cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Монгол-Орос-Хятадын түүхэн харилцаа
ХХ зуун гарчихаад байхад Хятад нь ямар ч шинэчлэл хийгээгүй хоцрогдсон феодалын орон байлаа. Энэ оронд монгол, манж үндэстний эрх дарх илүү байснаас гадна Монгол нутагт онцгой хууль үйлчилж байв. Барууны жишгээр хийх реформ хийх гэсэн хэд хэдэн удаагийн оролдлого сүйрсний эцэст 1907 онд хатан хаан Цү Ши үндсэн хуульт хаант улс болон өөрчлөгдөхийг зөвшөөрчээ. Энэ зөвшөөрлийн дагуу хийсэн реформын анхны алхмуудад Монголын онцгой байдлыг халж, ердийн муж болгон өөрчилж, газар тариалан эрхлэх хятадуудыг үй олноор нь нутгийн гүн рүү оруулж эхэлсэн нь Монголын феодалуудын дургүйг хүргэн, эцэст нь Хятадын хувьсгалын үеэр өөрийн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. 1915 оны Хиагтын гэрээгээр Монголыг онцгой эрх бvхий автономт муж болгож урьдын жийргэвч бүсийн хэлбэрээ хадгалахыг хятадууд үнэн чанартаа зөвшөөрчээ. Гэвч энэ орон Оросын хяналтанд байгаа явдал хоорондоо тэмцэлдэгч Хятадын генералуудын дургүйг хүргэж, эцэст нь дотоодын тэмцэлдээ нэр алдар олох зорилгоор Сю Шүжэн генерал 1919 онд Монголын автономыг устгасан юм. 1920 онд Засгийн эрхэнд гарсан дараагийн бүлэглэл Сю генералын үйлдлийг адал балмад явдал хэмээн хүлээн зөвшөөрөөд Монгол дахь онцгой жийргэвч бүсийн бодлогоо дахин сэргээх бодолтойгоо хэлсэн байна. Гэвч удалгvй Октябрийн хувьсгал гарч, Орост иргэний дайн дэгдсэн хийгээд, Бээжинд тогтвортой төр байхгүй, мөн л иргэний дайн болж байсан учраас Монголын талаар нэгдсэн бодлого боловсрох цаг зав гарсангvй. 1924 онд тогтож байсан Засгийн газар нь Монголоос Зөвлөлтийн цэрэг гарч, Монголыг Хятадын нэг хэсэг гэдгийг Зөвлөлтийн тал хүлээн зөвшөөрч л байвал энэ орон хоёр хөршийн завсрах жийргэвч бүсээрээ үлдвэл үлдэг гэсэн бодолтой байсан бололтой. 1927 онд Хятадын Засгийн эрхэнд Чан Кайшигийн бүлэг гарч ирснээс хойш Монголыг Хятадын салшгүй нэг хэсэг гэдгийг л ЗХУ хүлээн зөвшөөрч байвал бусад нь хамаагvй гэсэн бодолтой байж. Хэдийгээр ЗХУ, Гоминданы Засгийн газрын хооронд 1927­-37 онд гүн зөрчил байсан боловч 1924 оны гэрээг дагаж л байвал бусад нь бага ач холбогдолтой гэж vзэж байсан, тэгээд ч иргэний дайн болон Японтой хийж буй дайндаа тун завгvй байжээ.
7. ЯПОНТОЙ ХОЛБОГДУУЛЖ ЗХУ-ААС МОНГОЛД ЯВУУЛСАН БОДЛОГО
Япон 1934 онд Манжуурыг тэр чигээр нь эзлэн авч, Умард Манжуурт Оросын хяналт байх тухай 1907,1912 оны нууц гэрээг зөрчиж ирснээр энэ бvс нутагт хүчний тэнцвэр алдагдаж эхэллээ. Хэрэв хүчний зөв тэнцвэр дахин тогтооё гэвэл Японтой байлдаж буй Хятадад тусламж үзүүлэх, Монголыг энэ завсрын найдвартай жийргэвч бүс болгох асуудал тавигдав. Японы Засгийн эрхийн төлөө тэмцэж буй Умард бүлэглэлийн номлол нь газар нутгаа Сибирь тийш тэлэх үзэлд тулгуурлаж, харин Өмнөд бvлэглэл нь Номхон далай, өмнөд Ази руу хандах үзэлтэй байв. Иймээс ЗХУ-ын хувьд Японы эзлэн түрэмгийлэгчдийн сонирхлыг урагш нь татаж Хятадтай хийх дайныг нь сунжруулах, өөрийн алс Дорнод доо хvчтэй хамгаалалттайгаас гадна хүчтэй жийргэвч бүстэй байх асуудал юун түрүүн тавигдав. Иймээс Сталин хэрэв Япон Монголд халдан довтловол ЗХУ тvvнийг өмгөөлөн хамгаална гэдгээ 1935 онд дэлхий даяар зарлав. 1936 онд ЗХУ, Монголын засгийн газрын хооронд харилцан туслах Протокол гэрээ хийн Улаанбаатарт үзэглэв. Уул 10 жилийн хүчинтэй протокол гэрээгээр гурав дагч этгээдийн довтлогооноос хамгаалах цэргийн хамсаатан гэдгийг баталсан юм. Японы тал Манж-го улсыг ЗХУ хүлээн зөвшөөрвөл хариуд нь Монголын тусгаар тогтнолыг хvлээн зөвшөөрнө гэж хэд хэдэн удаа санал тавьж байсан боловч энэ хоёр орон нь албан ёсоор Хятадын нэг хэсэг гэж урьд нь ЗХУ-аар хvлээн зөвшөөрүүлсэн байсан учраас тухайн үед Японтой дайны байдалд байгаа Хятадуудыг түлхсэн хэрэг болох учраас, нөгөөтэйгүүр Манжуур ч Монгол ч Япон, ЗХУ хоёрын хоорон дахь жийргэвч бvс гэж Москва vзэж байсан учраас саналыг хvлээж аваагvй юм. Хасан нуур, Халх голын хавьд хоёр орны хооронд хэд хэдэн удаа хилийн томоохон мөргөлдөөн гарсан боловч энэ нь албан ёсоор бол ердөө л Манж-го, Монгол улсын хилийн тодорхой бус байдлыг нэг мөр шийдвэрлэх гэсэн хэрэг байжээ. 1930-аад оноос хойш Зөвлөлтийн хувьд Монгол нь дэлхийн хувьсгал хийх талбар гэхээсээ тэдний алс дорнотын бодлого явуулах плацдарм, Байгал нуурын бүсийг хамгаалах бүс, Японы түрэмгийллийг тогтоох газар, Манж-готой сөргүүлж хүчний тэнцвэрийг барих цэг, Хятадтай харилцах ойр бүс гэсэн утгатай болжээ. 1939 оны Халх голын хилийн мөргөлдөөн нь үүний томоохон илрэл болсон юм. Дэлхий II дайнд ЗХУ оролцноосоо хойш Монголд нилээд цэргийн хvч хадгалж байсан нь Японы болзошгvй дайнд бэлтгэлтэй байсан хэрэг аж. Энэ бvхнээс vзэхэд 1930-аад оноос II дайн дуусах хvртэл хугацаанд Монгол нь ЗХУ, Хятадын гэхээсээ илүү ЗХУ-Японы хоорон дахь жийргэвч бүс байжээ.
8. ДАЙНЫ ТӨГСГӨЛ YЕИЙН МОНГОЛЫН ҮҮРЭГ РОЛЬ
Дайны төгсгөл ойртох тутам Монгол болон түүний ойр тойрон дахь бүс нутгийн асуудалд Японы үзүүлэх нөлөө алга болон Чан Кайшигийн Засгийн газар бодлогоо идэвхижvvллээ. ЗХУ нь дэлхийн дайнд ялсан голлох гүрний хувьд ирээдvйн дайснуудаас хамгаалсан цогцолбор жийргэвч бvстэй болох асуудал тавигдлаа. Финлянд, Польш, Чехословак, Иран, Тvрэг, Афганистан, Монгол улсуудыг энэхvv жийргэвч бvсийн хүрээнд тооцож байсан бололтой. Энэ нь Финляндад шахалт үзүүлэх, Польш, Чехословакийг Ялтын гэрээгээр өөрийн нөлөөний бүс болгох, Афганистантай найрсаг харилцах, Иран, Түрэг, Герег зэрэг орнуудад хувьсгал гаргах гэж оролцох, Монголыг тусгаар тогтнуулах, Манжуурт онцгой эрх хадгалах, Өмнөд Сахалин болон Курилийн арлуудыг эзэмших зэрэг байдлаар илэрсэн юм. Зөвлөлтийн хувьд эргэж сэргэж магадгvй Япон, цаашдын хувь заяа нь тодорхой бус Хятад хоёроос болгоомжлон Гадаад Монголд тусгаар тогтнол олгон батлагаатай жийргэвч бүс болгох, Манжуурт өөрийн хяналтыг тогтоох нь алсын стратегийн хувьд гарцаагvй алхам байлаа. Монголд "де юрэ" тусгаар тогтнол олгоно гэдэг Чан Кайшигийн хувьд хүлээж авахын аргагvй болзол байв. Тэртэй тэргүй Японы эзэмшилд байсан Манжуур Зөвлөлтийн хяналтанд ороход болохгvй юм байхгvй, Гадаад Монгол ч гэсэн Зөвлөлтийн хяналтанд байг, гагцхүү аль алин нь Хятадын газар нутгийн салшгүй хэсэг мөн гэж л хүлээн зөвшөөрөх ёстой гэсэн үзэл баримтлал барьж байв. Гэвч Сталиний хувьд энэ нь мөн л хүлээн авах бололцоогvй санал юм. Хэрэв цаашид Монгол нь Хятад, Оросын хоорон дахь жийргэвч бүс байх л учиртай юм бол энэ нь "де юре" тусгаар улс байж л бүтэх болохоос 1915-1945 оны хоорон дахь шиг албан ёсоор Хятадад харъяалагдах боловч Зөвлөлтийн нөлөөтэйгээр жийргэвч бүс болоод байх батлагаа байхгүй юм. Үүнээ Сталин 1945 онд Чан Чинго-д илэрхийлэхдээ ”Би яагаад Гадаад Монголыг авах гээд байна вэ гэвэл ний нуугүй хэлэхэд цэрэг стратегийн байр сууринаас хэрэгтэй гэж үзээд байгаа юм.” Удатал хэлэлцсэний эцэст Гадаад Монголд тусгаар тогнол олгох, үүний урд монголчуудаас санал асуулгаар тусгаар тогтнолын төлөө байгаа эсэхийг нь шийдүүлэхээр болж 1946 оны 1 дүгээр сарын 6-нд Хятад улс, 1946 оны 2 дугаар сард ЗХУ Монголын тусгаар тогтнолыг хvлээн зөвшөөрчээ.
1949 онд Мао тэргүүтэй коммунистууд Хятадын Засгийн эрхэнд гарснаар бүс нутгийн асуудал шийдвэрлэх хэлбэрт үндсэн өөрчлөлт гарчээ. 1950 оны Зөвлөлт-Хятадын найрамдлын гэрээгээр Манжуур дахь онцгой эрхээсээ ЗХУ татгалзаж, Дорнод Хятадын төмөр зам дахь тэдний онцгой эрхийг хvлээн зөвшөөрсөн юм. БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хоёр тал хүлээн зөвшөөрөөд хятадууд Улаанбаатарт Элчин сайдын яам байгуулахаар болжээ. Мөн Дорнод Хятадын төмөр замтай праллель замыг Байгалаас Улаанбаатараар дайруулан Бээжин рүү татахаар болсноор олон жилийн хэрүүлийн яс болж байсан Дорнод Хятадын төмөр замын ач холбогдол нилээд буурав. 1960-аад хүртлэх хугацаанд Монгол нь зөрчидсөн гүрнүүдийн завсрын жийргэвч бүс гэхээсээ найрамдалт орнуудын хамтын ажиллагааны бэлэг тэмдэг болж байлаа. Монголын Засгийн газар тавид оны эхээр өөрийн хилийн цэргээ татан буулгах шийдвэр гаргаснаар умарт өмнөд талаа энхийн хил болсныг зарлав. Жараад оны эх гэхэд ЗХУ ба Хятадтай хиллэх хилээ нарийн тогтоож түүхэндээ анх удаа демаркац хийсэн хилтэй болов. 1957 онд Монголын Засгийн газрын дээд хэмжээний уулзалт Москвад болсноор Монголд нилээд хэмжээний буцалтгvй тусламж ЗХУ-аас үзүүлэх болсноос гадна их хэмжэний хөнгөлттэй зээл олгожээ. Гэтэл 1959 онд Хятадын ерөнхий сайд Жоу Эньлай Улаанбаатарт айлчлахдаа 190 сая юанийн буцалтгvй тусламж үзүүллээ. Энх цагийн бүтээн байгуулалтад найрамдалт хоёр хөршөөс туслах анхаарал улам нэмэгдэж энэ нь нэг маягийн өрсөлдөөний шинжийг олсон юм. Сталин нас барсаны дараа 1956-1960 онд ЗХУ, Хятадын зөрчил ихсэж, харилцаа нь хүйтрэхийн хирээр Монголд хандуулах анхаарлаа улам хvчтэй нэмлээ.
10. МОНГОЛЫН ЖИЙРГЭВЧ БYСИЙН РОЛЬ ИХЭССЭН НЬ
Хятад ЗХУ-ын харилцаа хvйтрэхийн хирээр Монголыг өөртөө татах гэсэн хоёр орны өрсөлдөөн-шахалт хvчтэй болов. Чухам энэ үеийг ашиглаж Монголын засгийн газраас хоёр талаас хүлээн зөвшөөрөгдсөн демаркаци хилтэй болжээ. 1944 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орсон Танну Тува улсын хил яаж бvрэлдэхээс үүдсэн маргааныг явсаар хоёр талын хилийн комиссын шийдвэрээр жараад оны эх гэхэд демаркаци болгон гарын үсэг зуржээ. Мөн 1945 оны Москвагийн ЗХУ-Хятадын гэрээгээр дараа тодотгохоор орхисон Монгол-Хятадын хилийг 1962 онд хоёр орны шийдвэрээр нарийвчлан тогтоож демаркаци хийсэн. Монгол-Хятадын гэрээгээр Монголд 80 мянган хятад ажилчин ажиллах ёстой байсан авч эдгээр нь 15 мянгаас хэтрээгvй ба ажиллах хvчнийг явуулахгvй боогдуулах, нэгэнт ажиллаж буй хүмүүсээрээ улс төрийн акци хийлгэх гэх мэтээр дарамт шахалт байнга үзүүлж байлаа. Зөвлөлтийн тал ч чамгvй дарамт үзүүлсээр эцэст нь 1964 онд Хрушев Брежневээр солигдох үест Монголын Засгийн газар сөргөлдөгч хоёр хvчний ЗХУ-ыг хэлбэрэлтгvй баримтлагч тал болон хувирчээ. 1966 оны Даманы арлын, 1967 оны Казакстаны хилийн будлианы дараа ЗХУ-ын тал Монголд их хэмжээний цэргийн хүч байрлуулахаар шийджээ. 1968 оноос Монголд орж ирсэн цэргийн хүч тогтмол 70-80 мянган хvнтэй байлаа. Ийнхvv Монгол нь хүйтэн дайны үеийн хамгийн хурц, дэлбэрч магадгvй газрын нэг болсон юм. 1971 онд Хятад улс ус төрөгчийн бөмбөгтэй болсон, ялангуяа 1979 онд Вьетнамд халдан довтлосон үед Монголын жийргэвч бүсийн роль улам ихсэж, цэргийн хvч нэмэгдүүлэх, цэргийн сургууль хийх, янз бvрийн хөрөнгө оруулалт хийх зэргээр идэвхи сэргэж байв. Ийнхvv Монгол нь Хятадын талаас Ланжуугийн, Бээжингийн 24-р тойрог ЗХУ-ын зүгээс Читийн Байгалийн гэсэн цэргийн тойргуудаар хүрээлэгдсэнээс гадна дотроо Зөвлөлтийн 5-р армийг байрлуулж, бүрэн зэвсгэлсэн байлаа. 1970-аад оны эцсээр дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд эзлэх цэргийн зардлаар дэлхийд тэргүүний орон болсноос гадна ЗХУ-аас өдий төдий зэвсэг техник үнэгүй авдаг байв.
Хималайн хүрэн баавгай
Хималайн хүрэн баавгай (Ursus arctos isabellinus) хүрэн баавгайн дэд зүйл. Хималайн хүрэн баавгай голдуу элсэн шар буюу улаан хүрэн өнгөтэй. Хималайн нурууны бэл, Пакистаны нутаг дэвсгэрт тархсан бөгөөд Дачигамын үндэсний парк болон Кашмираас цааш байдаггүй. Ховор учир, нийт тоо толгой нь мэдэгдэхгүй байгаа. Гэхдээ Деосайн үндэсний паркад 20-28 байгаа тооцоо бий. Энэтхэгийн зэрлэг ан амьтныг хамгаалах хуулиар улс хооронд худалдах борлуулахыг хориглосон. Хималайн хүрэн баавгай болон Хималайн улаан баавгайг алмасны тухай домог гарах үндэс болсон гэдэг.
Монгол-Орос-Хятадын түүхэн харилцаа
11. ХYЙТЭН ДАЙНЫ YЕИЙН МОДЕРНИЗАЦИ
Хималайн хүрэн баавгай
Хималайн хүрэн баавгайн маахай 1.5-2.2 м урт байдаг бол эвш нь 1.37-1.83 м урт. Хималайн хүрэн баавгай Деосайн үндэсний паркийн хамгийн том амьтан.
Монгол-Орос-Хятадын түүхэн харилцаа
1973 онд Чилид төрийн эргэлт гарснаар ЗХУ зэсийн гол түүхий эд нийлvvлэгчээсээ салав. Мөн онд Монголд 200 сая рубль зээлж, өөрснөө мөн төдий хэмжээний хөрөнгө гарган Эрдэнэтийн зэсийн баяжуулах vйлдвэр ЗХУ байгуулснаас эхлэн Монгол нь үйлдвэржсэн орчин үеийн улс болж модернизаци хийх нөхцөл бүрдэж эхэлсэн юм. Үүнээс хойш таван жил тутамд ЗХУ-аас 3 тэрбум рубль зээлээр авч үйлдвэр, хөдөө аж ахуй, нийгэм соёл, боловсрол шинжлэх ухаанд хэрэглэв. Хэдийгээр коммунист системийн модернизаци хийх хурд болоод ашиг муу, хөшингө, үргvй зардал ихтэй боловч харьцангуй ойлголтоор бараг 10 тэрбум доллартай тэнцэх ийм их хөрөнгийн урсгал сая гаруйхан хүнтэй Монгол улсд модернизаци хийх vндсэн хөшvvрэг болжээ. ЗХУ-аас байрлаж байгаа асар их цэргийн хүчнээс гадна тэдэнд vйлчлэх vйлчилгээний салбар, ар гэрийхнийг нь ажил албатай болгох өөр бусад шалтгаанаар ЗХУ-аас Монголд идэвхитэй хөрөнгө оруулалт хийх олон шалтгаан байв. Олон мянган залуус ЗХУ-д суралцан мэргэжил боловсрол олсноос гадна орчин vеийн шижлэх ухаан техник технологийн амжилтууд хvчтэй нэвтрэв. Хэрэвзээ хүйтэн дайны шалтгаан гарч олон тэрбумын мөнгөний хvчтэй хөрөнгө оруулалт төвлөрөөгvй бол хоцрогдсон Монгол улс ийм богино хугацаанд боловсрол, эрvvл мэнд зэрэг зарим салбарт мөддөө ийм амжилт олохгvй байсан. 10 мянган хүн амд оногдох эмч багш, оюутан, эмнэлэгийн ор, хvний дундач нас зэргээр хөгжилтэй орнуудын хэмжээнд тоон утгаараа дөхөж очсон нь дэлхийн бусад ядуу орнуудтай харьцуулахад гайхамшигтай амжилт байлаа.
12. ХYЙТЭН ДАЙНЫ ДАРААХИ МОНГОЛ
Хималайн хүрэн баавгай
Аравдугаар сарын үед ичээндээ орж, 4-5-р сард ичээнээс гардаг. Өөрийн бэлтгэсэн үүр ноохой эсвэл агуйд ичдэг.
Монгол-Орос-Хятадын түүхэн харилцаа
Наяад оны дундуур ЗХУ-д өрнөсөн перестройка нь юун түрүүн ЗХУ-Хятадын хооронд хорь гаран жил үргэлжилсэн гүнзгий зөрчлийн мөсийг хайлуулж эхэллээ. Удалгvй Горбачев Монголоос өөрийн цэргийг татан гаргах тухай түүхэн үгээ Владивостокт хэлсний дараа 1989-91 онд энэ нь хэрэгжин Зөвлөлтийн цэрэг гарсан ба үүнтэй давхцаад ЗХУ таран, дэлхийн коммунист систем задран уналаа. ЗХУ нь задарч олон субъектэд хувагдсан боловч Оросоор хойт талаараа хүрээлэгдсэн Монголын хилийн байдалд өөрчлөлт гарсангvй. Монголын хойт хилийн ихэнхийг эзэлдэг Тува, Буриад нь өөрийн Үндсэн хуультай БНУ-ыг тус бvрдээ заралсан боловч энэ нь Оросын холбооны салшгvй субъектvvд хэвээр хоцорсон тул үндсэн өөрчлөлт болоогvй юм. Улс төр, нийгэм, эдийн засгийн гvнзгий хямралд идэгдсэн Орос оронд Монголын тухай тухайлсан бодлого явуулалгүй "мартагдан" арваад жилийн нүүр үзэв. Энэ хооронд Орос-Хятадын харилцаанд үндсэн эргэлт гарч улс төр, эдийн засгийн, заримдаа цэргийн хамтын ажиллагааны хэлбэрүүд шинээр үүсэх буюу сэргэх хандлагад оров. Тянь-Аньминий талбайн хэрэг, хvний эрхийн асуудал, АНУ-тай харилцах харилцаанд гарч буй зөрчил, Төвдийн болон Тайваний салан тусгаарлагчид зэрэг өөр олон олон чухал асуудлууд үүссэнээс гадна хуучин дайсан ЗХУ-тай эвлэрэн холбоотон болох хандлагатай болж байгаа зэргээс болж Бээжингээс Монголд хандах тухайлсан бодлого явуулах нь эрс багаслаа. Харин Орос, Хятадын аль алиных нь зvгээс Буриад, Тува, Барга, Євєр Монгол Шинжаан зэрэгт байгаа бусад Монгол vндэстнvvдэд Монгол улсын зvгээс нармай монголын vзлийн нөлөө үзүүлэх вий гэдгээс нилээд болгоомжлох хандлагатай болжээ. Энэ нь тусгаар тогтносон ардчилсан Монгол улсын нөлөөгөөр дээрхи газруудад салан тусгаарлах, Нармай Монгол байгуулах зэргийн үзэл бодол сэргэх хандлага нилээд газар авч буйтай холбоотой болов уу. 1997 оны 12-р сард Монголын парламент ”Гурван улсын хилийн гэрээг” соёрхон батласнаар Монгол улс нь түүхэндээ анх удаа бүрэн бүтэн хилтэй болсон.
13. МОНГОЛЫН ГАДУУРХИ ЖИЙРГЭВЧ БYС
Хималайн хүрэн баавгай
Холимог тэжээлтэн бөгөөд өвс, үндэс, бусад ургамал, болон шавьж, жижиг хөхтөн барьж иднэ. Түүнчлэн хонь, ямаа зэрэг томхон хөхтөн ч барьж иднэ. Бие гүйцсэн баавгай нар гарахаас өмнө болон үдээс хойш хооллодог.
Монгол-Орос-Хятадын түүхэн харилцаа
Монгол нь олон жилийн турш Орос-Хятадын хоорон дахь жийргэвч бүс байснаар тус хоёр хөрш орны хоорондын харилцаанд онцгой үүрэг гүйцэтгэж байсан бол эдгээр орнуудтай харилцах өөрийн жийргэвч бүс мөн тvvхэн явцад бий болжээ. Монгол Оросын хооронд БН Тува улс, Агийн Буриадын автоном тойрог, БН Буриад улс оршдог нь нэг талаас Орос улсын салшгvй субъект нөгөө талаас монгол үндэстний муж болж байгаа юм. Мөн Хятадтай Гансу мужийн зуугаад ан км-ыг оруулахгvй бол Хань vндэстний Хятад биш бvрэлдэхvvнд нь ордог монгол vндэстний Шинжаан, Өвөр Монголын автоном мужуудаар дамжин хиллэж байгаа билээ. Өвөр Монгол, Шинжаанд сүүлийн үед хүний эрхийн төлөөх болон улмаар салан тусгаарлах үзэл урьдахтай харьцулбал нилээд газар авч байгаад Бээжин ихэд санаа зовж байгаа ба энд Монгол улс, монголчуудын объектив, субъектив нөлөөлөл их байгаа явдал болгоомжлол төрvvлж байна. Мөн Далай ламын институци Монголд vйл ажиллагаагаа идэвхижvvлж, шашны шинжээсээ улс төрийн шинж рүү илүүтэй хэлбийж байгааг ихэд болгоомжлон харж байгаа юм. Цаашилбал Тайваний салан тусгаарлах үзэлтнүүд Монголын 1946 оны тусгаар тогтнолыг ижил жишээ болгон гул барих, үүндээ хүмүүнлэгийн болон бусад тусламжийн хэлбэрийг ашиглах, албан ёсны гэрээ хэлэлцээрийн хэлбэрээр бичиг баримт боловсруулахыг оролдож буйд Бээжин ихэд эмзэглэж байгаа юм. Оросын хувьд 1990 онд Тува, Буриадад өрнөсөн үндэсний дахин сэргэх vзэл нь нармай Монголын санааг ихээр агуулж байсанд нилээд эмзэглэн санаа зовсон билээ. Ийм учраас демаркаци хийсэн хил дээр байнга ямар нэг түгшүүр байлгаж байх сонирхол заримдаа хvчтэй цухалздаг. Энэ нь гагцхүү нутгийн иргэдийн хил зөрчин хулгай дээрэм хийхийг үл анзаарах байдлаар төдийгүй албан ёсны боомтууд дээр зориудаар хил нэвтрэх ажиллагааг хүндрүүлэх байдлаар олонтоо илэрч байна.
14. ДЭЛХИЙН БОЛОН БYС НУТГИЙН ГЕОПОЛИТИКТ МОНГОЛЫН ҮҮРЭГ
Хималайн хүрэн баавгай
Лавлах материал
Ангилал:Баавгайнхан
Монгол-Орос-Хятадын түүхэн харилцаа
Азид, тэрдундаа Зvvн Хойт Азид ирээдvйд Монголын гүйцэтгэх үүргийг янз бvрээр харагдаж байна. Харвардын их сургуулийн профессор Хантинтон "Хvйтэн дайн" дууссаны дараах дэлхийг иргэншлээрээ хуваагдана гэж vзээд өнөөгийн ертөнцийг хоорондоо үл эвсүүлэх болон эвсэх байдлаар нь есөн иргэншилд хуваажээ. Yнэн алдарт загалмайн Орос, Кvнзийн Хятад хоёрын хоорон дахь Монголыг Буддын гэдэг томъёололд оруулсан боловч үүнээ соёл болохоос иргэншил биш учир энэ хоёр хөршийн чадалтай нь залгих боломжийг заагаад Орос-Хятадын цэрэг улс төрийн хамсаа буй болбол хоорондын жийргэвч үүргээ гvйцэтгэсээр байх таамаглал дэвшvvлсэн байна. Орос-Хятадын хооронд шаасан өргөс шиг чухал байрлалтайг АНУ, Япон ч соргогоор ажиглаж байгаа. Энэтхэгийн профессор Ранжин Гупта Монголыг Лалын тэлэлтээс хамгаалах зүүн бэхлэлт байж болох тухай таамаглал дэвшүүлжээ. Ялангуяа ЗХУ тарж, лалын олон орон шинээр буй болсон хийгээд Хятадын Шинжааны лалынхны идэвхи сүүлийн үед эрс идэвхижсэн нь исламын тулгуур үзэлтнүүдийн тэлэлтэнд хязгаар тогтоох АНУ, Хятад, Орос, Энэтхэгийн ашиг сонирхол нийлж энэ хязгаарыг Монголоор тогтоох боломжийг үгүйсгэх аргагүй. Монголын баруун хязгаарт нутагладаг хүн амын цөөнхи, ислам шашинт хасаг үндэснүүдэд болон тэд нараар дамжуулан нийт бодлогод нөлөө үзүүлэх гэсэн оролдлого Казахстан, Түрэг, Афганистан, Пакистан, Малайзын зүгээс урьд хэзээ ч байгаагvй хэлбэрээр илэрч байгаа. Гэхдээ энэ нь өдгөө үл ажиглагдам суурь төдий хэмжээнд байгаа юм.
Монгол нь зах зээлийн хувьд гэхээсээ газар зvйн байрлалын давуу чанараараа Зүүн Хойт Азийн эдийн засгийн бүсчлэл, интеграцид чухал үүрэг гvйцэтгэх бололцоотой. 1990 онд анхны санаа нь гарсан Түмэн голын төсөл бол Номхон далайг Атланттай холбох анхны сэдэл юм. Энэ нь өдгөө Солонгосын хойгийн улс төрийн ээдрээтэй байдлаас болоод зогсонги байдалд байгаа боловч ирээдvйд хэрэгжиж болох төсөл ба хамгийн гол нь бүс нутгийн улсууд болох Солонгос, Япон, Хятад, Монгол, Оросын сонирхол давхцаж байгаа билээ. Мөн Зүүн Сибирийн газрын доорхи баялаг, ялангуяа газрын тос, байгалийн хийг Монголоор дайруулан Хятад, Солонгос, Японыг хангах төсөл нь ирэх зууны эхний арван жилд хэрэгжих магадлал их байгаа ба ингэснээр Монголын бүс нутаг дахь роль улам өсөж улам батлагатай болно. Монгол улс 1996 онд өөрийгөө цөмийн зэвсэггvй бүс болохыг тунхаглаж цөмийн зэвэг бүхий бүх гүрнээр хvлээн зөвшөөрүүлсэн билээ. Үүнийг 1998 онд НYБ-аас хvлээн зөвшөөрч тогтоол гаргасан юм. Өнөөдөр манай гариг дээр цөмийн зэвсэг бүхий бүх гүрнүүд хүлээн зөвшөөрчихмөөр цөмийн зэвсэггүй бүс Антарктидаас өөр олдохгvй байгаа юм. Ийм санаа олон жилийн турш олон газраас олон удаа гарч байсан боловч төдий л амжилтанд хүрээгүй билээ. Энэ нь юу харуулж байна гэхээр Монгол нь цөмийн зэвсэг бүхий Орос Хятад хоёр болоод бусад хvчирхэг орнуудын сонирхол нэгдэх цэг олдож болохуйц газар гэдгийн нотлогоо юм.
Хvйтэн дайны дараах Монгол нь зөвхөн Орос-Хятадын завсрын жийргэвч бvс болж явсан олон жилийн хавчигдмал байдлаасаа гарлаа. Хэдийгээр энэ оронд бүх хүчирхэг орнуудын сонирхол буй болоогvй байгаа ч гэсэн газар зvйн байрлалын түгжигдмэл, далайд гарцгүй байдал нь алдагдаж ирээдvйн улс төр-эдийн засгийн нээлттэй бүс болох хаалганд тулаад байна.
Ангилал:Орос-Хятадын харилцаа Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа‎ Ангилал:Монгол-Оросын харилцаа‎
1950 он
Гадаад холбоос
#
Ойн тагтаа
Ойн тагтаа (Columba palumbus) нь Тагтааныхан овгийн шувуу юм. Энэ тагтаа Европын хойд болон зүүн хэсэг, баруун Азид нутаглана.
Гадаад төрх
left|thumb|Нас бие гүйцсэн ойн тагтаа. Ойн тагтаа томхон биетэй ба 38-43 см урт, хүзүү, далавч нь цагаан байна. Их бие нь саарал ба ягаавтар цээжтэй. Залуу тагтаа хүзүүндээ цагаан толбогүй байна. 6 сар хүрээд хүзүүний 2 талд жижиг цагаан толбо бий болж эхэлдэг.
Зан авир
Тэд нисэхдээ хурдан шалмаг, голдуу олноор сүрэглэн амьдардаг. Цэцэрлэгт хүрээлэн болон модонд үүрээ засаж, 2 цагаан өндөг гаргана. 17-19 хоног дараад ангаахай гардаг. Ойн тагтааны гол идэш тэжээл нь ургамал ногоо ба үр тариа, жимс гэх зэргээр хооллоно.
Цахим холбоос
Ангилал:Тагтааныхан
Лабордын хамелеон
Лабордын хамелеон (Furcifer labordi) нь Мадагаскарт л байдаг хамелеоны нэг зүйл юм. Фурцифер төрлийн бусад хамелеонуудтай (F. antimena, F. lateralis) ижил, жил тойронгийн л настай. Дунджаар дөнгөж 4, 5 сар л насалдаг тус хамелеон нь хамгийн богино настай дөрвөн хөлт сээр нуруутан юм. , Байгальд байхдаа тэдний өндөг 11-р сард, эхний бороонуудын үед хагардаг. Маш хурдан өсч томрон, 1-р сар гэхэд нас бие гүйцэн үржилд ордог. 2-р сарын сүүлч, 3-р сарын эхээр эмэгчингүүд нь өндгүүдээ гаргаад, удалгүй бүгд үхэж, намар хүртэл нэг ч Лабордын хамелеон байхгүй болдог.
Тэжээвэр нөхцөлд F. labordi-гийн өндөг 26°C-ийн инкубаторт 4 сар болсны дараа хагарч, төрсөн зулзагууд 3 сарын дараа гэхэд нас бие гүйцдэг байна
Гадны холбоос
Ангилал:Хамелеонууд
Радио спектр
Радио спектр нь 300 ГГц давтамжаас бага (мөн 1 мм долгионы уртаас их) радио давтамжид харгалзах цахилгаан соронзон спектрийн хэсэг юм.
Ерөнхий
Телевизийн болон FM радио өргөн нэвтрүүлэгт зориулсан давтамжууд нь улс орнуудад ялгаатай байдаг тул Телевизийн сувгийн давтамжууд ба FM өргөн нэвтрүүлгийн зурвасаас харна уу.
Сонирхогчдын радио давтамжууд
Сонирхогчийн радиогийн давтамж нь улс орнуудад ялгаатай байдаг. Сонирхогчийн радио давтамжийн хуваарилалт өгүүллээс сонирхогчийн радиод хуваарилагдсан давтамжуудын талаар үзнэ үү.
ОУЦХБ
ОУЦХБ-ын радио зурвасууд нь ОУЦХБ-ын Радио Зөвлөмжөөр тодорхойлогдсон байдаг. Уг зөвлөмжийн 2.1 зүйлд "радио спектр нь есөн давтамжийн зурваст хуваагдах ба тэдгээр давтамжийн зурвасууд нь өсөх бүхэл тоогоор дугаарлагдана." гэж заасан байна.
Чичен Ица
Чичен Ица (Chichen Itza) нь өнөөгийн Мексикийн нутаг болох Юкатаны хойгийн умард хэсэг, умард Маяагийн нам дор газарт байрлах Маяагийн соёл иргэншлийн бий болгосон Колумбаас өмнөх үеийн археологийн аварга том төв юм. Тус төв нь сонгодог үеийн төгсгөлөөс постклассик үеийн эхэн хүртэл оршин байсан ба өөрийн гэсэн онцлог бүхий “мексикжүү” Маяагийн соёл иргэншлийг бий болгосон юм. Чичен Итцагийн археологийн олдворуудаас харахад олон чухал барилга байгууламжуудад шатсан ул мөр ажиглагдаж байгаа ньуг төвийн сүйрэл нь маш догшин ширүүн эмэгнэлтэй байсныг илтгэж байна. Чичен Итцагийн тэргүүлэх байр сурь алдагдаж ирэх үед тус бүс нутагт Майяпан төв мандан гарч ирж халааг нь авсан юм. Чичэн Итцагийн дурсгалт газар Бабачаногийн гэр бүлийн хувийн эзэмшил газар ордог ч Мексикийн Антропологи, Түүх судлалын Үндэсний институтын хяналтан дор холбооны өмч хэлбэртэйгээр оршдог байна.
Нэршил
Чичэн Итца гэдэг нь эртний Маяа үг бөгөөд Чичэн гэдэг нь сайн сайхны эхлэл гэсэн утгатай. Итца гэдэг Юкатаны хойгийн хойд хэсгээр ноёлох нөлөөтэй байсан угсаатний бүлгийн нэр. Маяа хэлнээ Итца нь шидэт ус хэмээх утгыг агуулдаг ажээ. Чичэн Ица бол Мезоамерикийн соёлын томоохон төлөөлөгч юм.
Чичэн Итцагийн түүх
Умард Юкатан гадаргын ус багатай бөгөөд гол мөрөн маш цөөн, хуурай уур амьсгалтай. Чичэн нь энэ бүс нутгийн ганц усны баялаг сан бүхий нэн тааламжтай газар байсан тул хүн ам ихээр суурьшиж эхэлжээ. Хот үүсэхийн хэрээр усыг эрхэмлэн, түүний эзэн Чаакийг шүтэцгээх болжээ. Хур бороо элбэг оруулахыг хүсч хүнээр тахил өргөх болжээ.
Мандан бадралт
Чичэн Итца нь сонгодог үеийн эхээр буюу 600 оны орчмоос товойн гарч иржээ. хожуу сонгодог үеэс бүс нутгийн хэмжээндээ улс төр, нийгэм-соёл, эдийн засаг, оюун санааны амьдралын хамгийн хүчирхэг ноёлох төв гол төв болжээ. Тэд өмнөд Маяагийн Тикаль гэх мэт хүчирхэг төвүүдээс хараат байхыг эрс няцааж байсан төдийгүй тэднийг бут ниргэж байв. Зарим угсаатны түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэснээр 987 онд Төв Мексикт оршин тогтнож байсан Тольтек гүрний хаан Кецалькоатль өөрийн армитайгаа ирж, холбоотон Чичэн Итцаг хоёрдахь Тула буюу дэд нийслэлээ болгож байжээ. Энэ үеийн Чичэн Итцагийн соёл Тольтек, Маяагийн соёлийн хольмог өвөрмөц хэлбэртэй байсан нь урлаг, архитектураас нь харагддаг.
Өмнөх үеийн Маяагийн адилаар нэг захирагчтай хэлбэрийг сонгоогүй бөгөөд нөлөө бүлий элитүүд болох цэргийн жанжид, лам нараас бүрдсэн бүлэглэлийн зөвшилцлөөр сонгогддог консул маягийн хүн Чичэн Итцаг удирддаг байв. Шашны гол шүтээн нь өдөт могой Кукулькан бөгөөд сүсэг бишрэлийн оргил хүндэтгэл нь түүнд хүнээр тахил өргөх явдал байсан. Чичэн Итца нь маш том хот байсан бөгөөд ойролцоогоор 5 км квадрат нутаг дэвсгэрийг хамарч байсан. Эдийн засгийн хүчин чадавхиараа умард Маяачууд дунд тэргүүлэх байр суурьтай байсан ба худалдааны сайн сүлжээтэй байсан. Өөрийн нутаг дэвсгэрээс олборлох боломжгүй баялагийг өмнөд Маяачууд /обсидиан/ болон төв Мексикээс /алт/ авчирдаг байлаа.
Мөхөл
Маяагийн он дараалийн сударт тэмдэглэснээр 1221 онд бослого гарч, иргэний дайн дэгдсэн тухай тэмдэглэсэн байдаг ба үүнийг батлах мэт Чичэн Итцагийн барилгуудын дийлэнх модон хийцүүдэд шатсан ул мөр байдаг. Чичэн Итцагийн бууралт нь Юкатаны хойг өөр нэг төв болох Маяапаны ноёрхолд халаагаа өгсөн юм. Археологичидын хийсэн судалгаагаар Чичэн Итцагийн эд өлөгийн чүйлст радиокарбон шинжилгээ хийхэд уг төвийн мөхөл 1000 оны орчимд болжээ гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн байна. Энэ ололт нь хачирхалтай үр дүнд хүргэсэн юм. Хэрэв Чичэн Итца 1000 оны орчимд мөхсөн бол түүнийг залгамжлагч Маяапан 1221 онд байгуулагдсан ба эн хоорондох 200 жил чухам юу болсон талаарх мэдээлэл маш хомс байна. Хэдийгээр Ариун Cenote бишрэл хүндэгэлийн төв хэвээрээ байсан ч Чичэн Итцагийн хүн ам нүүдэллэсээр, шинээр барилга, байгууламжууд баригдахгүй байсан байна. 1531 онд Испанийн Конкуйстадор Франсиско де Монтейо Чичэн Итцаг эзлэн авч Испанийн Юкатаны нийслэл хэмээн зарлажээ. Гэвч хэдхэн сарын дараа нутгийн иргэд бослого гарган, Монтейог хөөн зайлуулжээ
Цахим холбоос
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл Ангилал:Америк дахь дэлхийн соёлын өв Ангилал:Мексик дэх дэлхийн соёлын өв Ангилал:Юкатан муж улсын археологийн олдворт газар Ангилал:Маяагийн суурин Ангилал:Mезоамерик
Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчим
Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчим (Этические принципы монгольских журналистов. Ethical principles of Mongolian journalists).
Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчмыг тодорхойлсон энэхүү баримт бичгийг 2005 оны 3 дугаар сарын 11-ний өдөр хуралдсан Монголын сэтгүүлчдийн Нэгдсэн Эвлэлийн II их хурлаар хэлэлцэж баталжээ.
Марио Чалмерс
Алмарио Вернард "Марио" Чалмерс (Almario Vernard "Mario" Chalmers, 1986 оны тавдугаар сарын 19-нд Аляска мужийн Анкориж хотод төрсөн) — америкийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны Майами Хит багийн тоглогч юм. Лигийн шилдэг холбон тоглогчдийн нэг. Миннесота Тимбервулвз багт 2008 оны драфтаар сонгогдож байв.
Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчим
Сэтгүүлчийн ёс зүй хэдий чинээ өндөр байна, сэтгүүлч болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, хэвлэл мэдээллийн байгууллагын нэр хүнд төдий чинээ өндөр байдаг.
Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчим
Мэдээлэл авах, үг хэлэх эрх чөлөө бол хүний үндсэн эрх гэдгийг дээдэлж, сэтгүүлчийн эрх үүргээс нийгмийн өмнө хүлээх хариуцлага ямагт дээгүүр байх ёстойг эрхэмлэж, Монголын Сэтгүүлчид дараах ёс зүйн зарчмыг өөрсдийн мэргэжлийн хэм хэмжээ хэмээн тунхаглаж байна.
Марио Чалмерс
Товчхон намтар
Чалмерс Канзасын их сургуулийн багт 2008 онд Үндэсний коллежийн аварга болж байв. Драфтын №34 сонголтоор Миннесота Тимбервулвз багт хуваарилагдаж, Майами Хит багийн хөөцөлдлөгөөгөөр элссэн. 2008-2009 оны улирлын бүх тоглолтонд оролцож, 10.0 оноо, 4.9 самбар дунджилсан нь шинэ тоглогчийн хувьд сайн үр дүн юм.
2008 оны арваннэгдүгээр сарын 5-нд Майами Хит багийн түүхэнд нэг тоглолтонд хамгийн олон бөмбөг таслалт (9) хийсэн тоглогч болсон юм.
Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчим
Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчим
Хоёр. Мэргэжлийн ноцтой алдаа гаргахгүйн төлөө ажиллана.
Марио Чалмерс
Товчхон намтар
Түүний өмсгөлийн дугаар 6 байсан бөгөөд 2010 оны долоодугаар сард Леброн Жеймс ирж, 15 дугаартай болсон байдаг.
Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчим
Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчим
Бусдыг гүтгэх, доромжлох, нэр төр гутаахыг цээрлэнэ.
Өөрийн болон бусдын эрх ашигт зохицуулан баримтыг санаатайгаар мушгин гуйвуулахаас зайлсхийнэ.
Марио Чалмерс
Товчхон намтар
"Супер Марио" хочит Чалмерс өөрийн нэрээр нэрлэсэн сангийн хүрээнд спортыг дэмжсэн хандивын арга хэмжээ тогтмол зохион байгуулж байдаг.
Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчим
Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчим
Нийтлэл, нэвтрүүлгийнхээ төлөө хахууль авахыг ёс бус гэж үзнэ.
Баримтыг нуун дарагдуулахыг мэргэжлийн алдаа гэж үзнэ.
Марио Чалмерс
Холбоос
Ангилал:1986 онд төрсөн Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Майами Хийт багийн тоглогч Ангилал:Америкчууд
Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчим
Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчим
Гурав. Бичсэн зүйлийнхээ хариуцлагыг хүлээнэ.
Дөрөв. Хүний итгэлийг хүлээж, олсон мэдээллийнхээ эх сурвалжийг ямар ч тохиолдолд чанд нууцална.
Тав. Бусдын бүтээлийг хулгайлах, хуулбарлахыг цээрлэнэ.
Зургаа. Шашин шүтлэг, хүйс, яс үндсээр ялган гадуурхах, гэмт хэрэг, хүчирхийлэл, терроризм зэрэг хүнлэг бус зүйлийг хөөрөгдөн сурталчлахгүй байна.
Долоо. Хувийн нууц, бусдын зовлон шаналлыг ойлгож хүнлэг, энэрэнгүй ёсыг ямагт сахина.
Найм. Мэргэжил нэгтнүүдийнхээ эрх ашгийг хүндэтгэж зөвхөн шударга өрсөлдөөнийг эрхэмлэнэ.
Ес. Буруу ташаа мэдээлэл гаргасан бол засаж залруулахын төлөө бололцоотой бүхнийг хийнэ.
Арав. Монголын сэтгүүлчид мэргэжлийн нэр төрөө эрхэмлэн, энэхүү ёс зүйн зарчмыг ямагт мөрдлөг болгохыг үүрэгтэй.
Түүх
1996 онд (МСХ, МЧАСЭ-ийн нэгдсэн их хурал) хоёр дахь баримт бичгийг боловсруулж баталсан.
2003 онд Монголын Чөлөөт Сонинуудын Холбоо гурав дахь баримт бичгийг боловсруулсан. Гэвч янз бүрийн шалтгааны улмаас амьдралд хэрэгжиж чадаагүй юм.
2005 онд баталсан Монголын сэтгүүлчдийн ёс зүйн энэхүү зарчим нь сэтгүүлчдийн мэргэжлийн байгууллагуудын боловсруулсан дөрөв дэх баримт бичиг юм.
Чөлөөт сэтгүүл зүйн эх сурь тавигдсаны дараа нийт сэтгүүлчдийн санал бодлыг тусгаж, сэтгүүлчдийн их хурлаар хэлэлцэж баталсан анхны томоохон баримт бичиг болсноороо чухал ач холбогдолтой гэж үздэг.
Мөн үзэх
Ёс зүй
Сэтгүүлчийн ёс зүй ба хэм хэмжээ
Хэвлэл мэдээллийн зөвлөл
Баримт нягтлах нь
Ангилал:Ёс зүй Ангилал:Ёс зүйн зарчим Ангилал:Сэтгүүлчийн ёс зүй
Балтын тэнгис
Балтын тэнгис (англи. Baltic Sea, польш. Morze Bałtyckie, герман. Ostsee, швед. Östersjön, дани. Østersøen, фин. Itämeri, эстон. Läänemeri, латви. Baltijas jūra, литов. Baltijos jūra) нь өргөргийн 53°N - 66°N, уртрагийн 20°E - 26°E хооронд буюу Хойд Европд байрлах тэннгис юм. Уг тэнгис нь Скандинавын хойг, Европи, Данийн арлуудаар хүрээлэгдэнэ. Балтын тэнгис нь Цагаан тэнгистэй Цагаан тэнгисийн сувгаар, Хойд тэнгистэй Киелийн сувгаар тус тус холбогдоно.
Газар зүй
Балтын тэнгис нь харьцангуй бага давсжилттай (brackish), эх газар дундын тэнгис юм. Уг тэнгисийн сав газар нь мөстлөгөөр үүссэн байна. Балтын тэнгисд цутагдаг томоохон гол мөрнүүд: — Нева, Нарва, Баруун Даугава, Неман, Преголя, Висла, Одер болон Вента юм.
Хэмжээ
Балтын тэнгис нь 1600км өргөн, дунджаар 193 км өргөн, 55 метр дундаж гүнтэй болно. Хамгийн гүн нь 459 метр хүрнэ. Гадаргуугийн талбай нь 419,000 км², эзэлхүүн нь 21,500 км куб. Эргийн урт нь 8000 км орчим.
Мөс
Балтын тэнгисийн гадаргуугийн 45% нь ихэнхи өвөл хөлдөнө. 11-р сараас эхлэн хойд эрэг орчим нь хөлдөж эхлэх ба 3, 4-р сард мөсний хэмжээ хамгийн их болно. Зузаан нь хойд хэсгээрээ 70 см хүрэх боловч урагшлах тусмаа багасана.
Харьцангуй дулаан өвөл зөвхөн Дани, Шведийн эрэг орчим хөлдөх ба ховор тохиолдолд, жишээлбэл 1942 онд тэнгис бүтэн, 1987 онд 96% нь хөлдсөн болно.
Давсжилт
Балтын тэнгисийн усны давсжилт нь далайн усныхаас бага давсжилттай (далайн усны давсжилт дунджаар 3.5% буюу 35 ppt - parts per thousand) байдаг нь эх газраас ихээхэн хэмжээний цэнгэг гол ус цутгадагтай холбоотой юм. Жилд эх газраас, Балтын тэнгисийн усны эзэлхүүний хорины нэгтэй тэнцэх хэмжээний буюу 500 км куб ус цутгана. Тэнгисийн төв хэсэгт усны давсжилт 6 - 8 ppt, харин гүн рүүгээ давсжилт нь нэмэгдэж, 40-70 м гүнд 10-15 ppt болно.
Биологи
Өндөр давсжилттай ус нь тэнгисийн ёроолд хуримтлагддаг учир Балтын тэнгисийн ёроолын 100,000 км² орчим талбай (нийт талбайн дөрөвний нэг) нь өндөр давсжилттай, хүчилтөрөгчийн агуулга багатай, амьдралгүй байна. Уг бүсэд ихэвчлэн анэробик бактер үржих ба хүхэрт устөрөгч үүснэ.
Тэнгисийн бусад хэсэгт давсжилт багатай тул, Атлантын далайгаас арай өөр төрлийн экосистемтэй, өөрөөр хэлбэл цэнгэг усныхтай илүү төстэй амьтан, ургамал тархсан байдаг.
Улсууд
Балтын тэнгистэй хил залгаа орнууд:
Гадаад холбоос
Ангилал:Атлантын далай  Ангилал:Дотоодын тэнгис Ангилал:Атлантын далайн тэнгис
1959 он
Гадаад холбоос
#
Мөөг
Ботаникийн салбар болох микологи гэдэг шинжлэх ухаан мөөгийг судалдаг байна. Мөөгийг 1980-аад он хүртэл ургамлын төрөлд хамааруулдаг байсан бөгөөд одоо бол тусдаа өөрийн нэг төрөл гэж үздэг байна. Дэлхийд 250 мянга орчим мөөгний төрөл зүйл байдаг гэж үздэг ч зарим эрдэмтэд 1,5 сая төрөл мөөг байдаг гэж үзэж байна.
мөөгийн амьдралын гол онцлогуудыг дурдана уу??? Ангилал:Мөөгний аймаг
Зэрлэг гахай
Ерөнхий байдал
Бараан хүрэн бор сараал зүстэй. Урт, өтгөн ширүүн үстэй. Хоншоор урт, хүзүү богино,бахим, сүүл богино, Бодон ил гарсан хүчирхэг махир соёотой. Мөч богино. Бахим биеийн урт нь 125-180 см, сэрвээ 80-100р см орчим өндөр сүүлний урт 20-30 см, биеийн  жин нь 125-200 кг  хүрнэ. Эрийг бодон, эмийг мэгж, төлийг тоорой гэнэ. Их азарган гахайг хаван, хамгийн том бодонг ногтмол бодон, түүний дараа хангал бодон, хязаалан хадаргаа бодон, соёолон залуу бодон гэх мэтээр нэрлэнэ. Хоёр настай тооройг ховс, гурван настай тооройг шавшуурга гэнэ.
Амьдралын онцлог
Ороо нь 11-р сараас 1-р сар хүртэл явагдаж, 5-6 дугаар сард 3-8 тоорой гаргана. Элдэв идэшт амьтан. Гол төлөв ургамлын ногоон хэсэг, үндэс, хушны самар, элдэв үр жимс, булцуу, нугаламгүй амьтан, жижиг нугаламгүй амьтнаар ч хооллоно чийгийн улаанаас өгсүүлээд элдэв төрлийн шавж, мэлхий, үхэр огдойг хүртэл идэж орхино. Гэхдээ л хамгийн дуртай хоол нь будааны хаягдал, сүрлийн лай, чихэр амттан гэнэ. Гахайн хэвтрийг логш гэх бөгөөд ихэвчлэн мөчир навчаар засна. Зэрлэг гахай сүргээрээ амьдардаг. Зэрлэг гахайн тоо толгой сүүлийн үед хулгайн анчдын балгаар эрс цөөрчээ.
Зэрлэг гахай бүхэл ургамлуудыг, эсвэл үр жимс, булцуу, гуурсыг нь идэхдээ ургамалжилт, тэдгээрийн олон янз байдалд нөлөөлдөг. Зэрлэг гахай ургамлын үндсийг идэхдээ хөрсийг сэндийчдэг тул хөрсний Ca, P, Mg, Mn, Zn, Cu, H, катионуудын солилцоонд нөлөөлж, хөрсний дээд давхарга дахь тэжээллэгийн эргэлтийг түргэтгэдэг байна. Үүний үрээр эвэрлэг мод (Fagus grandifolia) соёолох нь ихэсдэг байна (Lacki, Lancia 1986). Зэрлэг гахай газар сэндийчин үндэс идэх явцад унасан навч, өвс зэрэг зүйлс хөрсөнд холигдон ялзмагтах нь түргэсдэг байна (Jezierski, Myrcha, 1975). Герман улсад зэрлэг гахайг зулзаган шилмүүст мод тарьсан талбайд нутагшуулснаар өрсөлдөгч ургамлын хэмжээ багасаж, норвег гацуурын (Picea abies) нөхөн сэргэлт, ургалт эрчимжсэн байна (Kepka 1989, Brownlow, 1994).
Жимстэй ургамлын үр бүтнээрээ зэрлэг гахайн хоол боловсруулах системээр дамжиж гардаг тул зэрлэг гахай ургамлын үр тараадаг гэж үздэг. Тухайлбал, Гавийн Галт уулын байгалийн цогцолборт газарт эзэнгүй гахай үр тараах үүрэг гүйцэтгэж байгаа (Aplet et al. 1991), Газрын дундад тэнгисийн ургамлын үрүүд зэрлэг гахайн ялгадаст олноороо олдсон тул зэрлэг гахай тэдгээр ургамлын тархалтыг дэмждэг гэж үзэж болно (Massei et al., 1996). Мөн Австралийн Квинсланд муж улсад эзэнгүй гахай модлог ургамлын үрийг соёолох боломжтой хэвээр нь тарааж байгааг тогтоосон байдаг (Lynes and Campbell, 2000).
Зэрлэг гахай маш олон зүйлийн сээр нуруутан ба сээр нуруугүйтэн амьтдаар хооллодог гэдгийг олон судалгаагаар тогтоосон байна. Шавжны авгалдай, газрын өт, эмгэн хумс зэрэг сээр нуруугүй амьтад зэрлэг гахайн хүнсний чухал бүрэлдэхүүн хэсэг байдаг. Зэрлэг гахай ургамлын ялаа (sawflies), цагаан эрвээхэйн (moths) авгалдайг идсэнээр эдгээр амьтад таримал ургамал гэмтээх нь эрс багассан байна (Genov,1981.a).
Сээр нуруутан амьтад зэрлэг гахайн хүнсэнд гол байр эзлэхгүй, хааяа амьтны сэг, жижиг мэрэгчид, хэвлээр явагчид, хоёр нутагтан, загас идэх тохиолдол байдаг. Австралид зэрлэгшсэн гахай жил бүр дөнгөж төллөсөн хурганы 32 хувийг агнадаг гэж тэмдэглэсэн байна (Choquenot et al. 1996).
Зэрлэг гахай амьтдын популяцид нөлөөлөх байдлын тоон судалгаа цөөн хийгдсэн нь байна. Австрид гацуурын тарьц бүхий талбайд зэрлэг гахай нутагшуулснаар, хөрөөт Cephaleia abietis ялааны тоо 35.2% буурчээ (Führer and Fischer 1991, Brownlow1994). Гавийн ширэнгэ ойгоос зэрлэгшсэн гахайнуудыг авснаас хойш 7 жилд Collembola spp. хорхой 3.5 дахин ихсэжээ (Vtorov, 1993). Мөн тэр талбайд зэрлэгшсэн гахайнууд байхгүй болсоноос хойш ойн бичил хачигийн (microarthropods) нягтшил хоёр дахин нэмэгдэж, биомасс нь 2.5 дахин ихэссэн байна. Мөн Их Утаат уулын байгалийн цогцолборт газар зэрлэг гахай нутагшуулсанаас хойш 20 гаруй жилд макро сээр нуруугүйтний олон янз байдал өөрчлөгдөөгүй боловч тооны хувьд 2.2x106/ha хэмжээтэй байснаас багасаж 0.5x106/ha болж буурчээ (Howe et al., 1981).
Томоохон махчин амьтад байгаа газар зэрлэг гахай гарцаагүй тэдгээрийн нэгэн чухал ан болдог. Жишээлбэл: умард Итали (Meriggi et al. 1996), Польшид чонын (Canis lupus) хүнсний чухал бүрэлдэхүүн хэсэг болдог (Okarma et al. 1995). Балба оронд зэрлэг гахай барын (Panthera tigris) хүнсэнд хоёр дахь чухал байр эзэлдэг (Stoen and Wegge 1996), Австралид динго (Canis familiaris) зэрлэг нохой гахай агнадаг байна (Woodall 1983).
Зэрлэг гахай хэрээн (corvid) төрлийн шувуудтай симбиоз харьцаанд оршдог. Жишээлбэл, хар хошуут шаазгай (Pica pica) зэрлэг гахайн хорхойг цэвэрлэдэг (Massei, Genov 1995b), мөн ердийн хэрээ (Corvus brachyrhynchos) зэрлэг гахайтай мөн адил симбиоз харьцаатай байдаг (Kilham 1982).
Зэрлэг гахай (Sus scrofa L.) хувьслын явцад бий болсон нутгийн амьтан бөгөөд экосистемд чухал үүргүүдийг гүйцэтгэдэг билээ. Зэрлэг гахай экосистемүүдийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд (хөрс, ус, ургамал, мөөг, амьтны аймаг) нөлөөлөх байдлын судалгаануудыг авч үзвэл энэхүү зүйл нь экологийн хувьд нэн чухал ач холбогдолтой газрын экосистемийн шинж байдлыг тодорхойлоход ихээхэн үүрэг гүйцэтгэдэг байна. Зэрлэг гахайн экосистем дэх нөлөөллийг сөрөг талаас нь өгүүлсэн судалгаа олон байдаг боловч тэдгээр нь хүний эрх ашгийн үүднээс хандсан өрөөсгөл талтай байдаг. Үнэндээ зэрлэг гахай байгаль орчинд эерэг нөлөөлөл ихтэй, тухайлбал, амьтдын амьдрах орчныг бүрдүүлж биологийн олон янз байдлыг тогтвортой нэмэгдүүлэх, ургамлын үр, нам дор ургадаг мөөгийг тарааж түгээдэг, зарим хортон шавжийн тоо толгойг бууруулдаг, амьтны сэг зэмийг устгадаг, томоохон махчин амьтны хүнсний чухал үүсвэр болдог байна. Гэтэл зэрлэг гахайн эдгээр эерэг үүргийг судлаачид ерөнхийдөө анхаардаггүй. Тиймээс цаашдаа зэрлэг гахайн экологийн ач холбогдлыг системтэй, бодитой авч үзэн, нөлөөллийг нь илүү оновчтой, иж бүрэн судалж, тодорхойлох хэрэгтэй байна.
Эшлэл
Ангилал:Гахайнхан Ангилал:Ан Ангилал:Үслэг амьтан Ангилал:Ой хамгаалал
Вольфсбург
Вольфсбург (герм. Wolfsburg) нь Германы Доод Саксон Муж Улсын зүүн хэсэгт орших, ямар нэгэн тойрогт харъяалагддаггүй бие даасан хот юм. Энэ хот нь 1938 онд Фолксваген үйлдвэрийн төвийг байршуулах зорилгоор үүсгэн байгуулагдсан ба өнөөдөр нийт 123.000 мянган хүн ам тус хотод оршин сууж байгаа нь Доор Саксон муждаа хүн амын тоогоороо тавд бүртгэгдэхэд хүргэдэг юм.
Вольфсбург хоттой ойролцоо орших том хотуудаас нэрлэвэл баруун урд зүгт 26 км-ийн зайтай орших Брауншвайг, зүүн урд зүгт багцаагаар 64 км-ийн зайтай Магдебург хот болон баруун зүгт нь 74 км-ийн зайтай орших Ханновер зэрэг байдаг.
Вольфсбург хотын эртний түүх
Вольфсбург хотын тухай түүхийн бичигт хамгийн анх 1302 онд язгуурт гаралтай Бартенслебений эзэмшил газраар хэмээн бүртгэгдсэн байдаг аж. Анхандаа амьдрах зориулалт бүхий цайз байсан бол яваандаа түүний усаар хүрээлэгдсэн байршилаас шалтгаалан усан хамгаалалттай цайз нэрийг авсан байна.
Хотын зарим хэсэг нь бие даасан дүүрэг байснаас гадна 18-т зууны үед Магдебургийн гүнд харъяалагдаж байжээ. Өнөөдрийн Вольфсбург хотын нутгаар 18-р болон 19-р зуун Брауншвайг-Галвёрдэ гэсэн шуудангийн замтай байв.
Хот, үйлдвэрийн үүсгэн байгуулагдсан болон дэлхийн 2-р дайн
1938 оны тавдугаар сарын 26-нд Адольф Хитлер Фолксваген үйлдвэрийн тулгын чулууг тависан аж. Тус үйлдвэрт шаардлагатай ажилчдыг байршуулаx үүднээс энэ хотыг бий болгох ёстой байж. 1940 онд тус хотод баригдаж байсан ганц сүмийг санаатайгаар татан буулгасан нь анхнааса энэ хотод ямар нэгэн шашны сүм хийдээс тусгаар хот болгон хөгжүүлэх бодлого байв.
Дэлхийн 2-р дайны үед шинэ босгосон үйлдвэр нь цэрэг армийг техникжүүлэх үйлд ашиглагдахдаа мянга мянган ажилчдыг албадан ажиллуулж байжээ. Энэ үедээ торх хэлбэрийн кюбелваген гэх бартаат замын тэрэг, танкны сэлбэг болон пуужин зэргийг үйлдвэрлэж байв. 1945 оны дөрөвдүгээр сарын 11-нд Фолксваген үйлдвэр нь холбоотны агаарын бөмбөгдөлтөнд өртөн гуравны хоёр нь сүйрчээ.
Хотын бүтээн босголт
1937 онын сүүлээр германы ардын тэрэг бэлтгэлийн нийгэмлэг нь архитекч Петер Коллерийг шинээр үүсч буй хотыг 90.000 хүртэл оршин суугчтай байхаар төлөвлөн зураг төслийг нь гаргаx үүрэг өгчээ. Энэ шинээр баригдах хотын барилга, хот төлөвлөлт нь германы эзэнт гүрний бусад хотуудад үлгэр жишээ болсон ажилчдын хот байх ёстой байв.
Коллер 1938 онд өөрийн хийсэн шинэ хотын зураг төслөө ("Коллерийн төлөвлөгөө") танилцуулсаныг Гитлер бага зэрэг өөрчлөх санал оруулсанаар зөвшөөрөгдсөн байна. Коллерийн төлөвлөгөөний дагуу тус хот нь ногоон талбай ихтэй хот байлаа. Нийт 6700 орон сууц төлөвлөсөн байсныг 1938 оноос эхлэн барьж эхэлсэн байна.
1941 оны сүүлээр дайны уршигаар материал болон хүн хүчний хомсдолд орон барилгын ажил үндсэндээ зогссон байна. Тэр хүртэл нийт 2900 орон сууцыг ашиглалтанд оруулсан байв. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа хотыг гүйцээн барисан боловч Коллерийн анхны төлөвлөгөөний дагуу дайны дараа хийгдээгүй ажээ.
1945-1970 он
1945 оны тавдугаар сарын 25-нд хотын захиргаа нь английн эзлэгчдийн шаардлагаар тэр хүртэл нэрлэгдэж байсан "Фаллерлебен дахь КдФ-Вагений хот" гэх нэрийг Вольфсбург болгон өөрчлөх шийдвэрийг гаргажээ. Үүгээр тус хотын нэр нь анх 1302 онд бүртгэгдсэн байсан нэрээрээ буцан нэрлэгдсэн юм. Заримдаа тус хотын нэр нь Гитлерийн «Вольфшанце» буюу «чонын бэхлэлт» гэх нэрийн вольф гэх үгийг авсан хэмээн хардах тохиолдол байх ч тус нэр нь түүнээс өмнө ч 1928 хүртэл нэрлэгдэж байсан нэр аж.
Газар зүй
Хотын газар нутаг нь ерөнхийдөө тэгш тал газарт орших ба хамгийн өндөр хэсэгтээ далайн төвшнөөс 140 метрт байдаг бол хамгийн нам дор хэсэгт, далайн төвшнөөс 54 метр орших Илкербрухын дархан цаазат газар орно.
Уур амьсгал
Жилийн дундаж хур тунадасны хэмжээ 532 мм байгаа нь герман улсын хэмжээнд авч үзвэл бага юм. Хамгийн бага хур тунадастай сар нь аравдугаар сар, харин хамгийн их хур тунадас буудаг сар нь зургаадугаар сар бөгөөд энэ сард унах хур тунадасны хэмжээг аравдугаар сартай харьцуулбал даруй 1,9 дахин их байна.
Хөрш зэргэлдээ тойрог болон орон нутаг
Вольфсбург хотыг тойроод дараах хот, орон нутаг болон тойрог хотууд хиллэн оршдогийг цагийн зүүний дарааллаар жагсаав.
Хотын хуваарилалт
Вольфсбург хот нь нийт 41 хотын хэсгээс бүрдэнэ. Нэг хотын хэсэг эсвэл хэд хэдэн хотын хэсэг нийлснээр 16 жижиг хотхон үүсгэх ба эдгээр нь өөрийн гэсэн зөвлөлтэй байна. Хотхон бүрд хотхоны засаг дарга гэж бий.
Вольфсбургт хотыг тойрон байсан хотын хэсгүүд 1972 онд тус хотод нэгдсэнээр анх хотхонтой болжээ. Ингээд тухайн үедээ 11 хотхонтой болсон байна. Хотхон нь урьдны хот эсвэл орон нутгийн зөвлөлийн үүргийг гүйцэтгэх болов. 1991 оноос хойш хэд хэдэн хотын хэсгүүд нэгдэн хотхон болон өөрийн зөвлөлтэй болон явсаар өнөөдөр 16 болон өсчээ. Хотхоны засаг даргыг тус хотхоны иргэдээс шууд сонгодог.
Дархан цаазат газар
Вольфсбург хотын газар нутагт нийт зургаан байгалийн дархан цаазтай газар байдаг. Үүнд баруун талаар нь урсах Аллер голын нутагт байх Барнбрух, Илкербрух, Дюпенвийзен, хотын зүүн хэсэгт Вендшоттер болон Ворсфелдер Дрёмлинг зэрэг багтана.
Эшлэл
Ангилал:Доод Саксоны коммун  Ангилал:Доод Саксоны тойроггүй хот Ангилал:Төлөвлөсөн хот Ангилал:Доод Саксоны суурин Ангилал:Аллер голын суурин Ангилал:1938 онд байгуулагдсан
NASA
NASA (National Aeronautics and Space Administration (NASA), Үндэсний Агаарын Тээвэр ба Сансрын Нислэгийн Захиргаа (ҮАТСНА)) нь АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн шууд удирдлага дор байдаг сансар агаар мандал судлалын Засгийн газрын үндсэн агентлаг юм. 1958 оны 7 дугаар сарын 29-нд байгуулагдсан. Шинэ агентлаг нь сансар судлалын салбарт энх тайвны хэрэглээг дэмжиж, иргэний тодорхой чиглэлтэй байх ёстой байв. НАСА нь Америкийн тэргүүлэх сансар судлалын байгууллага болж саран дээр анх хүн газардах, Скай лаб (Sky Lab), Шаттл, Жеймс Вэб телескоп зэрэг дэлхийн сансрын анхдагч томоохон төслүүдийг хэрэгжүүлсэн юм. НАСА нь Олон улсын сансрын станцыг дэмжиж, Орион олон зориулалттай экипажийн тээврийн хэрэгсэл, сансрын хөөргөх систем, арилжааны экипажийн тээврийн хэрэгслийг хөгжүүлэхэд хяналт тавьж байгаа юм. Агентлаг нь NASA нисгэгчгүй хөөргөх ажиллагаанд хяналт тавих, тоолох ажиллагааг хянах программ хангамжийг хариуцдаг. НАСА-ийн шинжлэх ухаан нь Дэлхийг ажиглах системээр дамжуулан дэлхий ертөнцийг илүү сайн ойлгоход чиглэгддэг. Шинжлэх Ухааны Төлөөлөгчийн газрын Гелиофизикийн судалгааны хөтөлбөрийн хүчин чармайлтыг гелиофизикээр ахиулах, Шинэ Horizons зэрэг дэвшилтэт робот сансрын хөлгүүд бүхий нарны системийг судлах  болон Их операторууд болон холбогдох хөтөлбөрүүдээр дамжуулан Big Bang гэх мэт астрофизикоптогтекетийн судалгаа хийж байна.
Төсөв
НАСА нь дэлхийн сансрын агентлагуудын дотор хамгийн өндөр төсөвтэй ажээ: 1958 -2008 оны хооронд НАСА сансрын хөтөлбөртөө 810,5 тэрбум ам. доллар орчим зарцуулжээ.
Эшлэл
Ангилал:Сансрын нислэгийн байгууллага Ангилал:Агаарын тээврийн байгууллага  Ангилал:Вашингтоны (хот) байгууллага Ангилал:OGC гишүүн Ангилал:1958 онд байгуулагдсан