cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хотгойд
ХОТГОЙД ХОШУУД
6. Жалханз хутагтын шавь: Жалханз хутагтын шавийг байгуулахдаа Хотогойдын Дүүрэгч ван, Ахай засгийн хошуунаас таслан нутаг олгосон тул мөн Хотогойдын түүхэнд хамаарал бүхий юм. Жалханз хутагтын уг эх нь энэтхэгийн Базарваань, Цогтсарха, Зундуйёндон, Их түгээмэл гүндүү, хан Махасуха, Чойгүцагаан, Чимэдманабадар, гэсэн 7 үе хувилж, түүний хойно түвдэд Дүвчиннамхайжалцан, Батлужав хэмээх Мижиддорж, Жамагарбо, Жамьянмоломпил, Балжиржамц, Чойжилжамц гэсэн 6 үе хувилаад манжийн Тэнгэрийн сэцэн хааны 4-р он (1630 он Д.Б)-д монгол газар халхын Засагт хан аймагт Лувсанданзанжамц нэрээр хувилж, Эеэр засагчийн 11-р он (1645 он Д.Б)-д жанч халжээ. 2-р үе хувилсан нь Лувсанданзанбалсан (1657-1741), 3-р үе хувилсан нь Галсандамбийеримпил (1747-1785) Ховдын Түгээмэл амаржуулагч сүмийг 11 жил захирч суужээ. 4-р үе хувилсан нь Лувсанбалжирлхүндэв (1796-1847) Ховдын Түгээмэл амаржуулагч сүмийг 4 жил захирч байв. Төр гэрэлтийн 4-р он (1824 он Д.Б)-ы XII сард гуулиар цутган үйлдсэн “Халхын Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын тамга” гэсэн манж, монгол, түвэд гурван үсгээр бичсэн тамгыг олгожээ. [“Засагт хан аймгийн чухал хэргийн данс” хэвлэлд бэлтгэсэн Г.Дашням, На.Сүхбаатар, С.Чулуун УБ., 2002 тал 41] Чингэснээр Жалханз хутагт нь тамга барьж шавь захирах эрхтэй болсон байна. Жалханз хутагтын шавийг байгуулахдаа Хотогойдын Дүүрэгч ван, Ахай засгийн хошуунаас хувь таслан байгуулжээ. 5-р үе хувилсан нь Чоймболжалцан (1849-1855), 6-р үе хувилсан нь Чойжижалцан (1857-1874), 7-р үе хувилсан нь Дамдинбазар (1875-1923), 8-р үе хувилсан нь Билэгдэмбэрэл (1923-1978) нар тус тус тодорчээ. Жалханз хутагтын шавийн нутгийн цэс нь баруун зүгт Загастайн даваа, баруун хойд тал нь өвөр Улаагчин өртөө, хойд тал нь Хоньт холбоо нуур, зүүн тал нь Хантийн дөрвөлжийн өндөрлөгт хүрч байв. 1911 оны байдлаар 61 өрх, 558 хүн амтай байсан бол 1918 оны И.М.Майскийн мэдээгээр 545 өрх 1051 хүн амтай, 28 сүм хийдэд 433 лам нар шавилан сууж байсан мэдээ байна. 1925 оноос Хантайшир уулын аймгийн Өлзийт Баянзүрх уулын хошуу гэгдэж байгаад 1926 онд Дэлгэрхан уулын хошуунд нэгтэгсэн байна. Одоогийн Хөвсгөл аймгийн Бүрэнхаан сум.
Хотгойдын хонгор халзан морины домог
Хотгойд нутагт нэгэн ядуу эр их хурдан Хонгор халзан морьтой байжээ. Тэр морийг нь ноёд, хаад өөрийн болгон авч, нэр дээрээ уралдуулж, алдар хүндийг олох гэж хичнээн оролдовч хараахан чаддаггүй байж. Нэг удаа нутгийн ноён ядуу эрийн морийг булааж аваачаад, зориуд хүн томилон мануулжээ. Морь болон түүнийг манаж байгаа хүнийг үүрээр түр цурам хийх зуур ядуу эр ногт барин хөл нүцгэн гэтэж ирээд, мориныхоо чихэнд: Ноёд ноёдын үүдэнд Ногттойгоо дүүхэлзэнэ Ногтлоод ирсэн хүүдээ Нойрон дундаа үүрсэнэ. . . гэж дуулаад дагуулаад харьдаг байжээ. Тэгэхээр нь нутаг ойрхон болохоор буцаж гүйгээд байна гээд хаанд хурдан морь бэлэглэж нүүр тал олохыг горилон, ядуу эрээс хонгор халзан морийг дахин булаан авч харь газар, хааны сүрэгт хүргүүлжээ. Ядуу эр тэр хол газар явж очиж чадахгүйн эрхээр мөн л адуу хүн хоёр нойр хичнээн даавч үл тэвчин дуг хийх үүрийн харанхуйгаар хазаар барин хотныхоо овоон дээр гарч: . . . Хаад хаадын үүдэнд Хазаартайгаа дүүхэлзэнэ Хазаарлаад ирсэн хүүгээ Харан харан баясана аа. . . гэж дуулахад Хонгор халзан морь нь хоногтоо гүйгээд ирдэг байжээ. Үүнээс хойш тэр ядуу эр хурдан сайхан хүлгээрээ жил болгоны наадамд түрүү магнай авч, нутгийн олны дунд нэр хүндтэй нэгэн болжээ. Хонгор халзан морийг хорин таван насандаа хошуу наадамд түрүүлэхэд нь атаархсан нутгийн ноён энэ яавч эгэл амьтан биш, язгууртан хүнд л байваас зохих хүлэг хэмээн бодож, тэр морийг эзнээс нь хүчээр булаан авч, хааны газар дахин хүргүүлэхээр хэсэг эрчүүдэд хөтлүүлэн явуулах болжээ. Энэ үед эзэн нь одоо ч эрдэнэт сайхан хүлэг минь эргээд надад ирэхгүй байхаа даа хэмээн харамсаж, мориныхоо сүүлнээс нэгэн туг үс сугалан авч, чагтгандаа зүүгээд: - Миний энэ буянт хүлэг надад л хурдална. Харь газар хүргэгдэж, хаан эзэнд очсон ч эс хурдална. Ингээд Өвгөн Хонгор буяныг минь элдвээр бүү хараагаасай, агдалж битгий зовоогоосой, аяар аяар гуядаасай, муулж бүү хэлээсэй, мөрөөр нь мөнх насжуулаасай хэмээн ханцуй дотроо балбирч: ( . . . Алтан алтан амгайгий нь Амы нь дагуулж татаарай Алтан сайхан зоогий нь Аяар аяар гуядаарай Мөнгөн мөнгөн зуузайгий нь Марий нь тааруулж татаарай Мөлгөр сайхан зоогий нь Зөөлөн зөөлөн гуядаарай ) гэж дуулсан гэдэг. Хотгойдын унага дуу өндөрлөж байгаа нь энэ хоёр бадаг бол уг дууны тайлал бөлгөө. Нэг үгээр хэлхэд, хаад ноёдын өмнө хүч мөхөсдсөний эрхээр эзэн хүн эрдэнэт сайхан хүлэг морио өөрийн гар дор байлгаж, олон олон наадамд удаа дараалан түрүүлж, магнайг нь тэнийлгэж явсан тэр их ач буяныг хариулж чадахгүй болсон бухимдал цухлаа тайлж, Хонгор халзан морио хол газар очоод хүний гарт их зоволгүй, насны эрхээр жаргаасай гэж ерөөсөн тайлал бадгууд юм. Эзний энэ ерөөл эрдэнэт хүлэгт нь шингэж, харь газрын хааны нэр дээр хурдалж, түүний цөсийг хөөргөлгүй, эх нутгийнхаа уулын тарилганд толгойгоо өргөсөн гэдэг.
Бүст нуур, Алтан тэвш уулын домог
Мөн. Хоноглосонхон газар нь Ховдын цагаан түнгээ Ховлоод мордсон цэрэг нь Хоёр живаа цэрэг Бүгсэнхэн газар нь Бүстийн дунд уул Бүслээд мордсон цэрэг нь Хоёр живаа цэрэг Хүлээсэн зорьсон газар нь Хүрмэн тагнын цаахна Хүрээлэн мордсон цэрэг нь Хоёр живаа цэрэг Гурван живаа цэргээ дагуулсан ч болно Гургалдай зээрдээ унасан ч болоосой гэж энэ тухай дуу гарсан гэнэ.
Алдартай ХОТГОЙДУУД
Ангилал:Монгол овог аймаг
Чилийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг
Чилийн хөлбөмбөгийн шигшээ баг — Чили улсыг төлөөлөн олон улсын чанартай хөлбөмбөгийн тэмцээнүүдэд оролцдог. Тус баг ФИФА болон КОНМЕБОЛ харьяалалтай, 1895 оны зургаадугаар сарын 19-нд Вальпараисо хотод байгуулагдсан Чилийн хөлбөмбөгийн холбоонд (Federación de Fútbol de Chile) шууд захирагдана.
Цахим холбоос
Хөлбөмбөг Ангилал:Өмнөд Америкийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг
Шинэ Өмнөд Вэльс
thumbnail|1872 онд Алтны халуурлын үеэр Шинэ Өмнөд Вэльсийн Хилл-Эндээс гаргаж авсан 285 кг алт Шинэ Өмнөд Вэльс (New South Wales-NSW гэж англиар товчилдог) нь Австралийн хамгийн эртний бөгөөд хамгийн олон хүн амтай муж. Тус улсын зүүн өмнөд хэсэг Викториа мужийн хойд талд, Квийнслэнд мужийн өмнөд хэсэгт оршдог. Тус муж 1788 онд байгуулагдахдаа Австралийн эх газрын ихээхэн хэсгийг болон Лорд Хауи Арал, Норфолк Арлыг хамарч байв. Эхэн үеийн зарим захирагчид Британийн албан тушаалтнууд буруу гэдгийг нь хэлэх хүртэл тус мужид Шинэ Зеландыг оруулж тооцдог байв. Гэвч Британи 1840 онд Шинэ Зеландыг нэгтгэх үед богинохон хугацаанд Шинэ Өмнөд Вэльсийн нэг хэсэг болж байсан. XIX зууны үед томоохон нутаг дэвсгэрийг тусгаарлан Британийн Тасмани, Өмнөд Австрали, Викториа, Квийнслэнд, Шинэ Зеландын колониудыг тусад нь байгуулав.
Лозер (департамент)
Лозе́р (Département Lozère []) нь Франц улсын дорно өмнөд хэсгийн [Окситани (муж)|Окситани]] мужийн харьяат 5167 км² газар, 76.6 мянган хүнтэй департамент. Төв нь Манд хот.
Шинэ Өмнөд Вэльс
Шинэ Өмнөд Вэльсийн хамгийн том хот бөгөөд нийслэл нь Сидней юм.
Лозер (департамент)
Цахим холбоос
Ангилал:Францын департамент Ангилал:Окситанийн департамент Ангилал:1790 онд үүсгэн байгуулагдсан
Шинэ Өмнөд Вэльс
Цахим холбоос
Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр
Үенчийн усан цахилгаан станц
2003 оноос барилгын ажил эхэлж 2006 оны 10-н сарын сүүлээр туршилтын үйл ажиллагаанд орсон.
Гүйцэтгэгч Ховд тулга компани
Хүчин чадал 4 сарын 1-нээс 11 сарын 1-ний хооронд 980 кВт
Цахилгаан түгээх хүрээ Ховд аймгийн Үенч, Булган, Алтай сумд
Ангилал:Монгол улсын цахилгаан станц Ангилал:Ховд аймгийн барилга байгууламж
Изобар процесс
Изобар процесс нь даралт тогтмол үед явагддаг термодинамик процесс юм. Системд дулаан шилжүүлэхэд систем ажил хийх бөгөөд мөн системийн дотоод энерги өөрчлөгдөнө:
Термодинамикийн 1-р хуулийн дагуу энд W нь системийн хийсэн ажил, U нь дотоод энерги бөгөөд Q нь дулаан. Даралт эзэлхүүнээс хамаарсан ажилыг (системийн хийсэн) дараах байдлаар тодорхойлно: (Δ нь нийт процессын явцад гарсан өөрчлөлт гэсэн утгаар орсон бөгөөд дифференциал биш юм)
нэгэнт даралт тогтмол учир үүнийг ингэж бичиж болно
Идеаль хийн тэгшитгэлийг орлуулбал
хийн хэмжээ тогтмол гэж үзвэл (тухайлбал химийн урвалын үед фазын өөрчлөлт гараагүй байж болно) ийм болно. Мөн
байдаг бөгөөд эдгээр сүүлийн хоёр тэгшитгэлүүдийг эхний тэгшитгэлд орлуулбал:
хаалтан дотор буй хэмжигдэхүүн нь даралт тогтмол үеийн молийн дулаан бaгтаамж болно:
Изобар процессыг P-V диаграм дээр эхний термостатик төлөвөөс эцсийн төлөв хүртэл хөндлөн шулуун шугамаар харуулав. Хэрэв процесс баруун тийш шилжвэл энэ нь тэлэх процесс болох ба зүүн тийш шилжвэл агших процесс болно.
Энтальпиг тодорхойлох нь
Изохор процессыг гэсэн тэгшитгэлээр тодорхойлдог. Изобар процессуудын хувьд мөн төсөөтэй тэгшитгэлийг гаргах нь зохимжтой. Хоёр дахь тэгшитгэлийг эхнийх орлуулбал
Мөн үзэх
Ангилал:Термодинамик
Сун Жүн-ги
Сун Жүн-ги (송중기; 1985 онд төрсөн) — Өмнө Солонгосын жүжигчин.
Ангилал:Өмнөд Солонгосын кино жүжигчин Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Ворскла голын тулалдаан
Ворскла голын тулалдаан нь Төмөрхүтлүг хаан, Едигей жанжин нарын удирдсан Алтан Ордын дайчид болон Витовт вангийн удирдсан Литовын Их Вант Улсын нэгдсэн цэрэг, түүний орос, польш, немец холбоотнуудын хооронд болсон том тулалдаан юм. Витовт вангийн талд Алтан ордын хүчин суларсан хаан Тохтамышийн цэргүүд бас нэгдсэн байв. Тохтамыш Доголон Төмөрт бут цохигдож, Литовын их ван Витовттой холбоотны гэрээ байгуулсан байжээ. Харин Төмөрхүтлүг нь Доголон Төмөрийн дэмжлэгээр Алтан ордын хааны сууринд суусан байсан ба түүний тэргүүн түшмэл нь Едигей жанжин болсон байлаа. Тулалдаанд оролцсон Төмөрхүтлүг, Едигей нарын нийт цэргийн тоог 90,000 гэж үздэг бол Витовт вангийн нийт цэргийн тоог 38,000 гэж үздэг. Энэ тулалдаан Литовын нэгдсэн армийн бүрэн ялагдлаар дууссан аж. Тулалдааны үр дүнд Литовын Их Вант Улс Польшийн дэмжлэгт тулгуурлахаас өөр аргагүй болж, Вильнюс-Радомын холбооны гэрээг байгуулсан бөгөөд Литовын ван Витовтын хүчин суларч, Польшийн хаан Ягайлогийн нөлөө өссөн байна.
Ангилал:1399 он Ангилал:14-р зууны тулалдаан Ангилал:Алтан Ордны Улс Ангилал:Беларусийн түүх Ангилал:Дундад зууны Литвын түүх Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх Ангилал:Дундад зууны тулалдаан Ангилал:Монголчуудын дайн Ангилал:Украины зэвсэгт хүчний түүх Ангилал:Полтава муж Ангилал:Польшийн түүхэн дэх тулалдаан
Бүгд Найрамдах Конго Улс
Конго #Бүгд Найрамдах Улс Конго #Бүгд Найрамдах Улс
Баянхонгор аймаг
Баянхонгор — Монгол улсын аймаг. 1941 онд үүсэн байгуулагдсан.
116 мянган км² нутаг, 82 мянган хүнтэй. Засаг захиргааны төв — Баянхонгор (хот).
Уур амьсгал
Баянхонгор аймагт агаарын дундаж температур нь жилд -0.7° бөгөөд 1 сард -18.4° хүйтэн, 7 сард 15° дулаан болдог. Жилд дунджаар 216.3 мм тунадас унана. Агаарын даралтын дундаж нь 1 сард 812 мм, 7 сард 808.5 мм байна. Салхины хурд жилийн дундажаар 3.1 м/с бөгөөд хамгийн их салхитай, 5 сард 3.9 м/с хүрнэ.
Амьтан ургамал
Нутгийн хойд хэсэгт ойт хээрийн ургамал, дунд ба урд хэсгээр нь хээрийн говийн ургамал тархжээ. Гоёо, цулхир, вансэмбэрүү, лидэр, алтан гагнуур зэрэг ховор ургамал бий. Баянхонгор аймгийн нутагт манай орны байгалийн энэ гурван бүсэд оршдог амьтад тарвага, үнэг, чоно, ирвэс, аргаль, бор гөрөөс гээд бараг цөм байх бөгөөд дэлхийд нэн ховордсон мазаалай гэх амьтан цөөн тоогоор оршиж байна.
Хүн ам зүй
Баянхонгор аймаг 2020 оны байдлаар хүн ам 87,993 байна.
Эшлэл
Ангилал:Монголын аймаг
Буджавын Чойндон
Буджавын Чойндон (1905.11.25-д Түшээт хан аймаг, Дайчин бэйсийн хошуунд (одоогийн Дундговь, Гурвансайханд) төрж — 1982 онд нас барсан) Монголын зохиолч, сэтгүүлч. 1938 онд Намын идэвхтний оройн сургуулийг төгссөн. МЗЭ-ийн номын санчаар ажиллаж байсан. 1958 оноос уран зохиол бичиж, тууж, өгүүллэг, найруулал, нийтлэлийн номууд хэвлүүлжээ. Баримтат уран сайхны хэлбэрээр хийсэн дурсамж бүтээлүүд нь сонирхол татдаг.
Уран бүтээл
Чойндон, Буджав Чойндон, Буджав Ангилал:1905 онд төрсөн Ангилал:1982 онд өнгөрсөн
Арчи Гүүдвин
Арчи Гүүдвин III (Archie Goodwin III; 1994 оны наймдугаар сарын 17, Арканзас, Литл-Рок) — Америкийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд «Финикс Санз» багт шидэгч-хамгаалагчаар тоглодог.
Замнал
«Кентакки Уайлдкэтст» 14.1 оноо, 4.6 самбар, 2.7 дамжуулалт, 1.1 таслалт дунджилсан Гүүдвин 2013 онд драфтын №20-иор «Оклахома-Сити Тандерт» элссэн даруйдаа «Голден Стэйт Уорриорзод» шилжиж, тэндээсээ «Финикс Санзад» элссэн юм. 2013 оны долдугаар сарын 12-нд шинэ тоглогчийн хувиар гэрээлж, анхны тоглолтоо Зуны лигт «Портленд Трэйл Блэйзерсийн» эсрэг (82:69) 13 оноо, 3 самбар авсан.
Цахим холбоос
Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн шидэгч-хамгаалагч Ангилал:Финикс Санс багийн тоглогч Ангилал:Америкчууд Ангилал:1994 онд төрсөн
Герман
Герман (Deutschland [] ), албан ёсоор Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс нь Төв Европын улс юм. Умард талаараа Дани, зүүн талаараа Польш, Чех, өмнө талаараа Австри, Швейцар, баруун талаараа Франц, Люксембург, Бельги, Нидерланд улсуудтай хиллэдэг. Мөн баруун хойд талд нь Хойд тэнгис, зүүн хойд талд нь Балтын тэнгис оршдог. Герман нь 357,021 км² нутаг дэвсгэртэй бөгөөд сэрүүн уур амьсгалтай. Хүн амынхаа тоогоор Европын Холбооны гишүүд дотор тэргүүлдэг, мөн гадаадын оршин суугчдаараа дэлхийд гуравт орно.
МЭӨ 100 оноос өмнө Германиа гэгч нутагт Герман угсааны хүмүүс амьдарч байжээ. 10-р зуунаас 1806 он хүртэл Германы нутаг дэвсгэр нь Ариун Ромын Эзэнт Гүрний маш чухал хэсэг болж байв. 16-р зуунд Германы хойд хэсэг нь Протестант шинэчлэлийн төв болсон байна. 1871 оны Франц-Пруссийн дайнд анх удаагаа улс болж нэгджээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа 1949 онд Герман нь баруун, зүүн хоёр улсад хуваагдсан. Хоёр улс 1990 онд нэгджээ. 1957 онд Баруун Герман нь Европын Эвлэлийг байгуулсан орнуудын нэг болсон бөгөөд энэ байгууллага нь 1993 онд Европын Нэгдэл болсон байна. Герман нь Шенгений бүсэд орсон бөгөөд 1999 онд Еврог арилжааны банкуудад хэрэглэж эхлээд, 2002 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс эхлэн бэлэн мөнгийг нэвтрүүлжээ. ХБНГУ-ын гүйцэтгэх дээд байгууллага бол холбооны Засгийн газар юм. Түүний үндсэн үүрэг нь улсынхаа улс төрийн удирдлагыг хэрэгжүүлэхэд оршино. Засгийн газрыг Канцлер удирдана. ХБНГУ-ын шүүхийн тогтолцоо нь  бусад улсуудын шүүхийн тогтолцооноос ялгарах өвөрмөц онцлогтой. Ихэнх улсуудад шүүхийн тогтолцоо дангаараа тэргүүлдэг бол ХБНГУ-д дээд шүүхийн үүргийг холбооны шүүхийн танхим, захиргааны хэргийн шүүх, хөдөлмөрийн шүүх, нийгмийн шүүх гэж 5 дээд шүүх тус тусынхаа хүрээнд хэрэгжүүлдэг, эдгээр дээд шүүхүүдийн нийлбэрийг нь шүүхийн сенат гэж нэрлэдэг.
Герман нь төрийн алба гэсэн ойлголтын оронд, нийтийн алба хэмээх нэр томьёог хэрэглэнэ.
Герман нь 16 мужаас (Bundesländer) тогтсон холбооны бүгд найрамдах парламентын засаглалтай улс юм. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь Берлин. Герман нь НҮБ, НАТО, Их Найм, G4 зэрэг байгууллагуудын гишүүн бөгөөд Киотогийн гэрээнд гарын үсэг зурсан. ДНБ нь дэлхийд тавд (худалдан авах чадвараар харьцуулсан), эсвэл гуравт (нэрлэсэн) ордог. Мөн дэлхийн хамгийн том экспортлогч орон юм. Германы гадаад орнуудад үзүүлэх туслалцаа нь дэлхийд хоёрт ордог бөгөөд цэрэг армийн зарцуулалт нь зургаад орно. Герман нь амьдралын чанар өндөртэй бөгөөд нийгмийн аюулгүй байдлыг хангах нарийн системийг бий болгожээ. Европын үйл ажиллагаанд чухал байр суурь эзэлдэг бөгөөд дэлхийн орнуудтай сайн хамтын ажиллагаатай. Герман нь шинжлэх ухаан, технологийн салбарт тэргүүлэгч орнуудын дунд жагсдаг.
Түүхийн тойм
Германы түүх нь индогерманен буюу энэтхэг-германы үе хүртэл буцаан судлах боломжтой. Энэ орны газар нутаг болон ард түмэн нь өөрчлөгдөн солигдсоор ирсэн ба 19-р зууны сүүлээр үндэстний улс болжээ. Үндэстний их шилжилтийн үеэр буюу МЭ 5-р зуунд Баруун Ромын эзэнт гүрэн задарчээ. Эндээс эртний германчууд-ромчуудын дагавар эзэнт гүрнүүд бий болсны дотроос Меровингичүүд Франкийн Эзэнт Гүрнийг үүсгэн байгуулсан нь хамгийн чухалд тооцогддог. Дундад зууны өмнөх үед Франкын эзэнт гүрэн Каролингичүүдийн мэдэлд өргөжин, Их Карлын үед өнөөгийн Германы ихэнх нутаг, Бенилюксийн орнууд, Франц, Итали, Швейцар, Австрийн нутгийг хамарч байв. Каролингичүүд задран унасны дараа Зүүн Франкийн эзэнт гүрэн үүсч өнөөгийн Германы нутаг дэвсгэрт, герман үндэстний гэсэн үзэл бодлогогүйгээр дундад зууны үед төвхнөн суурьшив. 10-р зуунд бүрэлдэн тогтсон Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн нь дундад зууны сүүлээс мөн Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн хэмээн нэрлэгддэг байсан гүрэн нь нэг үндэстэн улс гэхээсээ илүү олон үндэстний улс байлаа. Герман-Ромын хаад болон вангууд нь бусад баруун европын эзэнт гүрний хаад ноёдтой харьцуулахад харьцангуй далд байжээ. Үүнийг уламжлалт германы холбооны үзлээр тайлбарладаг ба Ариун Ромын Эзэнт Гүрний төгсгөл хүртэл төвлөрсөн нэг хаанчлалын системийг тогтоож чадаагүй юм. Тус эзэнт гүрэн шинэ эриний өмнөх үест тахал, протестант шинэчлэл, протестант шинэчлэлийн эсрэг хөдөлгөөн, гучин жилийн дайн зэргийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч байлаа.
1806 онд Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн задарсан ба 1813 онд Наполеоны эсрэг Лайпциг дахь ард түмнүүдийн тулаанд ялсны дараа 1815 онд Германы Холбоог үүсгэжээ. 1848-1849 оны хувьсгалын үеэр германы анхны парламент болох Франкфуртын үндэсний цугларалт бий болсон ч ихээхэн эсэргүүцэлтэй тулгаран нэг жилийн дараа татан буугджээ. Германы Холбоо нь 1866 он хүртэл оршин тогтносон бөгөөд Австри болон Пруссийн хооронд хаанчлалын төлөөх тэмцэл өрнөснөөр дуусгавар болжээ. Энэ тулаанд Прусс цэргийн хүчээр дийлэн 1867 онд Умард Германы Холбоог үндэслэн байгуулав. 1870-1871 онд болсон Герман-Францын дайны үеэр Германы эзэнт гүрэн үүсгэн байгуулагдсан ба энэ нь олон жижиг бага ястнаар хүрээлүүлсэн анхны герман үндэстний улс байлаа. Германы эзэнт гүрний үе нь 1871 оноос 1918 оны хооронд оршин тогтносон ба энэ хооронд холбооны улсын бүтцээр зохион байгуулагдан үндсэн хуульт хаант засгийг бий болгожээ. Грюндер эриний үеэр Герман улс европод эдийн засгаараа хамгийн хүчирхэг улс байв. Дэлхийн нэгдүгээр дайн зэвсэгт хүчин нь ялагдал хүлээсний дараа 1918 онд арваннэгдүгээр сарын хувьсгал гарсны зэрэгцээ парламентын ардчилсан бүгд найрамдах улс бий боллоо. Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс нь хэдийгээр алтан хориод оны үед байсан ч дотоодын улс төрийн хувьд тогтворгүй байдалтай байв. Анхны ардчилсан герман улс нь дэлхийн эдийн засгийн их хямрал, болон Адольф Хитлерийн удирдлага дор нацистууд төрийн эрхэнд гарсны улмаас уруудаж эхлэв. Ингээд нацистуудын эрин 1933 оноос 1945 он хүртэл үргэлжилсэн ба энэ хооронд тоталитар, ялгаварлан дарангуйлагчийн эсрэг байгаа хэн бүхнийг мөрдөн мөшгөж, хөнөөж байсан бол дарангуйлагч засаг нь зөвхөн газар нутгаа томруулахыг санаархаж байлаа. Германчуудын эхлүүлсэн дэлхийн хоёрдугаар дайн, мөн тэдний хийсэн массаар нь хядаx хядлагын уршгаар тоо тоймгүй олон хүн үрэгдэн, маш олон хот суурин балгас болон сүйдсээр 1945 оны тавдугаар сарын 8-нд германчууд болзолгүйгээр бууж өгснөөр дуусгавар болсон ажээ.
Дөрвөн холбоотон гүрэн Герман ба Берлинийг хуваасан бөгөөд нэг зүүний, гурван барууны бүсийг үүсгэн авцгаажээ.
Физик газар зүй
Физик газар зүйн бүсчлэлийн хувьд хойд талаараа нам дор, нутгийн төв хэсгээр уулархаг, өмнөд хэсэгт Альпийн өмнөх болон Альпийн нуруу гэсэн бүсүүдэд хуваагдана.
Герман нийт 9 хөрш улстай: умард зүгт Данитай (нийт урт нь 67 километр газраар), зүүн хойд зүгт Польштой (442 км), зүүн зүгт Чехтэй (811 км), зүүн урд талдаа Австритай (815 км), өмнө зүгтээ Швейцартай (316 км), баруун урд талаараа Францтай (448 км), баруун талдаа Люксембург (135 км) болон Бельгитэй (156 км), баруун хойд талаараа Нидерланд (567 км) зэрэг улстай хиллэнэ. Хилийн урт нь нийт 3757 километр (Боден нуурын хилийг оролцуулалгүй). Үүгээр Герман нь европод хамгийн олон хөрш улстай улс юм.
Германы хамгийн хойд талын цэгт Зилт арлаас 70 км зайтай орших ДанТиск оффшоре салхин парк орох ба үүнийг 2013 онд ашиглалтанд авчээ. Хамгийн хойд талын хуурай газрын хэсэгт Зилт арлын хойд хэсэг болох Лист орно. Харин xамгийн хойд талын эx газрын хэсэгт нэг талдаа Фленсбургийн Фөрдэ дэх Холнис хойгийн үзүүр, нөгөө талдаа Умард Фрисланд тойргийн Роденес болно. Хамгийн урд талын цэг нь Оберстдорфын өмнө зүгт орших Халденвангерийн булангийн даваа юм. Хойд талын цэг Зилт арлаас Халденвангерийн булан хүртэл багцаагаар 886 км агаарын шугамын зайтай. Хамгийн баруун талын цэг нь Нидерландын Маасын ойролцоо Изенбрух дахь Зельфкант хээрийн бүс ба харин хамгийн зүүн талын цэгт Найссеауэ- Дешка болон Найссеауэ-Центендорфын хооронд Ныса-Лужицка голын нэгэн тохой болдог. Зүүн баруун цэгүүдийн хоорондох агаарын шугамын зай нь 636 километр.
Геологи
Геологийн бүсчлэлийн хувьд Герман нь баруун европод ордог.
Өнөөгийн Германы геологийн гадаргуу нь өөр өөр эрин үеийн төрөл бүрийн чулуулгийн бүтэцтэй бөгөөд энэ нь 30-аас 20 сая жилийн өмнөөс бүрэлдэн тогтсон ба Кайнозойн эринд явагдсан хоёр үйл явдал ихээхэн нөлөөтэй байсан нь Альпийн нурууны уулсын үүсэл болон Кайнозойн мөстлөгийн үе хоёр юм.
Газрын гадарга
Геологийн харьцангуй залуу Альпийн нурууны нугалаат уулс нь германы ганц өндөр уулс юм. Герман дахь альпийн нуруу нь бүхлээрээ холбооны муж улс Баварид орших ба эдгээр уулсын өндөр нь германы хувьд цорын ганц далайн түвшнээс дээш 2000 метрээс дээш гардаг уулс байна. Хамгийн өндөр оргил Цугшпитце (далайн түвшнээс дээш 2962 метр) нь австри, герман хоёрт хуваагдана.
Германы Миттэлгебирге нь умард германы урд захаас эхлэн альпийн нурууны хойд заx хүрдэг. Дунд уулсын хамгийн өндөр цэгт Шварцвалд дахь Фельдберг уул (1493 метр) орох ба түүний дараа баварийн ойн Гроссер Арбер (1456 метр) ордог.
Хамгийн нам дор зорчиж болох газар нь Нойендорф-Заксенбанде дахь (Шлесвиг-Хольштайн муж) Вильстермаршийн хотгор бөгөөд далайн түвшнээс 3,54 метрийн доор байна. Мөн тус муж улсад германы хамгийн нам дор газар нь байх ба энэ нь Любек хотоос зүүн хойд зүгт байх Хэммелсдорфер нуурын ёроол, далайн түвшнээс доор 39,6 метрийн гүнд байдаг. Хамгийн гүн хиймлээр бий болгосон цэг нь Умард Райн-Вестфалены Юлих хотоос зүүн зүгт байх Хамбахын ил уурхайн 267 метрийн гүнд оршино.
Уур амьсгал
Герман улс нь Төв Европын зөөлөн уур амьсгалын бүс, салхины баруун бүсүүдэд бүрэн харьяалагдах бөгөөд Баруун Европын далайн чийглэг уур амьсгал болон Зүүн Европын эх газрын уур амьсгалын бүсүүдийн заагт байдаг. Мөн түүнчлэн Германы уур амьсгал Атлантын далайн гольф урсгалын нөлөөнд байдгаас шалтгаалан энэ өргөрөгийн дундаж температурын түвшингээс хамаагүй өндөр байна.
Жилийн дундаж температур нь хэвийн үед (1961-1990 оны хооронд) улсын хэмжээнд 8,2 °C, сарын дундаж температур нь нэгдүгээр сард −0,5 °C ба долоодугаар сард 16,9 °C-ийн хооронд хэлбэлзэнэ. Жилийн дундаж хур тунадасны хэмжээ нь 789 миллиметр. Сарын дундаж хур тунадасны хэмжээ нь хоёрдугаар сард 49 миллиметр, зургаадугаар сард 85 миллиметрийн хооронд байна.
Германд хэмжсэн хамгийн хүйтэн температур нь −45,9 градус цельсийг 2001 оны арванхоёрдугаар сарын 24 Фунтен нууранд бүртгэсэн бол хамгийн халуун температур нь 2015 оны наймдугаар сарын 7-нд Китцингенд 40,3 градус цельс хүрсэн хэмээн бүртгэгдсэн байна.
Ус зүй
Хамгийн том зургаан гол мөрний дөрөв нь болох Райн, Элбэ, Везер, Эмс гол нь Хойд тэнгисээр болон Одер гол нь Зүүн тэнгисээр дамжин Атлантын далайд цутгадаг бол Дунай мөрөн нь эсрэг зүгт Хар тэнгист усаа цутгадаг.
Швейцараас эхээ авдаг Райн мөрөн нь баруун урд болон баруун бүсийн нутгаар нь урсана. Райн мөрөнд цутгах чухал том голуудын тоонд Неккар, Майн, Мозель, Руур зэрэг голууд болно. Райн мөрөн нь эдийн засагт чухал нөлөөтэй мөрний нэг бөгөөд европ дахь хамгийн ихээр усан тээвэрт ашиглагддаг мөрөн юм. Дунай мөрөн германы нутгаар 647 километр урсаад, Австрийн нутгаар дамжин Зүүн Өмнөд Европын нутгаар цааш урсана. Дунай мөрөнд цутгах германы томоохон голуудын тоонд Иллер, Лех, Изар, Инн голууд орно. Германы зүүн хэсгээр Чехээс эх аван урсах Эльбе мөрөн нь германы нутагт нийт 726 км-ийн урттай байна. Заале, Хафель голууд Элбэд цутгах чухал голын тоонд багтдаг. 452 километрийн урттай Везер гол л зөвхөн германы нутгаас усаа цуглуулан, өөр улс дамжилгүйгээр хойд тэнгист цутгадаг.
Германы нутагт байх томоохон нууруудын ихэнх нь Альпийн өмнөх хэсэг, Хольштайны Швейцар, Мекленбургт байдаг. Хамгийн том бөгөөд бүтнээрээ германы нутагт орших нуур Мюритц нь мекленбургийн нууруудын хотгорын хэсэгт хамаарна. Боден нуурыг Австри улстай таллан хуваадаг ба ихэнх талбай нь германы нутагт байдаг. Нутгийн зүүн болон баруун хэсэгт ил уурхайн сав газрыг нөхөн сэргээх зорилготойгоор бий болгосон том, жижиг олон хиймэл нуурууд байдаг (жишээлбэл Лайпцигийн Нойзеенланд, эсвэл Дортмундын Фөникс нуур гэх мэт).
Ургамал
Герман нь зөөлөн уур амьсгалтай байгалийн бүсэд оршино. Тиймээс түүний ургамлын ертөнц нь навчит- ба холимог ойгоос бүрдэнэ. Газрын гадарга, геологийн бүтэц, өндөр нам байршлаас шалтгаалан ургамлын төрөл зүйл ихтэй.
Одоогийн байдлаар тус улсын ой нь нийт газар нутгийн 32,0 хувийг эзэлж байна. Үүгээрээ Герман улс нь европын холбооны улсууд дотроос хамгийн их ой модтой орон болдог. Хамгийн ихээр тохиолдох модны төрөлд улаан гацуур 26 хувь, ойн нарс 22,9 хувиар удаалан, 15,8 хувийг улаан эвэр мод, 10,6 хувийг царс эзэлнэ.
Амьтан
Нутгийн ихэнх хөхтөн амьтад нь ойгоор нутаглах ба үүнд жишээлбэл төрөл бүрийн зүйлийн суусар, марал буга, буга, зээр, зэрлэг гахай, шилүүс, үнэг, минж, халиу гэх мэт.
Хүн амын газар зүй
Герман газар нутгийнхаа 52 хувийг хөдөө аж ахуйн зориулалтаар (2009 оны мэдээ) ашиглах ба харин 29,5 хувийг ой модот газар эзэлнэ. 14 хувийн талбайг суурин болон зам тээврийн хөдөлгөөний зориулалтаар ашиглах ба энэ нь жилээс жилд нэмэгдэж байна. Усны эзлэх талбай 2 хувь, үлдсэн 2,5 хувь бусад талбайд хуваагдах ба ихэнхдээ хамгаалагдсан газар болон ил уурхай байдаг.
Германы муж улсуудын жагсаалт
Холбооны бүтэцтэй Бүгд Найрамдах Холбоо нь нийт 16 гишүүн улсаас бүрдэх ба орон гэх утгатай Герман хэлний Länder хэмээх үгээр нэрлэгддэг холбооны 16 мужаас бүрдэнэ. Тус бүрдээ үндсэн хуульт, өөртөө засах эрхтэй тул заримдаа муж улс гэж бас нэрлэдэг. Эдгээрээс Бавари, Саксон, Тюринг гурав нь албан ёсоор "чөлөөт улс" (Freistaat) хэмээгддэг бол, Берлин, Хамбург, Бремен гурван хот нь мужийн зэрэглэлтэй болсон тул хот улс гэж хэлэгддэг. Гэхдээ Берлин, Хамбург дангаараа нь хот улсыг бүрдүүлэх бол Чөлөөт Ханзештадт Бремен нь Бремен болон Бремерхафенаас бүрдэх учир „хоёр-хотуудын-улс“ гэж нэрлэгддэгээрээ онцлог юм.
Хүн амын төвлөрөлт ихтэй газрууд
Германд 79 том хот байдаг бөгөөд 100.000-с дээш оршин суугчтай хотыг том хот хэмээн нэрлэнэ. Үүнээс 14 хот нь 500.000-с дээш оршин суугчтай. Германы томоохон хотууд, түүнээ дагаад хүн амын төвлөрөлт ихтэй газарт баруун урд зүг болон баруун зүгт байна. Энэхүү төвлөрөлт нь Райн мөрний дагуу, төв европын хүн амын бөөгнөрөлтийн төв хэсгийг бүрдүүлэх ба түүнийг хөх гадил хэмээн нэрлэдэг.
Германы хүн амын төвлөрөлт ихтэй газар нутаг
Германы хүн ам зүй
Хамтын амьдралын хамгийн түгээмэл хэлбэр болох гэр бүлийн амьдралаас гадна өөр олон амьдралын олон хэлбэрүүд германы нийгэмд бий. Эндэгдэлгүй төрсөн хүүхдийн тоо нь 2014 онд 714.927 байв. Энэ нь нэг эхэд 1,47 хүүхэд буюу 1000 иргэн тутмаас 8,8 хүүхэд төрүүлж байна гэсэн төрөлтийн индекстэй гарчээ. Мөн онд нас барсан 868.356 тохиолдлыг бүртгэсэн нь 1000 хүнээс 10,7 нь үхсэн гэсэн үг юм. 2015 онд 738.000 хүүхэд төрсөн сүүлийн 15 жилд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт байсан ба харин нас барсан иргэдийн тоо нь 925.000 байв. 1972 оноос хойш өнөөг хүртэлх хугацаанд жилдээ үхсэн хүний тоо нь төрөлтөөс дандаа илүү гарсан мэдээтэй байна.
Энэ учраас гэр бүлд ээлтэй, хүүхдийн төрөлтийг дэмжин гэр бүлийг олон хүүхэдтэй болгох талаас нь улс төрийн бодлогыг дэмжиж байна. Үүний тулд гэр бүлийн ажил амьдралыг зохицуулж өгөх нь үндсэн суурь болно гэж мэргэжилтнүүд үнэлэн дүгнэжээ. Хэрэв энэ чигээрээ төрөлтийн индекс багатай байвал ялангуяа дунд болон дээд болвсролтой болвсон хүчний дутагдалд орж, нийгмийн, эдийн засгийн, улс төрийн газарзүйн асуудалд герман удахгүй нэрвэгдэхийг урьдчилан мэдээлсээр байна.
2015 онд Германд улсад германы иргэншилтэй 73,6 сая хүн бүртгэлтэй байв. Мөн онд германы иргэншилтэй гадны иргэдийн тоо 17 сая байсан нь нийт хүн амын 21%-ийг эзэлж байна.
Хүн амын өсөлт
(Эx сурвалж: Холбооны статистикийн алба, 1950-1990 он хүртэлх хоёр Герман улсын тоо)
Үндсэн мэдээлэл
3,4 их наяд америк долларын нэрлэсэн дотоодын нийт бүтээгдэхүүний (ДНБ) үзүүлэлтээрээ Герман 2015 онд европод эдийн засгаараа тэргүүлэгч, дэлхийд дөрөвт бичигджээ. Нэг хүнд оногдох нэрлэсэн ДНБ үзүүлэлтээр Герман олон улсад 18,европын холбоонд 9 дэх байранд орно. Барааны үнийн дүнгээр нь хэмжвэл тус улс нь 2015 онд дэлхийд импорт болон экспортоор гуравдугаар байрт орсон байна. Герман өндөр хөгжилтэй орнуудын тоонд ордог ба 2014 онд хийгдсэн хүний хөгжлийн индексийн судалгаагаар тус улсын амьдралын стандарт нь нийт 188 улсаас 6 байранд жагссан байна.
Эх сурвалж
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл  Ангилал:Их наймын орон Ангилал:Европын орон Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон Ангилал:Парламентын засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон
Ноу-тилл тариалан
Ноу-тилл тариалан зарим тохиолдолд тэг элдэншүүлэлт эсвэл шууд тариалалт гэж нэрлэгддэг тариалан эрхлэх аргын/технологийн үндэс нь хөрсийг механик боловсруулалт хийж хөндөхгүй байхад оршино. Ноу-тилл тариалангийн үед хөрсний сүвшил нэмэгдэж, ус нэвчилт ба хадгалалт ихэсдэг, мөн органик бодисын агууламж өсч, тэжээлийн агууламж болон эргэлт/цикл сайжирдаг. Ноу-тилл нь дийлэнхи газар тариалангийн бүсүүдэд хөрсний элэгдлийг бууруулдаг. Ноу-тилл нь талбайн биологийн төрөл зүйлийг нэмэгдүүлдэг зэрэг олон эерэг талуудыг дагуулдаг.
Эдийн засгийн
Ноу-тилл технологийг зөв явуулахад ашгийн хэмжээ үлэмж нэмэгддэг нь олон судалгаагаар тогтоогдсон.
Нүүрсхүчлийн хий ба бусад хүлэмжийн хий
Ноу-тилл нь хөрсөнд органик материйг хуримтлуулах замаар нүүрстөрөгчийг булшилдаг. Хөрсөнд механик боловсруулалтыг хийхэд хөрсний хэсгүүд агаартай холилдож, ингэснээр хөрсний микробын идэвхи огцом өсөх ба энэ нь хөрсний C|нүүрстөрөгчийг агаарт алдагдахад хүргэдэг. Механик боловсруулалтын нөлөөгөөр хөрсний органик матери хурдан задарч, хөрсний нүүрстөрөгч агаарт алдагдана. Mеханик боловсруулалтыг хийж буй тракторуудын хаягдал мөн л нүүрстөрөгчийн давхар ислийг нэмэгдүүлнэ.
Хөрсөнд нүүрстөрөгчийг хадгалахын/булшлахын зэрэгцээ, ноу-тилл аж ахуй нь азотын ислийн (N2O) ялгаруулалтыг, сэлгээнээс хамааран 40-70% бууруулдаг. Азотын (I) исэл нь CO2-с 300 дахин хүчтэй, агаар мандалд 120 жилийн турш орших чадвартай хүчтэй хүлэмжийн хий юм. Газар тариаланд азотын бордоог хэтрүүлэн хэрэглэх нь азотын ислийн ялгаралтыг нэмэгдүүлдэг.
Хөрс ба ус
Ноу-тилл технологи нь хөрсний нүүрстөрөгчийн ба органик бодисын агууламжийг нэмэгдүүлэх, агрегатлаг бүтэцийг бий болгох, бүтэцийн эвдрэл ба элэгдлээс хамгаалах, усны ууршилтыг бууруулах зэргээр хөрсний чанарыг сайжруулдаг. Механик боловсруулалт үгүй болсноор хөрсний нягтрал багасдаг.
АНУ-ын Хөдөө аж ахуйн яамны судалгааны албаны судлаачид 19 жил судалсны эцэст, ноу-тилл тариалан нь уламжлалт газар тариалантай харьцуулахад хөрсийг илүү тогтвортой болгодогийг тогтоожээ. Хөрсөнд органик бодис хэлбэртэй агуулагдах нүүрстөрөгч нь хөрсний хэсгүүдийг хамт барьж агрегатлаг бүтэцийг үүсгэх гол хүчин зүйл болдог. Ноу-тилл хөрсний дээд 3 см давхарга нь уламжлалт тариалангийн хөрстэй харьцуулахад 2-7 дахин бага элэгдэлд өртдөг. Ноу-тилл тариалан нь ялангуяа салхитай тал хээрийн бүсэд илүү тохиромжтой байдаг.
Цахим холбоос
Ангилал:Тариалалт
Каноо Жигороо
thumb|right|200px|Кано Жигороо Каноо Жигороо (嘉納治五郎, 1860 оны 10 сарын 28 - 1938 оны 5 сарын 4) нь коодоокан жүдог үндэсдэгч, "Жүдогийн Эцэг" хэмээн нэрлэгддэг сурган хүмүүжүүлэгч, жүдочин юм.
Намтар
Каноо овгийнхон нь удмаараа элит гэр бүл байв. Тухайн үед өвөг эцэг Жисакү нь архи үйлдвэрлэл, бага оврын хөлөгөөр тээвэр эрхлэн, түүгээрээ маш нэртэй байсан. Тэдний том охинтой гэр бүл болсон нь Жигороогийн эцэг Жироосакү байжээ. Жисакү нь Жироосакүд пүүсээ өвлүүлэх бодолтой байсан ч, Жироосакү нь Жисакүгийн хүү, өөрийнхөө хүргэн дүүдээ даатгаж, өөрөө худалдааны хөлөг онгоцны тээврийн пүүс байгуулан, Вадамисаки хэмээх усан боомт байгуулж, тухайн үеийн Самурайн засаглалын улс төрч Кацү Кайжюүгийн итгэлт түнш нь байжээ. Янаги Мүнэёшигийн хойд эх нь Жигороогийн эгч нь юм.
Жигороо нь Жироосакүгийн 3 дахь хүү болон төрсөн. Багын авъяаслаг тэрийг 13 настай байхад нь эцэг Жироосакү нь Мэйжигийн засгийн газарт уригдан нийслэл руу оржээ. Тэнд уран бичиг, англи хэл сурч 14-тэйдээ тусгай дамжаа болон, Кайсэй сургуулиудаар дамжин 1877 онд Токио дахь Эзэн Хааны их сургуульд (Одоогийн Токиогийн Их Сургууль) элсэн орсон. Тусгай дамжаа, Кайсэй сургуульд байхдаа сул биетэй байсны улмаас том, хүчтэй хүүхдүүдэд ялагдагддаг байв. Тиймээс хүчгүй байсанч гэсэн хүчтэй хүнийг ялж болдог жүжицүд суралцмаар байсан ч аав нь эсэргүүцэн зөвшөөрдөггүй байжээ.
Их сургуульд орсноор түүний хүсэл биеллээ олжээ. Гэвч тухайн үед соёлын хөдөлгөөн ид өрнөж, жүжицүгээр нэг их хүн хичээллэхгүй байсан тул, түүнд багш хайж олоход хэцүү байв. Арайхийн Тэнжиншинёо урсгалын жүжицүгийн багш Фүкүда Яносүкэг хайн олж шавь оржээ.
Фүкүда нь нас эцэслэж Тэнжиншинёо урсгалыг даан залгамжилсан Исо Тадатомо, түүнийг нас барсны дараа Китоо урсгалын жүжицүшийн Ийкүбо Цүнэтошигоос суралцсан.
Жүжицүгийн 2 урсгалаас төрөл бүрийн техникүүдийг боловсруулж, "Тэнцвэр алдагдуулах" чадварын онолтойгоо уялдуулан "жүдо"-г зохиосон байна. Их сургуулиа төгсөөд 1882 оны 5 сарын 5-нд, жүдогийн анхны дэвжээг Шитая дүүрэгт орших Эйшо сүмд босгож, Шоги, Игогийн зэрэг цолын системийг хэрэглэн, "Би, чи, бүгдээрээ сайн сайхан", "Бүх чадлаа сайн сайхны төлөө" зэрэг үгүүдийг уриа болгон Коодооканг байгуулсан байна.
Нөгөө талаас Гакүшюүин сургуулийн эрхлэгч, Токиогийн багшийн мэргэжлийн ахлах сургууль (одоогийн Цүкүбагийн Их сургууль), Хуучин 5-р ахлах сургууль (одоогийн Күмамотошийн Их Сургууль)-н захирал, хуучны Нада дунд сургуулийг байгуулах зэрэг сурган хүмүүжүүлэгчийн үйл хэрэгтээ ч гэсэн бүх хүчээ зориулж байсан байна. 1909 онд Япон улсаас анхлан Олон улсын олимпын хорооны гишүүн болж, 1911 онд Японы биеийн тамирын холбоог байгуулж, тэргүүн нь болов. 1912 онд Японы багийг дасгалжуулан анх удаа Стокхолмын зуны олимпын наадамд оролцов.
1936 оны Олон улсын олимпын хорооны хурлаар түүний оролцоотойгоор 1940 оны олимпын наадмыг Японд хийх болов. 1938 оны Олон улсын олимпын хорооны хурлаас харих замдаа (Ёкохама усан боомтод хүрэхээс 5 хоногийн өмнө) 77 настайдаа уушигны үрэвсэлээс болж энэ ертөнцийг орхижээ.
1978 оноос Каноо Жигороо Цомын тэмцээн зохиогдох болж, 2006 хүртэл 12 удаа зохиогдсон байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Японы жүдоч Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан Ангилал:Токиогийн Багшийн Их Сургуулийн багш Ангилал:Кообэгийн хүн Ангилал:Япончууд Ангилал:1860 онд төрсөн Ангилал:1938 онд өнгөрсөн
Термодинамик процессууд
Термодинамик процесс гэдэгийг термодинамик системийн эхний төлөвөөс эцсийн төлөв хүртэлх энергийн өөрчлөлтөөр тодорхойлох боломжтой. Эхний төлөвөөс эцсийн төлөвт хүрэх процессыг термодинамик хувьсагчуудын аль нэгэн тодорхой хувьсагчийг тогтмол бэхлэх замаар бусад хувьсагчуудаар нь тодорхойлдог. Эдгээр процессуудыг параметрийн хослолоор нь ангилдаг. Ангилал бүрд нэг параметр нь тогтмол учир нөгөө хоёр хувьсагч параметрийн хослолыг авч үздэг.
2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эмэгтэйчүүдийн 4 × 400 метрийн буухиа
2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний  Эмэгтэйчүүдийн 4 x 400 метрийн буухиа гүйлтийн төрөл Лужники цэнгэлдэх хүрээлэнд 2013 оны 8 сарын 16-17-ны хооронд явагдана.
Цахилгаан үүсгүүр
Генератор буюу цахилгаан үүсгүүр нь механик энергийг цахилгаан энерги болгон хувиргадаг төхөөрөмж юм. Генератор нь статор, ротор гэсэн эд зүйлээс бүтдэг ба статор ротор 2 нь зүрхэвчтэй байна. Энэ нь соронзон орны нөлөөгөөр цахилгаанжих үзэгдэл үүсдэг байна.
Ангилал:Цахилгаан үүсгүүр
Тоос сорогч
Тоос сорогч нь орон байр, эд хогшил, зарим тоног төхөөрөмжийн шал, гадаргуу, их биеийн шороо, тоосыг сорж цэвэрлэх цахилгаан төхөөрөмж юм.
Эд анги
Ангилал:Цэвэрлэгээний төхөөрөмж Ангилал:Гэр ахуйн цахилгаан төхөөрөмж Ангилал:Хийн техник
1905 он
(MCMV) Аргын тооллоор Нэгэн мянга есөн зуун тавдугаар оны модон могой жил. Анно Домини гэж тоолдог болсноос хойш хоёр дахь мянганы 905-р он, 20-р зууны тавдугаар он, 1900-аад он гэж тоолбол тав дахь жил.
Нобелийн шагналтнууд
Шведийн эзэн хааны дэргэдэх Нобелийн хорооноос Физикийн салбарын Нобелийн шагналыг Нацистийн Германы физикч Филипп Ленардад "Катодын туяа"-ны судалгаанд нь зориулж олгосон бол Органик химийн ерөнхий томъёог боловсруулсаныхаа төлөө Адольф фон Байерт Химийн салбарын Нобелийн шагналыг олгожээ. Харин эрүүл мэндийн салбарын Нобелийн шагналыг ханиад, холер, антракс өвчний бактерологийн бүтцийг судалсныхаа төлөө Роберт Кох хүртжээ. Харин Нобелийн уран зохиолын шагналыг Куо Вадис номын зохиогч, сэтгүүлч Хенрик Сенкевиц хүртсэн бол Энхтайвны Нобелийн шагналыг Дэлхийн энхтайвны зөвлөлийн үйл ажиллагааг сайжруулахад зүтгэснийг нь үнэлэж Берта фон Суттнерт Нобелийн шагнал олгосон юм. Энэ жилийн Нобелийн шагналын гурав нь Герман, нэг нь Польш, нэг нь Австри хүнд очжээ. Энхтайвны шагнал хүртсэн Суттнер нь Австри улсаас энэ шагналыг хүртсэн анхны хүн болсон байна. Та бүхэнд Нобелийн шагналтнуудыг танилцуулъя.
Гадаад холбоос
#
Мөрөөдлөөс ч илүү
Өмнөд Солонгосын КBS телевиз өөрийн бүтээсэн Мөрөөдлөөс ч илүү (드림하이 дырим-хаи; Dream High) гэх олон ангит киног 2011 оны 1 сарын 3-наас 2 сарын 28-ны хооронд анх дэлгэцээр цацаж байв. Тэр оныхоо хавар шинэ Монгол Телевизээр монголчлогдон үзэгчдэд хүрсэн.
Гол дүр
Ангилал:2011 оны кино Ангилал:Өмнөд Солонгосын телевизийн цуврал Ангилал:Өмнөд Солонгосын кино
1956-1957 оны НБА-гийн улирал
1956-1957 оны НБА-гийн улирал — Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны 11 дэх улирал юм. Тухайн оны драфтын тэргүүн сонголтоор Сихуго Грин, хоёроор Билл Расселл, есөөр Вилли Ноллс нарын хожмын шилдэгүүд гарч ирсэн билээ.
Холбоос
#1956/57 НБА
Или мөрөн
Или мөрөн нь Тэнгэр уулаас эх аван Балхаш нуурт цутгадаг. Монгол хэлний "ил" гэсэн үгнээс энэ мөрний нэр үүсчээ.
Ангилал:Азийн гол мөрөн Ангилал:Шинжааны гол мөрөн Ангилал:Алматы мужийн гол мөрөн
Орхигдсон ертөнц
Орхигдсон ертөнц (Land of the Lost) нь 2009 оны Америкийн шинжлэх ухааны уран зөгнөлт инээдмийн кино юм. Палеонтологич Рик Маршалл докторын зэрэг горилогч Холли Кантреллийн хамт цаг хугацааны аялал хийж буйг уг кинонд харуулдаг.
Холбоос
Ангилал:2009 оны кино Ангилал:АНУ-ын кино Ангилал:Адал явдалт кино Ангилал:Уран зөгнөлт кино Ангилал:Цаг хугацааны аялал кинонд Ангилал:Үлэг гүрвэлт кино
Селенит цистеин
Селенит цистеин (Sec эсвэл U, эртний хэвлэлүүдэд Se-Cys гэж товчилдог) буюу селеноцистеин нь 21 дахь уураг бүтээгч амин хүчил. Химийн томьёо нь C3H7NO2Se.
Селенит цистеин нь амьд организмуудын бүүхий л төрөл зүйлд селенит уургийн үүсгэгчийн үүрэгтэйгээр оршин тогтнодог. Селенит цистеин нь цистеиний аналог ба хүхэр агуулагч тиол бүлэгийн оронд селени агуулагч селенол бүлэгтэй байдаг.
Селенит цистеинийг АНУ-н Эрүүл мэндийн Үндэсний хүрээлэнгийн биохимич Треза Стэдман нээсэн.
Шинэ-Идэр сум
Шинэ-Идэр нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. Нийт нутаг дэвсгэр нь 2,050 км² байдаг бөгөөд үүний 1,700 км² нь бэлчээр. 2000 оны байдлаар сумын хүн ам 4348 байсны дийлэнхи нь халх ястан байв. Сумын төвийн албан ёсны нэр Эрдэнэт бөгөөд Мөрөн хотоос зүүн өмнө зүгт 123 км, Улаанбаатар хотоос 839 км зайтай оршдог.
Түүх
Шинэ-Идэр сум 1923 онд Цэцэрлэг Мандал Уулын аймгийн Чандмань-Өлзийт Далайн хошууны Чандмань сум гэж байгуулагдаж байв. 1931 онд шинээр байгуулагдсан Архангай аймгийн Чандмань сум болсон. 1942 онд Хөвсгөл аймгийн нэг хэсэг болсон бөгөөд 1956 онд Шинэ-Идэр нэртэй болжээ. 1954 онд байгуулагдсан Жаргалын Зам нэгдэл тус суманд 1990 он хүртэл үйл ажиллагаагаа явуулсан.
Эдийн засаг
2004 онд 111,000 орчим толгой малтай байсны 62,000 нь хонь, 35,000 нь ямаа, 7,200 нь үхэр, сарлаг, 5,700 нь адуу, 56 нь тэмээ байлаа.
Сонирхолтой газрууд
Хадны сүг зураг, буган хөшөө зэрэг түүхэн дурсгалт газар, Зүүн нуур, Сангийн далай зэрэг усан сангууд бий.
Лавлах бичиг
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Металл
thumb|250px|Халуун төмөр
Химийн хувьд, метал гэдэг нь электроноо амархан алдаж, нэмэх цэнэгтэй ион (катион) үүсгэдэг, химийн элементүүдийг хэлнэ. Метал нь бусад металын атомуудтай металын холбоогоор, метал бус элементүүдтэй ионы холбоогоор холбогдоно. Элементүүдийг ионжих шинж болон химийн холбооны шинж дээр нь тулгуурлан 3 үндсэн бүлэг - метал, хагас метал, метал бус хуваадаг болно. Үелэх системд, бороос полони хүртэлх ташуу шугамын дагуу металлууд нь металл бус элементүүдээс тусгаарлагдана. Энэхүү ташуу шугам дээрхи элементүүд нь хагас металууд бөгөөд зүүн гар талд байрлах элементүүд металууд, баруун дээд талынх нь метал биш элементүүд болно.
Металын уламжлалт тодорхойлолт нь элементийн ерөнхий шинж дээр тулгуурлаж байсан бөгөөд металууд нь гялгар (гялалзсан), уян хатан, давтагдамхай, цахилгаан сайн дамжуулагч байна. Харин метал биш элементүүд нь хэврэг (хатуу төлөвт оршдог бол), гялгар бус, цахилгаан тусгаарлагч байна.
Хими ба физик шинж
Ихэнх металууд химийн хувьд идэвхитэй, агаарын хүчилтөрөгчтэй урвалд орон исэл үүсгэнэ. Жишээлбэл: Гэтэл паллади, цагаан алт, алт зэрэг металууд жирийн нөхцөлд исэлдэхгүй.
Металуудад доорхи онцгой физик шинжүүд байна. Үүнд, металууд нь гялгар, нягт ихтэй, харьцангуй өндөр температурт хайлна. Хэвийн нөхцөлд хатуу төлөвтэй, цахилгаан, дулаан, дууны долгион сайн дамжуулна.
Хайлш
Хайлш гэж хоёр болон түүнээс дээш химийн элементийн холимогийг хэлнэ. Хайлшийн найрлагад байх хольцийн дор хаяж нэг нь метал байх ба үүнээс шалтгаалан хайлш нь метал шинж чанартай болно.
Хэрэглээ
Зарим метал, түүний хайлшууд бат бөх шинж чанартай тул барилга байгууламж, гүүр, төмөр зам, төрөл бүрийн багаж, машин тэрэг, хоолой зэрэгт хэрэглэнэ. Мөн цахилгаан ба дулаан сайн дамжуулах шинжтэй тул цахилгаан дамжуулахад, халаалтын системд хэрэглэнэ. Зарим уран цацраг идэвхит металуудыг цөмийн цахилгаан станцын түүхий эд болгоно.
Худалдаа
Дэлхийн банкны тайланд 2005 онд БНХАУ метал ба түүний хүдрийг хамгийн их хэмжээгээр импортлосон бөгөөд, АНУ Япон улсууд 2 ба 3-т байсан байна. манайхаас ирж аваарай
Цэдэндамбын Нацагдорж
Намтар
Нацагдорж 1953-1960 онд дунд сургууль төгсөөд, 1965-1968 онд цэргийн алба хаасан, 1965-1976 онд улсын шигшээ багт тамирчин, 1973-1977 онд УБДС-ийн Биеийн тамирын ангийг багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр төгссөн.
Ангилал:Монголын бөх Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Бөхийн универсиадын аварга Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин Ангилал:Баянлигийн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1944 онд төрсөн Ангилал:2017 онд өнгөрсөн
Испанийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг
Испанийн сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (Selección de baloncesto de España) нь Испанийн Сагсан бөмбөгийн холбооны харъяалалд багтах сагсан бөмбөгийн үндэсний шигшээ баг юм. Одоогоор тус баг Сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний чансааны хоёрдугаарт бичигдэж буй.
Медалийн авсан байдал
Европын АШТ:
Сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн:
Олимпийн тоглолт:
Газар дундын тэнгисийн орнуудын наадам
Өмнөх удаагийн гарааны тоглогчид
2008 оны Олимпийн наадам: 12 багаас 2-р байр
Пау Гасоль, Руди Фернандес, Рики Рубио, Хуан Карлос Наварро, Хосе Кальдерон, Фелипе Рейес, Карлос Хименес, Рауль Лопес, Берни Родригес, Марк Гасоль, Алекс Мумбру, Хорхе Гарбахоса (Дасгалжуулагч: Айто Гарсия)
Пау Гасоль, Руди Фернандес, Хуан Карлос Наварро, Рики Рубио, Фелипе Рейес, Марк Гасоль, Рауль Лопес, Алекс Мумбру, Хорхе Гарбахоса, Карлос Кабесас, Виктор Клавер, Серхио Льюль, (Дасгалжуулагч: Сержио Скариоло)
Эшлэл
Сагсан бөмбөг Ангилал:Европын сагсан бөмбөгийн холбооны үндэсний шигшээ баг үндэсний шигшээ
Цөөрөм
Цөөрөм нь бяцхан нуур юм. Байгалиасаа тогтсон, хүний гараар бүтээгдсэн эсвэл хавсарсан байж болно. Өргөн утгаар цөөрөмд бас цэцэрлэгийн усан сан, нуурмагийг багтаан ойлгоно.
Цас, бороо, шар усны үер зэргийг тогтоосон байгуулвал хөв цөөрөм гэнэ. Зарим загастай цөөрөмд загасчлах, эсвэл зориуд загас үржүүлэх нь бий. Хэрэв цэцэрлэгт хүрээлэнгийн дунд цөөрөм байвал зугаалагчдыг тухтай, сэтгэл хангалуун байлгадаг.
Аттила хаан
Аттила (? - 453) нь 434 оноос 444 юм уу 445 он хүртэл дүү Бледагийн хамт, түүнээс хойш нас барах хүртлээ Гуннугийн эзэнт улсыг ганцаар захирч байсан хаан юм. Зарим түүхч гунну нар бол Хүннүгийн удам угсаа гэдэг үзлийг үгүйсгэдэг нь гунну нарыг харьяанд нь байсан иран, түрэг аймгуудтай холбож үздэгтэй холбоотой.
Баруун зүг одсон гунну нар баатар гавьяа ихийг байгуулжээ. Гал мэсэн дундуур нүүдэллэн явсаар Ижил мөрний хавьд Гуннугийн эзэнт улсаа байгуулан суусан. Дараа нь ахин нүүдэллэж, Дунайн Гунну улсыг байгуулсан юм. Чингэх замдаа түрэг, иран, угор олон хүн ардыг дагуулан уусгажээ.
Гунну нар ард түмнүүдийн их нүүдлийн эхийг тавьж, Евразийн улс төр, угсаатны дүр зургийг багагүй өөрчилсөн, Ромын дарангуйллыг унагалцаж, олон ард түмнийг чөлөөлсөн авч энэ үеэс өрнө дахиныг мунхруулсан 1,000 жилийн шашны ноёрхол буюу дундад зуун эхэлжээ. Юутай ч тэртээ дорно зүгт сяньби нарт цохигдон сарнисан өмнөд хүннү нар 10,000 км-ийн алсад, өөрсдөд нь цохигдон ухарсан садан төрөл умард хүннү нарын удам угсаа болох гунну нар Өрнө дахинд алдар нэрээ дуурсгаж байгааг мэдсэнгүй.
Ангилал:Азийн ноёрхогч Ангилал:Европын ноёрхогч Ангилал:Хүннүгийн зэвсэгт хүчний хүн Ангилал:5-р зууны ноёрхогч Ангилал:Хүннүгийн ноёрхогч Ангилал:Хүннүчүүд Ангилал:4-р эсвэл 5-р зуунд төрсөн Ангилал:453 онд өнгөрсөн
Монголын кино
Монголын кино урлаг гэж Монгол улсад бүтээгдсэн киноны талаар өгүүлнэ. Монголд 20-р зууны гучаад оноос кино бүтээгдэж эхэлсэн. Хамгийн анх Норжмаагийн зам нэртэй уран сайхны кино гарч байжээ. 1936 оны 7-н сарын 11-нд гаргасан. Зөвлөлт холбоот улсын уран бүтээлчидтэй хамтарсан анхн уран сайхны кино юм. 2-р найруулагчаар Т.Нацагдорж ажилласан. Харин гол дүрд Н.Цэгмид, Д.Ичинхорлоо, Ч.Цэвээн тоглож байжээ.
Гомбожавын Гомбосүрэн
Гомбожавын Гомбосүрэн (1919—2004) — Монголын тайз, дэлгэцийн жүжигчин.
Намтар
Гомбосүрэн 1935 онд Улаанбаатар хотын Галын аюулаас хамгаалах хэлтэст жолооч болж, улмаар 23 насандаа Үндэсний жүжгийн театрт орж, 1993 онд тэтгэвэрт гарах хүртлээ ажиллахдаа, тайз дэлгэцийн 220 гаруй дүр бүтээжээ. Тэрбээр 1947 оноос хойш жил бүр Харшийн шинэ жилийн цэнгүүний өвлийн өвгөний дүрийг бүтээдэг байв.
Эх сурвалж
Ангилал:Монголын жүжигчин Ангилал:Театрын жүжигчин Ангилал:Монголын кино жүжигчин Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол) Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн Ангилал:Бүрэнгийн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1919 онд төрсөн Ангилал:2004 онд өнгөрсөн