Эртний_нүүдэлчдийн_нүүдлийн_тухай_домог_зүй
Ашинагийн домог
Түрэгүүдийн өвөг Ашинагийн овгийн үүсэл гарлын тухай домгийн 3 хувилбар хятадын он тооллын сурвалжид байдгийг судлаач Л.Билэгт "Тюрк и Монголы" хэмээх өгүүлэлдээ нийтлүүлсэнийг доор сийрүүлбэл: I	хувилбар: Түрэг овгийн өвөг нь баруун тэнгисийн баруун хэсэгт оршдог нэгэн аймаг байжээ. Энэ нь Хүннүгийн овгоос гарсан бөгөөд Ашина гэж нэрлэгдэж байсан. Тэр оеог ш» зэргэлдээх нэгэн аймагтайгаа дайн байдлаан хийсний улмаас бүрмөсөн хядагдаж 10 настай нэгэн жаалхүү үлджээ. Дайсны цэргүүд түүнийг алах гэсэн боловч нялх балчир юм гэж хөл гарыг нь хуга цохиод намагт хаяжээ. Гэтэл нэг өлөгчин чоно ирж өнөөх өнчин хүүхдийг хөхнийхөө сүүгээр тэжээж өсгөжээ. Хүүг амьд гэдгийг сонсоод тэндхийн хаан түүнийг алуулахаар дахин хүмүүс явуулсан. Хааны хүмүүс хүүг чонын дэргэд байгааг үзээд алахыг хүссэн. Энэ үед хятадын домгоор өлөгчин чоно нь баруун тэнгисийн зүүн хэсэгт Гао-чаны баруун хойт хэсэгт суудаг гэжээ. Ууланд агуй байдаг ба агуй нь тэгш бөгөөд эргэн тойрон хэдэн зуун мод газар өтгөн зүлэг өвс ногоотой. Агуй дөрвөн талаасаа уулаар хүрээлэгдсэн. Эндээ өлөгчин чонотой гэрлэж 10 хүү төрсөн ба тэд нь өсөж том болоод бүгд гэрлэж хүүхэдтэй болцгоосон. Эцэстээ тэдний нэг нь голлогч овог болсон. Тэдний тоонд Ашина байсан бөгөөд тэрээр аугаа их авъяас чадвараараа хүндлэл хүлээж хаан болсон ба өөрийн орших газраас нэгэн гарцаар гарч өөрийн гарал үүслийг дурсаж чонон толгойн сүлдтэй болсон. Түүний овог бага багаар өсөж үржсээр хэдэн зуун өрхөд хүрсэн. Нилээд хэдэн үе өнгөрсөний дараа Асянь-ше гэдэг нэг хүн бүх аймгаа дагуулан агуйгаас гарч жужаны хааны харъяат болсон. Да-ейгийн хаанчлалын үед түргүүд ихээхэн хүчирхэгжсэн (дайе, Сүй улс 605-617 он). Юань Вэйгийн (388-554)династийн сүүлчээр түргийн Или-хан телечүүдийг бүрмөсөн дарж 50000 өрхийг эрхшээлдээ оруулсаны дараа жужаны хаан Анахуаниас тэрээр туйлын ихээр хилэгнэж буруушаасан хариутай захиа илгээсэн. Или-хан элчийн толгойг авч, жужаныг дайлаар мордож тэднийг устгасан (Л.Билэгт, 1998:31). II	хувилбар: ... Түрэг овог нь Пьхин-лянд нүүдэлчдийн бүрэлдэхүүнд холилдон байгаад Ашина нэртэй болсон. Вэй овгийн хаан Тхай- вугийн үед Цзюйкюаг устгасаны дараа Ашинагийн 500 өрх жужанд зугтан очиж Алтай уулын өмнө хэсэгт суух болж жужанчуудад төмөр олзворлох алба өргөх болсон ... III хувилбар: Түрэг овгийн өвөг нь хүннүгийн хойт хэсэгт байсан Согийн овгийн харъяаллаассалбарлан гарсан. Аймгийн ахлагч нь Апанбу гэдэг нэртэй. Түүнд 70 ах, дүү байдаг. Эхнийх нь Ичжин-нишыду гэдэг нэртэй бөгөөд өлөгчин чононоос төрсөн. Апанбугийн бусад ах дүү нь угийн тэнэг мангуу учир бүх овогоороо устгагдсан. Нишыд нь салхи бороог удирддаг ид шидийн эрдэмтэй. Тэрээр 2 эхнэр авсан бөгөөд нэг охин нь зун шиг сэтгэлтэй нөгөө нь өвөл шиг сэтгэлтэй гэж ярьцгаадаг. Эхнийх нь 4 хүү төрүүлсөн бөгөөд нэгдүгээр хүү нь Ивила болсон, хоёр дахь нь Цигу нэрийн дор Афи, Гянь голын орчимд хаанчилж байсан ба гурав дахь нь Чуси голын орчим хаанчлах болсон. Сүүлийнх нь Басычу-сиши уулын орчим амьдарч байсан. Энэ нь хамгийн ахмад хүү нь байсан. Энэ ууланд Апанбугийн овогоршиж сууж байсан. Тэнд ихэнх хэсэгт нь хүйтэн шүүдэртэй байдаг. Ахмад хүү дулааныг авч ирж бүгдийг аварсан учраас бүгд түүнийг хаан хэмээн хүлээн зөвшөөрч Түрэг хэмээх нэртэй болсон. Энэ бол Надул-ше (ше-шад) байлаа. Надул 10 эхнэртэй байсан. Түүний бүх хүүхдүүд эхийнхээ овогоор нэрлэгдсэн. Ашина бол хамгийн бага эхнэрийнх нь хүү юм. Надулыг нас барсаны дараа 10 хүүхдийн эхчүүд нь нэгийг нь сонгож эцгийх нь оронд тавихыг хүссэн. Тэд нэг том модон дээр явж очоод өөрсдөдөө "хэн нь модон дээгүүр бусдаас өндөр үсрэнэ тэр нь ахлагч болно" гэж болзол тавьсан. Ашина хэдийгээр бага настай байсан боловч маш өндөр үсэрсэн учраас ах нар нь түүнийг Асянь-ше нэрээр өөрийн хаанаар өргөмжилсөн (Л.Билэгт, 1998:45). Түрэгийн гарал үүсэлтэй холбоотой домгийн өөр нэг хувилбарыг Ю.А.Зуева, С.П.Нестеров нар өөрийн ажилдаа тусгажээ. Энэхүү домог нь дээр дурьдагдсан гурван домгоос үйл явдлын хувьд арай өөр байдаг. Ингээд хэлэлцэгдэж байгаа домгийн 4-дөгч хувилбар гэж тооцож болох домгийг дурьдваас: Туцзюегийн (Түрэг) өвөг дээдсийг Имо-шөли ба тэнгисийн сүнс гэж нэрлэдэг байжээ. Тэнгисийн сүнс Ашидэ агуйн баруун талд оршин суудаг байсан. Имо-шели ид шидийн эрдэм эзэмшсэн. Тэнгисийн сүнсийн охин өдөр бүр нар шингэх үед цагаан буга (эсвэл цагаан бугын дүрс) бариад тэнгисээр явдаг. Харин нар гарах үөэр буцааж авчирдаг байна. Үүний дараа хэдэн арван жил өнгөрсөн ба нэг удаа их ав хийхээр овог цугларсан. Тэгээд тэнгисийн сүнс охиныг дуудаж авч ирээд "маргааш ангийн үеэр чиний өвөг дээдэс чинь төрсөн нэгэн агуй дайралдах болно. Тэндээс алтан эвэртэй цагаан буга гарч ирнэ. Хэрвээ энэхүү бугыг барьж чадвал үүрд хамт амьдрах болно. Хэрвээ барьж чадахгүй бол бидний холбоо тасрах болно" гэжээ. Өглөө болоход ан хомрого явагдаж эхлэх үед алтан эвэртэй цагаан буга агуйгаас гарч ирнэ гэсэн нь үнэнээр биелэсэн. Имо түүнийг бүслэн аваад тал талаас нь шахаж эхлэх үед мултарч гарахыг завдсан учраас алсан. Имо хилэгнэж ашигийн ахлагчийн толгойг өөрийн гараар тас цавчсан. Тэгээд дараах тангарагийг өргөсөн. "Үүний дараа, түүнийг алсан шигээр Небуд хүмүүсээр тахил өргөх нь бидэнд чухал хэрэгтэй". Аши овгийн энэхүү ахлагчийн үр удмыг барьж аван толгойг нь авч Небуд тахил өргөсөн. Одоо хүртэл туцзюс нар хүмүүсийг туг сүлднийхээ өмнө аваачин тахил өргөдөг ба үүнийг хэрэглэх нь аши овгийн хүмүүсийн ерийн зүйл байдаг. үүний дараа Имо ашичүүдийн толгойг аваад орой тэнгисийн эрэгт очсон. Сүнсний охин түүнд "чи өөрийн гараар хүний толгойг авсан. Чамаас цусны үнэр ханхалж байна. Иймээс чамаас дээд холбоогоо таслаж байна" гэжээ (С.П.Нестеров, 1990:54).