cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Израил
Этимологи
Их Британийн захирах эрх (мандат)-ын үед энэ газрыг бүхэлд нь Палестин (еврей: פלשתינה) гэж нэрлэдэг байв. 1948 онд тусгаар тогтнолоо зарлсаны дараа улс нь албан ёсоор Израил улс (еврей: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‎, Medīnat Yisrā'el [mediˈnat jisʁaˈʔel]; араб: دَوْلَة إِسْرَائِيل‎, Dawlat Isrāʼīl, [dawlat ʔisraːˈʔiːl]) хэмээх нэрийг авсан. Дараа нь бусад хүмүүс Эрэц Исраэль, Эвэр, Сион, Жудеа гэх мэт түүхэн болон шашны нэршилүүд санал болгосон боловч түтгэлзүүлж, Бен-Гурионы "Израиль" гэсэн нэр нь 6-3-ын харьцаатай дэмжигдсэн. Тусгаар тогтнолын эхний долоо хоногт засгийн газар нь Израилийн иргэндйг илэрхийлэхийн тулд "Израильчууд" гэсэн нэр томъёог сонгож, анх Гадаад харилцааны сайд Моше Шарет албан ёсоор хэрэглэсэн.
Балар эртний түүх
1,5 сая жилийн өмнө орчин цагийн Израилын газар нутаг дээр хүний амьдарч байсан мөрийг Галилей тэнгисийн хажууд байдаг Убейдиад олсон. Палеолитын бусад дурсгалт газрууд нь Табун, Кесем, Манотын агуй юм. Африкаас гадна олдсон орчин үеийн хүмүүсийн хамгийн эртний олдворуудыг 120,000 жилийн тэртээ одоогийн Израилийн хойд хэсэгт орших Схул, Кафзехаас олсон юм. МЭӨ 10-р мянганы орчимд Натуфийн соёл уг нутагт оршин тогтнож байжээ.
Эртний үе
Энэ газар нутгийн эртний үеийн түүх нь тодорхоогүй байна. Орчин үеийн археологийн судалгаа нь Торагийн Жошуагийн номонд гардаг еврейчүүдийн өвөг дээдэс нь Египетээс гарж Ханааныг эзэлсэн түүхийг үгүйсгэж, үүнийг еврейчуудийн үндэсний домог гэсэн. Хүрлийн зэвсгийн сүүлчийн үед (НТӨ 1550–1200) Ханааны ихэнх хэсэг нь Египетийн хаант улсад хүндэтгэл үзүүлж, хараат улс болов. Израильчуудын өвөг дээдсийг семит хэлтэй энэ нутгийн уугуул хүмүүс байсан гэж үздэг. Самуелын дараа тэд өөрсдийн гэсэн хаантай болсон бөгөөд түүнийг Саул гэдэг байв. Тэрээр Израилчуудын удирдагч байлаа. Түүний дараа Давид хаан ширээнд суусан бөгөөд Израилын хаант улсыг МЭӨ 1000 оны үед байгуулан, нийслэлийг Иерусалим хэмээн зарлан тунхаглажээ. Түүний хүү Соломон хаан ширээнд суусан бөгөөд Иерусалим хот дахь анхны Ариун Сүмийг Бурханы алдарт зориулан барьсан байна. Соломон МЭӨ 928 онд насан өөд болсон бөгөөд түүнийг нас эцэслэсний дараа Хаант улс 2 хэсэг хуваагдан салж Хойд Хаант улсыг Израил хэмээж нийслэлийг Самари гэж зарласан бол, Өмнөд Хаант улсыг Иуда хэмээж нийслэл нь Иерусалим хэвээр үлдсэн юм.
Ассиричууд МЭӨ 722 онд Израилыг эзлэн авж, ард иргэдийг нь цөллөгт явуулсан бол МЭӨ 586 онд Вавилонийн Эзэнт Гүрэн Иудаг эзлэн авж Вавилон руу цөлсөн. Гэвч Вавилон Персүүдэд эзлэгдсэний дараа Иудачуудыг нутагт нь буцааж хагас хараат байдалтай захирч байв. Үүний дараа Грек болон Ромын эзэнт гүрэн энэхүү дэглэмийг уламжлан захирч байлаа.
МЭ 70 оны үед Ромын цэргүүд Иерусалим уруу дайран давшсаар Иерусалим хот болон Ариун сүмийг сүйтгэн шатаагаад явсан юм. Үүний дараа МЭ 132 Ромын цэргүүд дахин ирж еврейчүүдийг хайр найргүй хядсан бөгөөд энэ бүхний дараа маш цөөхөн тооны еврейчүүд үлдсэн юм. Бага тооны еврейчүүд Израилын нутагт амьдарч, бусад нь өөр улс орон луу дүрвэн амьдарч байв. Энэ дүрвэлт, дайжилтийг еврейчүүд Диаспора гэж нэрлэж байв.
Олон еврейчүүд дахин Галил (Израилын нэгэн аймаг) уруу нүүсэн. МЭ 2-4 зууны үед еврей багш нар еврей номууд болох Мишна, Талмуд зэрэг чухал номуудыг дахин бичсэн.
Одоогийн Израилын нутагт олон улс дайн дажин үймээн самууныг тарьж явсаар МЭ 635 онд Византын Эзэнт Гүрэн, дараа нь арабчууд эзлэн авч 1516 он хүртэл байсан бөгөөд үүний дараа Османы Эзэнт Гүрэн 20-р зууныг хүртэл ноёрхож байлаа.
Израил улс газар нутаг, хүн ам багатай хэдий ч олон томоохон дайнд ялалт байгуулсаар ирсэн хүчирхэг улс юм. Еврей үндэстэн Нобелийн шагналтнаараа тэргүүлдэг ба Дэлхийн эдийн засгийг тэд атгаж байна.
1917-1948 оны түүх
1947 онд НҮБ-ын шийдвэрээр Палестиныг Араб, Еврей хоёр улс болгосон. Үүнийг нь арабууд маш ихээр эсэргүүцэв. 1948 онд Израил улс тусгаар тогтнолоо зарласнаас ердөө хэдхэн хоногийн дараа арабын 5 улсын цэрэг Израил руу довтлон Израил-Арабын дайн эхэлжээ.
Хүн ам
2021 оны байдлаар Израилын хүн ам 9,344,900 орчим байсан бөгөөд үүнээс 74,2% нь еврей гэж бүртгэгдсэн байв. Арабчууд хүн амын 20.9%-ийг эзэлж байсан бол араб биш христийн шашинтнууд болон иргэний бүртгэлд шашин шүтлэггүй гэж бүртгэгдсэн хүмүүс 4.8%-ийг эзэлж байна. Сүүлийн арван жилийн хугацаанд Румын, Тайланд, Хятад, Африк, Өмнөд Америкийн олон тооны цагаач ажилчид Израилд суурьшсан. Тэдний олонх нь тус улсад хууль бусаар амьдардаг тул бодит тоо баримт тодорхойгүй байгаа боловч 166,000-203,000 гэсэн тооцоо байдаг. 2012 оны 6 сар гэхэд ойролцоогоор 60,000 Африк цагаачид Израилд нэвтэрсэн. Израилчуудын 92 орчим хувь нь хот суурин газарт амьдардаг. ЭЗХАХБ-аас 2016 онд нийтэлсэн мэдээллээр израилчуудын дундаж наслалтыг 82.5 жил гэж тооцоолж, дэлхийд 6-т жагссан. Израил нь еврей хүмүүсийн эх орон болж байгуулагдсан бөгөөд ихэвчлэн еврейн улс гэж нэрлэгддэг. Тус улсын Буцах тухай хууль нь бүх еврей болон еврей гаралтай хүмүүст Израилын иргэншилтэй байх эрхийг олгодог. Израил улсаас еврейчүүд гол төлөв АНУ, Канад руу цагаачилдаг (еврей. ירידה‎) бөгөөд энэ үзэгдлийг хүн ам зүйчид нөлөө багатай гэж тодорхойлдог боловч Израилын засгийн газрын яамд үүнийг Израилын ирээдүйн томоохон аюул заналхийлэл гэж үздэг.
Хүн амын дөрөвний гурав нь еврейн олон янзын угсаатны бүлгүүдээс гаралтай. Израилын еврейчүүдийн 75 орчим хувь нь Израилд төрсөн, 16 хувь нь Европ, Америк тивээс, 7 хувь нь Ази, Африкаас ирсэн цагаачид юм. Европ, хуучин Зөвлөлт Холбоот Улсаас ирсэн еврейчүүд, тэдний Израилд төрсөн үр удам нь еврей гаралтай израилчуудын 50 орчим хувийг эзэлдэг. Арабын болон Исламын орнуудаас гарсан буюу дүрвэсэн еврейчүүд нь үлдсэн хэсгийн ихэнхийг бүрдүүлдэг.
Ногоон шугамаас цааш Израилын нийт суурьшигчдын тоо 600,000 гаруй (Израилын еврей хүн амын ≈10%) байдаг. 2016 онд Баруун эрэгт 399,300 израил хүн амьдарч байсан бөгөөд үүнд Израил улс байгуулагдахаас өмнө эсвэл Зургаан өдрийн дайны дараа Хеврон, Гуш-Эцион зэрэг хотуудад шилжин суурьшигчид багтана. Баруун эргийн суурингуудаас гадна Зүүн Иерусалимд 200,000 гаруй еврей, Голаны өндөрлөгт 22,000 еврей амьдардаг байв. Газын зурвас дахь Гуш-Катиф нэртэй сууринд ойролцоогоор 7800 израил хүн амьдарч байсан ч, засгийн газраас гаргасан төлөвлөгөөний дагуу 2005 онд нүүлгэн шилжүүлжээ.
Хот суурин газрууд
Израил улс үндсэн 4 хотын бүстэй: Гуш-Дан (Тел-Авив хотын бүс; 3,854,000 хүн ам), Иерусалим хотын бүс (1,253,900 хүн ам), Хайфа хотын бүс (924,400 хүн ам), Беэр-Шева хотын бүс (377,100 хүн ам).
Хүн ам, нутаг дэвсгэрийн хувьд Израилын хамгийн том хот нь Иерусалим бөгөөд 936,425 оршин суугчтай, 125 хавтгай дөрвөлжин км газар нутагтай. Израилын засгийн газрын Иерусалимын талаарх статистик мэдээлэлд Израилын эзэлсэн Палестины газар нутаг гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн Зүүн Иерусалимын хүн ам, газар нутгийг багтаадаг. 460,613, 285,316 хүн амтай Тел-Авив, Хайфа хотууд нь Израилд Иерусалимын дараа хэмжээгээрээ 2, 3-т ордог хотууд.
Засгийн газар ба улс төр
Израил нь парламентын засаглалтай бүгд найрамдах улс, бүх нийтийн сонгуультай ардчилсан улс юм. Парламентын олонхын дэмжлэг авсан парламентын гишүүн ерөнхий сайд болдог, тэр нь ихэвчлэн хамгийн олон суудалтай намын дарга байдаг. Ерөнхий сайд нь засгийн газрын тэргүүн юм.
Израилыг Кнессет гэдэг 120 гишүүнтэй парламент удирддаг. Кнессетийн гишүүнчлэл нь улс төрийн намуудын пропорциональ төлөөлөл дээр суурилдаг, 3.25%-ийн сонгуулийн босготой ба бодит байдал дээр эвслийн засгийн газрууд байгуулагддаг. Баруун эрэг дэх Израилын оршин суугчид санал өгөх эрхтэй бөгөөд 2015 оны сонгуулийн дараа 120 гишүүний 10 (8%) нь Баруун эрэгт суурьшигчид байсан. Парламентын сонгуулийг дөрвөн жилд нэг удаа товлодог боловч тогтворгүй эвсэл эсвэл Кнессетийн итгэлгүй байдал зэрэг нь засгийн газрыг эрт тараах боломжийг үүсгэдэг. Израилын үндсэн хуулиуд нь батлагдаагүй үндсэн хуулийн үүргийг гүйцэтгэдэг. 2003 оноос Кнессет эдгээр хуулиуд дээр үндэслэн албан ёсны үндсэн хуулийг боловсруулж эхэлсэн.
Израилын ерөнхийлөгч нь төрийн тэргүүн боловч ёслолын чанартай байдаг.
Израил нь албан ёсны шашин шүтлэггүй  боловч Израил улсыг "еврей ба ардчилсан" гэж тодорхойлсон нь иудаизм шашинтай хүчтэй холбоо үүсгэснээс гадна төрийн хууль ба шашны хууль хоорондын зөрчилдөөнийг бий болгодог. Улс төрийн намуудын харилцан үйлчлэл нь төр ба шашны Их Британийн бүрэн эрхийн үед байсан тэнцвэрийг үүсгэдэг.
2018 оны 7 сарын 19-ний өдөр Израилын парламент Израил улсыг "Еврейчүүдийн Үндэстэн Улс", еврей хэлийг албан ёсны хэл гэж тодорхойлсон Үндсэн хуулийг батласан. Хуульд араб хэлд "онцгой статус" олгосон. Уг хуулиар еврейчүүдэд үндэсний хувь заяагаа тодорхойлох онцгой эрхийг олгож, тус улсад еврейчүүдийн суурьшлыг хөгжүүлэх ажлыг "үндэсний ашиг сонирхол" гэж үзэж, засгийн газарт "энэхүү ашиг сонирхлыг хөхиүлэн дэмжих, урагшлуулах, хэрэгжүүлэх арга хэмжээ авах" боломжийг олгосон.
Засаг захиргааны хуваарь
Израил улс нь мехозот (еврей. מחוזות) гэж нэрлэгддэг засаг захиргааны үндсэн зургаан дүүрэгт хуваагддаг - Төв, Хайфа, Иерусалим, Хойд, Өмнөд, Тел-Авив дүүрэг, мөн Баруун эрэгт оршдог Иудей ба Самарийн бүс нутаг. Бүх Иудей ба Самарийн бүс нутаг болон Иерусалим, Хойд дүүргийн зарим хэсгийг Израилын нэг хэсэг гэж олон улсад хүлээн зөвшөөрдөггүй. Дүүргүүд нь нафот (еврей. נפות) гэж нэрлэдэг арван таван дэд дүүргүүдэд хуваадаг бөгөөд дэд-дүүргүүд нь тавин байгалийн бүсэд хуваагддаг.
Гадаад харилцаа
Израил улс НҮБ-ын 164 гишүүн орон, мөн Ариун Сэнтий, Косово, Күүкийн арлууд, Ниуэ улстай дипломат харилцаа тогтоосон. Дэлхийн өнцөг булан бүрт 107 дипломат төлөөлөгчийн газартай; Дипломат харилцаа холбоогүй ихэнх улсын дунд Исламын шашинт орнууд багтдаг. Арабын барилдлагын цөөн хэдэн улс л Израилтай харилцаагаа хэвийн болгосон. Египет, Йордан улс тус тус 1979, 1994 онд энхийн гэрээ байгуулсан. 2020 оны сүүлээр Израил Арабын Нэгдсэн Эмират, Бахрейн зэрэг Арабын дөрвөн улстай (Авраамын гэрээ гэж нэрлэдэг), 10-р сард Судан, 12-р сард Мароккотой харилцаагаа хэвийн болгосон. Израил, Египетийн хооронд энхийн гэрээ байгуулагдсан ч египетчүүд Израилыг дайснаа гэж тооцдог. Иран Израилтай дипломат харилцаатай байсан боловч Исламын хувьсгалын дараа Израилыг хүлээн зөвшөөрснөөсөө татгалзжээ. Израилын иргэд Дотоод хэргийн яамны зөвшөөрөлгүйгээр Сири, Ливан, Ирак, Саудын Араб, Йеменд (1948 онд Араб-Израилын дайнд оролцсон орнууд) очих боломжгүй. 2008-09 оны Газын дайны үр дүнд Мавритани, Катар, Боливи, Венесуэл улс Израилтай улс төр, эдийн засгийн харилцаагаа зогсоосон ч Боливи 2019 онд харилцаагаа сэргээжээ. Хятад улс Израил болон Арабын ертөнцтэй сайн харилцаатай байдаг.
АНУ, Зөвлөлт Холбоот Улс нь Израил улсыг хүлээн зөвшөөрсөн анхны хоёр улс бөгөөд ойролцоогоор нэгэн зэрэг хүлээн зөвшөөрснөө зарласан. Зургаан өдрийн дайны дараа 1967 онд ЗХУ Израилтай дипломат харилцаагаа тасалж, 1991 оны 10 сард харилцаагаа сэргээсэн. АНУ Израилыг "нийтлэг ардчиллын үнэт зүйлс, шашны уялдаа холбоо, аюулгүй байдлын ашиг сонирхол" дээр үндэслэн "Ойрх Дорнод дахь хамгийн найдвартай түнш" гэж үздэг. 1967 оноос хойш АНУ нь Гадаадын тусламжийн тухай хуулийн дагуу Израилд 68 тэрбум долларын цэргийн тусламж, 32 тэрбум долларын буцалтгүй тусламж үзүүлсэн ба Израил нь 2003 он хүртэл АНУ-аас хамгийн их тусламж авсан улс юм. 2007 он гэхэд Герман Израил улс болон Холокостоос амьд үлдсэн хувь хүмүүст 25 тэрбум еврогийн нөхөн төлбөр төлсөн. ЕХ болон түүний хөрш орнуудыг ойртуулах зорилготой Европын Холбооны Хөршийн Бодлогод Израил багтсан. Турк Израил улстай 1991 он хүртэл бүрэн дипломат харилцаа тогтоогоогүй байсан ч 1949 онд Израилыг хүлээн зөвшөөрснөөс хойш еврей улстай хамтран ажиллаж ирсэн. 2008-09 оны Газын дайны дараа Турк, Израилын харилцаа уналтад ороод байна. Израил, Туркийн харилцаа муудсанаас болж 1995 оноос хойш Грек, Израилын харилцаа сайжирч эхэлсэн. Хоёр улс батлан хамгаалах салбарын хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурсан бөгөөд 2010 онд Израилын нисэх хүчин Грекийн нисэх хүчинтэй Увда баазад хамтарсан сургуулилт зохион байгуулж байсан.
Азербайжан нь Израил улстай хоёр талын стратеги, эдийн засгийн харилцааг хөгжүүлж буй цөөн тооны Исламын шашинтай орнуудын нэг. Азербайжан улс Израилын газрын тосны хэрэгцээг хангадаг бөгөөд Израил нь Азербайжаны Зэвсэгт хүчнийг шинэчлэхэд тусалсан. Энэтхэг улс 1992 онд Израил улстай бүрэн дипломат харилцаа тогтоож, тэр цагаас хойш тус улстай цэрэг, технологи, соёлын хүчтэй түншлэлийг хөгжүүлж ирсэн. Энэтхэг нь Израилын цэргийн тоног төхөөрөмжийн хамгийн том захиалагч бөгөөд Израил нь Энэтхэгийн Оросын дараа хоёрдугаарт ордог цэргийн түнш юм. Этиоп нь улс төр, шашин шүтлэг, аюулгүй байдлын нийтлэг ашиг сонирхлын улмаас Израилын Африк дахь гол холбоотон юм. Израил улс Этиопт усжуулалтын төслийн талаар мэргэшсэн мэдлэг олгодог бөгөөд олон мянган этиоп еврейчүүд Израилд амьдардаг.
Израил улс дэлхий даяар гамшгийн үед яаралтай тусламж, хүмүүнлэгийн хариу арга хэмжээ авч байсан түүхтэй. 1955 онд Израил Бирмд гадаад тусламжийн хөтөлбөрөө хэрэгжүүлж эхэлсэн. Улмаар хөтөлбөрийн гол зорилго Африк руу шилжжээ. Израилын хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа 1957 онд Израилын Олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны агентлаг болох Машавыг байгуулснаар албан ёсоор эхэлсэн. Үүний дараа Израилын гадаад тусламжийн хөтөлбөр Латин Америк руу чиглэсэн. 1970-аад оны сүүлчээс хойш Израилын гадаад тусламж аажмаар буурч эхэлсэн. Сүүлийн жилүүдэд Израил Африкт үзүүлэх тусламжаа сэргээхийг оролдож байна. 1985-2015 оны хооронд Израил улс ЦАХАЛ-ын эрэн хайх, аврах ангийн 24 төлөөлөгчийг 22 улсад илгээсэн. Одоогийн байдлаар Израилын гадаад тусламж нь ЭЗХАХБ-ын орнуудын дунд доогуур байгаа бөгөөд ОТББИ-ийхээ 0.1%-иас бага хувийг хөгжлийн тусламжид зарцуулж байна. НҮБ-аас 0.7% -ийн зорилт тавьсан байдаг юм. 2015 онд зургаан улс НҮБ-ын зорилтот түвшинд хүрсэн байв. Израил улс 2016 онд уг индексээр 46-р байранд орсон.
Дайн самуун
Дэлхийн 2-р дайнд оросуудаас ч илүү хүнд бэрх нөхцөлийг туулсан ард түмэн бол еврей үндэстэн билээ. Дэлхийн 1-р дайнд ялагдсаны дараа Герман улс ихээхэн хэмжээний төлбөрт унаж ард иргэд үгүйрэн хоосорч, эдийн засаг сулран доройтож байхад гагцхүү еврейн гэр бүлүүд баян цатгалан байж, Германы эдийн засагт томоохон массыг эзэгнэж байсан нь үндсэрхэг үзэлт Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам буюу Нацист намынхныг ард түмэн дэмжихэд нэгэн түлхэц болсон байна. 1921 оноос нацист намын удирдагчаар Адольф Хитлер тодорч, 1933 он гэхэд Германы канцлер болон, улмаар өөрийн тоталитарыг байгуулсан нь 6 сая еврейг аймаглан устгах (Холокост), 17 сая энгийн иргэнийг системчлэн хороох урьдчилсан нөхцөл болжээ.
Цэрэгжилт
Израил улсын оршин тогтнол нь өөрөө ардаасаа олон асуудал бэрхшээлийг дагуулж бий болсон бөгөөд 2 ч удаа арабын улс орнуудтай холбоотнуудын дэмжлэгтэйгээр байлдаж ялж ирсэн түүхтэй. Өдгөө тэд 18 нас хүрээд хуулийн дагуу доод тал нь 2-3 жил цэргийн алба хаах ёстой. Жилд 1 удаа анги нэгтгэлээрээ цуглаж хилийн манаанаас өгсүүлээд, байлдааны ажиллагаа хүртэл бүхий л цэргийн үйл ажиллагаануудаас аль нэгэнд нь оролцдог тул иргэн бүр нь нас, хүйс үл харгалзан бэлтгэл цэрэг, байлдааны чадавхтан байдаг аж.
Орчин үе
Тарж бутарсан еврейчүүд өөрсдийн гэсэн эх нутагтай болохыг хүсэж байв. 1880 оны үед еврей үндэстний Сионизм (Израил уруу буцах үзэл) үүсэв. 1948 оны 5 сарын 14-ний өдөр Их Британи Палестины бүс нутгийг удирдлагадаа байлгахаа больсон бөгөөд еврейчүүд өөрсдийн нутгаа эргүүлэн авч Израил гэх хуучин нэрээрээ улсаа дахин шинээр байгуулжээ.
Израилд тухайн хүний их сургуулийн боловсрол армийн албаны түүхээс нь чухал байж чаддаггүй гэхэд хилсдэхгүй агаад ажилд орох ярилцлага бүр дээр асуудаг чухал асуултын нэг бол “Цэрэгт хаана алба хаасан бэ” гэдэг асуулт юм.
Израилчууд цэргийн албаа хаачхаад дараа нь их, дээд сургуульд сурдаг агаад төгсөх үес 25 нас хүрнэ. Зарим нь эрдмийн зэрэгтэй, тэрчлэн олон залуус гэр бүлтэй болсон байдаг аж.
Иймээс Израилд туршлага, үзэл бодол, ухаан суух нь харьцангуй залуу насанд ирдэг байна. Израил залуусын 45 хувь нь их, дээд сургуулийн боловсролтой болдог нь дэлхий дээр хамгийн өндөр хувь үзүүлэлт.
Газар зүй
Израил нь хойд талаараа Ливан, Сири, зүүн талаараа Йордан, баруун өмнөд талаараа Египеттэй хиллэдэг.
Эх сурвалж
Ангилал:Азийн орон Ангилал:Иудаизм Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон Ангилал:1948 онд байгуулагдсан
Сандуйжавын Тодбилэг
Азүмарюү Цүёши (東龍 強) гэх дэвжээний нэрээр барилддаг Сандуйжавын Тодбилэг (1987 оны 5 сарын 12-нд төрсөн) нь Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод төрсөн (2015 оны 11 сараас Говь-Алтай аймгийн уугуул гэж дуудуулж буй), мэргэжлийн сүмогийн Таманои дэвжээнд харьяалагддаг бөх.
Амжилт
<td style="background-color:#CCC">Тэмцээн болоогүй
Ангилал:Монголын сүмоч Ангилал:1987 онд төрсөн
Лоб нуурын туршилтын талбай
Ангилал:Цөмийн зэвсгийн туршилтын талбай
Ажлын байранд эрүүл мэндийг дэмжих
Ажлын байранд эрүүл мэндийг дэмжих гэдэг нь ажил дээр нь хүмүүсийн эрүүл мэндийг сайжруулахын төлөөх ажил олгогч, ажиллагч ба нийгмийн хамтарсан чармайлт юм гэж 1997 оны Люксембургийн тунхаглалд тодорхойлсон байна.
ДЭМБ ажлын байрыг 21-р зуунд эрүүл мэндийг дэмжих тэргүүлэгч орчин байх болно гэж үзэж байна. Учир нь ажлын байр нь ажиллагчдын “бие махбодын, оюуны, эдийн засгийн хийгээд нийгмийн сайн сайхан байдалд” нөлөөлдгийн зэрэгцээ “томоохон бүлэг хүмүүсийн эрүүл мэндийг дэмжих зохистой нөхцөл, дэд бүтцээр ч хангах боломжтой байдаг” аж. Люксембургийн тунхаглалд ажилтнуудын эрүүл мэнд, амьдралын чанарыг хангахын тулд дараахыг хослуулан хэрэгжүүлэхийг заасан байна. Үүнд: а) ажлын байрны зохион байгуулалт, ажиллах орчныг сайжруулах, б) хүн бүрийн идэвхтэй оролцоог дэмжих, в) хувь хүний хөгжлийг дэмжих.
Ажлын байранд эрүүл мэндийг дэмжих стратегиудад эрүүл мэндэд эрсдэл учруулах хүчин зүйлсийг бууруулах арга хэмжээг эрүүл мэндийг бэхжүүлэх хүчин зүйлсийг нэмэгдүүлэх арга хэмжээтэй хослуулдаг. Үүнийг патогенез буюу өвчинд хандсан арга барилыг салютогенез буюу эрүүл мэнд, амьдралын чанарыг дэмжихэд хандсан арга барилтай нэгтгэх гэж томъёолж болно.
Люксембургийн тунхаглал дахь удирдамжид дараах зүйлсийг багтаасан байна. Үүнд:
1. Оролцоо: бүх ажилтныг хамруулах;
2. Интеграц: ажлын байранд эрүүл мэндийг дэмжихийг байгууллагын бүх чухал шийдвэрт тусгаж, бүх салбар, түвшинд нэвтрүүлэх;
3. Төслийн удирдлага: бүх хөтөлбөр, үйл ажиллагааг асуудал шийдвэрлэх мөчлөгийн дарааллаар хэрэгжүүлэх. Үүнд: хэрэгцээ тодорхойлох, тэргүүлэх чиглэлээ тодорхойлох, төлөвлөх, хэрэгжүүлэх, тасралтгүй хянах, үнэлгээ хийх;
Актөбе
Актөбе (Ақтөбе «цагаан дов» гэх утгатай; Актюбинск) — Казахстаны Актөбе мужийн харъяат, 37 түмэн хүнтэй хот.
Ажлын байранд эрүүл мэндийг дэмжих
4. Иж бүрэн байх: ажлын байранд эрүүл мэндийг дэмжих нь хүнд чиглэсэн, орчинд чиглэсэн өөр өөр салбарын арга хэмжээг багтаадаг. Үүнд эрсдлийг бууруулах стратегитай хамгаалах хүчин зүйлс ба эрүүл мэндийн потенциалыг дэмжих стратегийг хослуулна.
Актөбе
Цахим холбоос
Ангилал:Актөбе мужийн суурин
Ажлын байранд эрүүл мэндийг дэмжих
Ажлын байранд эрүүл мэндийг дэмжих нь бүтээмжид эерэг нөлөөлдөг байдлын талаар олон судалгаа хийгдсэн байдаг. Тийм нөлөөллийг судлах анхны алхам болгож ажилтан ирээгүйтэй холбоотой ажлын цаг алдалтыг судалж болно. Ажилтан ажлын байрандаа ирээгүй тохиолдолд ямар ч бүтээмж боломжгүй юм. Гэхдээ бүртээмжийг дээшлүүлэх боломжийг хайхдаа ажлын цаг бөглөх үзэгдэл буюу ажилтан ажлын байрандаа ирж бүртгүүлэн цалин авч байгаа хэдий ч эрүүл мэндийн доголдол буюу бусад шалтгаанаар гүйцэтгэл нь буурсан байх тохиолдлыг судлах нь ирээдүйтэй.
Ажлын байранд эрүүл мэндийг дэмжих ба хөдөлмөр хамгааллын харилцаа
Хөдөлмөр хамгаалал буюу хөдөлмөрийн эрүүл ахуй, аюулгүй байдал гэдэг нь ажилтнуудын эрүүл мэнд, аюулгүй байдлыг ажлын байран дахь аюул, эрсдэлт хүчин зүйлсээс хамгаалахын төлөө чармайлт юм. Харин ажлын байранд эрүүл мэндийг дэмжих нь дээр дурдсанчлан ажилтан, ажил олгогч, нийгмээс хүмүүсийн эрүүл мэндийг ажлын байранд нь сайжруулах чармайлт байдаг. Ийнхүү уламжлалт хөдөлмөр хамгаалал нь эрүүл мэндийг хамгаалах тухай асуудал байдаг бол ажлын байранд эрүүл мэндийг дэмжих нь эрүүл мэндийг сайжруулахтай холбогддог байна. Түүнчлэн, ажлын байранд эрүүл мэндийг дэмжих нь ажил олгогчийн чармайлтын зэрэгцээ ажиллагчдын идэвхтэй оролцоо, санаалчилгад тулгуурладаг.
Гэхдээ хөдөлмөрийн эрүүл ахуй, аюулгүй байдал болон ажлын байранд эрүүл мэндийг дэмжихийг эсрэг тэсрэг буюу эсвэл хоорондоо тусдаа үзэл баримтлал гэж ойлговол өрөөсгөл болно. Люксембургийн тунхаглал Европын Зөвлөлийн 89/391/EC удирдамжид үндэслэн уламжлалт хөдөлмөр хамгааллыг орхих тухай биш харин чиглэлийг нь өөрчлөх шаардлагатай байгааг дурдсан байдаг.
Канадын Health Communication Unit байгууллага хөдөлмөр хамгаалал, эрүүл мэндийг дэмжих сайн дурын үйл ажиллагаа, байгууллагын соёлыг нэгтгэсэн ажлын байранд эрүүл мэндийг иж бүрэн дэмжих баримтлалыг дэмждэг байна. Түүнчлэн Klane’s Education Information Training Hub, LLC SM (KEITH SM) байгууллага ажлын байранд эрүүл мэндийг дэмжих болон хөдөлмөрийн эрүүл ахуй, аюулгүй байдлын синерги харьцааг хангавал “нэгдэл нь хэсгүүдийн нийлбэрээс илүү” байх үр дүнд хүргэнэ гэж үзэж байна. Тиймээс тус байгууллага хөдөлмөр хамгааллын хөтөлбөр болон ажлын байранд эрүүл мэндийг дэмжих хөтөлбөрийг тус тусад нь бие даасан байдлаар хэрэгжүүлж болох хэдий ч Ажилтны эрүүл мэнд, аюулгүй байдал, амьдралын чанарын нэгдсэн хөтөлбөр болгон нэгтгэвэл давуу тал нэмэгддэг нь батлагдсан” гэж нотолж байна. .
Австрали Улсын Виктория муж улсын засгийн газрын WorkHealth хөтөлбөр ажлын байранд эрүүл мэндийг дэмжих санхүүжилт хүсэгч байгууллагуудад зориулж гаргасан удирдамждаа “ажлын байранд эрүүл мэндийг дэмжих хөтөлбөрийг хөдөлмөрийн эрүүл ахуй, аюулгүй байдлын хөтөлбөртэй хослуулан, харилцан дэмжих боломжийг нь хангасан байгууллагын ажилтнуудад эрүүл зан үйл төлөвшүүлэх, амьдралын хэв маягийг өөрчлөх үйл ажиллагаанууд илүү үр дүнтэй нөлөөлдөг” гэж өгүүлсэн байна.
Эшлэл
Ангилал:Нийгмийн ажил Ангилал:Хөдөлмөр хамгаалал Ангилал:Эрүүл мэндийн бодлого Ангилал:Эрүүл мэндийн сэтгэл судлал
Номун
Номун гэдэг нь монгол хэл бичгийн дүрмээр ном+ун буюу номын гэсэн үг. Монголын түүхэнд шашны цол хэргэм, эрдэмт хүний нэрээр хэрэглэж ирсэн. Богд Занабазарын багш Жамбалын Номун хан гэх мэт. Ангилал:Монгол хүний нэр
Чечень
Чечень, албан бичигт хэрэглэснээр Бүгд Найрамдах Чечень Улс (БНЧечУ; Чече́нская Респу́блика, Чечня́; чеч. Нохчийн Республика, Нохчийчоь) бол Оросын Холбооны Улсын холбооны махбод болсон нэгэн Бүгд Найрамдах Улс буюу харьяат орон юм.
Хойд Кавказын холбооны тойрог болон Хойд Кавказын эдийн засгийн бүст багтдаг.
Хойд Кавказад байрладаг. Уулархаг 17,300 км2 газар нутагтай. Каспийн тэнгисийн эргээс 100 км зайтай. Эргэн тойрондоо өрнөд талаараа Ингушет, Умард Осети, умард талаараа Ставрополийн хязгаар, дорнод талаараа Дагестан, өмнөд талаараа Гүрж улстай хиллэдэг.
2010 оны тооллогоорх хүн амын тоо - 1 сая 300 мянган хүнтэй. Хүн амын 95% нь чечень ястан, 2% нь орос үндэстэн. Нийслэл нь 270 оршин суугчтай Грозный. Орны дотор орос хэл болон чечень хэл албан ёсных байна.
19-р зуунд Кавказын бусад газар орны нэгэн адил Оросын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд орсон бөгөөд Зөвлөлтийн үед Зөвлөлт Холбоот Улсын доор Зөвлөлт Чечень-Ингуш орон гэж байв. 1991 онд ЗХУ задархад, Оросоос салан тусгаарлах, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэж Ичкерийн Бүгд Найрамдах Чечень Улс де-факто тусгаар тогтносон байсан. 2000 оноос өнөөгийн Оросын холбооны махбод Бүгд Найрамдах Чечень Улс болон зохион байгуулагджээ. Энэ хугацаанд нэг болон хоёрдугаар дайны хөлд нэрвэгдсэн. Өнөөгийн тэргүүн нь Рамзан Кадыров.
Байрлал
Чечень орон Оросын Европ тивд хамаарах нутаг дэвсгэрт хамаарна. Кавказын нурууны ар талд, тодруулвал дорно умард хэсэгт байрладаг. Хилийн нийт урт нь 841 км болно. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 16 165 км² гэх ба яг баттай тооцоо бас биш. 2018 онд Ингушет болон Чеченийн хооронд хилээ тодотгон тогтоохоор хэлэлцсэн. Уртрагийн дагуу 170 км орчим, өргөргийн дагуу 100 км орчим урттай, дөрвөлжиндүү хэлбэртэй.
Орос дотроо өрнөд талаараа Ингушеттай 153 км, Умард Осети-Аланитай 13 км, умард талаараа Ставрополийн хязгаартай 119 км, дорнод талаараа Дагестантай 471 км урт зурвасаар хиллэдэг бол өмнөд талаараа Гүрж улстай 84 км газраар зааглагддаг.
Далай тэнгист гарцгүй. Каспийн тэнгисээс Дагестанаар тусгаарлагдаж, хамгийн ойрдоо 100 км зайтай.
Газрын байц
thumb|160px|left|Чеченийн хамгийн өндөр уул [[Тебулосмта]] thumb|160px|left|Кавказын хамгийн гүн нуур [[Кезенойам]]
Газрын байцын хувьд Чеченийг умардаас өмнөш нэрлэвэл Хойд Кавказ (нам газар), Кавказын бэл (уулархаг), Их Кавказ (уулс) гэж гурван хэсэгт хамаарна. Газрын нэрээр хэлвэл дорнод хэсгээр нь Терско-Кумийн нам газар (д.т.д 100 метр), өрнөд хэсгээр байх Терек-Сунжийн өндөрлөг (700-900 м), төв хэсгийн Чеченийн тал (100-350 м), өмнөд хэсгийг эзэлсэн Чеченийн уулархаг нутаг (Кавказын нуруу) гэсэн дөрвөн газарт хуваагддаг. Нутгийн умард хагас нь Терек голын сав газар байна. Терек-Кумийн нам газар нь Ногайн талын өмнөд хэсэг, цаашлаад Каспийн нам доор газрын хэсэг болно. Өргөн хүрээнд ярьвал эдгээр нь Ар Кавказын тэгш газарт хамаарна. Терек-Кумийн газрын өмнөд хэсгээр Притерийн элсэн манхан байна.
Терек Сунжийн өндөрлөгийн дундуур хүн ам голлон төвлөрсөн Чечений тал нутаг байна. Энэ талыг өргөн утгаар нь Терек-Сунжийн тал гэж мөн хэлнэ. Энэ хэсэгт арваад гол мөрөн байна.
Нутгийн өмнөд хэсгийг Уулын Чечень, Чеченийн уулархаг нутаг гэх ба Их Кавказын нурууны ар бэл хэсэг болно. Хөндлөнгөөрөө Ойт хээр (Чеченьд Хар уул гэж нэрийддэг), хээр, хадат гэсэн бүтэцтэй. Өмнөд хилд ойр Дорно умард Кавказын ноён оргил болох Тебулосмта (4493 м) уул байрлана. Диклосмта (4285 м), Комито (4262 м), Доносмта (4174 м) зэрэг дөрвөн мянгат уулс байна.
Норпилийн Жамбаа
1918 оны наймдугаар сарын 20 –нд Түшээт хан аймгийн Ламын гэгээний шавь хошуу буюу одоогийн Баянхонгор аймгийн Богд сумын нутаг Ичээтийн голд. 1937 онд цэргийн албанд татагдан, матадын 8-р дивизийн 23-р морьт хороонд цэрэг, 24-р отряд байгуулагдахад 7-р заставт тасгийн даргаар алба хаан, Халхын голын дайнд оролцсон. 1939-1943 онд 7-р заставын дарга, 1943-1944 онд Тусгай хороонд салааны дарга, 1944-46 онд 7-р отрядын харъяа Сэгсцагаан богдод тусгай отрядын дарга, 1946-1951 онд хилийн 5, 6-р отрядын Ганцмод, Байтагийн заставын дарга, 1951-1957 онд НАХЯ-ны комендатурт жижүүр, төлөөлөгч, 1957-1979 онд БХЯ-ны 026-р ангид жолооч, ахлагчаар ажиллажээ.
Гавьяа шагнал
Cүхбаатарын болон цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, Алтангадас, ЗХУ-ын цэргийн гавьяаны болон улаан тугийн зэрэг одонгууд, Байлдааны ба Хөдөлмөрийн хүндэт болон Шударга журам, ойн медалиуд, хүндэт ба Онц хилчин, Хүндэт чекист, тэмдгээр шагнагдсан.
Мөн 1979 оны наймдугаар сарын 15- ны өдөр алтан таван хошуу, БНМАУ-ын баатар цолоо гардсан түүхтэй.
Сугабал хатан
Сугабал (?–1327 он) — Юань улсын Шадбал гэгээн хааны их хатан (1321-1323) байв.
Намтар
Сугабал хатан Ихирэс аймгийн Чан ван Аши хүргэн, Илихайяа гүнж нараас төржээ. 1321 оны 12-р сард улсын их хатнаар цоллогдсон. 1323 онд Гэгээн хаан алагдсны дараа их суудлаа орхиж ордноос гарчээ. Хүүхэдгүй. 1327 оны 7-р сард тэнгэрт халихад Есөнтөмөр хааны зарлигаар «Чихмэй нэмүүл үзэсгэлэнт богд хатан» гэж өргөмжилжээ.
Эшлэл
Ангилал:1327 онд өнгөрсөн Ангилал:Ихирэс Ангилал:Монгол хатан Ангилал:Юань улсын хатан
Энтрепренер
Шинэ санаачлага, бизнесийн авхаалж самбаа, санхүүгийн хөрөнгө нооцийг нэгтгэн, цоо шинэ бүтээгдэхүүн, цоо шинэ бизнесийн загварыг бүтээж буй хүнийг энтрепенер гэнэ. Илүү энгийнээр тайлбарлавал, энтрепенер хүн хүмүүсийн хэрэгцээ, эрэлтийг хараад, нийлүүлэлтийг нь бүтээлчээр бий болгон, өндөр үр ашигтайгаар шийдвэрлэдэг. Манлайлах чадвартай байх, сайн баг бүрдүүлэх, өрсөлдөх давуу талаа хөгжүүлэх, эрсдэлийг ухаалгаар үүрэх зэрэг нь энтрепенер хүнд зайлшгүй байх шаардлагатай чанарууд юм. Ангилал:Шинэчлэл Ангилал:Бизнес Ангилал:Менежер Ангилал:Эдийн засгийн хүний нэршил
Гурванбулаг сум (Баянхонгор)
Гурванбулаг нь Баянхонгор аймгийн сум юм.
Ангилал:Баянхонгор аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Маркетингийн төрлүүд
Тус бүрдээ өөрсдийн хэв шинжийг агуулсан маркетингийн олон янзын арга барил байдаг.
Түмэнхэн сайн ноён
Түмэнхэн сайн ноён бол Даян хааны бага хатан Жимсгэнэ хатнаас мэндэлсэн Гэрсэнз жалайр хунтайжийн 3-р хүү, Онохуй Үйзэн ноёны 4-р хөвгүүн юм. Шарын шашинд их тус хүргэсэн тул Далай ламаас түүнд Сайн ноён гэх цол хүртээсэн. 1641 онд нас барсан. 1655 онд Эебээр засагч хаан түүний дэд хүү Данзан ламын захирсан отгийг хошуу болгоод, Сайн ноёны хошуу болгож, Халхын зүүн гарт хуваарилсан. 1725 онд Найралт төв хааны зарлигаар түүний угсааны ноён Дашдэндэвт чин ван цол өгөөд, Сайн ноён аймгийг байгуулсан.
Эшлэл
Ангилал:Боржигин Ангилал:1641 онд өнгөрсөн Ангилал:Монголын түүх
Хөх хот
Хөх хот (монгол бичгээр kökeqota, хөхэхота; хятадаар 呼和浩特 - hūhéhàotè) — БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон (ӨМӨЗО)-ы төв, аймгийн энтэй хот. Тус хотыг 1580 онд Түмэдийн Алтан хан байгуулсан юм. Соёлын баялаг уламжлалтай Хөх хот түүхэн дурсгалт газрууд болон сүм хийдээрээ алдартай бөгөөд Өвөр Монгол дахь жуулчдын цуваа тасрахгүй газруудын нэг юм. 1952 онд Улаан хотын оронд Өвөр Монголын засаг захиргааны төв болсон.
Ард түмэн
2000 оны хүн амын тооллогын дүнгээр:
Алойс Альцхаймер
Алойсиус "Алойс" Альцхаймер, (Aloysius "Alois" Alzheimer; 1864 оны 6 сарын 14 – 1915 оны 12 сарын 19) нь Германы сэтгэл мэдрэлийн эмч, невропатологич бөгөөд Эмил Крэпелинтэй хамтран ажилладаг эрдэмтэн байв. Тэрээр Вюрцбургийн анагаахын мэргэжил эзэмшиж Франкфуртад амьдарч ажиллаж байжээ. Тэрээр "хожуу үеийн мартамхай өвчин" буюу хожим сэтгэл судлаач Эмиль Крэпелин ий нэрлэснээр Альцхаймерын өвчний тохиолдлыг анх мэдээлснээрээ түүхэнд нэрээ үлджээ.
1910 онд Альцхаймер еврей гаралтай Макс Левандовски-ийн хамт европын «Неврологи ба сэтгэл судлал сэтгүүл» (герман. Zeitschrift für die gesamte Neurologie und Psychiatrie) үүсгэн байгуулжээ.
Гадны холбоос
Ангилал:1864 онд төрсөн Ангилал:1915 онд өнгөрсөн Ангилал:Германчууд Ангилал:Германы эрдэмтэн
1 сарын 24
1 сарын 24 нь Григорийн тооллын жилийн 24 дахь өдөр. Энэ өдрөөс хойш он дуусахад 341 хоног үлдэнэ. Хэрэв өндөр жил таарвал энэ тоо 342 байна.
Франц Кафка
Франц Кафка (Franz Kafka; 1883 оны 7 сарын 3 – 1924 оны 6 сарын 3) нь бохеми гаралтай, XX зууны герман хэлтний уран зохиолын томоохон төлөөлөгч.
Намтар
Чехийн Прага хотноо еврей худалдаачны гэр бүлд төрсөн. Эх нь эрдэмт раббайн гаралтай, эцэг нь мал нядлагчийн хүү байжээ. Эцэг нь насны эцэст хөрөнгөжиж хувийн дэлгүүрийн эзэн болсон юм. Амьдрал нь ийнхүү дээшилсэн нь соёл боловсрол багатай энэ хүнийг биеэ тоосон, зөрүүд нэгэн болгон хувиргасан бололтой. Учир нь Кафка эцэг Хэрманны тухай "Эцэгтээ бичсэн захидал"-даа (1919) таагүй зүйлс бичсэн байдаг. Тухайлбал: "Та намайг амархан мохоож, надад уйтгар гуниг, дотоод зөрчлөөс өөр юу ч үлдээгээгүй. Та бид хоёр тулалдаж байраа эзэлсэн, өөртөө итгэсэн, зоригтой, чадал тэнхээтэй дайчид шиг л байсан. Харамсалтай яа... Бие биеэ ойлгож, нэг нь нөгөөдөө хүч тэнхээ сэлбэж чадаагүйн шалтгаан юундаа байдгийг би мэдэхгүй юм. Магадгүй та миний хамгийн эмзэг нандин зүйлд хайш яайш хандаж, түүгээрээ өөрөөсөө холдуулсан байх." гэхчлэн эцгийнхээ харгис догшин байсныг илрүүлэхийн зэрэгцээ өөрийнхөө дотоод сэтгэл бодлоо нээн гаргаж тавьсан юм. Харамсалтай нь энэ захидал эцэгт нь хүрээгүй юм байна.
Зохиолчийн ихэнх бүтээлүүд түүнийг нас барсны дараа хэвлэгдсэн юм.
Кафка гимнази төгсөөд 1901-1905 онд Прагад хууль зүйн ангид суралцаж байхдаа урлагийн түүх, герман хэл шинжлэлээр лекц давхар сонсож, 1907 онд хувийн даатгалын компанид ажилд оржээ.
1908 оноос мэргэжлээ дээшлүүлээд үйлдвэрийн ослоос хамгаалах даатгалын газарт алба хаших болсон байна. 1917 онд уушгины сүрьеэгээр өвдөж, 1922 онд тэтгэвэрт гарчээ. 1923 онд багаасаа хүсэж мөрөөдөж байсан "орголтоо" хийж Берлинд очоод чөлөөт зохиолчийн журмаар суужээ. Удалгүй бие нь муудаж, улмаар 1924 оны 6 сарын 3-нд Венийн ойролцоох Кирленг сувиллын газар 40 настайдаа өөд болжээ. Түүний шарилыг Прага руу зөөж 6 дугаар сарын 11-нд еврейчүүдийн шинэ оршуулгын газар нутаглуулжээ. Тэрбээр хэзээ ч гэрлэж байгаагүй аж.
Уран бүтээл
Кафка улс төрийн аль нэг намд харьяалагддагүй байсан ч олон хүний гэрчилснээр тэрбээр анархистуудад талтай байжээ, Бакунин, Кропоткин, Прудон, Стирнер, Грэйв, Эмма Голдман нарыг уншиж, тэдний үзэл бодлыг хамгийн ойр гэж үздэг байжээ. Феррерийн либертари сурган хүмүүжүүлэх ухааны талаар болон Реклусын үзэл бодлыг мэддэг байсан. Гэсэн хэдий ч Кафка жагсаал цуглаанд бараг оролцдоггүй байсан бөгөөд Прага хотын улс төрийн амьдралаас үргэлж зайгаа барьдаг байжээ.
Кафка амьдралынхаа туршид байнга өдрийн тэмдэглэл хөтөлж, гэр бүлийнхэн, найз нөхдөдөө олон зуун захидал бичиж байсан нь түүнийг ойлгох хамгийн дөхөм зам юм. Учир нь энэ тэмдэглэлүүд, захианууд нь өөрөө өөрийнхөө тухай өчсөн дотоод амьд яриа, бусдын тухай өөрийнхөө ойлголтыг тайлбарлан бичсэн уран сайхны тэмдэглэлүүд байдаг. Энэ бүхэн нь түүний зохиолын үндэс суурь болсон ажээ.
Нас барахынхаа өмнөхөн 1922 онд найз Макс Броддоо "Эрхэм Макс минь, миний эцсийн хүсэлт бол миний өв хөрөнгөөс, жишээлбэл номын сан, хувцасны шүүгээ, бичгийн шрээ, ажлын байр болон хүний нүдэнд хаа хамаагүй өртөж болох миний болон бусдын захидлууд, тэмдэглэлийн дэвтрийн хуудсууд, ноорог, зурсан зургууд зэрэг чамд болон бусад хүмүүст байгаа бүх зүйлийг цуглуулж аваад устгах хэрэгтэй. Миний нэрийн өмнөс бүгдээс нь үүнийг гуйгаарай. Чамд дамжуулж өгөөгүй нэгийг нь өөрсдөө шатаана гэсэн амлалтыг нь аваарай" гэж гэрээслэл бичиж үлдээсэн байсан ч харин Брод нь Үйл явц (1926), Америк (1927), Шүүх, Цайз гээд бүх зохиолыг нь хэвлүүлснээр арга барил, дүр, өнгө аяс агуулгын шинэчлэлээрээ өрнө дахины үзэл нэгт зохиолч нөхдйинхөө уран бүтээлд гүн гүнзгий нөлөө үзүүлж, Европод ихэд хүчээ авч асан модернизм жинхэнэ ёсоор бүрэлдэн тогтоход шийдвэрлэх нөлөө үзүүлж, улмаар нэгэн хүчирхэг эх сурвалж нь болсон юм.
Франц Кафкагийн бүтээл одоо 10 ботиор хэвлэгдээд байгаа ба эдгээрээс Үйл явц, Ял, Хувирал, Америк зохиолууд нь ихэд алдаршсан юм.
Шүүмж, үнэлэмж
Франц Кафка бол тухайн үеийн герман хэлт 30 зохиолчийн хамгийн том төлөөлөгч билээ. Владимир Набоков нэгэн лекцдээ: “Кафкатай харьцуулахад Нобелийн шагналт зохиолч Томас Манн бол өчүүхэн одой хүн л гэсэн үг” хэмээсэн удаатай. Америкийн зохиолч У.Х.Оден харин Кафкаг “ХХ зууны Данте” хэмээн нэрийдсэн нь бий. Элиас Канетти ч мөн түүний тухай “Манай энэ эрин зууныг хамгийн тод томруун илэрхийлсэн зохиолч бол Франц Кафка юм” хэмээн бичжээ. Зохиолчийг нас барсны дараа хэвлэгдсэн, бүрэн дуусаагүй Шүүх ажиллагаа хэмээх роман мөн л зохиолчийн амьд ахуй цагт хэвлэгдэж амжаагүй “Цайз” (Das SchloB)/The Castle/ роман болон бусад өгүүллэгүүдийн хамтаар Кафкагийн гол бүтээлд тооцогддог.
Гэр бүл
Франц Кафка нь эцэг Херманн, эх Юлия нараас төрсөн гурван хүү, гурван охины ууган хүү ажээ. Түүний эрэгтэй дүү нар долоон нас хүрээгүй байхад нь нас барсан байна.
Невадагийн туршилтын талбай
Невадагийн туршилтын талбай (Nevada Test Site) гэж нэрлэдэг АНУ-ын цөмийн туршилтын талбайг 1951 оноос эхлэн өнөөдрийг хүртэл ашиглаж байна. Туршилтын төвийн газар зүйн солбицлол: 37° 7′ 0″ N, 116° 3′ 0″ W. Энд өнөөдрийн байдлаар 928 удаагийн цөмийн туршилт хийсэн.
Ангилал:Цөмийн зэвсгийн туршилтын талбай Ангилал:Невадагийн зэвсэгт хүчний байгууламж Ангилал:Пуужин хөөргөх талбай Ангилал:Най тойрог Ангилал:АНУ-ын эрчим хүчний яам Ангилал:Невадагийн тээврийн барилга байгууламж
Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ
Талуудын зорилго, хэрэгжсэн байдал
Монгол Улсын 1911 онд тунхаглан зарласан тусгаар тогтнолыг батжуулахад 1921 оны Ардын хувьсгал чухал үүрэг гүйцэтгэж Монгол Улсыг түүхийн шинэ үйл явцад төр улсаа байгуулан, олон улсын харилцааны субъект болох­ нөхцлийг бүрдүүлсэн юм. Монгол орны газар зүйн онцлог байршлын улмаас их гүрнүүдийн манайхыг тойрсон улс төр - стратегийн ашиг сонирхлын өрсөлдөөн идэвхжсэн түүхэн ээдрээтэй нөхцөлд Ардын засгийн газар өөрийн орны туурга тусгаар байдлыг бэхжүүлэх, улс төр, нийгмийн шинэ тогтолцооны үндсийг тавьж, ахиулахад чиглэсэн бодлого, идэвхтэй үйл ажиллагааг явуулж байсны нэг нь “үндэсний тусгаар тогтнолоо сэргээх зорилтыг хэрэгжүүлэхийн төлөө Зөвлөлт Орос Улстай нөхөрлөх нь чухал” гэсэн шийдвэр байжээ. Энэ шийдвэрийн дагуу Монгол Улс 1921 оны 10 дугаар сард Зөвлөлт Орос Улсад төлөөлөгчөө явуулан хэлэлцээ хийж 1921 оны 11 дүгээр сарын 5-ны өдөр, тухайн үеийн монголын цаг тооллоор олноо өргөгдсөний 11 оны намрын адаг сар буюу 10 дахь сарын шинийн 6-ны өдөр “Монгол, Оросын хооронд найрамдлын барилдлагааг байгуулах тухай Монголын Ардын Засгийн Газар ба Зөвлөлийн Засагт Орос Улсын Засгийн Газрын хэлэлцэн тогтоосон гэрээ бичиг”буюу бидний одоогийн томьёоллоор бол Монгол Улс, Орос Улсын хооронд найрамдалт харилцаа тогтоох тухай хоёр улсын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр”-т гарын үсэг зурсан юм. Монгол Улсаас гадаад улстай эрх тэгш зарчимд тулгуурлан байгуулсан анхны энэхүү хэлэлцээр нь хоёр талын харилцаа, хамтын ажиллагааны хамгийн эгзэгтэй үеийн эрх зүйн чухал суурь баримт бичиг болсон бөгөөд түүгээр бүрэн эрхт дипломат болон консулын төлөөлөгчөө харилцан солилцохоор тохирч, дипломат харилцаа тогтоосон нь хоёр улс бие биеийнхээ бүрэн эрхт байдлыг хүлээн зөвшөөрсөн хэрэг гэж олонхи судлаачид үздэг нь эрх зүйн бүрэн үндэслэлтэй дүгнэлт юм.
Гэрээ байгуулах үйл явц
1921 оны аравдугаар сарын сүүлчээр Намын төв хорооны дарга бөгөөд Сангийн сайд С. Данзан, Цэргийн яамны сайд Д. Сүхбаатар, Гадаад яамны дэд сайд Б.Цэрэндорж тэргүүтэй Ардын Засгийн газрын төлөөлөгчид Зөвлөлт Орос Улсад айлчлан найрамдлын хэлэлцээр хийжээ. Хэлэлцээрийн нэг чухал асуудал нь Монгол ардын Засгийн газар Зөвлөлт Орос улсын засгийн газраас зээл авах явдал байсан юм. “Орос Монгол хоёрын хоорондох найрамдлын барилдлагааг бэхжүүлэх тухай” хэлэлцээрийн нэмэлт Протоколд зээл олгох замаар санхүүгийн тусламж үзүүлэх зарчмуудыг бататган тусгаж манайд сая мөнгөн рублийн тусламж олгохоор шийдвэрлэсэн билээ. Зээлийг 1922 оны 1 дүгээр сарын 1-ээс 4 жилийн хугацаатай олгох ба харин манай Засгийн газар “...зээлдүүлсэн мөнгийг эргүүлэн төлөх тухайд харъяат улсын амьдрал болох үхэр мал, арьс шир, өөх тосны зүйлээр ...” төлөх гэрээ хийжээ.
Хэлэлцээр байгуулагч 2 тал энэхүү нэмэлт Протоколоо нууц байхаар тохирсон аж. Ер нь Зөвлөлт Оросын тал Монголд олгох зээлээ эдийн засгийн агуулга, ач холбогдлыг нь бус улс төрийн талаас нь онцлон анхаардаг байжээ. Уулзалт болохоос 13 хоногийн өмнө Зөвлөлт Орос улсын Гадаад хэргийн Ардын комиссар Г.В.Чечеринээс В.И.Ленинд илгээсэн танилцуулгад “Найрамдалт Монгол Ардын хувьсгалт Засгийн газар бол бидний гарт байгаа маш том хөзөр мөн. Тус улсаар манай хилийн асар уудам зай халхлагдаж бүрэн аюулгүй байдалд байна. Иймд та энэ төлөөлөгчдийг хүлээн авахыг зөвшөөрөх болов уу” гэж дурдсан байдаг. Энэ үеэр Хаант Оросын үед авсан 5 сая рублийн зээлийн гэрээг хүчингүй болгосон тухайгаа мэдэгдсэн нь буурай хөгжилтэй манай орны хувьд маш чухал завшаан байв. Энэ нь Монгол улсын түүхэнд их хэмжээний өрийг тэглэсэн анхны тохиолдол байсан юм.
Гэрээний үр дүн
Хэлэлцээрийн дагуу хоёр улс дипломат харилцаа тогтоож, 1922 онд Нийслэл хүрээнд болон Москва хотод Төлөөлөгчийн газраа харилцан нээсэн нь шинэ Монгол Улсыг гадаад улс хүлээн зөвшөөрсөн анхны үйл хэрэг байсан бөгөөд цаашид Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг баталгаажуулах үндэс суурийг тавьснаараа түүхэн их ач холбогдолтой үйл явдал болжээ.
Монгол Орос улсын гэрээ (Батламжилсан эх-Орос хэлээр)
Соглашение между РСФСР и Монголией об установлении дружественных отношений.
(Ср. Сборн. действ. дог., соглаш. и конв., заключ. с иностр. госуд. Выпуск I. Действ. догов., согл. и конв., вступившие в силу до 1 янв. 1924 г. (изд. Нар. Ком. Ин. Дел. Москва 1924), № 18, стр. 114—116.)
(Москва 5/XI 1921 г.).
Ст. 1. Прав. РСФСР признает единственным законным прав-м Монг. народное правительство Монголии.
Ст. 2. Нар. прав. Монг. признает единственной законной властью России прав-о РСФСР.
Ст. 3. Обе договар. стор. взаимно обязуются:
1. Не допускать на своей территории образования или пребывания правительств, организаций, групп или отдельных лиц, ставящих своей целью борьбу против другой стороны или свержение ее прав-а или прав-в союзных с ней государств, а также не допускать на своей территории мобилизацию или добровольную вербовку как своих граждан, так и граждан иных государств в ряды армий, враждебных другой из сторон.
2. Воспретить, приняв все меры недопущения, ввозить в пункты своей территории и на территории союзных с ними государств или провозить через них оружие, принадлежащее или предназначенное каким-либо организациям, борющимся прямо или косвенно против одной из сторон, и могущее быть использованным для этой борьбы.
Ст. 4. Прав. РСФСР посылает своего полном. представителя в столицу Монголии и своих консулов в города Кобдо, Улясутай и Алтан-Булак и др. по соглашению с нар. прав. Монголии.
Ст. 5. Нар. прав. Монголии посылает своего полном. предст. в столицу РСФСР, а также своих консулов в пограничные округа России, по соглашению с прав. РСФСР.
Ст. 6. Государственная граница между Россией и Монголией имеет быть установлена специальной комиссией, образованной на основании особого соглашения между прав. РСФСР и нар. прав. Монголии, имеющего последовать в возможно ближайшем времени.
Ст. 7. Граждане каждой из догов. стор., пребывающие на территории другой стороны, пользуются правами и несут обязанности наравне с пребывающими там гражданами наиболее благоприятствуемой страны.
Ст. 8. Судебная власть каждой из дог. стор. будет распространяться как в делах гражданских, так и уголовных, на находящихся на ее территории граждан другой дог. стор., причем стороны, руководствуясь высокими принципами цивилизации и гуманности, отвергают применение судебными, следственными и иными своими органами каких-либо карательных или следственных мер, причиняющих физическое страдание или унижающих нравственное состояние человека. Обе стороны вместе с тем признают, что в случае предоставления одной из сторон гражданам какой-либо третьей страны особых льгот и преимуществ в области уголовной юрисдикции, [204] судебного разбирательства и исполнения судебных решений, эти льготы и преимущества автоматически распространяются и на граждан другой дог. стор.
Ст. 9. Граждане обоих догов. стор. при ввозе и вывозе из пределов другой страны товаров, предназначенных для торговли, уплачивают установленные узаконениями страны пошлины с тем, что таковые не должны превышать пошлин, взимаемых за ввоз и вывоз тех же товаров с граждан наиболее благоприятствуемой страны.
Ст. 10. (О передаче Монголии русск. телеграфных контор и оборудования в виду организации Монголией почтово-телеграфн. дела).
Ст. 12. Нар. прав. Монголии заявляет о признании за росс. гражданами, владеющими в Монголии участками земли или постройками, тех же прав владения, аренды, занятия участков под постройки и применения тех же способов взыскания налогов, арендной платы и иных платежей в тех же размерах, какие признаны и применяются или будут признаны и применяться в отношении граждан наиболее благоприятствуемого государства.
Тэмдэглэл
<references group="зураг"/>
Эшлэл
Ангилал:Эрх тэгш бус гэрээ Ангилал:Олон улсын эрх зүйн гэрээ Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын гэрээ Ангилал:ЗХУ-ын гэрээ Ангилал:1921 оны улс төр
Уэльсийн хунтайж Харри
Уэльсийн хунтайж Харри (Prince Henry of Wales, Хенри Чарльз Альберт Дэвид (Henry Charles Albert David, 1984 оны есдүгээр сарын 15-нд төрсөн) Уэльсийн хунтайж Чарльз болон гүнж Диана нарын отгон хүү, Хатан хаан II Элизабет болон Эдинбургийн гүн Филипп Маунтбеттен нарын дөрөв дэх ач хүү юм.
Тэрбээр Америкийн жүжигчин Меган Марклтай 2018 онд гэрлэж, 2019 оны 5 дугаар сарын 6-нд хүү Арчитай болсон. 2021 оны 5 дугаар сард охинтой болно гэж заралсан. 2020 онд Харри, Меган нар хааны гэр бүлээс албан ёсоор холбоогоо таслаж, АНУ руу нүүсэн.
2021 оны 3 дугаар сарын 23-нд Гарри америкийн сэтгэл зүйн BetterUP компаний топ-менежер болсон.
Холбоос
Ангилал:20-р зууны Британийн түүх Ангилал:Их Британийн хунтайж Ангилал:Их Британийн полочин Ангилал:Нисдэг тэрэгний нисгэгч Ангилал:Викториа Хатан Хааны одон шагналтан (хүлэг баатрын командлагч) Ангилал:Лондоны хүн Ангилал:Их Британичууд Ангилал:1984 онд төрсөн
Цусны сийвэн
Цусны сийвэн буюу цусны плазма цусны эзэлхүүний 55%-ийг эзэлдэг тунгалаг шаргал өнгийн шингэн юм. Цусны сийвэнгийн бүрэлдэхүүн:
Ангилал:Цус Ангилал:Сэлбэх анагаах ухаан Ангилал:Лабораторийн анагаах ухаан
Дагестан
Бүгд Найрамдах Дагестан Улс нь Кавказ болон Каспийн тэнгисийн хооронд орших, Оросын Холбооны Улсын бүрэлдэхүүн дахь нэгэн Бүгд Найрамдах Улс юм. Нийслэл нь Махачкала.
1999 онд БНДагестан Улс нь Шамиль Басаевын удирдсан Чечений исламын хэт тулгуур үзэлтнүүдийн бүлэглэлийн дайралтад өртсөн бөгөөд тэр нь ОХУ-ын засгийн газар Чеченьд цэргийн ажиллагаа явуулах нэг шалтгаан болсон юм.
Тус улс нь Бүгд Найрамдах Халимаг Улс, Ставрополийн хязгаар, Чечень, мөн Гүрж, Азербайжан улсуудтай хиллэнэ.
Гадны холбоосууд
Ангилал:Оросын холбооны муж Ангилал:Кавказын бүс нутаг Ангилал:Оросын ислам Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс
Раднашири хатан
Раднашири (1322 онд өнгөрсөн) — Юань улсын 1311-1320 оны Аюурбарбад буянт хааны их хатан байв.
Намтар
Раднашири хонгирад аймгаас гаралтай. Аюурбарбад хаантай хэзээ урагласан нь тодорхойгүй. 1303 онд хожмын Шадбал гэгээн хааныг төрүүлсэн. Хөнаньд байсан Аюурбарбад ван Хайсан ахыгаа хаан болоход туслан 1307 онд Дайдуд ирэв.
1311 онд Хайсан хүлэг хаан нас барж, Аюурбарбад ханхүү хаан болоход Раднашири улсын их хатан болсон.
1316 онд Шадбал хүү ханхүү болоход Раднашири хатны нэр нөлөө их болсон ч хоёр хааны эх Тажи хатнаас доор байсан. Раднаашири хатан өмнөх хатад шиг улс төрийн хэрэгт оролцдоггүй, даруу төлөв нэгэн байсан.
1320 онд Шадбал гэгээн хаан ор суухад Раднашири улсын хатан эх (хуан тайху) өргөмжлөгдөж 1322 онд нас баржээ.
1322 онд Шадбал гэгээн хаан «Хэв нигүүлсэхүй өглөгт богд хатан» хэмээн нэхэн өргөмжилж Өвгөдийн сүмд эцэг хааныхаа тахилгын харшид хатан эхийнхээ хөргийг байрлуулжээ.
1327 онд Есөнтөмөр хаан «Чихмэй үзэсгэлэнт нигүүлсэхүй богд хатан» хэмээн нэхэн өргөмжилсөн.
Сурвалж, тайлбар
Ангилал:Хонгирад Ангилал:Монгол хатан Ангилал:Юань улсын хатан Ангилал:13-р эсвэл 14-р зуунд төрсөн Ангилал:1322 онд өнгөрсөн