cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үржингийн Хүрэлбаатар
Дурсамж
Би долоо хоногийн дараа бөөн мөрөөдөл тээсэн амьтан ажилдаа давхин очив. Юуны өмнө өөрийн ажилдаа ихэд шүүмжлэлтэй хандав. Мэдэхгүй чадахгүй юм хэрээс хэтэрсэнд бас гунив. Долоо хоногт дээд сургуулийн дээд курсийн хэмжээний мэдлэг олж авсан санагдаж өдөр хоног гэгч ямар их багтаамжтайг гайхав. Тэр үед С. Лувсанвандан багшийн Урлаг судлалын сектор монголын урлагийн түүх бичлэгт гол анхаарлаа хандуулан ажиллаж байсан бөгөөд миний хувьд “Монголын театрын түүхэн найруулал” сэдэвт ажлын орон тооны ганц хүн нь байлаа. Энэ номын зохиогчоор Э. Оюун, С. Дашдондог, Х. Нацагдорж, С. Зориг бид тав томилогдсон байсан юм. Тэгээд театрын түүх бичлэгийн төлөвлөгөөг бүхэлд нь өөрчилмөөр санагдав. Чухам яаж өөрчлөхөө бас мэдэхгүй. Манай секторын хийж буй кино, дүрслэх урлаг, хөгжим, театрын түүхийн төлөвлөгөө дэндүү нэг загварын санагдаж, даа ялангуяа хэт намтарчилсан байдалтай, уран чадварын асуудал орхигдсон мэт байх тул секторын эрхлэгч С. Лувсанвандан багшдаа саналаа хэлэв. Багш бид нар нэг өрөөнд хамтдаа суудаг байсан юм. Багшийн нүүр улас хийснээ “Хүрээлэнгийн эрдмийн зөвлөлөөр батлагдсан юм, наадах чинь” гэж билээ. Одоо бодоход Лу багш маань тэр бүхнийг зохион байгуулж, арга зүйг нь бүтээсэн байх тул би шууд утгаараа багшийгаа шүүмжилсэн хэрэг байж. С. Лувсанвандан бол миний хир халдаамгүй өмөөрөн явдаг шүтээн багш нарын маань нэг яах аргагүй мөн бөгөөд улсад биеийн хүчин үнэлж ажилд ороход анх өлгийдөж авсан ачтан билээ. Сонин хэвлэлд кино, номын хэдхэн шүүмж нийтлүүлсэн шалдар оюутан намайг төгсүүт ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Урлаг судлалын секторт суга татан авсныг би одоо хүртэл бурхны томилолт байсан байх гэж боддог юм. Би С. Лувсанвандан багштай уулзаж байгаагүй, зүс үл таних тул надад итгэж, намайг татаж авсан нь Ц. Мөнх багшийн маань санал, Дү. Мягмарсүрэнгийн идэвхтэй зуучлал тус болсон гэж бодож явдаг аа. Бурхан хоёр багшийнхаа ачаар насан туршийнхаа туурвил бүтээлийн чиг замыг олж, өөрийгөө авьяас чадварыг нээж, эцэж цуцашгүй хөдөлмөрлөх эр зориг, эрч хүчийг олж авсан маань миний хувьд хамгийн том нээлт байлаа.
Дөрөв.
Жүжгийн зохиолчдын долоо хоногийн семинарын дараа ер бусын хөөрөлд автсан миний бие хэдэн шөнө нойргүй сууж 60 нас хүртэлх амьдрал, ажил үйлс, эрдмийн ажлын төлөвлөгөөг гаргав. Хорин хэдтэй залуугийн мөрөөдөл дэндүү дэврүүн байв. Тэр их эрдмийн ажлын төлөвлөгөөний цаана гарахын тулд юуны өмнө хувийн амьдралаа цэгцлэх, эхнэр авч үр хүүхэд орон сууцтай болох, ээжийгээ асран тойлох, өнчин дүү нараа хоолонд хүргэх зэрэг амьдралын нэн тулгар олон асуудал нуруун дээр минь овоорсон байгааг ойлгов. Тэр бүхнийг Хэл зохиолын хүрээлэнгийн ганц хүний тогтмол цалингаар хэрэгжүүлэх боломж байхгүй тул ажлаа өөрчлөх, эсвэл ирээдүйн их эрдэмтэн болох горьдлого тээн бусад бүх асуудлыг “золиослох” сонголт намайг хүлээж байв. Ийм ацан салаа бодол тээн С. Лувсанвандан багшийн удирдлаганд “Монголын театрын түүхэн найруулал” сэдэвт ажил дээр чарамхийн ажиллав.
Хэл зохиолын хүрээлэнд гэршиж, эрдэм шинжилгээний ажилд гаршиж оюуны шинжээчийн их өргөөнд буйраа хэдийнэ засч амжсан боловч миний хувийн амьдралын асуудалд доривтой ахиц ер гарсангүй. Хүрээлэнгээс гарч өөр ажилд шилжих тухай миний саналыг Мөнхөө багшаас өөр хэн ч дэмжсэнгүй. Мөнхөө багш маань ч эхлээд таатай хандаагүй боловч миний үлгэр шиг төлөвлөгөөг сонсч зөөлөрсөн юм. Би тэр дороо л өргөдөл бичиж Хэл зохиолын хүрээлэнгийн захирал А. Лувсандэндэв рүү Ч. Догсүрэн гуайг оруулж ятгуулж, Улаанбаатар хотын намын хорооноос бичиг ирүүлж байж “Улаанбаатарын мэдээ” сонинд утга зохиолын ажилтнаар шилжив. Намайг оюутан байх үеэс тус сонины нөлөө бүхий ажилтан, сэтгүүлч Ч. Дашдорж сониндоо авна гэдэг байсан бөгөөд уг сонин Улаанбаатар хотын намын хороо, захиргааны нөлөө бүхий хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл байсан тул миний амьдралын түшигт тулгуур болох нь тодорхой байв.
1981 оны хавар “Улаанбаатарын мэдээ” сонины сурвалжлагч болж намар нь хуримаа хийв. Хурим маань сайхан болов. Ардын жүжигчин Д. Чимид-Осор ууц таллаж, С. Лувсанвандан багш тэргүүтэй Хэл зохиолын хүрээлэнгийнхэн, Ц. Мөнх тэргүүтэй шүүмж судлаачид, “Улаанбаатарын мэдээ” сониныхон, УБДС, арван жилийнхэн, хамаатан садан гээд л тухайн үедээ хөлтэй хурим болсон юм. Хүүхэд залуучуудын паркад эхэлж Зайсангийн аманд гурван хоног үргэлжилсэн хуримын чимэг нь төдийгүй баталгаа нь болсон эрдэмтдийн цугларалтыг чухамдаа Ц. Мөнхөө багш шууд гардан зохион байгуулсан юм. Энэ тухай хожим нь Ч. Билигсайхан “Мөнхөө багш чамайг уран зохиолын шүүмжлэгчээр авч үлдэх гэж хуримыг чинь хүртэл зохион байгуулсан” гэж билээ. Тэр үнэн ажгуу. Хуримын үеэр надад бэлэглэсэн “Шог хошин зохиолын дээж” /УБ., 1981/ номын дотор хавтсанд “Ү. Хүрэлбаатар, Л. Эрдэнэ нарт. Уран бүтээл эрдэм судлалын ажилд тань их амжилт хүсье. Амьдрал чинь үргэлж цэцэглэн явахын ерөөл дэвшүүлье. Ц. Мөнх, Б. Ганбат, Д. Өлзийбаяр, Ч. Билигсайхан, Б. Цэдэв, С. Лувсанвандан, С. Лочин, Жамбалсүрэн 1981.10.17” гэж бичсэн нь миний амьдралын мартагдашгүй мөчийн тод тамга болон үлдсэн юм.
Мөнөөх өмнө тулгамдсан хувийн асуудлууд ийнхүү дэс дараалан шийдвэрлэгдэж эхлэв. Мөнхөө багштай улам дотносож уран бүтээлийн гэхээсээ илүүтэй амьдралд тохиолдож байгаа асуудлаа илэн далангуй ярьдаг болов. Багш шавийн харьцаа гүнзгийрч эцэг хүүгийн харьцаа мэт болж ирэв. Мөнхөө багш маань хар багаасаа хэлмэгдлийн хар шуурганд өртөж байсан хүний хувьд ардчилалд их ойрхон байсан юм билээ. Тиймээс алив зүйлд голч шударга хандахыг эрмэлздэг төрөлх гэмээр үндсэн чанар нь утга зохиолын шүүмжийг хөгжүүлэх насан туршийн нь тэмүүлэл болсон санагддаг. Тэр зөвхөн өөрөө шүүмжлэгч байгаад зогсоогүй монголын утга зохиолын үе үеийн шүүмжлэгчдийн бүхэл бүтэн давхаргыг бэлтгэсэн юм. Тэгээд л харц гаралт өчүүхэн намайг тэр их бодлогын хүрээнд бүртгэн авч басхүү цагийн цагт зүглүүлэн чиглүүлж чирч гулдарч, урамшуулан түшиж явсанд би үнэнхүү талархаж явдаг юм. Багш хүн гэдэг зөвхөн номын багш бус амьдралын багш байдаг юм билээ. Энэ хоёр чанарыг төгс нэгтгэж ямагт дотроосоо гэрэлтэж явсан нь Мөнхөө багшийг үлэмжийн төгөлдөр болгосон гэж боддог.
Тав.
“Улаанбаатарын мэдээ” сонины утга зохиолын ажилтан, хэлтсийн эрхлэгчээр арваад жил ажиллаад ерээд онтой золгов. Нийгэм тэр аяараа бужигнаж хөлтэй нь хөлхөж, хөлгүй нь мөлхөж эхлэв. Ардчилсан нам байгуулагдаж олон намын тогтолцоо бодит зүйл болсон тул “Үнэн”, “Улаанбаатарын мэдээ” зэрэг нам, захиргааны давхар харьяалалтай сонинууд задарч эхлэв. Манай сонин хоёр хуваагдаж Улаанбаатар намын хороо “Нийслэлийн сонин бичиг”, Улаанбаатар хотын АДХ-ын Гүйцэтгэх захиргаа “Улаанбаатар” сонинтой болов. Ингэж монголын хэвлэлийн түүхэнд орон нутаг буюу нийслэлийн төрийн захиргааны байгууллага анх удаа бие даасан тогтмол хэвлэлтэй болсон юм. “Улаанбаатар” сонины эрхлэгчээр миний бие тохиоон томилогдов.
Намайг шүүмжлэгч, судлаач болгох гэсэн Мөнхөө багшийн зүтгэл улам бүр алсарч байгааг би хааяа хааяахан бодож эхлэв. “Улаанбаатарын мэдээ” сонинд ажиллахдаа сэтгүүлч болох гэж, бас хүү амьдралд хөлөө олох гэж хэрэндээ хичээн зүтгэсэн. Одоо Монгол Улсын нийслэлийн төр захиргааны төв хэвлэлийг удирдаж буй тул шүүмж бичих зав гарсангүй гэж өөрийгөө зөвтгөж явжээ. Мөнхөө багш минь миний ажил дээр ирэмтгий болов. Тэгэхдээ зүгээр явна гэх буюу ямар нэгэн ажлын завсар чөлөө, наана цаана яваа гэх. Тэр нь юу ч байсан ялгаагүй надад бол багшийн маань амьд сануулга болж байв. Тиймээс утга зохиолын шүүмж судлалын ажлаа үе үе сэргээн санаж, номын санд сууж, архивын материалаа цэгцэлж битүүхэндээ бэлтгэж эхлэв. Багшийгаа баярлуулах ямар нэгэн юм хийе, юутай ч шүүмжийн нэг сайхан түүвэр гаргая гэж бодсон хэрэг. Тиймээс хуучин хэдээ бичээчдээ өгч машиндуулахын зэрэгцээ шинээр ганц нэг юм хийх санаатай сүүлийн үеийн зохиол бүтээлүүдийг уншиж эхлэв.
Нэгэн нартай сайхан өдөр Мөнхөө багш маань хаалга сэвхийн татаж, шав хийн орж ирэв. Урт савхин дээлээ намируулж, хоолойгоо эрээн алчуураар ороочихсон нь угийн цэмцгэр хүнд зохисон гэдэг нь жигтэйхэн. Би ямар нэгэн баяр ёслол болсон юм болов уу гэж бодов. Багш маань мэнд ус мэдсэний дараа надаас огтын ч санал асуулгүйгээр “Та нар /шүүмжлэгч шавь нараа хэлж байна/ бүгдээрээ эрдмийн зэрэг хамгаалах хэрэгтэй. Чи үлдчих гээд байна. Би Сампилтай ярьсан. Намдагийн тухай материал чамд их байх ёстой. Намдагаар хамгаалвал яасан юм” гэж тус тас хэлэв. Нээрээн ч юмаа янзалж байхад Намдаг багшийн гэрийн сургуулийн лекцээс авахуулаад элдэв бусын тэмдэглэл, ном зохиол надад түлхүү байсныг багш яасан сайн мэдэж байх юм гэсэн бодол орж ирэв. Шүүмжийн түүвэр эн тэрхэн ойрын зүйл бодож явсан надад багшийн энэ санал дэндүү ланжгар санагдсан тул “Багшаа би чадах болов уу” гэж би сулхан хэлэв. Багш маань намайг ингэж хэлэхийг сайн мэдэж байсан бололтой, намайг тохуутай гэгч мушийн харснаа “Чадна гээд л би ирж байна” гэхэд миний дотор нар мандах шиг болж билээ.
Нэг сэдэвт зохиолоо бичих гэж Нийслэлийн Засаг дарга Ж. Наранцацралтаас хоёр сарын чөлөө авав. Тэгээд Мөнхөө багшийн гэрт долоо хоног сууж төлөвлөгөө гаргаж чөлөөний хугацаандаа ажиж дисертацаа бичиж дуусав. Багш маань үе үе утсаар явцыг нь асуух бөгөөд бичсэн зүйлээ эхнээс нь үзүүлж байя гэхэд “тэгж цаг аваад яахав” гээд хөдөлсөнгүй. Харин эхний бичлэг дууссаны дараа Д. Цэнд багштай ирж хоёулаа бүтэн өдөржин миний бичсэнийг дамжуулан уншиж шууд л гардан засч, алтан сайхан зөвлөгөө сургамжаа хайрлаж билээ. Багш маань надад итгэж, бас өөрөөр минь сэтгүүлж, зүтгүүлнх гэсэн хэрэг байсан юм билээ. Тэгээд л Хэл зохиолын хүрээлэнд “Д. Намдагийн туршиц туурвил зүй” /жүжгийн зохиолын жишээн дээр/ сэдвээр эрдмийн зөвлөлийн гишүүдийн зуун хувийн саналаар хэл бичгийн ухааны доктор /Ph.D/-ын зэрэг хамгаалж тэр оройдоо Улаанбаатар зочид буудалд хүлээн авалт хийсэн юм. Тэр үдэш надад бэлэглэсэн нандин бэлгийн нэг нь Б. Ганбатын “Монголын сонгодог зохиолч Чадраабалын Лодойдамба” /Пусан.,1998/ ном байсан бөгөөд түүн дээр “1998.05.22-ны бэлгэтэй сайн өдөр. Хэл бичгийн ухааны дэд доктор Ү. Хүрэлбаатарт. Үзэг, үйлс нэгт эрхэм нөхөр Ү. Хүрэлбаатар чинийхээ эрдмийн зэрэг хамгаалсан баярт өдрийн дурсгал болгож энэхүү номыг бэлэглэе. Доктор болохын бэлгэтэй ерөөлийг дэвшүүлье” гээд Ц. Мөнх, Д. Цэнд, Б. Ганбат, Х. Сампилдэндэв, С. Лочин, Л. Хүрэлбаатар, Ш. Цэнд-Аюуш, Г. Болд, Ш. Цэнд-Аюуш, С. Дулам … нар гарын үсгээ зурсан байж билээ.
Уран бүтээлийн тайлан тоглолт
"Эрх саран" /2002/
"Түгээмэл аялгуу" /2004/
"Миний дуу-Миний аз жаргал" /2013/
Гавьяа Шагнал
Ангилал:Монголын яруу найрагч Ангилал:Монголын сэтгүүлч Ангилал:Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Намын дарга Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч Ангилал:Төгрөгийн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1954 онд төрсөн
Гантиг
thumb|Гантиг. thumb|[[Таж Махал, дэлхийн хамгийн алдартай гантиг чулуун барилга.]] Гантиг нь гол төлөв кальцит, доломит зэрэг карбонатын эрдсийн талстжисан метаморф чулуулаг юм. Гантигийг уран баримал, барилгын материалд ихэвчлэн хэрэглэдэг.
Манайд Цагаан чулуутын ордоос гадна ирээдүйтэй байж болох ногоон, ягаан, цагаан, саарал зэрэг өнгө бүрийн гантигны илэрц Дундговь, Говь-Алтай, Баянхонгор, Завхан, Дорнот, Булган, Хөвсгөл зэрэг аймагт бий.
Алгаагийн Мягмаржав
Алгаагийн Мягмаржав нь Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох сумын харьяат, Үндэсний бөх ийн аймгийн харцага цолтой бөх.
Улсын наадмын дэвжээнд
Тулгар төрийн 2225 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 810 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 95 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдааны нэгийн даваанд Сэлэнгэ аймгийн Зүүнбүрэн сумын харьяат аймгийн заан Эрдэнэжавын Саранбаатараар нэг Ховд аймгийн Мянгад сумын харьяат улсын харцага Ганбатын Алтангэрэлээр хоёр давж гурвын даваанд Хөвсгөл аймгийн Төмөрбулаг сумын харьяат улсын начин Маналсүрэнгийн Эрдэнэбатад өвдөг шороодсон.
Вилл Чэмпион
Виллиам “Вилл” Чэмпион (William "Will" Champion, 1978 оны 7 сарын 31-нд төрсөн) нь Колдплей хамтлагийн хөгжимчин, бөмбөрчин юм.
Бага нас
Виллиам Чэмпион нь Английн Хэмпшир гүнлэгийн Саутхэмптон хотод төрж, Саутхэмптоны Хайфильдэд өсчээ. Түүний аав Тимоти Чэмпион нь археологич юм. Залуу насанд түүний хөгжмийн сонирхолд Том Вайтс, Ник Кэв болон Ирландын ардын хөгжим ихээр нөлөөлжээ. Багаасаа гитар тоглож мөн төгөлдөр хуур, аргил гитар, шүгэл тоглдог байж. Колдплейд орхоосоо өмнө, Fat Hamster хэмээх хамтлагт тоглдог байжээ. Тэрээр Портсвүүдийн бага сургууль, Кантеллийн Математик Компьютерийн дунд сургууль болон Петер Симондсын коллежид сурж байв. Саутхэмптоны Хайфильдийн Хайфильд сүмд мөн явдаг байв.
Колдплей
1999 онд хамтлагийн ахлагч Крис Мартин Чэмпионыг хамтлагаас хөөсөн ч удалгүй буцаж орохыг гуйж байв. Тэрээр хамтлагийнхаа хамгийн ухаантай нь гэгддэг. Хамтлагийнхан түүний талаар “Вилл бол маш ухаантай, ямар нэгэн чухал шийдвэр гаргах үед үнэтэй чухал зүйлсийг хэлж чаддаг. Тэр олон удаа шийдвэрлэх санал гаргаж байсан, түүний өөрийн шийдвэрүүд хааяа бусдын зөвшилцлийг өөрийнхөөр болгодог.” хэмээн хэлж байв.
Вива Ла Вида аялан тоглолтын үеэр Death Will Never Conquer дууны акустик хувилбарын дуулж байв. Энэ дуу нь Колдплейн LeftRightLeftRightLeft амьд цомогт орсон дуу юм. Тэрээр Til Kingdom Come мөн Life in Technicolor II-н The Goldrush-г дуулдаг юм.
Бусад ажил
Магне Фурухолмений урилгаар түүний бие даасан цомог Past Perfect Future Tense-д хамтарч ажиллаж байв.
Хувийн амьдрал
Чэмпионы ээж Сара (археологич) 2000 онд хорт хавдраар нас барж, Parachutes цомгийг түүний дурсгалд зориулж байв.
Чэмпион хамтлагаасаа хамгийн түрүүлж буюу 2003 онд Мариан Дарк хэмээх багштай гэрлэж, 2006 оны 4 сарын 28-нд Ава хэмээх охин, 2008 оны 5 сарын 7-нд Жүно, Рекс хэмээх ихэр 2 хүүтэй болжээ.
Төхөөрөмж
Чэмпион Yamaha-н бөмбөрийн иж бүрдэл, Zildjian-н цан хэрэглдэг.
Ангилал:Coldplay
Шугаман код
Шугаман код (linear code) Кодчилолын онолд шугаман код гэдэг нь алдаа засдаг код error correcting code бөгөөд ямар ч кодчлогдсон үгсийн шугаман нэгдэл linear combination нь бас кодчлогдсон үг болдог. Уламжлал ёсоор шугаман кодыг блок код block code, эргэсэн код convolutional code болон эдгээрийн эрлийз болох турбо код turbo code гэж хуваана.
Шугаман кодуудыг урьдчилан алдаа засхад forward error correction мөн харилцаа холбооны сувагаар communication channe тэмдэгт дамжуулах аргад хэрэглэнэ. Тиймээс холбоонд алдаа гарвал блок мессежийг хүлээн авагч зарим алдааг илрүүлж засах боломжтой. Шугаман блок кодын кодлогдсон үгс нь тэмдэгтүүдийн блокууд бөгөөд тэдгээр тэмдэгтийг шифрлэхийн encode тулд анх явуулах гэж байсан хэмжээнээс олон тэмдэгт ашигладаг. nурттай шугаман код n ширхэг тэмдэгт агуулсан блокуудийг дамжуулдаг.
Жишээ нь: [7,4,3] Хэмингийн код Hamming code нь 7 бит кодлогдсон үгсийг ашиглан 4 бит мессежийг илэрхийлдэг шугаман хоёртын код юм. Хоорондоо ялгаатай кодлогдсон үгс нь дор хаяж гурван битийн ялгаатай байдаг. Үүний үр дүнд кодлогдсон үг бүрийн хувьд хоёр алдаа илрүүлж, нэг алдаа засах боломжтой.
Тодорхойлолт болон үзүүлэлтүүд
Кодлогдсон үгсийн жин гэдэг нь түүний тэгтэй тэнцүү биш элементүүдийн тоо, хоёр кодлогдсон үгийн хоорондох зай нь тэдгээрийн хоорондох Хэмингийн зай Hamming distance, өөрөөр хэлбэл тэдгээрийн ялгаатай эпементийн тоо юм. Шугаман кодын хоорондох зай d нь тэгтэй тэнцүү биш кодлогдсон үгсийн хамгийн бага жин, өөр хоорондоо ялгаатай хоёр кодлогдсон үгийн хоорондох хамгийн бага зай юм.N урттай k хэмжээст d зайтай шугаман кодыг [n,k,d] код гэнэ.
Шинж чанарууд
-н шугаман дэд зайн linear subspace хувьд нийт код Cнь кодлогдсон үгсийн хамгийн бага олонлогийн завсараар span дүрслэгддэг. Эдгээр үндсэн кодлогдсон үгс нь үүсгэх матриц generating matrix G-н мөрнүүдтэй тэнцдэг.Gнь гэсэн блок матриц хэлбэртэй байвал G-г стандарт хэлбэр байна гэнэ.Энд I_k нь k \times k identity matrix, A нь ямар нэг   матрицыг заана.
c0 болон c ≠ c0 байх өөр кодлогдсон үг хоёрын хоорондох хамгийн бага Хэмингийн зай Hamming distance d c0-оос хамааралгүй байна гэдгийг шугаман хамаарал батална. Энэ нь C-н кодлогдсон үгсийн хоорондын ялгаа c − c0 нь бас кодлогдсон үг болдог гэсэн шинж чанар, мөн d(c, co)=d(c-co, 0) гэсэн шинж чанараас дагаж мөрдөгдөнө. Эдгээр шинж чанараас:
Өөрөөр хэлбэл шугаман кодын кодлогдсон үгсийн хоорондох хамгийн бага зайг олохын тулд зөвхөн тэгтэй тэнцүү биш кодлогдсон үгсийг харах хэрэгтэй. Тэгтэй тэнцүү биш хамгийн бага жинтэй кодлогдсон үгсийн хувьд хамгийн бага зайтай байдаг кодлогдсон үг нь тэг кодлогдсон үг юм. Эндээс кодын хамгийн бага зайг тодорхойлно.
Жишээ: Хадамард код
Хадамард код гэдэг нь  гэсэн шугаман код бөгөөд олон алдааг засах чадвартай юм. Хадамард кодыг багана баганааар нь жагсаадаг : i^{th} арга нь бол Т багана нь i бүхэл тооны хоёрын тooлын нэг хэсэг юм. Хадамар код нь 2^{r-1} зайд хамгийн багадаа оршдог ч 2^{r-2}-1 алдааг засаж чаддаг.
Жишээ нь: дараах үүсгэгчийн матрицын хувьд шугаман хаалтын код [8,3,4]_2 хадамард код нь:
.
Хадамард код нь Мьюлерийн кодын тусгай код бөгөөд хэрэв бид эхний баганыг( бүх багана 0 тэнцүү байх) гэдгээс авбал давхар код Хамминг код болох  [7,3,4]_2   энгийн  кодыг олох болно.
Хамгийн ойрын алгоритм
d параметр нь алдааг засах чадвартай кодтой холбоотой байдаг. Дараах бүтэц буюу алгоритмийг доор үзүүллэ. (Хамгийн ойрхон алгоритмийг тайлбарлах гэж тодорхойлдог.):
Оролт:  дэх хүлээн авсан вектор v.
Гаралт: v-тэй хамгийн ойр байх C-дэх w кодчлол.
Тэмдэглэл: Бууралт нь t > (d − 1)/2 багагүй байдаг. Энэ С шугамыг бид –дэх v бүрийн Bt(v) кодтой үед t алдааг засдаг.
Нийтлэг тэмдэглээ
Гол сэдэв нь: Хаалтын код
Ерөнхийдөө кодууд нь С үсгээр илэрхийлэгддэг, k нь хэмжигдэхүүн болон n нь уртын код нь ерөнхийдөө (n, k) кодод хамааралтай байдаг. Шугаман хаалтын код нь [n, k, d] кодоор илэрхийлэгддэг нь аливаа 2 кодын хооронд орших хамминг зайнд хамааргдах d болно. Тэмдгэлэгээ: [n, k, d] тэмдгэлгээ нь n уртын шугаман бус кодыг илэрхийлэхэд ашигладаг тэмдгэлгээ, M хэмжээ болон  d хамгийн бага хамминг зай нь шугман бус кодыг илэрхийлэхэд ашигладаг тэмдгэлгээ (n, M, d) тэмдэглэгээтэй андуурч болохгүй.
Дан хязгаар
Лемма (Дан хязгаар): Бүх шугаман [n, k, d] код С нь -ийг хангадаг.
С кодны параметрүүд нь k+d=n+1 хангаж байвал хамгийн их зайг тусгарлагч гэж нэрлэдэг. Ийм кодууд байвал хамгийн оновчтой шийдүүд гарч ирдэг.
Хэрэв C1, C2 нь n уртын код гэвэл C2 дахь эсвэл C1-д зориулсан Sn (c1,...,cn) үед мөн (cp(1),...,cp(n)) төсөөтэй ижил бүлгүүд дэх p өөрчлөлт гарч ирвэл бид C1 , C2 -ийг өөрчлөлтийн эквивалент гэж болно. Хэрэв C2 руу C1- ийг илгээдэг n\times n нэг гишүүнт матриц нь   байвал C1  болон С-г эквивалент гэж болно.
Гадаад холбоос
Ангилал:Кодын онол Ангилал:Тэмдэгтийн кодчилол
Николь Хосп
Холбоос
Ангилал:Уулын цанын дэлхийн аварга Ангилал:Австрийн уулын цанын улсын аварга Ангилал:Австрийн уулын цаначин Ангилал:Австрийн олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Австрийн олимпын хүрэл медальтан Ангилал:2006 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны мөнгөн хүндэт тэмдгийн шагналтан Ангилал:Австрийн оны шилдэг тамирчин Ангилал:Австричууд Ангилал:1983 онд төрсөн
Химийн элементүүдийн жагсаалт
Химийн элементүүдийг доор харуулснаар үсгийн дарааллаар жагсаав.
Мөн үзэх
Ангилал:Химийн жагсаалт
Эрнан Кортес
Ангилал:1485 онд төрсөн‏‎ Ангилал:1547 онд өнгөрсөн Ангилал:Испанийн генералууд Ангилал:Испанийн конквистаторууд
Авто спорт
thumb|right|[[Формула-1 уралдаан]] Авто спорт (автомашины спорт, англ. motorsport)нь моторт спортын нэг хэлбэр бөгөөд дөрвөн дугуйтай моторжуулсан тэргээр аль болох богино хугацаанд барианд орох зорилготой уралдаанууд юм. Зохион байгуулагдаж байгаа авто спортын ихэнх хувийг хурдны уралдаан тэмцээнүүд эзэлдэг ба энэ төрлийн уралдаанууд нь зөвхөн тус тэмцээнд зориулсан тусгай замтай эсвэл гудамжны уралдаанд зориулан гудамжийг тусгайлан хаалт хийж хашин бэлтгэдэг. Үүнээс гадна бартаат замын тэрэгт зориулсан «off-road» гэх уралдаан бас байна. Тусгайлан хаалт, хашилт хийгээгүй гудамжаар уралдах нь хориотой бөгөөд энэ нь уралдагч этгээд өөрийгөө болон уралдаагүй бусдад аюул учруулж болзошгүй учир хууль бус уралдаанд орно. Тиймээс үүнийг авто спортод тооцдоггүй.
Хамгийн анхны автомашины уралдаан нь 1894 оны долоодугаар сарын 22-нд болсон бөгөөд энэ нь Парис Руаны хооронд (126 км) зохиогдсон байна. Нийт 102 тэрэг бүртгүүлсэнээс 39 нь уурын хөдөлгүүр, 38 нь бензин хөдөлгүүр, 5 нь цахилгаан хөдөлгүүр, 5 нь шахсан агаар ашиглан хөдөлдөг болон нэг тэрэгний хөдөлгүүр нь ердөө пүршин механизмтай байсан байна. Уралдаан дуусахад 15 тэрэг л барианд оржээ. Тус тэмцээнд Жуль-Альберт де Дион нь уурын хөдөлгүүр бүхий тэрэгтэйгээр түрүүлсэн байна. Жин болон суудлын хязгаарлалт бүхий анхны формула уралдаан нь Гордон-Беннетт-Кап байв. 1906 онд зохиогдсон Францын гранд-прикс нь хамгийн анхны тойрог замтай уралдаан юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Моторт спортын төрөл
Хутаг-Өндөр сум
Хутаг-Өндөр сум нь Булган аймгийн сум. Тус сум нь Манлай Ван Хатанбаатар Магсаржавын өлгий нутаг бөгөөд түүх дурсгалын газар элбэг. Олноо өргөгдсөний 8-р он буюу 1918-07-26-ны өдөр Сайн ноён хан аймгийн Хатанбаатар Дархан чин вангийн хошууг Сайн ноён Хан аймгийн Гаанжууржав түшээ гүний хошуунаас тасдан байгуулсан түүхтэй.Хошууны хил хязгаар нь: Зүүн урд талаар - Хайлантайн овоо, Түлбэрийн овоо, Урд талаар - Хардахын овоо, Баян-сэрхийн овоо, Шандын овоо, Баруун талаар - Хөвсгөлийн нуруу, Хойд талаар - Баян, Их хар мод Бэрх, Тархийн овоогоор савлаж байсан гэж түүхэнд бичигдсэн байдаг.
1922 оны хаврын дунд сар орчимд Итгэмжит бэйс Цогт-Очирын хошууг татан буулгаж одоогийн Гуртад хоёр хошуу дахин нэгдэх ёслол болж Хатанбаатар Дархан чин вангийн хошуу гэж нэрлэгдэх болжээ. 1923 онд Ардын Засгийн газраас аймаг, хошууд нь засаг ноёдын нэр, хэргэм зэргээр нэрлэгдэж байсныг өөрчлөх болсоноор Хатанбаатар вангийн хошууны хурлаар хэлэлцэн Намнан Уулын хошуу гэж нэрлэхээр тогтож Цэцэрлэг Мандал аймгийн Намнан Уулын хошуу гэж нэрлэгдэх болжээ. 1924 оноос Наран, Норовлин, Дэлгэрэх сумдыг нэгтгэн одоогийн Цагаан бургасын голд буюу тэр үеийн нэрээр Өвөр цагаан Бургасын цүлхүү тохойд Хутаг-Өндөр сум байгуулагдаж, 1929 онд одоогийн Бунханы буланд нүүж суурьшсан байна.
1220 гаруй өрхтэй 4700 гаруй  хүн амтай, нийт хүн амын 33,0 % 0-16 насны хүүхэд, үүний дотор 11.2 хувийг 0-5 насны хүүхэд 38,6 % нь 18-35 насны залуучууд, хөдөлмөрийн насны хүн амын 80,0% нь хөдөлмөр эрхлэж 5.5 %-ийг 60-аас дээш насны  өндөр настан эзэлдэг.
Эдийн засгийн гол бүтэц нь МАА, газар тариалан, сүүлийн жилүүдэд төмс хүнсний ногооны үйлдвэрлэл эрчимтэй хөгжиж, худалдаа үйлчилгээ өргөжиж байна.
Газар нутаг
Тус сум нь 560,0 мянган га газар нутагтай, түүний  40,2% бэлчээр, 38,0% ой мод, 7 ,7% нь гол мөрөн нуур цөөрөм 10,8% хадлангийн талбай, 3,7% тариалангийн талбай эзэлдэг.
Сумын төвийн 1-р  баг 530 гаруй өрх айл  2000   хүн амтай,  Соёлын төв, Ардын Хатанбаатар Магсаржавын нэрэмжит 11 жилийн сургууль, 20 ортой Сум дундын эмнэлэг, Сум Дундын Ойн анги, Хүүхдийн сувилал, Эхчүүдийн амрах байр,  “Эрүүл оршихуй” клуб, 50 хүүхдийн төв цэцэрлэг, бүс дундын цагдаагийн хэсэгтэй УЦУ-ын орчны шинжилгээний станц, зэрэг газрууд төвлөрдөг, ХААН банк, Монгол Шуудан банк /2006/, Хан намнан хөгжил Хадгаламж зээлийн хоршоо Хас банкны хөрөнгө оруулалтаар ажилладаг, Дэлхийн Зөн ОУБ-ын ажлын нэгж  ажилладаг.
Сумын төв нь Улсын нийслэлээс урдуураа 468 км, хойгуураа 590 гаруй км,  аймгийн төвөөс 150 км зайтай, алсын хот айлдаа  очиход 100 км явдаг.
Энэ багийн бренд бүтээгдэхүүн нь Гэр ахуйн орчин үеийн модон тавилга үйлдвэрлэл, Төмс хүнсны ногоо, Хүнсний цехүүд хөгжиж байна.
Энэ багийн бренд бүтээгдэхүүн нь төмс хүнсний ногоо.
Уньт 3-р баг 250 гаруй өрх, 1000 шахам  хүн  амтай МАА-н үйлдвэрлэл эрхлэдэг,  төвдөө үйлчилгээний газрууд, Бага сургууль, соёл мэдээлийн төв,  бага эмчийн салбар, 25 хүүхдийн цэцэрлэгтэй, Төвийн эрчим хүчний системд холбогдсон, ТҮ 4 сувагтай,  Шилэн кабелийн холбоотой., Жи-мобайл, Скайтелийн сүлжээнд холбогдсон .Аймгийн төвөөс 100 км, сумын төвөөс 47 км-ын зайд оршдог.1000 малтан 8-тай, Уньтын айраг амт чанараараа аймагтаа дээгүүрт ордог.Цаашид орон нутгийн Бренд бүтээгдэхүүн болгох зорилготой.
Тээл  4-р баг 170 гаруй өрх 650 гаруй хүн амтай, мал аж ахуй, газар тариалан хослон эрхлэдэг, улирлын цэцэрлэг ажилладаг. 5-н 1000 малтантай.Багийн төв нь сумын төвөөс 18 км-т оршдог.Оргүй бага эмчийн салбартай, 2000 малтан 1, 1000 малтан .2009 онд Сэлэнгэ мөрөнд перевозтой болсоноор зам харилцааны хүндрэлгүй болсон.
Энэ багийн Бренд бүтээгдэхүүн нь Суран эдлэл.
МАЛ АЖ АХУЙ
Одоо 200269 толгой мал 760 гаруй  малчин өрхтэй байна.
-Үүний дотор ямаа 73000 толгой буюу нийт малын 36.5 хувийг эзэлж байна.Бэлчээрийн даац дунджаар 1 хонин толгойд 0.7 га ногдож бэлчээрийн асуудал хүндэрч байна.
Газар зүйн тогтцын хувьд уулархаг, Тус сумын нутагт сумын төвөөс 20 км зайтай Уньт багийн нутагт Их булагийн чихрийн шижин өвчинд сайн рашаан, мөн Хантай багийн нутагт ходоодны рашаан байдаг.
Ангилал:Булган аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Далдан хүндүлэн ноён
Цолны талаар
Түүний цолыг хөндлөн хүндлэн гэж бичсээр ирсэн. Уг утга нь kündülen гэдэг нь хүндтэй, хүндлэм гэсэн санааг илэрхийлж байна.
Эшлэл
Ангилал:Засагт хан аймгийн хүн Ангилал:Монголын түүх Ангилал:Боржигин
4 сарын 13
Тэмдэглэлт өдөр
0413 13
Умард Солонгосын хотын жагсаалт
Арван том хот
thumb|3. [[Чонжинь]] thumb|5. [[Воньсань]]
Дарь тайж
Дарь тайж бол Гэрсэнз жалайрын хунтайжийн их хатан Хатунхайгаас төрсөн 5 дахь хүү юм. Түүнд Хатагин, Хөхүйд отог өгсөн байсан. Түүнд Онниудын Баясахын охин Туналыг эхнэр болгон авсан хэдий ч, залуудаа таалал төгссөн. Түүний хоёр отгийг Амин дурал ноёны угсааныханд шилжүүлсэн.
Эшлэл
Ангилал:Боржигин Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн Ангилал:16-р зуунд төрсөн Ангилал:16-р эсвэл 17-р зуунд өнгөрсөн
Гүрэн
left Гүрэн гэвэл энгийнээр улс, орон гэдэгтэй адил утгатай үг юм. Бүр нарийвчилвал дотроо өөр хэлт олон үндэстнийг багтаасан тив, дэлхийд улс төр, эдийн засаг, цэргээр давамгайлах цөөн тооны улсыг гүрэн гэж ойлгоно. Орчин үед АНУ, 1990 оныг хүртэл оршиж байсан ЗХУ-ыг хэт их гүрэн гэж, харин эдийн засгийн хөгжлөөр тэргүүлэх Их Наймд багтах улсыг их гүрэн хэмээх нь бий.
Ангилал:Бүс нутаг Ангилал:Улс төрийн газар зүй Ангилал:Үгийн гарал судлал
1937 он
1935 он | 1936 он | 1937 он | 1938 он | 1939 он
Энэ онд нас барагсад
#
Макмөрдо
Макмөрдо (McMurdo) нь Антарктидын Росс арлын өмнөд үзүүрт орших, Америкийн Нэгдсэн Улсын харьяаны судалгааны төв юм. Скотт баазаас 5 км зайтай. 1902 онд байгуулагдсан. 1996 оны тооцоогоор 1,258 оршин суугчтай, Антарктид дахь хамгийн том суурин болно. Дэд бүтэц - Макмөрдод нисэх онгоцны буудал бий.
Цахим холбоос
Ангилал:Антарктидын судалгааны станц Ангилал:АНУ-ын шинжлэх ухаан Ангилал:Росс арал
Маруан Феллайни
Маруан Феллайни-Баккиуи (Marouane Fellaini-Bakkioui, 1987 оны арваннэгдүгээр сарын 22-нд Эттербек хотод төрсөн) — Бельгийн хөлбөмбөгчин бөгөөд Манчестер Юнайтед болон Бельгийн шигшээд тоглодог.
Замнал
Феллайни Андерлехт, Монсод, Шарлеруа болон Стандард Льеж багуудын өсвөрийн эгнээнд 12 жил уйгагүй бэлтгэгдсэн. 2008 онд зуны наймаагаар английн Эвертонд очихоос өмнө Стандард Льежид 82 тоглож, 11 бөмбөг оруулсан. Феллайниг 15 сая фунтээр таван жил гэрээ байгуулжээ. Есдүгээр сарын 14-нд Сток Сититэй анхны тоглолтоо, аравдугаар сарын 5-нд Ньюкаслын хаалганд анхны бөмбөгөө оруулсан Феллайни 35 тоглолтонд 9 бөмбөг оруулсан амжилтаар Эвертонд шилдэг залуу тоглогчоор мандав. Дахин гялалзаж мэдэх түүнийг 2010 оны хоёрдугаар сарын 6-нд Мерсисайдийн дербид Сотириос Кириакос бэртээснээс улирал замхарчээ. 2011 оны арваннэгдүгээр сарын 17-нд Феллайнитай Эвертон гэрээгээ таван жилээр сунгасан. 2013 оны есдүгээр сарын 3, солилцооны цонх хаагдах мөчид нуруу-ур чадвар өндөр, тэсрэлттэй Маруаны төлөө Манчестер Юнайтед 27,5 сая фунт төлжээ. 11 хоног болоод Кристал Пэластай эхний тоглолтоо хийсэн.
Шигшээ
Бельгийн шигшээ 2007 оны гуравдугаар сарын 24-нд Португальтай тоглоход Феллайни анхны бөмбөгөө оруулж байлаа. 2008 оны олимпийн наадамд IV байрт шалгарсан амжилттай.
Холбоос
Ангилал:1987 онд төрсөн Ангилал:Бельгийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Бельгийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч Ангилал:Стандард Льеж багийн тоглогч Ангилал:Эвертон багийн тоглогч Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Бельгичүүд
Алисиа Вильярреал
Марта Алисиа Вильярреал Эспарза (Martha Alicia Villarreal Esparza; 1971 оны 8 сарын 31-нд Мексикийн Монтеррейд төрсөн) нь Мексикийн мариачи дуучин юм.
Ангилал:Мексикийн дуучин Ангилал:Мексикчүүд Ангилал:1971 онд төрсөн
Исидор Айзек Раби
Исидор Айзек Раби (Isidor Isaac Rabi, 1898 оны 7 сарын 29 – 1988 оны 1 сарын 11) нь Австри-Унгарын эзэнт гүрний харьяа Галицид төрсөн, Америкийн Нэгдсэн Улсын физикч бөгөөд цөмийн соронзон цуурайг нээснийхээ төлөө 1944 онд Нобелийн шагналыг хүртжээ.
Цахим холбоос
Ангилал:20-р зууны физикч Ангилал:АНУ-ын физикч Ангилал:Физикийн Нобелийн шагналтан Ангилал:Корнелл Их Сургуулийн төгсөгч Ангилал:Коламбиа их сургуулийн багш Ангилал:Массачусеттсын Технологийн Хүрээлэнгийн багш Ангилал:Олон Улсын Атомын Энергийн Агентлагийн хүн Ангилал:Энхтайвны төлөөх атом шагналтан Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Бразилын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер) Ангилал:Америкийн Физикийн Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Америкийн Шинжлэх Ухааныг Хөгжүүлэх Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:АНУ дахь Австрийн цагаач Ангилал:Галицийн хүн Ангилал:АНУ-ын хүн Ангилал:Австричууд Ангилал:1898 онд төрсөн Ангилал:1988 онд өнгөрсөн
Битүү амьсгаа
Битүү амьсгаа нь монгол лимбэчид уртын дуу хөгжимдөхөд хэрэглэдэг амьсгаа юм. Мөн Монголд буддын сүм хийдэд лам нар, уран дархчууд нарийн чимхлүүр зүйл урлахдаа хэрэглэж ирсэн уламжлалтай. Битүү амьсгаа нь 2011 онд "Монгол лимбэчдийн уртын дуу хөгжимдөх арга барил-Битүү амьсгаа" гэсэн нэртэйгээр яаралтай хамгаалах ёстой биет бус соёлын өвөөр ЮНЭСКО-д бүртгэгдсэн.
Сургалт
Өнөөдөр Монголд мэргэжлийн хөгжмийн сургалтанд битүү амьсгаагаар хөгжимдөх арга барилыг заан сургасаар байгаа бөгөөд энэ сургалт нь уламжлалт заах арга дээр тулгуурласан байдаг. Тодруулбал монгол лимбэчид уртын дууг лимбээр хөгжимдөхөд тухайн дууны утга санаа айзам хэмнэлийг алдагдуулахгүй байх гол арга барилуудын нэг нь битүү амьсгаа болдог. Тиймээс энэ амьсгааг зайлшгүй сурах шаардлага гардаг. Үүнийг уртын дууны хэмнэлийн онцлогтой холбон ойлгох хэрэгтэй. Уртын дууны хэмнэлийг уудам тал, эрх чөлөөт тэнүүн орон зайгаар төсөөлөн тайлбарладаг бөгөөд хэмнэлийн такт буюу тасалдал мэдрэгдэх өрнийн нот тэмдэглэгээгээр тэмдэглэн буулгах боломжгүй байдаг. Нот тэмдэглэгээг өнөө үед уртын дууны эгшгийн өндөрлөг, хэмжээний урт богинын харьцааг тоймлон харуулахад хэрэглэдэг боловч, энэ нь аялгуу хэмнэлийг бүрэн илэрхийлж чаддаггүй. Өөрөөр хэлбэл тэмдэглэн буулгасан аялгуу нь үндсэн дуутайгаа огт (яв цав) тохирдоггүй юм. Энэ бүх онцлогуудаас шалтгаалан битүү амьсгаа заах арга нь тэмдэг тэмдэглэгээ биш бодит байдал дээр үзүүлэн таниулах, дагуулан хөгжимдөх, ардын аман уламжлалт сургалтанд тулгуурладаг.
Битүү амьсгаагаар хөгжимддөг Монгол лимбэчид
А Б
Рикардо Родригес
Рикардо Родригес (Ricardo Rodríguez; 1992 оны наймдугаар сарын 25-нд Цюрих хотод төрсөн) — Испани-Чили гаралтай Швейцарын хөлбөмбөгчин бөгөөд Германы «Вольфсбург» болон Швейцарын шигшээд хамгаалагчаар тоглодог.
Түүний эцэг Испани, эх Чили үндэстэн юм. 2010 онд «Цюрих» багт найман жил бэлтгэгдсэний дүнд мэргэжлийн гараагаа эхэлсэн Родригес 2012 оны нэгдүгээр сард «Вольфсбургт» 7.5 сая фунтээр худалдагдан иржээ. 2011 онд Швейцарын шигшээд багтаж, 2014 оны ДАШТ-д үзүүлсэн тоглолтоороо Швейцарын оны шилдэг хөлбөмбөгчин сунгаанд дэвшиж байсан.
Битүү амьсгаа
Битүү амьсгаагаар хөгжимддөг Монгол лимбэчид
Ц Э L.Altansuh Erdenelhagva TSogtmagnai Lhagvagerel 4huniig orhiduulsan bna
Рикардо Родригес
Гадны холбоос
Ангилал:Швейцарын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Цюрих багийн тоглогч Ангилал:Вольфсбург багийн тоглогч Ангилал:Швейцарчууд Ангилал:1992 онд төрсөн
Бүүвээ баатар
Бүүвээ баатар гэж алдаршсан хотгойдын засаг ноён, бэйл Бүүвээ юм. Бүүвээ нь хотгойдын засаг ноён Сэнгэ бэйлийн өргөмөл хүү бөгөөд 1704-1730 онд засаг ноён байсан. Бүүвээ баатар нь тухайн үед болсон Халх-Өөлдийн дайн ба Зүүнгар-Чин улсын дайнуудад халхын цэргийг удирдан оролцож, олон удаа ялалт байгуулж байсан зоригтой, чадварлаг жанжин хүн байжээ. Бүүвээгийн дараа 1730-1737 онд түүний хүү Банди ахай дайчин залгамжилсан ба түүний хүү буюу ач нь хотгойдын шадар ван гэж алдаршсан Чингүнжав юм.
Гадаад холбоос
Ангилал:Монголын жанжин Ангилал:Хотгойд ястан Ангилал:17-р зуунд төрсөн Ангилал:18-р зуунд өнгөрсөн Ангилал:Чин улсын жанжин
Накамүра Рэйко
Накамүра Рэйко (中村礼子, なかむられいこ, 1982 оны 5 сарын 17-нд төрсөн) нь араар даллах сэлэлтээр мэргэшсэн, Японы усанд сэлэгч юм. Эмэгтэйчүүдийн араар даллах 200 метрийн сэлэлтийн төрлөөр 2 олимп дараалан хүрэл медаль хүртсэн. Токиогийн Усанд Сэлэлтийн Төвд харьяалагддаг. 166 см өндөр, 55 кг жинтэй.
Намтар
Накамүра Канагава мужийн Ёкохама хотын Цүзүки дүүрэгт төржээ. Кацүта бага сургууль, Чигасаки дунд сургууль, Шоонан Технологийн Институтийн дэргэдэх ахлах сургууль, Японы Биеийн Тамирын Их Сургуулийг төгссөн.
2002 оноос хойш Японы их дээд сургуулиудын аварга шалгаруулах тэмцээний араар даллах 200 метрийн төрөлд түүхэнд анх удаа 4 дараалан түрүүлсэн тамирчин болжээ. Сургууль нь ч багийн дүнгээр 7 дараалан түрүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Ийнхүү 2002 оноос шигшээ багтаа багтах болсон байна.
Их сургуулийн 4-р ангид суралцаж байх үедээ Афины олимпод оролцож, гаршсан төрөлдөө хүрэл медаль хүртсэн бөгөөд сургууль төгссөн зунаа дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс ижил өнгөтэй медаль зүүв. Мөн 2007 оны ДАШТ-аас 2 хүрэл, 2008 оны Бээжингийн олимпоос хүрэл медаль зүүсэн байна. Накамүра араар даллах 200 метрийн төрөлд 5, 100 метрийн төрөлд 2 удаа улсынхаа аварга цолыг хүртээд байгаа. Мөн Афины олимпод 100 метрийн төрөлд 4, багийн 400 метрийн холимог буухиад 5, Бээжингийн олимпод 100 метрийн төрөлд 6, багийн 400 метрийн холимог буухиад 6-р байр тус тус эзэлсэн.
Тэрээр 2008 оны 10 сарын 6-нд зодог тайлж буйгаа зарласан бөгөөд одоо клубтаа дасгалжуулагчийн туслахаар ажиллаж байгаа.
Бээжингийн олимпоос хүрэл медаль хүртсэнээсээ яг 1 жилийн дараа буюу 2009 оны 8 сарын 16-нд өөрөөсөө 8 ах хүнтэй гэрлэжээ.
Эшлэл
Ангилал:Японы усанд сэлэгч Ангилал:Японы олимпын хүрэл медальтан
Итали
Итали (Italia), албан ёсоор Бүгд Найрамдах Итали Улс (Repubblica Italiana) нь По голын сав хөндий дагуу Өмнөд Европт оршдог улс юм. Итали улсын газар нутаг нь Италийн хойг болон Газар дундын тэнгист орших Сицили, Сардини гэсэн хоёр том арлыг хамардаг. Мөн Италичууд хойг нь гутал хэлбэртэй харагддаг учраас "Stivale" буюу гутал ч гэж нэрлэдэг. Итали улс хойд талаараа Альпийн нуруугаар Франц, Швейцар, Австри, Словени зэрэг улсуудтай хил залгаа оршдог. Тусгаар тогтносон улс болох Сан Марино болон Ватикан Италийн нутаг дэвсгэр дотор оршдог.
Итали улс нь Этрүскан, Грек, Ромыг багтаасан Европын хүчирхэг соёлуудын нэг өлгий нутаг билээ. Нийслэл Ром хот нь түүхэнд чухал ач холбогдолтой дэлхийн хот байсан. Ялангуяа эртний Ромын болон Ромын Католик Сүмийн хувьд. Энэ нутгийг 3000 жилийн турш Герман, Кельт, Франк, Ломбард, Визант, Грек, Сарацин зэрэг улс, аймгууд эзлэн түрэмгийлж, нүүдэллэн суурьшиж байв. Дундад зууны үед хойд зүгийн Нормандууд дайлж, харин Сэргэн Мандалтын үед Италийн дайн болж маш олон тусгаар улсууд болон задарсан. Ийм байдалд тэднийг гадныхан эзлэн авах нь элбэг байв. Харин Итали улс нэгдэж түүхэндээ анх удаа тусгаар тогтносон үндэстэн улс болсноор дээрх байдал үгүй болсон. Италийн хаант засаглалын болон дэлхийн дайны үед Итали нь дотроо маш их зөрчил тэмцэлтэй байсан боловч Италийн Бүгд Найрамдах Улс бий болсноор нөхцөл байдал нь тогтвортой болсон.
Өнөөдөр Итали улс нь дэлхийд ДНБ-ий хэмжээгээр 7-д, Хүний Хөгжлийн Индексээр 17-д орох үзүүлэлттэй, өндөр хөгжсөн орнуудын нэг билээ. Энэ улс нь Их Найм, Европын Холбоо, Баруун Европын Нэгдлийн гишүүн бөгөөд одоогийн Европын Холбоог (1957 онд Ромын Гэрээг үзэглэсэн) үндэслэгч орнуудын нэг юм. 2007 оны 1 сарын 1-нээс эхлэн НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын бус гишүүн болсон. Итали улсын хүн ам Италичуудаас бүрэлддэг.
Нэр
Итали гэдэг үг нь Хомерын ἱταλός ("тугал" гэсэн утгатай) гэсэн үгнээс гаралтай байж болох юм. МЭӨ 8-р зууны үед анхны Грек суурьшигчид Юбоя арлаас өмнөд Италид (Калабриа) нүүдэллэн ирж, шинэ газраа "Vitulia" газар буюу "Тугалуудын газар" гэж нэрлэжээ. Ингэж нэрлэгдсэн хэсэг нь сүүлдээ хойд хэсэг рүүгээ тэлжээ. Гэхдээ бүхэл бүтэн хойгийг нэрлэх болсон нь зөвхөн Августусын үед хамаарна.
Түүх
Италийн нутгаар хийсэн архелогийн малталтууд нь энэ нутагт хүмүүс Хуучин чулуун зэвсгийн үе буюу барагцаагаар 200,000 жилийн өмнө амьдарч байсныг нотолдог.
Итали нь бүхэл бүтэн Газар дундын тэнгисийн бүс нутгийн нийгэм, соёлын хөгжилд асар их нөлөө үзүүлээд барахгүй Европын соёлд ч мөн гүнзгий нөлөөлж байсан. Үүний үр дүнд бусад томоохон соёл иргэншилд нөлөөлж байв. Эдгээр соёл иргэншил нь эрт үеэс энэ бүс нутагт оршин тогтнож байлаа. Дэлхийн энэ хэсэгт Манъя Граециагийн (Magna Graecia) дараа Этрүс, ялангуяа Ромын Бүгд Найрамдах Улс болон Эзэнт гүрний соёл иргэншил олон зууны турш цэцэглэн хөгжжээ. Итали нь сэргэн мандалтын үеийн Европын шинжлэн ухаан, урлагийн төв байсан.
Хүн ам
thumb|350px|Нэг улс болсноос хойших хүн амын тооны өөрчлөлт. 1861 онд 22 сая, 1936 онд 43 сая, 2011 онд 61 сая. Итали улсад 2011 онд 60,626,442 хүн оршин сууж байсан. Хүн амын нягтшил нь 201/км². Өрнөд Европт жишвэл Германаас арай сийрэг, Францаас арай нягт гэсэн үг. Италийн байран хүн амын 92.5% нь Итали үндэстэн, харин үлдсэн 4.7 сая нь гадаадаас дээр үед ирсэн хүний үр хойчис юм уу эсвэл саяхны цагаачид байдаг. Ямартаа ч Итали нь дэлхийн дунджаас дээгүүр байх 23-р олон хүнтэй, 43-р шигүү суурьшдаг тусгаар улс юм. Улс дотроо газар бүрт адилгүй. Хойд зүгийн По голын хөндий болон нийслэл Ром, урд зүгийн Наполи хоёр хотын хавь газраар илүү шавж суудаг бол Альп, Апеннины уул нурууд, Сардини арлаар арай таруу суудаг.
Италид Ром (2.7 сая), Милан (1.3 сая), Наполи (963 мян.), Турин, Палермо, Генуя (607 мян.) гэж дараалах саятан 2 хот, таван бумаас олон хүнтэй бүгд 6 хот байна.
Төр засаг
Итали улс 1946 онд бүх нийтийн санал асуулгаар хаант засгаас татгалзсанаараа төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл, төрийн хэлбрийн хувьд парламентийн эрх мэдэл давамгай бүгд найрамдах засаг бүхий улс болсон. Төрийн тэргүүн буюу Ерөнхийлөгч нь зөвхөн нэг удаа, долоон жилээр парламентийн хоёр танхимын хамтын шийдвэрээр сонгогддог.
Италид одоо Парламент (Улсын хурал)-аа хувь тэнцүүлэх (пропорциональ) аргаар сонгож байна (2005 онд сонгуулийн хуулиндаа нэмэлт өөрчлөлт оруулахаас өмнө сонгуулийн холимог тогтолцоо буюу 630 төлөөлөгчдийн 1/4 пропорциональ, 3/4 мажоритар аргаар сонголтоо хийдэг байв). Сенатч нарыг ч мөн энэхүү аргаар сонгодог сонгуулийн тогтолцоотой бөгөөд бүгд найрамдах улсын ерөнхийлөгч 5 сенатчийг томилох эрхтэй. Сенат (дээд), Төлөөлөгчдийн танхим (доод) нь эрх тэгш эрхтэй, тус тусын үүрэгтэй.
Сенатаа италиар албан ёсоор Senato della Repubblica, товчлоод Senato гэнэ. Албан нэр нь монголоор «Бүгд найрамдах улсын сенат» гэж үгчлэн орчуулагдах авч «Улсын сенат», «Итали улсын сенат» гэвэл ойлгомжтой болно. Нэг ээлжийн сенатын бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, бүгд 315 сенатын гишүүн (италиар senatore) суухаар заншиж тогтсон. Үүний 309 нь Италийн 20 мужаас, 6 нь гадаадаас сонгогдоно. Одоогийн сенатчидаас 7 нь байнгын сенатч болж чадсан байдаг.
Ерөнхийлөгч нэр товлож, Парламентын олонх итгэснээр Италийн Ерөнхий сайд буюу засгийн газрын тэргүүнээр нэг хүн сонгогддог. Энэ албан тушаалыг италиар Presidente del Consiglio dei Ministri гэх нь монголчилбол «Сайд нарын зөвлөлийн дарга» гэдэгтэй яг таарна. Италийн засгийн газрын танхим буюу Сайд нарын зөвлөл 18 сайдтайгаас 6 нь эрхэлсэн яамгүй байдаг. Итали улс нь улс төрийн хувьд баруун Европын бусад улс орнуудтай харьцуулахад харьцангуй тогтворгүй бөгөөд эхний эвслийг тэргүүлж байсан Альчиде Де Гаспери, мөн Карло Чиампи нарын засаглал хамгийн тогтвортой байсан. Одоогийн ерөнхий сайд нь 2011 онд томилогдсон Марио Монти бөгөөд 2013 оны 2 сарын 25-нд болсон сонгуулийн үр дүнгээр шинэ засгийн газар байгуулагдах ёстой.
Нутгийн хуваарь
Итали улс одоо орон нутгаа засч захирахдаа гурван түвшинд, гурван зүйлийн нэгжээр хувааж байгаа.
Италиар том түвшний нэгжийн зүйлийг нь regione (область болон регион; region), дунд нэгжийг provincia (оросоор провинция; англиар province), бага нэгжийг comune (оросоор коммуна болон община; англиар municipality) гэж бичнэ. Хүн амын тоо, орос-монгол, монгол-англи, англи-монгол орчуулга, суурин төвт онцлогийг нь ажиглавал том нэгжийг нь монголоор «муж», дунд нэгжийг нь «аймаг», бага нэгжийг нь «суурин» гэж (монголчлох албагүй жижиг гэж үзвэл Парисын коммун гэдэг шиг «коммун») гэж зүйлчлэхэд буруудахааргүй байна. Энэ ёсоор болбол Италийн нутаг дэвсгэр, хүн ард одоо цагт гурван шат дараалсан 20 муж, 110 аймаг, 8100 суурины дотор хуваагдан харьяалагдаж байна.
Газар нутгийн хэмжээгээр бусдаасаа хэт онцгойрох муж байхгүй. Харин хүн амын тоогоор Милан төвтэй Ломбард (Ломбардия) мужийнхан нь дараагийнхаа томоос 65%-аар олуулаа (9.6 саяуулаа) байдаг. Хүн амын нягтаараа Наполи төвтэй Кампани муж хошуучилж, Ломбард, Лацио (төв нь Ром), Лигури (төв нь Генуя) мужууд удаална.
Хамгийн дээд нэгж болох 20 мужаа байршлаар нь багцлаад статистикийн (тоо бүртгэлийн) нэгтгэлийн хэрэгцээгээр өрнө-умард, дорно-умард, төв, өмнөд, арлын хэмээх 5 бүс болгодог. Мөн соёл, түүхэнд бичигдэж хэлэгдэж ялгаж ирснээр нь умар, өмнө гэж таллан хуваах эртний уламжлал бий. Энэхүү мужаас том хоёр хуваарь нь эдүгээ өдөр тутмын засаг захиргааны эрх, үүрэггүй ч гэсэн чухал юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Их наймын орон Ангилал:Европын орон Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон
Эмнэлзүйн үхэл
Эмнэлзүйн үхэл (clinical death)-ийн үед цусны эргэлт, амьсгал бүрэн зогссоноос гүрээний болон гуяны артер дээрх лугшилт ба цээжний амьсгалын хөдөлгөөн тодорхойлогдохгүй; тархины үйл ажиллагаа зогссоноос ухаан алдах, хүүхэн хараа өргөсч гэрэлд хариу урвал өгөхгүй болох, арьсны өнгө-цусны эргэлт зогссоноос цайрах, амьсгал зогссоноос хөхрөх, нүүрсхүчлийн хийд хордсоноос ягаарах, энэ үе нь 4-6 минут үргэлжлэх ба тэр хугацаанд яаралтай Зүрх уушгины сэхээн амьдруулалт /ЗУСА/-ын арга хэмжээ авахгүй бол тархи үхжин эргэшгүй бүтцийн өөрчлөлтөнд орж биологийн үхэлд шилжин нэгэн биеийн амьдрал төгсөнө. Ангилал:Үхэл Ангилал:Эрчимт эмчилгээ Ангилал:Анагаах ухааны эрх зүй
Найман өнцөгт
right|thumb|[[Гортиг, шугамын тусламжтайгаар зөв найман өнцөгтийг байгуулах нь]]
Найман өнцөгт (Octagon) буюу Наймалжин нь найман ширхэг орой, тал бүхий олон өнцөгт юм.
Зөв найман өнцөгтийн хувьд гадаад өнцгүүд болон төв өнцөг нь 45° бөгөөд дотоод өнцөг нь 135° болно. Нэг талын уртыг нь a гэвэл периметр нь 8a, мөн талбай A нь байна.
Ангилал:Олон өнцөгт
Зураг (фото)
Гэрэл зураг нь гэрэл мэдрэмтгий гадаргуу (ихэвчлэн гэрэл зургийн хальс) дээр унасан гэрлээс үүсдэг зураг юм. Гэрэл зураг үүсгэх процесс болон практикийг гэрэл зураг гэдэг.
Ангилал:Гэрэл зураг
Марк Твен
thumb|right|Марк Твен Марк Твен (Mark Twain; 1835.11.30-1910.4.21) Америкийн алдартай зохиолч бөгөөд Миссури мужид төржээ. Амьдралынхаа ихэнх хугацаанд сонины газар ажиллаж байсан бөгөөд зохиолч болохоосоо өмнө завь жолооддог байсан. Түүний жинхэнэ нэр нь Самуэл Лэнгхорн Клеменс (Samuel Langhorne Clemens). Уран зөгнөл болон хошин шогийн мэдрэмжтэйгээрээ алдартай байсан.
Намтар
Тэрээр 1835 оны 11 сарын 30-нд Миссури мужийн Флоридад шүүгч Жон Клеменсийн 6 хүүхдийн 5 дахь болон мэндэлжээ. 4 настай байхад гэр нь нүүж 50 км-ийн зайтай Миссисипи мөрний дэргэдэх жижиг хотод очсон байна. Тэр үед усан тээвэр ид цэцэглэн хөгжиж байсан энэ газар Нью-Орлеанс болон Сент Луис хотоос ирж очих хүмүүсийн хөл өдөр шөнөгүй тасрахгүй байдаг байжээ. Сүүлд энэхүү хот, хүмүүсийн дүр зураг Марк Твений хамгийн алдартай зохиолын нэг "Том Сойерын адал явдал"д гарах баатрууд болон газрын загвар болсон билээ.
Ангилал:АНУ-ын зохиолч Ангилал:Афорист Ангилал:Зохиогч Ангилал:19-р зууны утга зохиол Ангилал:20-р зууны утга зохиол Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол Ангилал:АНУ-ын утга зохиол Ангилал:Аяллын уран зохиол Ангилал:Адал явдалт роман Ангилал:Баримтат зохиол Ангилал:Роман Ангилал:Хүүхэд- ба өсвөр үеийнхний уран зохиол Ангилал:Өөрийн намтар Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн Ангилал:19-р зууны чөлөөт өрлөгчин Ангилал:20-р зууны чөлөөт өрлөгчин Ангилал:АНУ-ын чөлөөт өрлөгчин Ангилал:Иелийн их сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:Америкчууд Ангилал:1835 онд төрсөн Ангилал:1910 онд өнгөрсөн
Сальвадор Альенде
Тэр аж үйлдвэрийн салбаруудыг нийгэмчлэх, хөдөө аж ахуйг хамтралжуулах бодлого барьж байсан бөгөөд хэт барууны Патриа и Либертад (Эх орон, эрх чөлөө) бүлгийнхний ажил хаялт, Никсоны засаг захиргааны Тагнуулын Төв Газрын эсэргүүцэлтэй тулгарч байлаа. Дээд Шүүх Альендег шүүх засаглалыг өөрийн улс төрийн зорилгодоо ашиглаж байна хэмээн шүүмжилж байсан бөгөөд эцэстээ 1973 оны 8 сарын 22-нд Төлөөлөгчдийн танхим армиас хууль хэрэгжилтийг хангах, байдлыг зохицуулахад оролцох талаар албан ёсоор хүсэлт гаргасан. Түүнээс хойш сар хүрэхгүй хугацааны дараа буюу 9 сарын 11-нд цэргийнхэн Альендег төрийн эрхээс зайлуулж, Нийтийн Нэгдэл эвслийн засгийн газрыг түлхэн унагажээ. Зэвсэгт хүчин Ла Монеда Ордонг бүслээд байх үед Альенде огцрох бодолгүй байгаагаа зарласан боловч мөн өдрийнхөө орой амиа хорлосон тухай мэдээ дэлхий дахинаа түгжээ. Өөр нэг тайлбараар бол Альенде цэргийнхний бүслэлтээс зугтаж, гадаадын элчин сайдын яаманд хорогдохыг оролдсон боловч түүнд Фидель Кастрогийн бэлэглэсэн автомат буугаар цэргүүд түүнийг буудаж хороосон гэдэг. Альендег нас барсны дараа генерал Аугусто Пиночет Чилид цэргийн хунтын засаглалыг тогтоосон билээ.
2011 оны 1 сарын сүүлчээр Чилийн шүүх Альендегийн үхлийн талаар мөрдлөг явуулах шийдвэр гаргаад байна.
Шон Малони
Шон Ричард Малони (Shaun Richard Maloney; 1983 оны нэгдүгээр сарын 24, Малайз, Саравак, Мири) — Шотландын хөлбөмбөгчин бөгөөд Америкийн «Чикаго Файр» болон Шотландын шигшээд хагас хамгаалагчаар тоглодог. Чөлөөт цохилт сайн гүйцэтгэдэг.
Замнал
2007 оны нэгдүгээр сарын 31-нд солилцооны цонх хаагдахтай зэрэгцэн Английн «Астон Виллад» 1 сая фунтээр элссэн.
Английн Премьер лигийн «Уиган Атлетиктай» 2011 оны наймдугаар сарын 31-нд 3 жилээр 850,000 фунтийн гэрээ байгуулжээ.
2015 оны нэгдүгээр сарын 25-нд Америкийн «Чикаго Файр» багт тодорхойгүй гэрээгээр элссэн.
Малони шигшээдээ анхны гараагаа 2005 оны аравдугаар сарын 8-нд Беларусийн эсрэг (1:0) талбайдаа хийсэн.
Багийн
«Селтик»
Уиган Атлетик
Цахим хуудас
Ангилал:Шотландын хөлбөмбөгчин Ангилал:Шотландын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Селтик багийн тоглогч Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч Ангилал:Уиган Атлетик багийн тоглогч Ангилал:Чикаго Файр багийн тоглогч Ангилал:Шотландчууд Ангилал:1983 онд төрсөн
Төв аймаг
Төв аймаг нь Монгол Улсын төв хэсэгт төвлөрөн байршиж, улсын нийслэлийг нутаг дэвсгэртээ багтаан оршдог. Засаг захиргааны төв нь Зуунмод хот юм.
Газрын тогтоц
Газар зүйн байршлаар Хангай, Хэнтийн уулархаг, Дорно Монголын талархаг мужид багтана.
Ус мөрөн
Хэрлэн, Туул зэрэг том жижиг 30 гаруй голтой. Жанчивлан, Цайдам, Цахир зэрэг бүрд нууруудтай.