cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дөрвөд
Алдартнууд
СПОРТ: Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин О.Балжинням (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, ОУХМ, Монгол Улсын Даян аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан М.Мөнгөн (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан С.Сүхбаатар (Наранбулаг), улсын харцага Г.Намсрайжав (Ховд), А.Бямбажав (Сагиль), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагиль), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагиль), Энхбаяр (Түргэн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд). Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагиль), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийг тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн).
УРЛАГИЙН САЛБАРТ. Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), МУГЖ дуучин Самандын Жавхлан (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин Самбуугийн Сарантуяа (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин Цэрэнболд (Бөхмөрөн).
Зүүлт, иш баримт
Ангилал:Монгол овог аймаг
Сүхбаатарын бунхан
Сүхбаатарын бунхан нь Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод байрлаж асан Дамдины Сүхбаатарын бунхан юм.
Уг бунханг Х. Чойбалсанг нас барсны дараа 1952 онд барьжээ. Сүхбаатарыг 1923 онд нас барсны дараа Алтан өлгийд оршуулсан бөгөөд сүүлд тэндээс шилжүүлсэнтэй холбоотойгоор бунханд байх занданшуулсан шарилыг Сүхбаатар мөн эсэх талаар эргэлзэх хүн байдаг байв.
ОХУ-д байх Лениний бунхантай өнгө нь ялгаатай боловч, загвар нь төстэй. Энэ бунханд мөн Хорлоогийн Чойбалсангийн занданшуулсан шарил мөн хадгалагддаг байв. Сүхбаатар, Чойбалсан нарын шарилыг буддын шашны уламжлалын дагуу 2004 онд чандарлаж, бунханг буулгаад оронд нь 2005 онд Чингис хааны дурсгалд зориулан, Төрийн хүндэтгэлийн цогцолбор барьжээ.
Ноос
thumb|right|Боловсруулахын өмнөх ноос thumb|Мерино үйлдэрийн хонь
Ноос нь хонь, тэмээ, туулай болон бусад үсэрхэг тэжээмэл амьтадаас гардаг үс бөгөөд хүний хувцасны хэрэглээнд ба дулаалгын хэрэглээнд өргөн ашигладаг. Ноос нь дийлэнхдээ уураган материал байдаг мөн цөөн хувь липидээс бүтсэн юм. Энэ нь химийн бүтцээрээ хөвөн даавуунаас эрс өөр бөгөөд даавуу нь целлойзоос бүтдэг.
Ноосны ширхэгийн олон тоо ба буржийдаг онцлог нь нэг нэгэндээ наалдагдаж хоорондын завсартаа агаар агуулдаг нь дулааныг хадгалах гол нөхцөл болдог. Ноос нь дулааны өндөр коэфиценттэй буюу дулааныг сайн хадгалагч материал болно. Тиймээс хүмүүс олон мянган жилийн өмнөөс ноосны ач холбогдолыг таньж хэрэглэж иржээ.
Ноосноос эсгий гаргах арга нь ноосны ширхэгт олон дахин цохилт өгснөөр маш жижиг микро утсанцарууд ноосон ширхэгт үүсэж хоорондоо барьцалдсанаар эсгий бүтдэг.
Хүмүүс хамгийн үсэрхэг амьтан хонийг эртнээс гаршуулж ноосыг нь ашиглаж иржээ.
Мөн үзэх
Монголын Ноос Ноолуурын Холбоо Ангилал:Амьтны үсэн бүтээгдэхүүн  Ангилал:Малын түүхий эд Ангилал:Амьтны хялгас
Нагиб Махфуз
Намтар
Кайр хотын нэгэн худалдаачны гэрт төржээ. Түүнийг эх барьсан Нагиб Паша Махфуз профессорын нэрээр нэрлэгджээ. Кайрын их сургуулийг төгсөн, 70 жил орчим Боловсрол, Соёлын яаманд төрийн албанд зүтгэхийн хажуугаар зохиол бичиж байв. Нийт 34 роман, 350 гаран богино өгүүллэг бичжээ. Мөн олон зохиол нь кино болж Исламын ертөнцөд дэлгэцнээ гарсан байна.
1959 онд бичсэн "Гэбэлавийн хүүхдүүд" зохиолыг нь "Шашныг басамжлан доромжилсон" гэсэн шалтгаанаар Египетэд худалдаалахыг хориглож байв.
1989 онд Ираны удирдагч Хомейни нь "Чөтгөрийн (Сатаны) шүлэг" романыг бичсэн Салман Рушдиг цаазаар авах ялаар яллахад, Исламын ертөнцөд үүнийг хүлээн зөвшөөрөхгүй байхыг уриалж байв.
1994 онд Кайр хотод гэрийнхээ дэргэд Исламын хэт үндсэрхэг үзэлтнүүдийн нэг болох "Ислам бүлэглэл"-ийн гишүүнд хүзүүндээ хутгалуулсан бөгөөд (Дараа нь уг бүлэглэл нь алдаа байсан хэмээн уучлал эрсэн) тэр үед авсан баруун гарынх нь бэртэл хүнд байжээ. Үүнээс хойш дандаа бие хамгаалагчаар хамгаалуулах болжээ.
1999 онд Сирийн соёлын зүтгэлтнүүдийн хамтарсан хурлаар "20-р зууны шилдэг Араб зохиолч" болж байв. Тэрээр Кайр хотын эмнэлэгт 2006 оны 8 сарын 30-нд нас эцэслэжээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Зохиогч Ангилал:Египетийн зохиолч Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан Ангилал:Египетийн утга зохиол Ангилал:20-р зууны утга зохиол Ангилал:Араб хэлээрх утга зохиол Ангилал:Эссе Ангилал:Кино зохиолч Ангилал:Египетийн уран бүтээлч Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн Ангилал:Египетчүүд Ангилал:1911 онд төрсөн Ангилал:2006 онд өнгөрсөн
Эдвард Адальберт Дойзи
Эдвард Адальберт Дойзи (Edward Adelbert Doisy, 1893 оны 11 сарын 3 – 1986 оны 10 сарын 23) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын биохимич байв. Тэрээр 1943 онд Хенрик Дамын хамтаар K витамин, түүний химийн бүтцийг нээснийхээ төлөө физиологи, анагаах ухааны салбар дахь Нобелийн шагналыг хүртжээ.
Эшлэл
Ангилал:АНУ-ын биохимич Ангилал:Сент-Луис их сургуулийн багш Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан Ангилал:Папын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:Америкчууд Ангилал:1893 онд төрсөн Ангилал:1986 онд өнгөрсөн
Серхио Бускетс
Серхио Бускетс Бургос (Sergio Busquets Burgos, 1988 оны долоодугаар сарын 16-нд төрсөн) нь Испанийн хөлбөмбөгчин бөгөөд Барселона болон Испанийн шигшээ багийн хагас хамгаалагч юм.
Ангилал:1988 онд төрсөн Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгчин Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:Испаничууд
Мольер
thumb|right|200px|Молиер Мольер (Jean-Baptiste Poquelin, Molière тайзны нэрээрээ алдаршсан, 1622 оны 1 сарын 15 - 1673 оны 2 сарын 17) нь 17-р зууны Францын хошин жүжгийн зохиолч, жүжигчин байв. Түүнийг Пьер Корнель, Жан Расин нартай зэрэгцэн Сонгодог урлагийн 3 том төлөөллийн нэг гэгддэг.
Намтар
Тэрээр Парис хотод төрсөн. Их сургуульд Хуулийн мэргэжлээр төгссөнийхөө дараа, жүжигчин болсон авч нэр алдрыг ололгүй, нэгэн жүжгийн труппаг ахлан хөдөө орон нутгаар явдаг байжээ. Тэгж явах зуураа анхлан хошин инээдмийн жүжгийн зохиолоо бичиж эхэлжээ.
1658 онд Парист эргэн очиж, ээлж дарааллан өөрийн жүжгээ тайзнаа тоглуулан, "Эхнэрүүдийн сургууль" (1662) нь олны таашаалыг хүлээж жүжгийн зохиолч гэж олонд хүлээн зөвшөөрөгдөв.
Мольерын жүжгийн зохиолууд нь Эзэн хааны ордонд ч гэсэн таалал хүртэж, хошин жүжгийн тухайн үеийн үнэ цэнэ, үнэлэмжийг дээшлүүлсэн байна. "Хүнд дургүй", "Дон Жуан", "Хотын эрхэмсэг угсаатан", "Хуурамч өвчтөн", "Аргагүйн эрхэнд оточ" зэрэг хошин жүжгийн зохиолуудыг бичсэн.
Түүнийг нас барсны дараа "Комеди Франсез"(1680) хэмээх Францын улсын теартын хамтлагийг байгуулжээ.
Ангилал:Францын жүжгийн зохиолч
Очиртовуугийн Соёлт
Очиртовуугийн Соёлт (1939-2023) нь Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн цолтой, найруулагч юм.
Намтар]
Товуу овгийн Очиртовуугийн Соёлт Улаанбаатар хотод 1939 онд төрсөн. Бага, дунд сургуульд суралцаж 1959 онд 10 дугаар анги төгссөн. Ардын цэргийн 120-р ангид алба хааж байгаад өвчний учраас цэргийн албанаас чөлөөлөгдсөн. 1962 онд Монгол Кино үйлдвэрт гүйцэтгэх ажилчнаар орж ачаа, бараа зөөж ачиж буулгаж хар бор ажил хийж байгаад туслах найруулагч болсон.
“Энэ хүүхнүүд үү”, “Аман хуур”, “Төгсгөл”, “Нөмрөг хадны цуурай”, “Тус биш ус”, “Эртний нутаг”-ийн кинонуудад ажиллаж байгаад 1966 онд Д.Нацагдоржийн “Хөдөөгийн баясгалан” зохиолоор “Шувуун саарал” баримтат уран сайхны кино хийжээ. 1969 онд Дорнод Сибирийн Соёл урлагийн дээд сургуульд суралцаж, 1974 онд найруулагч мэргэжлээр төгссөн. 1974-1985 онд Архангай аймгийн Соёлын ордонд уран сайхны удирдагч, ерөнхий найруулагчаар, 1985-1992 онд Мэдээлэл радио, телевизийн Улсын хорооны харьяа Монгол телевизийн Мэдээллийн редакц, Жүжиг уран зохиолын редакцад найруулагч, 1992-2004 онд Улаанбаатар телевизэд найруулагч, кино албаны дарга, 2004-2016 онд ТВ-9 телевизэд ерөнхий найруулагчаар тус тус ажилласан.
Тэрбээр уран бүтээлээс гадна кино дэлгэцийн “Харцага”, “Замбуулин” дээд сургуулиудад найруулагчийн уран чадвар онолын хичээл зааж байсан. “Харцага” дээд сургуулийн Хүндэт доктор, Багшийн алдар медальтай, олон шавьтай сурган хүмүүжүүлэгч хүн.
О.Соёлт кино, театр, телевиз гээд урлагийн гурван төрөлд 54 жил ажиллаж, 2016 онд өндөр настны тэтгэвэртээ суусан.
Уран бүтээл
Соёлын яамны томилолтоор Архангай аймгийн Соёлын ордонд уран сайхны удирдагч, ерөнхий найруулагчаар ажиллах хугацаандаа Д.Намдагийн “Ээдрээ” жүжиг, Д.Мягмарын “Нандин эрдэнэ” жүжиг, Ч.Лодойдамбын “Таван хуруу”. Д.Мягмарын “Найрын ширээний ууц” жүжиг, Ч.Гомбын “Мөнхийн гавьяа”, Ч.Нацагдоржийн “Чин зоригт миний бяцхан найз”, О.Цэндийн “Дарханы ухаан”, А.Самбалхүндэвийн “Хангайн өглөө”, А.Новировын “Бид ялна”, Ц.Шагжаевийн “Чөтгөр шүглэсэн авдар” зэрэг 1 жилд 3 жүжиг, 4 концерт найруулах Соёлын яамны төлөвлөгөөт ажлыг тасралтгүй биелүүлж иржээ. Мөн сумдын Соёл урлагийн 10 хоногийн (тайлан тоглолт) жүжиг, концертыг найруулан тавьж байжээ. Тэрбээр Архангай аймгийн Соёлын ордонд 11 жил ажиллахдаа 30 шахам жүжиг, 40 гаруй концерт найруулан тавьжээ. Монгол телевизэд найруулагчаар ажиллаж байхдаа Ц.Нацагдоржийн “Аянгын гялбаа” түүхэн 2 ангит жүжиг, В.Шукшин, Л.Лувсандорж, До.Цэнджав зэрэг зохиолчдын зохиолоор теле зохиомж хийж, Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.Данзан, П.Гэндэн, А.Амар нарын зэрэг 5 хүний тухай хөрөг нийтлэл, баримтат нэвтрүүлэг, "Дэлгэрийнхэн", "Зава Дамдин", "Соёмбо үсэг" гээд уран сайхны тавилттай, шашин, ёс заншлын тухай олон нэвтрүүлэг хийжээ.
“Эрэл” продакшинд ерөнхий найруулагчаар ажиллаж байхдаа хот, барилга байгуулалт, үйлдвэр бүтээн босголтын тухай 8 баримтат кино хийсэн байна.
Улаанбаатар телевизэд найруулагч, кино албаны даргаар ажиллаж байхдаа “Уулсын сайхан Улаанбаатар минь”, “Борчуудын хороололд борооноос өөр шүршүүргүй”, “Өвгөнтийн хөндийнхөн”, “Шөнийн ээлжийнхэн”, “Гуйлгачингийн уут цоорхой”, “Ээ бүү үзэгд”, “Мод давирхайгаар уйлдаг” зэрэг 20 гаруй хөндүүр асуудал дэвшүүлсэн нийтлэл нэвтрүүлгийн зохиолыг өөрөө бичиж найруулсан.
Улаанбаатар хотын 360 жилийн ойд зориулан “Гал хөгжөөх цадиг” уран сайхны баримтат кино, “Шинэ цагийн товчоон” туульсын олон ангит кино (Засгийн газрын захиалгаар) хийсэн. Улаанбаатар телевизэд Монголын анхны олон ангит “Эзэнгүй айл”, Р.Чойномын тухай Д.Намсрайн зохиолоор “Чойном хаана байна?” уран сайхны кино хийсэн.
2004 онд шинээр байгуулагдсан ТВ-9 телевизэд уран сайхны удирдагч, Ерөнхий найруулагчаар урилгаар ажиллаж урын сан, уран бүтээлийн бодлого, уран бүтээлчдийн ур чадварыг дээшлүүлэх гол зорилготой ажиллаж, шинэхэн ТВ-9 телевизийг үүсгэн байгуулж босголцсон уран бүтээлч билээ. Уран бүтээлчдийг мэргэжилдээ өсч өндийхөд голлон ажиллахын зэрэгцээ өөрөө олон арван шинэ хийц тавилттай өвөрмөц нийтлэл нэвтрүүлэг, баримтат кино хийж “Сумын эмч” уран сайхны 7 ангит кино хийсэн.
Эшлэл
Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан Ангилал:Монголын найруулагч Ангилал:Улаанбаатарын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1939 онд төрсөн Ангилал:2023 онд өнгөрсөн
Санскрит хэл
Самгарди хэл (संस्कृता वाक्, samskrtā, "сайтар найруулсан хэл" ) эсвэл санскрит - Энэтхэг-европын хэлний язгуур Энэтхэг хэлний бүлэгт багтах хэл, мөхсөн хэлэнд тооцдог. Гэхдээ Энэтхэгийн 22 албан ёсны хэлний нэгт багтана. 2001 оны Энэтхэг улсын статистикийн тоо баримтаас үзэхэд орчин цагийн самгарди хэлийг 14000 гаруй хүн өөрийн төрөлхи хэл хэмээжээ. Энэтхэгийн эртний утга зохиолын хэл бөгөөд шашны ном судрын дийлэнхийг санскрит хэлээр туурвисан байдаг.
Энэтхэг улсад хэрэглэгдэж буй энэтхэг-европын хэлний язгууртай хэлний ихэнх нь санскрит хэлээс гаралтай, түүхийн үйл явцад олон үндэстний хэлийг бий болгосон. Энэ хэлээр бичсэн хамгийн эртний судар ном нь 3,5 мянган жилийн настай. Энэхүү хэл нь он удаан жилийн түүхэндээ "веди", "пракрит", "сонгодог" зэрэг хэд хэдэн хөгжил өөрчлөлтийн үе шатыг туулсан. Ер нь нэгэн ард түмний буюу улс орны хэл гэхээсээ илүү бүхэл бүтэн соёл иргэншлийн хэл гэж үздэг. 19-р зуунаас хойш эдүгэ хүртэл самгарди хэлийг "деванагари" үсгээр галиглаж байна.
Эх үүсвэр
Ангилал:Дан ганц хэл Ангилал:Корпус хэл
Викимедиа Коммонс
Эшлэл
Коммонс
Монголын уран зохиолын дээжис
Монголын уран зохиолын дээжис бол Монголын нэн эртнээс эдүгээг хүртэлх уран зохиолын цуврал 108 боть юм. Хорьдугаар зуунаас хойшхи уран зохиол голлодог. Энд Монголын нууц товчоо, Гэсэр, Жангараас авахуулаад орчин үеийн зохиолчдын шүлэг, найраглал, үргэлжилсэн үгийн зохиол багтсан. Энэхүү цувралд шилдэг зохиолуудаас гадна тухайн зохиолыг бичсэн зохиолчийн намтар хүртэл багтсан байдаг.
Ангилал:Утга зохиолын бүтээл
Хоног
leftХоног — дэлхийн бөмбөрцөг тэнхлэгээ тойрон бүтэн нэг эргэлдэх хугацаа. Өөрөөр хэлбэл 23 цаг 56 минуттай тэнцэх бүхэл нэг өдөр, шөнө. Аргын тооллоор үндсэндээ гурван жилд 365, нэг жилд 366 хоног нийлж байж нэг жил болдог. Харин долоон хоног нийлж долоо хоног болдог.
Шөнө унтаж амрах газар орныг хоноглох газар, айлд хэсүүчлэн амьдрахыг хоног өнгөрүүлэх зэргээр хоёр өдрийг заагладаг нэршил байснаас үүдэн, одоо цагт энэ үг нь 24 цагийг нийтэд нь төлөөлөх үг болж хэрэглэгддэг болсон.
Ангилал:Цаг хугацааны нэгж
Энрико Де Никола
Энрико Роберто Де Никола (Enrico Roberto De Nicola, 1877 оны 11 сарын 9-нд Наполид төрж, 1959 оны 10 сарын 1-нд нас барсан) нь Италийн хуульч, сэтгүүлч, улс төрч, 1946 оноос 1948 он хүртэл шинэ байгуулагдсан Бүгд Найрамдах Итали Улсын төрийн тэргүүнээр ажилласан хүн юм.
Эшлэл
Ангилал:Италийн өмгөөлөгч Ангилал:Италийн ерөнхийлөгч Ангилал:Италийн сенатын ерөнхийлөгч Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмай) Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй) Ангилал:Неаполийн хүн Ангилал:Италичууд Ангилал:1877 онд төрсөн Ангилал:1959 онд өнгөрсөн
Дэлгэрхаан сум (Хэнтий)
Дэлгэрхаан — Хэнтий аймгийн сум. 2013 оны тооллогоор Монгол улсын харъяат иргэн, Дэлгэрхаан сумын суурин хүн ам - 2,291. Үүнээс эмэгтэй1150, Эрэгтэй 1141, Сумын нутаг захиргааны 4 багт хуваагддаг. Сумын төвөөс баруунш 4 км зайд Аврага Тосонгийн рашаан, 38 км зайд Хэрлэнбаян-Улаан тосгон оршино.
Эх сурвалж
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Хэнтий аймгийн сум
Нигер мөрөн
Нигер мөрөн (Niger River) нь баруун Африкийн нутгаар урсан өнгөрч, Гвинейн буланд цутгадаг мөрөн юм. Нийт урт нь 4180км бөгөөд Нил ба Конго мөрний дараагаар Африк тивдээ 3-т ордог. Нигер мөрөн Гвиней, Мали, Нижер улсуудын нутгаар дайран, Бенинийг хиллэн Нигери улс уруу урсдаг. Нигер хэмээх нэрийн гарал нь тодорхойгүй.
Газарзүй
Эртний Ромчууд Тимбукту хотын ойр урсах голыг Нил мөрний нэг хэсэг гэж бодож байлаа. 17-р зууны эхэн үед Европын эрэлчид энэхүү мөрнийг өрнө зүг уруу урсаж Сенегал мөрөнтэй нийлдэг гэж үзэж байв. Нутгийн олонх хүмүүс Нигер мөрний жинхэнэ гольдирлыг мэддэг байсан байж болох ч европчууд 19-р зууны сүүлд Шотландын эрэлчин Мунго Парк "Африкаар аялсан нь" номдоо бичсэнээр сая мэджээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Нигер мөрний голын систем Ангилал:Африкийн гол мөрөн Ангилал:Бениний гол мөрөн Ангилал:Гвинейн гол мөрөн Ангилал:Нигерийн гол мөрөн Ангилал:Малийн гол мөрөн Ангилал:Нижерийн гол мөрөн  Ангилал:Хилийн гол мөрөн Ангилал:Бенин-Нижерийн хоорондын хил
Үсний уутанцар
thumb|Үсний уутанцар thumb|Хүний гарын үс thumb|Үсний уутанцарын бүтэц Үсний уутанцар нь сүүн тэжээлтний арьсанд орших эрхтэн юм. Энэ уутанцар нь арьсний доод давхрагт байрладаг 20 төрлийн эснээс бүтдэг эрхтэн юм. Үсний уутанцар нь гормон, нейропептид, дархлалын эстэй харилцан үйлчлэлцэж үсний ургалтыг зохицуулдаг. Энэ цогц үйлчиллээр биений өөр өөр хэсэг дэх уутанцарууд өөр өөр төрлийн үсийг ургуулна. Үс ургах процесс нь маш онцлог үе шатуудаар явагдана. Эхний үеийг нь анаген гэнэ идэвхтэй ургултын үе, катаген нь амралтын үе, телоген нь уутанцарын намжилтын үе, эксоген нь үсийг биеэс салгах үе, сүүлд нь кеноген нь хоосон уутанцар ба шинэ үс ургуулах завсрын үе болно.
Хүний үсний талаар маш их судалгаа, сэдвүүд байдаг. Бүх сүүн тэжээлтнээс хүний толгойн дээрх үс нь хамгийн удаан ургалттайгаараа онцлог юм. Хүний толгойн үс нь дүр төрхийг илэрхийлэх гол үүргээс гадна хүний толгойг нарны хэт ягаан туяа ба халуун, хүйтнээс хамгаалах чухал үүрэгтэй юм.
Ангилал:Үс Ангилал:Арьсны эд судлал
Мөс
thumb|Мөс
Мөс — Цельсийн тэг ба түүнээс доош градус дахь барилдан хатуурсан ус.
Мөс нь Цельсийн нэг ба түүнээс дээш градус хайлж ус болдог.
Хатуулаг
Хатуулаг нь механикийн эсэргүүцэл бөгөөд энэ нь ямар нэгэн биет рүү бодис механик үйлчлэлээр нэвтлэн орохыг, эсэргүүцэхийг хэлдэг. Хатуулагийг хооронд нь ямар нөлөөллөөс хамаарч байгаагаар нь ялгана. Тиймээс хатуулаг нь зөвхөн хатуу биетийг эсэргүүцэх биш харин зөөлөн болон адилхан хатуулагийг эсэргүүцэхийг ч мөн хэлнэ. Хатуулагийн тодорхойлолт нь бат бөхийн тодорхойлолтоос ялгарах ялгаа нь түүний хэлбэржих болон тасралтын эсрэг тухайн материалын эсэргүүцэх чадварын илэрхийлэл юм.
Хатуулаг нь нөгөө талаар материалын элэгдэх харьцааны хэмжээс болно. Нүдний шилийг хатуу материалаар хийвэл зурагдах нь бага, эсвэл арааны шүднүүдийг хатууруулж өгвөл элэгдэл нь бага байх гэх мэт.
Хатуулаг болон бат бөх
Тодорхой тохиолдолд материалын хатуулагийг материалын бат бөхөд шилжүүлэн тооцох хамаарал байдаг. Ингэж шилжүүлэн тооцоx нь үнэтэй сунгалтын шалгалтыг, харьцангуй хямд төсөр хатуулаг шалгах аргаар солих боломжтой. Туршилтаар Бринеллийн хатуулаг эсвэл Виккерсийн хатуулагийг гангийн сунгалтын бат бөхөд шилжүүлэн тооцох нь нэлээд хэрэгтэй болох нь тогтоогдсон. Ингэснээр жишээ нь металл хийцэд буруу сонгон ашигласан материалыг төвөггүй олох боломжтой.
Эд хэсгийн зохион бүтээхдээ материалын хатуулаг болон уян шинж чанарыг тэнцвэртэйгээр тооцон сонгох хэрэгтэй. Хэтэрхий хатуулаг өндөртэй материал бутрамтгай байна. Хэрвээ хэт хатуулаг бутрамтгай материал сонговол өндөр ачаалалд амархан бутрах аюултай бол харин уян материал өндөр ачааллыг ямар нэг гэмтэлгүйгээр эсвэл маш бага эвдрэлтэйгээр тэсэн үлдэнэ. Гэвч уян материал нь элэгдэл өндөртэй муу талтай. Тиймээс өндөр ачаалалд ашиглах ган болон болдын гол хэсгийг уян материалаар хийн гадна талаар нь хатуулаг өндөртэй материалаар давхарлан бүрж өгдөг. Энэ нь хоёр сайн талтай. Нэгдүгээрт элэгдэл тэсвэрлэх чадвар нэмэгдэхээс гадна цууралт бага байна. Хоёрдугаарт үндсэн ачааллыг дотор талын уян материал өөртөө авах юм.
Хатуулагийг шалгах болон түүний хэмжилтийн хуваарь
Материал судлалд ялангуяа металлуудад хатуулагийг дардасаар хэмжих аргыг ихээхэн хэрэглэдэг. Үүний тулд тодорхой стандартаар стандартчилагдсан шалгах биетийг тогтоосон нөхцөлд шалгаж байгаа биетийг даран дардас гаргах. Ингээд гадаргуу дээр гарч үлдсэн дардас буюу ормын гүнийг хэмжинэ. Ерөнхийд энэхүү хатуулаг хэмжих аргыг дотор нь статикийн болон динамикийн гэж хуваадаг. Динамикийн шалгах аргад ачаалал нь шалгаж буй биетэд огцом цохин цохилтын ором гаргадаг бол статикийн аргад ачааллыг жигдхэн эсвэл аажмаар нэмэн шалгадаг юм.
Мартенсийн хатуулаг (универсал хатуулаг)
Универсал хатуулаг хэмээх нэрийг андуурч ойлгодог ба үнэндээ бодит байдалд аж үйлдвэрт болон лабораторийн аль алинд маш цөөн хэрэглэдэг арга юм.
Мартенсийн хатуулагийг шалгах аргыг германы физикч Мартенсийн Адолфын нэрээр нэрлэжээ. Энэ арга нь DIN EN ISO 14577 стандартаар стандартчилагдсан. Энэ аргаар хэмжилт хийхдээ ачаалах- болон ачааллаас чөлөөлөх явцад түүнд үйлчилж байгаа хүчний хэмжээ болон нэвтлэн орох гүнийг зэрэгцэн байнга хэмжинэ. Мартенсийн хатуулаг (HM) нь хамгийн дээд хүчийг түүнд хамаарах гадаргуугийн талбайд харьцуулсан харьцаа бөгөөд үүний нэгж нь ньютоныг харьцуулах нь миллиметрийн квадрат байна.
Роквеллийн хатуулаг (HR)
Америкийн инженер Станлеи Роквеллийн 1920 онд хөгжүүлэн бий болгосон нэлээд хэдэн хатуулаг шалгах аргууд байдаг. Эдгээр тусгай аргууд нь нэгдсэн HR гэсэн тэмдэглэгээтэй байх ба араас нь залгаад түүний таних тэмдэг орно: жишээ нь Роквеллийн тэмдэглэгээнүүд болох HRA, HRB, HRC эсвэл HR15N нэрлэж болох бөгөөд үүнээс гадна 0,2 мм зузаан хүртэлх хэмжээ бүхий нимгэн төмөрт HR15T болон цаашлаад HR30T хүртэл байна.
Материалын Роквеллийн хатуулаг нь шалгах биетийг өмнөх- болон шалгах хүчний дарж орох гүний хэмжээгээр тодорхойлдог. Тогтоосон шалгах хүчээр шалгаж байгаа биетийн гадаргуу дээр урьдчилан ачаална. Энд үүссэн оромны гүн нь тухайн шалгалтын харьцуулах хавтгай юм. Дараа нь хамгийн багадаа хоёр секунд хамгийн ихдээ зургаан секундын турш үндсэн шалгах хүчээр дарагч биетийг даран дардас гаргана. Төгсгөлд нь үндсэн хүчийг буцаах ба харин анхны урьдчилсан хүчийг хэвээр нь үлдээнэ. Урьдчилсан хүч болон үндсэн хүчээр үйлчилсэний дараах үүссэн оромны зөрүү нь тухайн материалын Роквеллийн хатуулагийн хэмжээс юм. Роквеллийн хэмжилтийн үр дүнг оромны гүнээс хамаарсан томъёогоор тооцож олно. Шалгах биетийн дарж гаргасан оромны гүнг хэмжигч багаж буюу хэмжилтийн цагаар тогтоох ба энэ нь шалгагчийн үзүүрт холбогдсон байдаг.
C-скала аргаар (нэгж нь HRC) хэмжилт хийхэд 120° оройн өнцөг бүхий алмазан конусан шалгагч биет байх ба түүний үзүүрийг 0,2 мм радиусаар бөөрөнхийлсөн байна. Энэ шалгалтан арга нь маш хатуу материалын хатуулаг тогтооход хэрэглэнэ. Мөн дараагийн нэг арга нь B-скала (HRB, HRF, HRG) бөгөөд энд хэрэглэx шалгагч биет нь 1,5875 мм хэмжээтэй бөөрөнхий ган эсвэл 3,175 мм бөөрөнхий ган (HRE, HRH, HRK) хэрэглэнэ.
Роквеллийн хатуулаг шалгах арга нь маш хурдан хийх боломжтой боловч шалгах биетийг шалгалт хийх багаж маш нарийн байршуулан тогтоох шаардлага өндөртэй юм. Мөн түүнчлэн уян материалыг шалгахад тохиромжгүй жишээ нь хөндий хоолойнууд.
Бринеллийн хатуулаг
right|thumb|Бринеллийн хатуулаг шалгах арга Шведийн инженер Иохан Аугуст Бринелл нь 1900 онд өөрийн нээж хөгжүүлсэн хатуулаг шалгах аргаа Парисын дэлхийн үзэсгэлэн худалдаанд анх танилцуулжээ. Энэ арга нь зөөлөн болон дундаж хатуулаг бүхий материал буюу хөнгөнцагааны хайлш, чанаржуулаагүй ган, ширэм, мод зэргийн хатуулагийг шалгахад зориулагдсан байна.
Шалгах материал нь халааж шаxсан ган бөмбөлөг ба түүний диаметр нь 1,0; 2,5; 5,0; 10,0 мм хэмжээтэй байна. Бринеллийн хатуулагийг дараах томъёогоор бодож олно:
Дээрх томъёонд хүч нь ньютоноор болон диаметрийг мм-т шилжүүлэн тооцно.
Чанаржуулаагүй эсвэл бага зэрэг чанаржуулсан ганд Бринеллийн хатуулаг нь материалын сунгалтын бат бөхөд тодорхой хүлцэл тооцох шаардлага гардаг. Үүнийг Бринеллийн хатуулагийг 3,5-аар үржиж сунгалтын бат бөхийн хэмжээг ойролцоогоор бодож олдог.
Виккерсийн хатуулаг (HV)
right|thumb|Виккерсийн хатуулаг шалгах арга Бринеллийн хатуулаг шалгах аргатай маш адилхан бөгөөд 1925 онд Смит болон Зандланд нарын хөгжүүлсэн энэ аргад Их Британы онгоцны үйлдвэрийн нэр "Виккерс" нэрийг өгчээ. Энэ арга нь нимгэн эсвэл гадна хэсэгтээ хатууруулсан дан бодисоос бүрдэх бэлдэц материалыг шалгахад хэрэглэдэг. Роквеллийн аргаас ялгарах онцлог нь 136°-ийн өнцөг бүхий адил талт диамант пирамидийг шалгах биетээр хэрэглэн тогтсон хүчээр бэлдэц рүү даран дардас гаргана. Гарсан дардасыг микроскопын тусламжтайгаар диагонал уртуудыг нь хэмжин хатуулагийг бодож олдог.
0,102 гэсэн тоо нь ньютоноос килопондод шилжүүлдэг утга юм.
Ангилал:Бодисын шинж чанар Ангилал:Хатуулаг хэмжих техник Ангилал:Эрдэс
Шөнө
Шөнө гэдэг нь нэгэн хоногийн үдшээс үүр гэгээрэх хүртэлх цаг хугацаа, мөн нар тэнгэрийн хаяаны доогуур орсон үе гэж тайлбарлана. Энэ нь өдөр гэдгийн эсрэгцүүлсэн утга юм. Өөрөөр хэлбэл, Нарны гэрэл шууд тусахгүй байх дэлхийн бөмбөрцгийн хагас этгээдэд шөнө болно гэсэн үг. Энэ үед нар нь дэлхийн нэг талд, нөгөө тал нь сүүдэрлэгдсэн байдгаас сүүдэртэй талыг нь шөнө, харанхуй шөнө зэргээр хэлдэг.
Шөнийн цагаар ихэнх амьтан, ургамал унтаж амардаг. Хүн төрөлхтөн эрчимийг эзэмшиж, хиймэл гэрэл гаргаж чаддаг болсноор хүссэн үедээ харанхуй бус гэрэл бүхий орчинтой байх боломжтой болсоноос гадна томоохон хотуудад шөнийн цагаар хөл хөдөлгөөнтэй байдаг болсон.
Ангилал:Цаг хугацааны нэгж
Морин толгой мананцар
thumb|Морин толгой мананцар
Морин толгой мананцар (Барнард 33) нь Орионы ордод байрладаг хар мананцар юм. Уг мананцар нь Алнитак одны урдхан ба Орионы Бүсийн зүүн захад байрладаг Орионы Цогц Молекул үүлний нэг хэсэг юм. Энэ мананцарыг Шотландын одон оронч Виллиамина Флеминг 1888 онд Харвардын Коллежий одон орны төвд бүртгэжээ. Энэ мананцар дэлхийгээс 1500 гэрлийн жилийн зайд оршдог. Мананцрын голд хуйлраан дунд морины толгойн дүрстэй ойролцоо дүрс байдаг учир энэ мананцар нь олонд онцгой танигджээ.
Мананцрын ягаан өнгө нь уг мананцрын цаана байгаа устөрөгчийн хийн өнгө бөгөөд ойролцоох од Сигма Орионисын гэрэлд ингэж гэрэлтэн харагддаг.
Ангилал:Орион (одны орд) Ангилал:1887 онд нээгдсэн одон орны объект Ангилал:Бараан үүл Ангилал:Индекс-Каталог
Аруба
Аруба (Aruba) нь Өмнөд Карибын тэнгисийн Бага Антиллын арлуудад харьяалагдах 33 км урттай арал бөгөөд Венесуэлийн Фалкон мужийн Парагуанагийн хойгоос хойд зүгт 27 км зайд оршино. Бонэйр, Курасау арлуудын хамтаар Бага Антиллын арлуудын тасархай Салхин доорх Антиллын арлуудын нэгэн бүлэг болох ABC арлуудыг бүрдүүлнэ.
Нидерландын Хант Улсын харьяаны өөртөө засах орон болох Аруба нь засаг захиргааны хувьд үл хуваагдана.
Цахим холбоос
Ангилал:Хойд Америкийн арал Ангилал:Карибын тэнгисийн арал Ангилал:Антилын салхины нөмөр талын арал Ангилал:Нидерландын Хант Улсын арал
Алтайн Урианхай
Алтайн Урианхай нь Баруун Монгол дахь ойрад ястаны нэг юм. Монгол улсад болон Хятадын Шиньжаанд тархан суурьшсан.
thumb|200px|Алтайн Урианхай ястны хувцас
Түүх
Урианхай угсаатан нь Монгол үндэстэн дотроо 1300 илүү жилийн түүхтэй хамгийн хөгшин угсаатан юм. 11-р зууны Монгол аймгуудын үндэс болсон Дэрлигэн аймгийг бүрдүүлж байсан 20 овгоос үндсэн 3 нь нукуз, урианхай, хонгирад 3 байжээ. 700-гаад оны буюу 8-р зууны үеийн Монгол гэх аймгийн үүсэл гарлын тухай Эргүнэ гүний түүхэнд хүртэл Урианхай аймаг оролцсон тухай гардаг. Бусад нь харьцангуй залуу ястангууд. Халх ястан үүсэх үед Урианхай түмэн хамгийн их хүчирхэгжиж байсан учраас алтан ургийнхан хүчийг нь сулруулах зорилгоор тараасан гэдэг. Бүр бие даасан улс байгуулж тусгаар гарах гэж бослого гаргаж байсан учраас Батмөнх даян хаан, түүний хүү, ач нар нь үе дамжин Урианхайг дарж тараасан. Тэр үед Урианхай түмэн одоогийн Монгол улсын төв хэсэгт буюу Хангайн нурууны зүүнээс Хэнтийн нурууны баруун хүртэлх нутагт буюу Булган, Өвөрхангай, Төв аймгуудын нутгаар нутаглаж байжээ. Батмөнх даян хааны ач Боди Алаг хаан 1520-1544 он хүртэл хугацаанд урианхайн бослого дарахаар удаа дараа цэрэг хөдөлгөж байж баруун түмнээс хүч сэлбэснээр 1544 онд Зоргол хайрхан (Төв аймгийн Баян-Өнжүүл сумын төвөөс баруун урагшаа 15км-т бий) орчим дарсан гэдэг. Тэгээд монголын түмэн бүрт хуваан тараасан юм. Батмөнх даян хааны ач Алтан хан харин урианхай түмнээс хэсгийг нь баруун хилээ сахиулхаар Алтайн нуруунд дангаар нь байршуулж. Тэр нь одоогийн Алтайн урианхай болжээ. Одоогийн ойрад ястангуудаас нутгаа солилгүй хамгийн удаан амьдарсан нь Алтайн урианхай юм байна. Бусад ойрад монголчууд (дөрвөд, баяд, захчин, өөлд, торгууд гм) одоогийн нутагтаа 18р зуунаас нутаглаж эхэлсэн. Халх бол шинэ үүссэн ястан. 15р зууны зургаан түмэн монголын зүүн 3 түмэнд бараг 60% нь урианхай эзэлж байж. Чингисийн ач Элжигэн ноён өмнөд урианхайг удирдаж байсан. Мухулайн удмын Нагачу ноёны шилмэл 20.000 цэрэг нь дан урианхай цэргүүд байсан. Зүүн гарын хаант улсын үед ч төвдийг дайлхад дан урианхай цэргийн хүчээр цаст уулсаар дайрч эзэлж байсан. Маш дайчин угсаатан. Халхыг үүсгэхэд урианхайн нөлөө их байж. Одоо урианхайн үр сад өвөр монгол, дээд монгол, шинжаан, халх дотор маш их байдагт ч уг угсаагаа, уламжлалаа авч үлдсэн нь бидний урианхайчууд л үлдэж. Уг нь хамаг монголын үндсэн аймгуудын нэг. Сүүлд ойрад монголын гишүүн болж.
Их хаадын хориг сахисан урианхай нар XIII-XIV зууны эхэн үе хүртэл Хэнтий уул хавиар нутаглан суусаар байжээ. Тэд XIII-XIV зууны эхэнд Монголын их хааныг үе үе эсэргүүцэн босч байсан тул тэднийг бусад түмнүүдэд тархаан өгч хүчийг сарниулсан ажээ. Дээрх Зүүн Монголын урианхай нарын зарим нь XVI зууны дунд үед Батмөнх даян хааны отгон хөвгүүн Гэрсэнзийн захиргаанд байсан аж. Хэнтий уул хавиар нутаглаж агсан тэдгээр урианхай нар Гэрсэнзийн мэдэлд очсоныхоо дараа XVI зууны эхээр баруун тийшлэн, Хангайн ууланд очиж хэсэг сууснаа, удалгүй цаашлан, Алтайн ууланд хүрчээ. XVII зууны үед тэд Алтайн Бүсхайрхан уулын орчимд суурьшин, Халхын Засагт хан аймагт Дайчин засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу болон харьяалагдсан байна. Зургаан түмний магтаалаас үзэхэд тэд Даян хааны үед Алтайд байсан нь мэдэгддэг. Алтайн урианхайн ардын дуунд Зэлмийн тухай өгүүлдэг бөгөөд угсаатны бүрэлдэхүүнд нь аданх, малиг, таргуд зэрэг XII зуунаас хойш Хэнтий уулаар нутаглаж явсан зарим овог оролцсон байгаа нь тэднийг Хэнтийд байсан урианхайчууд болохыг баталдаг. Алтайн нуруунд ирсэн урианхайчуудын зарим нь ойрадын дунд орон суурьшсанаар ойрд ястны нэг болжээ.
Баян-Өлгий, Ховд дахь Алтайн тувачуудыг мончоог урианхай мончоог, тува гэж нэрлэдэг бөгөөд тэд алтайн урианхайчууд биш юм.Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын үед урианхайн 7 хошуу байсанаас 4 нь буюу Ёст гүн, Дархан гүн, Саруул гүн, Дархан гүний хошуу нь алтайн урианхайнх, бусад 3 хошуу буюу Эетэй гүнгийн хошуу, Зүтгэлт гүн, Зоригт гүнгийн хошуу нь тува хошуу байв.
Үүнээс Ёст гүн, Дархан гүн, Саруул гүн, Эетэй гүнгийн хошуу, Зүтгэлт гүн, Зоригт гүнгийн хошуу гэсэн 6 хошуу одоогийн Баян-Өлгий аймгийг бүхэлд нь хамран оршиж байсан ба Дархан гүний хошууны зүүн талын нутаг нь одоогийн Ховд аймагт оржээ. 1940 оны 8-р сард УИХ Ховд аймгийг хувааж урианхай, тува, казах 7000 өрх, 32,000 хүн, 100,000 мал, 10 сумтай Баян-Өлгийн аймгийг байгуулжээ.(Бадамхатан: 1980)
Соёл
thumb|200px|Манжийн үеийн алтайн урианхайн Зүтгэлт гүний хошууны нутгийн зурагthumb|200px|Алтайн Урианхайн сурын харваа thumb|200px|Алтайн Урианхайн мөсний сур харваа
Хүннүгээс улбаатай цуур хөгжим одоо зөвхөн алтайн урианхайчуудад уламжлагдан үлджээ.
Овгууд
Хар дархад, шар дархад, хоо дархад, эмчийнхэн, хорхон, тvнхэл, єєлєг, их, дунд, бага єєлєг, хар дєнхєл, шар дєнхєл, ховшоо, ятуун, хойд, цагаан туг гэх мэт.
Гадаад холбоос
Ангилал:Монгол овог аймаг
Ярослав Дробный
Ярослав Дробный (Jaroslav Drobný; 1979 оны аравдугаар сарын 18-нд Початки хотод төрсөн) — Чехийн хөлбөмбөгчин бөгөөд Германы «Хамбург» болон Чехийн шигшээн хаалгач юм.
Замнал
2006 оны аравдугаар сарын 27-нд Английн «Ипсвич Таун» багтай ганцхан жилийн гэрээ байгуулаад энэ хоорондоо буюу 2007 оны нэгдүгээр сарын 23-нд Германы «Бохумд» зээлэгдэж байв.
«Хертагаас» тэр чөлөөт тоглогчийн хувиар «Хамбургийн» 2009/2010 оны гишүүнээр элссэн.
Гадны холбоос
Ангилал:Чехийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хаалгач Ангилал:Динамо Ческе Будеёвице багийн тоглогч Ангилал:Паниониос багийн тоглогч Ангилал:АДО Ден Хааг багийн тоглогч Ангилал:Бохум багийн тоглогч Ангилал:Херта багийн тоглогч Ангилал:Хамбург багийн тоглогч Ангилал:Чехүүд Ангилал:Чехословакчууд Ангилал:1979 онд төрсөн
Аделина Сотникова
Аделина Дмитриевна Сотникова (Адели́на Дми́триевна Со́тникова, 1996 оны долоодугаар сарын 1-нд Москва хотод төрсөн) — Оросын эмэгтэй уран гулгагч юм. Тэрээр 2014 оны Олимпын аварга, ЕАШТ-ий хошой мөнгөн медальт (2013–2014), Гран При цувралын таван удаагийн дэд байр, улсын дөрвөн удаагийн аварга (2009, 2011–2012, 2014) тамирчин билээ. Түүнчлэн Залуучуудын ДАШТ-ээс 2011 онд алт, Залуучуудын өвлийн олимпын мөнгөн медальтан. Оросын уран гулгалтын түүхэнд эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан төрөлд түрүүлсэн анхны тамирчин.
Аделина Сотникова төрсөн хотынхоо дэргэдэх Южний мөсөн гулгуурын талбайд бэлтгэлээ базаадаг. Уран гулгалтаар анх долоон настайгаасаа дасгалжуулагч Елена Водорезовын удирдлаган дор хичээллэж эхэлсэн.
Аделина эх орондоо зохион байгуулагдсан 22 дахь удаагийн Өвлийн олимпын наадмын гол дуулиан тарьж байсан Өмнөд Солонгосын Ким Ёна‎, Японы Асада Мао, нутаг нэгт Юлия Липницкая нарын ширүүн тэмцэл дунд хүчтэй өрсөлдөгч байж 224,59 ( богино-74,64; урт-149,95 ) оноогоор өрсөлдөгчдөө ардаа орхисон юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Оросын уран гулгагч Ангилал:Оросын олимпын аварга Ангилал:Оросын олимпын оролцогч Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Уран гулгалтын олимпын аварга Ангилал:Оросын уран гулгалтын улсын аварга Ангилал:Москвагийн тамирчин Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан Ангилал:Оросууд Ангилал:1996 онд төрсөн
Харь гарагийн соёл иргэншил
Харь гарагийн соёл иргэншил — Дэлхийгээс өөр гараг юм уу тэнгэрийн эрхэс дээр үүсч хөгжсөн, манай соёл иргэншлээс өөр соёл иргэншилийг ингэж нэрлэнэ. Харь гарагийн соёл иргэншил үнэхээр оршин байдаг эсвэл оршин байсан эсэхийг албан ёсны шинжлэх ухаан одоогоор тогтоогоогүй. Зөвхөн статистик үнэлгээнд тулгуурлан харь гарагийн соёл иргэншил оршин байх боломжийг дурдсан тооцоо бий. Харь гарагийн соёл иргэншил, түүний төлөөлөгчид нь уран зөгнөлт зохиол, кино, жүжиг, дүрслэх урлаг гэх мэтийн гол сэдвүүдийн нэг байдаг. Мөн албан ёсны шинжлэх ухаан гэж хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй уфологи буюу үл мэдэгдэх нисдэг биет судлал нь эдгээр ойлголтыг өргөн авч үздэг.
Таамаглалын сурвалж
Харь гарагт амьдрал байж болох тухай санаа анх гарсан нь Николай Коперник нар төвт ертөнцийн онолоо туурвисан хийгээд Галилео Галилей дуран авай зохион бүтээсэнтэй холбогддог. Саран дээр уул, хөндий байгааг илрүүлснээр тэнд «селенит» хэмээх сарны амьтад байдаг тухай таамаглал гарч байжээ. Хожим ангараг гараг дээр ч ухаант амьтад байдаг гэсэн үзэл бодол түгээмэл болсон байна. Нарны аймгийн судалгаанд ахиц дэвшил гарах тусам амьдрал оршин байж болох байршил огторгуйн гүн рүү цаашилсаар байв.
Харь гарагт соёл иргэншил оршин байж болох тухай таамаглал Дэлхий дээр амьдрал хэрхэн үүсэж хөгжсөн талаарх хүн төрөлхтний мэдлэгээс урган гардаг. Дэлхий дээр амьдрал хийгээд оюун ухаан үүсэж хөгжсөн нь зүй тогтолт үзэгдэл байсан юм зохих нөхцөл бүрдсэн огторгуй ертөнцийн аль ч өнцөг буланд бас л амьдрал үүсэж хөгжсөн байх учиртай. Өнөөгийн ойлголтоор, Нарны аймгийн бусад гараг амьдралтай байх магадлал тун бага байдаг ч манай Нарны аймаг цорын ганц биш, манай галактикт манай Нартай төсөөтэй маш олон одод бий. Бусад олон оддыг ч бас гарагууд тойрон эргэлдэж байдгийг судалгаагаар тогтоосон. Манай галактик ч Ертөнцөд цорын ганц биш, дуран авайд манай галактиктай төстэй маш олон галактик ажиглагддаг билээ.
Шинжлэх ухаан техникийн дэвшил
Дэлхийн соёл иргэншил ертөнцийн настай харьцуулахад харьцангуй хожуу үүссэн бөгөөд шинжлэх, технолог илүү урт хугацаанд ямар өндөр түвшинд хүрч болох тухай төсөөллөөр харь гарагийн соёл иргэншлүүд хавьгүй өндөр түвшинд хүрсэн байх болов уу гэж таамагладаг. Энэ байр суурь харь гарагийн соёл иргэншлийг үл мэдэгдэх нисдэг биеттэй холбож үзэхэд ихээхэн нөлөөлдөг.
Гэхдээ манай соёл иргэншил Ертөнцөд хамгийн анхны бөгөөд хамгийн өндөр хөгжилтэй нь байхыг ч үгүйсгэх аргагүй. Манай Нар хоёрдугаар үеийн хэт шинэ одны тэсрэлтийн үлдэгдэл бодисоос бүрэлдсэн гуравдугаар үеийн од юм. Харин хоёрдугаар үеийн одод нь Их Тэсрэлтийн дараа үүссэн нэгдүгээр үеийн оддоос үүссэн байв. Нэгдүгээр үеийн оддыг тойрон эргэлдэж байсан гарагууд дээр химийн хүнд элементүүд байгаагүй тул тэнд амьдрал үүсэх боломжгүй байжээ. Хоёрдугаар үеийн одод ч хүнд элементээр хангалттай баяжиж амжаагүй байв.
Олноо өргөгдсөн
Олноо өргөгдсөн гэдэг нь Богд Хаант Монгол Улсын төрийн оны нэр бөгөөд аргын тооллын 1911 оноос эхэлнэ.
Богд хаант засгийн үеийн хэрэглээ
1911 оны 10 сард Учаний бослого гарч Манж Чин улсын хүч суларсан бөгөөд тэр үеийг ашиглан Халхын ноёд 12 сарын 1-нд Хүрээнд (одоогийн Улаанбаатар) хуралдаж, Монголын тусгаар тогтнолыг зарлан, 12 сарын 29-нд Шарын шашны тэргүүн 8-р Жавзандамба хутагтыг Богд хаанд өргөмжилж, ёслол үйлджээ. Ийнхүү Богд Хаант Монгол Улс байгуулагдаж, он тооллыг шинээр эхлүүлжээ. 1915 оны Хиагтын гэрээгээр Богд Хаант Монгол Улс нь Дундад Иргэн Улсын "автономит" эрхтэй улс болсон тул мөн оны 6 сарын 9-нөөс уг оны нэрийг хэрэглэхийг хориглосон аж.
Барон Унгерны сэргээсэн Хаант Монгол Улс дахь хэрэглээ
1921 онд Барон Унгерны удирдсан цагаан арми Хүрээг эзэлж, Хятадын цэргийг үлдэн хөөв. Чингээд 2 сарын 15-нд Богд Хаант Монгол Улсыг сэргээснээ зарласнаар, Олноо өргөгдсөн хэмээх оны нэр дахин хэрэглэгдэх болов.
Хэмжээт эрхт Хаант Монгол Улс дахь хэрэглээ
Түүний дараа Улаан Армийн тусламжийг хүртсэн Монгол Ардын Намын арми Унгерны армийг зайлуулж, цус урсгалгүйгээр Хүрээг эзэлсэн бөгөөд ардын засгийн газар нь Богд хааныг хэмжээт эрхт хаан болгов. Ингэхдээ оны нэрийг хэвээр үлдээсэн байна. 1924 оны 5 сарын 20-нд Богд хаан нас нөгчин, 6 сарын 3-наас 7 сарын 8-нд хуралдсан МАН-ын төв хорооны бүгд хурлаас "Оны нэрийг Олноо өргөгдсөн гэхийг халж, 7-р сарын 10-наас Монгол улсын гэж нэрлэх" тухай шийдвэр гаргажээ. Гэхдээ Олноо өргөгдсөний 14-р оныг Монгол улсын 14-р он хэмээн нэрийдэж, тооллын эхийг хэвээр үлдээсэн байна.
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс дахь хэрэглээ
1924 оны 11 сарын 6-нд нээлтээ хийсэн Анхдугаар Их Хурал нь 11 сарын 26-нд Үндсэн хуулийг баталж, хаант засаглалыг халан, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг тунхагласан бөгөөд Үндсэн хуулийн 1-р зүйлд оны нэрийг "Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын" хэмээн заав. 1940 онд Үндсэн хууль шинэчлэгдэх хүртэл уг заалт хэвээр байсан боловч албан бичигт оны нэрийг ашиглахаа аажмаар больж, хамгийн сүүлд 1925 онд гаргасан албан бичигт Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын 15-р он хэмээн тэмдэглэгдсэн байдаг, 1934 онд ерөнхий сайд П. Гэндэнгийн гаргасан тушаалд аргын тооллын оноор огноог тэмдэглэжээ.
Мөн үзэх
Ангилал:Оны нэрс Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс
Чеченьчүүд
Чечень ястан (орос хэлээр ганц тоонд Чеченец олон тоонд Чеченцы, ганц тоонд Чечень, олон тоонд Чеченьчүүд; чечениэр ганц тоонд нохчо, о.т. нохчий) — ОХУ-ын харьяа Ар Кавказын ард түмнээс хамгийн олон тоотой ард түмэн, нутгаа бараг бүрэн эзэгнэж байгаагаар, тооны олноор үндэстэн шинжтэй болсон. Ингуш, кист ястны хамтаар Вайнах хүмүүс гэх 3.2 сая хүнтэй ястан.
Зөвлөлт засгийн үед түүхийн бүх мэдээллийг устгасан тул чеченүүдийн үүсэл гарлын талаар яг баттай мэдээлэл байдаггүй.
Генетикийн хувьд чеченүүд - Баруун Европ, Умард Африк, орос, иран, Төв Ази гэсэн 5 хэсэгт хуваагдана. энүүгээрээ сициличүүдтэй утга ижил юм.
Судлаачид дүгнэхдээ чеченүүд маш олон дайн хийсэн ч хүн амын тоогоо алдаж уусаж үгүй болдоггүй шалтгаан нь эргэн тойрны үндэстэн, ястануудаас дээрэм тонуул хийхдээ эмэгтэйчүүдийг хүчээр булааж авах мэтээр хүн амын тоогоо нэмэгдүүлдэг байсан гэх таамаглал дэвшүүлжээ.
Ихэнх чеченьчүүд Грозный хотод болон дэлхийн өнцөг булан бүрд амьдардаг.
Эшлэл
Ангилал:Чечень Ангилал:Европ дахь угсаатан Ангилал:Оросын уугуул ард түмэн Ангилал:Хойд Кавказ Ангилал:Оросын ислам Ангилал:Кавказ дахь угсаатан
Янне Хаппонен
Янне Микаэл Хаппонен (Janne Mikael Happonen, 1984 оны 6 сарын 18-нд Куопиод төрсөн) нь Финландын цанын харайлтын тамирчин юм. Пуйжон Хийхтосеура клубт харьяалагддаг.
Гадны холбоосууд
Ангилал:Финландын цанын харайгч Ангилал:Финландын олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Финландын олимпын оролцогч Ангилал:2006 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Финландчууд Ангилал:1984 онд төрсөн
Эх код
Эх код (бас эх текст заримдаа шууд код; Source code) гэдэг нь ямарваа программчлалын хэл дээр бичигдсэн, хүний уншиж чадах, компьютерын программын гүйцэтгэх зааврыг хэлнэ. Эх код нь дотроо кодыг жирийн хүний хэл дээр тайлбарласан комментийн хэсгийг агуулж болно. Программын ажиллагааг программист зааж өгөхдөө эх кодыг бичдэг. Эх кодыг ихэвчлэн компьютер шууд ойлгохгүй бөгөөд компайлер ашиглан үүнийг машин код руу хувиргадаг. Энэхүү машин кодыг шууд ажиллуулах боломжтой бөгөөд executable (exe) хэлбэртэй байдаг. Нөгөө талаас зарим програмчлалын хэл дээр бичигдсэн кодыг компайлер ашиглахгүйгээр мөр мөрөөр нь интерпретер ашиглан шууд ажиллуулах боломжтой байдаг. Ийм хэлний нэг жишээ нь Python юм.
Ихэнх программ хангамж нь эх кодгүйгээрээ зарагдаж түгээгддэг. Нээлттэй эхийн программ хангамж нь программын эх кодыг нээлттэй лицензтэйгээр түгээгддэг бөгөөд давуу тал нь хэн ч хамаагүй, зөвшөөрөл авах шаардлагагүйгээр эх кодыг судалж, өөрчилж, цаашаа түгээх боломжтой байдаг.
Эх кодын хэсгүүдийг мөн ном, сурах бичгүүдэд тавьсан байдаг бөгөөд энэ нь программын ерөнхий алгоритмыг тайлбарлах зорилготой байдаг.
Тодорхойлолт
Эх код гэсэн томьёо нь текст хэлбэртэй байх кодоос гадна илүү өргөн хүрээгээр машин код, зурган хэлбэрээр дүрслэгдсэн тэмдэглэгээнд оноож өгч болно. IEEE-гийн "Source Code Analysis and Manipulation" хуралд хэлснээр:
Бүтэц
Компьютер программын эх код нь санах ой дээр хадгалагдах хэд хэдэн текст файлаас (ганц файл ч байж болно) ихэвчлэн бүрддэг. Эдгээр файлуудыг файлын директориудад тодорхой бүтэцтэйгээр хадгалдаг бөгөөд үүнийг эх мод буюу source tree гэнэ. Эх кодыг мөн өгөгдлийн санд гэх мэт өөр байдлаар хадгалж болно.
Зарим программын эх код нь өөр өөр программчлалын хэл дээр бичигдсэн байж болно. Жишээлбэр Си хэл дээр голлон бичигдсэн программ хангамжийн хурдыг нэмэгдүүлэх зорилгоор зарим хэсгийг ассемблер хэл дээр бичсэн байх жишээтэй.
Түүнчлэн програмын жижиг хэсгүүдийг тус тусад нь бичиж, компайлдсаны дараа library linking хийх аргаар дараа нь нэгтгэж болно. Зарим программчлалын хэлд ингэх нь стандарт байдаг: Java дээр класс бүрийг тус тусын файл болгон компайлдсаны дараа бүтнээр нь ажиллуулахдаа интерпретер нь эдгээрийг холбож өгч ажиллуулдаг.
Өөр нэг арга нь цөм програмыг ямар нэг хэлний интерпретер болгон зохиож, энэхүү хэл дээрээ macro эсвэл add-in бичиж өгснөөр гол ажиллагааг бүрдүүлдэг. Emacs программ нь ийм аргачлалаар бүтээгдсэн.
Программ хангамжийн төсөлд хамаарах бүх програмын эх кодын цуглуулгыг code base гэнэ. Code base-уудыг version control system-д хадгалах нь сүүлийн үед түгээмэл болсон. Үүнийг ашигласнаар программын эх кодод оруулсан өөрчлөлтүүдийг бүхлээр нь хадгалж, программ хөгжүүлэлтийн явцыг харж зохицуулах боломжтой. Ийм зорилгоор SVN, Git гэх мэт программуудыг ашигладаг. Маш олон тооны эх кодын файлтай төслүүдийг компайлдах зааврыг Makefile-д бичиж өгдөг. Makefile нь эх кодын файлууд ямар учиртай болох, яаж компайлдах зааврыг агуулсан байдаг.
Зорилго
Эх кодыг компайлдаж executable программ болгодогоос гадна хүмүүс дунд алгоритмыг тайлбарлахад хэрэглэдэг. Түүнчлэн бусдын программчлах арга барилыг суралцахад эх кодыг хоорондоо солилцож, уншиж ойлгох нь ашигтай байдаг. Эх кодыг зарим хүмүүс урлаг хэмээн үзэх нь ч бий.
Программыг өөр компьютерын платформ дээр ажилладаг болгохоор шилжүүлэхдээ (Porting гэдэг) эх кодыг нь ашигладаг.
Компайлдсан executable-г буцааж эх код болгож хувиргахыг (ассемблер эсвэл өндөр түвшний программчлалын хэл рүү) decompilation гэдэг.
Эх кодыг өөр программын төсөл дээр ашиглахыг software reusability гэнэ.
Лиценз
Программ хангамж болон түүнийг бүтээх эх кодыг хоёр төрлийн лицензийн төрөлтэйгээр түгээж болдог: нээлттэй эхийн болон proprietary.
Нээлттэй эхийн гэдэг нь программыг чөлөөтэй, үнэгүйгээр хэрэглэж, түгээж, өөрчилж, судлах боломжтой. Proprietary гэдэг нь эх код нь нууц, эсвэл ямар нэг хүн эсвэл байгууллагын эзэмшил болдог лицензийн төрөл.
Нээлттэй эхийн анхны лиценз нь 1989 онд гарсан GNU General Public License бөгөөд GNU үйлдлийн системийн лиценз болгох зорилготой байжээ.
Proprietary программ хангамж нь төрөл бүрийн зохиогчийн эрхийн хууль, үйлдвэрлэлийн нууц, патентаар хамгаалагдсан байдаг. Мөн decompilation, урвуу инженерчлэл, шинжилгээ, өөрчлөлт, copy protection-г даван туулах гэх мэт зүйлийг хориглосон EULA (хэрэглэгчийн программыг ашиглах гэрээ)-тай зарагддаг. Эх кодыг объект код болгож компайлдаж хамгаалахаас гадна code encryption, code obfuscation, code morphing гэх мэт хамгаалах аргууд байдаг.
Чанар
Программын эх кодыг яаж бичсэн байх нь программ хангамжийн хөгжүүлэгдэд чухал үр дагавартай. Coding convention буюу кодыг бичих журам гэж байдаг бөгөөд кодыг хүн уншихад ойлгомжтой байхаар бичих, хэлний онцлогтой холбоотой зүйлсийг агуулсан байдаг. Энэ нь анхны хөгжүүлэлтээс хойш програмын цаашдын нэмэлт өөрчлөлтийг гүйцэтгэж буй хөгжүүлэгчдэд тустай байлгах гол үүрэгтэй.
Кодыг уншихад хялбар байлгахаас илүүтэйгээр программын хурдтай ажиллагаа, олон төрлийн архитектурт чиглүүлж компайлдах боломжтой байлгах гэх мэт зүйлс нь эх кодын чанарт илүү чухал үүрэгтэй.
Урианхай
thumb|200px|Баруун Монголд нутаглах Алтайн Урианхайн Манжийн үе дэх Зүтгэлт гүний хошууны нутгийн зураг. Урианхай нь хэл, соёл, угсаа гарал нэгтэй Монголын олон ястны нэг болохын дээр гарал үүслийн хувьд Монгол угсаатан дотроосоо одоогийн нэрээрээ тэмдэглэгдэж ирсэн хамгийн эртний гарал үүслийн түүхтэй ястны нэг юм. Зарим түүхэн сурвалжид уг аймгийн нэрийг Урианхан гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд дайн байлдааны тэргүүнд уриалан дайтдаг зоригт баатар эрстэй овог аймаг байсан тул Уриа аймаг гэх болсон бол сүүлд олон тулаанд байгуулсан ялалт, гавьяаг үнэлэн Хан өргөмжилж УРИАНХАН аймаг болсон гэдэг.
Түүх
Урианхай угсаатны түүхийг Хүннү гүрний дараах үе, Сяньби улсын үеэс эхлэлтэй гэж үздэг. Урианхай нь 7-р зууны үеэс анхны Монгол аймгийг Хиад, Дарлиган аймгуудын хамтаар үүсгэн байгуулсан гэж үздэг бөгөөд энэ талаар Эргүнэ Хүний домогт тодорхой өгүүлсэн байдаг. Алтайн Урианхай аймгийн эзэн захирагч Зэлмэ жанжин бол Их Монгол Улсын Чингис хааны хамгийн алдартай цэргийн жанжин байсан ба Монголын зонхилох том аймгийн нэг байв.
Урианхайчууд Алтайн нурууны 13 оргилын дагуу суурьшин амьдарч Монгол улсынхаа баруун хил хязгаарыг манан сахих үүрэгтэй, хагас цэрэгжсэн харуул аймаг байсан юм.
Сүүлд Монголын бутралын үед 500 гаруй жил Урианхайчууд нь тэр үеийн Алтайн Урианхай аймаг, Тагна уулын Урианхай айг, Тэлэнгэд аймгийн хамт (одоогийн Уулын Алтай БНУ болон Тува БНУ, Хакас БНУ, Алтайн хязгаар) Монголын Халхын Засагт Хааны харьяанд байж байгаад хожим Зүүнгар улсын харьяанд орсон Хотгойд аймгийн ноёны харьяат газар нутаг, хүн ард түмэн нь байв.
Монголын Хотгойдын ноён Шолой Уваш хунтайжийг оросууд Алтай хан, Алтан Хан гэх мэтээр сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Уваш хунтайжтай Оросууд анх гэрээ хэлэлцээр хийж, харилцан элч төлөөлөгчөө солилцсон байдаг. Тэр үед Шолой Уваш хунтайжийн оросуудад зарим газар нутаг түрээслэж болно гэх захидалыг үндэслэл болгон Оросууд Монголын нутагт эзэн суусан юм. Сүүлд Манж-Оросын Нэрчүгийн хилийн гэрээг хийхэд Шолой Уваш ханы дур мэдэн бичсэн тэр захидал шийдвэрлэх үндэс болсон юм.
Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан Халхтай эв эдрэлцэн Засагт Хааны харьяат Хотгойдын Шолой Уваш хунтайжийг цэрэг хөдөлгөн дарсан ба Шолой Уваш хунтайж ихэнх харьяат ард иргэдээ аван өмнө зүг нүүж Манжид дагаар орсон юм. Энэ дайнаас болж хязгаар нутаг хүнгүй, эзэнгүй болсныг далимдуулан Оросууд Монгол нутагт түрэн орж ирж, Байгаль нуур хүртлэх өргөн уудам нутгийг өөрийн болгосон түүхтэй билээ. Зүүнгар улсын Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн, Даваач хааны үед Урианхайчууд Зүүнгарын улсад харьяалагдаж байв.