cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бөмбөлөг
Евклидийн огторгуй дахь бөмбөлөг
xyz-тэгш өнцөгт координатын систем бүхий 3-хэмжээст Евклидийн огторгуй байг. Түүн дээрх (x0, y0, z0) координаттай цэгээс r зайд орших (x, y, z) цэгүүд нь нөхцлийг хангана. Энэ нөхцлийг хангах бүх цэгүүдийн олонлог нь бөмбөлөг болох юм. r = 1 үед нэгж бөмбөлөг гэнэ. Уг бөмбөлгийн гадаргуугийн талбай S = 4πr2 болно. Координатын эх дээр төвтэй бөмбөлгүүд нь дараах дифференциал тэгшитгэлийг хангана. Энд бөмбөлгийн дээр орших дурын (x, y, z) цэгийн хувьд түүний шүргэгч вектор (dx, dy, dz) нь бөмбөлгийн гадаргуутай перпендикуляр байна.
Бөмбөлөг нь хавтгайтай огтлолцоход тойрог үүснэ.
Геометрийн үндсэн томъёнууд
үүнд: H — сегментийн өндөр, \alpha — зенитын өнцөг.
Флоренц
Флоренц ( Италиар Firenze) нь Италийн Тоскана бүс болон Флоренц мужийн төв юм. 364,779 хүн амтай бөгөөд үүгээрээ Тосканад тэргүүлдэг.
Флоренц нь Арно голын эрэг дээр орших бөгөөд Дундад зууны үе, Сэргэн мандалтын үед эзлэж байсан чухал байр суурь болон соёл урлаг, архитектуруудаараа дэлхийд алдартай. Дундад зууны үед Европын худалдаа санхүүгийн төв байсан бөгөөд Италийн сэргэн мандалтын эхлэл цэг хэмээгддэг. Мөн "Дундад зууны үеийн Афин" хэмээгдэж байжээ. Флоренцийг удаан хугацааны туршид Медичигийн гэр бүл де факто байдлаар удирдаж байсан. 1865-1870 онд Италийн вант улсын нийслэл байжээ.
"Флоренцийн түүхэн төв" нь жил бүр сая гаруй жуулчдыг татдаг бөгөөд 1982 онд ЮНЕСКО Дэлхийн өв хэмээн бүртгэжээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Тосканагийн коммун  Ангилал:Тосканагийн суурин Ангилал:Италийн мужийн нийслэл Ангилал:Италийн аймгийн төв Ангилал:Европ дахь дэлхийн соёлын өв Ангилал:Италийн урьдын нийслэл Ангилал:Италийн их сургуулийн хот Ангилал:Итали дахь дэлхийн өв
Парисын олимп (1924 он)
Олимпын VIII наадам буюу 1924 оны Парисын олимп (VIII Olympic Summer Games) нь 1924 оны 5 сарын 4-нөөс 7 сарын 27-нд Парис хотноо зохион байгуулагдсан олимпын наадам юм.
Иххэт сум
Иххэт  — Монгол улсын Дорноговь аймгийн харъяат сум.
Сайншандаас 162 км, Улаанбаатараас 360 км зайтай. Тус сум 3 багтай. Хүн ам 2144. Төвийн эрчим хүчинд холбогдож, үүрэн телефон нэвтэрсэн. Тус суманд 410 суудалтай ЕБ-ын сургууль, 60 ортой дотуур байр, 12 ортой хүн эмнэлэг, 100 ортой хүүхдийн цэцэрлэг, 180 суудалтай соёлын төв ажилладаг.
Эх сурвалж
Ангилал:Дорноговь аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Рикардо Кошта
Рикардо Мигел Морейра да Кошта (Ricardo Miguel Moreira da Costa, 1981 оны тавдугаар сарын 16-нд Вила Нова ди Гая хотод төрсөн) — Португалын хөлбөмбөгчин бөгөөд Валенсиа болон Португалийн шигшээд тоглодог.
Замнал
Боавиштад бэлтгэгдсэн Кошта Портод элссэн дороо Европын цом (2003) болон Аваргуудын лигт (2004) түрүүлж үзжээ.
2007 оны зун Вольфсбург түүний төлөө 4 сая евро төлөн элсүүлжээ. 2007 оны наймдугаар сарын 5-нд 4-0 харьцаагаар Вюрцбургерийг хожсон нөхөрсөг тоглолтонд эхний гараагаа хийв.
2007 оны арваннэгдүгээр сарын 11-нд Бундеслигт анхны гараагаа Байер Леверкузенд 1-2 харьцаагаар ялагдсан тоглолтонд хийжээ.
2010 оны нэгдүгээр сарын 29-нд Кошта францын Лилльд зээлэгдэв.
2010 оны тавдугаар сарын 17-нд өөрийн хүсэлтээр испанийн Валенсиад элссэн билээ.
Шигшээ
Кошта Португалын шигшээд 2004 оны олимпын наадамд оролцсоны дараахан элссэн. Тун хариуцлагатай буюу 2006 оны ДАШТ-ий гуравдугаар байрын Германтай тоглоход тэр анхны гараагаа хийсэн байдаг. Түүнээс хойш 2010 оны ДАШТ болон 2012 оны ЕАШТ-д оролцсон.
Холбоос
Ангилал:1981 онд төрсөн Ангилал:Португалын хөлбөмбөгчин Ангилал:Португалын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Валенсиа багийн тоглогч Ангилал:Лилль багийн тоглогч Ангилал:Вольфсбург багийн тоглогч Ангилал:Порто багийн тоглогч Ангилал:Германы Бундеслигийн тоглогч Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:Португалчууд
Харсүүлт цахлай
Харсүүлт цахлай (Larus crassirostris) нь дундаж хэмжээний цахлай бөгөөд  Хятад, Япон, Солонгосыг оролцуулан зүүн Азид тархан нутагладаг. Мөн Аляска, Хойд Америкт таарах нь бий.
Гадаад төрх
Харсүүлт цахлайн биеийн урт 46 см, далавчаа дэлгэхэд 126-128 см юм. Тэд хар сүүл, шар хөлтэй ба хошууны үзүүр хэсэгт улаан, хар толботой. 4 нас хүрж байж бүрэн нас бие гүйцэн, өд сөд нь ургаж гүйцнэ.
Энэхүү цахлай нь голдуу жижиг загас, нялцгай биетэн, үет хөлтөн зэргээр хооллох ба заримдаа улай сэг иддэг. Загасчдын усан онгоцыг даган явж идэш тэжээл олж идэх нь элбэг ба бусад шувуудын барьсан загасыг хулгайлах явдал цөөнгүй.
Үржлийн үе болоход олноор сүрэглэн 6 сарын эхээр 2-3 өндөг гаргадаг. 24 хоног дараад ангаахай гарна.
Цахим холбоос
Ангилал:Цахлайнхан
Монгол татаарын бүрэн тодорхойлолт
Монгол татаарын бүрэн тодорхойлолт (蒙韃備錄 Мэн-да бэй-лу) хэмээх энэхүү ном нь Монсудар хэвлэлийн газараас эрхлэн гаргаж буй Монголоор бэдэрсэн гадныхан цувралын нэгэн боть болно. Буриадын эрдэмтэн, хятад судлаач, түүхч Н.Ц.Мункуев хятад хэлнээс орос хэлнээ орчуулж удиртгал, тайлбар бичиж хавсралт бэлтгэн, 1975 онд хэвлүүлсэн энэ номонд 1221 онд Яньцзин хот (өнөөгийн Бээжин) дахь Монголын их жанжны өргөөнд ирж байсан хятад элч Чжао Хуны тэмдэглэлийн эх, орчуулгын хамт багтсан болно. Уг тэмдэглэлд есөн хөлт цагаан сүлд болон догшин хар сүлдийг ямар хүмүүс мандуулж явах эрхтэй байсан болон тухайн үеийн монголчуудын аж ахуй, цэргийн зохион байгуулалт, албан тушаал, зэрэг дэвийн тогтолцоо, ахуй амьдрал, ёс заншлын тухай нэлээдгүй мэдээ баримтууд оржээ.
Гарчиг
Мэн-да бэй-лу бол эртний монголчуудын түүхийн чухал эх сурвалж мөн. Энд хэвлүүлж байгаа тодорхойлолт нь бидэнд үлдэж хоцорсон XIII зууны Хятадын аялагчдын бүх тэмдэглэлээс хамгийн эртнийх нь бөгөөд монголчуудад тусгайлан зориулагдсан болой хэмээн эхлэх энэхүү хэсэгт уг номын тухай болон бусад хятад аялагчдын хийгээд монголын тухай ном бүтээлүүдийн талаар эрдэм шинжилгээний чухал ач холбогдолтой хэсгийг өгүүлсэн байдаг.
Төр улсын үндэс суурь
Монголчуудын угсаа гарвал, төр улс, газар нутаг, аж ахуйн тухай хийгээд Чингис хааны тухай тодорхой өгүүлсэн. Жишээлбэл Татаарын эзэн Тэмүжиний тухайд гэвэл өндөр нуруу, сүрлэг том биетэй, өргөн дух магнай, урт сахалтай хүн бөгөөд дайчин зан чанартай хүчирхэг эр болой хэмээн өгүүлсэн байдаг.
Татааруудын эзний мандлын эхлэл
Чингис хааны тухай.
Жанжин ноёд, хан хөвүүд
Чингис хааны ах дүү, охид хөвгүүдийн тухай өгүүлсэн.
Жанжин ноёд, гавьяатан сайдууд
Монголын төр улсыг үндэслэн байгуулахад нь их хаанд туслалцаа үзүүлэн хүчин зүтгэсэн хүмүүсийн тухай.
Итгэмжлэгдсэн сайд нар
Тэргүүн сайд хийгээд цэргийн жанжидын тухай.
Цэргийн хэрэг
Татаарууд бол эмээл дээр төрж, өсөж бойждог хүмүүс юм. Тэд өөрсдөө л аяндаа байлдаж тулалдаж сурдаг. Хавраас өвөл болтол тэд өдөр болгон ан ав хөөж агнах ажил хийнэ. Энэ нь тэдний оршин амьдрах арга хэрэгсэл юм. Тийм ч учраас тэдэнд явган цэрэг гэж байхгүй, цөм морьт дайчид болно.
Адууны аж ахуй
Татааруудын улс гүрний газар нутаг нь өвс ногоо, ус ундаагаар баялаг, адуу, хонь малд туйлын тааламжтай болой. Адууг нэг, хоёр настайгаас нь уналга эдэлгээнд сурган номхруулж хээр талаар давхина.
Хоол хүнс
Тэд өлсгөлөн, цангаагаа зөвхөн гүүний сүүгээр тайлна. Ганц гүүний саам ихэвчлэн гурван хүнийг цатгана. Татаарууд гэртээ болон гэрээсээ гадуур гүүний сүү ууж, хонио муулан хүнсэндээ хэрэглэнэ. Тиймээс тэр газрын айл өрхүүд нэг адуутай байлаа гэхэд заавал зургаа, долоон хоньтой байх жишээтэй.
Аян дайн
Эдүгээ татааруудын том том түшмэл сайдуудын дотор Цин улсад амьдарч байсан, олзлогдож ирсэн олон хүмүүс байдаг.
Албан тушаалын тогтолцоо
Тэдний биедээ авч явдаг алтан пайз гэрэгийн тухайд гэвэл хамгийн дээд зиндааны ноёд язгууртнууд өөд өөдөөсөө харсан хоёр барын дүрстэй барсын тулалдаан нэртэй алтан гэрэгийг бүсэндээ зүүж явна.
Зан суртахуун, ёс заншил
Татаарууд сул дорой байдлыг ихэд жигшиж, хүч чадлыг шүтэн биширнэ. Өөр хоорондоо хэрэлдэж зодолдох нь огт үгүй.
Цэргийн хувцас хэрэглэл, зэр зэвсэг
Чингис хааны хувийн хишигтэн буюу торгон цэргийн тухайд гэвэл Чингис хааны өргөөний дэргэд түүний онцлох тэмдэг болсон том гэгчийн цав цагаан сүлд туг байх бөгөөд өөр ямар ч туг хиур байдаггүй байжээ.
Элч мэдээчид
Тэд элч, төлөөлөгчдөө сюань-чай хэмээнэ.
Тайлга тахилга
Аз хийморьтой байх, бүтэлгүйтэх хоёрын алин болох, давших ухрахаа, аян дайнд мордох юм уу, аллага хядлага хийх бүртээ тэд хонины дал авч галд дүрэн алхаар балбаж, тэнд бий болсон ан цавуудыг харан мэргэ төлөг тавьж ажил хэргээ шийдвэрлэнэ.
Эмэгтэйчүүд
Тэд аян дайнд мордохдоо язгуур угсаа, нүгэлтэн буянтан гэдгээсээ үл хамааран эхнэр, хүүхдээ ихэвчлэн хамт авч явдаг заншилтай.
Ван го-вэйн төгсгөл үг
Энэ номыг Сүн улсын Мэн Хун бичсэн гэж гарчигт нь өгүүлсэн буй. Номын дотор ч өөрийгөө Хун гэдэг гэж зохиогч бичжээ.
Нэмэлт тайлбар
Татаарууд – энэ номын гарчигт тэднийг мэн-да гэж оруулжээ. Мэн-да гэдэг нь мэн-гу (mongo[l]), да-да (tata[r]) буюу хоёр угсаатны нэрийн товчлол юм.
Номын тухай
Уг номын тухай мэдээллийг та Мэн-да бэй-лу үзнэ үү.
Ангилал:Монголоор бэдэрсэн гадныхан Ангилал:Жуулчдын тэмлэглэл Ангилал:Утга зохиолын бүтээл Ангилал:21-р зууны утга зохиол Ангилал:Цуврал ном
Сюй Да
Сюй Да нь Юань улсын сүүл үед тодрон гарсан Жү Юаньжаний бослогын цэргийн жанжин, түүнчлэн Мин улсыг байгуулахад томоохон гавъяа байгуулсан зүтгэлтэн байсан.
Амьдрал
Уг гарлаараа тариачин байснаа 1353 онд Улаан алчууртны бослогод нэгдсэн. Улмаар Жу Юань Жаний итгэлт жанждын нэг болж, бусад босогчдоо нэгтгэсээр, 1368 оны 9 сард Ханбалиг хотыг дайран эзлэж Юань улсын нанхиад газар дахь засаглалыг унагасан юм. 1372 онд гурван замын 150,000 цэргийг ерөнхийлөн захирч, өөрөө таван түмэн цэргээр монголын гүнд нэвтрэн оржээ. Уг ондоо Хөхтөмөрийн цэрэгт хиар цохиулж, цөөн тооны цэрэгтэйгээр Мин улс руугаа буцсанаар Монголыг нэг мөсөн дайлан эзлэх нь бүтэлгүйтжээ. Энэ явдлаас хойш дайнд төдийлөн оролцохгүй байсаар 1385 онд үхсэн.
Ангилал:Мин улс Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний хүн
Зульфия Ханбабаева
Зульфия Ханбабаева (Zülfiyyə Güloğlan qızı Xanbabayeva) — Азербайжаны дуучин.
Намтар
2002 онд Азербайжан улсын гавьяат жүжигчин, 2008 онд ардын жүжигчин цолоор шагнагджээ.
Ханбабаева 2000–2009 оны хооронд «Gecə» (Шөнө), «Sən gedən gündən», «Qəlbinə yol», «Sənsiz», «Dəniz» гэсэн таван цомог гаргасан.
Гадаад холбоос
Ангилал:1967 онд төрсөн Ангилал:Бакугийн хүн Ангилал:Азербайжаны дуучин Ангилал:Ардын Жүжигчин (Азербайжан) Ангилал:Азербайжанчууд
Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж
Намтар
шсшсшсшмшмшмш
Боловсрол
Р.Гончигдорж 1970 онд Архангай аймгийн Тариат сумын 10 жилийн дунд сургууль, 1975 онд Монгол Улсын Их Сургууль, 1981 онд Новосибирскийн Их сургуулийн аспирантурт тус тус суралцан төгсчээ. Математикч, математикийн багш мэргэжилтэй. Тэрбээр 1981 онд Новосибирскийн Их сургуулийн аспирантурт суралцаж байхдаа “Многообразия ассоциативных алгебр с дистрибутивным произведением подмногообразий” сэдвээр \Ph.D\, 1991 онд “Directproduct and sheaf Representations of ring and Their Rings of Quotients” сэдвээр \Sc.D\ тус тус эрдмийн зэрэг хамгаалжээ. Түүнчлэн 1998 онд БНСУ-ын Инчоний Их Сургуулийн хүндэт доктор цолын хүртсэн бол мөн ондоо Академич цолыг хүртэж байжээ. ШУА-ийн гишүүн, Академич, Удирдлагын академийн хүндэт профессор юм. Тэрээр сургуулиа төгссний дараа 1975-1988 он хүртэл арван гурван жил Монгол Улсын Их Сургуульдаа багшаар ажилласан.
Эрдмийн зэрэг цол
1997 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, 1999 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан, 2001 болон 2011 онуудад Ардын хувьсгалын 80, 90 жилийн ойн медаль, 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүндэт медаль, 2006 онд Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, 2009 онд Сүхбаатарын одонгоор шагнаж байсан. Мөн 2010 он буюу Монгол Улсад анхны байнгын ажиллагаатай ардчилсан Парламент үүсч, хөгжсний 20 жилийн ойн жилээр Төрийн дээд одон болох “Чингис хаан”-ы одонгоор шагнагдсан.
Ажилласан байдал
1988-1990 онд Шинжлэх ухааны академийн Математикийн хүрээлэнгийн захирал,
1990-1992 онд Монгол Улсын Дэд Ерөнхийлөгч, Улсын Бага Хурлын дарга, Улс төрийн талаар хэлмэгдэгсдийг цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах комиссын дарга,
1996-2000 онд Монгол Улсын Их Хурлын дарга, 2003 оноос Алтангадас ассоциацын ерөнхийлөгч,
2004 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн,
2005-2006 онд УИХ дахь Ардчилсан Намын бүлгийн дарга, Ардчилсан Нам-МАХН-ын хамтарсан бүлгийн дэд дарга,
2006-2007 онд УИХ-ын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны даргын албыг тус тус хашиж байсан.
2008-2012 онд УИХ-ын гишүүн, Ардчилсан намын Үндэсний зөвлөлдөх хорооны гишүүнээр ажилладаг сонгуульт ажилтай байв.
2012 оны Улсын Их Хурлын зургаа дахь удаагийн сонгуулиар Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр дахин сонгогдсон.
2013 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдрөөс УИХ дахь АН-ын бүлгээс УИХ-ын дэд даргаар сонгогдон ажиллаж байна.
Цахим холбоос
Ангилал:УИХ-ын дарга Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн Ангилал:БНМАУ-ын Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга Ангилал:Ардчилсан Намын дарга Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш Ангилал:20-р зууны математикч Ангилал:Монголын математикч Ангилал:Удирдлагын Академийн хүндэт профессор Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Өмнөд Солонгосын их сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол) Ангилал:Монгол улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан Ангилал:Тариатын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1953 онд төрсөн
1981-1982 оны НБА-гийн улирал
1981-1982 оны НБА-гийн улирал — Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны 36 дахь улирал юм.
Холбоос
#1981/82 НБА
Жон фон Нейман
Жон фон Не́йман (John von Neumann; эсвэл Иоган фон Нейман, Johann von Neumann; төрөхдөө Я́нош Ла́йош Не́йман, Neumann János Lajos гэсэн нэртэй; 1903 оны 12 сарын 28-нд Будапешт хотод төрсөн — 1957 оны 2 сарын 8-нд нас барсан, Вашингтон) — еврей гаралтай Австри-Унгарын болон америкийн математикч, квант физик, квант логик, функциональ анализ, олонлогийн онол, мэдээлэл зүй, эдийн засаг болон бусад шинжлэх ухаанд чухал хувь нэмэр оруулсан суут эрдэмтэн.
Орчин үеийн компьютерийн архитектурыг зохиосон ба энэ архитектурыг фон Нейманы архитектур гэнэ, операторын онолыг квант механикт хэрэглэх (фон Нейманы алгебр) түүнчлэн Манхэттены төсөлд оролцож явсан ба тоглоомын онол болон үүрэн автоматийн (cellular automaton) концепцийг зохиосон гэдгээрээ дэлхийд алдартай хүн юм.
Намтар
Янош Лайош Нейман нь Австри-Унгарын эзэнт улсын Будапешт хотод хөрөнгөтэй еврей гэр бүлийн 3 эрэгтэй хүүхдийн том нь болон мэндэлсэн. . Түүний эцэг Макс Нейман (Neumann Miksa, 1870—1929), 1880-аад оны сүүлээр Унгарын Печ хотоос Будапештэд ирж суурьшсан ба хуулийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалж өмгөөлөгчөөр банкинд ажиллаж байв. Түүний эх Маргарет Канн нь (Kann Margit, 1880—1956), гэрийн эзэгтэй байсан бөгөөд «Kann—Heller» үйлдвэрийн партнёр Якоб Канны (2 дахь гэрлэлтийн) том охин болон мэндэлсэн.
Янош(эсвэл зүгээр л Янчи) нь үнэхээр гоц хүүхэд байсан ба 6 настайдаа тэрээр хоёр 8 оронтой тоог цээжээр хувааж эцэгтэйгээ эртний грек хэлээр харилцаж чаддаг байв. Янош байнга математик, тооны шинж чанар болон ертөнцийн зүй тогтлыг сонирхдог байжээ. 8 настайдаа математик анализийн талаар хангалттай мэдлэгтэй байсан.
1911 онд тэрээр Лютераны гимназид элсэн суралцсан.
1913 онд түүний эцэг тайжийн хэргэм хүртсэн ба австрийн овгуудын авдаг фон (von) болон унгарийнхны авдаг Маргиттаи хэмээх цол авжээ. Тэгээд түүнийг Янош фон Нейман эсвэл Нейман Маргиттаи Янош Лайош болсон байна.
Берлин болон Xамбургт багшилж байхад нь түүнийг Иоган фон Нейман хэмээн нэрлэдэг байв. Хожим 1930-аад оны үед АНУ-д очсоны дараа нэр нь англиар Жон болжээ. Сонирхолтой нь түүний дүү нар АНУ-д ирсэний дараа өөр өөр овог авцгаасан байна: Vonneumann болон Newman. Эхнийх нь овог цол хоёрыг нийлүүлсэн ба хоёр дахь нь германаас англи руу шууд орчуулсан орчуулга байв.
Фон Нейман философийн доктор цолыг математикийн (туршилтийн физик болон химийн хэсгүүдтэй) ажлаараа Будапештийн их сургуульд 23 насандаа хамгаалжээ. Суралцаж байх хугацаандаа давхар химийн инженерчлэлийн чиглэлээр Цюрихт сурж байв (түүний эцэг нь математикч байх нь хүүгийн ирээдүйг баталгаатай хангаж чадахгүй гэж үзсэн).
1926-1930 онуудад Жон фон Нейман нь Берлинд орон тооны бус багш (Приватдоцент) байв.
1930 онд фон Нейманыг Принстоны их сургуульд багшийн ажлын урилга ирэв. 1930 оны үед Принстон дахь Тусгай судалгааны институтд (Institute of Advanced Study) судалгааны ажлаар гаднаас уригдаж ирсэн анхны эрдэмтдийн нэг байсан тэрбээр 1933 оноос энд нас барах хүртлээ профессорын ажил хашиж байжээ.
1936—1938 онуудад Алан Тьюринг Принстоны институтэд ирж Алонзо Чёрчагийн удирдлаган дор докторын диссертацаа хамгаалав. 1936 онд хэвлүүлсэн Тьюрингийн ажил "Шийдвэрийн проблемд хэрэглэх тооцоологдом тоонуудын тухай"(On Computable Numbers with an Application to the Entscheidungs problem) нь дотроо логик загварчлал болон универсал машины талаарх агуулгатай байв. Тэгээд фон Нейман түүнд хамтран ажиллах санал тавьсан боловч Алан Тьюринг татгалзаад Англируугаа явж Германчуудын нууц код тайлагч болсон. Фон Нейман нь Тьюрингийн санаатай танилцсан байсан ба IAS-машиныг 10 жилийн дараа загварчлахад тэр санааг ашигласан эсэх нь тодорхойгүй.
1937 онд Фон Нейман нь АНУ-н иргэн болсон ба 1938 онд анализийн салбарт хийсэн ажлынхаа төлөө М. Бохерийн нэрэмжит шагналаар шагнагджээ.
1950 онд ENIAC машины тусламжтай хийгдсэн анхны амжилттай цаг агаарын урьдчилсан тооцоолол нь америкийн цаг уурчид болон Жон фон Неймантай хамт хийгдсэн юм. .
1955 оны 3 сарын 15-д АНУ-гийн сенатаар дэмжигдсэн ба 5 сард эхнэртэйгээ хамт Вашингтоны Жоржтаунд ирцгээжээ. Амьдралын сүүлчийн жилүүдийн турш фон Нейман нь цөмийн энерги, цөмийн зэвсэг болон тив хоорондын баллистик зэвсгийн ерөнхий зөвлөх байсан. Өөрийн гарал үүслээс эсвэл Унгарт өнгөрүүлсэн амьдралаас үүдсэн үү фон Нейман өөрийн барууны үзлээ хэт хамгаалдаг байв. Түүнийг өөд болсоны дараах 1957 оны 2 сарын 25-ны LIFE сэтгүүлд гарсан нийтлэлд ЗХУ-тай хийж болох анхааруулах дайны талаарх түүний үзэл баримтлалыг дэлгэсэн байна.
1954 оны зун унахдаа фон Нейман зүүн мөрөө гэмтээсэн. Өвчин нь эдгэхгүй байсаар мэс засалчид ясны хэлбэрийн хорт хавдар байна хэмээн оношилжээ. Энэ хорт хавдар нь түүний цөмийн зэвсэгтэй ажилласнаас болсон хэмээн үздэг бөгөөд Номхон далайд хийсэн цөмийн зэвсгийн туршилтууд эсвэл магадгүй Лос-Аламос дахь ажлаас үүдсэн байж мэдэх (түүний хамтран ажиллагч Энрико Ферми ходоодны хорт хавдраар 54 насандаа нас барсан). Өвчин улам хүндэрсэн ба долоо хоногт 3 удаа очих ёстой цөмийн энергийн хорооны хурал нь маш их хүч шаардаж байв. Онош тавьснаас хэдхэн сарын дараа фон Нейман нас нөхчсөн байна. Хорт хавдар нь тархинд нь хүртэл нөлөөлж бодож чадахгүйд хүрсэн. Тэрээр Волтер Рийдийн эмнэлэгт хэвтэж байхдаа өөрийн найз болон таньдаг хүмүүсээс католикийн ламтантай уулзуулж өгөхийг гуйж байснаараа гайхшруулжээ.
Үүрэн автомат ба амьд эс(cell)
Үүрэн (эсийн бүтэцтэй) автомат бүтээх концепц нь үхмэл материас амьдрал бий болгох антивиталист санаа байв. XIX зууны дэлхийг өөрчилж болох виталистуудын аргумент нь үхмэл матерт мэдээлэл-програмууд хадгалж болох талаар авч үзээгүй байна. (жишээ нь Жакарын машин — үз Ханс Дриш).
Үүрэн автомат нь дэлхийг өөрчилсөн гэж хэлж болохгүй ч энэ нь орчин цагийн шинжлэх ухааны ихэнх салбарт хэрэглэгдэж байгаа билээ.
Нейман өөрийн оюун ухааны боломжит хязгаарыг тод харж байсан ба зарим нэгэн математикийн болон философийн санааг ухаарч (хүлээж авахгүй) чадахгүй байна гэдгээ мэдэрч байсан юм.
Хувийн амьдрал
Нейман 2 удаа гэрлэсэн. Эхний удаа Мариэтте Кёвешитэй 1930 онд хуримласан ба 1937 онд тэд салцгаасан, харин 1938 онд Кларе Дэнтэй суужээ. Эхний гэрлэлтээс Марина охин төрсөн ба дараа нь алдартай эдийн засагч болсон юм.
Зүүлт тайлбар
Ангилал:20-р зууны математикч Ангилал:20-р зууны физикч Ангилал:20-р зууны химич Ангилал:Логик судлаач Ангилал:Информатикч Ангилал:Химийн инженер Ангилал:Манхэттен төслийн хүн Ангилал:Тоглоомын онол Ангилал:Берлиний Хумбольдтын их сургуулийн багш Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Мюнхений техникийн их сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:Нидерландын Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Гавьяаны Медаль шагналтан Ангилал:Эрх Чөлөөний Медаль шагналтан (1945) Ангилал:Нацизмын үед Германы эзэнт гүрнээс дүрвэгч Ангилал:АНУ дахь Унгарын цагаач Ангилал:Транслейтанийн хүн Ангилал:АНУ-ын хүн Ангилал:Унгарчууд Ангилал:1903 онд төрсөн Ангилал:1957 онд өнгөрсөн
Канад улс Олимпод
Канад (CAN) улс бүх өвлийн олимп, 1896, 1980 оны зуны олимпоос бусад бүх зуны олимпод тамирчдаа илгээж байв. Тэд оролцсон олимп болгоноосоо ядаж нэг медаль хүртэж байжээ.
Олимп зохион байгуулсан нь
Канадчууд нутагтаа олимпын наадмыг 3 удаа зохион байгуулж байсан.
Өвлийн олимп
Канад улс мөн 1906 оны зуны олимпоос 1 алт, 1 мөнгөн медаль хүртсэн бөгөөд ОУОХ-ноос уг олимпийг албан ёсных гэж тооцдоггүй тул энэхүү хүснэгтэд оруулаагүй болно.
Эшлэл
Ангилал:Олимпын түүх
Антверпений олимп
Олимпын VII наадам буюу 1920 оны Антверпений олимп (VII Olympic Summer Games) нь 1920 оны 4 сарын 20-ноос 9 сарын 12-нд Антверпен хотноо зохион байгуулагдсан олимпын наадам юм.
Ангилал:1920 оны спортын арга хэмжээ Ангилал:Антверпений спортын арга хэмжээ
Нум (Зэвсэг)
Нум (монголоор: ᠨᠤᠮᠤ) хэмээх зэвсэг нь Дунд чулуун зэвсэгийн үед үүссэн бөгөөд сум буюу хошуундаа ясан зэв, чулуун зэв, төмөр зэвтэй модыг эх бие, хөвчийн тусламжтайгаар хол зайд харвах зэвсэг юм. Түүхийн явцад улам бүр хөгжсөөр нумны материал, хийх явц, хүч чадал зэргийг сайжруулж чадсан юм. Нум нь галт зэвсэг өргөн дэлгэр хэрэглэх хүртэл ашиглаж байгаад XIX-XX зууны үеэс зөвхөн спорт, зугаа цэнгэлийн зориулалтаар хэрэглэх болжээ.
Воронеж муж
Воронеж муж (Воро́нежская о́бласть) нь Оросын Холбооны Улсыг бүрдүүлэгч нэг субъект юм.
Цагийн бүс
Тус муж нь Москвагийн цагийн бүст багтана. Ердийн үед UTC+3, зуны цагийн үед UTC+4 цагтай болно.
Ангилал:Оросын холбооны муж  !
Арабын Нэгдсэн Эмират Улс
Арабын Нэгдсэн Эмират Улс (АНЭУ) нь Ойрх Дорнод буюу Баруун Азид орших Арабын хойг дахь 7 орны холбоо улс юм. 7 улс буюу эмират нь Абу-Даби, Ажман, Дубай, Фужайра, Рас ал-Хайма, Шаржа, Умм ал-Кувейн юм.
Түүх
Оманы булангийн баруун хойд эрэг болон Персийн булангийн өмнөд эргийн дагуу байрлах багаахан шейх омгууд 17-р зуунд Исламын шашин дэлгэрсэн Арабын халифтын бүрэлдэхүүнд орсон. Энэ үед Дубай, Шаржа, Эль-Фужайра хотууд үүсжээ. Халифтын хүч сулрахын хэрээр шейхүүд бүх эрх мэдлийг өөртөө авч байсан. Х-ХI зуунд Арабын хойгийн дорнод хэсэг карматовын бүрэлдэхүүнд орж, харин түүнийг задрахад Оманы эрхшээлд орсон байна. 15-р зууны сүүлчээр тус бүсэд Европын нөлөө ихээр орж ирсэн юм. Португал нь Бахрейн болон Жульфар мөн Ормузын хоолойд хяналт тогтоон тус хойгт бэхлэгдэж чадсанаараа барууны гүрнүүдээс анхдагч нь болжээ. Гол төлөв худалдаа эрхэлдэг Арабын вант улсын хүн ам 18-р зуунаас Их Британитай тэмцэлдэж эхэлсэн. Их британийн усан онгоцууд Персийн булангийн боомтуудын хооронд ачаа зөөвөрлөхөд голлож байсан нь нутгийн иргэдийг амьдрах гол эх үүсвэрээс нь салгасан. Энэ нь "Ост-Индийн компани" болон Арабын нутгийн иргэдийн хооронд дуусашгүй зөрчилдөөн үүсэхэд хүргэжээ. Арабын нутгийн иргэдийг англичууд - "далайн дээрэмчид", харин вант улсын бүс – "далайн дээрэмчдийн эрэг" гэж нэрлэдэг байв.
Британийн протекторат (ивээн эзэрхэх журам)
Ост-Индийн компани цэргийн ангиа байнга Персийн булан руу чиглүүлж байсан ба 1820 онд Арабын 7 вант улсын эмир шейхүүдэд Оманыг Имамат Оман, Султанат Маскат, Далайн дээрэмчдийн эрэг гэж 3 хуваах "ерөнхий гэрээ"-нд гарын үсэг зурахыг тулгасан. 1853 оноос энэхүү вант улсуудыг "Гэрээний Оман" гэж нэрлэх болсон.
1920 оны эхээр "Гэрээний Оман"-д тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл өрнөсөн бөгөөд энэ нь Шаржа ба Рас-эль-Хаймд илүү далайцтай болсон. Яг энэ үед Эмиратын болон бүх Ойрх Дорнодын түүхэнд эрс өөрчлөлтийн үйл явдал болсон нь Персийн буланд нефтийн асар их нөөцийг олж нээсэн. 1922 онд англичууд шейхийн эрхэнд хяналт тогтоож, нефть хайж олборлох концесс байгуулсан. Харин "Гэрээний Оман"-д нефть олборлолт нь ашиг авчраагүй бөгөөд вант улсад үндсэн орлогыг сувдны худалдаа л авчирж байлаа.
Эх сурвалж
Ангилал:Азийн орон Ангилал:Арабын түүх Ангилал:Холбооны Хаант Улс Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Харанга 20 жилийн ойн тоглолтууд
8 сард - Монгол орноо тойрон тоглолт хийсэн 9 сарын 23нд - Haranga and All stars 9 сарын 24нд - Оркестртой unplugged concert 9 сарын 25нд - Best of Haranga 10 сард Солонгост 12 сард АНУ-д 2010 оны 3 сард Европт 20 жилийн ойн тоглолтуудаа хийсэн.
Ангилал:Харанга
Начны найраа
Начны найраа нь Монгол бөхийн барилдааны үед цол авахын тулд өрсөлдөгчөө авлига өгч хахуульдан худлаа барилдан давах арга юм. Энэ нь монгол бөхийн тухай холбогдох хуулиар хориглогдсон боловч амь бөхтэйгээр оршиж байдаг. үүнийг анхлан сэдэгч нь шилийн сайн эр байсан даншигийн арслан Хулгар Нацагтай холбоотой гэж үздэг. Энэхүү монгол бөхийг спорт биш олон нийтийн сургалт хүмүүжлийн ажил гэсэн ёж нэртэй болгох болсон начны найраа гэсэн хэллэгийг тухайн үед Улсын наадмын бөхийн барилдаанд 5 давж улсын начин цол авах зорилго бүхий бөхчүүд болон барилдаанд оролцож байгаа боловч илүү олон даваанд давах боломжгүй нас ахисан, улсын начин, улсын заан, улсын арслан, улсын аварга цолтой бөхчүүдийн хооронд болдог давааг яаж хуурамчаар давах, давуулах талаар нууцаар тохиролцож байгаа хоёр бөх болон тэдгээрийг дагалдагч бусад орон нутгийн гэсэн тодотголтой бөхчүүдийн хооронд болдог байжээ. Энэ байдал улам даамжирсаар бөхчүүдийн орон нутгаараа бүлэглэн жалга довны үзлийг гол болгосон бүлэглэлүүдийг бий болгосон байна. Энэхүү бөхчүүдийн бүлэглэл нь монголын хэмжээнд янз бүрийн бохир аргаар мөнгө олдог далд хар бизнес болох спирт, газрын наймаа болон самар гэх мэт хууль бус наймаануудад хутгалдан оролцож, ихэнх тохиолдолд шууд гардан оролцож байсан ба одоо ч оролцож байдаг. Мөн бөхчүүдийн бас нэг бохир бизнес нь монгол дахь рэкет буюу бусдыг хүчээр тулган ихээхэн хэмжээний мөнгийг хууль бус татвар буюу авлага болгон бусдаас хүч түрэмгийлэн авахад оролцож байгаа явдал юм. Энэ нь эхний үед банкуудын доторх өр барагдуулах албанд ажиллах замаар эхэлсэн байдаг ба цаашдаа ихээхэн мөнгө бүхий хүмүүсийг сүрдүүлэх, айлгах, дарамтлах замаар мөнгө авдаг цэвэр мафийн шинжтэй болсон бөгөөд энэ талын мэдээллийг нутгархан жалганы үзэл гаргаж байдаг орон нутгийн гэсэн тодотголтой бусад хүмүүс хааж хаацайлж байна. Тухайлбал Монгол улсад хууль бус гэж үзэж байгаа спирт буюу согтууруулах зүйлс, самар зэргийг экспротлох, импортлохдоо хууль бус хулгайн аргаар оролцож, зохион байгуулагч нар нь спиртийн хууль бус наймаанд Мөнх-Эрдэнэ арслан, Женко Баттулга, самрын наймаанд Долгорсүрэн заан нар байсан бөгөөд хэн нь ч эрүүгийн хариуцлага хүлээгээгүй юм.
Социализмын үеийн начны найрааны сонгодог төлөөлөгчид нь Монгол улсын аварга Мөнхбат бөгөөд түүнээс нэгэн удаа ярилцлага авахдаа энэ талаар асуухад ихэд уцаарласан байдлаар жилийн мөнгөө олдог ганц арга гэж хариулсан байдаг юм. Харин дараа нь энэхүү хууль бус үйл ажллагаанд аварга Түвдэндорж, Баянмөнх, Цэрэн («Хар аварга» гэдэг хочлон дууддаг) зэрэг бусад аваргууд оролцсон ба өнөөдөр ч амьд байгаа нэгэн нь энэхүү үйл ажиллагааг цэцэглэн хөгжүүлж байна. Өнөөдөр начны найраа гэсэн нэрийн дор цол олгодог бүх шатны барилдаанд зохион байгуулалттайгаар хэрэгжүүлдэг болоод байгаа төдийгүй зөвхөн Улсын наадмын үеэр Нийслэлд болдог гол наадамд бус бүүр аймаг, сумын наадмын барилдаанууд, зарим нэг том өргөн наадмын байрилдааны үед даваа авах зорилгоор хийгдэж байна. Начны найраа нь цолны эрмбэ авах барилдаанаас хамаарч өөрийн гэсэн тодорхой үнэ ханштай бөгөөд жил бүр өөрчлөгдөж байдаг. Гэхдээ энэ жишиг нь өнгөрсөн наадмуудад 100-150 сая хүрсэн гэсэн аман яриа байдаг. Монгол бөхийн барилдааныг спорт биш болгодог энэхүү начны найраанаас гадна бусад зарим нэг харахад хүндлэл юм шиг хэрнээ цаад чанартаа спорт биш болохыг баталсан зодог шуудгаа шууд өрсөлдөгчдөө өгч бууж өгөх үлгэргүй байдлыг Аварга Б.Бат-Эрдэнэ анх гаргаж хөгжүүлж байна. Мөн түүнчлэн монгол бөхийн барилдааны үед барилдаж байгаа бөхчүүд хоорондоо зодолдох, бие биедээ бөхийн мэх биш элдэв хараалын үг хэлэх, үйлдэл болон ам хэлээр доромжлох, унасан хэрнээ унаагүй гэж маргаж мэтгэлцэх зэррэг үйлдэл гаргах нь өнөөдөр хэвийн үзэгдэл болсон байна. Монгол бөхийн барилдаанд байсан энэхүү зүй бус үйлдэл Японы сүмо барилдаанд оролцогч монгол бөхчүүдээр дамжигдан улмаар японы сүмо бөхөд нэвтэрсэн байна. Энэ байдалд Японы сүмо бөхийн холбоо ихэд санаа зовниж түүнд оролцосн монгол, япон бөхчүүдэд дарамт учруулах замаар аажмаар сүмогийн дэвжээнээс цэвэрхэн зайлуулж, зодгийг нь тайлуулсан боловч тэрхүү начны найраа хийх үйл ажиллагаа маш далд байдалд шилжсэн байна. Японы сумо дах начны найрааны сонгдог төлөөлөгчид нь Кекшүзан Батбаяр бөгөөд заримдаа Асашёрү их аварга Давгадоржийг оруулдаг. Кекшүзан Батбаяр нь сумод зодгоо тайлсаны дараа бөхчүүдийн бүлэглэлүүдийн дэмжлэгтэйгээр Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдож байсан. Бөхчүүдийн бүлэглэлүүд улс төрд оролцож үйл ажиллагаагаа идэвхтэй явуулж байгаа ба үүний сонгодог төлөөлөл нь Аварга Бат-Эрдэнэ. Сумъяабазар нар байна. Ингэж бөхчүүдийг улс төрд оролцох явдлын үүдийг нээгч нь нь «Хоёр Мөнх» хэмээн алдаршсан аваргуудын нэг Баянмөнх юм.
Ангилал:Үндэсний бөх Ангилал:Монголын нийгмийн эрх зүй Ангилал:Монголын эдийн засгийн эрх зүй
Хатгал сум
thumb|right|300px|Хатгал, 2008 оны 8 сар
Хатгал тосгон нь Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын тосгон юм. Хөвсгөл нуурын өмнөд үзүүрт оршино. Хатгал тосгонд нисэх онгоцны буудал, усан боомт, сургууль, шуудан зэрэг албан байгууллагууд бий.
Түүх
Хатгал тосгоны нутаг нь 1600 оны дунд үе хүртэл Засагт ханы бүрэлдэхүүн нутаг байсаар ирсэн юм. Энэ нутагт баруун монголын цэргийн зэвсэгийн төмөр хайлуулдаг газар байсан тухай Оросын түүх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Хатгал орчим нь зэвсэг бэлтгэх цэргийн хүрээ буудалладаг газар байжээ. 1696 онд халх Монгол манжийн дарлалд орсоноос хойш Оросын хилийн дагуу Харуулын алба байгуулагдахад одоогийн Хатгал орчимд Хатгал харуулыг байгуулжээ. Ингэж Хатгал сумын суурийн газар болох эхлэл тавигдаж эхэлжээ. Улмаар Манж, Хятад, Монгол ноёд Хатгал орчмын газар нутгийн тансаг сайхан байгалийг хараад биширч, энэ нутгийг амарч зугаацахад аятай тохитой газар юм гэж үзэж ойр хавьд нь айл мал байлгахгүй байхыг шаардаж байжээ. Ийнхүү нь 1727 оноос Хатгал суурин газрын шинжийг олж байгуулагджээ. 1910 он гэхэд Оростой хийх худалдааны зам дайрч өнгөрдөг бяцхан тосгон болсон байв. 1914 онд Оросын хилийн хот Мондоос Улиастай хүртэл телеграфын шугам татагдсан нь Хатгалыг дайран өнгөрч байсан бөгөөд 1921 оны байдлаар 150 орос иргэн амьдардаг Монголын хойд зүгийн Улиастай хотын дараа орох томоохон суурийн газрын нэг болж байжээ. 1921 онд Оросын цагаан цэрэг Хатгалыг эзлэн авахад Д.Сүхбаатар "...бид умар зүгийн гол стратегийн чухал газраа дайсанд алдлаа гэж онцгойлон төлөвлөгөө зохиож Чойбалсан тэргүүтэй цэрэг хөдөлгөн чөлөөлж байсан" монгол орны чухал газрын нэг юм.
1921 онд Хатгал нь бүс нутгийнхаа засаг захиргааны төв нь болов. 1931 онд Хөвсгөл аймаг зохион байгуулагдахад аймгийн төв болж байсан ч 1933 онд аймгийн төвийг Мөрөн уруу шилжүүлжээ.
1990 оны байдлаар 7000 орчим оршин суугчтай байсан тус тосгонд бага оврын цахилгаан станц баригдсан ч удалгүй модны үйлдвэр хаагдаж, ачаа тээвэрлэлт багассан тул хүмүүс Хатгалыг орхин одох нь нэмэгдсээр 1994 онд 3,756, 2000 онд 2,498 оршин суугчтай гэж бүртгэгджээ. 2006 оны 12 сарын байдлаар 2,796 оршин суугчтай байсан тооцоо байна. . 2008 онд Хатгал нь төвийн эрчим хүчний шугам болон үүрэн холбооны сүлжээнд холбогдсон байна.
Эдийн засаг
Хөвсгөл нуурын эрэг дээр байрлах гэр-хотхонууд, амралтын газруудад зочлогсод Хатгалаар дайрч өнгөрдөг тул тус сумын эдийн засагт аялал жуулчлалын салбар ихээхэн нөлөө үзүүлнэ. 2007 онд нисэх онгоцны буудал шинээр баригдаж ашиглалтад орсон. МИАТ компанийн онгоц Улаанбаатар-Хатгалын чиглэлд нисдэг.
Haranga and All stars
Монголын Рок попынхон 2009 оны 9 сарын 23нд UB Palace-д чуулж, Харангын ах нарынхаа төрсөн өдрийг тэмдэглэж, дуунуудаас нь дуулсан билээ
Чингис хаан хамтлаг Fire хамтлаг Б.Сарантуяа Т.Ариунаа Нисванис Алтан ураг Наран Камертон Маралжингоо Дашдондог гээд Монголын олон одууд ирж Харангын дууг дуулсан билээ
Ангилал:Харанга
Стокхольмын олимп
Олимпын V наадам буюу 1912 оны Стокхольмын олимп (V Olympic Summer Games) нь 1912 оны 7 сарын 6 -наас 7 сарын 22-нд Стокхольм хотноо зохион байгуулагдсан олимпын наадам юм.
4 сарын 14
4 сарын 14 нь Григорийн тооллын жилийн 104 дахь (өндөр жил бол 105 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 261 өдөр үлдэж байна.
Тэмдэглэлт өдөр
0414 14
Үүлэн цахлай
Гадаад төрх
Нас бие гүйцсэн нь 40-46 см урт, Мөнгөлөг цахлайнаас жижиг бөгөөд нуруун хэсэг нь саарал, өвөр хэсэг нь цагаан байна. Хөл нь ногоон шардуу, далавчны үзүүр нь хар юм. Дэгдээхэй нь 2-3 жил болж байж нас бие гүйцдэг.
Дэд зүйл
Нийт 4 дэд зүйл бий.
Зан авир
Үүлэн цахлай нь үржлийн үедээ олноор сүрэглэн, намаг болон усны ойролцоо газар, жижиг модонд эгнээгээр үүр засдаг. Голдуу 3 өндөг гаргаж, 24-26 хоног дараад ангаахай гарна. Бусад цахлайн адил холимог идэштэн юм. Өдгөө нийт 1 сая орчим хос бий гэсэн тооцоо байх ба Европт хамгийн олон тоогоор амьдардаг.
Цахим холбоос
Ангилал:Цахлайнхан
Өндөрхангай сум
Өндөрхангай нь Увс аймгийн сум юм. Хан Хөхийн нурууг дамжсан 422.4 мянган га нутаг дэвсгэртэй. Улаанбаатараас 1080 км, Улаангомоос 268 км зайтай. 2019 оны байдлаар хүн ам 3182, үүнээс эрэгтэй 1587, эмэгтэй 1595 оршин суугчтай.
Түүх
XYII зууны эхээс Халхын баруун гарын Дайчин хатанбаатарын Элжигэн отог гэж явжээ. Өндөрхангай сум нь ХХ зууны эхээр, Халхын Засагт хан аймгийн Ачит вангийн хошууны нутгийн төв хэсэг болж байв. Ачит вангийн хошуунд өнөөгийн Увс аймгийн Өндөрхангай, Цагаанхайрхан, Баруунтуруун сумд, Зүүнхангай сумын ихэнх газар хамарч байв. 1924 оноос Хантайшир уулын аймгийн Ханхөхий уулын хошуу гэж байгаад 1931 онд Ханхөхий сум тасарч даргаар нь Пунцагнамжил (улсын начин Цэдэнбалжирын аав) сонгогдон, сум дотроо арав хүртэл дугаартай хорингуудад хуваагдаж байснаа 1932 онд Өндөрхангай сум гэж нэрлэгдэх болж, хорингууд татан буугдаж 11 багтай болжээ. 1934 онд мал эмнэлэг, 1937 онд хүн эмнэлэг, 1938 онд гар үйлдвэрийн артель байгуулагдаж, 1939-1940 онд хүн, малын бага эмчийн салбар, 1940 онд бага сургууль өмнөх сургуулийн суурин дээр байгуулагдаж барилга байшинтай болж, орон тоо төсөв нэмэн өргөжжээ.
1939 онд улаанбулан, 1947 онд сүү тосны завод, 1949-1952 онд “Улаан энгэр”, “Бадрал”, 1958 онд “Ханхөхий” нэгдлүүд байгуулагдаж, 1959 он гэхэд цөм нэгдэж “Шинэ зам” нэгдэл болжээ. 1955 онд малын их эмчийн салбар, 1957 онд хүний их эмчийн салбар, 1960 онд 7 жилийн дунд сургууль, ХАА-н цаг уурыг ажиглах цэг, 1963 онд цэцэрлэг, 1963 онд ҮЗХ-ийн станц, банкны тооцооны касс, 1964 онд радио узель, 1965 онд ясли, онгоцны буудал, 1967 онд 8 жилийн дунд сургуультай болжээ. 1958-1966 он хүртэл 30 ортой эмнэлэг, 320 хүүхдийн хичээлийн байр, сумын клуб, артелийн үйлдвэрлэлийн байр, бригадын улаан булангууд, нэгдлийн 4 айлын сууц, халуун ус, гуанз зочид буудал, контор, номын сан, орон нутгийг судлах кабинет, авто гараж, барааны агуулах зэрэг барилгууд нэмж баригджээ.
2000 он гарсаар олон өрх айл Орхон, Дархан, Төв, Сэлэнгэ аймагт малтайгаа шилжсэн зэргээс шалтгаалж хүн амын тоо нилээд багассан байна.
Хүмүүс
Өндөрхангай сумаас соён гэгээрүүлэгч, нэрт яруу найрагч С.Лувсандондов, төрийн сайд Л.Гончигдамба гүн, төрийн сайд П.Дамдин, генерал Ч.Түмэндэмбэрэл, генерал Г.Рагчаа хөдөлмөрийн баатар Л.Гангиа, Х.Дэлэг, Ө.Санхувраг, З.Шархүү, Монгол Улсын гавьяат хуульч Даниагийн Алтангэрэл, ардын жүжигчин Г.Түмэндэмбэрэл, Ж.Лхамхүү, төрийн соёрхолт Л.Шаравдорж, улсын заан М.Яринпил, Ж.Ганболд, начин П.Цэдэнбалжир, В.Малиа, Д.Даваасамбуу, С.Дангаасүрэн зэрэг бөхчүүд, академич М.Даш, эрдэмтэн Б.Ганболд, Б.Бат-Очир, Ж.Бат-Очир, Ц.Гүндсамбуу, Д.Дамдин, Д.Лханаг, М.Отгон, Р.Рагчаа, М.Тайван, М.Баатархүү, Т.Мэндсайхан, Б.Нямгэрэл, Д.Мянганбаяр, яруу найрагч Г.Санжжав, Зураач яруу найрагч Б.Пүрэвсүрэн, Гэгээн Муза наадмын гранпри шагналт зохиолч, яруу найрагч Б.Цогнэмэх, МУ-ын алдарт уяач Д.Цэнд-Аюуш, Сүхээ, Ж.Дамдин зэрэг хүмүүс төрөн гаржээ.
Эдийн засаг
Сумын эдийн засагт мал аж ахуй голлоно. 1990-ээд оны ардчиллын жилүүдэд мал хөрөнгө хувьчлагдсанаар малын тоо өсч 1990 онд 102,000 толгой мал тоологдсон бол 1999 онд 130,333 толгойд хүрч 30 шахам мянган толгойгоор өссөн боловч 2000 онд 93178 мал тоолуулжээ. 2013 оны байдлаар 131,991 мал тоолуулснаас ямаа 57593, үхэр 6790, адуу 6572, тэмээ 329, хонь 60707 байна.
Зүүлт, тайлбар
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Увс аймгийн сум
Душан Швенто
Душан Швенто (Dušan Švento; 1985 оны наймдугаар сарын 1, Ружомберок) — Словакийн хөлбөмбөгчнин, Германы «Кёльн» болон Словакийн шигшээн хагас хамгаалагч.
«Ред Булл Зальцбург» 2009 оны зургадугаар сарын 16-нд Швентог 2 сая еврогоор элсүүлээд гурван жилийн гэрээ байгуулжээ. 2014 оны долдугаар сарын 1-нд «Кёльнтой» тодорхойгүй гэрээгээр нэгдсэн.
Амжилт
Багийн
«Славиа»
«Ред Булл»
Хувийн
Гаднын холбоос
Ангилал:Словакийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Ружомберок багийн тоглогч Ангилал:Славиа Праг багийн тоглогч Ангилал:Кёльн багийн тоглогч Ангилал:Ред Булл Зальцбург багийн тоглогч Ангилал:Австрийн хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Словакчууд Ангилал:Чехословакчууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Румын
Румын нь Зүүн Европ, Зүүн Өмнөд Европ болон Төв Европын заагт орших улс юм. Баруун урд талаараа Серби, баруун талаараа Унгар, хойд талаараа Украин, зүүн хойд талаараа Молдав, өмнө талаараа Болгар улсуудтай хиллэх бөгөөд зүүн талаараа Хар тэнгис ээр хүрээлэгдэнэ. Нийслэл нь Бухарест хот.
Зүүн Европын слав гаралтай улсууд дунд орших Ром гаралтай улс бөгөөд цорын ганц албан ёсны хэл нь румын хэл юм. Үнэн алдартны шашны нөлөө ихтэй.
Төрийн далбаа нь Чадын төрийн далбаатай андуурагдах тохиолдол их байдаг ч Румыны төрийн далбааны цэнхэр өнгө нь арай бүдэг юм. 1989 онд ардчилсан системд шилжих хүртэл төрийн далбааны голд нь тэр үеийн төрийн сүлд нь дүрслэгдсэн байдаг байв.
Нэршил
Албан ёсны нэр нь румын хэлээр Romвnia, монгол хэлээр Румын гэдэг.
Уг нэр нь "Ромчуудын нутаг" хэмээх утгатай. Хуучин нэрүүдийг нь доор оруулав:
Түүх
Мөн Молдавын түүхийг үзнэ үү.
thumb|Эртний Даки thumb|[[Влад Цепеш буюу Дракула]]
Эрт цагт дакичууд Румыны нутагт оршин суудаг байв. Улмаар Ромын эзэнт гүрний мэдэлд багтсанаар Румын хэмээх нэр үүсчээ.
Засаг захиргааны хуваарь
Румын засаг захиргааны хувьд 41 тойрог, 1 нийслэл (Бухарест)-д хуваагдана.
Газар зүй
thumb|Румыны газрын зураг
Серби, Болгар улстай хиллэх хил нь ерөнхийдөө Дунай мөрний дагуу байдаг. Молдавтай хиллэх хил болох Прут гол нь Дунай мөрөнтэй нийлж, Хар тэнгист цутгана. Дунай мөрний адаг дельт нь тусгай хамгаалалттай.
Румыны нутгийн 34%-ийг уулс, 33%-ийг толгод, 33%-ийг тал газар эзэлнэ. Тус улсын төвд Карпатын нуруу Трансильваний тэгш өндөрлөгөөр хүрээлэгдэн оршино. Карпатын нуруунд далайн түвшнээс дээш 2,000 м-ээс өндөр 14 оргил бий. Хамгийн өндөр Молдовяну оргил нь 2,544 м өндөр юм.
Хүн ам
thumb|1961-2003 оны хүн амын өөрчлөлтийн график
Чаушескугийн засаглалын үед төрөлтийг дэмжих бодлого баримталж, Балканы хойгийн хамгийн их хүн амтай улс болсон ч зах зээлийн системд шилжсэний дараа хүүхдээ өсгөж хүчрэхгүй болсон эцэг эхчүүд хүүхдээ хаях үзэгдэл их гарсан билээ.
Дэлхийн өв
Румыны нутагт ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын өв 6, байгалийн өв 1 бий.
Цахим холбоос
Ангилал:Европын орон Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Лондоны олимп (1908 он)
Олимпын IV наадам буюу 1908 оны Лондоны олимп (IV Olympic Summer Games) нь 1908 оны 4 сарын 27-ноос 10 сарын 31-нд Лондон хотноо зохион байгуулагдсан олимпын наадам юм.
Ангилал:1908 оны спортын арга хэмжээ зуны олимп #1908
Иргэний нийгэм
Иргэний нийгэм төрийн зохион байгуулалтын зэрэгцээ иргэдийн идэвхитэй амьдралын хэв маяг оршиж байдаг тухай эртний Грек, Ромын сэтгэгчид анх тэмдгэлжээ. Харин энэ нь нилээд хожим 18-р зууны сүүл, 19-р зууны эхэн үеэс “иргэний нийгэм” гэдэг ухагдахуун улс төрийн амьдралаас тусгай бие даасан ойлголт болж эхэлжээ. Уг ойлголтыг хөгжүүлэхэд Т.Гоббс, Ж.Локк, Ш.Монтеське, Ж.Руссо, Г.Гегель, И.Кант, К.Маркс нар болон сүүл үеэс М.Вебер, П.Сорокин, С.Франк, Г.Алмонд, К.Поппер нарын эрдэмтэд ихээхэн үүрэг гүйцтгэсэн ажээ. Иргэний нийгэм гэдэг ойлголтыг хамгийн өргөн утгаар нийгмийн хөгжлийн тодорхой төлөв байдал, иргэн бүрийн хувийн эрх чөлөө, сонирхлыг дээдэлсэн нээлттэй нийгмийн тогтолцоо гэж үздэг.
Иргэний нийгэм нь өвөрмөц сонирхлоороо эдийн засгийн, угсаатны, соёлын ...г.м нэгдэж нийлсэн төрийн үйл ажиллагааны хүрээний гадна сонирхолоо хэрэгжүүлэгч социал бүлгүүдийн цогц мөн.
[Ангилал:Нийгмийн загвар] Ангилал:Ардчиллын хэлбэр Ангилал:Улс төрийн оролцоо Ангилал:Нийгмийн дундаж давхарга Ангилал:Нийгмийн хувьсал Ангилал:Нийгэм
Ли Фа Жан
Ангилал:Хятадууд Ангилал:1903 онд төрсөн Ангилал:1986 онд өнгөрсөн
Амьсгалах процесс
Агаараас хүчилтөрөгчийн хийг аван, уушгинд хийн солилцоо явагдан, буцаагаад нүүрстөрөгчийг гаргахыг амьсгалах процесс гэнэ.
Амьсгалыг дотор нь аэроб, анаэроб хэмээн 2 хуваах ба аэроб амьсгал нь хүчилтөрөгчийн хийн оролцоотойгоор биед ихээхэн энерги үүсгэх процесс бол анаэроб амьсгал нь хүчилтөрөгчийн хийн оролцоогүйгээр биед бага хэмжээний энерги, сүүний хүчил үүсгэх үйл явц юм. Ангилал:Амьсгал Ангилал:Физиологи
Лхамсүрэнгийн Энэбиш
Лхамсүрэнгийн Энэбиш нь Монгол Улсын Их Хурлын даргын албыг 2000-2001 онуудад хашиж байсан улс төрч юм.
Л.Энэбиш нь Монголын улс төрч, УИХ-ын дарга, Улаанбаатар хотын захирагч асан. Л.Энэбиш 1947 онд Булган аймгийн Могод сумын Өвөр булаг хэмээх газарт мэндэлжээ. Тэрбээр 1965 онд Улаанбаатар хотын 10 жилийн 18 дугаар дунд сургууль, 1970 онд Монгол улсын их сургууль төгсөж, барилгын сантехникийн инженерийн мэргэжил эзэмшжээ. Л.Энэбиш 1970-1975 онд Улаанбаатар хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны барилгын зураг төслийн товчоонд сантехникийн инженер, ерөнхий инженер, дарга, 1975 - 1977 онд Улаанбаатар хотын барилга, архитектурын газрын орлогч дарга бөгөөд ерөнхий инженер, 1977-1980 онд Улаанбаатар хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны орон сууц, нийтийн үйлчилгээний хэлтсийн дарга, 1980- 1983 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа ЭСЯ-ны эдийн засгийн зөвлөхийн товчоонд мэргэжилтэн, 1983-1990 онд Улаанбаатар хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны орлогч даргаар тус тус ажиллаж байв. Л.Энэбиш 1990-1992 онд Улаанбаатар хотын АДХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга, Улаанбаатар хотын даргаар тус тус ажиллажээ. 1992 оны сонгуулиар Л.Энэбиш Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдож, 1992 оны 10 дугаар сараас Монгол Улсын Ерөнхий сайдын орлогч, Засаг захиргааны сайд, улмаар 1993-1996 онд Монгол Улсын шадар сайдаар ажиллахдаа гүйцэтгэх засаглалын тогтолцоо, орон нутгийн засаг захиргааг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу бүрдүүлэх, төрийн албаны тогтолцоог төлөвшүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэжээ. Түүнчлэн өмч хувьчлалын асуудлыг гардан хариуцаж байжээ. Л.Энэбиш 1992 оноос МАХН-ын Удирдах Зөвлөлийн гишүүн, 1997 оноос намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдон ажиллаж 2000 оны сонгуулиар УИХ-ын гишүүн болж улмаар Улсын Их Хурлын даргын (2000-2001) албыг хашжээ. Л.Энэбиш төр засаг, намын удирдах алба хашихын зэрэгцээ Монгол-Хятадын найрамдлын нийгэмлэгийн дарга, Монголын самбо бөх сонирхогчдын холбооны ерөнхийлөгч, Дэлхийн Самбо бөх сонирхогчдын холбооны дэд ерөнхийлөгч, Нийслэлийн бизнесийн холбооны ерөнхийлөгч зэрэг улсын хийгээд олон улсын хэмжээний сонгуульт ажил хийж байжээ. Тэрбээр 2001 оны есдүгээр сарын 29-нд зуурдаар хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлсэн билээ.
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн Ангилал:УИХ-ын дарга Ангилал:Монголын улс төрч Ангилал:1947 онд төрсөн Ангилал:2001 онд өнгөрсөн Ангилал:Могодын хүн
Өлзийт сум (Архангай)
Өлзийт сум нь Архангай аймгийн сум юм. Тус сум нь 1720 км2 бүхий нутаг дэсгэртэй. 2006 оны байдлаар 3,126 хүн амтай, мал сүргийн нийт тоо толгой 2006 оны байдлаар 126,295 байна. Нутгийн захиргааны бүтцийн хувьд Бодонт, Ямаат, Байшир, Хөшөөт гэсэн 4 багтай .1931 онд Батцэнгэл уулын хошуунаас байгуулагдсан. Өлзийт сумын нутаг нь хуучнаар Бишрэлт бэйсийн хошуу бөгөөд одоогийн Архангай аймгийн төвөөс 140км зайтай оршдог.
Түүх
Сайн ноён хан аймгийн харъяанд Халх хошууны тоонд орж 1762 онд байгуулагдсан Өөлдийн өмнөд хошуу 1912-1923 онд Бишрэлт бэйсийн хошуу гэж нэрлэгдэж байсанаа 1924 он Цэцэрлэг мандал аймгийн Баянбайшир хошуу нэртэй болсон бөгөөд 1931 оноос одоогийн Архангай аймгийн Өлзийт сум болсон. Олонх баруун Монголын дөрвөн Ойрадын Өөлд ястан юм. Өлзийт сум Алтан зуу бурхан шүтээнтэй. түүндээ зориулж шиний 15, намарын дунд сарын 15 морь уралдуудж, бөх барилдуулж, хурал ном хураж наадам хийдэг.Алтан зуу бурхан нь 1640 оны үед Ойрадын зая бандида Намхайжанцан төвдөөс алтаар зуу бурхан хйилгэж аривнаалуулан залж ирсэн түүхтэй. зуу бурхан гэдэг нь бурхан багшийн өөрий нь амьд сэрүүнд бүтээсэн бурхан багшийн дүр юм. 1640-1930 аад он хүртэл шүтэж байсан. хувьсгалын үед зуу бурхан алга болсон.1997 онд Базар манжгаа нутаг усны ард түмэний туслажмтайгаар ахин бүтээсэн түүхтэй.
Архангай аймгийн Өлзийт сум 172034 га газар нутагтай 2014 оны байдлаар 3333 хүн амтай, 1088 өрхтэй, 214 мянган толгой мал тоолууллаа.
Вангелис Морас
Евангелос (Вангелис) Морас (Ευάγγελος (Βαγγέλης) Μόρας; 1981 оны наймдугаар сарын 26-нд Лариса хотод төрсөн) — Грекийн хөлбөмбөгчин бөгөөд Италийн «Верона» багт хамгаалагчаар тоглодог.
Шигшээ
Морасын анхны томоохон тэмцээн эх нутагт нь зохиогдсон Олимпийн наадам байв. 2010, 2014 оны ДАШТ-д оролцсон.
Гадны холбоос
Ангилал:Грекийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Лариса багийн тоглогч Ангилал:АЕК Афин багийн тоглогч Ангилал:Болонья багийн тоглогч Ангилал:Суонси Сити багийн тоглогч Ангилал:Чезена багийн тоглогч Ангилал:Эллас Верона багийн тоглогч Ангилал:Грекчүүд Ангилал:1981 онд төрсөн
Бриллиант Дадашова
Бриллиант Дадашова (Brilliant Süleyman qızı Dadaşova) — 1965 онд төрсөн Азербайжаны дуучин.
Намтар
Бриллиант Дадашова 1965 онд Бакуд архитекторчийн охин болон төрсөн. 1985 оноос эстрадын дуу дуулж эхлээд 1986 оны «Амьдрах сайн» (Hər şey gözəldir həyatda), 1989 оны «Bayatilar» дуугаар олонд танигджээ.
Гадаад холбоос
Ангилал:1965 онд төрсөн Ангилал:Азербайжанчууд Ангилал:Бакугийн хүн Ангилал:Азербайжаны дуучин Ангилал:Ардын Жүжигчин (Азербайжан)
Шинэ Наран Сургууль
Шинэ Наран сургууль нь Дархан-Уул аймагт байрлах, япон хэлний сургалттай дунд сургууль юм.