cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дидье Зокора
Замнал
Туркийн «Трабзонспортой» 2011 оны зургаадугаар сарын 2-нд дөрвөн жилээр гэрээлсэн ба 5 сая еврогоор элсүүлж, улиралд 1.625 саяар цалинжуулахаар тохиролцсон байжээ.
Шигшээ
Кот-д'Ивуарын шигшээд 2000 оноос данстай болсон Зокора Африк үндэстний цомд 6, ДАШТ-д 3, олон тооны сонгон, нөхөрсөгүүд нийлээд 120 гаруй тоглолтонд оролцсон түүхэн тоглогч билээ.
Гадны холбоос
Ангилал:Кот-д'Ивуарын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Генк багийн тоглогч Ангилал:Сент-Этьен багийн тоглогч Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч Ангилал:Севилья багийн тоглогч Ангилал:Трабзонспор багийн тоглогч Ангилал:Акхисар Беледиеспор багийн тоглогч Ангилал:Ивуарчууд Ангилал:1980 онд төрсөн
Александрын гэрэлт цамхаг
Александрын гэрэлт цамхаг буюу Александрын Фарос нь МЭӨ III зуунд (МЭӨ 285-247 оны хооронд) Египетийн Александриа хотын усан боомтод зориулан баригдсан. 115-150 метр өндөр уг байгууламж олон зууны турш хүний гараар бүтээгдсэн хамгийн өндөр барилга байсан ба Сидоны Антипатер “Ертөнцийн 7 гайхамшиг”-таа буюу Эртний Дэлхийн 7 гайхамшигт багтаасан байна. Анх баригдахдаа Хуфу болон Хафра пирамидын дараа орохуйц том байгууламж байв. Зарим судлаачид XIV зууны үед уг цамхагт нэмэлт өргөтгөл хийж, 180 метр орчим болгосон гэж үздэг.
Түүх
Александрия хотын далайн боомтын эргийн ойролцоо Фарос хэмээх арал байжээ. Тус арлыг хотын боомттой холбон далан барьсан байсан ба уг арал дээр гэрэлт цамхгийг барьжээ. Уг цамхгийн дээр том түүдэг асаан усан онгоцнуудад зүг чиг заах зорилгоор ашиглагдаж байв. Ромын эзэнт улсын үеэс эхлэн ашиглаж байсан ба түүний тухай алс дорно зүгийн Сүн улсын /960-1279/ үед Хятадын түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ. 1225 онд Сүн улсын түүхч Жао Ру Гуа “Жу Фань Жи” хэмээх номондоо уг цамхгийн талаар нилээн тодорхой өгүүлсэн байдаг.
Бүтээн байгуулалт ба сүйрэл
МЭӨ III зууны үед Македоны Александрын жанжин, Египетийн анхны грек удирдагч Птолемей I Александриа хотыг захирч байв. Александрыг 33 насандаа гэнэт таалал төгсөхөд Птолемей I (Родос арлынхан аврагч эзэн гэж нэрлэдэг байсан) МЭӨ 305 онд өөрийгөө хаан ширээнд өргөмжлөн Египетийг захирах болжээ. Тэрээр хаан ширээнд суумагц Фарос арал дээр гэрэлт цамхаг барихыг зарлигджээ. Уг цамхаг түүний хүү Птолемей Филадельфосын хаанчлалын үед баригдаж дуусчээ.
Зарим домог ёсоор цамхагт түүдэг асаахын зэрэгцээ аварга толь тавьдаг байсан гэх боловч энэ нь үнэмшилгүй юм. Гэхдээ цамхгийн оройд томхон түүдэг гал асаавал түүний гэрлийг 56 километр алсаас харах боломжтой гэж тооцоолсон байдаг. Цамхгийг гэгээлэг өнгөтэй аварга блокуудаар өрсөн байв. Цамхаг 3 түвшинтэй хийгдсэн. Суурийн хэсэг нь намхавтар, дөрвөн талтай байсан ба дунд хэсэгтээ 8 тал бүхий нарийвтар, дээд хэсэгтээ нарийн дугуй хэлбэртэй байжээ. Оройн хэсэгт нарны гэрэл өдөржин тусч байхуйц толинууд суулгаж өгсөн ба шөнө нь алсаас харагдахуйц гал асаадаг байв. Ромын эзэнт улсын үед суурь барилгын 4 булангийн оройд Тритоны цутгамал баримлыг байрлуулсан ба Посейдоны хөшөөгөөр цамхгийн оройг чимэглэсэн нь Ромын эзэнт улсын бүх үеийн турш байсаар байжээ. Цамхгийн суурийг далайн олон тонн жинтэй хүчит давалгаанаас хамгаалахын тулд чулуу болон шороон далан хамгаалалт босгосон нь үр дүнгээ өгч олон зуун жилийн турш сүндэрлэсээр байхад нь нөлөөсөн байна. 1183 онд Муслим худалдаачин, аялагч Ибн Жубайр Александриа хотод ирэхэд үгээр илэрхийлж барамгүй, нүдээр харж гүйцэмгүй агуу өндөр цамхаг байсан тухай тэмдэглэжээ. Тэр үед цамхгийн оройд мечет байрлаж байжээ. Цамхаг 1223 болон 1303 оны хүчтэй газар хөдлөлтөд тэсэлгүй нурсан болохыг Арабын алдарт далайчин Ибн Баттута тэмдэглэсэн байдаг. 1480 онд Египетийн султан Кайт бэй цамхгийн суурин дээр нуранги чулууны зарим хэсгийг ашиглан дундад зууны үеийн хэлбэр бүхий цайзыг байгуулсан байна. Илүү чулууг нь цайзыг тойруулан засч янзлан өржээ.
Өнөө үеийн археологийн судалгаанууд
1994 оны археологийн судалгаагаар Александрын боомтын зүүн эрэг хавьд цамхгийн олон тооны үлдэгдэл чулуу байгааг илрүүлжээ. Мөн уг цамхгийг илрүүлэх хүрээнд усан доор NOVA хөтөлбөр хэрэгжүүлсэн.
Шигтгээ
Фарос гэдэг нь гэрэлт цамхаг гэсэн утга бүхий Грек гаралтай үг юм. Энэ цамхгийн хэлбэр нь олон мечетийн хэлбэрт тусгалаа олсон байдаг.
Дэлгэцийн урлагт дүрслэгдсэн нь
“Астерикс Клеопарта хоёр” кино болон НВО сувгийн “Ром” телевизийн цуврал кинонд харуулсан байдаг.
Цахим холбоос
Ангилал:Александриагийн барилга байгууламж Ангилал:Африкийн археологийн олдворт газар Ангилал:Египетийн археологийн олдворт газар Ангилал:Египетийн нурсан барилга байгууламж Ангилал:Африкийн гэрэлт цамхаг Ангилал:Египетийн гэрэлт цамхаг Ангилал:МЭӨ 3-р зуунд барьсан Ангилал:Эртний барилга байгууламж Ангилал:Эртний дэлхийн гайхамшиг Ангилал:Эртний усан тээвэр Ангилал:Усан доорх соёлын өв Ангилал:Египетийн соёлын дурсгал
Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 Аваргын төлөөх тоглолт
2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний Аваргын төлөөх тоглолт 2010 оны 7 дугаар сарын 12-нд Йоханнесбург хотын 84,490 хүний суудалтай Соккер Сити цэнгэлдэх хүрээлэнд болж 2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний аварга баг тодорлоо. Голландын шигшээ баг болон Испанийн шигшээ багийн хооронд уг тоглолт явагдаж, Испаничуудын 1-0 харьцаагаар ялсан ялалтаар өндөрлөлөө. Хоёр баг өмнө нь Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний цомын эзэн болж байгаагүй ажээ. Голландын баг 1974 оны ДАШТ болон 1978 оны ДАШТ-ий аваргын төлөөх тоглолтонд дараалан шалгарч байсан ч ялалт авч байгаагүй бол харин Испанийн баг 1950 оны ДАШТ-ий дөрөвдүгээр байр, 1986 оны ДАШТ, 1994 оны ДАШТ болон 2002 оны ДАШТ-ий дөрөвний нэг шигшээд шалгарч байв. Харин энэ удаад түрүүллээ. Европын хоёр баг аваргын төлөөх тоглолтонд дараалан тунаж байгаа нь анхны тохиолдол ба мөн цомын шинэ аварга баг тодорсон онцлогтой болов. Түрүүлсэн Испанийн баг 2014 оны Бразил улсад зохиогдох 2014 оны ДАШТ-д оролцох эрхээ өвөртлөлөө. Мөн энэ тоглолт нь Дэлхийн цомыг Европ тивээс арав дахь удаагаа хүртэж хамгийн олон цомтой тивээр тодруулав.
Аваргын төлөөх тоглолтууд
Өмнө нь Голланд болон Испанийн багууд Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн болон Европын хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээний тоглолтуудад учраа таарч байгаагүй. Испанийн шигшээ багийн бүх цагийн тоглолтын үр дүнг харвал 1920 оноос хойш Голландын багтай 9 удаа таарч дөрөвт нь ялж, дөрөвт нь ялагдаж, нэгт нь тэнцэж байсан тоглолтууд нөхөрсөг тоглолт биш, харин Европын аварга шалгаруулах тэмцээний урьдчилсан шатны тоглолтууд болон 1920 оны Зуны Олимпийн наадамд тус тус болж өнгөрчээ.
Аль аль баг нь Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний аваргын төлөөх тоглолтонд ялж байгаагүй. Голланд хоёр удаа аваргын төлөө тоглохдоо 1974 онд Баруун Германд 2-1 харьцаагаар, 1978 онд Аргентиний багт 3-1 харьцаагаар тус тус ялагдаж байжээ. Испанийн багийн хувьд 2010 онд Дэлхийн аваргын тэмцээний түүхэн дэх хамгийн оргил амжилтаа үзүүлж буй нь бөгөөд 1950 онд дөрөвдүгээр байр, 1986, 1994, 2002 онуудад дөрөвний нэг шигшээд шалгарч байлаа. Испанийн шигшээ баг нь ийнхүү Дэлхийн цомын хүртсэн найм дахь орон болж, Англи, Францын шигшээн нэг удаа түрүүлсэн амжилттай зэрэгцэн ирлээ.
Энэ удаагийн Дэлхий аварга шалгаруулах тэмцээн анхдагчаар дүүрэн
1978 он, Аргентинтай Голландын баг учраа таарсан ДАШТ-ий аваргын төлөөх тоглолт нь Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний аварга шалгаруулах тэмцээний аваргын төлөөх тоглолтод дараалан шалгарсан ч ялж чадаагүй юм анхны баг болгосон, Голландуудыг. Европын нутаг дээр зохион байгуулагдаагүй тэмцээнд Европын хоёр баг аваргын төлөө шалгарч үлдсэн нь анхны тохиолдол. 2006 оны ДАШТ-ий Аваргын төлөөх тоглолтын дараахь Европын хоёр баг аваргын төлөө тунаж үлдэж буй нь Европынхны хоёр дахь дараалсан амжилт болгон тэмдэглүүж байгаа ажээ. Хамгийн сүүлд 1934 болон 1938 оны ДАШТ-д ийм тохиолдол давтагдаж байсан ба хоёуланд нь Итали түрүүлж байв.
Өөр нэгэн анхдагч 2006 оны аваргын төлөөх тоглолтонд аваргын төлөө шалгаран үлдэж байсан хоёр баг хэсгээсээ гарч чадаагүй байдал юм. Түрүүлж байсан Итали F хэсэгт гуравдугаар байр, өрсөлдөгч Франц A хэсгийн сүүлийн байрыг тус тус эзэлсэн билээ.
Аваргын төлөөх тоглолт хүртэлх зам
Испани 2010 оны ДАШТ-д УЕФА-ийн Евро 2008 тэмцээний аварга, 2007-2009 оны хооронд шигшээ багийн 35 тоглолтонд нэг ч ялагдалгүй зэрэг амжилтыг үзүүлсэн Европыг ноёрхогч багуудын нэгийн төлөөлөл болж оролцож буй. Тэдний өрсөлдөгч Голланд ДАШТ-д оролцохын өмнөх ДАШТ-ий сонгон шалгаруулалтын Европын бүсийн 9 дүгээр хэсгийн бүх тоглолтонд буюу 8 тоглолтонд ялалт байгуулсан амжилт үзүүлсэн билээ.
Өмнөд Африкт Холландын шигшээ баг хэсгээсээ хамгийн түрүүнд шалгарсан. Дани, Япон, Камеруны шигшээ багуудтай нэг хэсэгт багтаж бүгдийг ялахдаа нэг гоол хаалгандаа алдсан. Хасагдах шатны тоглолтуудад Дэлхийн аваргын тэмцээнд анх удаа оролцсон Словак, таван удаагийн аварга Бразил, хоёр удаагийн аварга Уругвайн багуудыг тус тус ялж энэ хүрсэн.
Испанийн шигшээ баг H хэсгээ тэргүүлэн гарсан. Швейцарын багт хожигдож, Хондурас болон Чилийн багийг ялж, Чилитэй оноо тэнцсэн ч бөмбөгний зөрүүгээр жагссан юм. Хасагдах шатны тоглолтуудад Иберийн хойгийн хөрш зэргэлдээх Португал, дөрөвний нэг шигшээ анх удаагаа шалгарсан Парагвай, гурван удаагийн аварга Германы багийг тус тус ялсан билээ. Хагас шигшээн Германы багтай хийсэн хариуцлагатай тоглолт тэдний УЕФА Евро-2008 тэмцээний аваргын төлөөх тоглолтоос хойшхи ээлжит учраа байсан.
Өмнөд Африкт зургаан тоглолтыг хийж шийдвэрлэх тоглолт хүртлэхээ Голландын баг өрсөлдөгчдийнхөө хаалганд 12 гоол оруулж, 5 гоол алдсан бол, Испанийн баг 7 гоол оруулж, 2 гоол алдсан гэдэг үзүүлэлт харагдаж байна. Аль аль багт нь тэмцээний мэргэн буучыг тэргүүлэх боломжтой буюу Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний Алтан шаахайн эзэн болох магадлалтай Уэсли Шнайдер, Давид Вилья нар энэ тоглолтонд гоолдох л чухал байлаа.
Үзэгчдийн суудлаас алдартнууд
Аваргын тоглолтыг үзэхээр Нидерландын, Испанийн эзэн хааны гэр бүлийн гишүүд болон теннисчин Рафэль Надал, сагсан бөмбөгийн легионер Пау Газол , загварын эгч дүү одууд болох Парис болон Никки Хилтон, порно од Алисиа Родес, жүжигчин Морган Фрийман, Өмнөд Африкийн Ерөнхийлөгч Якоб Зума болон Ерөнхийлөгч асан Нелсон Мандела нар хүрэлцэн ирсэн байв.
Тоглолтын бөмбөг
2010 оны Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний аваргын төлөөх тоглолтын бөмбөгийг 2010 оны дөрөвдүгээр сарын 20-нд ил болгосон бөгөөд Адидас Жобулани нэртэй Адидас Жабуланигийн алтан шаргал өнгөтэй хувилбар ажээ. Бөмбөгний Жобулани нэрний хувьд тэмцээн болж хотын нэрийг илэрхийлсэн Jo'burg гэдэг нэршилтэй холбоотой ажээ.
Монголын цагаар (UTC+08)
Испанийн анхдагчууд
2010 оны ДАШТ-д түрүүлсэн Испанийн шигшээ баг хэд хэдэн анхдагч мэдээтэй байна. Тэд Дэлхийн цомыг авахдаа түүхэн дэх хамгийн бага гоолыг өрсөлдөгчдийнхөө хаалганд оруулсан буюу нийт найман гоол. Түүхэн дэх анхны тодотголтой мөн л хоёр тохиолдол байна. Шигшээ тоглолт 1-0 харьцаагаар дууссан буюу бас л цөөн гоол орсон тоглолт. Тус багийн гоолуудыг [Давид Вилья, Андрес Иньеста, Карлес Пуйоль нар л тус тус оруулсан бөгөөд гурван тоглогч түрүүлсэн багийн гоолуудыг оруулсан гэхээр энэ мөн л гоол оруулсан тоглогчдын тоо хамгийн бага нь.
Эшлэл
Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ баг ДАШТ-д‎ Ангилал:Нидерландын хөлбөмбөгийн шигшээ баг ДАШТ-д‎ Ангилал:Хөлбөмбөгийн тоглолт Ангилал:Йоханнесбургийн спортын арга хэмжээ
Дэн Хэмьюс
Дэн Хэмьюс (Dan Hamhuis, 1982 оны арванхоёрдугаар сарын 13-нд Смитерс хотод төрсөн) — Канадын хоккейчин юм.
Холбоос
Ангилал:Канадын мөсний хоккейн үндэсний шигшээ багийн тоглогч Ангилал:Ванкувер Кэнаксын мөсний хоккейчин Ангилал:Нэшвилл Предаторзын мөсний хоккейчин Ангилал:Даллас Старзын мөсний хоккейчин Ангилал:Милуоки Эдмиралсын мөсний хоккейчин Ангилал:Принс Жорж Кугэрсийн мөсний хоккейчин Ангилал:Канадын олимпын оролцогч Ангилал:Канадын олимпын аварга Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Мөсний хоккейн олимпын аварга Ангилал:Мөсний хоккейн дэлхийн аварга Ангилал:Канадчууд Ангилал:1982 онд төрсөн
Жейден Смит
Жейден Кристофер Сайер Смит (Jaden Christopher Syre Smith, 1998 оны долоодугаар сарын 8-нд төрсөн) нь Америкийн жүжигчин, реппэр, дуу зохиогч, бүжигчин бөгөөд жүжигчин Вилл Смит болон Жада Пинкетт Смит нарын хүү юм. Тэр 2006 оноос Аз жаргалын эрэлд киногоор жүжигчиний замналаа эхлүүлсэн ба түүнээс хойш Ертөнцийн төгсгөлийн өдөр болон Каратэ хүү зэрэг кинонуудад гол дүрд тоглосон билээ.
Смитийн охин дүүг Уиллоу Смит (жүжигчин) гэх ба Трей Смит гэх эцэг нэгт ахтай.
Холбоос
Ангилал:1998 онд төрсөн Ангилал:АНУ-ын жүжигчин Ангилал:Америкийн дуучин Ангилал:Америкчууд
Чигү хүргэн
Чигү хүргэн (赤古, пиньинь:Chì gǔ) бол Хонгирад аймгийн Бөртэ хатны дүү Анчин ноёны хүү, Чингис хааны охин Түмэлүний нөхөр юм. 1206 онд мянгатын ноён болж, Түмэлүнтэй гэрлэсэн бололтой. Алтан улсыг дайлах аян дайнд Тулуй ноёны харьяанд цэрэг захиран явж, хот балгадыг эзлэн гавьяа байгуулж байсан. 1236 онд Өгэдэй хааны зарлигаар Алтан улсын эзэлсэн нутгаас Дунпин фугийн харьяат өрхийг хувийн өмч болгон авсан. Юань улсын үед Нинпү жюнь ван (宁濮郡王) цолоор нэхэн өргөмжлсөн байдаг.
Холбоотой мэдээлэл
Ангилал:12-р зуунд төрсөн Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн Ангилал:Их Монгол Улс
Жером Синклер
Жером Теренс Синклер (Jerome Terence Sinclair, 1996 оны есдүгээр сарын 20-нд Бирмингем хотод төрсөн) нь Английн хөлбөмбөгчин бөгөөд Ливерпүүл багийн довтлогч юм.
Холбоос
Ангилал:1996 онд төрсөн Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:Англичууд
Мандал сум
''Мандал нь Сэлэнгэ аймгийн хамгийн том сум юм. Сумын төв Зүүнхараа.
Түүх
1924 онд Богдхан уулын аймаг Ноён уулын хошууны дотор Баатар вангийн хошууг шинэчлэн зохион байгуулсантай холбогдуулан Ардын засгийн газрын 1924 оны 68-р тогтоолоор Баатар вангийн хошууны Мандал хэмээх сум анх байгуулагдсан.
БНМАУ-ын Бага хурлын тэргүүлэгчдийн 1931 оны 2-р сарын 7-ны өдрийн 5 дугаар тогтоолоор Мандал сумыг төв аймгийн харьяанд байгуулж, 1938 онд Сэлэнгэ аймгийн харьяалалд оруулсан. Гэвч удалгүй 1941 оны 12 дугаар сарын 11-ний өдрийн БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 81 дүгээр тогтоолоор Төв аймгийн харьяалалд буцаан шилжүүлсэн байна.
1961 оны 166-р зарлигаар Зүүнхараа орон нутгийн хот байгуулагдаж, 1994 оны УИХ-ын  36 дугаар тогтоолоор Сэлэнгэ аймгийн Мандал сум /одоогийн Хэрх тосгон, Түнхэл тосгон, Зүүнхараа хот нэгдэж/ байгуулагдсан.
Засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн нэгжийн хувьд 5 баг, үүнээс 2 нь тосгоны статустай байсан бол 2010, 2011 онд аймаг, сумын иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын холбогдох тогтоолуудыг үндэслэн тус суманд Баянхангайн 6-р баг, Минжийнхангайн 7-р баг, Тарнийн 8-р баг, Баян-Арцатын 9-р багуудыг шинээр нэмсэн.
Ерөнхий мэдээлэл
Мандал сум нь өдгөө 9 багтай, үүнээс 2 нь тосгоны статустай. Нийт 7238 өрхөд 25562 хүн ам ажиллаж хөдөлмөрлөн амьдарч байна. Монгол улсын хэмжээнд аймгийн төвөөс алслагдсан сумаас хүн амын тоогоороо 1-рт ордог бөгөөд нэг хавтгай дөрвөлжин км-т 5.6 хүн оногдож байна.
Улаанбаатар хотоос 174км, аймгийн төвөөс 210 км зайд байрладаг. Төв аймгийн Батсүмбэр, Борнуур, Сэлэнгэ аймгийн Ерөө, Баянгол сумдтай хиллэдэг, нийт 484,3 мянган га газар нутагтай төвийн бүсийн аймгуудтай олон улсын төмөр зам, авто замаар холбогдсон дэд бүтэц сайн хөгжсөн сум болон өргөжжээ.
2017 онд 1291 өрх, 58 ААНБ, нөхөрлөл, хоршоо нийт 9599,6 га талбайд тариалалт хийж 12900 тн ургац хураан авч газар тариалангийн салбарт 9,7 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэсэн нь өнгөрсөн оны мөн үеэс 36,8 хувиар буурсан үзүүлэлттэй байна.
''Мандал суманд 2017 оны жилийн эцсийн байдлаар 149,2 тэрбум төгрөгний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэсэн нь өнгөрсөн оны мөн үеэс 2 хувиар өссөн үзүүлэлттэй байна. Аж үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл өнгөрсөн оны мөн үеэс 20,3 хувиар, худалдаа, үйлчилгээний салбарын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл 13,4 хувиар тус тус өссөн бол хөдөө аж ахуйн салбарын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл 22,6 хувиар буурсан үзүүлэлттэй байна.''
Мандал суманд 488 малчин өрх, 1339 мал бүхий өрх, 8 ААНБ-ын 101674 толгой мал тоологдсон нь өнгөрсөн оны мөн үеэс 12.1 мянган толгойгоор буюу 10,7 хувиар буурчээ. Нийт сүргийн 7,7 хувийг цэвэр эрлийз мал эзэлж байна.
Нийт өрхийн 25,2 хувь нь мал аж ахуй эрхэлж тус салбарт 23,2 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэсэн нь НБҮ-ийн 15,5 хувийг эзэлж байна.
Байгаль газарзүйн хувьд Хан Хэнтийн нурууны салбар уул болох далайн түвшингээс 1000-2228.0 метр өргөгдсөн ой хээрийн бүсэд багтдаг. Тахилт, Урт, Тарвагат, Хараа, Түнхэлийн хөх нуруу, Ширээ хошуу, Чивээ, Улааншавар, Матах, Мөнгөлөг, Хараагийн зэрэг 150 гаруй уултай, Хараа, Ерөө, Чулуут, Түнхэлэг гэсэн томоохон голтой, нийт 120 гол горхитой, 136 булаг шандтай. Түүх дурсгалын өв болсон Ноён уул болон байгалийн сонин тогтоцтой газар нутаг ихтэй, 160 гаруй эртний булш хирэгсүүртэй бөгөөд цаашид эдгээр газруудыг түшиглэн археологийн хайгуул судалгааг явуулж баталгаажуулан дэлхийд алдаршуулах замаар аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх бүрэн боломжтой юм.
Сумын хэмжээнд хүнсний манлай үйлдвэр Спирт Бал Бурам ХК, Мод боловсруулах үйлдвэр, Төмрийн болон тоосгоны үйлдвэр зэрэг томоохон үйлвэрүүд байршихаас гадна сүүлийн жилүүдэд жижиг дунд үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эрчимтэй хөгжиж байна.
Мандал сумын төв нь Зүүнхараа. Зүүнхараагаас өмнөд зүгт 8 км зайд Хэрх тосгон байрлах бөгөөд эдгээрийг Хараа гол тусгаарладаг. Зүүнхараагаас зүүн өмнөд зүгт 45 км зайд Түнхэл тосгон оршдог.
Сумын нутгаар Монголын төмөр зам дайрдаг. Төмөр замын удирдах газар нь зүүнхараа өртөөнд байрладаг байжээ.
Зүүнхараагийн баруун өмнөд зүгт 30 км зайд Бороогийн алтны уурхай, зүүн өмнөд зүгт 30 км зайд Гацууртын алтны уурхай тус тус байрладаг. Мандал сумын нутагт "Ноён уул" "Ширхэнцэг", "Их мандал" "Бага Мандал" "Дууш" хэмээх сүрлэг сайхан уулс байдаг.
Ширхэнцэгийн 2-р баг
Тус баг нь 1990 онд хорооны зохион байгуулалтаар ажиллаж байсан. 1990 -1994 онд анхны хорооны дарга нь О.Саранхүү, 1994 – 1997 онуудад Багийн Засаг даргаар Г.Доржпалам,1997 – 2011 он хүртэл Ю.Нэрэндаваа /улиран 3 удаа сонгогдсон/ 2011 -2013 он хүртэл Ш.Хүдэр, 2013 оны сонгуулиар Багийн Засаг даргаар Д.Гэрэлцэцэг сонгогдон ажиллаж байна.
Тус баг нь 2945 хүн амтай, 791 өрхтэй, 10 хэсгийн даргатай, Ширхэнцэг, Улиастайн, Хайлааст, 241-р точик, СББХК-ны 1-12 байр, 47-р байр, Тост өргөөгийн 1-5 байрууд ордог.
Тус багийн нутаг дэвсгэрт СББХК, Нарны өртөө ХХК, Алсын өртөө ХХК, Идэрмандал ХХК, Жаврай ХХК, Номголжин ХХК, Маргадхараа ББН, Билэг ДБ сургууль, Аврах гал унтраах 19-р анги, Өгөөмөрмандал ХХК, Монгол чихэр ХХК, Хараачулуут ХХК, ШТС зэрэг 28 ААНБ –ууд үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа бөгөөд дийлэнхи хувь үйлдвэрлэлийн чиглэлээр ажилладаг.
Баян суудалын 3-р баг
Баянсуудалын 3-р баг нь 3800 иргэн, 970 өрх, 15 гудамж хэсэгтэй. төвөөс алслагдсан 36 малчин өрхтэй. Багийн нутаг дэвсгэрт газар тариалан, мал аж ахуй зэрэгцэн оршдгоороо онцлогтой.
Хэрх 4-р баг
1994 онд УИХ-ын тогтоолоор Мандал сум, Зүүнхараа хот, Түнхэл хороо нийлж Хэрх тосгон 4-р баг байгуулагдсан. Хэрх тосгоны 4-р багийн Засаг даргаар Ч.Базар, Г.Жаргалтулга, Ж.Жавзандорж, Г.Юра, Л.Батсүрэн, Б.Ганболд нар ажиллаж байсан.
Баянхангайн 6-р баг
Тус баг нь 2011 онд ТЗ-ын 1-р багаас хуваагдан шинээр баг болон байгуулагдсан. Анхны багийн иргэдийн нийтийн хурлын дарга, тэргүүлэгчид,  багийн засаг даргань иргэдийн сонгуулиар сонгогдож,  үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн бөгөөд анхны багийн иргэдийн нийтийн хурлын даргаар Ж.Энхтуяа,  багийн засаг даргаар Ж.Хишигбаяр нь сонгогдсон. 2012 оны орон нутгийн сонгуулиар багийн иргэдийн нийтийн хурлын даргаар Ж.Бүрэнбуян, тэргүүлэгчдээр н.Бадамханд, Д.Даариймаа,  Б.Ганчулуун,  О.Хүрэлсүх, багийн засаг даргаар Ж.Хишигбаяр нар сонгогдон ажиллаж байна.
Баянхангай 6-р баг нь одоо 3260 хүн амтай, 960 өрхтэй, дунд өлөнт, баянхангай, сургууль, депо, зүүнхараа, өлөнт, улаанбаатар, 231-р км, хөдөөгийнгэсэн хэсэгүүдтэй. Хөдөөгийн хэсэгт ялбаг, хониннуга, шартовгор, арматах гэсэн газар нутгууд хамаарагддаг. Тус баг нь 4963 малтай үүнээс адуу 260, үхэр 1330, хонь 1650, ямаа 1723. Тус багт ТЗ-ын 4 байгууллага, \ Вагондепо, Замын 11-ранги, ЭЧВОД, Галунтрааханги\ боловсролын салбарын Олимп, Моносхон цэцэрлэг, модны үйлдвэрлэлийн Цогтманлай, Мандалоргил, Мортир, Тайгын нарс, Арсанчид, Худалдаа үйлчилгээний чиглэл гэх мэт 32 аж ахуйн нэгж байгууллагууд үйл ажиллагаагаа явуулдаг.
Баян- Арцатын 9-р баг
Баян-Арцатын 9-р баг нь Мандал сумын ИТХ-ын 2010 оны 12-р сарын 02-ний өдрийн 14-р хуралдааны 11 тоот тушаалын дагуу байгуулагдсан. Уг багт 9-р багийн засаг дарга болон бүртгэл мэдээллийн ажилтан үйлчилгээний ажилтан тус тус ажилдаг. Газар нутаг байрлалын хувьд Арцат, Партизан, Энхтайван, Найрамдал, Ширхэнцэг, Үйлчилгээ гэсэн 6-н гудамжийг хамрах бөгөөд манай баг нь 818 өрхийн 2912 хүн амтай, 132 өрхийн 3188 толгой малтай. Үүнээс адуу 449, үхэр 1657, хонь 758, ямаа 324 толгой байна. Мөн төр төсвийн болон хувийн хэвшлийн байгууллагууд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Үүнд: Мандал сумын Нэгдсэн Эмнэлэг, Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар О.Дорлигсүрэнгийн нэрэмжит Ерөнхий боловсролын 3-р сургууль, Мандал сумын Цэцэгхэн 1-рцэцэрлэг, УБТЗ-ын Мод боловсруулах үйлдвэр зэрэг томоохон ААНБ-ууд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Баян-Арцатын 9-р багийн Засаг даргаар Дамдинжамц овогтой Хадбаатар ажиллаж байна.
Aх дүү хотууд
Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Дэнни Мёрфи
Дэниел Бен "Дэнни" Мёрфи (Daniel Ben "Danny" Murphy, 1977 оны гуравдугаар сарын 18-нд төрсөн) нь Английн хөлбөмбөгчин юм. Тэр «Фулхэм» багт төвийн хагас хамгаалалтын байрлалд тоглодог ба «багийн ахлагчийн» үүргийг хашдаг. Мёрфи өмнө нь «Ливерпүүл», «Чарльтон Атлетик» болон «Тоттенхэм Хотспур» багуудад тоглож байв. Ливерпүүл багт байхдаа 2001 онд гурвалсан цомд(Лигийн цом, Английн хөлбөмбөгийн холбооны цом болон УЕФА-гийн цом) хүртэж байжээ.
Чарльтон
Мёрфи 2004 оны наймдугаар сард Чарльтон Атлетик багт Ливерпүүл багаас дөрвөн жилийн гэрээгээр 2.5 сая фунт стерлингээр худалдагдан ирж байв.
Тоттенхэм Хотспур
2006 оны нэгдүгээр сарын 31-нд Тоттенхэм Хотспур багтай 2 сая фунт стерлингийн гэрээ байгуулан улирлын 23 тоглолтонд оролцож анхны гоолоо Портсмут багтай 2006 оны аравдугаар сарын 1-нд тоглосон тоглолтонд оруулж, Тоттенхэмд 2 гоол хийсэн гэх амжилттайгаар замналаа өнгөрүүлж байв.
Фулхэм
Тэрээр Фулхэм багт 2007 оны наймдугаар сарын 31-нд тодорхойгүй үнээр гэрээ байгуулан ирж анхны улирлаа 43 тоглолтонд 6 гоол оруулсан гэх амжилттай угтаж байв. 2006-2010 оны хооронд тус багийг дасгалжуулж байсан Рой Хожсоныг ирсэн жил нь Мёрфи ихэнх тохиолдолд сэлгээнд сууж, 2008-09 оны улиралд ахлагчийн туузтайгаар гараанд гарч эхэлсэн юм.
Мёрфи өөрийн 100 дахь гоолоо Ньюкасл Юнайтед багийн хаалганд 2008 оны арваннэгэн сарын 9-нд оруулж байсан бол 2009 оны гуравдугаар сарын 21-нд «Крэйвен Коттеж» цэнгэлдэхдээ лигийн хүснэгтийг тэргүүлэгч Манчестер Юнайтед хаалганд улирлын анхны гоолоо торгуулийн цохилтоор оруулж байв.
2010 оны тавдугаар сарын 18-нд Мёрфи Фулхэм багийг ахлан Европын томоохон тэмцээний шигшээ тоглолтуудад оролцох завшаан тохиолдож байв. Германы Хамбург хотноо зохиогдсон УЕФА Европын лигийн 2010 оны тэмцээнд Ювентус, өмнөх удаагийн аварга Шахтёр Донецк, Германы Бундеслигийн аварга Вольфсбург болон Хамбург багуудтай тоглосоор шигшээ тоглолтонд Испанийн Атлетико Мадрид багт 2-1 харьцаагаар нэмэлт цагт хожигдож байв.
Үзүүлэлтүүд
!colspan="3"|Фулхэм !99!!15!!9!!2!!2!!0!!8!!2!!116!!19
499||77||32||9||28||16||56||7||613||109 499||77||32||9||28||16||56||7||613||109
Шагналууд
Түрүү
Хоёрдугаар байр
Ал Гор
Бага Альберт Арнольд "Ал" Гор (Albert Arnold "Al" Gore, Jr., 1948 оны 3 сарын 31-нд төрсөн) нь ерөнхийлөгч Билл Клинтоны доор ажиллаж байсан, Америкийн Нэгдсэн Улсын 45 дахь дэд ерөнхийлөгч (1993–2001) юм. Тэрээр 2000 оны АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан Намаас нэр дэвшин өрсөлдөж байсан.
Тэрээр өдгөө зохиолч, бизнесмэн, байгаль орчны зүтгэлтэн болжээ.
Түүх
Дэд ерөнхийлөгч болохоосоо өмнө Теннесси муж улсыг төлөөлж Төлөөлөгчдийн Танхимын гишүүн (1977–85), Сенатч (1985–93)-аар ажиллаж байгаад 1993 онд дэд ерөнхийлөгч болжээ. 2000 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд Гор олон нийтийн саналаар бол 500,000 гаруй саналын илүүтэйгээр ялалт байгуулсан. Гэвч Сонгогчдын Коллег эцсийн дүнд Бүгд Найрамдах Намаас нэр дэвшсэн Жорж Уокер Бушийг ялуулсан бөгөөд АНУ-ын Дээд Шүүх Бушд 5-4 харьцаагаар ялалт өгсөн Флоридад дахин санал тоолох шийдвэр гаргаж байв. Энэ нь тус улсын ерөнхийлөгчийн сонгуулийн түүхэнд Дээд Шүүх оролцсон цорын ганц тохиолдол юм.
Гор Уур Амьсгалын Хамгааллын Эвсэл байгууллагын үүсгэн байгуулагч бөгөөд тэргүүн, Женерэйшн Инвестмэнт Менежмент компанийн үүсгэн байгуулагчдын нэг бөгөөд захирал, Каррент ТВ-гийн үүсгэн байгуулагдын нэг бөгөөд захирал, Эппл Инк. корпорацийн захирлуудын зөвлөлийн гишүүн Гүүгл корпорацийн ахлах зөвлөхийн албан тушаал хашдаг. Түүнчлэн Дунд Теннесси Мужийн Их Сургууль, Коламбиа Их Сургуулийн Сэтгүүлзүйн Сургууль, Фиск Их Сургууль, Лос-Анжелес дэх Калифорнийн Их Сургуульд зочин профессороор ажилладаг.
Тэрээр Нобелийн энхтайвны шагнал (Уур Амьсгалын Өөрчлөлтийн Засгийн Газар Хоорондын Хэлэлцүүлэгтэй хамт) (2007), Тааламжгүй үнэн номоороо Грэммийн шилдэг уншлагын цомгийн шагнал (2009), Каррент ТВ-гээрээ Праймтайм Эмми шагнал (2007), Вэбби шагнал (2005) зэрэг олон шагнал өргөмжлөл хүртжээ. Гор мөн 2006 онд дэлгэцнээ гарсан, Оскарын шагналт (2007) баримтат кино болох Тааламжгүй үнэн киноны гол дүрд тоглосон. 2007 онд Тайм сэтгүүлийн 2007 оны хүний шалгаруулалтад аман хүзүүджээ.
Эшлэл
Ангилал:АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан Ангилал:АНУ-ын сенат дахь Теннессийн сенатч Ангилал:АНУ-ын төлөөлөгчдийн танхим дахь Теннессийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч Ангилал:АНУ-ын Ардчилсан Намын гишүүн Ангилал:Иерусалимын еврейн их сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:Адам Мицкевичийн нэрэмжит Познанийн их сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч Ангилал:Билл Клинтон Ангилал:Менежер Ангилал:Америкчууд Ангилал:1948 онд төрсөн
Асада Мао
Япон улсын тамирчин, эмэгтэй ганцаарчилсан уран гулгалтын дэлхийн гурван удаагийн  (2008, 2010,2014) аварга Асада Мао (японоор 浅田 真央 - asada mao; англиар Mao Asada; оросоор Мао Асада) 1990 оны 9 сарын 25-нд Япон улсын Айчи мужийн Нагоя хотод төржээ. Асадо Мао 3-9 настайдаа балет бүжиж байгаад эгч Асада Майн хамтаар уран гулгалтаар хичээллэх болжээ. Тэрээр 14 насандаа 3 эргэлтэт аксель үсрэлтийг амжилттай гүйцэтгэж гоц авъяасаараа олныг гайхашруулж, 2005 онд олимпын наадмын аваргын төлөөх гол өрсөлдөгчид болох Ирина Слуцкая, Шизүка Аракава, Саша Коэн нарыг гран при цуврал тэмцээнүүдээр илүүрхэн ялж дэлхийд тэргүүлэх гулгагч хэмээгдэж байсан боловч 2006 оны Ториногийн Олимпд оролцоход насаар 87 хоног дутуу байсан юм. 2004 оноос багачуудын, 2006 оноос томчуудын уран гулгалтын тив, дэлхийн медаль хүртэх болсон. Түүнээс хойш олимпийн (2010) мөнгө, ДАШТ-ий гурваналт (2008, 2010,2014), ДАШТ-ий мөнгө (2007), дөрвөн тивийн АШТ-ий (2008-2013 оны хооронд) 3 алт, 2 мөнгө, 1 хүрэл медаль, Гран при финал тэмцээний 4 удаангийн алт (2005, 2008,2012,2013) хошой мөнгөн (2006,2007) медаль  зүүжээ.
Гулгалтын техник
Асада Мао 3 эргэлтэт аксель үсрэлтийг 2004 оноос одоог хүртэл 11 жил тасралтгүй гүйцэтгэж ирсэн бөгөөд уг үсрэтийг түүхэнд амжилттай гүйцэтгэж чадсан зургаан эмэгтэй гулгагчийн нэг юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Уран гулгалтын дэлхийн аварга Ангилал:Японы уран гулгалтын улсын аварга Ангилал:Японы уран гулгагч Ангилал:Японы олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Японы олимпын оролцогч Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Нагоягийн хүн Ангилал:Япончууд Ангилал:1990 онд төрсөн
Наказава Юүжи
Наказава Юүжи (中澤 佑二, 1978 оны 2 сарын 25-нд Сайтама мужийн Ёшикава хотод төрсөн) нь Японы хөлбөмбөгчин бөгөөд одоо тус улсын Жэй Лигийн Ёкохама Ф. Маринос багт тоглодог. Төвийн хамгаалагчийн байрлалд тоглодог тэрээр клуб болон шигшээ багтаа ахлагчийн үүрэг гүйцэтгэдэг. "Бөмбөгдөгч" хэмээх хочтой.
Тамирчны замнал
Бага сургуульд байхаасаа хөлбөмбөг тоглож эхэлсэн Наказава нэрд гараагүй сургуулиудын багт тоглодог, алдаршаагүй тоглогч байлаа. Суралцаж төгссөн Ёшикава Хигаши дунд сургууль, Мисато Технологийн ахлах сургуулийнхаа багт тоглож байсан ч скаутуудын нүдэнд өртсөнгүй. Иймээс тэр мэргэжлийн тамирчин болохын төлөө ур чадвараа сайжруулахын тулд Бразилыг зорьж Америка Минейро клубт бэлтгэл хийж эхлэв. Тэнд байхдаа дасгалжуулагч Рикардо Друбскигийн удирдлагад өсвөр үеийнхний багийн түлхүүр тоглогч болж, Минейро мужиийн аварга цол хүртжээ.
Жилийн дараа Япондоо эргэн ирж, Верди Кавасаки багт 1998 оноос дадлагажигч тамирчнаар элсэн оров. Жилийн хугацаанд өөрийгөө таниулж чадсан тул 1999 оноос багтайгаа гэрээ байгуулан жинхэнэ ёсоор мэргэжлийн тамирчин болжээ.
1999 оны 3 сарын 13-нд Наказава Жэй Лиг дэх анхныхаа тоглолтыг Тодороки цэнгэлдэх хүрээлэнд Сересо Оосака багийн эсрэг хийв. 4 сарын 10-нд тус лиг дэх анхныхаа гоолыг Нагоя Грампус Эйт багийн хаалганд хийсэн байна. Эхний жилдээ л гялалзсан амжилт үзүүлж, Жэй Лигийн шилдэг шинэ тоглогчоор шалгарснаас гадна бэлгэдлийн шигшээ багт багтжээ.
Тэр үед үндэсний болон олимпийн шигшээ багийг дасгалжуулж байсан Филипп Труссье түүнийг олимпийн шигшээ багтаа дуудсанаар Наказава Сиднейн олимпод Японы багийн бүрэлдэхүүнд тогложээ. Улмаар үндэсний шигшээ багтаа ч дуудагдах болов. 1999 оны 9 сарын 8-нд Ёкохамагийн олон улсын цэнгэлдэх хүрээлэнд Ираны багтай хийсэн нөхөрсөг тоглолтод Наказава анх шигшээ багийнхаа хувцсыг өмсчээ. Тэрээр 2000 оны 2 сарын 13-нд Азийн цомын урьдчилсан шатанд Сингапурын багтай Макаод тоглоход шигшээ багтаа анхныхаа гоолыг оруулсан байна.
Тэрээр Ливанд зохиогдсон 2000 оны хөлбөмбөгийн Азийн цомд улсаа төлөөлөн оролцож, 3 тоглолтод талбайд гарчээ. Гэсэн хэдий ч Труссье түүнийг 2002 оны ДАШТ-д оролцох багт багтаасангүй, Акита Ютакаг сонгожээ.
2002 онд Ёкохама Эф Маринос багт шилжин ирсэн тэрээр 2003, 2004 онд дараалан лигийн аварга болоход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд Жэй Лигийн 2004 оны шилдэг тоглогчоор өргөмжлөгджээ.
Японы үндэсний шигшээ багийг дасгалжуулах болсон Зико түүнийг арын шугаманд Миямото Цүнэясүтэй хамт тоглуулах болсноор тэр шигшээ багийнхаа бүрэлдэхүүнд баттай байр суурь эзэлжээ. 2004 оны хөлбөмбөгийн Азийн цомд тэрээр багийнхаа бүх тоглолтод оролцож, 3 гоол оруулсан бөгөөд ялангуяа хагас шигшээд Бахрейны багийн хаалганд оруулсан гоол нь Японы багт ялалт авчирч, улмаар тус тэмцээнд түрүүлсэн юм.
Наказава Германд болсон 2006 оны ДАШТ-д оролцсон ч баг нь амжилтгүй оролцож, хэсгээсээ шалгарч чадсангүй. Тус тэмцээний дараа тэрээр шигшээ багаасаа зодог тайлж буйгаа зарлажээ. Гэвч 6 сарын дараа шинэ дасгалжуулагч Ивица Осимын удирдлагад үндэсний шигшээ багтаа эргэн ирж, 2007 оны 5 сарын 24-нд Перугийн багтай хийсэн нөхөрсөг тоглолтод оролцжээ. Түүнээс хойш шигшээ багийнхаа тоглолтод байнга оролцсоор ирсэн тэрээр одоогийн байдлаар Японы шигшээ багт тоглосон тоогоороо Ихара Масами, Кавагүчи Норикацү нарын дараа 3-т орох болжээ.
Гадны холбоос
Ангилал:Японы шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн Азийн аварга Ангилал:Японы хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:Японы олимпын оролцогч Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Ёкохама Ф. Маринос багийн тоглогч Ангилал:Америка Минейро багийн тоглогч Ангилал:Токио Верди багийн тоглогч Ангилал:Японы хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Япончууд Ангилал:1978 онд төрсөн
Xbox 360
Xbox 360 нь Microsoft компанийн Xbox цувралын гуравдугаарх болох видео тоглоомын консол юм. 2005 оны 11 сарын 22-нд АНУ-ад анх худалдаанд гарсан.
Эшлэл
Ангилал:Xbox Ангилал:Microsoft Ангилал:Тоглоомын консол Ангилал:Power архитектур
Гэрлийн жил
Гэрлийн жил (товчилгоо: г.ж.) нь од хүртэлх зайг хэмжихэд хэрэглэгддэг нэгж юм. Гэрлийн 1 жилд туулах зайг 1 гэрлийн жил болгон авдаг.Гэрэл нь 300000 км/с хурдтайгаар жилд туулах зай билээ.
Тоон утга
1 гэрлийн жил нь: Гэрлийн хурд нь 299,792,458 м/с байдаг
Мөн үзэх
Ангилал:Одон орон
Үндсэн сэдвүүд (жагсаалтууд)
{| cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; border:2px #A3BFB1 solid;" <h2 style="margin:.5em; margin-top:.1em; border-bottom:0; font-weight:bold;">Үндсэн сэдвүүдийн жагсаалтууд
Дорх холбоосууд харгалзах сэдвийн дагуух жагсаалт руу хөтөлнө.
[[Image:Books-aj.svg aj ashton 01.svg|25px]] Лавлах материал
Лавлах материалууд
[[Image:Nuvola apps kcoloredit.png|25px]] Соёл урлаг
Соёл • Хобби • Уран зохиол
Урлаг • Тоглоом • Яруу найраг • Спорт
[[Image:Gnome-globe.svg|25px]] Газар зүй, нутаг орон
'''Газарзүй
[[Image:Nuvola apps package favorite.png|25px]] Эрүүл мэнд ба чийрэгжилт
Эрүүл мэнд • Биеийн тамир •
[[Image:Mysteries.jpg|25px]] Тайлагдаагүй болон тайлагдашгүй нууцууд
Өнгөрсөн үед • Одоо үед • Ирээдүй үед
[[Image:Nuvola apps kworldclock.png|25px|]] Түүх, үйл явдлууд
Түүх • Дундад зууны түүх
[[Image:Nuvola apps edu mathematics-p.svg|25px]] Математик ба хийсвэрлэл
Математик • Арифметик • Алгебр • Математик анализ • Дискрет математик • Геометр • Тригонометр • Логик • Статистик
[[Image:Nuvola apps kalzium.png|25px]] Байгаль ба байгалийн шинжлэх ухаанууд
Биологи • Амьтан судлал • Биохими • Экологи •
Техникийн шинжлэх ухаан • Инженер • Архитектур болон барилгын инженер • Уул уурхай • Цахилгаан • Эрчим хүч • Механик инженер • Хэмжилт болон удирдлага тохируулгын техник • Микро электроник • Төлөвлөлт • Радар техник • Инженер-эдийн засаг • Материал судлал •
Физикийн шинжлэх ухааны сэдвүүд (жагсаалт) • Дэлхий судлал • Одон орон • Физик Хими •
[[Image:Nuvola apps kdmconfig.png|25px]] Хүмүүс, хувь хүн
Хувь хүн • Сэтгэл зүй • Харилцаа
[[Image:socrates_blue_version2.png|25px]] Философи, гүн ухаан
Философи • Философийн измүүд •
[[Image:ReligiousSymbols.png|25px|]] Шашин ба итгэл үнэмшил
Шашин • Шашнууд
[[Image:Nuvola filesystems folder home.png|25px]] Нийгэм ба нийгмийн шинжлэх ухаанууд
Нийгмийн шинжлэх ухаанууд • Археологи • Эдийн засаг • Газарзүй • Түүх • Хэл шинжлэл • Хууль • Улс төр судлал • Сэтгэл зүй • Нийгэм судлал •
Нийгэм • Хамт олон • Эрүүгийн эрхзүй • Гал хамгаалал • Хууль • Улс төр • Бизнес • Эдийн засаг  • Санхүү • Удирдлага • Зах зээл
[[Image:Nuvola apps display.png|25px]] Технологи ба хэрэглээний шинжлэх ухаанууд
Хиймэл оюун ухаан • Хөдөө аж ахуй • Архитектур • Харилцаа холбоо • Компьютер судлал (Мэдээллийн технологи, Интернет, Програмчлал) • Эрчим хүч • Инженерчлэл • Гал хамгаалал • Эрүүл мэнд • Үйлдвэрлэл • Номын сан • Удирдлага • Цэрэг арми • Шим тэжээл • Робот судлал • Сансар • Телехолбоо • Тээвэр • Тээврийн хэрэгслүүд
Мөн үзэх
Үндсэн сэдвүүдийн жагсаалт
Гурван улсын үлгэр
Гурван улсын үлгэр (三國演義) бол Хятадын Мин улсын яруу найрагч Луо Гуаньжун бичсэн Хань улс дахи гурван улсын үеийн тухай роман юм. Хятадын эртний ба сонгодог уран зохиолын бүтээлүүдээс Хятадад төдийгүй нийт Зүүн болон Зүүн өмнөд Азид, хожим нь дэлхий дахинаа түгэн дэлгэрсэн суут туурвилуудын манлайд дөрвөн их роман бичигддэг. Тэдгээр нь "Си Ю Зи" буюу "Тансан ламын баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл", "Шуйху Жуань" буюу "Хүйтэн уулын бичиг", "Саньгуо Янь И" буюу "Гурван улсын үлгэр", "Хунлоу Мөн" буюу "Улаан асрын зүүд" хэмээх болой. Зохиолын гол өгүүлэмжийг товчхон хэлбэл, "Гурван улсын үлгэр" нь бүхэлдээ Хятадын түүхийн нэн дуулиантай зурвас үеийг тусган үзүүлжээ. Шар алчууртны бослогыг даралцсан Сүнь Зян хэмээгч нь Хөх мөрний дунд, доод урсгал хавийн бүс нутагт өөрийн улсыг байгуулж Y хэмээн нэрийдэв. Баруун өмнөд нутагт ноёрхлоо тогтоосон Лю Бэй 221 онд өөрийгөө эзэн хаанд өргөмжлөн Шу улсыг байгуулжээ. Хань улсын төв хэсгийг авч үлдсэн Цао Цаогийн хүүгийн Цао Пэй 220 онд Вэй хэмээх шинэ төр үүсгэн хаанчлан суужээ. Энэ гурван улсын хооронд нэгэн жарны туршид дээд эрх мэдлийн төлөө тэмцэл өрнөж, 280 онд эл гурван улсыг нэгтгэн захирсан Зинь улс байгуулагдсанаар төгсгөл болсон юм. Ийнхүү Шар алчууртны бослого эхэлсэн 189 оноос 280 он хүртэл эл бүхий л дуулиант хэрэг явдлыг хамарсан нэгэн жаран илүү хугацааны түүхийг Луо Гуаньжун энэхүү бүтээлдээ дүрслэн өгүүлсэн байна.
Түүх
Гурван Улсын Үе ердөө 45-хан жил үргэлжилж, Нийтийн Тооллын 265 онд нуран унасан бөгөөд түүний дараа тэдгээр вант улсуудын бутрал бүр гүнзгийрсэн. Дайн дажин, үймээн самуунтай он жилүүд Хятадын түүхнээ хэзээ ч арилшгүй урьд хожид байгаагүйгээр гүн гүнзгий ул мөрөө үлдээсэн байна. Умардад орших Вэй, Зүүн Өмнөдөд орших Ву, Өрнөдөд орших Шухан вант улсуудын хоорондын тэмцэл самуун Сумма Чиений Их Түүхчийн Тэмдэглэлд он дарааллаараа тэмдэглэгдсэн бий. Гэхдээ энэхүү Их Түүхчийн Тэмдэглэлд дурдсан албаны тэмдэглэл тухайн түүхэн цаг үеийн нэхээсэнд нэхэгдсэн дүрүүд болох – баатар эрс түүний өрсөлдөгчид, байлдаан-тулалдаан, амь мөлтөс дутаалт, уран мэх, овжин заль зэрэг үүх түүхийг дүрслэн үзүүлэхэд хангалтгүй л дээ. (Романы Хятад нэр нь “Гурван Вант Улсын Түүхийн Нэмэлт Хүүрнэл” бөгөөд энэ нь албан ёсны тэмдэглэлд дурдагдаагүй нэмэлт болсон яввал, үүх түүхийг багтаасан гэсэн санаа юм). Олон жилийн туршид жүжиг, дуулалт жүжгийн зохиолчид, үүх түүх өгүүлэгчид уншигчид, үзэгчдээ хөгжөөхийн тулд шинэ шинэ баримт материалыг олохын төлөө Гурван Улсын Түүхийн хагас домгийн шинжтэй үгүүллийг дахин дахин ухаж төнхөж судалсаар байгаа нь нууц биш юм. (Энэ мэт “мөлжүүртэй” зохиол олон бийгээс Өмнөд Азийн “Махабхарата”, Өрнөдөд Зорчсон Тэмдэглэл буюу Тансан Ламын Өрнөдөд Зорчсон Тэмдэглэл зэргийг дурдаж болно.) Гурван Улсын Үеийн хагас-домгийн үгүүллүүд, адал явдлууд нь цугларсаар 1250 оны үед Гурван Улсын Түүхийн эхэн үеийн хувилбар бэлэн болсон байх магадлалтай. Бидний энд ярьж байгаа Роман нь бараг 100-гаад жилийн дараагаар Луо Гуаньжун бичиж үлдээсэн агаад уг бүтээлийн хэвлэмэл хувиас хамгийн эртнийх нь 16-р зууны дунд үеийн хуулбар байдаг.
Дундад Зууны үеийн Английн дотоод тэмцэл Шекспирийн сонирхлыг мөн ихээр татсантай ч ижил шалтгаан байж болох юм. Түүхийн тэр цаг үед санаанд багтамгүй олон тооны хүчирхэг, тэмцэлтэй хувь хүмүүс байсан агаад тэдгээрийн дүр, үүх түүх хэдэн зуун жил дамнан олон түмэнд яригдсаар ирсэн байх талтай. Ричард III, Гамлет Английн уран зохиолын төсөөллийн баатруудыг амьдруулсантай ижилхэнээр л “Гурван Улсын Түүх”-ын зохиолын баатрууд Хятадын уран зохиолыг амь оруулсан хэмээн тооцогддог байна. Уг зохиолын дотор уншигч та олон төрлийн гайхамшигтайгаар дүрслэн харуулсан дүрүүдтэй тулгарна: Хан улсын агуу жанжин байж байгаад тэрслэн босож Вэй Улсыг байгуулсан Цао Цао – түүнийг урвагч, муу талын баатрын дүрээр төлөөлүүлэн ярьдаг болсон (Бээжингийн ший янгууны дүрүүдээс түүний хуяг тас хар бөгөөд баг нь бусдаасаа хамаагүй илүү хэрцгийгээр дүрслэгдсэн байдаг). Мөн Хан Улсын удмаас амьд үлдсэн Ли Бэй бөгөөд Шу Хан Улсыг байгуулж гэр бүлийнхээ нэр хүндийг сэргээхээр тэмцэнэ. Тэрээр үнэнч болон эр зоригийн дууурайл болсон өөрийн үнэнч жанжин Жүгэ Лиангийн (Цао Цаогийн бүрэн эсрэг дүр) тусламжтайгаар олон тулалдаан, аюултай учралуудад эндэлгүй амь гарч чаддаг. Жүэ Лиан нь өгүүлэх түүхийн хамгийн гол дүр бөгөөд тэрээр ялангуяа өөрийн цэцэн мэргэн ухаан болон сэтгэлийн хөдөөлгөөнгүй хувиршгүй бат байр сууриараа ялгардаг. Нэгэн тулалдааныг харуулсан өгүүлэлд түүний армийн харваачдын сум дуусах тун дөхсөн байсан тул сумаар харваачдаа хангахын тулд сүрлээр хиймэл хүүхэлдэй хийж урдаа барин дайсныхаа харвасан сумыг дахин ашигладаг тухай гардаг жишээтэй. Мөн сөргөлдөөн нь аварга том биетэй, аймшиггүй шинж чанараараа ялгардаг Гуанжонг жанжин (түүнийг албан ёсоор 16-р зуунд Хятадын Дайны Бурхан хэмээн өргөмжилсөн байдаг), залуухан, илүү чадварлаг, домгийн мэт дүрслэгдэх цэргийн жанжин болгож харуулсан байдаг Жанг Фэй болон хожмоо эх оронч хүлэг баатрууд болон хувирсан Тоорын Цэцэрлэгийн Ах Дүүс хэмээх дээрэмчдийн бүлэглэлийн хооронд болж өрнөнө. Эдгээр хүмүүс, дүрүүд бодит хүмүүс гэдгийг ойлгох хэрэгтэй бөгөөд үнэхээр ч түүхэн тулалдаанд оролцсон байх боловч энэхүү номонд эмхэтгэн оруулахдаа тэдний түүхийг хэтрүүлэн гоодож, чимсэн, өсгөсөн нь лавтай юм.
Гурван Улсын Үе нь гайхамшигтай дүрүүд, тэдний онцгой зан араншинг үзүүлээд зогсохгүй эрт цагийн хүлэг баатруудын шулуун шударга байдал, домог мэт хоногшсон үлгэр дуурайл бүхий баатар эрсийн зан суртахууныг харуулсан. Энэхүү түүхийн үзэгдлүүдэд байлдаанд эрэгчин эмэгчинээ үзэлцэх адил ана мана тулалддаг боловч тэр тулалдааны яввцад зэвсгийн эрдмийн талаар хүүрнэдэг. Үүнд баатрууд хөөрөн сагаж, дайснууд бие биесээ доромж үзгээр мохоох гэж оролдох, зэвсэг нэгт ахан дүүс үхэн үхтэлээ бие биенээ хамгаалан тэмцэлдэх, жанжинууд ана мана тулалдан, эрэлхэгг зоригтойгоор үхлийг хүлээн авч, тэндний алдар сууг газар сайгүй магтан дуулах зэрэг болно. Нэг үгээр бол амь өрссөн амьдралаар амьдарч, бодит байдлаас хамаагүй хэтрүүлэн дүрсэлсэн хэрэг. Нөгөө үгээр хэлвээс Гурван Улсын түүх нь хөвгүүдийн (эрэгтэй уншигчдын) дуртай сэдэв болох дайн тулалдаан, зэвсгийн эрдэм зэргийг ургуулан бодож, төсөөлөлдөө баяжуулан суух зохиол юм.
Зохиолын түүх өрнөн буй эртний Хятад, мөн нүүдэлчин аймаг улсуудын түүх сүлэлдсэн байх энэхүү тансаг ч гэж хэлж болохуйц өрнөл нь одоо цагт ч шимтэн уншихуйц зохиол юм. Зохиол Монгол хэлнээ бүрэн дүүрэн орчуулагдан гараагүй харин хэсэгчилсэн байдлаар зарим нэг судлаачдын бүтээлд хэрэглэгдсэн байж болохыг үгүйсгэхгүй. Харин англи хэлээр Moss Roberts – ийн орчуулснаар уншихыг зөвлөдөг бөгөөд өөр бусад орчуулгуудыг шууд мартах хэрэгтэй хэмээн судлаачид дүгнэдэг.
Ангилал:Гурван улсын үе Ангилал:14-р зууны утга зохиол Ангилал:Утга зохиолын бүтээл Ангилал:Хятад хэлээрх утга зохиол Ангилал:Роман
Сүхбаатар дүүрэг
Сүхбаатар дүүрэг (монгол бичгээр - sükebaɣatur, сүхэбагатур) — Монгол Улсын Нийслэл Улаанбаатарын дүүрэг. 20 хороонд хуваагддаг.
Сүхбаатар дүүрэг анх 1965 оны 4-р сарын 14-нд БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 79-р зарлигаар “Сүхбаатарын район” нэртэй байгуулагдсан юм. Тэр үедээ 44 хороо, 19542 өрх, 96,6 мянган хүн амтай газар нутгийн хувьд томоохон район болон байгуулагдан даруй 55 жилийн нүүрийг үзэж байна. 1992 оны Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн өөрчлөлтөөр Сүхбаатар, Чингэлтэй гэсэн хоёр дүүрэгт хувааж шинээр зохион байгуулагдсан түүхтэй. Тус дүүрэг нь Дамдины Сүхбаатарын нэрээр нэрлэгджээ.
Улаанбаатар хотын төвд орших тус дүүрэг 21.8 мянган га газар нутагтай, 2010 оны эцсээр 20 хороо, 36,165 өрхтэй, 136,891 хүн амтай байв. Үүний хамт тус дүүрэгт нийслэлийн төр, засаг, соёл боловсрол, шинжлэх ухааны төв байгууллагууд төвлөрөн үйл ажиллагаа явуулж байдаг онцлогтой. Үүнд, Төрийн ордон, 13 орны элчин сайдын яам, Засгийн газрын яамд, Дэлхийн банк, НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр, Хөгжлийн Банк Монгол Улсын Их Сургууль, Монгол Улсын Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль зэрэг орно.
Дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал
Тус дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын тэргүүлэгчдийн болон Хурлын даргаар 1992-1994 онд Л.Дамдин, 1994-1996 онд Ж.Хорлоо, 1996-2000 онд Д.Энхбаяр, 2000-2004 онд Б.Цэрэн, 2004-2008 онд С.Батхуяг, 2008-2010 онд Г.Өлзийбүрэн, 2011 онд А.Амарсайхан, 2012-2016 онд Б.Ган-Эрдэнэ, 2016-2020 онд Э.Ганбат нар ажиллаж байсан бөгөөд 2020 оноос Б.Энхболд ажиллаж байна.
Орхонтуул сум
Орхонтуул нь Сэлэнгэ аймгийн сум юм. Шар-Ус, Баянцогт, Хонгор овоо гэсэн 3 багийн 3640 өөл хүн амтай.
Түүх
Сэлэнгэ аймгийн Орхонтуул сум нь МЭӨ III - МЭ I зууны үед Монгол нутагт оршин тогтнож байсан Умард Хүннү, МЭ IV - МЭ VI зууны үед Жужан гүрний төв хэсэг байсан бөгөөд түүнээс хойш Их Монгол Улсын үед Өгэдэйн улсын зүүн хязгаар нутаг, Манж улсын үед Халхын Түшээт хан аймгийн Ахай бэйсийн хошуу, Богд хаант Монгол Улсын үед Түшээт хан аймгийн Ахай гүний хошуу, 1921-1931 онд Богд хан уул аймгийн Булган ширээ уулын хошуу, 1931 онд Сэлэнгэ аймаг байгуулагдахад Орхонтуул сум болжээ.
Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Статус-кво
Статус кво (lat.  status quo — "нөхцөл байдал нь") нь "одоогийн буюу одоо байгаа төрийн Асуудал." Энэ нь хууль эрх зүйн байдал, тэмдэглэгээ өргөн хэрэглэх хууль зүйн. Статус кво-г хадгалах — байгаа зүйлийг байгаагаар нь үлдээ.
Эшлэл
Ангилал:Улс төрийн түүх Ангилал:Энхтайван Ангилал:Латин хэлний хэллэг
Ургамал судлал
Ургамалзүй (Botany) буюу Ургамал судлал нь ургамал, түүний бүтэц, чанар, амьдралын бүхий л илрэлийн биохимийн явц, орчинтойгоо үйлчлэлцэх байдал, өвчин, ангилааг судлах аминзүйн салбар юм. Эртний Герег-Ромоос үүсэлтэй агаад 23-р зууны үеийн эмч, эмийн ургамлын наймаач нарын ургамлын эрэл хайгуул, идэвхтэй судалгааны дүнд хөгжлийн шинэ шатанд гарчээ.
Өдгөө үеийн ургамалзүйн гол чиглэлүүд нь ургамлын гадаад бүтэц, үйлзүй, орчинзүй, ангилалзүй (бүх ургамлын дүйцүүлэл, дэслэл) болно.
Ургамалзүйн гол салбарт хөвд судлал (хөвд, хөвж, элгэн хөвд-liveworts), ойм хэлбэртэн, эртний (өлөг ургамал) ургамалзүй, тоос судлал (амьд өлөг ургамлын тоос, үрцэр судлал) хамаарагдана.
Одон орны нэгж
Тоон утга
1 астрономийн нэгж нь 149,597,870,691±30 метртэй тэнцдэг.
Мөн үзэх
Ангилал:СИ-системтэй ашиглахыг зөвшөөрсөн нэгж Ангилал:Одон орны хэмжилтийн нэгж Ангилал:Уртын нэгж
Сюлейман Коч
Сюлейман Коч (Süleyman Koç; 1989 оны зургадугаар сарын 9, Берлин) — Германы хөлбөмбөгчин, «Падерборн 07» багийн хагас хамгаалагч.
II Бундеслигийн «Падерборн 07» багтай 2014 оны нэгдүгээр сард нэгдэж, лигийн 11 тоглолтонд 2 бөмбөг оруулсан амжилтаар багаа Бундеслигт дэвшихэд дэмнэв.
Чили
Чили (Chile, албан ёсоор Чилийн Бүгд Найрамдах Улс República de Chile) нь Өмнөд номхон далайтай хиллэдэг Өмнөд Америкийн улс юм. . Чилийн нийслэл нь Сантьяго хот юм. Хөрш зэргэлдээ улс орнууд нь Аргентин, Боливи, Перу зэрэг юм. Чили улс нь Атлантын далай болон Номхон далайн хооронд далайн эгнээний стратегийн байршилд байдаг. Чили нь Номхон далай баруун хэсэг мөн Андын нурууны зүүн хэсэг хоёрын дундах эрэг хавийн урт нарийхан зураасыг эзлэн оршдог. Тиймээс газар зүйн байрлал харилцан адилгүй байна. Засгийн газар систем нь бүгд найрамдах ерөнхийлөгчийн засаглалтай. Төр ба засгийн газрын ерөнхий тэргүүн ерөнхийлөгч юм. Чили нь бараа үйлчилгээний үнийн хувьд  чөлөөт үнийн систем тогтоосон, зах зээлийн баримжаатай эдийн засагтай. Чили улс нь Ази-Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа (APEC) болон Транс-Номхон далайн түншлэл (ДЦС) -ын гишүүн юм.
Гарал үүсэл
Чили гэсэн үгний талаар маш олон төрлийн онол байдаг. Нэг онолын дагуу Перуд Касма хөндийтэй (Casma Valley ) адилхан Aconcagua хөндий байсан ба тэнд Чили гэдэг хот байсан.