cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тува
Түүх
Хотгойдын ноёдод захирагдаж явсан түрэг Урианхайн 16 отгийг Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа 1759 онд Хотгойдын захиргаанаас гарган 4 хошуу болгон зохион байгуулж, Улиастайн жанжны газарт захируулжээ. Чухам энэ үеэс эдгээр түрэг урианхай нарыг оршин буй газрын нь нэрээр Тагна урианхай гэж нэрлэх болжээ. 1764 онд Өөлдийн гүн Дамбийн харьяат Хэмчиг урианхайн 10 отгоор Хэмчигийн хошууг байгуулснаар Тагна урианхай 5 хошуутай болжээ. Түүнээс гадна монгол ноёдын харьяат, тэдэнд үст алба өргөдөг 4 хошуу Тагна Урианхайд байжээ. Тэдгээр нь Тагна урианхайн мэйрэн зангийн зэрэг бүгдийн даргын тамгад хамаарагдсан Халхын Сайн ноён аймгийн Бишрэлт бэйсийн харьяат 17 отог, Засагт хан аймгийн Дүүрэгч ван, Ахай бэйс, Далай бэйсийн харьяат 5 отог (сум), энэ 4 хошууны харьяат урианхай юм. 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. Хөвсгөлийн нуурийн урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга /Үхэрида/ гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна.
1921 оны дундуур Зөвлөлт Оросын дэмжлэгтэй Тувагийн хувьсгалчид Тува улсын үндэсний бүрэн эрхт байдлыг тунхаглах шийдвэр гаргаж, тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Танну-Тува Ард Улс байгуулагдав. Үндсэн хууль, туг, төрийн сүлд, алтны нөөц, төсөв баталж ЗХУ болон БНМАУ-д суух бүрэн эрхт төлөөлөгч томилох шийдвэр гаргаж байжээ.
1926 оноос хойш - Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс болсон. Тус улсыг 1924 онд ЗСБНХУ, 1926 онд БНМАУ хүлээн зөвшөөрсөн ч Туваг өөрийн нэг хэсэг гэж үздэг Хятад болон дэлхийн бусад улс орнууд хүлээн зөвшөөрөөгүй байжээ.
1944 оны 8-р сарын 17-нд Тувагийн удирдагч Салчак Тока Тува Улсын 8-р Бага хурлыг нууцаар хуралдуулж ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд Туваг оруулах шийдвэр гаргаж ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлд хандсан байна. Энэ хуралдаан ямар нөхцөлд явагдсан нь одоо болтол тодорхойгүй байдаг. Х.Чойбалсан Тува Оростой нэгдсэнийг хүлээн зөвшөөрсөнгүй. Монголын тал Саяны нурууг эртнээс монголчуудын нутаглаж байсан нутаг, туваг монгол үндэстний нэг хэсэг гэж үзэж байв. Тувачууд нь хэлний хувьд монгол, түрэг холимог харин соёлын хувьд үндсэндээ монгол соёлтой ард түмэн юм. Зөвлөлтийн зарим эрдэмтэд буриад, халимагуудыг монгол биш гэж нотлохыг оролдож байсан бөгөөд тува хэл монгол, түрэг хэлний аль алинийх нь нөлөөнд бүрэлдсэн тул шинэ дүрэм зохиож тува хэлнээс монгол үгийг шахан гаргах, тувачуудыг монгол үндэстнээс холтгох үйл явц харьцангуй хялбар явагдсан байна. Энэ үйл ажиллагаа 1944 оноос хойш эрчимтэй өрнөжээ.
1978 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орсоноос хойш анх удаа Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Тува Улсын Үндсэн хууль батлагдсан байна.
Газар зүйн тойм
thumb|left|Кызыл дахь "Азийн төв" хөшөө 168.6 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар (Монголынхтой жишвэл Өмнөговь аймгаас жаахан том) эзлэн оршдог Тува орныг Орос дотор багтдагийнх нь хувьд Зүүн Сибирийн өмнөд үзүүрт байна гэж ойлгож болно. Мөн газар зүйн байршлаар Ази тивийн төвд шахуу байх бөгөөд үүнийг таниулж Кызыл хотод "Азийн төв" (Центр Азии; Азияның төвү) гэх хөшөө босгожээ. Тува нутгийн 80% нь ой тайгат уулархаг газар, үлдэх хувь нь уулсын завсрын хээр, голуудын хөндий байдаг. Нутгийн баруун хэсэгт Алтайн нурууны 3000 метрээс өндөр Мөнгөнтайга (орос. Монгун-Тайга; тув. Мөңгүн-Тайга; 3976 м), Ак-Оюк (3608 м), Мөнгөлөг (орос. Монгулек; 3485 м), Кызыл-Тайга («Улаантайга»; 3121 м) гэх мэт өндөр оргилтой бол зүүн болон хойд талаар нь д.т.д. 2000-3000 метр Соён уулс (орос. Саяны) сунайдаг.
Тува усны арвин нөөцтэй. Бараг бүх гол нь Енисей мөрний дээд савд багтдаг. Урд талаарх Тагна уулын өврийн гол горхи Увс нуурын гадагш урсгалгүй ай савд хамаарна. Тува хэлний хем гэдэг үг «гол» (магадгүй «мөрөн») гэсэн утгатай. Бий-Хем («Бие гол» гэсэн утга байж магадгүй; орос. Большой Енисей), Каа-Хем (магадгүй «Хаа гол») хоёр нийлж яг Енисей мөрнийг (тув. Улуг-Хем, «Үлэг гол») үүсгэдэг. Том нуургүй. Харин Уш-Бельдир («Гурвын бэлчир») рашаан (тув. аржаан), рашаан сувиллын газар нь зартай.
Засаг захиргааны хуваарь
thumb|320px|Үндсэн арван есөн нутаг (хүснэгтийн дугаараар) Одоогоор БНТувУ 17 хошуу (кожуун, район), хошуунаас гадуур 2 хот (хоорай, город)-той.
Хошууд дотроо 116 сум (сумон), сумд нь цааш арвадад (арбан) хуваагддаг.
Хүн амын тойм
thumb|200px|Нутгийн хүүхдүүд 2010 оны тооллогын дүнгээр Тува орон (БНТувУ)-д 307,930 хүн харьяалагджээ. Үүнээс тувачууд (Тагнын урианхай, соён) 82.0%-ийг, оросууд 16.3%-ийг эзэлж байна. Тува бол түрэг төрлийн хэлтэй, буддын шүтлэгтэй, монгол ахуй соёлтой ард түмэн юм. Хожуу Оросын бүрэлдэхүүнд орсон үндсэндээ хөдөө газар, 1991 оноос хойш оросууд гадагш нүүсээр бүүр ч цөөрсөн болохоор энд тува ахуй соёл нь хүчтэй байгаа.
Цахим холбоос
Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс
Мэттью Апсон
Мэттью Жеймс Апсон (Matthew James Upson, 1979 оны дөрөвдүгээр сарын 18-нд Саффолк каунтигийн Хартисмир хотод төрсөн) — Английн хөлбөмбөгчин бөгөөд Лестер Ситид төвийн хамгаалагчаар тоглодог.
Замнал
Апсон Сток Сититэй 2011 оны наймдугаар сарын 9-нд 2 жилийн гэрээ байгуулав.
2013 оны нэгдүгээр сарын 31-нд Брайтон энд Хоув Альбионд улирал туустал зээлэгдэв.
2014 оны тавдугаар сарын 23-нд Лестер Сититэй 1 жилээр гэрээлэв.
Шигшээ
Английн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд 2010 оны ДАШТ-д оролцож, улмаар Словени, Германы шигшээ багуудтай хийсэн хэсгийн болон хасагдах шатны тоглолтуудад тун сайн тоглолт үзүүлэн хэд хэдэн гоолын дамжуулалт өгөхийн сацуу Германы хаалганд Английн багийн нэр төрийн ганц гоолыг хийсэн билээ.
Хувийн амьдрал
Британы хөнгөн атлетикчин Элли Дарби, Апсон нар Элия нэртэй хүүтэй.
Холбоос
Ангилал:1979 онд төрсөн Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Лестер Сити багийн тоглогч Ангилал:Брайтон энд Хоув Альбион багийн тоглогч Ангилал:Сток Сити багийн тоглогч Ангилал:Вест Хэм Юнайтед багийн тоглогч Ангилал:Бирмингем Сити багийн тоглогч Ангилал:Арсенал багийн тоглогч Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч
Өгий нуур
Өгий нуур нь Архангай аймагт орших цэнгэг уст нуур. Тус нуур нь Рамсарын конвенцид бүртгэлтэй бөгөөд загас, шувуу элбэг. Тус нуурын тал орчим хувь нь 3 метрээс бага гүнтэй. Нуурын эргэн тойронд хэд хэдэн жуулчны бааз байрлана.
Эшлэл
Ангилал:Архангай аймгийн газар зүй Ангилал:Монголын нуур Ангилал:Монгол дахь Рамсарын ус, намгархаг газар
Пол Робинсон
Пол Уильям Робинсон (Paul William Robinson, 1979 оны аравдугаар сарын 15-нд төрсөн) нь Английн хөлбөмбөгчин бөгөөд Премьер лигийн Блэкберн Роверс багийн хаалгач юм. Английн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд 2003-2007 оны хооронд 41 тоглолтонд оролцсон ба 2010 оны наймдугаар сард зодог тайлжээ.
Тэрээр нийт 2 гоол оруулсан юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хаалгач Ангилал:Йорк Сити багийн тоглогч Ангилал:Лидс Юнайтед багийн тоглогч Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч Ангилал:Блэкберн Роверс багийн тоглогч Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:Англичууд Ангилал:Их Британичууд Ангилал:1979 онд төрсөн
Феликс Лох
Феликс Лох (Felix Loch, 1989 оны долоодугаар сарын 24-нд Зоннеберг хотод төрсөн) — Олимпын хошой аварга Германы чаргачин юм.
Лох чаргатай дээд хурдаа 153.98 км/ц гэж тогтоосон.
Холбоос
Ангилал:Германы чаргачин Ангилал:Германы олимпын аварга Ангилал:Германы олимпын оролцогч Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Чарганы олимпын аварга Ангилал:Чарганы дэлхийн аварга Ангилал:Чарганы европын аварга Ангилал:Германы чарганы улсын аварга Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан Ангилал:Зүүн Германы иргэн Ангилал:Германчууд Ангилал:1989 онд төрсөн
Дуурь
Дуурь нь хөгжим, дуу, шүлэг, жүжиг, бүжиг, хувцаслалт, дүрслэх урлаг, тайз чимэглэл, гэрэл чимэглэл гэх мэт урлагийн олон төрлийг өөртөө нэгтгэсэн нийлмэл урлаг юм. Дуурь нь гоцлол дуучид, цөөхүүл дуучид, найрал дуучид, симфони найрал хөгжим зэргийн хамтын хүчээр "босох" ба тэдгээрийг удирдаач нэгтгэн тоглуулдаг. Дуучдын хоолойг эр, эм хүйс болон бүдүүн нарийн өнгөөр нь ялгадаг. Үүнд: эмэгтэй хоолойг сопрано, меццо-сопрано, контральт, эрэгтэйг нь контртенор, тенор (цээл), баритон, басс (аргил). Дуурь нь бүлэг, үзэгдэл гэсэн бүтэцтэй байдаг. Мөн удиртгал, оршилтой байж болдог. Дуурьт речитатив, ариозо, дуу, ари, дуэт, трио, квартет, цөөхүүл зэрэг дуулаачийн төрлүүд хамрагдана. Үүнээс ари, монолог, каватина зэрэг төрлүүдэд нь дуурийн гол дүрүүдийн дотоод сэтгэлийг голчлон илэрхийлсэн байдаг.
Түүх
Өрнийн хөгжим-дуулаачийн урлагийн хамгийн том төрөл болох энэхүү урлаг нь 16-р зууны сүүл үед бий болжээ. 1597 онд зохиогдсон Якоб Перигийн "Дафна" дуурийг энэ төрөлдөө анхдагч нь гэж түүхэнд бичжээ (харамсалтай нь энэ дуурь нь бичлэгээрээ үлдээгүй). 1609 онд Италийн хөгжмийн зохиолч Клаудио Монтеверди өөрийнхөө "Орфей" дуурийг бичсэн нь хөгжмийн урлагийн түүхэнд томоохон нээлт болсон гэж үздэг. Дуурь нь анхандаа орд, харшийн хүрээнд цөөхөн язгууртнуудын зугаа цэнгэл байсан бол 1637 онд Венец хотноо анх удаа олон нийтэд зориулагдсан театр байгуулагдсанаар олны хүртээл болж эхэлжээ. Ийнхүү дуурь нь түгээмэл болж эхэлсэн ба анхны театрын барилгаас хойш 65 жилийн дотор 7 театр байгуулж түүнд нь 40 хөгжмийн зохиолчийн 357 дуурь тоглогдсон гэдэг. Энэхүү анхдагч хөгжмийн зохиолчдын тоонд Германы Хенрих Шютц («Дафна», 1627), Францын Камбер («La pastorale», 1647), Английн Пёрселл нарын нэрийг түүхэнд тэмдэглэн үлдээжээ.
Дуурь нь хөгжлийнхөө явцад "opera seria" (итал.), "tragédie lyrique" буюу сүүлд "grand-opéra"(франц.), хошин маягийн дуурь болох "semiseria", хошин дуурь: opera-buffa (итал.), "opéra-comique"(франц.), романтик дуурь, түүхэн, утга уянгын зэрэг олон төрлөөр баяжин хүрээгээ тэлжээ. Дуурийн урлагт К.Глюк, В. Моцарт, Ж.Россини, Ж.Верди, Р.Вагнер, Ж.Пуччини, П.Чайковский, М.Мусоргский олон хөгжмийн зохиолчид авъяас, чадлаа зориулсан байдаг.
Монголын дуурийн урлаг
1942 онд Б.Дамдинсүрэн, Б.Смирнов нар "Учиртай гурван толгой" хэмээх дуурийг (Д.Нацагдоржийн зохиол, Ц.Дамдинсүрэнгийн цомнол) зохиосон нь Монгол улсын хувьд анхдагч бүтээл болсон юм. Түүнээс хойш монголын хөгжмийн түүхэнд С.Гончигсумлаа, Л.Мөрдорж, Д.Лувсаншарав, Ц.Нацагдорж, Х.Билэгжаргал зэрэг олон хөгжмийн зохиолчид дуурийн урлагт уран бүтээлээ зориулсан билээ.
Монгол улсад хамгийн анхны хөгжмийн театр 1950 оны 12-р сарын 30-ны өдөр байгуулагдсан түүхтэй. Ийнхүү монголдоо төдийгүй Азид цорын ганц “Хөгжмийн сонгодог театр” бий болсон юм.
ДБЭТ-ын урын санд дэлхийн сонгодог болон үндэсний 100 гаруй дуурь балет байдаг бөгөөд өөрийн урын санд байгаа жилдээ  26 дуурь, 21 балетаас сонгон 100 гаруй удаагийн  тоглолтыг  үзэгчдэдээ хүргэдэг.
Театрын түүхийг үзвэл Хөдөлмөрийн баатар 5, Ардын жүжигчин 29, Гавьяат цолтон 93, Чингисийн одонт урлагийн гавьяат зүтгэлтэн 1, Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагналтан 4, Төрийн хошой шагналтан  2, төрийн шагналтан 18 төрөн гарчээ. Улмаар дуучид, хөгжимчид, балетын жүжигчид нь олон улсын нэр хүндтэй уралдаан тэмцээнд амжилттай оролцож нэр хүндтэй шагналуудыг хүртээд байна.
Компьютерын дэлгэц
Дэлгэц (Орос: Монитор) бол тоон дохиогоор дамжин зураг, эх бичгийг түр зуур харуулдаг компьютерын тоноглол юм. Компьютерын дэлгэц нь нэг бол катод туяаны хоолой, нэг бол шингэн болор дэлгэц гэх мэт нимгэн дэлгэц байдаг.
Дэлгэц нь шууд тэжээлээ цахилгаан эх үүсвэрээс авдаг бөгөөд түүний гадна байгаа товчлуурын тусламжтайгаар дэлгэцийн хэлбэрийг өөрчлөх, өргөсгөх, өндөрсгөх, өнгөний гэрэлтэлт, тодрол, байрлал зэргийг тохируулан өөрчлөх боломжтой байдаг. Анхлан телевизийг энтертаймэнт зорилгоор мэдээлэл боловсруулан ашиглаж эхэлжээ. Зарим телевиз компьютерын ажиллагааг хэрэгжүүлж байгаа ч 1980-аад оноос эхлэн компьютер (тэдний монитор), мэдээллийг боловсруулах, энтертаймэнт аль алинд нь ашиглаж байна. нийтээрээ монитор болон телэвизийн харьцаа өөрчлөгдөн 4:3 аас 16:9 болон 16:10 болсон юм.
Гадаад холбоос
Ангилал:Дэлгэц Ангилал:Компьютерын техник хангамж
Григорий Потанин
Григорий Николаевич Потанин (1835 оны 9-р сарын 22-нд Оросын эзэн хаант улсын Омск мужийн Семипалатинск тойргийн Ямышевская цайз гэдэг газар төрсөн-1920 оны 6 дугаар сарын 30-нд Зөвлөлт Оросын Томск хотод нас барсан) нь Оросын газар зүйч, аялагч, хүн судлаач, ботаникч эрдэмтэн юм.
Намтар
Григорий хүүг төрсний дараахан эцэг Николай Ильич Потанин казак цэрэгт байхдаа хэрэгт холбогдож Омск хотод шоронд суужээ. Эх Варвара Филипповна Потанина (төрсөн овог нь:Трунина) нь түүнийг 4 настай байхад буюу 1839 оны 2 сард нас баржээ. Өнчин хүү Григорийг түүний авга ах, орос казакийн хорооны дарга Дмитрий Ильич Потанин өөр дээрээ авч хүмүүжүүлсэн байна. 1846-1852 онд Григорий Потанин Омск хотын цэргийн бага сургуульд сурч 17 настайдаа төгсөөд 1853-1858 онд Семипалатинск, Омск хотуудад цэргийн алба хаасан байна. Цэргийн албанаас чөлөөлөгдөөд Томск хотод ирж, улмаар эртнээс мөрөөдсөн Петербург хотыг зорьжээ.
1859-1862 онд Петербургийн Их сургуулийн физик-математикийн ангид эчнээгээр (чөлөөт сонсогч) сурчээ. 1861 оны 10 дугаар сард оюутны үймээнд оролцсон хэргээр баривчлагдаж, Петропавловын цайз дахь шоронд 2 сар суугаад эргэж сургуульдаа оролгүй, Омск хот руу цөлөгдсөн байна.
Зайсан нуурын аялал (1863 — 1864)
1863-1864 онд Кирилл (Карл) Струве-гийн (герман. Karl von Struve ) Зайсан нуурын аялалд оролцож загас судлан, Эрчис мөрөн, Тарвагатайн нуруу орсон. Энэ аяллаас Г.Потанин маш том ботаникийн цуглуулагатай иржээ.
1865 онд Григорий Николаевич Потанин Томск дахь мужийн тоо бүртгэлийн хорооны нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажилласан байна. Томск хотод эрэгтэй, эмэгтэй гимназид багшилж, «Томские губернские ведомости» сонинтой хамтран ажиллаж байжээ.
1865 оноос Г.Потанин 1871 он хүртэл улс төрийн хэргээр шоронд сууж, нутаг заагдаж явжээ. Тотьма хотод нэг хэсэг байж ялаа эдэлж дуусмагц Вологда мужийн Никольск хот руу нутаг заагдсан.
1874 онд Оросын Эзэн хааны газар зүйн нийгэмлэгийн хүсэлт дэмжлэгээр Потаниныг цагаатгасан байна. Тэр ондоо Александра Викторовна Лаврскаятай гэрлэсэн. Гэргий Лаврская нь 1893 онд нас бартлаа түүний аяллуудад оролцож, туслах, зураачийн үүрэг гүйцэтгэсэн байна.
Монгол нутагт хийсэн анхны эрдэм шинжилгээний аялал (1876 — 1878)
Тэрбээр Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн даалгавраар 1876 оны хавар Монголын баруун хойд хэсэг рүү аялал хийжээ. Гэргий А. В. Потанина, амьтан судлаач М.М.Березовский, газар зүйч (топограф) П.А.Рафаиловын хамтаар Зайсан нуураас зүүн тийш аялж, Монгол Алтайн нурууг даван баруун Монголын Ховд хот хүрсэн байна. Энэ хоёр жилийн аяллын үр дүнд шинжлэх ухаанд тулгуурласан нутгийн газар зүйн талын ихээхэн мэдээллийг цуглуулсан байна.
Монгол, Тувагийн хоёр дахь аялал (1879 — 1880)
Г.Потанины 1879 онд эхэлсэн 2 дахь аялалд газар зүйч А.В.Адрианов, газарзүйч-топограф П.Д.Орлов нар оролцсон байдаг. Аялал Увс нуураас эхлээд Эрхүү хотод дууссан байна. Энэ аяллын үеэр цуглуулсан материалаа Потанин боловсруулж, 1883 онд Санкт-Петербургт «Очерки северо-западной Монголии» нэртэй газар зүйн нийгэмлэгийн 4 боть ном болгон гаргасан.
Үүнээс хойш Г.Потанин Хятад, Төвөд рүү хоёр удаа /1884-1886, 1892-1893/ аялал зохион байгуулж байжээ. Энэ талаараа газар зүйн нийгэмлэгийн хэвлэлд 1893 онд «Тангутско-тибетская окраина Китая и центральная Монголия» нэртэй гарч байсан. Тэрбээр 1899 онд Их Хянганы нуруу руу сүүлчийн аяллаа хийж байсан.
Тэрээр 1902 оноос Томск хотод нас барах хүртлээ суурьшин амьдарсан бөгөөд 1915 онд тус хотын “Хүндэт иргэн” болжээ.
Казах хэл сайн мэддэг байсан тэрбээр Оренбург хотод болсон Бүх киргизийн анхны хуралд оролцож байжээ.
Г.Потанин 1920 оны 6 дугаар сарын 30-нд Томск хотын Их сургуулийн эмнэлэгт нас барсан.
Түүний нэрээр Монголын Алтайн нуруунд орших нэгэн мөсөн гол нэрлэгдсэн байдаг.
Бүтээлүүд
Ангилал:19-р зууны аялагч Ангилал:Оросын хүн Ангилал:1835 онд төрсөн Ангилал:1920 онд өнгөрсөн
Галиг үсэг
Галиг үсэг гэж харь хэлний авиаг тэмдэглэх тусгайлан зохиосон үсгийг хэлнэ.
Монгол галиг үсэг
1587 онд Харчины Аюуш гүүш монгол бичгийн галиг үсгийг зохиосноор төвөд, самгард, хятад гэх мэт олон харь хэлний нэр томьёо, үг хэллэгийг монгол бичгээр тэмдэглэх боломжтой болжээ. Харин 18-дугаар зуунд гүн Гомбожав түүнийг нэмэн засварлажээ.
Ангилал:Бичиг үсэг
Фридрих Ницше
Фридрих Вилхелм Ницше (1844 оны 10 сарын 15 – 1900 оны 8 сарын 25) (Friedrich Wilhelm Nietzsche) нь 19-р зууны нөлөө бүхий агуу сэтгэгчдийн нэг, германы философич зохиолч байв.
Фридрих Ницше 1844 оны 10 сарын 15-нд тэр үеийн Пруссийн Лайпциг хотоос холгүй Рёккене хотод төржээ.
Түүнийг дөрөвхөн настай байхад нь лютеран сүмийн лам байсан эцэг Карл Людвиг Ницше (1813—1849) нь нас барж, тэрбээр ээжийнхээ гар дээр өсөж, гэртээ эмэг эх, төрсөн эгч, мөн хоёр нагац эгчийн хамт амьдардаг байв. 1862 онд Бонн Их сургуульд элсэж удалгүй Лайпциг хотын их сургуулиудад сонгодог хэл бичгийн ухааныг эзэмшиж, хорин дөрвөн насандаа оюутан байхдаа Базель Их Сургуульд багшаар уригдан очжээ. 1879 онд эрүүл мэндийн байдлаас болж (толгойны архаг өвчин туссан болоод хараа нь их муудсан учир) тэтгэвэрт гарахад хүрсэн. Түүнээс хойш Ницше уран бүтээлээ чөлөөтэй туурвисан, харин 1889 онд эдгэшгүй сэтгэц мэдрэлийн өвчин тусаж, оюун санааны эрс доройтолд орсон байна. Амьдралынхаа сүүлийн арав гаруй жилд тэрбээр сэтгэцийн эмгэгийн эмнэлэгт эрчимтэй эмчлүүлж орчин тойрноо ухаарч мэдэхээ больсон эмгэнэлт байдлаар 1900 оны 8 сард Ваймарт нас баржээ.
Ницшег философийн хувьд амжилтад хүргэхэд нь эртний грекийн соёл, ялангуяа Аристотель, Платон нарын философи, германы сэтгэгч Артур Шопенгауэрын үзэл, Дарвины хөгжил хувьслын онол болон германы хөгжмийн зохиолч Вагнертай нөхөрлөж явсан зэрэг нь ихээхэн нөлөөлсөн байна.
Ницшегийн арвин их уран бүтээлүүдээс Эмгэнэлт жүжгийн эхлэл (1872), Заратустра өгүүлсэн нь (1885), Сайн муугийн цаана (1886), Ёс суртахууны гарал үүсэл (1887), Антихрист (1888), Ессэ Homo (1889), Эрх мэдлийн хүслэн (1901) зэрэг зохиолуудыг дурдаж болно.
Харин Ницше "өөртөө эзэн байх ёс суртахууныг" санал болгож байсан бөгөөд нийгмийн тогтсон хэм хэмжээг эвдэж чадах хүчирхэг, төгс төгөлдөр, бие даан сэтгэж буй Сод хүнийг өндрөөр үнэлсэн байна. Түүний үзэж байснаар "бүлэг буюу сүрэг хүмүүс" ямагт аливаа нэгэн уламжлал, ёс заншлаас хамааран шалтгаалдаг бол Сод гэгч хүн нь бусдаас ялгагдах онцлог шинж чанартай, өөрийн сонирхол хүслээ хянаж чаддаг, шашны номлодог диваажинд бус бодот ертөнцийг шүтэж итгэснээр хүний амьдралд тохиолддог зовлон гасланг бүрэн мэдэрдэг, үргэлж шинэ зүйл, шинэ харилцааг тууштай бүтээж явдаг аж.
Хэдийгээр Ницше ийм агуу Сод хүн хараахан бий болоогүй гэж сануулж байсан боловч хэд хэдэн хүмүүсийг үлгэр жишээ болгож дурьдсан байдаг. Үүнд: Сократ, Есүс, Леонардо да Винчи, Микеланжело, Шекспир, Гёте, Юлий Цезарь, Наполеон зэрэг хүмүүсийг нэрлэжээ.
Ницшегийн ёс суртахууны гол цөм нь амьдралын үндсэн хөдөлгөгч хүч бол хувь хүний эрх мэдэлтэй байх хүсэл эрмэлзэл мөн гэсэн санаа юм. Эерэг буюу зөв талаас нь авч үзвэл энэ нь бүхнээс илүү болж бусдыгаа захирж дарлаж байхын нэр огтхон ч биш, харин өөрөө өөрийгөө эзэмдэх сэтгэлийн тэнхээтэй байх, бие даасан бүтээгч сэтгэлгээтэй болох явдал юм. Харамсалтай нь, түүний энэхүү төгс төгөлдөр Сод хүний тухай үзэл баримтлалыг нь эзэн боолын харьцаат нийгмийн жишээ болгон тайлбарлаж, дарангуйллын тоталитар гүн ухаантай холбон буруугаар ойлгож иржээ.
Фридрих Ницше Германы төдийгүй нийт өрнө дахины уран зохиол, шашин судлалд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн сэтгэгч юм. Жишээ нь, түүний дэвшүүлсэн үзэл санаа нь германы философич Мартин Хайдеггер, АНУ-ын теологч Паул Тиллих, еврейн гүн ухаантан Мартин Бубер, францын зохиолч Албэр Камю, Жан-Поль Сартр зэрэг нэрт эрдэмтэн зохиолчдын уран бүтээлд тусгалаа олжээ.
Мөн түүний Заратустра номонд гардагчлан "Бурхан үхчихлээ" гэсэн үг маш алдартай байдаг бөгөөд энэ үгийг мэдэхгүй философич гэж үгүй.
Цахим холбоос
Ангилал:19-р зууны гүн ухаантан Ангилал:Атеизмын төлөөлөгч Ангилал:Афорист Ангилал:Германы гүн ухаантан Ангилал:Германаас дүрвэгч Ангилал:Германы зохиолч Ангилал:Герман хэлээрх утга зохиол Ангилал:Зохиогч Ангилал:Оршихуйн гүн ухааны төлөөлөгч Ангилал:Соёлын гүн ухаантан Ангилал:Утга зохиолын захидал Ангилал:Хөгжмийн шүүмжлэгч Ангилал:Шашин шүүмжлэгч Ангилал:Базель Их Сургуулийн багш Ангилал:Харьяалалгүй хүн Ангилал:Ваймарын хүн Ангилал:Пруссийнхэн Ангилал:Германчууд Ангилал:1844 онд төрсөн Ангилал:1900 онд өнгөрсөн
8 сарын 18
8 сарын 18 нь Григорийн тооллын жилийн 230 дахь (өндөр жил бол 231 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 135 өдөр үлдэж байна.
Энэ өдөр нас барагсад
0818 #18
Нью-Йорк
Нью-Йорк нэртэй газар зүйн объект:
Засаг захиргааны нэгж ба хотууд:
өөр суурингууд:
барилга байгууламж:
мөн түүнчлэн:
1920 он
1918 он | 1919 он | 1920 он | 1921 он | 1922 он
Сундарбанс
Сундарбанс (the Sundarbans; Бенгал хэл:সুন্দরবন) нь дэлхийн хамгийн том халуун орны мөнх ногоон ойн сан бөгөөд “Сундарбанс” гэдэг нь Бенгал хэлнээ “үзэсгэлэн гоо ой шугуй” гэсэн утгатай. Уг нэр нь энэ газарт ноёлох модлог ургамал болох Сундаригийн нэрээс гаралтай гэж үздэг. Алдарт Ганга мөрний цутгаланд орших уг ширэнгэ нь Бангладеш төдийгүй Энэтхэгийн баруун Бенгалд хүртэл үргэлжлэх бөгөөд Ганга мөрний адаг, тэнгисийн хөвөөг тэр чигээр нь бүрхсэн байдаг. Ой нь 10000 км² нутаг дэвсгэрийг хамрах бөгөөд үүний 6000 орчим нь Бангладешт харъяалагддаг. Сундарбанд олон тооны ургамлаас гадна нэн ховор Бенгалын бар, толбот буга, матар, могой тэргүүтэй олон зүйл амьтад амьдардаг. Энэ нутагт ойролцоогоор 30000 орчим толбот буга, 500 орчим Бенгалын бар үлдэж хоцорчээ. Өнгөрсөн зууны турш явагдсан хүний идэвхтэй үйл ажиллагаанаас шалтгаалан халуун орны ширэнгэ ойн хэмжээ нь эрс багассан бөгөөд халуун орны мөнх ногоон ой, Бенгалын барын ирээдүй мөхлийн ирмэгт хүрээд байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Ази дахь дэлхийн байгалийн өв Ангилал:Бангладешийн газар зүй Ангилал:Бангладеш дахь дэлхийн өв‎ Ангилал:Өрнөд Бенгалын газар зүй Ангилал:Энэтхэг дэх дэлхийн байгалийн өв
И-16
И-16 нь Зөвлөлтийн нисэх онгоцны зохион бүтээгч Николай Николаевич Поликарповын 1933 онд бүтээсэн сөнөөгч онгоц юм. Монгол улсын нисэх хүчинд ердөө 1 онгоц л 1942 онд хүлээн авч ашигласан байна.
Эшлэл
Ангилал:Нэг хөдөлгүүрт нисэх онгоц Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл Ангилал:Сөнөөгч онгоц (1930-1939 он) Ангилал:Финландын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл Ангилал:Анхны нислэг 1933 он
Хабул хан
Хабул хаан нь Чингис хааны элэнц эцэг бөгөөд Хамаг монголын анхны хаан юм. Хабул XI зууны сүүлчээр (1084 он) Тумбинай сэцэний хоёр хөвүүний ахмад нь болон төрсөн гэж Нууц товчоонд дурдсан бол Рашид-Ад-Диний «Судрын чуулган»-д Тумбинай ханы зургаа дахь хөвүүн, түүний бага хатны ууган хүү болон төрсөн гэж өгүүлсэн байдаг. Хабул хаан бол Бодончарын наймдугаар үеийн ач юм.
Хабул хааны түүх
Хабул хаан хар багаасаа Онон мөрний усанд шумбаж, сайн усчин болжээ. Тэрбээр бүтэн хонины мах идэж дуустал усан дор байж чаддаг ажээ. Хамаг монгол улс Хабул хааны үед хүчирхэгжиж, гадаадад нэр нь алдаршив. Зүрчидийн Алтан улсын элч 1130-аад оны эхээр Хамаг монголд ирж, Хабулыг нутагтаа айлчлахыг урьсан хааныхаа илгээлтийг гардуулжээ. Тэр үед Зүрчидүүд Сүн улстай дайтаж, Хятадын шар мөрнөөс хойшхи бүх нутгийг эзлээд байжээ. Хабул хаан ч Алтан улсын байдлыг мэдэх эрмэлзэлтэй байсан тул урилгыг хүлээн авав. Алтан улсын хаан Үжимэйд (1075-1135) Хабулын сүр хүч ихтэйг үзэж, ёслол төгөлдөр угтан, хүндэтгэсэн дүр үзүүлж их найр хийжээ. Хабул хаан хоолонд хор хийсэн байх магадгүй гэж сэргийлж, аагим халуунаас сэрүүцэх нэрийдлээр голын усанд шумбан идэж уусэн бүгдийгээ гаргаад дахин Алтан хааны өргөөнд орж ирээд өгсөн бүх хоол унд, архи дарсыг хүртэн сууж байв. Зүрчидүүд сүрлэг том биетэй, ухаалаг царайтай, жавхлан төгс эрийг сонжиж, ямар ч их архи уусан согтохгүй байгааг гайхан “Бурханаас заяасан ер бусын баатар чийрэг эр юм” гэж гайхан шагшиж байжээ.
Нэг удаа Хабул хаан санамсаргүй согтож, Татаар зэрэг аймгийг хамаг Монголын эсрэг Алтан улс ил далд өдөөн турхирч байдгийг эгдүүцэж явдгаа хэлж, Алтан улсын хааны сахлыг шувтарчээ. Тэгэхэд Алтан улсын түшмэлүүд Хабулыг барьж цаазлахыг завдав.
Алтан хаан: — Энэ болбоос ёсыг алдсан хэрэг. Ял болсон бус хэмээн хэлтрүүлж, үнэт бэлэг сэлт өгч хүндэт зочны ёсоор буцаажээ. 1135 онд Алтан улсын хаан ширээнд Хи Цзун өргөмжлөгдсөнөөс эхлэн Алтан улс Хамаг Монголыг цэрэг зэвсгийн хүчээр шууд эзлэн авахыг эрмэлзэж Хушаху жанжнаар удирдуулсан их цэргийг Монгол нутагруу илгээжээ. Хушаху Хамаг Монголын эсрэг 4 жил орчим тулалдсан боловч олигтой амжилт олсонгүй. Хабул хаан хүн хүчээр давуу зүрчидүүдтэй ихэд болгоомжтой тулалдаж бага хүчээр илүү амжилтанд хүрэхийг зорьж байв. Хабул довтлон ирсэн зүрчдийн их цэргийг газар мэдэхгүй байдлыг нь ашиглан нутгийнхаа гүнд эсэргүүцэлгүй шахаж оруулаад тэдний хөдлөх бүрийг хянамгай ажиглаж цөөн цэргээр алсаас өдөж чулуу хөөлгөн дайснаа сульдааж, сэтгэл санаагий нь үхүүлж байлаа. Хушаху гийн цэрэг Монголын уудам тал, Хэнтий нурууны бартаат уулс дунд хүн малаа сульдаан ядрааж, хоол хүнсээ дууссаны улмаас аргагүйн эрхэнд буцаж эхлэхэд Хабул хааны удирдсан Хамаг Монголын гавшгай эрчүүд гэнэт уухайлан довтлон цохиж Хайлан уулын орчим 1139 онд бүрмөсөн сөнөөжээ. Хабул хаан тэр цагаас эхлэн Алтан улсыг өөрийн гол дайснаа гэж үзэж цэрэг, зэвсэг хуралдуулан сургуулилж, Алтан улстай дайтаж эхлэв. Алтан улс тухайн үед Хятадын Сүн улстай шийдвэрлэх тулалдаан хийж байсан тул Хабулын довтолгооныг сөрөн зогсож чадалгүй хойд хил орчмынхоо 27 цайз, боомтыг алдсан эжээ. 1141 онд Алтан улс, Сүн улс хоёрын дайн дуусаж, Сүн улс бууж өгснөөр Алтан улс монголчуудын эсрэг бүх хүчээрээ дайтах боломжтой болов. Гэвч Хабул хаан ч цагийг дэмий үрсэнгүй. Тэрбээр өөрийн цэрэг зэвсгийг нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ Алтан улсын цэргийн дотор бослого гаргасны улмаас цаазлуулсан Зүрчидийн томоохон ноён Далань хэмээгчийн хүүтэй холбоо тогтоож түүний албат иргэдийг Алтан улсын эсрэг тэмцэлд ашиглах болов.
Энэ бүх үйл явдал нь Хабулын хүчийг улам нэмэгдүүлэв. Сизун хаан Хятадын Сүн улсыг буулган авч, их ялалт байгуулсан Ужу жанжинг Хамаг Монголын эсрэг их цэргээ толгойлуулан хөдөлгөжээ. Зүрчид, монголчуудын хооронд бүтэн 5 жил үргэлжилсэн энэ дайнд Хабул хааны эрэлхэг зориг, авхаалж самбаа, жанжны ур чадвар, ихэд товойн гарсныг хэлэх юун. Алтан улс тухайн үед Төв Азийн хамгийн хүчирхэг улс болж байсан агаад Зүрчидийн цэрэг тоогоор олон, түүний дээр өмнөд Хятадад олон жил тулалдаж дайны дадлага туршлагаар илүү байсан зэрэг олон зүйлээр давуутай байсан боловч Хабул хааны удирдсан монголчууд тэр их тулалдаанд ялж гарсан юм. 1147 онд Хамаг Монгол, Алтан улс хоёрын хооронд найрамдлын гэрээ байгуулагдаж түүгээр Зүрчидийн Сипинь голоос хойшхи 27 цайзыг Хамаг Монголд шилжүүлэн өгөх, Алтан улс Хамаг Монголд жил бүр үхэр, хонь, амуугаар алба төлөх болов. Түүнээс гадна Алтан хаан Хабулд ван хэргэм шагнасан боловч тэрбээр эрс няцааж хүлээж авсангүй. Хабул хаан Алтан улсын вангийн хэргэмтэй, хэргэмгүй язгуурын монголчуудын хууль ёсны хаан гэдгээ тэдэнд ойлгуулжээ. Мөн Алтан хааны эчнээ хорт бодлогыг тэрбээр мэдэж байсан тул ван хэргэм шагнасныг эрс шийдвэртэй няцаасан хариу өгчээ. 1147 оны гэрээгээр Алтан улс арга буюу их буулт хийсэн нь Хамаг Монголын сүр хүчин ихэд дээшилж хүчирхэг Алтан улстай эн зэрэгцэхүйц болж ирснийг харуулж байна.
Хабул хааны дотооддоо гүйцэтгэсэн гол гавъяа бол улсыг байгуулсан, ихэс дээдсийн хуралдайг хуруулан хаан сонгож, боржигины угсаа залгамжлалыг бий болгосон явдал юм. Хабул хаан Монголын түүхэнд их гавъяа байгуулсан улс төр, цэргийн том зүтгэлтэн байжээ. Хамаг монгол улсыг Хабул хаан байгуулаагүй бол монголчуудын нэгдэл нэн удааширч Их монгол улс байгуулагдахад ч бэрхшээл учирч болох байсан. Алунгоогийн тэнгэрийн хөвгүүдээр овоглосон Боржигин овгийг түүхийн тайзанд тэргүүлэх үүрэгтэй өргөн гаргаж, монголын хаадын залгамжлах угсаа гарлыг тогтоож, тэдгээр цагаан ясны хаадын удирдлагын дор "Олонхийн монгол улс" буюу "Хамаг Монгол" улсыг тийнхүү байгуулсан нь Хабул хааны монголын түүхэнд байгуулсан хамгийн том гавъяа мөн юм. Хабул хааныг зарим түүхийн номонд "шинэчлэгч хаан", "олноор хэлэлцэх ардчилалыг тогтоогч" гэх мэтээр бичсэн нь түүний хуралдайн журмыг тогтоож, хааныг сонгуулиар гаргадаг болсныг хэлсэн байна.
Ийнхүү XI зууны тэртээ Хабул хаан язгуурын монголчуудын төр улсыг дахин сэргээн байгуулсан нь Төв Азийн улс төрийн амьдралд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэх болж, цаашдаа Хамаг Монголыг тойруулан Татар, Мэргид, Хэрэйд, Найман зэрэг монголын бусад аймаг, ханлиг улсыг нэгтгэж, Монголын нэгдсэн улс байгуулах суурийг тавьсан билээ. Хабул хааны үндэслэсэн Хамаг Монгол Улсад Хүннүгээс уламжилсан монголчуудын төрийн гал голомт, сүр сүлд, бэлгэ тэмдэг нь бүгд байсан юм. Хүннү, Сүмбэ, Нирун улсын дараа язгуурын монголчуудын төр ёсны уламжлалыг сэргээн түүхийн тавцанд нь дахин гаргаснаараа Хабул хаан монголын хаадын дотор хүндтэй байр эзэлдэг билээ. Хабул хаан өвчнөөр нас барсан байна.
Хабул хаан хаан ширээгээ гэрээсэлсэн нь
Хабул хаан XII зууны тэргүүн хагаст нас барахдаа хаан ширээгээ долоон хөвгүүнийхээ нэгэнд бус тайчууд овгийн Сэнгүм Билэгийн хөвгүүн Амбагайд өгөхийг гэрээсэлсэн ажээ. Ийнхүү Хабул хаан өөрийн хөвгүүдэд бус тайчуудад төрийн эрх шилжүүлсэн учир шалтгааныг судар түүхэнд тэмдэглэсэнгүй. Хабул хаан өөрөө долоон эрэлхэг хүүтэй, тэр дундаа хоёрдугаар хөвгүүн Бартан баатар, дөрөвдүгээр хөвгүүн Хотула, зургадугаар хөвгүүн Хадаан баатар нар эцгийнхээ амьд сэрүүн ахуйд ухаан төгс, эр зоригтой эрэлхэг дайчид болохоо нэгэнт харуулсан ажээ. Гэтэл Хабул хаан нас барахдаа тайчуудын зоригт баатар Сэнгүм Билэгийн хөвгүүн Амбагайг Хамаг монголын хаан болгохыг гэрээслэн үлдээжээ. Чухам ингэж хиад-боржигин ноёдын дотор угсаа залгамжлалын талаар эргэлт болох шинэ үзэгдэл бий болов. Үүний учир шалтгааныг эргэцүүлбэл, юуны өмнө, Зүрчидийн Алтан улсын зүгээс учрах аюул занал ихсэж, тэд татарчуудыг турхиран Хамаг монголын дотор хорлон бусниулах ажиллагааг нэн идэвхижүүлж байж. Бас Хамаг монголыг довтлохоор цэргийн бэлтгэлээ зузаатгаж, татартай нийлэн "цэргийн сэргийлэх холбоо" гэгчийг байгуулсан байжээ. Ийм эгзэгтэй цаг мөчид Хамаг монголын дотоод эв нэгдлийг хамгаалахыг хамгаас урьдал болгосон байжээ. Түүнээс гадна бусад монгол ханлиг аймгуудтай "харь дайсны аюулын эсрэг" гэдэг хөрсөн дээр нэгдэн нийлж, хүч олох, ялангуяа цэрэг эрийн хүчин чадал сайтай, олон хүн амтай тайчууд аймгийг Хамаг монголын тулгуур хүч болгон ашиглах нь хамгаас чухал байсан ажээ.
Ангилал:12-р зууны ноёрхогч Ангилал:Боржигин Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:Хан Ангилал:Чингис хааны гэр бүлийнхэн Ангилал:1084 онд төрсөн Ангилал:12-р зуунд өнгөрсөн
НАТО
НАТО (North Atlantic Treaty Organization (NATO); Organisation du traité de l'Atlantique nord (OTAN) „Умард Атлантын Гэрээний Байгууллага“) нь 1949 оны 4 дүгээр сарын 4-нд хүйтэн дайны үед  Зөвлөлт Холбоот Улс болон түүний холбоотнууд болох социалист орнуудын эсрэг чиглэсэн Умард Атлантын гэрээний дагуу байгуулагдсан цэрэг, улс төрийн эвсэл юм. АНУ, Канад, Исланд, Их Британи, Франц, Бельги, Нидерланд, Люксембург, Норвеги, Дани, Итали, Португал зэрэг 12 орон анх нэгдэж байгуулсан юм. Эдгээр орнууд дор дороо Гэрээг соёрхон баталсны дараа 1949 оны 8 дугаар сарын 24-нд хүчин төгөлдөр болжээ. Хүйтэн дайнаас буюу 1990 оноос хойш дэлхийд АНУ-ын тэргүүлэх нэг тэнхлэгийн бодлогыг хэрэгжүүлэх зорилго бүхий цэргийн эвсэл болсон байна. НАТО-ийн дүрэмд зааснаар энэ байгууллагын зорилго нь гишүүн улсуудын эрх чөлөө, аюулгүй байдлыг улс төр цэрэг зэвсгийн хүчээр хангах, Европт шударга бөгөөд бат бэх энх тайван тогтоож ардчилал хүний эрх, эрх чөлөөг эрхзүйт төрийн үндсэн дээр бэхжүүлэх явдал юм. Байгууллагын аль нэг гишүүн орон гадны довтолгоонд өртвөл бусад бүх гишүүд өөр рүү нь довтолсонтой адилтгаж үзнэ гэсэн дүрэмтэй. Байгууллагын төв байр Бельги улсын нийслэл Брюссельд байрладаг.
Гишүүн орнууд
thumb|Гишүүн орнууд элссэн жилээр 2023 оны байдлаар НАТО нь 31 гишүүн улстай цэргийн байгууллага юм.
Зэвсэгт хүчин
2010 оны байдлаар НАТО-гийн гишүүн орнууд 4 сая цэргийн албан хаагчидтай байсан бөгөөд эдгээрийн 2 сая 200 мянган нь Европт байдаг байна.
Санхүүжилт
2021 онд НАТО-гийн зардал өмнөх оноос 2,7%-иар өсөж 1,1 их наяад ам.доллар болжээ.
Гадаад холбоос
Ангилал:Геополитик Ангилал:Олон улсын байгууллага Ангилал:Хүйтэн дайн Ангилал:Товчилсон үг
Ляодун хойг
Ляодун хойг  (Ляодунгийн хойг, Ляодуны хойг, Ляодун; хойгийн нэр хятад хуучин ханзаар 遼東半島, шинэ ханзаар 辽东半岛 гэж бичигдэж, латин үсэгт Liáodōng bàndǎo гэж хөрвөдөг. Ляодун нь "Ляогийн дорнод" гэсэн утга) — түүхэн дэх Манжуур нутгийн зүүн урд үзүүр байсан, харин одоо Хятадын Ляонин мужид харьяалагддаг хойг нутаг. Шар тэнгис, Бохайн буланг зааглан зүүн хойноос түрсэн байрлалтай. Хамгийн том боомт нь Далянь. Ангилал:Хятадын хойгууд
1999 оны бөхийн ДАШТ
1999 оны эрэгтэй чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 10 сарын 7–10-нд Туркийн Анкарад, эмэгтэйнх 9 сарын 10–12-нд Шведийн Буденд, эрэгтэй сонгомол бөхийнх 9 сарын 23–26-нд Грекийн Афинд болж байв. 66 медалийг 21 орны тамирчид хуваан авчээ.
Эх сурвалж
# Бөх ДАШТ Бөх ДАШТ Бөх ДАШТ Бөх ДАШТ #
8 сарын 19
Энэ өдөр нас барагсад
0819 #19
Ванчинбалын Гуларанс
Ванчинбалын Гуларанс (1820 - 1851) нь 17-р зууны үеийн монголын нэртэй зохиолч, яруу найрагч, орчуулагч юм.
Тэрээр Өвөр Монголын хуучин Зост аймгийн Түмэд баруун хошууны газрын эзэн, туслагч тайж Ванчинбалын ууган хүү болон 1820 онд төржээ. Гуларанс тухайн үедээ боловсролтой гэр бүлд хүмүүжсэн тул багаас монгол, хятад хэл бичигт сайтар суралцан, түүх, үлгэр домог уншиж, ардчилсан үзэлтэй хятадын зохиол бүтээлээс орчуулга хийдэг байжээ. Тэрээр Монголын нэрт зохиолч Ванчинбалын Инжиннашийн ах ажээ.
Тэрбээр хятадын эртний Сүн улсын (960-1279) үед феодалын дарлагч ангийн эсрэг боссон тариачдын бослогоос сэдэвлэн бичсэн "Шүй-ху-жуань" буюу монголоор "Хүйтэн уулын бичиг" хэмээх романы хагасыг гурван жил оролдон орчуулжээ. Түүний дутуу орхисон хэсгийг хожим хүү Сүнвэйданзуй залгуулан монголоор орчуулж дуусгажээ.
Гуларанс зөвхөн орчуулга хийж байсан төдийгүй орь залуу хорьтойгоосоо шүлэг голлон бичиж байжээ. Жишээ нь: 1841 онд эцгийгээ английн түрэмгийлэгчдийн эсрэг хошуу цэрэг удирдан явахад сэтгэл нь ихэд хөдлөн Түрэмгийлэгчдийг дараад ирнэ үү гэсэн эцэгтээ зориулсан шүлэг бичсэн байна. Түүнд "Энх амгаланаар хулгайг арилгаад, хойшид хандсан цагт, өвдгөөр мөлхөн угтаж, баярт нийлүүлэн мөргөе" гэж дайн дажин түргэн дуусч, энх цагийг хүссэн мөрөөдлөө илэрхийлжээ. Энэ мэтчилэн Энх төвшин, Мөрөөдөл, Цэргийн хүрээ санагдмой, Түргэнээ төвшрөхийг хүснэ, Сүрхий муухай амьтад, Цагаан хэрэм, Улсын төлөө, Өрөөсөн болжмор зэрэг олон арван шүлэгтээ харийн түрэмгийлэгчид болон дотоодын феодалуудыг ёжлон шүүмжилж, ардчилал, эрх чөлөөг дэмжсэн өөрийн хүсэл тэмүүллийг илэрхийлж байжээ.
Гуларанс эцгийгээ 1847 онд нас барсны дараа хошуу туслагчийн зэрэг хэргэмийг залгамжилсан боловч эрх ямба, албан тушаалаасаа шүлэг зохиолоо илүүтэйд үзэж байжээ. Тиймээс "Зохиол бичих" хэмээх шүлэгтээ: гэж бичжээ.
Түүний уран бүтээлийн ажилдаа зориулсан уйгагүй хөдөлмөрч чанар дүү нарт нь нөлөөлж хожим ард олон тэднийг нэг гэрээс төрсөн таван зохиолч хэмээн эцэг хөвгүүдийг дурссаар байна.
1921 он
1919 он | 1920 он | 1921 он | 1922 он | 1923 он
Гадаад холбоос
#
Мессершмитт Мe 262
МЕ262 нь Германы нисэх онгоцны зохион бүтээгч Вилхелм Эмил Мессершмиттийн бүтээсэн тийрэлтэт сөнөөгч-бөмбөгдөгч юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Вермахтын агаарын тээврийн хэрэгсэл Ангилал:Сөнөөгч онгоц (1940-1949 он) Ангилал:Германы эзэн гүрний дэлхийн хоёрдугаар дайны нисэх онгоцны төрөл Ангилал:Сөнөөгч бөмбөгдөгч онгоц Ангилал:Мессершмитт Ангилал:Хоёр тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц Ангилал:Анхны нислэг 1942 он
Цэцэрлэг
thumb|200px|Франц дахь [[сарнайн цэцэрлэг]]
leftthumb|left|200px|Японы [[Зэн цэцэрлэг]] Цэцэрлэг (монгол бичгээр Зураг:Čečerlig.png чэчэрлиг) нь ургамлаар хучигдан, цэцэг дэлгэрсэн, өвс ургасан, бут, ногоо найгасан хүн харж, тарьж, арчлах зэргээр баясах, тайвшрах, цэвэр агаар амьсгалж эрүүлжих, амарч зугаалан сэтгэлийн эрч хүчийг олохуйц засагдсан газар юм. Байгалийн, хүний бүтээсэн гэх 2 үүсвэртэй. Амьтны хүрээлэн, ургамлын хүрээлэн нь хамгийн түгээмэл хийцүүд нь болно.
Ангилал:Цэцэрлэгт хүрээлэн
Нью-Йорк (муж улс)
Нью-Йорк (New York) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Дундад Атлантын муж улсууд болон Зүүн Хойд бүсэд орших АНУ-ын нэгэн муж улс бөгөөд хүн амаар АНУ-ын муж улсууд дунд гуравт ордог. Тус муж улс нь өмнө талаараа Нью-Жерси, Пеннсилвани, зүүн талаараа Коннектикут, Массачусеттс, Вермонт муж улсуудтай хиллэдэг. Түүнчлэн далайгаар Лонг-Айлендаас зүүн тийш Рөүд-Айленд муж улстай хиллэдгээс гадна баруун хойд зүгт Канадын Кэбэк, Онтарио мужуудтай хиллэдэг. Нью-Йоркийг Нью-Йорк хотоос ялгахын тулд байнга Нью-Йорк Муж Улс гэж хэлдэг.
Нью-Йоркод XVII зууны эхээр голландчууд болон францчууд анх нүүдэллэн ирэх үед энэ бүс нутагт Алгонкин, Ирокез, Ленапе аймгийн уугуул америкчууд суудаг байжээ. 1609 онд анх Хэнри Хадсоны нээсэн тус бүс нутагт голландчууд 1614 онд одоогийн Олбани хотын ойролцоо Форт Оранж хэмээх бэхлэлт барьсан бөгөөд 1624 онд Олбани ба Манхэттэнг хоёуланг нь колоничилжээ. Тус бүс нутаг хожим 1664 онд Их Британийн Вант Улсад нэгтгэгдсэн. Энэхүү Нью-Йорк муж хэмээх Британийн колонийн хил хязгаар өнөөгийн Нью-Йорк Муж Улсын хил хязгаартай ерөнхийдөө төстэй. Америкийн Хувьсгалт Дайны бүх тулалдааны гуравны нэг орчим нь Нью-Йоркод болжээ. Нью-Йорк 1776 оны долдугаар сарын 9-нд тусгаар тогтносон муж улс болж, өөрийн үндсэн хуулимйг 1777 онд баталсан. Тус муж улс 1788 оны долдугаар сарын 26-нд АНУ-ын Үндсэн хуулийг соёрхон баталж, АНУ-ын 11 дэх муж улс болсон. АНУ-ын Худалдааны департаментийн мэдээлснээр Нью-Йорк нь гадаадын жуулчдын зочилдог гол газар бөгөөд аялал жуулчлалаар Флорида, Калифорни хоёрыг ардаа орхижээ.
Гадны холбоос
* Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Омаха
Омаха (Omaha []) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Небраска Муж Улсын хамгийн том хот.
Эшлэл
Ангилал:АНУ-ын хот  Ангилал:Небраскагийн суурин Ангилал:Хойд Америкийн суурин Ангилал:Небраскагийн тойргийн төв Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот Ангилал:Миссури мөрний суурин Ангилал:1854 онд үүсгэн байгуулагдсан
Вильхельм Эмиль Мессершмитт
Ангилал:Германы зохион бүтээгч Ангилал:Германчууд Ангилал:1898 онд төрсөн Ангилал:1978 онд өнгөрсөн
Эрен Дердийок
Эрен Дердийок (Eren Derdiyok, 1988 оны зургаадугаар сарын 12-нд Базель хотод төрсөн) — Швейцарийн хөлбөмбөгчин юм. Тэр Хоффенхайм болон Швейцарийн шигшээ багт довтлогчийн байрлалд тоглодог.
Замнал
Өсвөрийн Олд Бойз багт бэлтгэгдсэн Дердийок 2006 онд Базель багт элсчээ. Базель лигтээ 2007 онд дэд байр, 2008 онд аваргалахад 36 тоглолтонд 10 бөмбөг оруулж зүтгэсэн Дердийокийг лигийн шилдэг залуу тоглогчоор алдаршуулсан юм. Удалгүй түүнийг Ньюкасл Юнайтед баг элсүүлэх тухай цуураад намжжээ.
2009 оны тавдугаар сард леверкузений Байер 04 Дердийоктой 4 жилийн гэрээ байгуулав. 2012 оноос Хоффенхайм болон Байер 04 багуудад зээлийн гэрээгээр тоглосоор буй.
Шигшээ
Дердийок Швейцарийн өсвөрийн (7 тоглолт, 7 бөмбөг) болон идэрчүүдийн (6 тоглолт, 8 бөмбөг) багуудад тоглож байлаа. Тэр насанд хүрэгсдийн бүрэлдэхүүнд Англитай анхны тоглолтоо хийн нэг бөмбөг оруулсан ч баг нь ялагджээ. Анхны томоохон ЕАШТ-2008 тэмцээнд хамгийн залуу Дердийок ашигтай дамжуулалт хоёрыг өгчээ. Харин 2012 оны тавдугаар сарын 26-нд Германыг 5:3 харьцаагаар илүүрхсэн нөхөрсөг тоглолтонд дуулианы эзэн Дердийок хэт-трик хийв.
Амжилт
Базель
Чэндэ
thumb|Хэбэй муж дахь Чэндэ хот (шар) Чэндэ (хятадаар 承德 - chéngdé; монгол бичгээр ченгде; 1955 оноос өмнө хятадаар 熱河 - rèhé гэж бичих, монголоор «Халуун гол» хэмээх Жэхэ гэдэг нэртэй байлаа) — Бээжингийн умар хаяанд байдаг, БНХАУ-ын Хэбэй мужийн харъяат аймгийн энтэй хот. Хот хөдөө нийлсэн 39,519 км2 талбайт Чэндэ нутагт 2010 онд 3,473,197 хүн оршин сууж байв. 55% нь хятад, 40% нь манж үндэстэн (2000 он).
Цахим холбоос
Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот Ангилал:Хэбэйн суурин
Тархи хөдлөлт
Тархи хөдлөөд удвал хэцүү. Удахаараа хараа муудахаас эхлээд олон сөрөг нөлөөтэй байдаг юм билээ. Барьдаг мэддэг хүмүүс бол судас бариад мэдчихдэг. Харин хэрэглэж болох хялбар арга нь улаан утас тэг дунд нь зангидаад, зангилаасыг нь 2 хөмсөгнийхөө яг голд нь дарж бариж байгаад толгойгоо тойруулан шилэн хүзүүний хонхорт уулзах цэгийг сайн тэмдэглээд ав. Тэгээд голд нь зангилсан зангилаасаа ашиглаад утасныхаа хоёр талыг тэнцүүлээд урт богино байвал тархи хөдөлсөн гэдэг юм билээ.
Traumatisme crânien
Вагиндрагийн үсэг
Вагиндрагийн үсэг нь 20-р зууны эхээр буюу 1905 онд буриад лам, соён гэгээрүүлэгч Агваандорж (Агваан Доржиев) худам монгол, тод бичгүүдэд тулгуурлан зохиосон шинэ үсэг юм. Вагиндра гэдэг нь түүний нэрийн Агваан гэдэг хэсгийн санскрит орчуулга юм. Үндсэн 36 үсэг, үүнээс 8 нь эгшиг. Мөн цэг цэглэлийн 7 тэмдэгтэй болно.
Эл бичиг уйгаржин монгол бичгээс гарал үүсэлтэй боловч монгол бичигт ижил дүрсээр бичдэг а-э, о-у, д-т, х-г-г өөрчилж тод үсгийн дүрс ялган тэмдэглэдэг зарчмыг баримтлан зохиосон болно. Мөн буриад аялгууны шүргэх х (h) авиаг тэмдэглэх тусгай үсгийг нэмж өгсөн. Вагиндра үсэг монгол болон тод бичгийн аль алинаас ялгарах нэг гол ялгаа нь үгийн эхэн, дунд, адагт орох үсгийн дүрс хэлбэр хувирах ёс байхгүй. Энэ нь орос (кирилл), славян зэрэг өрнө дахины бичгийн тогтолцооны нөлөө юм.
Зохиогч тэрхүү үсгээ зөвхөн буриад аялгуунд төдийгүй Монголын бусад олон аялгуунд нийцүүлэн зохиосон байна. Жишээ нь: ж, з, ц, ч, е (я) зэрэг үсгийг оруулсан нь монгол хэлний олон аялгуунд тохирно. Мөн орос хэлний үгийг тэмдэглэхэд зориулж е, п, к, дж, ф, щ зэрэг нэгэн хэсэг үсэг (энэ нь галиг үсгийн үүрэгтэй боловч одоогийн буриадын аялгууны үгийг тэмдэглэхэд хэрэгтэй юм) буйг дурдалтай. Вагиндрагийн үсгээр 1905-1910 оны хооронд Санкт-Петербург хотноо чулуун бараар хэл зүйн бичиг, ардын билгийн зүйлийн эмхэтгэл 10 гаруй дэвтэр, ном хэвлэн гаргажээ.
Мөн үзэх
Ангилал:Монгол бичиг үсэг
Сунгалт
Сунгалт (томьёоны тэмдэглэгээ: ε) нь ачааллын улмаас биетийн уртын өөрчлөлтийн (суналт мөн богиносолт) харьцааг илэрхийлсэн утга (жишээлбэл хүчний нөлөөгөөр эсвэл температурын өөрчлөлтөөр) юм.
Хэрэв биетийн хэмжээс нь томорч байвал эерэг сунгалт (сунах), эсрэгээрээ бол сөрөг сунгалт эсвэл агшилт гэж хэлдэг.
Тодорхойлолт
Сунгалтыг тодорхойлохдоо:
Үүний \Delta \ell нь уртын өөрчлөлт харин \ell_0 нь анхны урт. Сунгалт нь хэмжих нэгжгүй тоогоор эсвэл 100 үржин хувийн утгаар илэрхийлж болно.
Техникт микрометр метрээр (µм/м) сунгалтыг тэмдэглэх нь бий. Ингэж хэрэглэхдээ, микроэпсилоноос уламжлан µэпс эсвэл µε гэсэн бичиж хэрэглэдэг. 1µм/m нь 0,0001 хувьтай тэнцэх ба 1%-ийн сунгалт нь 10 000 µм/м тэнцүү байна.
Ихэнх материалд сунгалт нь үйлчилж байгаа хүчний хэмжээтэй шууд хамааралтай байх учир Гукийн хуулиар шугаман-уян налархай хэсгийг тооцон олж болно. Хөндлөн огтлолын өөрчлөлтөөс шалтгаалан сунгалтын хүчний чиглэлтэй, перпендикуляр чиглэлд давхар сунгалт бий болдог. Энэ харьцааг буюу хөндлөн- болон уртын сунгалтын харьцааг Пойссоны тоо гэж нэрлэдэг.
Техникийн сунгалт
Хоёр болон түүнээс дээш хүчний үйлчлэлээр бий болсон сунгалтыг бодож олохын тулд сунгалтын хоёр тусдаа координатын систем хэрэгтэй. Хүч үйлчлэхээс өмнөх анхны уртыг \ell_0 тооцоон авч хэрэглэх тохиолдолд түүнийг техникийн сунгалт гэж нэрлэнэ. Энэ тохиолдолд маш амархан тооцох боломжтой учир нь анхны урт \ell_0 нь тогтмол тоо (констант) юм.
Tехникийн сунгалтыг Каучю-сунгалт гээд -ээр тэмдэглэдэг. Гэхдээ энэ скалар биш учир дутагдалтай талтай, яагаад гэвэл тэнд үүссэн хоёр сунгалтын нийлбэр нь нийт суналт биш юм:
Логаритм сунгалт
Техникийн сунгалтыг бодвол логаритмийн эсвэл жинхэнэ сунгалт биетийн байгаа урттай буюу, хүчний үйлчлэлийн дараах хэлбэржсэн урттай  харьцуулдаг.
Түүнийг тодорхойлохдоо: Техникийн сунгалтыг математикт авч үзвэл цуваа прогресс бөгөөд бодит сунгалт нь Тайлорын цувааны анхны гишүүний дараагаар тасардаг. Тиймээс бага зэргийн суналтанд хоёр тодохойлолтын хоорондын холбогдол нь:
Dehnung
8 сарын 20
8 сарын 20 нь Григорийн тооллын жилийн 232 дахь (өндөр жил бол 233 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 133 өдөр үлдэж байна.
Энэ өдөр нас барагсад
0820 #20
Далай
Далай гэдэг нь Дэлхийн усан мандлын үндсэн хэсэг болох ихээхэн хэмжээний, өндөр давсжилттай ус юм. Ойролцоогоор Дэлхийн гадаргуугийн 71% буюу 361 сая км.кв талбай эзэлнэ. Энэхүү тасралтгүй үргэлжилсэн ус буюу далайг хэд хэдэн далай, мөн жижиг тэнгисүүдэд хуваадаг байна. Далайн талаас илүү хувь нь 3,000 метрээс илүү гүнтэй, усны давсжилт нь 30 - 38 ппт-д (ppt) хэлбэлзэх ба дунджаар 35 ппт (3.5%) байна.
Ерөнхий шинж
Дээр дурьдсан хэд хэдэн далайгаас бүрдэх, хоорондоо холбоотой өндөр давсжилттай усны биетыг бүгдийг нэгтгэн Дэлхийн далай эсвэл Гадаад далай гэж нэрлэнэ. Хоорондоо харьцангуй чөлөөтэй усан солилцоо хийдэг, тасралтгүй үргэлжилсэн Дэлхийн далай гэдэг энэ ойлголт нь далай судлалын үндсэн тулгуур ойлголт болно. Тив, арлуудын тогтолцоо (архипелаги) зэрэг нь Дэлхийн далайг хуваах үндсэн шалгуур болно. Дэлхийн далай нь Номхон далай, Атлантын далай, Энэтхэгийн далай, Өмнөд мөсөн далай (уг далайг заримдаа Номхон, Атлантын, Энэтхэгийн далайн өмнөд хэсэг гэж үзэх нь бий), ба Умард мөсөн далай (уг далайг мөн Атлантын далайн нэг тэнгис гэж тооцдог) гэсэн далайнуудад хуваагдана. Номхон далай ба Атлантын далайг экваторын бүсээр хойд ба өмнөд гэж хуваадаг байна. Далайн жижгэвтэр хэсгийг тэнгис, булан, тохой гэх мэтээр нэрлэнэ. Эх газар дээр, далайтай холбогдоогүй давсжилттай, жижиг хэмжээний усны биетүүд байх ба үүнийг тэнгис, нуур гэх мэтээр нэрлэнэ (Жишээлбэл, Арал тэнгис, Их давст нуур зэрэг). Эдгээрийн заримыг тэнгис гэж нэрлэдэг боловч, үнэндээ давст нуур юм.
Далай нь Дэлхийн гадаргуугийн ¾-ийг бүрхэх тул биомандалд их хэмжээгээр нөлөөлнө. Далайн усны ууршилт нь хур тунадсын эх үүсвэр ба улмаар энэ нь уур амьсгал, салхины чиглэлд онцгой нөлөөтэй. 3 гаруй тэрбум жилийн өмнө далайд амьдрал үүссэн байна.
Физик шинж чанар
Дэлхийн далайн эзлэх талбай нь 361 сая кв. км, эзэлхүүн нь ойролцоогоор 1.3 тэрбум куб км. , дундаж гүн нь 3,790 метр болно. Далайн тэн хагасаас илүү нь 3,000 метрээс илүү гүн. Дэлхийн гадаргуугийн 66%-ийг 200 метрээс илүү гүнтэй ус хучиж байдаг байна Энэ тоонд Каспийн тэнгис зэрэг далайтай холбогдоогүй тэнгисүүдийг тооцоогүй болно.
Дэлхийн усан мандлын нийт масс нь 1.4 ∙ 1021 киллограмм, Дэлхийн нийт массын 0.023%-ыг эзлэнэ. Усан мандлын 2% нь цэвэр ус бөгөөд үлдэх хэсэг нь давстай ус (дийлэнх нь далайн ус)юм.
Өнгө
Тэнгэрийн хөх өнгө далайн усанд туссанаас далай цэнхэр өнгөтэй харагддаг гэж хүмүүс боддог байна. Ус нь цайвар цэнхэр өнгөтэй боловч ихээхэн хэмжээний ус байгаа тохиолдолд уг цэнхэр өнгийг харах боломжтой байдаг. Тэнгэрийн өнгө усны өнгөнд нөлөөлөх боловч, гол шалтгаан биш юм. Гол шалтгаан нь усны молекул нарны гэрлийн улаан фотоныг шингээдэгтэй холбоотой байна.
Туяарал
Усан цэргүүд, далайчид далайн ус гэрэлтэн туяардагийг тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Шөнийн цагт энэ үзэгдэл алсаас тод ажиглагдана. 2005 онд эрдэмтэд анх удаа энэ үзэгдлийг гэрэл зурагт буулган авсан ба үүнийг биолюмнесценцийн үзэгдлээр тайлбарлаж байна.
Судалгаа
Далайн ёроол, усан доорхи орчны судалгаа хийх боломж орчин үед бүрдэж байна. Далайн хамгийн гүн хэсэг Номхон далайн Марианы хотгор юм. Гүн нь 10,923 метр хүрнэ. Уг хотгорын судалгааг 1951 онд Английн "Чалленжер II" хөлгийнхөн хийсэн ба 1960 онд хоёр хүн жолоодсон "Трести" шумбагч ("Trieste") хотгорын ёроолд хүрсэн байна.
Далайн ёроолын ихэнх хэсэг судлагдаагүй, зураглагдаагүй байна. 1995 онд хийгдсэн геофизикийн хүндийн хүчний судалгаагааны үр дүнд Дэлхийн далайн 10 км-с их гүнтэй хотгоруудыг зурагласан байна.