cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Өлгий сум
Өгөөмөрийн хөх үзүүрийн бичигт хаднууд
Өгөөмөрийн хөх үзүүр хэмээх бичигт уул хад нь эрт дээр үед Өгөөмөр гэдэг нэрийг авснаар өвөг дээдсийг бурхан болоход нь нутаглуулж байдаг газар юм. Дээр үед хятадын хар цэргүүд нутаг буцаж яваад гэдэсний хижиг өвчин тусаж хиарч байхад, нэг шинжээчийг энэ өвчнийг эдгээх мөнхийн ус рашааныг шинжиж ир гэхэд уг шинжээч нь Өгөөмөрийн хар уулан дээр гарч харахад баруун хойд зүгт өндөр уулын өвөрт гал шатаж харагдсан гэдэг. Тэр галыг чиглэн очиход уулын орой дээр гэр шиг хадан агуйд рашаан ус байсныг авчирч цэргүүдэд өгөхөд уг өвчин эдгэрсэн. Энэ тухайгаа Хятад цэргүүд магтаж бичсэн хадны бичиг юм.
Баянбулагийн амны Сэнж цохио цахир хад
Энэ хад нь байгалийн нэгэн өвөрмөц тогтоцтой уул хад юм. Байгалийн нар салхинд идэгдэж сэнж хэлбэртэй болжээ. Сэнж цахир нь эргэн тойрондоо Гозгор цахир, Зэл цахир, Үүдэн цахир, Авдар цахир зэрэг цахир уулсаар хүрээлэгдэн оршино.
Рашаантын рашаан
Энэ рашаан нь дээрх хятад цэргүүдийн домогтой холбоотой. Далайн түвшнээс дээш 1994 м өндөр Чүрчгэр уулын оройн хадны нүхэн агуйд Тогоо хэлбэрт хаданд тогтсон байдаг. Энэ рашааныг авч уухад хад хясааг туулан маш хэцүү бэрх замаар явж очдог. Энэхүү замыг туулж очиход хүний хамаг муу энерги арилж, рашаан дээр очиход ямар ч муу энергигүй болж хүрдэг гэж нутгийн хөгшид ярьдаг. Рашаантын рашаан нь Өлгий сумын төвөөс 15 км-т оршино. Энэхүү рашаан нь элэг, цөс, ходоод, зүрх болон эмэгтэй хүний савны өвчинд ууж хэрэглэхэд сайн гэж Оросын судалгааны экспедиц тодорхойлон, хадан дээр цэнхэр будгаар бичсэн байдаг. Энэ рашааныг шинжилсэн орос эмэгтэй рашааны тогоонд сууж бузарласнаас болж нас барсан гэгддэг бөгөөд үүнээс болж уг рашаан 30-аад жил ширгэсэн байж байгаад эргэн гарч, өдгөө ойр орчмын иргэд эмчилгээ сувилгаандаа хэрэглэж байна.
Хятад бичгийг монголчилвоос: "Орчин тойронд эрүүл мэндийг өршөөтүгэй Надад заяа буян эрүүл мэндийг хайрлагтун Орой дээр чинь гарч рашаанаас чинь ууя Оргилын чинь өндөр утай-шангаас өөр үгүй Энэ газраас хоёр удаа дайнд явахдаа ийм сайхан газрыг үзэж сэтгэл минь баясаад үүнийг бичвэй. Ба–хан–аа”
“Тэнгэрээс өршөөсөн рашаан үүнээс уухуйяа унд эдэлсэнтэй адил миний эрүүл мэнд улам улмаар нэмэгдэж байна. Даяанчийн энэ ууланд Аминдаваа бурхан рашааны дүрээр судсаар үлджээ. Цэцэг навч өмс ургамлын чинь үзэсгэлэн Диваажинтай адил сонин. Гайхамшигт галуу шувууд төрөлх ёсоо дагаж огторгуйд үелэн нисдгийн адил, энэ газрын жигүүртэн шувууд хүртэл журмыг дагаж нисэх нь сонин. Дайнд явах замын далимд ирж бурханы рашаан үүнээс хүртэж сонирхвой. Өлзий хутгийн насан сүүдэр нэмэх Тэнгэр тэтгэсэн хааны 19-р он”
”Эзний зарлигаар гурван зэрэг нэмсэн гавьяагаа нэгэн удаа тэмдэглүүлсэн 8-р зэргийн бичээч Галдан-Ба Ханаа би бээр цэрэг дайны ажлаар хоёр дахь явалтаараа үүнийг өвсний шүүдэр унахаас хоёр хоногийн өмнө бичвэй. Би бичгийн эрдмээр мөхөс тул уншигч олон өршөөн соёрхмуй”
”Шинэ жилийн баярыг үйлдэхүйн дор Гэгээн гэрэлт замд орлоо. Шаньси нутгийн муу шавь мөргөлийн ёсоор энд ирлээ. Намайг дагуулан ирсэн ... Бийр бэхээр би энэ учрыг түмэн жилийн дурсгал болгож бичвэй. Чинь улсын Төр гэрэл хааны ... он (Оны тоо үсэг балархай болжээ) Ван-ка Ший–Дун"
Тэмээн хоншоор
Өлгий сумын Баруун улааны ууланд Тэмээн хоншоор гэдэг асар том чулуун тогтоц байдаг. Энэ нь Хүрэмтийн хөндийн эхэн, Бургастайн эхэн рүү давах давааны хойд талд оцойж суусан орой буур шиг, үлгэр домогт гардаг, усаа ууж эврээ хүлээсэн тэмээ шиг харагдана.
Сондуултын голын дээд рашаан
Сумын төвөөс 14 км зайд, Баруун улааны ууланд Ятгар уулын баруун өвөр Даяанчийн агуйн урд өвөрт цохио хадан дундаас гарч, хүний бие эрхтний дүрс бүхий олон хэлбэрийн хаднаас урсан гардаг өвөрмөц тогтоцтой олон төрлийн рашаан бий. Үүнд хүний хөмсөгтөй хоёр нүд шиг хэлбэртэй хаданд тогтсон рашааныг нүдэнд түрхэж, угааж, уудаг. Нүдний өвчинд хэрэглэдэг. Хүний ходоод хэлбэртэй хаданд тогтсон рашаан нь зуны улиралд дотор нь живэртэй шоргоолж маягийн өт хорхойтой бөгөөд элэг цөс ходоодонд сайн гэдэг. Эхийн умай шиг хадны нүхнээс ундарч гардаг рашааныг эмэгтэй хүний сав, дотор эрхтний өвчинд маш сайн гэж хэрэглэдэг. Мөн хүний бөөр хэлбэртэй хоёр бөөрөг хадан доороос гардаг рашааныг бөөр, царцагийн өвчинд хэрэглэдэг.
Даяанчийн агуй
Өлгий сумын Баруун улаанд, Ятгар уулын баруун ээмд Яргайтай тагийн эхэнд байдаг. Энэ агуйн өндөр нь 8 м, өргөн нь 4 м, урт нь 10 м. Агуй дотор дээр үед даяанч лам нар ном бясалгаж, зул хүж барьж байсан гэдэг. Үнэхээрийн зул барьж байсан гэмээр хадны нүх ч бий. Мөн дээр үеэс хойш нутгийн иргэд цаг хүндэрсэн жил цөөн тооны малаа өвөлжүүлж онд мэнд оруулж ирсэн энэ агуйд 100 гаруй тооны бог чөлөөтөй багтах том агуй юм. Одоо агуй дотор малын хэвтэр өтөг бууцтай болсон байна.
Мөнгөтийн уул
Сумын төвөөс 16 км зайд байдаг. Монголчууд Манж Чинь улсын дарлалд байх үед энэ газар хятад худалдаачид пүүс барьж арилжаа наймаагаа явуулдаг байжээ. Гэтэл монголчууд бослого гаргаж, Манжийн сайд амбан, худалдаачид сандралдаж, нэг том тогоо дүүрэхүйц хэмжээний мөнгөн гулдмайтай байсныгаа авч явж чадахгүйд хүрээд, маш том, хөөтэй хар тогоонд хийж, дахин нэг тогоогоор хөмрөн том хадан доор булсан гэдэг. Ингэж булахдаа баруун зүгээс мухар хар бух унасан хүн ирж авна гэж шившлэг уншаад хийсэн аж. Тэр цагаас хойш тэр уулыг Мөнгөтийн уул хэмээн нэрийдэх болжээ. Тэр хадан дороос мөнгийг авах гэж олон хүн оролдож ухаж түнхсэн боловч мөнгөнд дөхөөд ирэхээр мөнгө дарсан хад доош суун дардаг ажээ.
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Увс аймгийн сум
4 сарын 16
4 сарын 16 нь Григорийн тооллын жилийн 106 дахь (өндөр жил бол 107 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 259 өдөр үлдэж байна.
Тэмдэглэлт өдөр
0416 16
Өндөр-Улаан сум
Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэр Өндөр-Улаан сумын төвийг Тээл гэдэг. Аймгийн төвөөс 122 км, нийслэл Улаанбаатараас 560 км зайд оршино. Бэлх, Азрага, Донгой, Хануй, Баянгол гэсэн 5 багаас бүрдэнэ.
Түүх
Манжийн ноёрхолын үед Халхын умар замын дундад зуун этгээдийн хошуу (1692-1911) гэж нэрийдэж яваад, Богд хаант Монгол улсын (1911-1923) үед болсон 1921-1923 онуудад ихэнх нутаг нь Сэцэн Чин вангийн хошуунд захирагдаж 18 хэсэгт нь багтах бөгөөд зүүн баруун Цахар, Шива Ширээт Хутагтын шав отог байв. Ардын засаг мандсны дараа Монгол улсын засаг захиргааны шинэчилсэн дүрэм ёсоор 1923 онд Цэцэрлэг Мандал уулын аймгийн Хан-Өндөр уулын хошуунд багтаж байсан Дэлгэр Өндөр Дашлан гэсэн хоёр жижиг сумын ардын хамтарсан хурал болж хоёр сумаа нэгтгэн Дэлгэр-Өндөр сум болгожээ. Хожим нь Улсын Бага Хурлын тогтоолоор 1931 онд орон нутгийн засаг захиргаанд өөрчлөлт оруулан хошуу, арван гэр гэсэн засаг захиргааны хэтэрхий тархай бутархай нэгжийг татан буулгаж шинэчлэхэд эл нутгийн ард Баруун, Зүүн Цахарын овооноос эл тод харагддаг жижигхэн мөртлөө үзэсгэлэнтэй нүдэнд дулаахан уулынхаа нэрээр Өндөр-Улаан гэж нэрлэсэн түүхтэй.
Байгуулагдсныхаа дараа Өндөр-Улаан сум нь Мөрөн, Жаргалант сумдтай хил залган оршиж, 326 өрх, 7 багаас бүрдэж байжээ. 1932 оны 10 дугаар сарын эхээр сумын ардын томоохон хурал болоход 200 шахам төлөөлөгч цугларч, шинэ эргэлтийн бодлогыг сайшаан дэмжиж, сонгуулийн эрхийг сэргээх ардын аж ахуйг албан татвараас чөлөөлөх тухай асуудлыг хэлэлцүүлжээ. Тэр хурлаар сумын захиргааг байгуулан даргаар нь Д.Уртнасан, нарийн бичгийн даргаар нь Ганжууржав, тэргүүлэгчдээр Сандуйжав, хамтралын дарга асан Майдар, хоршооны дарга Даваа нарыг сонгосон байдаг.
Хүн ам
Тус сум нь 2008 оны хүн амын тооллогоор 5729 хүн амтай, 1501 өрх гэртэй, харин нийт 233578 толгой малтай болж үүний 17231 адуу, 39134 үхэр, 107079 хонь, 70134 ямаатай болсон байна. Мөн одоогийн Хануй багт Хануйн хөгжил нэгдэл ажиллаж байсан бөгөөд даргаар Ш.Данзан ажиллаж байжээ.
Газар зүй
Газар зүй, байгалийн дурсгалт газар Архангай аймгийн хойт чиглэлийн уулархаг нутгийн төв. Хангай нурууны салбар уулс Чулуут, Хануй уужим саруул хөндийнүүдтэй. Нутаг дэвсгэр нь 4,4 мянган хавтгай дөрвөлжин км нутагтай. Үүнээс 101700 га ой мод, 800 га ус, 400 га хот суурин газрын эзэмшил, 100 га тусгай зориулалтын бүсэд хамаарагдана. Өөрөөр хэлбэл бэлчээр 70,6%, ой мод 22%, хадлангийн талбай 7,4% гэж ойлгогдно. Сумын нутгийн хойт цэг нь Хавцгайтын даваа, урд цэг нь Бортын даваа, зүүн цэг нь Мацаг толгой, баруун цэг нь Жаргалантын хясаа юм. Асгийн нуруу, Уужмын эх, Улаан байц, Баян хайрхан, Цогт хайрхан, Дэлгэр-Өндөр, Өндөр-Улаан, Баясгалан, Халзан бүргэдэй, Халзан даваа зэрэг аглаг өндөр уулс, Бөхөн, Дашлүн, Дайх, Хөхийн даваа, Бугат, Төмөртийн хөвч тайга бүхий нурууд хөндөлсөн үргэлжлэх агаад уул, нуруудын хооронд Донгой, Түмт, Хануй, Жаргалант,Бор бургас, Зуун мод, Мөнгөн толгой, Шаврын өргөн уудам хөндий хоолой, тэгш тал газартай, хөрсний бүтэц нь ойн цэвдэгт чандруулаг, карбонатгүй, карбонатлаг хар шороон нугын хар хүрэн үржил шим бүхий хөрстэй. Хануйн хөндийгөөр цэвдэгт намгийн, Чулуут голын хавцал сайр, хайрга бүхий хөрстэй талархаг газраа саарал хөрстэй. Үнэт чулуу барилгын түүхий эд элбэг.
Өндөр уулын түргэн урсгалт гол болох Чулуут, Суман, Хануй тэдгээрийн ай савд баруун зүүн гараас бэлчирлэн цутгах Баянгол, Азрага, Номгон, Шаргачин, Шавар, Бэлх, Бор бургасны голууд, Шанд Хөтөл, Шар булаг, Элст, Мараат, Усан толгой, Хадат, Шинэ булаг, Салаа Сонгинот зэрэг 200 гаруй булаг шандтай. Зөвхөн Чулуут гол Цахир солгойтоос Үхэр чулууны гарам хүрч, Суман голтой нийлээд Даага Шаргачин хүртэл нийт 108 км урсахдаа олон мянган га талбайгаас усаа цуглуулан 100 шахам гол горхийг ай савандаа нийлүүлдэг. Мөн Бүрдийн нуурууд, Авдартай, Хаяа, Сагсай, Ногоон нуур зэрэг 10 гаруй жижиг нуур бий. Өндөр-Улаан сумын нутагт эмчилгээнд зориулан ууж, сүсэглэн бишэрдэг. Бэлх, Булган, Төмөртийн хүйтэн рашаанууд байх бөгөөд амралт сувилал,алжаал тайлахад тохиромжтойгоос гадна байгалийн үзэсгэнлэнт нутаг юм. Геодези, геологийн мэргэжлийн байгууллагаас гаргасан дүгнэлтээс үзвэл усан ба утаат болор, хээрийн жонш, шүрмэсэн чулуу, шохойн чулуу, хүрмэн ба боржин, илүү сайн чанарын зос будаг, шавар, элс болон барилгын цутгуур, дүүргэлтийн чулуу элбэг байдаг. Энэ боломжийг ашиглан, ой мод ус, барилгын материалын үйлдвэрлэл явуулах боломжтой.
Уур амьсгал
Эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай, нэгдүгээр сарын дундаж хүйтэн -22°- -24° градус, долдугаар сарын дундаж дулаан +14°-+16° градуст хүрч, жилд дундажаар 250-350мм тунадас унадаг аж. Аглаг царам, асга хад бага хэмжээний талбайг эзэлнэ.
Амьтан ургамал
Уулсаараа хаг хөвд, өндөр уулсын сийрэг тачир өвслөг ургамал, бут сөөг, үетэн алаг өвс жижиг үет зонхилсон уулын ба ойт хээрийн сахлаг ургамал ургана. Харин Хануй, Суман, Чулуут голын дагуу хоолой Хөндийд ёрхөг, согоовор, агь амтлаг соргог ургамал, үет буурцагт, цэцэгт ургамлаар баялаг. Монгол алтан хундага, алтан гагнуур, хөх шар дэгд, ванчин гарав, бамбайн үндэс, монгол туйплан, мэтийн эмийн, мангир, хүнхээл, сонгино, гоньд, мөөг, самар, мэхээр, гичгэнэ, ямаахай зэрэг хүнсний, хад, тошлой, нэрс, үхрийн нүд, аньс, улаалзгана, гүзээлзгэнэ, зэрэг жимс, ургамал зүйл төрлөөрөө зуны дэлгэр цагт алаглан ургана. Хар мод, хуш, хус, бургас улиас, хайлаас, гацуур зэрэг шилмүүст болон навчит мод ой шугуйд нь зэрэгцэн ургана. Хөвч, хангай, тал хээр хосолсон эл нутагт буга согоо, гахай, бор гөрөөс, дорго жирх, хэрэм, хүдэр, туулай, чандага, үнэг, хярс, мануул тарвага, зурам, хяр хэцээр нь чоно шилүүс, үнэг зэрэг үслэг антай. Уул тагийн өндөрт тас, ёл, цармын бүргэд эргэж байхад зуны улиралд хун, галуу нугас, тоодог, тогоруу, аймаглан ирж, нутгийн шувуу болох тоншуул, бэг баатар, сар, шонхор, шар шувууд өвөлжиж, агнуурын шувууд болох хур сойр, ятуу, сүрэглэн нутаглана.
Суман, Чулуут голд тул, зэвэг, цурхай, цулбуурт, хадран, хайрс зэрэг агнуурын загасаар элбэг. Халзан бүргэдэй, зуун салаа мод, мөн Бичигт Хангай, азаргын арбулгийн рашааны сав газар, Хануйн Төмөртийн рашааны эх зэрэг нь хол ойрын аянчин гийчнийг нүд баясгаж, сэтгэлээ хөдөлгөдөг үзэсгэлэнт сайхан хангайн сор байгаль юм. Хөшөө дурсгал Хануй багийн Урт булгын аманд орших том, жижиг хоёр хэрэгсүүр, хоёр дөрвөлжин булш буй. Том хэрэгсүүр нь Хануй голоос хоёр км зайд, Бурхант уулын энгэрээс зүүн тийш 1 км оршино. Ойролцоогоор 410х388 м хэмжээтэй дөрвөлжин чулуу байгууламж юм. Дөрвөн өнцөгт нь 1,7 м өндөр чулуу босгожээ. Нөгөө хэрэгсүүр нь 37х58 хэмжээтэй дөрвөлжин хэрэгсүүр аж. 108 ширхэг шигтгэсэн чулуун цагиргаас бүрдэнэ. Мөн Балгасан талын Хүннүгийн булш нь Бугатын нурууны араас баруун тийш Хануйн голын хөндийтэй залгасан “Гол мод” хэмээх аманд байшин, барилгын сууриудтай тул нутгийнхан Балгасан гэдэг.
Соёл боловсрол
1931 оны зун сумын төвд Өргөө хэмээх том цагаан гэр баригдан туг далбаагаар чимсэн нь анхны соёлоор үйлчлэх байгууллагын эхлэл байв. 1938 онд Улаан булан болж жилдээ 4-5 томоохон концерт тоглож 45-60 км алслагдсан Номгон, Шаргачин, Нист, хүртэл морь, үхэр тэргээр аялж, ардуудад ухуулга хийн уралгаар үйлчилж эхэлсэн гэдэг. 1957 онд улаан булан томорч клуб болж 12 суудал бүхий 6000 боть номтой уншлагын Танхим нээгджээ. 1960-1990 оны үед 250 хүний суудалтай клубтэй Ч.Ойдовын “Далан худалч”, Д.Намдагын “Шинэ байшинд”, Д.Нацагдоржийн “Учиртай 3-н толгой”, “Цоохор цэргийн Самдан” зэрэг дуурь, жүжиг тоглож, 1960-1971 онд Л.Лодоншарав нь лэм, дуут чулуу, шаазангийн аялгуу нь улсад 4 удаа шалгарч байжээ. 1930 оны 6-р сард Хан-Өндөр уулын хошууны Дэлгэр-Өндөр суманд 18 сурагчтай бага сургууль анх удаа нээгдсэн 10 жилийн дунд сургуулийн эхлэл юм. Энэхүү бага сургууль 45 хоног монгол үсгийн цагаан толгой, энгийн дөрвөн аргаар тоо заалгаад таржээ. 1938 оны 9-р сард 2 анги, 51 сурагчтай анхны бага сургууль нээгдэж сургагч багшаар Б.Чойжинсүрэн, дагалдан багшаар Ч.Балсан иржээ. 1954 онд 7 жилийн дунд сургууль, 1965 оноос 8 жилийн, 1984 оноос 10 жилийн дунд сургууль болжээ. Тус сургуулиас Монгол Улсын Их Хурлын дарга С.Төмөр-Очир, хөдөлмөрийн баатар Н.Намжиг, яруу найрагч Ч.Мягмарсүрэн, шог зохиолч Ж.Барамсай, улсын начин Р.Цоггэрэл, төрийн сайд асан Ж.Болд, Даш чойлон хийдийн хамба лам Ч.Дамбажав, шадар сайд асан Ч.Пүрэвдорж нарын олон нэртэй хүмүүс суралцаж байжээ. Жил бүр 950 гаруй сурагчид суралцан 40 багш 20 туслах багштайгаар ардын үр хүүхдүүдэд эрдэм ном зааж байв. Өндөр-Улаан сумын хүүхдийн цэцэрлэг нь анх 1962 оны 11-р сарын 15-ны өдөр байгуулагджээ.
Өндөр-Улаан сумын хүн эмнэлэг нь анх 1938 онд сувилагч, галч гэсэн 2 орон тоотой нэг эсгий гэртэйтэйгээр байгуулагдаж байсан. Жилд өсөн өргөжсөөр эдүгээ 80 гаруй жилийн түүхтэй сумын эмнэлэг болтлоо өргөжин хүн ардынхаа эрүүл энхийн манаанд тасралтгүй ажиллаж иржээ.1940-1977 онд бага эмч 1, сувилагч 2, галч 1 бүгд 4 орон тоотой 2 эсгий гэртэй үйл ажиллагаагаа явуулж байжээ.Эмнэлгийн хамт олон нь үйлчлэх хүрээний 5 багийн 2017 оны байдлаар 5788 хүн ам, 1644 өрхд эрүүл мэндийн анхан шатны болон нийгмийн эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээг 5 их эмч бага эмч тусгай мэргэжилтэн 8, сувилагч 5, 14 ажилчидтайгаар явуулж байна.
Урианхайн гурван харуул
Урианхайн гурван харуул (хятадаар:兀良哈三卫; пиньинь галиг:Wù liáng hā sān wèi) гэдэг нь 1389 оноос Мин улс монголын зүүн өмнөд хэсгийн зарим аймгийг эрхэндээ оруулж, тэдгээр аймгуудаар Хянганы нурууны орчимд 3 харуул байгуулжээ. Урианхайн 3 харуул нь Зүүн Монгол, Ойрадын хамтаар тухайн үеийн Монголыг бүрдүүлэгч гол хэсэг байв.
Байгуулагдсан нь
1387 онд Нагачу чинсангийн харъяат цэрэг ардыг Мин улсын их цэрэг эзлэн авсны дараа 1388 онд Төгстөмөр хааны цэргийг устгасны дараа эзлэгдсэн монгол аймгийн хүмүүсийг тухайн нутгийг нь сахиулах харуулын захиргааг байгуулжээ. Тус 3 харуул нь эхлээд Мин улсын Нин вангийн захиргааны Тайнин доужихуйшисыд захирагдаж байгаад Юнлө хааны цагт Нурган доусыд харьяалагдах болжээ.
Түүхэн өөрчлөлт
Доян харуул нь 3 харуулын дотор хамгийн хүчирхэг бөгөөд голчлон монголын урианхай аймгийн хүмүүсээс бүрдсэн тул “Урианхайн 3 харуул” хэмээн нэрлэх болжээ. Урианхайн 3 харуул нь 1402 онд Мин улсын Юнлэ хааныг сууринд суухад цэргийн тусламж үзүүлж байжээ. Юнлэ хаан болмогц амлалтаа биелүүлээгүй учраас Урианхайн 3 харуулын монголчууд Аругтай тайшийн хамт Мин улсыг довтлох болжээ. Гэвч амжилт олоогүй тул нэг хэсэгтээ Мин улсын захиргаанд оров.
1430-аад оны үеэс Монгол хүчирхэг болохын хамтаар түүнд дулдуйдан Мин улсын ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөхөө больжээ. 1440-өөд оны үед Урианхайн 3 харуул нь Ойрадын Эсэн тайшийн талд орж, Монголын цэргийг замчлан Мин улсыг довтолж байжээ. Урианхайн 3 харуул XV зууны дунд үеэр өмнө тийш нүүдэллэн Цагаан хэрмийн гадна нутаглах болжээ. Доянь харуулын монголчууд Баясгалан хадат хаалга болон Сюаньфу-гийн хооронд, Тайнин харуулынхан Жиньжоу болон Ляо голын хооронд, харин Фуюй харуулынхан Мүгдэн, Тиелин, Кайюань зэрэг газарт тус тус нутаглаж байв. 1450-аад оны эхээр Эсэн үхэж, Зүүн Монгол дахин хүчирхэгжих үед Урианхайн 3 харуулын монголчууд Монголын Болай тайштай холбоолон Мин улсын хил хязгаарыг уулгалж байжээ. Гэвч 1478 онд адуун захыг дахин нээснээр Мин улстай харилцах болов. Тэгснээр нөхцөл байдал өөрчлөгдөн Урианхайн 3 харуул Монголын довтолгоонд өртөх болжээ. Ийм нөхцөл байдал Монголын Боди Алаг хаан, Дарайсүн Гүдэн хааны үе болоход бас дахин өөрчлөгдөж, Урианхай дахин Мин улсын хил хязгаарыг уулгалан довтолж эхлэв. 1550 онд Монголын Алтан хан Бээжинг довтлох үед түүнд идэвхийлэн тусалж байжээ.
Мөхөл
Дарайсун гүдэн хаан 1548 оноос Цахар түмнээ авч зүүн зүгт нүүсэн үеэс эхлэн Урианхайн 3 харуул нь аажимаар Монгол аймгуудын дотор уусч эхэлсэн юм. Жишээлбэл: Фуюй харуул нь Хорчин аймаг болон Зүрчидэд шингэж, Тайнин харуул нь Оннигуд нэрээр Өвөр Халх, Харчин аймгийн дотор шингэж, Доян харуулын урианхайчууд нь бусад түмэнд хуваагдаж тархсан бөгөөд Лигдэн хааны эхэн үе гэхэд үндсэндээ Урианхайн гурван харуул нь оршин тогтнохоо үндэсгүй болсон.
Холбоотой мэдээлэл
Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж Ангилал:Мин улс
Оршил (2010 оны кино)
Оршил "Inception" (Inception) нь 2010 оны уран зөгнөлт тулаант дээрмийн үйл явдлыг харуулсан Кристофер Ноланы кино юм. Кинонд Леонардо Ди Каприо, Кэн Ватанабэ, Жозеф Гордон-Левитт, Марион Котийяр, Эллен Пейж, Том Харди, Киллиан Мёрфи, Дилип Рао, Том Беренжер, Майкл Кейн нарын ансамбль бүрэлдэхүүн жүжигчид тогложээ. Леонардо Ди Каприо нь Доминик Кобб гэх тагнуулын арга барилд гаршсан хулгайчийн дүрд тоглосон ба багийхныхаа хамт үйл явдлын зангилаа байнуудыг (хүмүүс) зүүдэнд нь ангуучлан бодол санааг нь хулгайлан гэмт хэрэгт ашигладаг.
Нолан 2001 онд киноны зохиолыг 80 хуудсанд багтаан бичсэн бөгөөд Уорнер Бразерс кино компанитай өргөн цар хүрээтэй, урт хугацааны турш нүсэр байдлаар хамтран ажиллаж дэлгэцийн бүтээл болгожээ. Нолан Бэтмэний эхлэл (2005), Нэр төр (2006) болон Харанхуйн хүлэг баатар (2008) зэрэг өмнөх бүтээлүүдээс илүү тайлал нь тодорхойгүй үйл явдлыг энд харуулахыг зорьсон ба эх ноорог байх үест нь л кино компанийханд онцгой таалагдаж 2009 онд худалдаж авсан байдаг. Дөрвөн тивийн зургаан улсад зураг авалтыг хийсэн ба Токио хотоос 2009 оны зургаадугаар сарын 19-нд эхлэж, дараа оны арваннэгэн сард Канадад дуусчээ.
Оршил киног бүтээхийн тулд Уорнер Бротерс болон Лейжендри Пикчерз компаниуд 160 сая долларыг төсөвлөн хийсэн байна. IMAX кинотеатруудад 2010 оны долоодугаар сарын 16-нд нээлтээ хийж бокс оффисын жагсаалтад удаа дараа тэргүүлсээр дэлхий даяар 800 сая долларын ашиг олж бүх цаг үеийн ашиг орлогоороо тэргүүлэгч кинонуудын нэгээр бичигдсэн юм.
Өрнөл
Доминик Кобб гэх тагнуулын арга барилд гаршсан хулгайчийн дүрд тоглосон ба багийхныхаа хамт үйл явдлын зангилаа байнуудыг (хүмүүс) зүүдэнд нь ангуучлан бодол санааг нь хулгайлан гэмт хэрэгт ашигладаг.
Хөгжим
Оршил киноны бүх хөгжмийг Ханс Зиммер бичжээ. Хөгжим нь электрон хөгжмийн хамгийн сайн шийдлээр тоглогджээ.
Холбоос
Ангилал:2010 оны кино Ангилал:АНУ-ын кино Ангилал:Тулаант кино Ангилал:Триллер кино Ангилал:Уран зөгнөлт кино Ангилал:Неонуар
Далайн од
Далайн од буюу од загас нь суумал амьдралт Asteroidea ангид харьяалагддаг. Үүнээс гадна ophiurs гэж нэрлэгдэх хавсрага шинжлэх ухаанаар хэврэг од, бөмбөлөг од гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн далай тэнгист 1800 гаруй зүйлийн далайн од байдаг.Түүний дотор Атлантийн далай, Номхон далай,Энэтхэгийн далай,Хойд болон Өмнөд далайд элбэг байдаг. Далайн од нь 6000м гүнээс далайн түрэлгээр эрэг дээр гарч ирдэг. Далайн од нь далайн дунд амьдарч сурсан, эзэмшил нутгаа мэддэг онцлог зан чанартай, дунгаар хоололдог амьтан.Гадаад төрхөөрөө хоолоо олж идэх, өөрийгөө хамгаалах олон аргатай амьтан. Далайн одны төрөл зүйлүүдийн хооллох үйл явц болон араатан амьтнаас өөрийгөө хамгаалах өвөрмөц чадвартай. Asteroidea-д хамаарах зүйлүүдийн үүрэг, үйл ажилгаа нь биологи болон эклогид хамаардаг. Үүний жишээ нь шар буюу pisaster далайн од нь элбэг байдагийн учир нь эклогитой холбоотой юм. Халуун орны Титэм далайн од /Acanthaster planci/ нь махчин, бүх талаараа шүрээр хүрээлэгдсэн амьтан. Энэтхэгийн далай, Номхон далайгаар амьдардаг.Бусад далайн одны эд эсийг ашиглан биологийн хөгжлийг тодорхойлдог.
Гадаад төрх
Далайн од нь тэгш хэмтэй болсон үедээ насанд хүрсэн байдаг.Далайн од нь ердийн үедээ 5 хөлтэй хавтгай дугриг хэлбэртэй байдаг. Гэхдээ ихэнх далайн од нь 6-н хөлтэй байдаг.Оцгой төрөлд багтах asteroid нь 10-15 хөлтэй ч байдаг. Мөн Labidiaster annulatus энэ далайн од нь 50 орчим хөлтэй байдаг. Asteraidia өөр групп юм. Нэр томъёоны хамаарал,бодгалын байршил мөн хөдөлгөөнийг нь хүлээн авах homology ба ховор гадаргуутай 2талтай амьтан юм. Далайн одны биеийн гадаргуу нь төрөл бүрийн бүтцийг агуулдаг бөгөөд заримдаа өөрт нь тусалдаг. Modreporite нь бодгалын төвд бага зэрэг гэрэлтэж ялгардаг.Энэ нүх нь сувгаар дамжин амьтныг усны системтэй холбогдог, Үйл ажилгааныхаа өчүүхэн хэсгийг хангах нэмэлт ус болон амьтаны хэрэгцээг хангах усны системтэй байдаг.
Дотоод бүтэц
Vasalar системийн тусламжтайгаар усыг хоолойн хэмжээнээс их, бага хэмжээгээр гадагшлуулдаг. Мөн хөлний хөдөлгөөн үйл ажилгааны шилжилт нь хооллох үйл явцыг дэмжиж өгдөг.Хоолойн хэмжээний нээгдэх эсэх нь endoskeleton болон гадаад мэдрэмжнээс хамаарна.Энэ хоолой нь хөлний үзүүр хэсэгт оршино. Vasalar усны системийг зөвхөн хоолойн хэсгээр дамжуулдаггүй, биеийн ухархай хэсгийг бас тэтгэдэг. Мөн тараагч систем болон hemal системд холбогддог. Hemal систем нь амны хэсэгт байдаг. Амаа хаахад гэдэсний агших сунах булчирхай ажилдаг. Хөлөн дээрх нүдийг нь микросквоор харагддаг. Гэрэлд болон харанхуйд хөдөлгөөнийг нь мэдэрч чаддаг .Нэг эст эрхтэн байдаг тэр нь улаан болон хар өнгөтэй нүдний бүрхэвчинд байдаг. Тэдгээр нь яг л толбо шиг харагддаг. Далайн одны онцгой шинж чанар нь хорт бодис ялгаруулдаг ба хоёрдогч бодисийн солилцоо явуулдаг энэ нь судалгааны давуу тал болж pharmacological –ыг дэлхийн өнцөг булан бүрт үйлдвэрлэх болсон. Шилжилт хөдөлгөөн Далайн од нь усны vasalar системээр шилжилт хөдөлгөөн хийдэг.
Тархац
1800 зүйлийн далайн од дэлхий дээр байдаг. Энэтхэгийн далайд далайн од том хэмжээтэй төрлүүд байдаг.Нутаг дэвсгэртэй хамгийн алдартай төрлүүд нь халуун орны нутаг, Австрали, дорнод номхон далай болон хүйтэн уст хойд номхон далайд байдаг. Asteriads төрөл нь Европын ба дорнод тэнгис, америкын Pisasier дагуу Dermasterias (одны арьс) үргэлж баруун өмнөд эрэгт байдаг.Уугуул нутаг нь халуун орны шүрэн арал, kelp ой, далайн гүний давхаргийн усанд бүх зүйлийн далайн од амьдардаг. Echinoderms нь далайн одны биед бус хүрээлэн буй орчинд нь хэрэгтэй.
Амьдрах хугацаа
Амьдрах хугацаа нь төрлөөсөө хамааран өөр өөр байдаг. Жишээ нь: Leptasterias hexactis /насанд хүрсэн нь 2гр жинтэй/ 10 жил амьдардаг. Pisaster ochraceus /насанд хүрсэн нь 80гр жинтэй/ 34 жил амьдардаг.
Альбервилийн олимп
Өвлийн Олимпын XVI Наадам (XVI Olympic Winter Games) буюу Альбервилийн олимп нь 1992 оны 2 сарын 8-наас 23-нд Францын Альбервиль хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.
Монгол улс Альбервилийн олимпод
Ангилал:1992 оны спортын арга хэмжээ Ангилал:Альбервилийн спортын арга хэмжээ
Ян Маинми
Ян Маинми (Ian Mahinmi, 1986 оны арваннэгдүгээр сарын 5-нд Франц улсын Руан хотод төрсөн) — Бенин гаралтай Францын сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны Индиана Пэйсерс багийн төвийн тоглогч юм. По-Ортез багаас 2005 онд драфтын хорин наймаар шалгарч Сан-Антонио Спёрс (2007—2010) элсэж байв. Мөн Даллас Маверикс (2007—2010) багт тоглож байв. Индиана Пэйсерс багт 2012 оны долоодугаар сарын 12-нд гэрээ байгуулан иржээ.
Холбоос
Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Францын сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хүчний довтлогч Ангилал:Бүх оддын тоглолтонд оролцогч Ангилал:Индиана Пэйсерс багийн тоглогч Ангилал:Францчууд Ангилал:1986 онд төрсөн
Катрин Цеттель
Катрин Цеттель (Kathrin Zettel, 1986 оны наймдугаар сарын 5-нд Шайбс хотод төрсөн) — Австрийн уулын цаначин бөгөөд 2009 оны дэлхийн аварга, 2014 оны олимпын хүрэл медальт тамирчин юм.
Холбоос
Ангилал:1986 онд төрсөн Ангилал:Австрийн уулын цаначин Ангилал:Австрийн олимпын хүрэл медальтан Ангилал:2006 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Австричууд
Орландо (Флорида)
Орландо (Orlando) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Флорида мужийн төвд орших хот юм. Газар зүйн байршлын хувьд «Оринж» хязгаарын харьяа болон 2,082,628 хүн амаараа Америкийн Нэгдсэн Улсдаа 27 дугаарт эрэмбэлэгдэх метрополитан «Их Орландогийн» зүрхэн хэсэгт байрладаг. Тус хотод 235,860 хүн оршин суудаг ба хотын хүн амын суурьшлаараа улсдаа 80 дугаарт бичигддэг бол Флорида муждаа тавдугаарт бичигддэг. Орландо хот нь Нэгдсэн улсын бүрэлдэхүүнд 1875 оны долоодугаар сарын 15-нд багтаж, 1885 онд хотын статустай болжээ.
Нимбэгний төрлийн жимс ургах гол бүс нутаг Орландо хотын өнгө төрхөд үлэмж хувь нэмрээ оруулсаар ирсэн хэд хэдэн томоохон үйлдвэр, үйлчилгээний газрууд энд үйл ажиллагаагаа явуулдаг ажээ. Америкийг зорих жуулчдын ихэнхи нь аялалын томоохон бүс нутаг болох «Universal Pictures» кино үйлдвэрийн эдэлбэр бүс «Universal Orlando Resort» болон амьтны хүрээлэндээ дэлхийд томоохонд тооцогдох «SeaWorld Orlando», «Уолт Дисней» кино компаниар овоглогддог «Lake Buena Vista» хэмээх бага хот, «Диснейуорлд» зэрэг кино дэлгэцнээ түгээмэл гардаг байгалийн ч болоод хүний ч хөдөлмөрөө бүтсэн цэцэрлэг хүрээлэнгүүдийг үзэж сонирхох нь олонтаа. Боловсролын салбарын тэргүүлэгч их дээд сургуулиудын нэгд зүй ёсоор тооцогдох «Флоридагийн Их сургуулийн» төв нь мөн энэ хотод байрладаг.
Хүн ам
2000 оны байдлаар Орландо хотын оршин суугчдын 50.8 хувийг цагаан арьстан, 17.5 хувийг латин-америк, 26.9 хувийг африк-америк, 2.7 хувийг ази хүмүүс тус тус бүрдүүлж байсан нь өдгөө төдийлөн өөрчлөлт ороогүй болов уу.
Газар зүй
261.5 км2 талбай бүхий хотын нийт газар нутгийн 7,5 хувь буюу 19,3 км2 талбайг ус эзэлдэг ба далайн түвшнээс дээш 30 метрийн өндөрт оршдог байна.
Уур амьсгал
Цаг агаарын хувьд Орландо нилээд халуун уур амьсгалтай. Жилийн туршид +22°C болон +28°C хооронд температур тогтмол заах ба зуны улиралд температур +33°C хүрдэг бол өвөлдөө Атлантын далайн хүйтэн агаарын нөлөөгөөр +10°C болон 16°C хооронд хэлбэлздэг ажээ.
Эшлэл
Ангилал:Флоридагийн суурин Ангилал:Хойд Америкийн суурин  Ангилал:Флоридагийн тойргийн төв Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот Ангилал:Оринж тойрог (Флорида)
Наранбулаг сум
Наранбулаг нь Увс аймгийн сум юм. Наранбулаг сумын төв нь аймгийн төвөөсөө 90 км оршдог. Хангай, говь, хээр тал хосолсон нутагтай. Гүнбүрд, Алдар, Хужирт, Улаан Үзүүр гэсэн 4 багаас бүрдэнэ. Алдар баг нь Монголын хамгийн том баг юм.
Хан Хөхийн нурууны баруун үзүүрийн салбар уулс болох Тогтохын шил Наранбулаг сумын нутагт оршино. Тогтохын шилийн Хүрмийн овоо далайн төвшнөөс дээш 2357 метр.
Мөн Наранбулаг сум нь Манай улсын том нууруудын хоёр нь болох Увс, Хяргас нууртай хиллэх бөгөөд хоёр нуурын дундуур Ханхөхий нурууны төгсгөл болох Тогтохын шилээр тусгаарлахдсан байдаг. Монголын том хоёр нуурыг нэгэн зэрэг дээрээс нь тольдох ховорхон завшаан нь Хүрмийн овоо хайрхан дээрээс тохиох болно. Энэ нутагт аялал, зугаалгаар явхад маш гоё байгалийн сайхныг үзэж хархаас түүхийн ач холбогдолтой хүн чулуун хөшөө, хадны сүг зураг хэзээ үеийнх гэдгийн судалж тогтоогоогүй чулуужсан морины туурайны том бага мөрнүүд байдаг юм.
Хүмүүс
Сумо бөхийн их аварга (Екозуна) Ган-Эрдэнэ. УИХ-ын гишүүн, Эдийн засгийн байнгын хорооны дарга Ж.Ганбаатар.
Донын Ростов
Донын Ростов мөн Дон дахь Ростов (Росто́в-на-Дону́) нь Оросын Холбооны Улсын Өмнөд Холбооны тойрог болон Ростов мужийн захиргааны төв бөгөөд Дон мөрний эрэг дээр, Азовын тэнгисээс 46 км зайд орших хот юм.
Эшлэл
Ангилал:Далайн боомттой суурин  Ангилал:Дон мөрний суурин Ангилал:Европын суурин Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл Ангилал:Оросын их сургуулийн хот Ангилал:Ростов мужийн суурин Ангилал:Саятан хот Ангилал:1749 онд байгуулагдсан
Маттиас Леман
Маттиас Леман (Matthias Lehmann; 1983 оны тавдугаар сарын 28, Ульм) — Германы хөлбөмбөгчин, «Кёльн» багийн хагас хамгаалагч.
Гадны холбоос
Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Мюнхен 1860 багийн тоглогч Ангилал:Алеманиа Ахен багийн тоглогч Ангилал:Санкт-Паули багийн тоглогч Ангилал:Кёльн багийн тоглогч Ангилал:Германчууд Ангилал:1983 онд төрсөн
Pour le Mérite
Pour le Mérite ( — үгчилбэл "Эр зоригийн төлөө"; Verdienstorden [] — орчуулбал Гавьяаны одон буюу Гавьяатын одон) нь 1740 онд Пруссийн Хаан II Фредерик бий болгосон одон юм. Энэ нь цэргийн болон иргэний гэсэн 2 төрлөөр олгогдож байсан ба өдгөө иргэний одонг гардуулдаг. Энэхүү одонгийн цэргийн одонг Германы алдарт генералууд хүртсэн байна. Дэлхийн 1-р дайны үед Цэнхэр Макс хэмээн хочилдог байсан.
!Pour le Mérite !Pour le Mérite Ангилал:Пруссийн одон ба хүндэтгэлийн медаль Ангилал:1740 он Ангилал:Пруссийн Хант Улс Ангилал:Фридрих II (Пруссийн хаан)
Шөвгөр цахлай
Шөвгөр цахлай, Chroicocephalus genei, нь дундаж хэмжээний цахлай бөгөөд Газар дундын тэнгис, хойд ба баруун Энэтхэгийн далай орчим (Пакистан г.м) нутаглана. Ихэнх нь нүүдэллэн өвлийн улиралд Африк, Энэтхэгийг зорино.
Гадаад төрх
Шөвгөр цахлай 37-40 см урт, далавчаа дэлгэхэд 90-102 см юм. Хөл болон хошуу нь бараан улаан өнгөтэй ба уртдуу хүзүүтэй. Зуны улиралд цээж хэсэг нь ягаан болдог. Нуруун хэсэг нь цэнхэр сааралдуу байна. 2 нас хүрээд бүрэн бие гүйцнэ. Тэд газар үүрээ засаж 3 өндөг гаргадаг.
Бахим амуулай
Бахим амуулай, Gelochelidon nilotica, урьд Sterna nilotica, нь Sternidae овгийн шувуу юм. Энэ шувуу нь өмнөд Европ (мөн маш цөөн тоогоор Герман, Данид), зүүн Азийн сэрүүн бүс, Хойд Америк, Өмнөд Америк болон Австралид нутаглана. Газарзүйн бүсээс шалтгаалан хэмжээ, өд сөдний зүс нь ялгаатай байна.
Бахим амуулай олноор сүрэглэн нуур цөөрөм, намаг, далайн эрэг хөвөөгөөр амьдарна. Газар үүрээ засаж, 2-5 өндөг гаргадаг.
Гадаад төрх
Тэд шавьж, загас, хавч болон хоёр нутагтан, жижиг хөхтөнөөр хооллоно.
<br style="clear:both">
Цахим холбоос
Ангилал:Тэнгисийн хараалай Ангилал:Евразийн шувууд
Өгийнуур сум
Өгийнуур сум нь Архангай аймгийн зүүн зүгт орших сум юм. 1618 км2 газар нутагтай, далайн төвшнөөс дээш 1327-1665 метр өндөрт өргөгдсөн, хуурай дулаан уур амьсгалтай, тал хээрийн бүсэд багтдаг. Сумын төв нь аймгийн төв Цэцэрлэг хотоос 100 км, Улаанбаатар хотоос 360 км зайд оршино. Тамирын гол ба Орхон голын уулзвар орчимд байрлах тус сум нь Өгий нуурын нэрээр нэрлэгджээ.
Эртний түүх
Түүх, археологийн баттай баримтаас үзэхэд Өгийнуур сумын нутагт хүрэл, төмөр зэвсгийн үеэс эхлэн монгол нутаг дахь эртний улсуудын үеэр дамжин Их Монгол Улс, Юань улс, Дөчин дөрвөн хоёрын Монгол, Манж чин улсын ноёрхлын үеэс өнөөг хүртэл хүмүүс тасралтгүй нутаглан сууж өөрсдийн түүх соёлын дурсгалаа үлдээжээ.
XI-XII зууны үед Цагаан хэрэмнээс Байгал нуур, Хянганы нуруунаас Алтайн нурууны чанадад хүртэлх уудам нутагт монгол угсааны олон аймаг, аймгийн холбоо оршиж байв. Тэдгээр аймгуудын нэг нь Найман бөгөөд тус аймгийн нутгийн бүрэлдэхүүнд өнөөгийн Өгийнуур сумын нутаг багтаж байжээ.
1206 онд Их Монгол улс байгуулагдсанаар засаг захиргааны зохион байгуулалтыг хийж улсаа баруун, зүүн, төвийн түмдэд хуваан захируулсан бөгөөд, Наяа ноён Их Монгол улсын төвийн түмнийг захирах болжээ. Одоогийн Өгийнуур сумын нутаг нь Их Монгол улсын төвийн түмний нутаг дэвсгэрийн бүрэлдэхүүнд багтаж байжээ. Чингис хаан амьд ахуй цагтаа өөрийн хөвүүддээ газар нутгаа хуваан өгсөн бөгөөд Өгийнуур сумын нутаг Чингисийн отгон хүү Тулуйн эзэмшилд багтаж байжээ.
Монголын эзэнт гүрэн 1260-аад оны үеэс хэд хэдэн томоохон улсад хуваагдсан бөгөөд Монгол, Түвд, Хятадыг багтаасан Юань улс байгуулагджээ. Улмаар Хархорум төвтэй уугуул монгол орон Юань улсын давааны арын муж болон хувирчээ. Энэ үед Өгийнуур сумын нутаг давааны арын мужийн бүрэлдэхүүн хэсэгт багтаж байжээ.
Монголын феодалын бутралын үе болох XIV зууны II хагасаас XVII зууны үед монгол орон зүүн баруун хэмээх хоёр хэсэг болж зүүн монгол нь дотроо зургаан том эзэмшилд дам хуваагджээ. Батмөнх даян хааны отгон хөвгүүн Гэрсэнз халх түмний хойд хэсгийг өвлөн авч Хангайн уулаар төвлөн байгаад XVI зууны дундуур долоон хөвгүүндээ хуваан захируулснаас Ар халх долоон хэсэг болон хуваагдаж үүнээс Арын долоон отог буюу Халхын долоон хошуу үүсжээ. Өгийнуур сумын нутаг эдгээр зургаан түмний нэг болох Халх түмний нэгэн хэсэг Гэрсэнзийн дөтгөөр хөвгүүн Онохуйны эзэмшил нутагт багтаж явжээ. Түүний дараа Онохуйн ахмад хөвгүүн Автайн эзэмшилд багтах болсон байна (Мөн тэнд. Тал 184).
Манжийн ноёрхлын үеийн түүх
Манжийн ноёрхлын үед (1691-1911) Өгийнуур сумын нутгийн хойд хэсэг (Одоогийн Өлзийт сумын нутгийн хамтаар) “хавсран захирагдсан Өөлдийн хойт хошуу” хэмээн нэрлэгдэж байжээ. Мөн баруун өмнөд хэсгийн өнөөгийн нутаг манжийн ноёрхлын үед “хавсран захирагдсан Өөлдийн өмнөд хошуу”–ны нутагт багтаж байжээ. Харин өмнөд хэсгийн газар нутаг нь халхын Очирайбат Түшээт сайн ханы хошууны бүрэлдэхүүнд багтаж байсан байна.
Богд хаант Монгол Улсын үеийн түүх
Богд хаант Монгол Улсын үед (1911-1921) Өгийнуур сумын нутгийн хойд хэсэг 1922 онд Сайн ноён хан аймгийн Бишрэлт бэйсийн хошуу гэж, харин баруун өмнөд нутаг нь Сайн ноён хан аймгийн Сүжигт бэйсийн хошуу, өмнөд хэсгийн нутаг нь Халхын Очирбат Түшээт сайн ханы хошууны хойд захад хамаарагдаж байжээ.
Ардын засгийн үеийн түүх
Ардын засгийн жилүүдэд (1923-1931) Өгийнуур сумын нутгийн хойд хэсэг Цэцэрлэг Мандал уулын аймгийн Баянбайшир уулын хошуу гэж нэрлэгдэн бүрэлдэхүүнд, баруун өмнөд хэсгийн нутаг нь Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн Хотонт уулын хошуу, Эрдэнэ булган уулын хошуунд нутгийн бүрэлдэхүүнд тус тус багтаж явжээ.
Сум байгуулагдсан түүх
1952 онд Хотонт сумын 2, 4, 5-р баг, Батцэнгэл сумын 1, 12-р баг, Өлзийт сумын 5, 6, 7-р багуудыг оруулж Өгийнуур байгуулжээ. Харин Өгийнуур сумын “Туяа” нэгдэл нь 1955 онд байгуулагдсан байна. 1960 онд сум нэгдлийн нэгдмэл удирдлагатай болж, 1965 онд 161.9 мянган га нутаг, 1002 гишүүн, нийгмийн өмчийн 47.0 мянган мал, 1.7 сая төгрөгийн мөнгөн орлого, 3.5 сая төгрөгийн үндсэн хөрөнгөтэй болжээ.
Үнэмлэхүй байрлал
Өгийнуур сум хойд талаараа Бага Дүүхээ, Орхон Тамирын бэлчрээс урагшаа Хотонт уулын ар, Дойтын Цагаан нуур баруун хязгаар нь Тэмээн хүзүүний хөтөл, зүүн хязгаар нь Өгийн цагаан хөтөл, Хөөвөр хүртэлх 1.7 мян.ам км нутагтай. Д.т.д 1300-1480 м өргөгдсөн хуурай дулаан уур амьсгалтай тал хээрийн бүсэд багтдаг, аймгийн бусад сумдаас хамгийн нам дор газарт оршдог. Аймгийн төвөөс 100 км, Улаанбаатар хотоос 368 км зайтай оршдог.
/Өгий нуурын газарзүйн солбицол. ЗУ 1020341, ХӨ 470 401  Хүйс цэг-Орхон ХӨ 470431 ЗУ 1020391/
Харьцангуй байрлал
Өгийнуур сум хойд талаараа Өлзийт, зүүн талаараа Хашаат, урд талаараа Хотонт, баруун талаараа Төвшрүүлэх, баруун хойд талаараа Батцэнгэл сумтай тус тус хил залгадаг. Нутгийн ихэнх хэсгийг Орхон, Тамир, Хөгшин Орхоны тал хөндий эзэлдэг. Тамир, Орхон, Хөгшин Орхон тэдгээрийн цутгал голууд урсдаг.
Геоморфологийн хэв шинж
Монгол орны газрын гадарга янз бүрийн хэлбэр дүрстэй өндөр, нам уул, ухаа гүвээ, цав толгод, өргөн  уудам тал хөндий хослон оршдог бөгөөд нутгийн хойд хагаст Цэрдийн галавын сүүлч, Дөрөвдөгч галавт өргөгдсөн атриат уулын тектоник-элэгдлийн хотгор гүдгэр, дунд Неоген, Дөрөвдөгч галавын хөмбөн, хөмбөн-цулдам шинэхэн өргөгдөл зонхилсон эртний атриат суурин дээр тогтворжсон уул тал онцгой ялгардаг. Өгий нуур сум нь Төв Азийн геоморфологийн их муж-Хангайн муж-Хануй голын дэд мужид багтах бөгөөд Өлзийт болон Хотонт сумтай хиллэж буй хэсгээр хөндийн ёроолын татмын, Төвшрүүлэх болон Хашаат сумын зарим газар хэрчигдэл ихтэй дундаж өндөр уулс үргэлжилнэ. Дундаж өндөр уулс нь манай орны Хангай, Хэнтийн нурууны өндөрлөгүүдийн захаар хамгийн их тархсан байна. Сумын төв орчим хөндий ёроолын татмын мөн тэгшрэлийн гадарга хосолсон тал хээрийн бүсэд багтдаг нь харагдаж байна. Хашаат сумын орчим тод илэрсэн эргийн далан, нуур орчим тэгшрэлийн гадарга, харин баруун өмнө талаар голын хурдаст пролювийн болон тэгшрэлийн гадарга бүхий тал газар зонхилно. Дэлхийн чулуун мандлын өнгөн хэсэгт орших газрын гадаргатай нүх сүвээр холбогдсон хөндий орон зайг агуй гэнэ.
Гадаргын эгц налуу
Монгол орны ихэнх нутаг 30 хүртэл налуутай байна түүнээс Архангай Өгий нуур сум нь баруун хойд зүүн хэсгээр 60-120   Өгий нуур болон нутгийн ихэнх хэсгийг 30, баруун өмнө болон урд хэсгээр 60  –ын налуутай байна. Алтайн уулс тогтолцоотой харьцуулахад 80  –иар бага байна. Энэхүү бүс нутагт мал маллах болон газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой юм.
Газрын хэрчигдлийн шигүү
Архангай аймгийн Өгий нуур сумын ихэнх нутаг нь гадаргын хэрчигдлийн хувьд 500-1000 м, баруун хэсэг болон төвийн орчмоор 1000-2000 м, харин зүүн хэсгийн багахан газар 4000-6000 м, нуурын орчим 500-1000 м Батцэнгэл сумын орчим 500 м доош шигүүтэй байна
Геологийн хэв шинж
Монгол орон геологийн тогтоц бүрэлдэн тогтсон түүх нь олон үе шат бүхий урт удаан хөгжлийн эцсийн үр дүнд бий болсон орчин үеийн үргэлжилсэн ба алагласан блок бүрхүүлт атриат нэн ээдрээтэй бүтцийг бүрдүүлжээ. Өгий нуур сум нь рифейн өмнөх үеийн хувирмал чулуулгийн бүрдэл, бүтцүүд бүрэлдэн тогтсон үе шат. Энэ үед ул суурийн амфиболит гнейс, гантиг, кварцит зэрэг талст чулуулаг үүссэн хамгийн эртний (дээд архей-доод протерозойн). Геологийн бүтцээр дөрөвдөгч галавт хамаарах элс хайрга, шаварлаг, бал чулуу тогтоцтой.
Өгийнуур сум баруун хэсгээр Чулуун  нүүрсний систем-доод  нэгтгэлгээ боржин, Өлзийт сумтай хиллэж буй хэсгээр дунд дээд нэгтгэлгээ, Хашаат сумтай хиллэж буй хэсгээр Неогений дөрөвдөгчийн галав хүрмэн чулуу, Хотонт сумтай хиллэж буй хэсгээр доод дунд нэгтгэлгээ баруун өмнө-дээд рифей нутгийн ихэнх хэсгээр дунд дээд нэгтгэлгээ геологийн хэв шинж тархсан нь харагдаж байна. Геологийн хэв шинжийн хувьд Өгийнуур сум нь баруун-Завсрын үе, хойд хэсгээр граувакк флишолд ба бөсөл тив гаралт чулуулгийг оролцуулаад нуурын орчим-Улаан ба алаг өнгөт тив гаралт чулуулгийн саарал өнгөт элс сайргархаг ба элс хайргархаг чулуулаг, зүүн-тунамал чулуулгийн хэв шинжид хуваагдаж байна
Ашигт малтмал
Архангай аймгийн Өгийнуур сумын зүүн хойд хэсгээр нуурын орчим хайрга элс, Дунд эрт төрмөлийн-Скарны, Металл-төмөр, металл биш-Химийн түүхий эд барилгын материал зэрэг ашигт малтмал тархсан байна. МУ-н эдийн засгийн тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөрт Орхоны хөндийн газрын ашигт малтмалын нөөцийг хайх, нүүрс каолины батлагдсан ордуудыг ашиглах, Өгийнуур сум, Гурванбулаг сумын заагт орших Их бага тогтоо галт уулын хонхор дахь 80 сая тонн бүхий нүүрсний уурхайг хамтран  ашиглах, Өгийнуур, Төвшрүүлэх сумын нутгийн заагт орших төмрийн хүдрийн орд газар байгааг судалгаагаар тогтоосон байна.
Дөрөвдөгчийн хурдасны тархалт
Архангай аймгийн Өгийнуур сум Дөрөвдөгчийн ангилагдаагүй хурдас мөн орчин үеийн хурдас тархсан. Хашаат сумтай хиллэж  буй  хэсгээр-Дээд  дөрөвдөгч орчин үеийн /голын/, дөрөвдөгчийн ангилагдаагүй хурдас, эльювийн десерцийн, делювийн дөрөвдөгч ангилагдаагүй хурдас, өмнө хэсгээр-Нуур голын дээд дөрөвдөгч, дээд дөрөвдөгч орчин үеийн хурдас, баруун хэсгээр-Элювийн дөрөвдөгч ангилагдаагүй хурдас, зарим хэсэгтээ коллювийн хурдас бүхий дөрөвдөгчийн өмнөх үеийн чулуулаг, дээд дөрөвдөгчийн хурдас тархсан байна.
Газар чичирхийллийн муж
Архангай аймгийн Өгий нуур сум газар чичирхийллийн муж 8-9 балл ба газар хөдлөлтийн голомт үүсэж болох бүс /Рихтерийн шатлалын магнитуд/ Талбайлаг 6.6-7.0 Шугаман 6.6-7.0 хүчтэй газар хөдлөлтийн бүсэд багтдаг. Могодын газар хөдлөлтөөр ойр сумын төвийн 50 орчим байшингаас 6 байшин нь бүр мөсөн нурж 14 байшин нь цаашид ашиглах боломжгүй эвдэрч үндсэн хэсэгт нь их засвар хийх шаардлагатай болсон ба Булган аймгийн Булган сум, Могод, Хишиг-Өндөр, Сайхан Орхон сумд Архангайн Цэцэрлэг хот, Өлзийт, Өгийнуур, Хашаат, Төвшрүүлэх зэрэг суурин газрын барилга байшинд их бага хэмжээний гэмтэл учирсан байна.
Галт уул
Галт уулын чулуулгийг петрохимийн шинжээ төрөлжүүлсэн нь Толет хүрмэн чулуу-андезит хүрмэн чулуу тархсан нутаг Өгий нуурын бүсэд хамрагдана. Архангайн Өгийнуур сум нь шинэ төрмөлийн эриний галт уулын муж дахь гүний голлох хагарал буюу галт уулын голомтын бүс /неккц, шток/ галт уулын бүтцийн үлдэгдэлд хамрагдана.
Цэвдгийн тархалт
Цэвдгийн мужлалт алаг цоог ба ховор алаг цоог тархсан бөгөөд нутгийн баруун, хойд хэсгээр улирлын цэвдэг чулуулаг-Хөндий хотгорын жилийн дундаж температур 00-+200C улирлын хөлдөлтийн гүн 3.0-4.5 м 2.5-5.0 зүүн хэсгээр-жилийн дундаж температур +30-+1000C улирлын хөлдөлтийн гүн 2.0-4.0, 2.0-4.5м байна.
Уур амьсгалын мужлалт
Монгол орны газрын гадарга нэгэн жигд биш янз бүрийн хэлбэр дүрс байрлал бүхий өндөр уулс тэгш тал газар өргөн хөндий том нуур гол мөрөн, өвс ургамалтай ба ургамалгүй нүцгэн гадарга алаглан оршдог нь тус орны байгаль уур амьсгалын байдлыг нэн олон янз болгоно.
Аливаа  орны  уур амьсгалыг бүрдүүлж буй  анхдагч үндэс  нь  нарны илч бөгөөд  нарны цацрагийн ирж байгаа туяатай энерги хийн мандлын дулааны солилцоо агаарын урсгалуудын шилжилт зэрэг уур амьсгалыг бүрдүүлэгч бусад хүчин зүйлст шууд нөлөөлнө. Нар гийгүүллийн үргэлжлэх хугацаа тухайн орон нутгийн өргөрөг, тэнгэрийн хаяаны хаагдал, үүлшил зэргээс шалтгаална. Монгол орны жилийн 230-260 хоног цэлмэг байдгаас нарны гийгүүллийн хугацаа урт байх бөгөөд жилд 2600-3300 цаг нар гийгүүлнэ. Газрын гадарга орчны агаарын температур хоногийн туршид хөрсний гадаргын температурын өөрчлөлттэй уялдан дагалдаж байна.
Уур амьсгалын мужлал:
Д.т.д 1800 метрээс дээш өндөр өргөгдсөн чийглэг-хүйтэн,
Д.т.д 1300-1800 метр өргөгдсөн чийглэгдүү-сэрүүн,
Д.т.д   700-1300  метр     өргөгдсөн    хуурайдуу-сэрүүвтэр    уур   амьсгалтай    гэсэн    мужлалаар  авч  үзвэл Өгийнуур сум нь чийглэгдүү сэрүүн  уур амьсгалтай мужид хамрагдаж байна. Монгол орон эх газрын гүнд, д.т.д ихээхэн өргөгдсөн, хотгор  гүдгэрийн  эрс  ялгаатай байдал нь  агаарын  температурын  горимд  ихээхэн  нөлөө үзүүлдэг.
Агаарын температур
Газрын гадаргад жилийн туршид ирэх нарны цацрагийн хэмжээ өөр өөр байх учраас температур өвөл бага, зун нь их байдаг. Манай оронд өвлийн улиралд агаарын температур дундаж хэмжээгээр -150C-350C хүртэл үнэмлэхүй хэмжээгээр -300C-550C хүртэл хэлбэлздэг зүй тогтолтой байдгийн дээр уулсын хоорондоо хотгор хөндийд уулнаасаа хүйтэн байдаг буюу хүйтний эрч газар нутгийн д.т.д өндөр ихсэх тутам буурч байдаг онцлогтой байна.
Архангай аймгийн Өгийнуур сум нь бусад сумдуудаас хамгийн нам дор орших бөгөөд 5 дугаар сараас 10 дугаар сар хүртэл урин дулааны улирал үргэлжилж зуны VII сард хамгийн ихдээ 17,50C хүртэл дулаарч хур бороо орж өвс ургамал жигдэрнэ. Харин өвөлдөө хамгийн хүйтэн буюу I сард -18,90C хүйтэрч байгаа нь бусад сартай харьцуулахад хүйтэн байдаг.
Өгийнуур сумын харьцангуй чийгшлийн хэмжээг I, IV, VII,X саруудыг харьцуулахад VII сард 50% байгаа нь бусад сараас 10%-15%-иар бага чийгшилтэй байна.
Нарны нийлбэр цацраг
Өгийнуур сумын  хойд  хэсгээр нарны нийлбэр цацрагийн жилийн дундаж 1200-1300 квт.цаг/м2. Харин нутгийн өмнөд хэсгээр 1300-1400 квт.цаг/м2 байна.
Нэг жилд нар гийгүүлэх хугацаа нь 2600-3300 цагаар байдаг. Харин Өгийнуур сумын нар гийгүүлэх дундаж хугацаа 2700-2800 /цагаар/ үүнээс харахад нар маш сайн гийгүүлдэг бөгөөд нарны эрчим хүчийг ашиглахад тохиромжтой нутаг юм. Монгол орны жилийн 230-260 хоног цэлмэг байдгаас Өгийнуур суманд цэлмэг өдрийн тоо 80 байна. Архангай аймгийн Өгийнуур сумын агаарын дундаж температур 0-20С, монгол орны дундаж температуртай харьцуулахад 7 дахин бага байна. Их хүйтэн өдрийн тоо 20-30, их халуун өдрийн тоо 10, хүйтрэлтгүй үеийн үргэлжлэх хугацаа /өдөр/ 90-110, цасан шуургатай өдрийн тоо 5-аас доош байгаа нь үндэсний атласаас харагдаж байна.
Өгийнуур сумын хувьд өдрийн урт зун хамгийн их буюу 9.5, өвөл хамгийн бага буюу 6 цаг байгаа нь зуны улирлаас 3.5 цаг их үргэлжилдэг. Хавар, зун цэлмэг өдрийн тоо бага, харин өвөл, намар цэлмэг өдрийн тоо их байгаа нь ажиглагддаг бөгөөд зун бүрхэг өдрийн тоо 8 цаг байгаа нь хур бороо их ордогтой холбоотой, өвөл цэлмэг өдрийн тоо 10 байгаа нь үүл бага байдагтай холбоотой.
Үүлшил нь агаарын орчил урсгалын хүчин зүйлсийн жилийн явц, хотгор гүдгэрийн байдлаас ихээхэн шалтгаална. Өгийнуур сумын хувьд XII сард үүлшил 3 балл, харин VI сард үүлшил 7 балл байгаа нь XII сараас 4 баллаар их байна.
Хур тунадас
Хур тунадасбол тусорны нутаг дэвсгэрийн уур амьсгалын нөхцөлийг илэрхийлэх чухал хүчин зүйлсийн нэг юм. Монгол орны нутаг дэвсгэрийн хур тунадасны газарзүйн хуваарилалт нь дараах хүчин зүйлсээс шалтгаална. Үүнд:
-Агаарын орчил урсгалын онцлог
-Газар нутгийн хотгор гүдгэр
-Далайн төвшнөөс дээших өндөр -Уул нурууд тэдгээрийн хажуугийн байршил чиглэл зэргээс шалтгаална. Өгийнуур сумын хувьд тогтвортой цасан бүрхүүлтэй өдрийн тоо-110, цасан бүрхүүлийн дундаж зузаан 7 см байна. Тогтвортой цасан бүрхүүлтэй өдрийн тоо, цасны дундаж зузаан их байх нь хавар зуд болж мал хорогдох эрсдэлийг буй болгоно. Нийлбэр хур тунадасны хэмжээ 235 мм. Үүнээс хамгийн их VII сард 67.2 мм, хамгийн бага нь I сард 1.2 мм унадаг нь VII сараас 66 мм бага байдаг.
Архангай аймгийн Өгийнуур сумын хур тунадасны дундаж хэмжээ баруун хойд хэсгээр 300-400 мм, зүүн өмнөд хэсгээр 250-300 мм говийн болон зүүн бүсийн нутгуудтай харьцуулахад харьцангуй хур тунадас ихтэй байгаа нь газар тариалан эрхлэхэд таатай нөхцөл бүрдүүлнэ.
Хүйтэн улирлын хур тунадасны дундаж хэмжээ 10-20мм, дулаан улирлын хур тунадасны дундаж хэмжээ 200-300мм, харин агаарын харьцангуй чийгийн дундаж хэмжээ I сард 60%-70%, IV сард 30%-иас доош, VII сард 40%-50%, X сард 40%-иас доош байдаг.
Агаарын даралт
Агаарын жилийн дундаж даралт 848 гПа байна. Гантай зуны давтагдал 30-35%, цасан шуургатай өдрийн тоо жилд 5-с доош, шороон шуургатай өдрийн тоо жилд 10- 20 байдаг. Баруун хойд хэсгээр хахир өвөл чийгийн хангамж 1.1-2.5, дулаан хангамж 1500-2000, харин зүүн өмнө хэсгээр хахир өвөл, чийгийн хангамж 2.6-4.0, дулаан хангамж 2000-2500. Салхины хурд IV сард хамгийн их буюу 3.1 м/сек, харин VIII сард хамгийн бага 1.4 м/сек байгаа нь IV сараас 1,7 м/сек-ээр бага байна. Салхи ихтэй   байх нь салхины эрчим хүч ашиглахад тохиромжтой.
Гадаргын ус
Гол мөрний усны горим:
-Хаврын шар усны ба дулааны улирлын хур борооны үертэй гол
-Хавар зуны шар усны үертэй гол ба Дулааны улирлын хур борооны үертэй гол
Өгийнуур сумын нутагт орших гол, нуур умард мөсөн далайн ай савд багтдаг. Энэхүү ай савд Дэлгэр мөрөн, Сэлэнгэ мөрөн, Орхон, Хануй, Тамир, Идэр гэх мэт гол мөрөн орно. Нэгж талбайд ногдох голын нийлбэр урт сумын хойд хэсгээр 0.10-0.15 км/км2, харин өмнөд хэсгээр 0.05-0.10 км/км2. Ус зүйн сүлжээний нягтшил их байгаа нь хур тунадас их ордогтой холбоотой.
Гол, мөрний нийлбэр урсац
Гол мөрний нийлбэр урсац хойд болон зүүн хэсгээр 25-50 мм, харин өмнөд баруун хэсгээр 50-100 мм. Гадаргын урсац 25-50 мм, газрын доорх урсац 25-50 мм, газар нутгийн чийгшил 200-250 мм, ууршилт 250 мм дээш, усны гадаргаас уурших ууршилт 400-600 мм. Харин гол мөрний усны горим: хаврын шар ус, зуны хур борооны усаар үерлэдэг гол, газар доорх ус 20%, цасны ус 25%, хур борооны ус 55%, гол мөрний мөсний горим 160-180 байгаа нь харагдаж байна.