cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан
Дорнод Европыг төвшитгөсөн нь Харлуг /Ижил мөрний чанад тал дахь үндэстэн/, Гуз/туркмен/, Алан /кавказад нутагладаг перс овогтон/, Черкес /кавказад нутагладаг суннит лалчууд/, Хибчаг /хүннүгийн удам Чумугань, Харлуг, Хибчагаас бүрдсэн дорнод Казакстан, Эрчис, Днепр мөрнөөр нутагладаг ард түмэн/ овог нүүдэлчин аймгууд, Хар тэнгисийн сав, Оросын өмнөд тал өнөөгийн Халимагийн нутгаар нутаглаж Орос, Визант тэргүүт суурьшмал орнуудын гар хөл, хилийн манаа болж, заримдаа тэдний турхиралтаар хоорондоо тэмцэлдсээр бутран цөөрч их үндэстэнд уусан, нэгдсэн төр тогтоож чаддаггүй байжээ. Эдгээрээс 12-р зуунд арай нөлөөтэй байсан нь Хибчаг бөгөөд 1208 онд зугтсан Мэргидэд тусалснаараа монголын довтолгооныг өөртөө чиглүүлж 1216-1238 оны хооронд 6 удаагийн тулаан хийж мөхсөн байна. Түүнтэй хаяа дэрлэсэн жижиг аймгууд ч монголд эзлэгдэж, оросын жийргэвчүүд сөнөснөөр монгол баруун, баруун хойгуураа шууд оростой хиллэх болов. Хибчаг нь 4 км/цагийн хурдтай хөллөсөн тэрэг, бэхлэлтгүй хашаа хороо, нуугдах ойгүй мөн хүн ам нь хэтэрхий тархай суурьшснаас болж ялагджээ.
Орос, Хибчагийг Калкад бут цохисон Зэв, Сүбээдэйн цэрэг Зүчийн улсын хойд, баруун хойд, хилийг тохинуулан, торгоны зам дайран өнгөрдөг Булгар хотыг эзлэх, Хибчагуудыг өмөөрсөн оросын хилийг цэвэрлэх зорилгоор Ижил мөрөн тийш эрэгж, 1223-1234 онд Башкирыг /Унгар/, 1236 онд Булгарыг /Ижилийн Булгар/ эзэлснээр Буртас, Саксин, Мордов аймаг угсаатныг гартаа оруулав. Ингэснээр Оростой шууд хиллэх болов.
Хойд мөсөн далайгаас Хойд кавказ, Ижил мөрнөөс Днепр, Висла хүртэл нутагтай 6 сая хүн амтай Орос орон Мстислав вангаас /1125-1182/ хойш 10 гаруй вант улсад задарч, дотоодын хямралтайн сацуу Герман, Швед, Дани зэрэг орны өнгөлзлөг дор оршин байлаа. Өмнөд хотууд нь шороо, модон муухан хэрэмнүүдтэй 15 орчим түм зэвсэг муутай цэрэгтэй ядруухан орон байв. Монголчууд Днепрт тулаад Хибчагийн хаан Котянийг мөшгиж Оросод 10 элч зарж өөрсөдтэй нь байлдах санаагүй, гагцхүү эртний дайсан Хибчагаа хамтарч цохих санал тавьжээ. Оросууд элчийг алж, монгол цэргийн алгинчийг хороож цэргээ Днепр рүү хөдөлгөжээ. Зэв, Сүбээдэй нар дахин элч илгээхэд алаагүй боловч тулалдах шийдвэрээ өөрчилсөнгүй. Орос, Монголын дайныг А. Калка голын тулалдаан /1223/ Б. Бат Орос орныг дайлсан нь /1237-1240/ гэж авч үзвэл зохино.
Хибчагийн Котян хаан 1222 оны сүүлээр Галигийн ван, хүргэн Мстислав Удалайд очиж, Чингисийн дайны мэдээг хүргэснээр орос орон дайн бэлдэв. 1223 онд вангууд зөвлөлдөж Киев, Чернигов, Волынь, Новгород, Смоленскийн вангууд дайнд оролцохыг дэмжиж Днепр гатлах завь бэлтгэж Оросын мөн Хибчагийн 8 түмэн цэрэг бэлтгэж Галичийн ван толгойлох болов. Галич, Волыний вангууд Котяны цэрэгтэй нийлж Днеприйн адагт монголын цэргүүд рүү цохиход тэд Калкад буй Зэв, Сүбээдэйн гол цэрэг рүүгээ зугтан 1223 оны 5-р сарын 31-нд ширүүн тулаан болжээ. Ингээд вангуудыг удаа дараа цохив. Энэ тулаанд Оросууд 3 дахин их цэрэгтэй хэрнээ ялагдсан нь тэдний зөрчил, цэргийн нэгдсэн удирдлага сул, Хибчагууд замаас зугтсан зарим хэсэг нь монголд урвасан, мөн тэд монгол цэргийн тактик бүү хэл, татар гэж эндүүрч байсан төсөөлөлтэй нь холбоотой. Энэ тулааны дүнд монголчууд Крымын худалдааны боомт Судакийг авч, Крымын арлаар дамжин Генуэзчууд, Венецчүүдтэй харьцах болжээ. Желал Аддиныг мөхөөж Бага Ази, Кавказ тогтворжиж, Алтан улсыг мөхөөснөөр зүүн хил хатан гол хүрч, 1223 онд Зэв, Сүбээдэй нар Каспйг тойрч 20 гаруй улс үндэстэнтэй дайтаж тагнаж бэлтгэлээ хангажээ. Бат 5 түм монгол, 7 түм турк болон бусад угсааны цэрэг авч эхлээд зүүн хойд орос, дараа нь Крым эцэст нь хамгийн иүчтэй гэж тооцсон Киев рүү довтлох болж, намаг шалбааг хөлдөх өвлийн цагаар /1237/ бэхлэлт муу зүүн хойд оросын Рязань, Коломна, Владимир, Сито, Козельскийг эзлэв.
Ингээд 1238 оны зун, намар Донец, Донын завсарт амарч найрлав. Энэ хооронд бослого гаргасан Черкес, Хибчагийг номхотгож араа бэхлээд, өвөл нь Переяславль, Чернигов, Киевийг эзэлжээ. Харин баруун, баруун хойд талын Новгород, Псков, Витебск, Полоцк, Смоленскэд хүрсэнгүй. Оросын вагууд Унгар, Польш, Францад элч илгээж тусламж гуйсан ч, удаа дараа босон тэмцсэн ч нэмэр болсонгүйгээро үл барам Төв Европт монголын түрэмгийллийг чиглүүлжээ. Өмнөд Оросынхон 1258 онд цэрэглэн боссон ч дарагдаж Орост монголын ноёрхол тогтов. 1242 онд Бат Ижил мөрний эрэгт Сарай хотыг байгуулав.
Оросууд эргэн тойрны “жийргэвчүүдийн” ачаар 100 жил шахам гадагш дайтаагүй, дотооддоо л хэмлэлдэж, тархай байсан явдал, мөн ван, хамбууд нь хотоосоо зугтаж, зэвсэггүй шахам иргэд хамгаалж байсан нь монголын 3 фронтоос хамгийн хохирол багатай ялалтыг авчирсан юм. Баруун Европт довтолсон нь 12-13-р зуун, 13-р зууны эхэнд баруун Европ бутарч байв. Визант гүрэн унаж Испани, Итали, Португали, Польш, Норвегид иргэд нь 2-3 хэсэг болон тэмцэж байв. Төр сулрахын хэрээр шашин өргөжиж пап 3-р Иннекентийн эрх туйлдаа хүрч Загалмайтны аян дайн нэрээр Европыг сульдааж байв. Өмнө, зүүн зүгийн загалмайтны дайнаас гадна Европчууд хоорондоо тэмцэж байв. Германы рыцариуд худалдааны хот Миланыг, Унгар, Польш Оросыг цохиж байв.
Сүм хийд нөлөөгөө өргөжүүлэх, феодалуудад толгой даах оролдлого гаргаж улс тэр, эдийн засгийн хувьд Ази, Арабаас илт хоцрогдсон байв. Зарим газар гар урлал, үйлдвэрлэл хөдөө аж ахуйгаас салаагүй хотжилтгүй байв. Загалмайтны дайн, хоорондын болон дотоодын тэмцэл нь рыцарийн сүрийг унагаж эдийн засгийг туйлдуулжээ. Энэ үед монголчууд Унгарт довтлов. Энэ нь дараахи үндсэн шалтгаантай. •	Хибчагийн хаан Котяны 4 түм иргэдийг католик шашинд орох болзолтойгоор орогнуулж, мөшгиж очсон Батын элчид хариу өгөөгүй. •	Оросын зугтсан вангуудыг орогнуулсан. •	Хибчагуудыг хядсан нь цагаатгах шалтгаан боловч, монголын олон элчийг алсан •	Европчууд монголын эсрэг нэгдсэн хүч гаргаж чадахгүй нь монголчуудыг зоригжуулсан хэрэг болжээ.
Хар хятан
Эдгээрээс заримыг нь буулган аваад 1215 онд дахин Борохулыг түмэд, зүчийг ойн иргэд, Сүбэдэйг Худу, Чулуун нарыг нэхүүлэхээр, Зэвийг Хүчүлүгийг дайлуулахаар явуулж, 1217 онд эхний 3 жигүүр цэрэг ялалт авчрав. Зэв Хар Киданд ороод энгийн ардыг энэрэх, ятгах аргаар цэргийн гарз бага гарган буулгаж авчээ. Энэ нь Хүчүлүг лалын шашинтныг хавчин айл бүрт цэргээ суулгасантай холбоотой. Энэ бүх аяны эцэст Монгол улс Сартуултай хиллэж 10 түм цэрэг гаргах чадвартай Хар Киданыг мөхөөж Ойрад, Түмэд, Тува, Киргиз, Уйгур, Харлуг зэрэг аймгуудын цэрэг, эдийн засгийн хүчийг ар тал болгон ашиглаж, лалын ертөнцөд Мухаммед шахаас илүү итгэл хүлээлээ.
Алтан улс
Зүрчидийн алтан улс нь 50 орчим сая хүнтэй, 50 орчим түм цэрэгтэй (12 нь морин, 38 нь явган) Сүн, Кидан, Монгол, Солонгос зэрэг вассал улсаар хүрээлэгдсэн хүчирхэг гүрэн байв. Киданы дор байгаад Сүнтэй нийлж унагасан Монгол Алтан улс (1125-1234) 1135-1147 дайны эхэн үе 1162-1189 дайны дараахи үе. Энэ үед Сүн, Кидан улсууд босож Монгол улс хүчирхэгжиж Алтан улс дотоодын самуун ихтэй байжээ. 1208 оноос Чингис Алтан улсад барих алба зогсоов.
Алтан улстай байлдах улс төрийн шалтгаан нь •	Алтан улс Татаруудаар дамжуулан Монгол овог аймгийн дунд яс хаясаар ирсэн •	Монгол хаадын итгэлийг удаа дараа хөсөрдүүлсэн •	Монголын тусгаар тогтнолыг үл хүлээн зөвшөөрч элчийг хөөсөн •	Жил бүр 1000 лан алт өргөдөг Хар Киданыг Хүчүлүг ноёрхосноос худалдааны зам хаагдсан учраас эдийн засгийн чөлөөт байдлаа хангах •	Өвгөдийн өшөө авах. (Амбагай, Охинбархаг, Есүхэй) •	Хэл соёл нэгт Онгуд, Кидан нарыг зүрчидээс чөлөөлөх •	1211-1216 - Чингис хаан дайлсан нь •	1217-1223 - Мухулай дайлсан нь •	1223-1229 – Бор жанжны стратегийн хориглолт ба Чингисийн сүүлчийн оролдлого. •	1230-1234 – Өгөдэй хаан дайлсан нь
1211 онд Үнэгэн давааны, 1213 онд Цавчаал боомтын, 1232 онд Саньфиньшань ууланд Алтан улсын тус бүр 10-15 түм цэргийг цохисон нь зүүн фронтын цэрэг улс төрийн байдалд ялалт авчирсан. Кидан, Тангуд (1211 оноос Чингисийн шахалтаар дайнд орсон), Солонгос, Сүн улстай хамтарч чадсан. Алтан улс дотоодын зөрчил их, хөрш орнууддаа харгис ханддаг, морин цэрэг дутмаг, байгалийн саад бэрхшээлдээ хэт эрдсэнээс болж ялагдал хүлээсэн байна. Тангуд ---982 онд байгуулагдсан. Хойгуураа И.М.У (500 км), зүүнээрээ Алтан улс (1400 км), урдуураа Түвд, баруунаараа Уйгур улстай хиллэдэг, 500 мянган цэрэг гаргах чадвартай хүчирхэг гүрэн байв. Тангудыг дайлах санаа 1203 онд Сэнгүм тийш зугтан гарах үед төрсөн байна. Энэ үед монгол улс 1 сая хүн 105000 цэрэгтэй байв.
1205, 1207, 1209 онуудад буулган авах, мөн Алтан улсын эсрэг дайнд баруун гар болгох зорилгоор дайн хийсэн (1218, 1221 онд баруун гарынх нь үүргийг гүйцэтгүүлэх зорилгоор) (1226-1227 онд мөхөөх зорилгоор тус тус дайлаар мордсон байна.) Сүн улс, Зүрчид нарын хамтарсан хүчинд цохигдон нутагт нь Зүрчидийн Алтан улс байгуулагдахад Киданчууд илт дургүй байгааг Чингис хаан мэдэж тэдэнд туслан, улмаар тэднийг Алтан улс, Солонгос, Сүн улсын харьцааг таслах зүүн гар болгохыг зорьжээ.
Солонгос улсын хувьд 1.	Монгол Солонгос найрсаг байх үе. 1218-1225 2.	Харилцаагүй үе. 1225-1231 3.	Монгол Солонгосын дайн. 1231-1254 4.	Юань гүрний вассал 1260-1368 он - Элчийг алсан, алба барихаа больсон мөн Алтан улсын зүүн хэсэг рүү давшихын тулд Ляодун болоод Солонгосыг барих хэрэгтэй болсон шалтгаанаар довтолсон байна.
Сүн улс
Дали 937-1233 нь Cычуань мужийн баруун өмнөд хэсэг, Юньнань муж бүгд. Юньнань мужаар далайд гарч Сүн улсыг боймлохын тулд Мөнх хаан 1252 онд Далийг дайлахыг Хубилайд тушаажээ. Монголчууд эв зүйгээр учраа олж, хүч хавсран Сүнтэй байлдахыг зорьсон учраас иргэдийг нь алсангүй харин элчийг нь алсан зарим эздийг нь алж заримыг нь өршөөжээ. Хөх нуур, хатан голын эхээр нутаглах Төвд /МЭӨ-Ү/ хүчирхэг байгаад 10-13-р зууны үед сүм хийдийн эзэмшилд хуваагдаж, 1207 онд 300 элч монголд зарж зарим хэсэг нь дагаар оров. Гэвч Чиггисийг нас барангуут алба барихаа больсон учир монголын цэрэг 1240-1254 онд довтлон эзэлж 1260 онд вассал болжээ. Монголыг шашнаар, мөн Төвдийг шашнаар барих гэсэн 2 улсын сонирхол давхацжээ.
Өмнөд Сүн /960/. Алтан улсад цохигдож нийслэл Нанжинаа 1126 онд алдаад гутамшигт найрамдал байгуулж өөрсдийгөө өмнөд Сүн улс /1127-1279/ гэж нэрлэжээ. Вьетнам, Төвд, Дали, Алтан, Тангуд улстай хиллэх ба 1214 оноос Алтан улсад алба барихаа больжээ. 60 сая хүнтэй 60 түм цэрэг гаргах чадвартай ч цэргийн эрдэм муу байв. Дотоодын үймээн ихтэй, Алтан, Тангуд зэрэг улсад алба барьдаг байв.Сүн улс зам гуйхаар очсон Тулуйн элчийг алж /1231/, Өгөдэйн хүнс гуйхаар очсон элчийг алж, хуучин өөрийнх нь байгаад Алтан улсынх болсон Кайфин, Хэнань, Шунтям хотуудаа монголоос авахаар довтолж 1221 оныхоо гэрээг зөрчжээ.
•	Өгөдэй хаан дайлсан /1235-1237 он/ •	Мөнх хаан дайлсан /1252-1257 он/ •	Хубилай хаан дайлсан /1273-1279 он/ Өгөдэйн үед монголын хил Каспийн тэнгисээс Хатан голд тулжээ. Гэвч баруун зүгт Румын, Кипчак түгшүүр төрүүлж байхад 1235 онд Өгөдэй хурилдай зарлаж Солонгос, Сүн улсыг дайлах болжээ.
Сүн улсын фронтод залуухан туршлага багатай шинэ цэргүүдийг илгээж 3 хуваан жилийн зайтай явуулсан, дайснаа дутуу үнэлсэн олон фронтод зэрэг тулалдсан зэргээс болж хүч нь тарамдаж эцэстээ давших биш хориглох төдий болжээ. Мөнхийн үед Кавказ, Румын, Киликийн, Армяныг эзэлж Төв, Дундад, Бага Ази, Европыг холбосон худалдааны зам нээгджээ. Мөн Хипчак Булгар, Орос, 1242 онд Польш, Мажар, Морави, Словак, Болгар, Сербийг эзлэн Адриатын тэнгист тулаад Өгөөдэйг нас барснаар цэргээ Ижил мөрөн рүү ухраагаад байлаа.
Мөнх Хүлэгүг Перс явуулаад Хубилайтай цуг Сүн улс руу дайлахаар бэлдэв. Сүбээдэйн хүү Урианхайдай 1254 онд Төвдийг, 1255 онд Далийг, 1258 онд Вьетнамыг эзэлж, мөн онд Солонгосын ванг буулгаснаар Сүн улсыг далайд шахан боймлох бодлого хэрэгжив. Ийнхүү Сычуань мужийн цэрэг эдийн засгийн тусламж Вьетнамаас авах албыг нь Сүнгээс салгаж нутгийн баруун хэсгийг нь хурааж, давагдашгүй гэж бодож байсан Хөх мөрнийг нь гаталж нийслэлд нь 600 км тулж очив. Мөнх нас барсан ч Хубилай үргэлжлүүлэн, хүнс тэжээлд анхаарал хандуулж, эзлэгдэгсэдийг нигүүлсэн өршөөх замаар татах болов. Дотоод хэргээ цэгцэлсний дараа 1267 онд Хубилай Сүн улсыг довтлох болов. Эхлээд Урианхайдайн ач Ачуг илгээн тагнуулав. 1265 онд усан цэрэгтэй болох зарлиг буулгав. Мөн Солонгос, Вьетнамыг цэргээ бэлэн байлгахыг тушаасан нь Сүн улсыг 2 талаас нь цохих бодлого байв. Солонгосоор дамжуулан Японтой харьцаж Сүнтэй эвсэхгүй байлгахыг эрмэлзэв. Сүн улс дотроо самуунтай, арми нь идэвхигүй зөвхөн өргөн уудам нутаг, Хуэнхэ, Ханьшуй гол, Хөх мөрөн, Сычуаны өндөр уулс, халуун чийглэг уур амьсгал, их хүн ам, үйлдвэрлэл, усан замдаа л найдаж байв.
• 1268 оны 10-р сараас 1273 оны 3-р сар хүртэл дайны бэлтгэл хангаж Фаньчан, Саньян хотыг эзлэв. •	1274. Хөх мөрнийг гатлав. •	1275. Хөх мөрнийг уруудаж дайсныг цэвэрлэв. •	1275-1276 он 3-р сард нийслэл хот Ханчжоуг эзлэв. •	1276 оны 3-р сараас-1279 оны 2-р сард Сүн улсыг мөхөөв. Сүн улс нь сайд Цзя Сыдаогийн болчимгүй үйлдлүүд, Тангуд, Зүрчидтэй хэлээ ололцоогүй, 1259 онд Хубилайтай байгуулсан гэрээгээ зөрчиж элчийг алсан, Өгөөдэй, Гүюгийн цэргийн сааралтыг ашиглаагүй, Хөх мөрнөө хаалт болохоос зам болно гэж бодоогүй зэргээсээ болж ялагджээ.
Монголчууд улс төр, цэргийн бодлогыг зөв хослуулж, хятад иргэдийг дээрээс нь доош шан харамж, хайр ивээл, ятгалгаар татаж байв. 43 жил үргэлжилсэн энэ дайны мөхөөх хэсэг нь ердөө 2-3 жил байгаа нь жанжин Баяны хотыг зөв оновчтой бүсэлдэг, алгуурлалгүй давшдаг, мөн усан, хуурай, морьт, явган цэрэг, инженер, их бууны ангийг сайн зохицуулсанд оршино. Сүнг мөхөөснөөр 907 онд Тан сөнөснөөс хойш хагаралтай байсан хятад үндэстэнг нэгтгэж суурин иргэншлийг нүүдэлчид жолоодож, Юан гүрэн гадаадад аюулгүй болж усан замын сүлжээнд холбогдож чаджээ. Мөн олон ай, төрлийн цэргүүдийг удирдах арга туршлага хуримтлагдаж Баян, Алихай, Агу, Урианхдай зэрэг жанжид төрөв.
Японд монгол элч анх ирснээс хойш цэрэг татан сургуулилж, онгоц сэлбэж, дайнд бэлдэж эхэлсэн байна. Тэдэнд далайд гарч тулалдах хүч байхгүй тул зөвхөн эрэг орчмоороо хориглон тулалдах зорилго тавьж байлаа.
1274-1278, 1281 онд Япон руу хоёр удаа довтлов. Эхний тулаан нь 1274 оны 10 дугаар сарын 5-нд эхэлж байлдаад Лю Фүсян хятад жанжин /1,5 түм/ шархдаж, их жанжин Шиндүү мөн оны 10-р сарын 20-нд цэргээ ухраах зарлиг буулгаж усан онгоц руугаа татсан. Нэг шөнө далайн шуурга дэгдэж 200 онгоц 1,3 түм цэрэг живэв. Гэвч үлдэгдэл цэрэг нь Солонгосын хоолойд очиж японтой байлдаж Сүн улсыг мөхтөл Японтой байлдах үүргээ биелүүлжээ. Энэ хооронд Хубилай олонтоо элч зарж, бууж өгөхийг шаардаж, 1278 онд Японыг муж гэж зарласан нь дайн зарласан хэрэг болов.
1279 оны өвөл “эвээр зэрэгцэн оршъё” гэсэн Юаны элч, ёслолын сайдыг Япончууд алснаар Хубилай дайнд бэлдэж үүнийг нь Солонгос ван дэмжин нийлж 4400 онгоц, 11 түм цэрэг, 1,5 түм сэлүүрч хөдөлсөн нь тухайн үеийн хамгийн том усан цэргийн флот гэгддэг. Япончууд ч Хаката Байн дэргэд эрэг дагуу 20 км урт, 2,5 метр өндөр хэрмийг 7 жилд босгож амжжээ. Япончууд энэ дайнд бэлтгэл сайтай байв. Өмнөх тулаанд орсон Шинду, Фан Вэньху, Хөх Тагу, Ким Пипён жанжид зүүн баруун 2 гар болж тулалдав. Гэвч эдгээр жанжид хоорондоо зөрчилтэй байснаар олигтой үр дүнд хүрсэнгүй. 1281 оны 8 дугаар сарын 1-нд Такасима орчим шуурга дэгдэж монгол цэрэг үй олноор үхэв. Зарим нь амьд гарч хориглож байлдсан ч бүслэлтэд орж бууж өгчээ. Хубилайн Японыг эзлэх 2 оролдлого ингэж бүтэлгүйтсэн ч 1283 онд дахин дайрах зарлиг гаргаж байв. Гэвч 1280-аад оны дундуур Хайду Хархорумд цэрэглэж, хятадууд бослого гаргасан /1283 онд 200 гаруй газар/, Өмнөд зүгт дайтах төлөвлөгөө мөн Япон далайн цаана хэт хол, очиход бэрх зэрэг шалтгаанаар 1286 онд дайныг хойшлуулжээ.
Олон зууны туршид Японы нутаг дэвсгэр рүү гадаад довтолгоо болж байгаагүй бөгөөд монголчуудын довтолгоо нь япончуудыг нэгтгэж үндэсний онцлог шинж чанарыг бүрдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж үздэг. Японы өнөөгийн цагаан дээр том улаан нар мэт дугуй далбааг бүтээх нь эдгээр үйл явдлуудтай хамаардаг гэж үздэг байна.
Амжилтгүй дайн
Сүн улсыг мөхөөсний дараа Ява, Суматра арал, Малайн хойгт хүрэх замын түшиц болсон Чампад Хубилай элч илгээж алба барихыг шаарджээ. Эхэн үедээ зөвшөөрсөн ч сүүлдээ муж болохоос татгалзсанд Хубилай Сод жанжин тэргүүт цэрэг хөдөлгөж, энэ цэрэгт зам өгөөгүй Аннамыг бас дайлж эхэлжээ. Эцэст нь 1285 онд хэлбэрийн вассал болохоо Чампа илэрхийлжээ. Мөн 1278 онд Кхмер (Камбожид) элч илгээж алба барихыг шаардахад эсэргүүцэж элчийг алсан Камбожийг /хойд хэсгийг нь Чампа хаана гэж иггэсэн/ 1285 онд буулгажээ.
Вьетнам нь 4,5 сая хүн амтай, усан флоттой Сүнгийн вассал орон байв. Монголчууд Сүнг тойрох зам гуйж анх 1257 оны 9 дүгээр сард энд иржээ. Вьетнам руу 1257-1258, 1284, 1286-1287 онуудад довтолжээ. Эхний удаад Сүнгийн вассалаас нь салгах, зам авах, Сүнг хамтарч цохихоор элч илгээхэд түүнийг хороосон учраас дайтаж ялаад Мөнх хаанд алба бариулах болов. Гэвч 1277 онд Чан Нян Тонг хаан ширээнд сууснаар Бээжинд очихоос татгалзан улмаар Хятадын замаа хааж Чампа улстай сүлбэлдэж Чампа руу нэвтрэх замаа тавьж өгсөнгүй. Тогоон жанжин 1284 онд 3 замаар их тулаан хийсэн боловч намаг их халуун цаг агаар, хүнс таарахгүй зэргээс болж цэргээ авран ухрахаас өөр аргагүй болжээ. 1287 онд Хубилай Японыг орхисны дараа бүх хүчээ ийш нь төвлөрүүлэв. Гэвч Чампа улстай сүлбэлдсэн, ван Чан Нян Тонг нь зөв удирдаж мөн ард түмэн нь вандаа үнэнч байснаас Юаний цэрэг ихээхэн хохирол амсч байж тэднийг вассал болгожээ. Зуны халуун, халдварт өвчин, хүнсний гачигдал /иргэд нь дүрвэхээрээ хүнсээ аваад явдаг/, туршлагагүй хятад цэргүүд, санаачлагыг гартаа авч чадаагүй зэрэг шалтгаанаар Юань улс энд их хохирол амсжээ.
Паган /Бирм/ нь дотроо монууд, араканууд, пьючүүдээс бүрдсэн холбооны улс байсан бөгөөд нэг сая орчим хүнтэй феодалуудын зөрчил ихтэй орон байв. Сүнг мөхөөх гол түшиц болсоН Юньнань мужийг найдвартай байлгахын тулд хөршүүдтэй нь найрсаг байхыг Хубилай хичээж ийш нь элч зарсан ч түүнийг нь алж улмаар тэр хавийн Юаний эзэмшилд халдах болсноор дайн үүсчээ. Ингээд 1277 онд Юньнань цэргүүд 2 удаа тандалт хийж 1283 онд ганц цохилтоор 800 заан, 1,2 түм цэрэгтэй армийг нь цөөхөн морьтон цэрэг шугуйд шургах аргаар даржээ. Энэ үеэс Хубилай заан өсгөх болжээ.
Тайланд- Тай нар 1238 онд Паган, Камбожи улсуудын дайнаар далимдуулан Камбожоос тусгаарлаж Сукотай хотоо байгуулжээ. Тай нарыг дэмжих нь тус хойгийг авахад дөхөмтэй гээд Хубилай 1282 онд анхны элчээ илгээж холбоо тогтоохыг хүслээ. Гэвч ван нь хариу өгсөнгүй, харин ч 1283 онд монголчууд Паганыг эзэлмэгц монголын эсрэг босч эхлэв. 1292 онд Паганын зарим хот руу довтолсонд харъяат газар халдав хэмээн Хубилай үзээд буулган авчээ.
Сингасарын эзэнт улс /Ява арал/ 1222 онд байгуулагдсан Малайн хойгийг эзэмшдэг учир өрнө, дорнын худалдаа соёл чухам энд л хөгжиж байв. Иймээс Хубилай энэ газрыг сонирхож 1279-1281 онуудад 3 удаа элч илгээсэн ч хариу авсангүй. Уйгагүй хичээсний эцэст 1286 оноос алба авах болсон ч Япон, Аннамд Хубилайн бүтэлгүйтсэнийг сонсоод Явагийн ван алба барихаа болжээ. Гэвч Хубилай дотоодын самууныг нь ашиглан номхотгож чаджээ. 1293 оны 5-р сарын 31-нд Юаний цэрэг Ява арлыг орхисон нь тив алгассан урьд байгаагүй их аян дайны төгсгөл болжээ.
Мөн хятадтай байлдахад ар талаа аюулгүй байлгах зорилгын нэг хэсэг болох Европ чиглэл юм. Монголчууд тагнах ажиллагаа явуулж, Оросын зарим тайжтай цэргийн гурил будааны гэрээ хийж, өвлөөр байлдахаар төлөвлөж, Унгарын 4-р Беллад элч илгээлээ. Харин Европ нэгэнт нэгдмэл бус учир пап Юлиан гэгч элч илгээснээр өөр юм хийж чадалгүй бүх хариуцлагыг Унгарт үлдээж суув. Унгар нь Хибчаг, Оросын дэмжлэг авна хэмээн итгэсэн нь талаар болж Орос дорхноо цохигдов. Ингээд Карпатын уулсдаа найдаж, элчийг алж зүрхийг нь мохоох гэсэн оролдлого нь бүтэлгүйтэв. Бат, Сүбээдэй жанжид 1241-1242 онд 2 хүрэхгүй жилийн дотор Польш, Румын, Словак, Чех, Югослав, Серб, Хорват, Болгар улсуудын оршиж байсан Унгар, Польшийн төрийг унагажээ. Монгол цэрэг Адриатын тэнгис хүрэхэд Германы ван монголтой эвтэй байхыг хичээж, пап түгшин монголын эсрэг босохоор оросын зарим вантай сүлбэлдэж, Англи айсандаа бүх замаа хааж байв. Францын хаан 4-р Луи 1248 онд Египетэд цохиулаад лалын эсрэг монголтой эвсэхийг хичээж байв. Унгар, Польшийг эзлээд Бат буусан нь хибчагийг мөхөөх зорилго биелсэн, Өгөөдэй хаан таалал төгссөн, эх орноос хол цөөн цэрэгтэй байх нь аюултай байсан. Орост бослого гарах төлөвтэй байсан учраас ардаа санаа зовсон ерөөс Евразийн өргөн талыг эзэлсэн түүнд, тарчиг Европ суурин иргэншил эв дүйгүй цэргүүд хэрэггүй байснаас шалтгаалсан юм.
Ангилал:Их Монгол Улс
Александр Грэхэм Белл
Александр Грэхэм Белл (Alexander Graham Bell, 1847 оны 3 сарын 3 -нд төрсөн- 1922 оны 8 сарын 2-нд нас барсан) америкийн алдартай эрдэмтэн, зохион бүтээгч, шинийг санаачлагч байсан бөгөөд анхны телефон утсыг зохион бүтээсэн хүн юм.
Беллийн эцэг, өвөг эцэг нь бүгд хэл яриа сайжруулахтай холбогдолтой ажил хийдэг байснаас гадна, түүний ээж, эхнэр хоёр сонсголгүй байсан нь Беллийг энэ чиглэлээр судалгааны ажлаа чиглүүлэхэд нөлөөлсөн гэдэг. Сонсгол, ярианы аппаратыг сайжруулах чиглэлээр хийж байсан судалгааныхаа хүрээнд тэрээр телефон утас зохион бүтээсэн бөгөөд 1876 онд АНУ-ын патентын албанаас телефон утасныхаа патентыг авчээ. Телефон утаснаас гадна өөр олон чиглэлээр судалгаа, зохион бүтээх ажил хийсэн бөгөөд 1888 онд тэрээр Америкийн Үндэсний Газар зүйн Нийгэмлэгийг үндэслэгч гишүүдийн анхны гишүүдийн нэг болж байжээ.
АНУ-ын теле-холбооны салбарын хөгжлийг тодорхойлсон «American Telephone and Telegraph Company» («AT&T») компанийг үндэслэгч.
Намтар
Александр Белл 1847 оны гуравдугаар сарын 3-нд Шотландын Эдинбург хотод төржээ. Тэрээр хэл ярианы заслын эмч, уран илтгэгч багш нарын гэр бүлээс гаралтай. Түүний өвөг эцэг Александр Белл театрт жүжигчнээр ажилладаг байсан бөгөөд заримдаа суфлёр /жүжгийн үгээ мартсан жүжигчинд хэлж өгдөг туслах/ хийх шаардлагатай болдог байжээ. Цаг хугацаа өнгөрөхөд тэрээр дуудлагын асуудлыг мэргэжлийн түвшинд шийдэж, 1836 онд Александр Белл  («Stammering and Other Impediments of Speech») "Хэлний гацаа ба бусад ярианы саад бэрхшээлүүд" номыг хэвлүүлсэн бөгөөд зарим сонин түүнийг хэл ярианы профессор («Professor of Elocution» /Хэл ярианы профессор/) гэж мөн нэрлэдэг байсан ажээ.
Түүний эцэг Мелвилл Белл 1849 онд «Ярианы болон уран ярианы шинэ тайлбар» (A New Elucidation Of The Principles Of Speech And Elocution) ном гаргасан байна. 1860 онд маш их амжилт олсон «Уран илтгэлийн Стандарт» (The Standard Elocutionist) ном хэвлүүлжээ. XIX зууны эцэс гэхэд 168 удаа АНУ, Их Британид дахин хэвлэгдэж номны 250 мянган хуулбар гарч байжээ. Мелвилл хүний ярианы төрөл бүрийн авиа цуглуулж түүнийг яаж дуудах аргын тухай нарийн тэмдэглэл хийж «Үзэгдэхүйц яриа» (Visible Speech: The Science Of Universal Alphabetics) хэмээх 1867 онд хэвлүүлсэн номондоо нэгтгэн оруулжээ.
1843 онд эцэг Мелвилл Белл өөрийн ирээдүйн эхнэр, хөлөг онгоцны мэс засалчийн охин, захиалгаар зураг зурдаг Элиза Грейс Саймондс (Eliza Grace Symonds)-той танилцсан байна. Тэрээр ирээдүйн нөхрөөсөө 10 насаар эгч байсан бөгөөд сонсгол муутай байсан тул сонсголын тусгай "хоолой" байнга хэрэглэх шаардлагатай байжээ. 1844 оны 7-р сарын 19-нд тэд гэрлэж гурван хүүтэй болжээ: 1845 онд тэдний ууган хүү Мелвилл Жеймс (Mellville James), 1847 онд Александр Белл (Alexander Graham), 1848 онд гурав дахь хүү Эдвард (Edward Charles) нар мэндэлжээ.
Тэрсхэн ах дүү гурав эхлээд гэрийн боловсрол эзэмшиж байгаад 10 нас хүрээд Макларены (Maclaren’s Hamilton Place Academy) хувийн сургуульд орж 11 хүрэхэд нь тэднийг эцэг нь Шотландын хамгийн сайн сургууль болох Эдинбургийн Хааны дээд сургуульд (Edinburgh’s Royal High School) оруулжээ. Сургуульд Александр Белл гялалзсан амжилт үзүүлээгүй байна. 1870 онд ах Мервилл сүрьегээр нас барсан тул цаг агаар бусад хүүхдүүдэд нь илүү сайн байна гэж үзээд 7-р сарын 21-нд Беллийнхэн гэр бүлээрээ усан онгоцонд суугаад "Шинэ Ертөнц" буюу Америк тив рүү явжээ.
Тэдний гэр бүл Канад ад очоод эцэг Мелвилл Белл өөртөө болон Александрт ямар нэгэн ажил олохыг хичээсэн боловч эхний хэдэн сар ажил олдохгүй хэцүү байжээ. Тэрээр 1871 оны 3-р сард Бостоны дүлий хүмүүсийн сургуулиас багшийн орон тоо гарч санал болгосон хариу иртэл тэрээр эргэн тойрныхоо бүх боловсролын байгууллагуудад удаан хугацааны турш өргөдөл бичиж байв. "Үзэгдэхүйц яриа" систем үр дүнгээ өгч, 1871 оны 11-р сард Бостоны сонинууд Александр Беллийн дүлий хүний боловсролын салбарт гаргасан амжилтын талаар бичиж эхлэв. 1872 онд тэрээр Бостон ы их сургуулийн уран илтгэлийн сургуулийн "дууны физиологи ба уран чадвар"-ын профессор (professor of Vocal Physiology and Elocution, Oratory School ) болсон нь их дээд сургуулийн дипломгүй 26 настай залуугийн хувьд ахадсан өндөр цол байв.
Александр Белл мультиплекс телеграф дээр ажиллаж байсан боловч туршилт амжилтгүй болж, түүний шинэ бүтээлийг хэн ч сонирхсонгүй байжээ.
Телефон утас
1875 оны өвөл Александр Белл цахилгаан утасныхаа патентыг авахаар Вашингтонд иржээ. Энэ үеэр тэрээр 1875 оны 4-р сарын 6-нд АНУ-ын №161,739 патентыг (Белл, Хаббард, Сандерс нарын нэр дээр хамт олгосон) хүлээн авсан боловч түүнээс ямар ч ашиг хүртээгүй байна. Энэ удаагийн аялалын үеэр агуу физикч Жозеф Хэнри тэй уулзаж чаджээ. Сонирхолтой яриа өрнүүлэх явцад Александр Белл алдарт физикчэд цахилгаан ашиглан дуу авиа дамжуулах тухай санаагаа хэлж, тэр ч байтугай туршиж үзүүлжээ. Ноён Хэнри түүнд энэ чиглэлийн шинжлэх ухааны ажил, тэр байтугай Германы Филипп Рейсийн утасны аппаратын тухай ярьж өгчээ.
1876 ​​оны 3-р сарын 7-нд Александр Беллийн 174465 дугаартай патентыг өгсөн бөгөөд энэ нь түүхэн дэх хамгийн үнэтэй патент гэж хүлээн зөвшөөрөгдөх болсон.
1876 ​​оны 3-р сарын 10-нд Александр Белл, Томас Ватсон нар шингэн дамжуулагчтай туршилт хийж байв. Домогт өгүүлснээр тэд өөр өөр өрөөнд орж Александр Белл санамсаргүйгээр өмдөн дээрээ батерейны хүчил асгаж, чангаар хашгирч нөгөөх нь дууг нь сонссон байна.
1876 оны 5-р сарын 10-нд тэрээр телефон утасныхаа ажиллагааг Америкийн Урлаг, шинжлэх ухааны Академид (American Academy of Arts and Sciences) танилцуулав. Танилцуулга амжилттай болж шинэ нээлтийг алга ташилтаар хүлээн авчээ. Тэр дороо Александр Беллын лекцийг сонсох сонирхогчид олноор гарч иржээ. 1876 оны 5-р сарын 25-нд өөрийн зохион бүтээлээ Массачусетсийн Технологийн дээд сургуульд (Massachusetts Institute of Technology) үзүүлэхэд маш их өндрөөр хүлээн авчээ.
Олон нийтийн лекц, утасны захиалга амжилттай болсны дараа 1877 оны 7-р сарын 9-нд Массачусетсийн Белл Телефон Компани (BTC) үүсгэн байгуулагдаж, дараа нь Америкийн телефон утас, телеграф корпораци (American Telephone and Telegraph Company ( AT&T) болон өргөжөн тэлсэн байна.
Уушигны хиймэл амьсгалын аппарат
1881 оны зун Александр Беллийн төрсөн хүү амьсгалын дутагдлын улмаас нас баржээ. Өөр нэг хүний ​​сэтгэлийг шархлуулах байсан ч Александрын хувьд энэ нь хүмүүсийн амийг аврах шинэ бүтээлийн хөшүүрэг болсон юм. Тэр даруйдаа "Вакуум хүрэм" гэж нэрлэсэн хиймэл амьсгалын аппарат дээр ажиллаж эхэлсэн. Энэ нь өвчтөний их биеийг ороож, бүрэн агааргүй байв. Өвчтөний биеэс агаарын даралтыг арилгаж, амны хөндийгөөр уушгинд агаар оруулахыг зөвшөөрч, нэг үгээр өвчтөнд хиймэл амьсгал хийжээ. Александр 1882 онд Англид уг төхөөрөмжийн ажлын загварыг бүтээж, Британийн Физиологийн нийгэмлэгт үзүүлжээ. Үүний дараа эмч нар энэ чиглэлээр үргэлжлүүлэн ажилласны үр дүнд "төмөр уушиг" гэж нэрлэгддэг төхөөрөмж гарч ирэв. Одоо ийм төхөөрөмжийг ихэвчлэн "уушигны хиймэл амьсгалын аппарат" гэж нэрлэдэг.
Металл илрүүлэгч
1881 оны 10-р сард Александр Белл Нью-Йоркийн эмч нарт металл илрүүлэгчээ үзүүлэв. Үзэгчдийн нэг, доктор Жон Х.Гирднер энэ төхөөрөмжийг эмнэлэгийн үйл ажиллагаандаа ашиглаж эхэлжээ. Тэрээр шинжлэх ухааны сэтгүүлд энэ тухай бичихдээ "Профессор Беллийн гайхалтай бүтээл"-ийг байнга онцолж, "Түүний нэрийг зовж шаналж буй хүн төрөлхтний буянт их эмч нарын дэргэд бичих хэрэгтэй" гэж хэлдэг байсан.
А.Белл 1888 онд National Geographic сэтгүүл үүсгэн байгулсан.
Ашигт малтмалын ордын үндсэн үзүүлэлт
Ашигт малтмалын ордын үндсэн үзүүлэлт
Gears of War: Judgment
Дайн тоноглолууд: Шүүхийн тогтоол (Gears of War: Judgment) нь 2013 оны 3 сарын 19-нд худалдаанд гарахаар төлөвлөгдөж буй, Xbox 360-т зориулсан видео тоглоом юм.
Ангилал:Xbox 360-д зориулсан тоглоом Ангилал:2013 оны компьютерын тоглоом Ангилал:Шинжлэх ухааны уран зөгнөлт компьютерын тоглоом
Ашигт малтмалын ордын үндсэн үзүүлэлт
Ашигт малтмалын ордын үндсэн үзүүлэлтэд ашигт компонентийн нөөцийн хэмжээ, түүний хүдэр дэх агуулга, хүдрийн биетийн хэлбэр, хэмжээ, хүдрээс тухай үеийн техник, технологийн түвшинд ашигт компонентийг ялган авах итгэлцүүр, ордын ашиглалтын уул-техникийн ба гидрогеологийн нөхцлүүд ордог. Тэдгээр үзүүлэлтээс шалтгаалан дэлхийн царцдаст агуулагдаж байгаа ашигт эрдэс ба компонентийн хуримтлал нь нийгмийн хөгжлийн тухайн үе шатад орд болж чадах эсэх асуудал шийдвэрлэгдэнэ.Иймээс ашигт малтмалын орд гэдэг нэр томьёо эдийн засгийн асуудал болж түүнд тохирсон үзүүлэлтүүдийг шаардах бөгөөд түүнийг ашигт малтмалын ордын үйлдвэрийн кондициор тодорхойлдог.
Үйлдвэрийн кондици гэж ашигт малтмалын ордыг эдийн засгийн хувьд үр ашигтайгаар олборлож болох эрдсийн түүхий эдийн хамгийн бага нөөц, ашигт компонентийн агуулга, хортой хольцын байж болох хамгийн их агуулга зэрэг үзүүлэлтүүдийг хэлнэ. Кондицийг түр байнгийн гэж ангилна. Эрдсийн түүхий эд гэдэгт тодорхой хэмжээний хөдөлмөр шингэсэн, олборлон ашиглахад бэлэн болсон, эдийн засгийн хувьд үр ашигтай байх хүдэр буюу ордыг хамруулан ойлгож болно. Ангилал:Геологи Ангилал:Ашигт малтмалын геологи
Лэйк-Плэсидийн олимп (1980 он)
Өвлийн Олимпын XIII Наадам (XIII Olympic Winter Games) буюу Лэйк-Плэсидийн олимп нь 1980 оны 2 сарын 13-наас 24-нд Лэйк-Плэсид хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.
Монгол улс 1980 оны Лэйк-Плэсидийн олимпод
Ангилал:1980 оны спортын арга хэмжээ өвлийн олимп
Бичил салалж
Бичил салалж хойд Европ, Орос, Монголын намаг, намхан тачир өвст тундрт нутаглана. Газар сайтар нууцлагдсан үүр засаж 3-4 өндөг гаргадаг.
Тэд нүүдлийн шувуу бөгөөд Их Британи, Газар дундын тэнгис, Африк, Энэтхэгт өвөлждөг. Голдуу шавьж, чийгийн улаан, дун, ургамал зэргээр хооллоно.
Цахим холбоос
Ангилал:Хомноотынхон
Цөмийн хаягдал
Цөмийн хаягдал бол цөмийн реактороос үүсч бий болдог. Энэ нь цөмийн реакторт үүссэн цөмийн хуваагдлын бүтээгдэхүүнүүд болон транс-ураник элемэнтүүд агуулж байдаг.
Цөмийн ашигласан түлш бол цөмийн эрчим хүчний реакторт ашиглаж дууссан түлш бөгөөд өөртөө уран, плутони мөн тэдгээрийн задралын болон хуваагдлын бүтээгдэхүүнүүд агуулсан байдаг.
Зарим улсад ашигласан түлшээ шууд цөмийн хаягдалд тооцдог бол зарим улсад түүнийгээ дахин боловсруулж уран, тори, плутонийг хуваагдлын бүтээгдэхүүнүүдээс нь салгах үйл ажиллагаа явагддаг байна.
Аль ч тохиолдолд өндөр түвшний хаягдал гэдэг бол аюул өндөртэй бөгөөд зохицуулах нарийн технологи шаардлагатай.
Бусад цацраг идэвхит хаягдал
Цөмийн цахилгаан станцад ажиллагсадын хамгаалах хувцас, маск, нэг удаагийн цэвэрлэгээний хэрэгсэл гээд өдөр бүр хэдэн арван торх хаягдал гарч байдаг. Тэдгээрийг цацрагаас хамгаалсан тугалган торхонд хийж газарт далд булдаг. Японд гэхэд нийт 700 000 торх цөмийн цацрагт хаягдал 2009 оны байдлаар хураагдаж баггүй бэрхшээл үүсгэж байсан. Ангилал:Хаягдал Ангилал:Цацраг идэвхт задрал Ангилал:Цөмийн эрчим хүч
Дашзэгвийн Амарбаясгалан
Дашзэгвийн Амарбаясгалан нь 1981 оны 11 дүгээр сарын 27-ны өдөр Говь-Алтай аймагт төржээ. Д.Амарбаясгалан Монгол Улсын тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, шударга ёс, эв санааны нэгдэл, үндэсний язгуур эрх ашгийг дээдэлсэн зүүн төвийн нийгмийн ардчилсан үзэл баримтлалтай улс төрч юм.
Д.Амарбаясгалан Монгол Ардын Нам ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалд дөрөв улиран сонгогдсон анхны улс төрч бөгөөд нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд 2008 онд сонгогдсон хамгийн залуу (26 настай) төлөөлөгч, Монгол Ардын Намын Хэрэг эрхлэх газарт ажилласан хамгийн залуу (27 настай) хэлтсийн дарга байлаа.
Бага нас
Эхээс дөрвүүлээ тэрээр Говь-Алтай аймгийн харьяат Дашзэгвийн отгон хүү болон мэндэлжээ. Эцэг Дүгэрийн Дашзэгвэ насаараа хөдөө аж ахуйн чиглэлээр ажилласан бөгөөд Говь-Алтай аймгийн “Жаран жил хоршоолол”-ын дарга, Намын үүрийн даргаар ажиллаж байжээ. Малын үүлдэр, угсааг сайжруулах, мах, сүүний чиглэлийн гарц сайтай үхрийн аж ахуй байгуулах чиглэлээр олон ажил ажилласан Дашзэгвэ нь амьд сэрүүн ахуйдаа Норвегийн өндөр ашиг шимт үрээр мах, сүүний чиглэлийн “Норвегийн улаан” үхрийн цөм сүрэг бүрдүүлэх ажлыг гардан хийсэн юм. Эх Ламжавын Норжин нь боловсролын салбарт олон жил үр бүтээлтэй ажилласан сурган хүмүүжүүлэгч, олон мянган шавьтай багш хүн билээ.
Боловсрол
Тэрээр 1988-1998 онд Говь-Алтай аймгийн 1-р дунд сургууль, 1998-2002 онд Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их сургуул ийг Цахилгаан холбооны инженер – Мэдээлэл хэмжлийн электроник – цахилгааны холбооны инженер, 2012 онд Монгол Улсын Их Сургуул ийг Улс төр судлаач мэргэжлээр төгсчээ.
Ажлын гараа
Тэрээр оюутан ахуйдаа том ахынхаа үүсгэн байгуулсан “Соёмбо Принтинг” ХХК-д суралцахын хажуугаар маркетингийн менежерээр ажлын гараагаа эхлүүлжээ. Монгол Улсын Ерөнхий сайд П.Жасрайн хүү Жанцан агсантай харилцаа холбооны салбарт мөр зэрэгцэн “Монгол Шуудан” компанид Маркетинг төлөвлөлтийн газрын даргаар 2007-2009 онд ажиллах хугацаандаа шуудан холбооны үйлчилгээний алдагдлыг тэглэж байв.
Улс төрийн замнал
Түүний улс төрийн шинэлэг арга барил, залуу боловсон хүчний хувиар МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан У.Хүрэлсүх МАН-ын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах хэлтсийн даргаар томилж байлаа.
Тэрбээр 2012 оны орон нутгийн сонгуульд нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд  төлөөлөгчөөр дахин сонгогджээ. Хэдий Монгол Ардын Нам бүх шатандаа ялагдаж, сөрөг хүчин болсон хэдий ч нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд сөрөг хүчний бүлгийн даргаар сонгогдож, эрс шийдэмгий зоригтой дуу хоолой, үзэл бодлоо илэрхийлдэг төлөөлөгч хэмээн намын гишүүдийнхээ дунд нэр хүндтэй болжээ.
Нийтийн эрүүл мэндийн төлөөх санаачилга
Тэрээр нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал дахь Монгол Ардын Намын Бүлгийн дарга байхдаа Хавдар Судлалын Үндэсний Төв д элэг шилжүүлэн суулгах мэс заслын тоног төхөөрөмж худалдан авч, суурилуулахад шаардлагатай 1 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг эрх баригчдаар шийдвэрлүүлж чадсан нь элэгний хорт хавдрын өвчлөлөөр дэлхийд тэргүүлэх болсон Монгол Улсын хувьд түүхэн шийдвэр болсон юм. Гадны улс оронд өндөр өртөгтэй элэг шилжүүлэн суулгах мэс заслыг эх орондоо үнэ төлбөргүй хийлгэх бодит боломжийг бүрдүүлж, элэг шилжүүлэн суулгах хагалгаа 2018 оны эхний улирлаас үнэ төлбөргүй хийж эхэлжээ. Францын мэс засалчдын академийн хүндэт гишүүн, мэс засалч Ж.Чинбүрэн тэргүүтэй элэг шилжүүлэн суулгах 64 хүний бүрэлдэхүүнтэй мэс засалчдын баг гадны өндөр хөгжилтэй орнуудад мэргэжил дээшлүүлж, эх орондоо элэг шилжүүлэн суулгаж байна.
Эв санааны нэгдлийн түүчээ
Монгол Ардын Нам нийгэм, улс төрийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан удаа дараа нэрээ сольж байсан билээ. Тухайлбал, 1921-1925 онд Монгол Ардын Нам, 1925-2010 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам, 2010 оноос Монгол Ардын Нам хэмээн нэрээ өөрчлөн, бүтцээ шинэчилж байв. Түүнчлэн Монгол Ардын Нам 2010 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам хэмээх нэрээ өөрчлөхөд тэрхүү өөрчлөлтийг дэмжээгүй хүмүүс уг нэрээр шинэ нам байгуулж, 2021 онд Монгол Ардын Намтай нэгдэх тохиролцоонд хүртэл ажилласан болно. Энэхүү намын өөрчлөлтийг таниулан ойлгуулах, удаа дараагийн сонгуулийн явцад нэгдэх санаачилга өрнөж байсан бөгөөд олон жилийн турш үргэлжилсэн санал, санаачилгыг бодитой биелүүлсэн, эв санааны нэгдлээр түүчээлэх ажлыг гардан хийсэн хүн бол Д.Амарбаясгалан хэмээн МАН-ын гурван үеийн төлөөлөл хүлээн зөвшөөрдөг.
Шударга ёсны төлөөх тэмцэл
Монгол Ардын Намын удирдлагын зүгээс анх удаа 2011 онд МАН байгуулсан 90 жилийн ойн өдөр намын дарга С.Батболд, мөн 2021 онд намын дарга Л.Оюун-Эрдэнэ нар Монгол Улсад өрнөсөн улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд өртөн амь насаа алдан, эд хөрөнгө, сэтгэл санаагаар хохирсон иргэд, албан хаагчид, цэргийн алба хаагч, лам хувраг, намын гишүүдийн ах, дүү, төрөл төрөгсөд, үр ач нарт гүн эмгэнэл илэрхийлж, уучлал хүсэж байв. Нийгэмд шударга ёсыг улам бүр батжуулан тогтоох, улс төрийн ба бусад төрлийн элдэв хэлмэгдүүлэлт дахин гаргуулахгүйн төлөө тэмцэж ажиллахаа тус бүр илэрхийлж байлаа. Үүний зэрэгцээ улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн адил хор хөнөөлтэй, нийгмийн тогтолцоог эвдэж, олон хүний амьдралд тохиох боломж, бололцоог боомилдог авлигатай тэмцэх, мөн хүний эрхийн соёлыг бэхжүүлэх үүднээс хууль тогтоомж, эрх зүйн орчныг өөрчлөн шинэчлэх, төрийн алба хаагчдыг сөрөг хандлагыг өөрчлөх, иргэдийн утга учиртай оролцоогч хөхиүлэн дэмжсэн ардчилал, парламентат ёсыг бэхжүүлэх санаачилгыг МАН-ын 30-р Их хурлаас дэмжин, хэрэгжүүлж байна.
Улиран сонгогдсон Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
Эхний бүрэн эрх. Тэрээр 2015 оноос МАН-ын Сонгууль хариуцсан нарийн бичгийн даргаар ажиллахдаа сонгуулийн кампанит ажлыг оновчтой зохион байгуулах бүтцийг бий болгож, ялангуяа хэвлэл мэдээлэл, пиарын багийг өргөжүүлж, судалгаанд суурилан шийдвэр гаргаж хэвшжээ.
МАН УИХ-ын 2016 оны ээлжит сонгуулиар үнэмлэхүй ялж, Сонгууль хариуцсан нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан түүнийг Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр (2016.07.28) анх томилжээ.
Д.Амарбаясгалан Улсын Их Хурал, Засгийн газрын гишүүн болох саналаас удаа дараа татгалзаж, МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын (ЕНБД) үүрэг гүйцэтгэгчээр сонгогдож, орон нутгийн сонгуульд цааш намаа удирдаж орохоор болсон нь түүний аавын захиас, зөвлөгөө байсан гэж хожмоо дурсан ярьсан байдаг.
Удаах бүрэн эрх. Удалгүй МАН-ын Бага хурлын VII хуралдаанаас Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар (2016.12.12) сонгон томилов. Түүний дараагийн том сорилт бол орон нутгийн сонгууль хүлээж байлаа. Сонгуулийн кампанит ажлыг шинэлэг аргаар оновчтой зохион байгуулж, горилогчдыг нэр дэвшүүлснээр орон нутгийн сонгуульд 21 аймгаас 20 аймагт, нийслэлийн 9 дүүргээс 6 дүүрэгт ялалт байгуулж, өмнөх гаргасан амжилтаа бататгасан юм.
Гурав дахь бүрэн эрх. МАН-ын 2017 оны 28-р Их хурлаас У.Хүрэлсүх намын даргаар сонгогдож, улмаар Бага хурлын анхдугаар хуралдаанаас Ерөнхий Нарийн бичгийн даргаар (2017.11.23) Д.Амарбаясгаланг улираан томилов. Түүний ЕНБД-д нэр дэвшихдээ дэвшүүлсэн зорилт нь намын институтийг бэхжүүлэх, сонгуулиас сонгуулийн хооронд явуулдаг үйл ажиллагааг мэргэжлийн институт болгон сайжруулах, бодлогын судалгааны хүрээлэнгүүд байгуулах, Стратеги академийг бүсийн хэмжээнд нөлөөтэй тинк танк байгууллага болгох, гишүүн бүрдээ хүрч ажилладаг орчин үеийн мэдээлэл технологийн дэвшлийг ашигласан цахим нам болох зорилтуудыг тус тус дэвшүүлж, дүрмийн хэд хэдэн шинэчлэлийг хийжээ.
Үүний үр дүнд намын анхан болон дунд шатны намын байгууллагын үйл ажиллагаанд ахиц дэвшил гарч, бүх гишүүнээ цахим бүртгэлд хамруулж, намын үйл ажиллагаанд жирийн гишүүд, дэмжигчид идэвхтэй оролцдог болсноор МАН-ын гишүүний тоо 212,000 байсан бол 2022 оны байдлаар 310,000 гаруй гишүүн, дэмжигчтэй болжээ.
Түүний улс төрийн замнал дардан байсангүй. Монгол Ардын Намын 2017 онд дотоод уур амьсгал хүндэрч, УИХ-ын 65 гишүүн 33 болон 32 гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдан, Засгийн газраа огцруулж, мөн 2019 онд УИХ-ын даргыг огцруулсан зэрэг хүндхэн цаг үеийг туулжээ. Ийнхүү өнгөрсөн цаг хугацаанд гарсан алдаа, оноог дэнслэн сургамж авч, эв санааны нэгдлийг хангах чухал гэдгийг сайтар анхаарах болжээ. Хожим МАН-ын УИХ дахь бүлэг, УИХ-ын дарга, намын дарга, Ерөнхий сайд, Удирдах зөвлөлийн гишүүд болон бага хурлын гишүүдийн саналыг тусгаж, нийт ард иргэдийн дунд явуулсан санал асуулгад тулгуурлан Монгол Улсын Үндсэн хууль д нэмэлт өөрчлөлт хийх улс төрийн шийдвэрийг намын лидерүүдтэй хамтран гаргажээ. Ялангуяа, Засгийн газрын тогтвортой байдал, Ерөнхий сайдын эрх хэмжээг нэмэгдүүлсэн зүйл, заалтуудыг оруулсан нь Монголын улс төрийн тогтвортой байдлыг хангахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн үйл явдал болсон юм.
Дөрөв дэх бүрэн эрх. Монгол Ардын Намын 2021 оны 30 дахь Их хурлаар Л.Оюун-Эрдэнэ намын даргаар сонгогдож, Бага хурлын анхдугаар хуралдаанаас Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар (2021.12.08) Д.Амарбаясгаланг 4 дэх удаагаа дэмжин сонгожээ. Түүний бодлогын томоохон дэвшүүлсэн зорилтуудаас дурдвал:
1.	Монгол Ардын Нам социал демократизм буюу нийгмийн ардчилал хэмээн монгол хэлнээ үгчлэн буулгасан үзэл баримтлалыг 2010 оноос тунхаглан мөрдөж байгаа бөгөөд 2021 онд эх хэлнээ хөрвүүлэн буулгалгүй, шинжлэх ухааны тогтсон нэр томьёогоор хэрэглэн хэвшүүлэхээр социал демократ үзэл баримтлалтай улс төрийн байгууллага болохоор хамтран шийдсэн болно. Монгол Ардын Нам “улс орныхоо хөгжлийн бодлогыг нийтийн сайн сайхны төлөө нийгмийн нөөц, баялгийг хуваарилахад төрийн зохистой, иргэний идэвхтэй оролцоог хангаж, иргэн бүрд эрүүл мэнд, боловсрол, нийгмийн хамгааллын үйлчилгээг хүртээмжтэй, чанартай хүргэх социал демократ үзэл баримтлалд тулгуурлан явуулах болно” гэдгээ зарлажээ. МАН-ын хөтөлбөр (хичээн эрмэлзэх зүйл)-ийг шинэчлэн найруулах ажлын хэсгийг Д.Амарбаясгалан тэргүүлэн ажиллажээ.
2.	Монголын улс төрийн орчинд сүүлийн 1990 оноос хойш байгаа авлига, албан тушаалын гэмт хэрэгтэй улс төрийн нам, ялангуяа эрх барьж буй нам өөрсдөө санаачлан тэмцэх тухай бодлогыг дэвшүүлсэн нь Монголын улс төрийн түүхэнд анх удаагаа гарсан үзэгдэл байв. Авлига, албан тушаал, хүнд сурталтай тэмцэх дэвшилтэд бодлогын хүрээнд намын дүрэмдээ ёс зүйн хийгээд авлига, албан тушаалын гэмт хэрэгт шүүхээр ял авсан, холбогдсон улс төрчдийг намын гишүүнээс хасах, улс төрийн дэмжлэг үзүүлдэггүй байх тухай хэд хэдэн дүрмийн заалтыг 30 дахь Их хурлаараа батлуулж, намын бүх шатны гишүүддээ авлигаас ангид байх соён гэгээрүүлэх хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлжээ. Түүнчлэн хууль тогтоомж, эрх зүйн шинэчлэл, хуулийн хүлээх хариуцлагыг чангатгах зэрэг олон бодитой ажлуудыг санаачлан ажиллаж байна.
3.	Монгол Улсад хүчин төгөлдөр мөрдөж байгаа 815 хуулиас өдөр тутмын харилцааг тогтмол зохицуулдаг 318 хуульд мэргэжлийн судлаачид, хуульчдийн баг бүрдүүлэн хүний эрхийн хэм хэмжээ, жишигт нийцсэн эсэх талаар судлуулж, 800 гаруй заалт нь өнөөгийн нийгмийн эрэлт хэрэгцээг хангахгүй, өөрчлөх шаардлагатай, хүний эрхийг зөрчигдөхүйц заалтууд байгааг тодруулжээ. Хүний эрх зөрчигдөж байгаа газар шударга ёс тогтох боломжгүй учраас дээрх хууль болон цаашид шинээр батлах хуульд хүний эрхийг зөрчсөн заалт орохоос урьдчилан сэргийлэх зорилгоор хүний эрхийг хамгаалах дэвшилтэд бодлогыг танилцуулж, Хүний эрх дэвшилтэт бодлогын хүрээлэнг байгуулжээ. Үүний хүрээнд 30,000 намын гишүүнийг хүний эрхийн манлайлагч хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байна.
Алтангэрэлийн Отгончимэг
Алтангэрэлийн Отгончимэг нь хүний эрх, хүүхдийн эрх, тэгш хамруулсан, чанартай, хүүхдэд ээлтэй боловсролыг түгээх, олон нийтийг идэвхжүүлэх чиглэлээр ажилладаг хүний эрхийн зүтгэлтэн юм. Тэрээр Монголын Мянганы Сорилтын Сангийн Нийгэм, жендэрийн оролцоог хангах асуудал хариуцсан захирлаар ажиллаж Улаанбаатар хотын нийт ус хангамжийг нэмэгдүүлэх бүтээн байгуулалтын дэд бүтцийн төслүүдэд нийгмийн оролцоо, жендэрийн тэгш байдлыг хангах загварыг бий болгохоор ажиллаж байна.
Дашзэгвийн Амарбаясгалан
Улиран сонгогдсон Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
4.	Намын гишүүд төдийгүй иргэд, сонгогчдынхоо санал, гомдлыг сонсох, эргэх холбоотой байх зорилгоор тусгай дугаар, сошиал орчны чат бот системийг бий болгож, намын үйл ажиллагааны зардлыг олон нийтэд нээлттэй ил тод болгох зорилго дэвшүүлж, 2022 оны 1-р сарын 1-ний өдрөөс Монгол Ардын Намын санхүүгийн мэдээлэл олон нийтэд нээлттэй болгожээ.
Алтангэрэлийн Отгончимэг
Намтар
Отгончимэг нь Дамбын Алтангэрэл, Лхаварын Сосор нарын зургаа дахь охин болж Сүхбаатар аймгийн Бүрэнцогт суманд төрсөн юм. Тэрээр хүүхэд насандаа социалист нийгэмд эцгийг нь эрдэмтэй ламын гэр бүлээс гаралтай, Өвөр Монголоос 1939 онд хил тусгаарлахад БНМАУ-д харьяалах болсонтой холбогдуулан сэрдэж МАХН-ын гишүүнээр элсээгүй, сэхээтэн хэмээн эцэг эхийг нь хавчин гадуурхаж байгааг харж өссөн, ардчилсан хувьсгалыг уухайлан дэмжигч гэр бүлд хүмүүжсэн нь түүний боловсрол, ажил мэргэжилд нөлөөлсөн юм. Отгончимэг ардчилсан хувьсгал ялсны дараах 1993-1997 онд Монгол улсын бичиг үсэг солигдсоноос хойш анх удаа үндэсний бичгээр боловсрол олгодог, нэрт эрдэмтэн доктор Чой.Лувсанжавын Монгол үндэстний хэл иргэншлийн эрдмийн хүрээлэнд дээд боловсрол эзэмшжээ. Хүний эрхийн боловсрол, нийгмийн салбарын манлайллаар мэргэшин иргэний нийгмийн салбарт тууштай зүтгэж байна. Тэрээр шударга бус явдалтай тэмцэх, нийгэмд өөрчлөлт авчрахын тулд дуу хоолойгоо өргөгчидтэй эв санаагаа нэгтэн эерэгээр шийдвэрлэхийн төлөө манлайлагч, сурснаа бусадтай хуваалцахыг эрмэлзэгч юм.
Ажил эрхлэлт
Отгончимэг 1997 онд багшаар ажиллаж байгаад 2000 оноос Олон улсын хүний эрхийн Эмнести Интернэшнл байгууллагад нэгдсэнээр иргэний нийгмийн төлөө ажлын гараагаа эхлүүлсэн юм. Монголын Эмнести Интернэшнл байгууллагад 2008 он хүртэл кампанит ажил, гишүүд дэмжигчдийн идэвх санаачилгыг дэмжих, хүний эрхийн боловсролын хөтөлбөрийг хариуцан ажиллаж байв. Энэ хугацаанд хүний эрхийн төлөө гишүүд дэмжигчдийн идэвхжилт, залуусын парадыг үүсгэн байгуулалцаж, иргэний нийгмийн сайн дурынхныг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулжээ. Эмнести Интернэшнлийн гурван удаагийн олон улсын дээд чуулганд сайн дурын ажилтнаар болон төлөөлөгчөөр сонгогдож байгууллагын дотоод чадавхыг сайжруулахад хувь нэмэр оруулж байв. Монголын Багш-Эцэг эхийн холбоог үүсгэн байгуулалцаж, холбооны тэргүүний сайн дурын албыг хашдаг. Хүүхдийг Ивээх сан, Бүгд Найрамдахчуудын Олон Улсын Хүрээлэн, Кристина Ноблын Хүүхдийн Сан, МОНЭС (Монголын эмэгтэйчүүдийн сан)-д Европын холбооны санхүүжилттэй "ИМПАКТ- Хөдөө орон нутгийн хөгжилд жендэрийн эрх тэгш оролцоог хангах нь" төсөлд удирдлах ажилтан, мэргэжилтнээр ажиллаж байв. Тэрээр 2021 оноос Монголын Мянганы сорилтын сангийн Нийгэм, жендэрийн оролцоог хангах асуудал хариуцсан захирлаар ажиллаж байна.
Бүтээл, Туурвил
Отгончимэг нь иргэний нийгмийн салбарт ажиллахдаа олон ном, бүтээлийг боловсруулах, хянахад оролцсоноос биечлэн боловсруулсан бүтээлийг дурдвал дараах болно. Үүнд: