж байна
Фишингийн төрөл
Фишинг нь имэйл болон VOIP, SMS, Instant messaging, Social networking sites, мөн интернет тоглоомд хүртэл байдаг байна. Эдгээр нь фишингийн үндсэн салбар юм.
Clone Phishing /Хуулбар өгөөш/
Энэ арга нь хуулбар имэйл бий болгодог. Үүнийгээ хийхдээ хууль ёсны, өмнө илгээгдэж байсан имэйлээс контент, хүлээн авагчийн имэйл гэх зэрэг мэдээллийг олж авснаар үйлддэг ба яг ижилхэн имэйлээс илгээхдээ хортой линк хавсаргаж өгдөг. Ингэхдээ хаягаа далдалдаг ба энэ нь яг л жинхэнэ илгээгчээс ирсэн мэт харагддаг. Имэйл нь өмнөх илгээгдсэн хаягийн дахин илгээгдсэн хувилбар, эсвэл өмнөхөө сайжруулсан утгатай байдаг нь урхины тактик юм.
Spear Phishing (Жад өгөөш)
Spear phishing арга нь тодорхой нэгэн бүлэг рүү чиглэгдсэн байдаг. Хэдэн мянган и-мэйлийг хамаагүй илгээснээс тодорхой сонгосон бүлэг хүмүүс рүү чиглэгдсэн байна. Spear phishing нь өндөр түвшний байд ашиглагдаж байна. Энэ төрлийн дайралтыг “Whaling” гэж нэрлэдэг. Жишээлбэл 2008 онд хэд хэдэн америк CEO уруу хуурамч шүүхийн зарлан дуудах хуудас ирсэн ба үүнтэй хамт хавсарсан файл ирсэн байсан бөгөөд энэ нь үзэх үед malware суулгадаг програм байсан байна. 2010 оны сүүлэээс 2011 оны эхэн хүртэл Spear phishing-ийн хохирогчдыг нэрлэвэл Австралийн Ерөнхий сайдын оффис, Канадын засгийн газар, Эпсилоны мэйлийн үйлчилгээ, болон Оак Ридж дэх Үндэсний Лаборатоjи гэх мэт.
Phone Phishing (Гар утасны өгөөш)
Энэ төрлийн арга нь мессежээр дамжуулан хэрэглэгч уруу залгах дугаар илгээх ба тэрхүү дугаар уруу залгаснаар утасны дугаарын асуудал гэх зэргээр хэрэглэгчийн банкны мэдээллийг авдаг байна. Уламжлалт утасны хэсэг нь dedicated холболттой ба IP-аар дуу дамжуулдаг нь тохиргооо хийхэд хялбар байдаг байсан нь фишерүүдэд гайхалтай сонголт болсон. Нэгэнт утасны дугаар нь фишерийн гарт орсон, мөн VoIP үйлчилгээгээр хангагдсан бол утсаар бүртгэлийн дугаар PIN-ийг оруулж болдог байсан байна. Залгаж байгаа хүний ID-г чагнах нь хуулиар хориотой биш байсан ба итгэл найдвартай эх үүсвэртэй байдаг байсан.
Email Spoofing /Имэйлээр хуурах/
Имэйл spoofing гэдэг нь фишер хэрэглэгчийг мэхлэхийн тулд илгээгчийн хаяг болон бусад хэсгийг хамт илгээдэг түгээмэл арга юм. Spoofing имэйлүүд нь ихэвчлэн тухайн хэрэглэгчтэй хамааралтай вэбсайт эсвэл эдийн засгийн институтээс явуулсан юм шиг харагддаг учир хүлээн авсан хэрэглэгч сэжиглэх нь бага байдаг бөгөөд ийм имэйлүүд нь дараах зүйлийг хийхийг тусгасан байдаг.
Хуурамч имэйл илгээн хуурах
UNIX системд имэйл илгээгч идэвхтэй үед Твиттерээс ирсэн юм шиг харагдах хуурамч и-мэйл илгээхэд танд ганцхан мөр команд л хангалттай. cat body.htm | mail −a ‘From: Twitter <support@twitter .com>’ −a ‘ Content−Type: text/html ’ −s ‘Reset your Twitter password ’ victim@example. net Файлын body.htm нь мэйлийн контентүүдийг HTML өргөтгөлтэй хадгалдаг.
Яагаад энэ боломжтой байна вэ?
Ердийн мэйл шилжүүлэх протокол (SMTP) нь электрон имэйлд ашиглагддаг интернетийн энгийн протокол юм. Үүний зорилго нь имэйлийг найдвартай болон үр дүнтэй илгээх ба SMTP нь ямар ч баталгаажуулалтгүй байдаг. SMTP-ийн чухал онцлог нь “SMTP имэйл хүргэлт” гэж танигдах ба хэд хэдэн сүлжээнд имэйлийг илгээх боломжтой байдаг байна. Энгийнээр хэлбэл SMTP хүлээн авах болон шилжүүлэх серверүүд upstream серверүүдтэй найдвартай холбогдсон байдаг нь хорлонт хэрэглэгчид SMTP серверүүдтэй харилцан мэдээлэл илгээхэд тохиромжтой байдаг. RFC 5321-ийн саналаар SMTP мэйлийг шууд баталгаажуулалтгүй илгээх түвшинд байх ёсгүй. Жинхэнэ имэйлийн хамгаалалт зөвхөн end-to-end аргад байдаг, жишээлбэл Pretty Good Privacy (PGP) болон Multipurpose Internet Mail Extensions (S/MIME).
SPF /Илгээгчийн бодлогын зарчим/
Sender Policy Framework (SPF) нь илгээгчийн хуурамч хаягаас сэргийлсэн нээлттэй стандарт арга юм. Олон нийтийн сүлжээнд SMTP серверүүд нь хаяглах боломжтой TCP-host-той хамтран ажилладаг ба илгээх болон хүлээн авч байгаа SMTP серверүүд нь имэйл илгээж буй host-ийн IP хаягийг харах боломжтой байдаг. SPFv1 нь илгээгчийн хаягийг HELO домайн болон MAIL FROM хаягтай илгээгчийн IP-г баталгаажуулан хамгаалдаг: SPFv1 нь домайны эзэнийг тодорхой IP хаяг сонгон түүн рүү имэйл илгээх боломжтой болгодог ба энэхүү мэдээллийг домайны DNS хэсэг рүү нийтлэх боломжтой болгодог. Хүлээн авч буй сервер нь DNS-ээр тухайн имэйл нь зөвшөөрөлтэй хаягаас ирж буй эсэхийг шалгадаг.
Жишээ нь cs.arizona.edu нь дараах SPF ийг нийтлэсэн байна: v=spf1 a:gandalf.email.arizona.edu a:frodo.email.arizona.edu a:pacer.emai l.arizona.edu a:gremlin.email.arizona.edu a:optima.cs.arizona.edu ~all
Энэ SPF кодод 5 hostname жагсаасан ба эдгээр нь cs.arizona.edu рүү илгээх боломжтой. “~all” гэдэг нь бусад host-уудыг энэ домайнаас илгээх боломжгүй болгож байгаа юм
Хэрхэн "Phishing Scam"-с бултах вэ?
Фишинг сайтыг ихэвчлэн төлбөр тооцоо онлайнаар хийх үед банкны сайт руу дамжих тэр агшинд өөр холбоос руу шидэж өөрсдийн хийсэн хуурамч сайт руу оруулан хэрэглэгчээс илгээж буй бүхий л зүйлийг өөрсдийн хийсэн болон хуурамч сайтаа тависан сервер уруу илгээн ашигладаг. Юуны түрүүнд дээрхи URL-ийг зөв харж орох бөгөөд орсон ч юм оруулахаас нааш аюултай, аюулгүй сайт гэж ангилж болно. Зарим фишинг сайт уруу үсрэхэд хэрэглэгчийн компьютерт хортой вирус суулган тухайн хэрэглэгчийн мэдээллийг халдагч руу илгээх гэх мэт бүхий л төрлийн вирусийг халдааж байдаг. Үнэн хэрэгтээ гэмт хэрэгтнүүдийн дуурайлган хийсэн цахим хуудас руу зочилж нууц үг, картны дугаараа оруулах гэж байгаагаа ихэнх нь анзаардаггүй. Цахим шуудандаа html мэйл харуулдаггүй хэрэглэгчдийн хувьд дээрхи хуурамч линк идэвхжих боломжгүй гэсэн үг.
Фишинг сайтууд ихэвчлэн үнэгүй зүйл өгч байна гэх нэрийдлээр хүмүүсийг сайт-руугаа оруулдаг бөгөөд сайт-руу нь орох үед өөдөөс тань яг л өөрийнх нь үндсэн сайт угтаж авах болно.
Фишинг хэрхэн явагддаг вэ ?
Фишинг ихэвчлэн дараах схемийн дагуу явагддаг.
Холбоос
Ангилал:Интернэтийн эрх зүй Ангилал:Мэдээллийн технологийн аюулгүй байдал Ангилал:Гэмт хэргийн төрөл Ангилал:Цахим банк Ангилал:Э-Мэйл Ангилал:Эдийн засгийн гэмт хэрэг
__INDEX__ __NEWSECTIONLINK__
96612288
баткан 2405:5700:311:478:4083:B5E4:D3C5:A97F 10:17, 27 Тавдугаар сар 2023 (UTC)
Дамдины Намнан
Дамдины Намнан - БНМАУ-ын Улсын баатар, хилчин.
Намтар
1941 оноос хилийн 5-р отрядод цэрэг, бага даргаар алба хааж, олон удаагийн хилийн тулгаралтад орж байсан туршлагатай хилчин байв.
1943 оны 7 сарын 30-нд Шарговийн бага даваанд түрүүч Хорлоогийн Дамба, байлдагч Сундуйжавын Балжир, Рандалын Лувсанпүрэв нарыг удирдан хилийн манааны үүрэг гүйцэтгэж байхад нь хасагийн 100 гаруй дээрэмчин манай хилийн манааг устган, амьд хэл олзлохоор бүслэн дайрчээ. Манаа Даяннуурын сумангаас гарсан ба хилээс 154км, салбараасаа 30км зайтай үүрэг гүйцэтгэж байлаа. Н.Балжирыг холбоо бариулахаар томилсон боловч морь руугаа мөлхөж яваад алагдсан тул хоёул үлдэн эрэлхэгээр байлдсаар амь үрэгдсэн.
Тэдний эрэлхэг, баатарлаг тэмцсэнийг дайсан нь хүртэл хүндэтгэн биширч байсан юм. Хилчид дайсны 17-г устгасан нь тодорхой болсон ба энэ байлдаанд оролцон, хожим манай талд орсон дээрэмчдийн нэг толгойлогч Хавхас гэгч Бид 1947 онд танай 4 цэрэгтэй байлдахад манай талаас нилээд хэдэн хүн алагдсан бөгөөд нэг цэрэг олон удаа шархдсан ч ганц гараараа буудаад огт ойртуулахгүй байсан. Бид түүнийг бүслэн амьд барих гэтэл өөрийгөө буудаж үхсэн юм. Танай хамгийн эрэлхэг зоригтой 2 цэргийн амийг бид малаар төлж хэрэглэж явсан буу зэвсгийг эргүүлж өгье” гэж байжээ.
Гэгээн дурсгал
Ангилал:Монголын хилчин Ангилал:БНМАУ-ын баатар Ангилал:Зэрэгийн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1919 онд төрсөн Ангилал:1943 онд өнгөрсөн
Төмөрийн Чимэддорж
Төмөрийн Чимэддорж (1921-1986) нь Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн цолтой хөгжмийн зохиолч. Монгол Улсын Филармонийн "Баянмонгол" чуулгыг үндэслэн байгуулагч.
Намтар
УГЗ хөгжмийн зохиолч Төмөрийн Чимэддорж 1921 оны 6-р сарын 25-нд Нийслэл Хүрээнд төрсөн. Найм есөн настайгаасаа хотын Х хорооны клубийн хүүхдийн уран сайхны бүлгэмд явж хуучир, мандолин хөгжимдөж сураад, 1932 онд 11 настайдаа Морин цэргийн дивизийн хөгжимд орж бүрээ үлээж бөмбөр цохиж хөгжим тоглож явжээ. 1934 онд Цэргийн Төв Клубт шилжиж "Хөнхөр хуурч" гэж олноо танигдсан Ө.Лувсан зэрэг хүнээр үндэсний хөгжим, мөн Зөвлөлтийн мэргэжилтэн Р.И.Решетнякаар европ хөгжим заалгаж, улмаар "Өргөмөл Сувд", "Үймээн" жүжигт хүүхдийн дүрд тоглодог байв. 1940 онд бүтсэн БНМАУ-ын анхны Улсын баатар Ш.Гонгорын тухай "Анхдугаар хичээл" түүхэн баримтат уран сайхны кино хийхэд тэрбээр Зөвлөлтийн мэргэжилтэн Р.И.Решетняк, манай "Зууны манлай хөгжмийн зохиолч" Лувсанжамбын Мөрдорж нарын хамт гитар, мандолин, балалайкаар хөгжимдөж дуу оруулалцсан нь манай киноны түүхэнд киноны анхны хөгжим чимэглэл болсон байна. Лувсанжамбын Мөрдорж 20 настайдаа уг киноны хөгжмийг бичиж монгол киноны хөгжмийн зохиолчдын анхдагч болжээ. Т.Чимэддорж 1940-1943 онд ЗСБНХУ-ын Москва хотын Дорно Дахины Хөдөлмөрчдийн Их сургуульд суралцан төгсөж ирээд Улсын Циркийн дагшаа найралд 1947 он хүртэл хөгжимчнөөр ажиллаж байхдаа аккордион, кларнетээр хөгжимдөж сурч, удалгүй шилдэг хөгжимчдийн тоонд багтжээ. 1947-1951 онд мөн ЗСБНХУ-ын Москва хотын Октябрийн нэрэмжит Хөгжмийн Дунд Сургуульд суралцаж төгсөж ирээд найрал дууны удирдаачаар ажиллаж байхаасаа дууны уран бүтээл туурвиж эхэлжээ. Тэрээр 1951-1956 онд Улсын Хөгжимт Драмын Театрт, 1956-1958 онд Улсын Ардын Дуу Бүжгийн Чуулгад тус тус найрал дууны удирдаач багшаар ажиллаж байлаа. 1958-1962 онд БНХАУ-ын Шанхай хотын Хөгжмийн Дээд Сургуульд 'Симфони найрал хөгжмийн удирдаач' мэргэжлээр суралцан төгсжээ. 1963 оноос БНМАУ-ын СнЗ-ийн дэргэдэх Мэдээлэл Радиогийн Улсын Хорооны Хөгжмийн редакцийн хариуцлагатай редакторын албыг 1981 он хүртэл хашиж гавьяаныхаа амралтад суугаад, 1986 онд насан эцэслэх хүртлээ Монголын Хөгжмийн Зохиолчдын Холбоонд мэргэжилтнээр ажиллан өөрийн ухамсарт бүхий л амьдралаа Монголын урлагт зориулсан билээ.
Монголын эстрадын хөгжилд оруулсан хувь нэмэр
Монгол улсад орчин цагийн хөгжим, тэр дундаа эстрад урлаг үүсч хөгжихөд хөгжмийн зохиолч УГЗ Төмөрийн Чимэддоржийн оруулсан хувь нэмэр үнэлж баршгүй их. 1945 онд манай орны нам төрийн удирдлагууд "Улсын Эстрад Концертын Товчоо"-г эмхлэн байгуулах ажлыг Уран Сайхны Хэрэг Эрхлэх Газарт даалгаж тогтоол шийдвэр гаргажээ. Энэхүү шийдвэр нь нэгэнт жам ёсоороо бүрэлдэн бий болж байсан урлагийн тэрхүү салбарыг хүлээн зөвшөөрсний үндсэн дээр эмхлэн хөгжүүлэх тухай шийдвэр байсан нь дамжиггүй. 1964 онд Барилгачдын Соёлын Ордонд хөгжимчдийг шалган авч дагшаа найрал хөгжмийн тоглолтоо циркийн үзүүлбэртэйгээр ард түмэндээ анх толилууж байсан түүхтэй. Тэрхүү тоглолтод АЖ Л.Цэнд-Аюушийн дуулсан С.Мааяагийн ая "Таксин цоохор машин", Т.Чимэддоржийн ая "Зам дээр гээгдсэн цэцэг" зэрэг дуу дуулагджээ.
Т.Чимэддорж 1965 онд БНСЧУ-ын Прага хотноо зохион байгуулагдсан олон улсын жаз хөгжмийн фестивальд оролцож, мөн тэр онд манай оронд айлчлан тоглосон Германы Радиогийн дэргэдэх оркестрын тоглолтыг үзснээр Радиод хамт ажиллаж байсан Ш.Эрдэнэбат (Ж.Бадраа "Багшаа дуулъя"; Ш.Сүрэнжав "Арав дахь хавраа үдье", "Миний ардын сэтгэл цагаан"; Ш.Шажинбат "Цэнгэлтэй үдэш" зэрэг дууны аяыг зохиосон) нарын залуу уран бүтээлчидтэй хамтарч Радиодоо цахилгаан хөгжимтэй жаз оркестртой болох ажлыг санаачлан эхлүүлсэн байдаг. Тэрбээр уг санаачилсан ажлаа удирдах дээд байгууллагадаа танилцуулж зөвшөөрүүлэх, тогтоол шийдвэр гаргуулах ажлыг албан үүргийн дагуу хариуцан гүйцэтгэсний зэрэгцээ Монгол орны өнцөг булан бүрээс авьяасаараа торойн гарч ирж байсан залуучуудыг эрж хайн, тэр бүгдтэй биечлэн уулзаж хөгжимчид дуучид зэрэг уран бүтээлчдийн багаа бүрдүүлсэн байдаг. Түүний энэхүү уйгагүй хичээл зүтгэлийн тухай 1969 онд анхны уран бүтээл нь Монголын Радио Телевизийн эфирт гарч, албан ёсны нээлтийн тоглолтоо олонд толилуулсан тухайн үеийн Мэдээлэл Радио Телевизийн Цахилгаан хөгжмийн чуулга буюу одоогийн Төрийн Шагналт "БАЯНМОНГОЛ" чуулгын анхны хөгжимчид, дуучид, ахмад уран бүтээлчдийн дурсамж яриа, нэвтрүүлэгт олонтоо дурдагдсан байдаг.
Хоёр зууныг дамжсан мөнхийн бүтээлүүдээрээ ард түмнээ хэдийн танигдсан Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгын
нарын авьяаслаг 9 залуугийн бүрэлдэхүүнтэйгээр Төмөрийн Чимэддорж 1968 оны 10 сард Польш улсыг зорьж хөгжимчдөө 3 сарын дамжаанд суулгажээ.
Т.Чимэддорж Польш улсад байх хугацаандаа Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл (СЭВ)-ийн орнуудын хуралд оролцохоор очсон манай нам төрийн тэргүүн Юмжаагийн Цэдэнбалтай уулзаж, тулгамдаад байсан асуудлаа хэлж санхүүгийн асуудлаа шийдүүлээд Польшоос ирэхдээ Радиодоо иж бүрэн цахилгаан хөгжим хэрэгсэл авчирсан нь Монгол Улсын түүхэнд анхны тохиолдол болсон юм. Хөгжим, хөгжимчид бэлэн болж дуучдын асуудал яригдахад Ховд аймгийн арван жилийг 1969 онд төгсөх, Ш.Сүрэнжавын шүлэг, Ш.Эрдэнэбатын ая "Арав дахь хавраа үдье" дууг гитардаж дуулсан нь Монголын Радиогоор эгшиглэж сонсогчдод хүрсэн Лувсангийн Оюунчимэг охиныг чуулгынхаа үндсэн дуучнаар авахаар товлож, эрэгтэй дуучнаар УАДБЧ дээр дуулаачийн дамжаанд Дундговиос ирсэн Ц.Өлзий-Оршихыг авчиржээ. Сайн концерт, сайхан тоглолт хийхийн тулд орон тооны бус өөр дуучид бас хэрэгтэй байсан тул 1967 оны намар МУИС-ийн 25 жилийн хүндэтгэлийн тоглолтын ерөнхий удирдаачаар ажилласан Т.Чимэддорж тухайн үед эстрад чиглэлийн орос монгол дуу дуулж нэрд гарч ирж байсан МУИС-ийн Т.Рэнцэнханд, Д.Майжаргал, М.Бямбадорж, БДС-ийн Д.Цэцгээ нартай хамтарч ажиллахаар төлөвлөжээ.
Т.Чимэддоржийн уйгагүй хөөцөлдөж Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгадаа гитар хөгжимчнөөр авчирсан С.Баатарсүх "Цэнхэр залаа"-гаа залгуулаад "Долоон бурхан", "Сансрын хөлөг", "Хөгжилтэй залуус", "Золжаргал", "Залуусын дуу" зэрэг гитар хөгжимд зориулсан дан хөгжмийн бүтээлүүдээ туурвиж, гоцлон тоглож Радиод бичүүлжээ. С.Баатарсүхийн найруулсан З.Хангалын ая "Өглөөний наран", Ж.Дорждагвын ая "Соёл-Эрдэнэ" зэрэг гитарын гоцлолууд мөн түүний гоцлон хөгжимдснөөр Монголын Радиогийн Алтан сан хөмрөгт орсон. Гитар хөгжимд зориулагдсан эдгээр бүтээлүүд нь С.Баатарсүхийн төдийгүй тус чуулга болон манай орны бусад цахилгаан хөгжмийн хамтлаг чуулга, гоцлол гитарчдын урын санд орж тоглогдсоор иржээ.
Хөгжмийн зохиолч УГЗ Т.Чимэддоржийн анх санаачлан байгуулсан "Баянмонгол" чуулга, тус чуулгын үе үеийн авьяаслаг уран бүтээлчдийн монголын эстрад урлагийн хөгжилд оруулсан хувь нэмрийг үнэлж үүсгэн байгуулагдсны 50 жилийн ойн жил нь МУ-ын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар 2019 онд Төрийн Соёрхол хүртээсэн юм.
Төмөрийн Чимэддорж 1971 онд нээлтийн тоглолтоо хийсэн, манай зууны манлай, "Алдрын Од"-ын анхны эзэн Соёл-Эрдэнэ хамтлагийг байгуулагдахад басхүү чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байдаг билээ. Тус чуулгыг анх байгуулагдахад БНМАУ-ын СнЗ-ийн дэргэдэх МРТУХ-ны Хөгжмийн Редакцийн хариуцлагатай редактор, Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгын уран сайхны удирдагч, удирдаач, хөгжмийн зохиолч Төмөрийн Чимэддоржид УАДБЧ-ын ятгачин дөрвөн залууг цахилгаан хөгжмийн хамтлаг байгуулахад бүхий л талаар тусалж дэмжих, цахилгаан хөгжим тоглуулж сургах, улмаар урын сангаа босгоход нь зөвөлгөө туслалцаа үзүүлэхийг Соёлын Сайдаас даалгасан байдаг. Т.Чимэддорж МРТУХ-ны хөгжимчиддөө УАДБЧ-ын дэргэд байгуулагдаж байгаа цахилгаан хөгжмийн шинэ хамт олонд мэдэх чадах бүхнээ зааж өгөхийг давхар даалгаж гоцлол гитарчин С.Баатарсүхийг "Цэнхэр залаа" болон бусад гитарын гоцлолуудаа тэрхүү шинэ хамт олноор тоглуулж сургахаар томилсон гэдэг. С.Баатарсүх Т.Чимэддорж багшийнхаа өгсөн үүргийн дагуу "Соёл-Эрдэнэ" дээр хүрч очиход гоцлол гитарчнаар түүний хувьд хуучны танил, өмнө нь түүнээс хувиараа сургалт авч байсан Д.Галсанбат ирсэн байжээ. С.Баатарсүх үндсэн ажлынхаа хажуугаар орой үдшийн цагаар тэдэнтэй жил тойрон хамтарч ажилласан гэдэг бөгөөд тус хамтлагийн урын санд түүний гитарын гоцлолууд орж, С.Баатарсүх, Д.Галсанбат нар ийнхүү албан ёсоор багш шавийн барилдлагатай болжээ. Нэгэн нэвтрүүлэгт С.Баатарсүхээс гитарчдын тухай асуухад тэрээр "Миний гарын анхны шавь болохоор Галсанбатыгаа их хайрладаг даа" хэмээсэн байдаг. Багшийн эрдэм шавиасаа гэдэг, Д.Галсанбат 1992 онд МУГЖ цол хүртэж Монголын эстрад урлаг, тэр дундаа монголын поп-рок ертөнцөөс төрсөн анхны ГАВЬЯАТ болсон юм. Д.Галсанбатын насан турш гоцлол гитарчнаар ажилласан "Соёл-Эрдэнэ" хамтлаг 1999 онд болсон бүх нийтийн санал асуулгаар ХХ зууны манай манлай хамтлагаар шалгарч, 2015 онд "Алдрын Од"-ын анхны эзэн болсон.
"Соёл-Эрдэнэ" нь 1973 онд Герман улсад болсон ДЗО-ны Х их наадамд "Залуучууд их наадамдаа", "Хүүш Дамдин" дуу, С.Баатарсүхийн хөгжим "Цэнхэр залаа" цахилгаан хөгжимтэй ятгын гоцлолоороо амжилттай оролцож хилийн чанадаас алтан медаль авчирсан анхны хамтлаг билээ.
1972 онд Монгол УЛСЫН ФИЛАРМОНИ байгуулагдахад Т.Чимэддоржийн санаачлан байгуулсан МРТУХ-ны цахилгаан хөгжмийн чуулга, мөн дээд удирдлагаас өгсөн үүргийн дагуу байгуулалцсан "Соёл-Эрдэнэ" чуулга гэх эдгээр хоёр цахилгаан хөгжмийн хамт олон бүрэн бүрэлдхүүнээрээ шилжин очсон юм. Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулга Улсын Филармонид шилжиж очоод эстрадын "Баянмонгол" чуулга гэсэн шинэ нэр авчээ. 1974 онд "Баянмонгол" чуулгын гоцлол гитарчин С.Баатарсүх Хөгжмийн их сургуульд сурах болоход УФ-ийн дарга Ц.Намсрайжав багш нь орныхоо хүнийг олж ир гэсэнд тэрээр Багшийн сургуулийг төгссөн, БСО-нд ажиллаж байсан гитар хөгжим сайн тоглодог, түүний суралцаж төгссөн 10 жилийн 5-р дунд сургуульд мөн суралцаж төгссөн Б.Ганбат ыг авчиржээ. Б.Ганбат нь хөгжмийн боловсролтой, ноот мэддэг, гитар сайн тоглодог, 1965 онд 5-р сургуулийн тавдугаар ангид сурч байхаасаа С.Баатарсүхийг харж сонсож ирсэн тэрбээр түүний гитарын гоцлолуудыг хэдийнээ бие даан тоглож сурсан, БСО-ны гитарын дугуйланд багшилж байхдаа дугуйлангийнхаа хүүхдүүдэд заадаг байжээ. Б.Ганбат нь 1969-1973 онд Багшийн сургуульд суралцаж байхдаа хөгжмийн зохиолч Б.Шарав, Н.Жанцанноров, Х.Билэгжаргал нартай хамтран сургуулийнхаа анхны цахилгаан хөгжмийн хамтлагийг байгуулж мэргэжлийн түвшинд тоглодог байсан хэмээн дурссан байдаг. Б.Ганбат "Баянмонгол" чуулгад 2021 он хүртэл тасралтгүй ажилласны зэрэгцээ гитарын сургалтаа үргэлжлүүлэн Ц.Энхманлайгаас О.Бархүү хүртэл олон арван шилдэг гитарчдыг бэлтгэсэн гавьяатан билээ.
Төмөрийн Чимэддоржийн Германы үзэсгэлэн худалдаанаас Радиод зориулж сонгон худалдаж авсан Матадор 25 цахилгаан орган Монгол оронд цоо шинэ үзэгдэл болж 1972 оны 4-р сарын 23-нд бичигдсэн МҮОНРТ-ийн цаг агаарын мэдээний ая "Цэнхэр залаа" ятгын гоцлол ын (МРТУХ-ны ЦХЧ-ын альто саксафонч, даралт хөгжимчин Лунжгайн Батаагийн тоглосноор) эхэнд нэг, дунд хоёр удаа эгшиглэж, Л.Оюунчимэгийн дуулсан "Үртэй хүн жаргалтай", "Навчин дээрх шүүдэр", Т.Рэнцэнхандын дуулсан "Энэрэлт сайхан харц", Д.Цэцгээгийн дуулсан "Том болж дээ миний хүү", М.Бямбадоржийн дуулсан "Мөнгөн шөнө", "Хавар болжээ хонгор минь", "Нүдэн нуур", Л.Оюунчимэг Х.Галхүү нарын хамтран дуулсан "Дөрвөн улирал хоёр амраг", Х.Галхүүгийн дуулсан "Мөрөөдлийн дуу", М.Янжиндуламын дуулсан "Орь залуу нас" зэрэг тухайн үед Монголын Радиод бичигдэж Радиогийн Алтан Фондод хадгалагдан үлдсэн "Баянмонгол" чуулгын уран бүтээлийн эх бичлэгээс сонсох боломжтой.