cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Виллиам де Рубрук
thumb|right|550px|Виллиам де Рубрукийн явсан нийт аяллын маршрут Виллиам де Рубрук (франц. Guillaume de Rubrouck, нидерл. Willem van Rubroeck; 1215 - 1220 оны орчим  Франц д төрсөн; ойролцоогоор 1270 онд нас барсан) - францисканы номлогч бөгөөд судалгаа, тандалтын  ажлаар аялаж байсан ба  европоос Их Монгол Улсын түүх соёлтой танилцахаар гарсан анхны европ хүмүүсийн нэг байжээ.
Нэрийн хувилбарууд
Түүний нэр нь олон янзаар бичигдэн үлдсэн байдаг ба учир нь олон хэлэнд янз бүрээр хөрвүүлэн бичсэнээс шалтгаалдаг аж. Үүний жишээ нь:
Виллиам де Рубрук, Гийом де Рубрук, Виллиам де Руисброк, Гуилелмус де Руисброк, Виллиам Рубрукуйс, Виллем ван Руброук, Виллеммус де Рубрук, Виллиам фон Роебрук, Виллиам оф Рубрук, Гуилелмус де Рубрук, Вилхелм фон Рубрук, Вильгельм Де Рубрук гэх мэт.
Бага нас
Фламинген гаралтай тэрээр бага байхын францисканы номлогч болсон бөгөөд дараа нь Парист сурсан байна. Ингээд 1248 онд ариун газар луу явсан ба тэндээ Аккод дөрвөн жилийг өнгөрүүлсэн байна.
Их хаанд айлчилсан нь
thumb|right|Виллиам де Рубрукийн аяллын маршрутын хэсгээс (ногоон өнгөөр тэмдэглэжээ)
1252 онд Францын Людвих IX хааны зарлигаар алс дорнод руу аялалд гарчээ. Рубрук эхлээд Константинополь руу аялсан ба тэндээсээ 1253 оны 5 сарын 7-нд номлогч Бартоломеус фон Кремона болон нэг орчуулагч, нэг зарцын хамт төв азийг чиглэн аян замдаа гарчээ. Түүний өмнө нь Их Монгол Улс руу өөр элч илгээгдэж байсан ба үүнд жишээлбэл Плано Карпини (1245 онд), Андре де Лонгжюмо (1249 онд) нар байв. Тэрээр аялалаа эхлэхийн өмнө урьдны явсан худалдаачид, элч төлөөлөгч нарын аяллын тэмдэглэлээс уншин ихэд бэлтгэсэн байна. Мөн түүнчлэн Андре де Лонгжюмогийн аяллын тэмдэглэлийг уншсанаас гадна түүнтэй биечлэн уулзаж туршлага сонссон аж.
Хархорумд ирсэн нь
Аялагчид 1253 оны 12 сарын 27-нд (өөр эx үүсвэрүүдэд 1254 оны дөрөвдүгээр сар гэж бичсэн байдаг) Их Монгол Улсын нийслэл Хархорум хотод ирсэн байна. Хархорум хотод ирсэний дараа тухайн үеийн Их Монгол Улсын Их хаан Мөнхийн зөвшөөрсөнөөр хагас жилийн турш хааны ордонд байсан байна. Мөнх хаан ирсэн элч зочдыг 1254 оны 1 сарын 4-нд хүлээн авч уулзсан ажээ.
Буцах аялал
1255 оны хавар Виллиам де Рубрук Хар Хорумыг орхин эхлээд Кипрт буцаж ирсэн ба дараа нь 1255 он ы 8 сарын 15-нд Бейрутын Триполид иржээ. Түүнийг шашны тэргүүн нь Рубрукийг цааш Ром болон Франц руу явуулаагүй бөгөөд тэрээр Акко дахь нэгэн томоохон сүмд сүмийн номлогч буюу уншлага үйлдэгчээр үлдсэн байна. Аккод байх хугацаандаа тэрээр өөрийн аяллынхаа талаар Itinerarium Willelmi de Rubruc (Аяллын тайлан Виллиам де Рубрук) гэх захиаг бичин Францын хаанд хамтдаа явсан хүнээр хүргүүлсэн аж. Энэ захиаг нь европод Их Монгол Улсын талаарх хамгийн бодит мэдээлэл агуулсан анхны европын мэдээлэл хэмээн үздэг. 1257 онд Виллиам де Рубрук буцаад Парист ирсэн бөгөөд түүнээс хойших амьдралын тухай мэдээлэл байдаггүй ажээ.
Гадаад холбоос
Вильям де Рубрук
Эшлэл
Ангилал:Аялагч Ангилал:Аяллын уран зохиол Ангилал:Дундад зууны ном зохиол Ангилал:Загалмайтны зургаа дахь аян Ангилал:Латин хэлээрх утга зохиол Ангилал:Францын зохиолч Ангилал:Францисканчууд Ангилал:13-р зууны утга зохиол Ангилал:13-р зуунд төрсөн Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Гильермо Лассо
Гильермо Лассо Мендоза (1955 оны 11-р сарын 16-нд Гуаякильд төрсөн), 2021 оны 5-р сарын 24-нөөс хойш Бүгд Найрамдах Эквадор Улсын Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна.
Улс төрч
Улс төрч гэдэг мэргэжил байдаггүй бөгөөд улс төр судлаач  нь нийгмийн шинжлэх ухааны мэргэжил юм.
Ангилал:Ажил мэргэжил
Ибраима Траоре
Ибраима Траоре (Ibrahima Traoré; 1988 оны дөрөвдүгээр сарын 21-нд Виллепинте хотод төрсөн) — Франц-Гвинейн хөлбөмбөгчин бөгөөд мёнхенгладбахын «Боруссиа» болон Гвинейн шигшээд хагас хамгаалагчаар тоглодог.
Замнал
Траоре 2009 оны долоодугаар сарын 6-нд Оберхахингийн «Аугсбургт» ирж, 14-нд хоёр жилийн гэрээ байгуулж байв.
2014 оны дөрөвдүгээр сарын 14-нд мёнхенгладбахын «Боруссиатай» 2018 он хүртэл гэрээлэв.
Гадны холбоос
Ангилал:Гвинейн хөлбөмбөгчин Ангилал:Гвинейн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Херта багийн тоглогч Ангилал:Аугсбург багийн тоглогч Ангилал:Боруссиа Мёнхенгладбах багийн тоглогч Ангилал:Гвинейчүүд Ангилал:Ливаны хүн Ангилал:Францын хүн Ангилал:1986 онд төрсөн
Удирдлагын Академи
Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дэргэдэх Удирдлагын Академи-н анхны шав тавигдсан түүхэн замнал нь 1924 оны IY сарын 5-нд Халхын дөрвөн аймаг, шавиас зарлан дуудаж ирүүлсэн 18-30 насны 60 залуучуудаас бүрэлдсэн “Нам, улсын Түр сургууль ”-ийг байгуулснаар эхэлсэн юм. Энэхүү түр сургуулийг байнгын болгох асуудлыг шийдвэрлэж 1925 оны IY сарын 28-нд Богд хааны зуны Хайстай ордон буюу одоогийн Удирдлагын Академи байрлаж буй газарт МАХН-ын төв хорооны дэргэдэх “Намын төв сургууль“-ийн нээлт баяр ёслолын байдалтай эхэлж төр, засгийн удирдагчид оролцжээ. Анхдугаар Төв сургуульд Монгол улсын аймаг, хошууд болон Тагна Урианхай, Баргаас хүрэлцэн ирсэн 130 залуус суралцсан байна.
Намын төв сургууль сургалтын үйл ажиллагаагаа явуулсан эхний 16 жилийн дотор 17 удаагийн төгсөлт хийж, орчин цагийн боловсролтой нам, улс, олон нийт, аж ахуй, соёлын байгууллагын удирдах ажлын мэдлэг, дадлагатай 1309 боловсон хүчин бэлтгэжээ. Тус сургуульд Хятад, Өвөрмонгол, Төвөд, Тува зэрэг улсын хүсэлтээр тэдэнд шаардлагатай нилээд тооны мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэн өгч байсан байна.
1941 оны долдугаар сарын 24-ний өдрийн МАХН-ын ТХ-ны Тэргүүлэгчдийн 37 дугаар хуралдааны тогтоолоор Намын төв сургуулийг өөрчилж МАХН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Намын шинэ хүчний дээд сургууль байгуулжээ. Ийнхүү монголд дээд боловсролын тогтолцооны үндэс суурь тавигдсан байна.
1947 онд хуралдсан Намын XI их хурлын заалтыг үндэс болгон тус сургуулийг жинхэнэ дээд сургуулийн зэрэгт хүргэх бэлтгэлийг хангахаар гурван сарын бэлтгэл ангийг 2 жилийн болгож, төгсөгчдийн ерөнхий боловсрол, онол улс төрийн бэлтгэлийг хангах нөхцлийг бүрдүүлж эхлэв.
1952 оны XII сард тус сургуулийн хичээл хүмүүжлийн ажилд гарсан өөрчлөлтийг нэгтгэн дүгнээд тус сургуулийн хоёдугаар ангиас эхлэн жил тутам төв орон нутагт нам, улсын ажлыг дадлага хийлгэхийг чухалд үзэж, хэрэгжүүлэх болсон ба тус сургууль эдүгээ бүрэн бус дээд сургуулийн эрхтэй явагдаж ирснийг бүрэн дээд сургуулийн түвшинд нэгэнт хүрсэн гэж үзээд 1953 оны төгсөгчдөөс бүрэн дээд сургуулийн диплом олгож эхэлжээ. Энэ өөрчлөлттэй холбогдуулан орон тооны багш нарын эгнээ чанаржиж, биеэ дааж эрдэм шинжилгээний ажил хийх чадвар, мэдлэг өссөнийг харгалзан “эрдмийн зөвлөл” байгуулж дүрмээ баталжээ.
1947 онд хуралдсан Намын XI их хурлын заалтын дагуу Намын Дээд Сургууль -ийн бүрэн дээд сургууль болсон үеэсээ эхлэн үндсэн 4 жилийн сургалттай ангийн зэрэгцээ казак анги, гэрээр суралцах факультет, эчнээ дунд, дээд ангиудыг нээн ажиллуулж дунд шатны ажилтан бэлтгэх 2 жилийн салбар, 1963 оноос дээд боловсролтой төрөл бүрийн мэргэжилтнийг дахин мэргэшүүлэх 2 жилийн анги, 1971 оноос нэгдлийн дарга нарыг бэлтгэх курс, МҮЭ ба МХЗЭ-ийн ажилтан, дипломат, сэтгүүлч, хуулийн ажилтан, нийгмийн ухааны багш нарыг бэлтгэх 1-2 жилийн сургалт бүхий ангиудыг тус тус нээн олон мянган мэргэжилтэн бэлтгэж төгсгөсөн байна. Мөн удирдах ажилтны 1 сар, 45 хоногийн курсуудыг 1969 оноос 1990 он хүртэл тасралтгүй явуулж иржээ.
НДС төгсөгчдөөс олон арван алдартнууд тодорсны заримыг нь дурдвал гучаад оны үеийн МАХН-ын Төв Хорооны бүх нарийн бичгийн дарга нар, МАХН-ын Төв Хорооны дарга Д.Дамба, ОУ-ын энх тайвны Лениний шагналт Ж.Самбуу, улсын баатар Г.Цэнд, Л.Дандар, С.Төмөрбаатар, ХААН, САА-н алдарт дарга нар, хөдөлмөрийн баатар Г.Лодойхүү, Н.Намжил, Б.Дашням, У.Доржпалам, Д.Даваасамбуу, Ж.Гомбосүрэн, ардын зураач Ү.Ядамсүрэн, ардын жүжигчин С.Гэндэн, төрийн шагналт зохиолч С.Удвал зэрэг олныг нэрлэж болно.
Тус сугуулийн багшлах бүрэлдэхүүний дотроос Н.Жагварал, Б.Ширэндэв, Д.Төмөр-Очир, Н.Сэр-Оджав, Ч.Жүгдэр нарын нэрд гарсан эрдэмтэд төрөн гарчээ.
НДС-ийг нам, улсын удирдах боловсон хүчин бэлтгэх үйлсэд оруулсан гавъяаг нь үнэлж 1974 оны 12 сарын 10-нд 50 жилийн ойгоор нь Сүхбаатарын одонгоор шагнасан байна. Нийгмийн гүн гүнзгий шаардлагад нийцүүлэн 1990 онд НДС-ийг Улс төрийн дээд сургууль болгон өөрчлөөд 1992 онд УБХ-ын дэргэдэх Төр, нийгмийн судлалын академи болгон өөрчлөн зохион байгуулжээ.
Монгол улсын Засгийн газрын 2012 оны 09 дүгээр сарын 22-ны өдрийн 44 дүгээр тогтоолоор Төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх талаар төр, захиргааны байгууллагуудад мэргэжил, арга зүйн зөвлөгөө өгөх, нийтийн албан хаагчдыг сургах, давтан сургах, нийтийн албаны хүний нөөцийн менежментийг боловсронгуй болгох талаар судалгаа, шинжилгээ хийх, сургалт зохион байгуулах үүрэг бүхий Удирдлагын академийг Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дэргэд байгуулсан.
! Ангилал:1924 онд байгуулагдсан
Гэгээн хутагт
Гэгээн хутагт гэдэг нь шашин төрийг хослон баригч төрийн тэргүүнийг хүндэтгэн дуудах албан нэршил юм. Одоо дэлхий дээр цорын ганц Гэгээн хутагт байгаа нь Ромын Пап юм. Албан ёсны хурал, уулзалт, баримт бичиг зэрэгт уг хүндэтгэлийн хэллэгийг нэрийн өмнө заавал хэрэглэх нь зүйтэй.
Ангилал:Шашин
Пробирийн шинжилгээ
Пробирийн шинжилгээ нь алтны агуулга тодорхойлох галын шинжилгээний арга юм. Чулуулгийг нунтйглаж химийн холцьтой хольж 1100С хүртэл хайлуулж шил үүсгэх процессоор шинжилдэг.
Ангилал:Зоосон мөнгө Ангилал:Алт Ангилал:Лабораторийн техник Ангилал:Металлург Ангилал:Мөнгө
Кубизм
Кубизм нь урлагийн нэгэн чиглэл юм. Пабло Пикассо болон Жорж Брак 1907 онд туйлын шинэ арга маяг болох кубизмыг бүтээв. Поль Сезанны бүтээлүүдээр урамшиж зоригжсон тэд ертөнцийг тусдаа хэсгүүдэд хуваажээ. Хэрэв Сезанн хавтгайг баримталдаг байсан бол кубистууд, эсрэгээр, өөрсдийн юмсыг тал талаас нь үзүүлж, тэднийг нэгэн зохицсон хэлбэрт нэгтгэдэг байв. Ийм хэлбэрээр тэд Сэргэн мандлын үеэс барууны урлагт зонхилсоор ирсэн төвлөрсөн алслалт дээр үндэслэгдсэн зургийн орон зайг эвдэв. Түүний оронд гадаад хэлбэр дээр биш, харин юмсын мөн чанарын мэдлэг дээр тулгуурласан уран сайхны чөлөөт зохиомж үүсчээ. Тийм аргаар кубистууд үзэгч объектыг янз бүрийн талаас нь ажиглан түүнийг бодит байдал дээр хэсэг хэсгээр нь харж, нэгдмэл байдлаар хүртэхүйн хэд хэдэн үзэл бодлыг хослуулж байв.
Цахим холбоос
Ангилал:Уран зургийн урсгал Ангилал:Урлагийн хэв маяг Ангилал:Орчин үеийн урлаг Ангилал:Пабло Пикассо
.az
.az — Цахим сүлжээнд Азербайжан улсыг илтгэх латин үсгийн домэйн нэр.
Ангилал:Улс орны домэйн нэрс Ангилал:Азербайжан
Дайртан
Монголчуудын онгон үсийг дайр үс гэдэг байсан бололтой. 12-р зууны эцэс 13-р зууны эхэн үед Орхон-Сэлэнгийн нутгаар нутаглаж асан Увас мэргидийн тэргүүн нь Дайр Үсүн гэдэг хүн байсан билээ. Эрдэмтэн Ш. Гаадамбын хэлснээр эл дайр гэдэг үг нь онгон гэсэн утгатай ажээ. Харин Л. Болд дайр хэмээх нь хар хүрэн гэсэн өнгө заасан үг гэжээ. Дайр буга гэж халиун бугыг хэлдэг байна. Үүнээс үзэхэд дайр гэдэг үг нь анхандаа онгон гэх үгийг илтгэж байгаад сүүл рүүгээ бор гэсэн үгийг илэрхийлдэг болсон байх ч боломжтой юм.
А. Очирын "Монголчуудын гарал нэршил" номд Завхан аймгийн Нөмрөг, Тэлмэн, Булнай, Их Уул; Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр, Галт, Жаргалант; Архангай аймгийн Жаргалан, Тариат, Хангай, Чулуут, Батцэнгэл; Булган аймгийн Хутаг-Өндөр, Баян-Агт; Төв аймгийн Баян, Сэргэлэн, Баянцагаан суманд Дайртан нар тархан сууж байна гэсэн байна. Харин О. Сэржээгийн "Монголчуудын овгийн лавлах" номын статистик судлагаагаар Баянхонгор аймагт голчлон Баянцагаан болон Баян-Өндөр сумдад илэрсэн байна.
Ангилал:Монгол овог аймаг
Циклид
Энэ жагсаалт нь аквариумын Циклид төрлийн загасны нийтлэг нэршилийн жагсаалт юм.
Холбоотой хуудсууд
ангилал:загаснууд Ангилал:Алаг алгана Ангилал:Аквариумын загас
Голт бор (эмийн ургамал)
Syzýgium aromáticum хэмээх энэ эмийн ургамлын хатаасан бундуйг Монголд Төвөдийн анагаах ухаан дэлгэрсэн цагаас Голт бор гэж нэрлэн өнөөг хүртэл хэрэглэж иржээ. Ангилал:Эмийн ургамал Ангилал:Бүрхүүл үрт
Нунц
Нунц (nuncio) гэдэг нь Гэгээн Ширээт Улсаас гадаад улс оронд суух бүрэн эрхт төлөөлөгчийн нэршил бөгөөд зэрэг дэвийн хувьд Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдтай эн тэнцүү юм. Дэлхийн ихэнх улс оронд, ялангуяа Латин Америкийн улсуудад Папын нунц элчин сайд нарын тэргүүн байдаг.
Ангилал:Дипломат албаны ажилтан Ангилал:Ватикан
Манай эрин
Манай эрин гэдэг нь шинжлэх ухааны цаг хугацааг нэрлэх тооцоолоход хэрэглэдэг нэр томъёо юм. Манай эрин гэсэн үг нь эртний латин хэлний anno domini буюу Эзэний эрин үе гэсэн утгатай. Аливаа түүхэн үйл явдлыг ярихад манай эриний өмнөх, манай эриний хэмээх хэллэг ихэвлэн ашиглагдана. Есүс Христ мэндэлсэн өдрөөс эхлүүлэн манай эринийг тоолж эхэлжээ. Өнөөдөр дэлхийн түгээмэл харилцаанд христийн он тооллыг хэрэглэж байна. Социализмын үед монгол хэлэнд хөрвүүлэхдээ манай эрин хэмээн орчуулж хэвшүүлсэн ч сүүлийн үед ном зохиолд "христийн тоолол", "христийн тооллын өмнөх" гэх зэргээр бичих болжээ.
Ангилал: Он тоолол
Юкстагломеруляр аппарат
Юкстагломеруляр аппарат нь өгсөх, уруудах артериолд байрлах өөрийн эс, Macula densa эс болон юкстагломерулярын мезангийн эс болох polkissen зэргээс бүрдэнэ. ЮГА-ын гол үүрэг нь ренин ялгаруулах юм. Бөөрөнд ирэх цусны даралт 90 мм м.у.б-аас бага болоход бөөрний барорецептор цочрон улмаар ренин үүсэлтйг нэмэгдүүлнэ. Ренин нь пептидаза бөгөөд элэгнээс үүссэн ангиотензиногенийг аминхүчлийн дарааллаар нь салган ангиотензинI болгоно. Уушгинаас ялгарах ангиотензин хувиргагч фермэнт нь ангиотензинI-ийн 2 аминхүчлийг салгах байдлаар ангиотензинII болгон хувиргана. АнгиотензинII нь бөөрний дээд булчирхайн холтослог давхаргаас Альдестрон ялгаруулахыг өдөөх ба энэхүү даавар нь биеэс давс ус ялгарах процессыг бууруулж биед эргэлдэх шингэний хэмжээг ихэсгэнэ. Мөн ангиотензинII нь цусны судасны хананд байрлах өөрийн рецептортой холбогдон цусны судсыг нарийсгах замаар цусны даралтыг ихэсгэнэ.
Ангилал:Бөөрний анатоми
Юлиан Шибер
Юлиан Шибер (Julian Schieber; 1989 оны хоёрдугаар сарын 13-нд Бакнанг хотод төрсөн) — Германы хөлбөмбөгчин бөгөөд «Хертагийн» довтлогч юм.
Замнал
2008 оны арванхоёрдугаар сарын 6-нд Бундеслигийн 16-р тойрогт «Энергийн» талбайд (3:0) анхны тоглолтоо Шибер 80-р минутанд Чиприан Марикаг сэлгэн хийж байв. 2009 оны нэгдүгээр сарын 21-нд «Штутгарттай» 2011 оны зун нэг жилээр гэрээлсэн.
2012 оны долоодугаар сарын 20-нд Шибер дортмундын «Боруссиатай» 4 жилийн гэрээг байгуулав.
Шибер 2014 оны долоодугаар сарын 3-нд «Хертатай» 2018 оныг хүртэл гэрээлж, улмаар наймдугаар сарын 16-нд «Викториа Кёльнтой» тоглоход анхны бөмбөгөө оруулсан.
Амжилт
Багийн
«Боруссиа Дортмунд»
Учиртай гурван толгой
"Учиртай гурван толгой" дуурь- Монголын орчин үеийн уран зохиолын үндэслэгч Их зохиолч Дашдоржийн Нацагдоржийн 1934 онд бичсэн, хөгжмийг Б.Дамдинсүрэн, Б.Смирнов нар бичсэн 3 бүлэг, 5 үзэгдэлт монголын түүхэн дуурь буюу дуулалт жүжиг юм.
Юлиан Шибер
Гадны холбоос
Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Штутгарт багийн тоглогч Ангилал:Нюрнберг багийн тоглогч Ангилал:Боруссиа Дортмунд багийн тоглогч Ангилал:Херта багийн тоглогч Ангилал:Германчууд Ангилал:1989 онд төрсөн
Учиртай гурван толгой
Түүх
Энэ түүхэн дуурийн анх 1934 онд дуулалт жүжгийн хэлбэрээр Д.Намдаг найруулан "Бөмбөгөр ногоон театр"-т жүжиг хэлбэрээр тавьж байсан түүхтэй. Анх тоглоход гол дүрүүд: Юндэнд- Ц.Цэгмэд, Нансалмаад-Т.Хандсүрэн, Балганд- талийгаач З.Жадамба, Хоролмаад -Ц.Дэвээ, хоёр бэргэндэгчийн нэг нь Сосорбарам, нөгөө нь Дагийсүрэн, бэр буулгагч хоёр эрэгтэйн нэг нь Цэндээхүү, нөгөө нь Нацагдорж гэдэг нэг залуу гэж найруулагч Д.Намдаг дурссан байдаг. Тайзны заслын зургийг мэргэжлийн зураач Бехчеева гэдэг орос авгайд Д.Нацагдорж өөрөө зохиолоо танилцуулан хийлгэх болсон байдаг. Тайзны заслыг намхан шар орос Савелов, мужан Цэрэндорж хоёр банзаар хийжээ.
Зохиолоо дуусаагүй 1-р бүлэг дуусмагч жүжигчид бэдтгэлээ хийж эхэлсэн байна. "Бид эцсийн үзэгдлийг таван хоног дангаар нь хийгээд  зургаа  дахь өдрөөсөө  тайзан дээр гарч  эхнээс  нь адаад  дуустал нь сургууль хийдэг болов.  Дараа  нь хэдэн орой  хувцас  ба  гэрэл  чийдэн тохируулан хийснээр “Учиртай гурван толгой” аялгуут жүжиг нийт сар хагас хүрэхгүй хугацаанд бэлэн боллоо. Олны өмнө тавих сонсгол том зарлалаа театрын өмнөх хоёр том самбараас эхлэн хааяагүй наав" гэж Д.Намдаг сүүлд 1962 онд дурссан байна.
1942 онд зохиолч Ц.Дамдинсүрэн, Д.Нацагдоржийн зохиосон эхийг засч "Учиртай гурван толгой" жүжиг хөгжимт жүжиг болж тавигдсан байна. Ц.Дамдинсүрэн уг цомнол зохиолын төгсгөлийн гуниг эмгэнэлийг хасч, эрмэлзэл, тэмүүлэлтэй болгосон хийгээд хувийн чанартай тэмцлийг нийтийн болгосон нь уг зохиолын агуулгыг өргөжүүлж цаашид энэ дуурийг амьдрахад түлхэц болжээ. Үүний хамт БНМАУ-ын ардын жүжигчин төрийн хошой шагналт Б.Дамдинсүрэн сайхан аялгуу хийсэн байна. Үүнийг А.Робинович, Д.Бат-очир нар найруулсан ажээ. Тэр найруулгаар БНМАУ-ын гавьяат жүжигчин А.Цэрэндэндэв-Юндэнд, ардын жүжигчин Д.Ичинхорлоо-Нансалмаад, улсын гавьяат жүжигчин Б.Лувсан-Балганд, Т.Хандсүрэн Хоролмаад жүжиглэжээ. “Учиртай гурван толгойн” зарим дуу одоо хир ардын дуу болсон бөгөөд уг дуурь нь хүнийг дахин дахин үзүүлэх чадалтай бүтээл хэвээр үлдсэн юм.
1951 онд “Учиртай гурван толгой” аялгуут жүжиг болж БНМАУ-ын гавьяат жүжигчин нэрт найруулагч С.Гэндэн засварлан найруулж гол дүр Юндэнд- А.Цэрэндэндэв, Нансалмаад-Л.Цогзолмаа, Балганд-Ц.Пүрэвдорж, Хоролмаад-В.Сүрэнхорлоо нар анх дулан жүжиглэжээ. “Учиртай гурван толгой” бол олон уран бүтээлчдийн чадал чансааг шалгаж олон хүнийг нэрд гаргасан билээ. Уг дуурьт Ц.Пүрэвдорж, В.Сүрэнхорлоо. Долгоржав, Г.Дулмаа зэрэг хүмүүс олон удаа тоглосны дотор дуучин Ц.Дагванамдаг 900 гаруй удаа Юндэнд жүжиглээд одоогийн шинэчлэгдсэн Юндэнд жүжиглэж байна.
1979 оноос уг "Учиртай гурван толгой" жүжиг дуурь болж Монголд тавигдаж ирсэн байна.
Дүүрийн нэрийн хувьд
"Юунд Нацагдорж дууриа “Учиртай  гурван толгой” гэж  нэрлэснийг хянавал давхар утгатай юм. Монгол хэлний зүй тогтоолын ёсоор авч үзвэл “Учиртай  гурван толгой”  гэж газрын нэр ч байж болно, эсвэл хүмүүсийг ёжлон заасан төлөөний нэр ч байж болох юм. Одоо хүртэл дан анхны газрын нэрээр нь ойлгож тэр дуурийн тайзны засалд аль нэг газрын гурван толгойн орчим энэ хэрэг түйвээн гарч байгаагаар дүрсэлдэг явдал буруу биш ээ. Гэвч дуурийн дотор голлон гарах Юндэн, Нансалмаа, Балган гурвын дүрээр эсрэг тэсрэг ангийг төлөөлүүлсэн тул бас учиртай гурван толгой болж байгаа юм гэж ч бас болно" өөрөөр хэлбэл энэ нэр маш олон зүйлийг агуулсан гэж Р.Наратуяа бичжээ.
Дүрүүд
Ангилал:1934 оны хөгжмийн бүтээл Ангилал:20-р зууны дуурь Ангилал:Дашдоржийн Нацагдоржийн бүтээл Ангилал:Монголын хөгжим
Андрей Батт
Андрей Батт (1985 оны 8-р сарын 6-нд төрсөн, Таллин, Эстони) — Оросын рэппэр, хөгжимчин, жүжигчин , найруулагч.
Эшлэл
Ангилал:Киноны продюсер Ангилал:Рэп дуучин Ангилал:Оросын дуучин Ангилал:Оросын жүжигчин Ангилал:Оросууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Ёулю шаньюй
Ёулю шаньюй (хятадаар: 優留) нь Умард Хүннү улсын тэргүүн байсан. НТ 87 онд Сяньби аймгийн цэргийн хүч Умард Хүннүд довтлоход Ёулю шаньюй тус дайнд амиа алджээ. Түүний хаанчлал хэдэн оноос эхэлсэн тухай мэдээлэл байдаггүй. Зөвхөн Пүнү шаньюйн ач хүү бөгөөд НТ 87 онд Умард Хүннүгийн шаньюй байсан гэсэн мэдээлэл үлдсэн байдаг. Түүнийг эх нэгтэй төрсөн дүү нь залгамжилсан гэж хятадын түүхийн сударт тэмдэглэхдээ нэр цолыг нь орхигдуулж, зөвхөн Умардын шаньюй хэмээн бичжээ.
Ангилал:Хүннүгийн шаньюй Ангилал:МЭӨ 1-р мянганд эсвэл 1-р мянганд төрсөн Ангилал:87 онд өнгөрсөн
Навааны Цэрэнпил
Навааны Цэрэнпил (* 1915 оны 10-р сарын 15-нд Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сум; † 1978 оны 8-р сарын 2-нд Улаанбаатарт) нь цэргийн үлээвэр найрал хөгжмийн удирдаач, хөгжмийн зохиолч Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн хурандаа Навааны Цэрэнпил манай орчин үеийн хөгжмийн урлагийн нэрд гарсан зүтгэлтнүүдийн нэг билээ. Н.Цэрэнпил Монгол хүний хийморь зоригийг бадраасан үлээвэр найрал хөгжмийн олон сайхан марш, ардын дууны найруулга, бүжгийн хөгжим, нийтийн болон хүүхдийн дуу зэрэг зохиолоороо Монголын хөгжмийн урлагт тодорхой хувь нэмэр оруулсан юм.
Н.Цэрэнпил зөвхөн ганц үлээвэр найрал хөгжимд зориулсан маршийн зохиол бичээд зогсоогүй олон арван ардын дуу, өөрийн орны болон дэлхийн сонгодог хөгжмийн нэрт зохиолчдын зохиол бүтээлийг үлээвэр найрал хөгжимд хөрвүүлэн найруулсан юм. Үлээвэр найрал хөгжимд зориулан зохиосон, найруулсан бүтээлүүд нь зохиомж, агуулга, найруу эгшгийн зохицолдоо, найралжуулга бичлэгийн арга барилын хувьд энгийн ойлгомжтой байдаг. Тэрээр өөрийн авъяас чадвар, идэвхи зүтгэл, уйгагүй хөдөлмөрийнхөө үр дүнд үлээвэр найрал хөгжмийн мэргэжлийн өндөр түвшинд хүрч, хөгжмийн зохиолч удардаачийн нөр их алдар хүндийг хүртсэн манай урлагийн нэрт зүтгэлтнүүдийн тоонд зүй ёсоор ордог юм.
Монгол улсын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Навааны Цэрэнпил жагсаалтын цэргээс Ардын цэргийн хурандаа, түргэн жагсаалын бүрээчээс цэргийн хөгжмийн ерөнхий байцаагч, удирдаач, хөгжмийн зохиолч хүртэл амьдралын их зам туулжээ. Түүнийг сэтгэл сэргэм яруу аястай, хөл жигдрүүлсэн цоглог хэмнэлтэй, бадрангуй дайчин бүтээлээрээ тухай үедээ шилдэг уран бүтээлч гэж манай хөгжим судлаач нар зүй ёсоор үнэлдэг байлаа. Марш бол олон түмнийг хөдөлмөр, тэмцэл ялалтаас ялалтанд уухайлан дуудаж, нэгэн санаа зорилгод нэгтгэн зоригжуулдаг, бадрангуй дайчин төрөл юм.
Монголын ардын цэргийн үлээвэр найрал хөгжмийн зохиолын "Маршийн эцэг" гэж алдаршсан урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Навааны "Дашлин" Цэрэнпил хурандаагийн зохиосон олон сайхан бүтээлийг радиогоор байнга сонсож, жил бүрийн төрийн баяр наадмын өдрүүдэд их жанжин Сүхбаатарын талбай, Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд түүний монгол өнгө аястай "Марш" цол жавхлант үлээвэр найрал хөгжим цангинан байхад сэтгэл зүрх өөрийн эрхгүй догдолж, хийморь сэргэж түм буман хүн бишрэн бахархдаг билээ.
Намтар
Монголын цэргийн үлээвэр найрал хөгжмийн нэрт удирдаач, хөгжмийн зохиолч Навааны Цэрэнпил 1915 оны 10-р сарын 15-нд Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын нутагт "Ходоод" гэдэг газар төржээ. Бага насаа эцэг эхийн гар дээр ядуу зүдүү амьдралын дунд өнгөрөөж 14 нас дөнгөж хүрмэгцээ ажилчин ангийн эгнээнд орж Ерөөгийн модны үйлдвэрт салчин болж, тэр үеэс эхлэн амьдралын урт замыг ухаарч нэгэн насны амьдралаа түмний төлөө үйлсэд зориулсан юм. Ажилчин хамт олны дунд амьдарч хөдөлмөрлөж байх үедээ бие даан хуучир, лимбэ сонирхон оролдож ардын дуу оруулах болж, түүндээ урамшин, хожим хойно урлагийн хүн болж хүн арддаа зориулан олон сайхан бүтээл туурвина гэдгээ тэрхэн насандаа яахан мэдэх билээ. Нас бие өсч 1936 онд цэргийн албанд татагдан ирж Улаанбаатар хотод Дотоод Яамны тусгай хороонд байлдагч болж, удаагүй байтал нэг өдөр санаандгүй явдал болов. Шинэ цэргүүдээс үлээвэр хөгжимд шалгаж авахад Цэрэнпил шалгуулж тэнцжээ. Хурандаа Н.Цэрэнпил цэргийн хөгжимд орсон тухайгаа хожим:
Н.Цэрэнпил угийн сонсгол сайтай, хөгжим тоглох эв дүйтэй авхаалжтай байсны хувьд хөгжмийн ангид орсон цагаас эхлэн цээл бүрээ, нарийн бүрээ цэрэг хөгжмийн зэмсгийг шамдан оролдож богино хугацаанд сурч, захирагч дарга нарынхаа хайр хүндэтгэлийг хүлээжээ. Авъяаслаг залуу гуравхан жилийн дараа хөгжим ангийн дарга удирдаач нь болж дэвшин ажилласан юм. Энэ үеэс эхлэн цэргийн төв клуб "Нардом"-ын хөгжмийн дугуйланд шамдан суралцаж А.Кольцов, Р.Решетняк, С.Гальперин нараар хөгжмийн онол, гармони найруулах арга ухааныг заалгасан нь хөгжимд найруулга хийх, зохиол бичих дүр хүслийг нь оргилуулжээ. Залуу хөгжмийн удирдаач Н.Цэрэнпилийг 1940 оны 5-р сарын 1-нд дэслэгч цолоор шагнасан байна. Тэрээр 1945 он хүртэл хөгжмийн дарга, удирдаачаар ажиллаж байгаад ар гэрийн гачигдлаар цэргийн албанаас түр халагдаж нутагтаа очиж Ерөөгийн модны үйлдвэрт намын үүрийн нарийн бичгийн даргаар ажиллах болж, ажилчин ангийн эгнээд дахин орж, нэг жил шахам болох хугацаандаа хамт олноо чадварлаг зохион байгуулж, хөдөлмөрийн амжилт гаргасны учир төрийн дээд шагнал Хөдөлмөрийн хүндэт медалиар шагнагджээ.
Уран бүтээлийн гараа
Н.Цэрэнпил ийнхүү амьдралыг улам өргөн танин мэдсэний дараа өөрийн хүсэлтээр 1946 онд Дотоод Яамны төв сургуулийн хөгжимд алба хаах болсон тэр үеэс түүний уран бүтээлийн урт зам үргэлжлэв. Н.Цэрэнпил үлээвэр найрал хөгжимд эхлээд ардын дуу найруулж туршин, анхандаа санаанд нь хүрэхгүй байсан боловч өөрийн уйгагүй хөдөлмөрөөрөө онолын мэдлэгээ ахиулсны үр дүнд найруулах ур чадвар нь өсч 1948 оноос анхны бие даасан уран бүтээл "Улаан наран" марш /одоо "Баатарлаг марш" нэртэйгээр тоглогдож байгаа/ "Тамирчдын марш", "Саруул шөнө", "Савлуур", "Яармаг вальс" зэрэг марш, нийтийн бүжгийн нилээд хөгжим зохион найруулсан нь амжилттай болсон байна. Хөгжимд найруулга хийх, зохиох эрдэм ухаанд мэргэжихийн тулд уйгагүй хөдөлмөрлөж багагүй амжил олжээ. 1951 онд Ардын Хувьсгалын яруу алдарт 30 жилийн ой, түүний уран бүтээлд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн юм.
Хөгжмийн удирдаач Н.Цэрэнпил энэ ажилд гол үүрэг гүйцэтгэн улсын баяр наадмаар үзүүлэх нийтийн гимнастикийн тоглолтонд зориулж хөгжим бичиж авъяас чадлаа сорьжээ. Түүний бичсэн гимнастикийн уран хөдөлгөөнд тохируулсан аяс нь тухайн үедээ шаардлага хангасан бүтээл гэж өндөр үнэлэгдэж байв. Ахмад хөгжимчин Б.Лувсангэндэн /Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан/ дурдатгалдаа: "Хөгжмийн удирдаач Н.Цэрэнпил энэ үеэс эхлэн уран бүтээлийнхээ гарааг эхэлсэн юм. Бүх нийтийн биеийн тамирын хөдөлгөөн болж байсан гимнастикийн хөдөлгөөнд зориулж олон сайхан аялгуу зохиосон" гэж дурсдаг. Нийт хөдөлмөрчид ялангуяа хүүхэд, залуу үеийнхний бие бялдар, гоо сайхны хүмүүжлийг дээшлүүлэхэд онцгой анхаарал тавьж байсан тэр үед Н.Цэрэнпилийн зохиосон биеийн тамир спортын арга хэмжээнд зориулсан аялгуунууд одоо ч гэсэн ач холбогдлоо алдаагүй, сонсогч түмний таашаалыг зүй ёсоор хүлээсээр байна.
Н.Цэрэнпилийн үлээвэр найрал хөгжимд зориулсан маршууд нь Ардын армийн дайчид хөдөлмөрчид залуу үеийг ард түмний дайчин уламжлалаар хүмүүжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэж байгааг нь үнэлж 1961 онд Ардын армийн 40 жилийн ойг тохиолдуулан Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн зарлигаар "БНМАУ-ын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн" хүндэт цолоор шагнажээ. Н.Цэрэнпил өөрийнхөө авъяас чадвар, онолын мэдлэгээ дээшлүүлэх талаар чармайн ажиллаж уран бүтээлийнхээ чанарыг сайжруулахад ихээхэн анхаарч ирсэн нь түүний 60-70-аад оны үед туурвисан уран бүтээлүүд нь тодорхой харагддаг юм. Тэрээр уран бүтээлийнхээ 30 гаруй жилийг үлээвэр найрал хөгжимд зориулсан бүтээл зохиоход зориулсны тод илрэл нь олон арван марш, нитийн бүжгийн хөгжим, монгол ардын болон орчин үеийн дуу олон арвыг найруулсан бичсэн нь амжилттай болсон явдал юм. Үлээвэр найрал хөгжимд зөвхөн марш 112 марш бичсэнийг энд дурдахад хангалттай. Түүний зохиосон маршуудын сэдвийг авч үзвэл түүх хувьсгал, найрамдал, нөхөрлөл, шинэ амьдрал, ард түмний хүсэл тэмүүлэл, цэрэг дайчдын сүр жавхаа, биеийн тамир спортын болон хүүхэд багачуудын сэргэлэн цовоо байдлыг илтгэсэн зэрэг манай нийгмийн амьдралын олон талыг тусгажээ.
Түүх хувьсгал, найрамдал нөхөрлөлийн сэдэвтэй маршийн тоонд "Баатарлаг марш", "Тугийн марш", "Халх голын баатарчууд", "Найрамдал", "Ардын цэргийн ялалт", "3-р сарын 18", "Магнай үсэгтэй туг", "Ялалт" цэрэг маршууд орно. Хувьсгалын сэдэвтэй ардын дууны сэдвээр бичсэн "Баатарлаг марш", "Тугийн марш" нь хувьсгалт тэмцлийн гал дунд төрж бойжсон монгол түмний сэтгэлийн дуудлага болон цуурайтсан марш юм. "Тугийн марш"-ийн сүр жавхлант аялгуугаар цэргийн жанжин туг намиран мандаж, цэрэг эрсийн алхаа, сүр хүч, олон түмэн ардын зүрх сэтгэлийг бадруулан эх оронч хүслийг бадрааж байлаа.
Н.Цэрэнпил хурандаагийн бичсэн маршууд дотроос сор нь болсон аялгуу бол "59 дүгээр" марш юм. Энэ маршийн сэдэв нь ард түмний ганбат найрамдлын гал халуун эв эеийн нэвт шингээсэн ур чадварын хувьд өндөр хэмжээнд бицигдсэн марш юм. Бүх маршийн зохиолын 60 гаруй хувь нь цэргийн сэдэвтэй марш байдаг нь нэн онцлог. "Жагсаалын 1, 2 дугаар марш", "Угтах марш", "Угтах марш", "Харуулын марш", "Ардын журамт цэрэг", "Нисгэгчид", "Холбоочид", "Хөгжимчид", "Пуужинт цэргийн марш" зэрэг нь цэрэг дайчдыг хол нийлүүлэн жагсаалын эгнээнд нөхөрлүүлсэн түүхтэй.
1950-иад оны үеэс 1990-ээд оныг хүртэл их жанжины талбайд болдог асан цэргийн парад хөдөлмөрчдийн жагсаалд хөгжмийн зохиолч Н.Цэрэнпилийн марш эгшиглээгүй удаа нэг ч үгүй билээ. Ардын хувьсгалын 35, 40, 45, 50 жилийн ойн парад жагсаалын хөгжмийг удирдсан нь Н.Цэрэнпилийн удирдаачийн амжилт бүтээлийг илтгэж байна. Хурандаа Н.Цэрэнпил өөрийнхөө бүтээлийг тухайн үеийн байдалд тохируулан тэмдэглэлт үйл явдал, түүхт ойнуудыг тохиолдуудлан зохиодог байжээ. Тэрээр Улаанбаатар хотыг тунхагласны 50 жилийн ой тохиолдуулан "Нийслэлийн алдар бадартугай" /1974 он/ хэмээх 101-р марш, эрүүлийг хамгаалах байгууллагын 55 жилийн ойд зориулан "Эрүүлийг хамгаалагчид" /1976 он/ гэдэг маршаа тус тус бичсэн нь цаг үеэ гярхай мэдэрдэг хөгжмийн зохиолч байсны нь тод илрэл билээ. Сүүлийн үед зохиогдсон эдгээр маршууд нь орчин үеийн үлээвэр найрал хөгжмийн маршийн өнгө аястай зохиомж, найруулгын хувьд өндөр түвшинд бичигдсэн бүтээл болсон байна.
Бүх нийтийн биеийн тамирын сэдвээр 10 гаруй марш бичжээ. Үүнд "Спартакиад", "Дугуйчид", "Уулчид", "Хөл бөмбөгчид", "Бөхчүүд", "Өсвөрийн тамирчид", "Тамирчдын марш"-ыг нэрлэж болно. Эдгээр маршууд нь манай цог золбоот тамирчдын алдар гаръяа, зориг хүслийг магтан дуулсан бөгөөд тамирчдын парад жагсаалыг улам ч сүр жавхлантай болгодог байв. Хурандаа Н.Цэрэнпил 1963 онд пионер сурагчдын үлээвэр хөгжмийн "Улаан бүч" чуулгын урын санг баяжуулахад уран бүтээлээ зориулсан манай уран бүтээлчдийн нэг юм.
Уран бүтээлээ анх ардын дууны найруулгаар эхэлсэн Н.Цэрэнпил 1950-иад оны дундууд бичсэн маршийн зохиолууддаа монгол ардын дууны намба төрхийг нь алдагдалгүйгээр чадмаг наруулсан нь түүний уран бүтээлийн нэг эрэл байлаа. Анхны бие даасан уран бүтээл болох 1948 онд бичсэн "Улаан наран" маршийн зохиолд "Шивээ хиагт", "Агаараар нисдэг аэроплан" дуунуудыг маршийн цоглог хэмнэлд оруулсан нь хувьсгалт дайчдын марш болж чаджээ. Мөн аяны 13, 20-р маршуудад монгол ардын дуу "Могой хээр", "Найгал гол", "Талын таван толгой" дуунуудын хэлбэрийг нь алдагдуулалгүйгээр маршийн хэмнэлд эвтэйхэн ашигласан нь сонсогчдын сэтгэлд ойр дотно тусч, таашаалыг нь төрүүлсэн зохиол болжээ. Аяны 20-р маршийн трионы хэсэгт "Талын таван толгой" дууг нэг дахин уртасгах хэмнэлд оруулсан нь аялгууг улам уудам жавхаалаг сайхан болгосон байдаг.
Хурандаа Н.Цэрэнпил орчин үеийн сэдэвтэй дуугаад дуу, марш бичсэн нь түүний уран бүтээл шинэ сэргэг сэдвээр баяжсан тал юм. Төрийн шагналт Ардын жүжигчин Д.Лувсаншаравын "Ажилчны марш", "Хүрэн зандан ташуур", Л.Мөрдоржийн "Түүхт хил", дуугаар "Миний нутаг" марш, "Хөдөлмөрийн дуу" марш, Лха.Доржийн "Монголын залуучуудын дуу", "Найрамдалт нөхдийн дуу" марш, өөрийнхөө зохиосон дуугаар "Эрдэнэт хүлээж байна", "Манай цэрэг" зэрэг дуунуудаар дуу-марш бичсэн нь баяр наадам, ёслол хүндэтгэл, ажил хөдөлмөрийн талбарт нүргэж өргөн олноо үлээвэр хөгжмийн яруу эгшгээр уриалан дуудаж байлаа.
Хөгжмийн зохиолч Н.Цэрэнпилийн маршийн зохиолууд дотроос "Дайчин алдрыг магтъя" концертын марш нь 1950-иад оны үед бичигдсэн маршийн зохиолын сонгодог хэлбэр болсон бөгөөд гурван ангитай концертын зориулалттай юм. Мөн дан хөгжмийн зохиолд нилээн чухал байр эзэлдэг төрөл бол үлээвэр найрал хөгжимд зориулан найруулсан монгол ардын дуунууд зүй ёсоор ордог. Тэрээр 100 шахам монгол дууг концертын зохиолын хэлбэрт оруулан бичсэн нь сонирхол татахуйц бүтээлүүд болсон байдаг. "Гунан хар", "Дөрвөн настай халиун-цэвэр охин", "Бүжидмаа цоохор морь", "Цэнхэрлэн харагдана" зэрэг дуу монгол ардын хоёр дууны уран сэтгэмжийн хэлбэртэй бүтээл бичсэн нь сонсогчдын гоо сайхны таашаалд нийцжээ. Эдгээр бүтээлүүд нь ардын цэргийн үлээвэр найрал хөгжмүүдийн урын сан, концертын хөтөлбөрийн шулдэг номерын тоонд зүй ёсоор ордог юм. Мөн монгол ардын дуу "Мандах нар", "Баатарцогтын нагац" хоёрдугаар үлээвэр хөгжмийн бэсрэг бүрэлдэхүүнд зориулан гоцлол бичсэн нь хөгжимчдийн мэргэжлийн ур чадвар шаардсан бүтээл болсон билээ. Н.Цэрэнпил уран бүтээлийнхээ сүүлийн хагас буюу 1960-аад оны дунд үеэс урлах сэдвийнхээ хүрээ, зохиолын төрөл хэлбэрийг өргөжүүлж, хүүхэд багачуудын ой ухаанд хялбар тусаж, сэтгэл зүрхэнд хоногшхуйц хүүхдийн дуунууд зохиож, өөрийн авъяас чадвараа сорьсон билээ. Тэр үед хүүхдийн болон нийтийн 30 гаруй дуу зохиожээ. "Улаан бүч", "Танил зураг" зэрэг дуу нь хүүхэд багачуудын хүсэл тэмүүлэлыыг илэрхийлж байхад "Эрвээхэй", "Тоглон бүжиглэе" зэрэг дуу нь багачуудын хөгжөөнт сайхан амьдралыг дүрслэн үзүүлсэн байдаг. Эдгээр бүтээл нь хүүхдүүдийн гоо зүйн хүмүүжлийг бүрдүүлэхэд чухал ач холбогдолтой дуу болжээ.
"Дуунууд" нэртэй дууны түүвэрээ /редактор Б.Даш/ 1985 онд хэвлүүлжээ. Хөгжмийн зохиолч Н.Цэрэнпилийн 1970-аад оны эхэн үеийн уран бүтээлийн нэг том ололт бол сонгодог симфонийн зохиолыг үлээвэр найрал хөгжимд хөрвүүлэн найруулсан явдал юм. Мана хөгжмийн нэрт зохиолч С.Гончигсумлаагийн "Цоглол аялгуу", Л.Мөрдоржийн "II симфони" найраглал, Б.Дамдинсүрэнгийн "Учиртай гурван толгой" дуурийн хэсэг, Ж.Чулууны "Уран хас", бүжгийн жүжгийн эхлэл хөгжим, Д.Лувсаншаравын "Хан бүргэд" дуурийн ордны бүжиг, Ц.Намсрайжавын "Баярын жавхаа" симфони удиртгалыг үлээвэр найрал хөгжимд хөрвүүлсэн нь амжилттай болсон юм. Мөн "Баярын жавхаа", "Хан бүргэд" дуурийн ордны бүжиг зэрэг зарим зохиолд үлээвэр хөгжмийн онцлогт тохирсон хэмжээгээр баяжуулахын хамт орчин үеийн монголын хөгжмийн бүтээлийг сурталчлах арга хэрэгслэлийг өргөтгөн тэлж, хөгжимчдийн тоглолтын ур чадварыг дээшлүүлэхэд зохих нөлөө үзүүлжээ. Навааны Цэрэнпил нь амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд залгамжлах хойч үеийнхэндээ болон үлээвэр хөгжмийн удирдаач, багш оюутан сурагчдад зориулан "Үлээвэр хөгжимд суралцах гарын авлага" ном бичиж /С.Батбаяртай хамтарч 1977 он/ хэвлүүлсэн юм.
Ардын цэргийн үлгэр жишээ үлээвэр найрал хөгжмийг бэхчүүлэх, ур чадварыг дээшлүүлэх үйлсэд хөгжмийн зохиолч удирдаач Н.Цэрэнпил их үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Тэрээр 40 шахам жилийн хугацаанд цэргийн үлээвэр найрал хөгжмүүдийг зохион байгуулах, бэхжүүлэхэд ихээхэн хүч чармайлт тавьж ажилласан ба үлээвэр хөгжимчдийг бэлтгэх, сургах үйлсэд багагүй гавъяа байгуулсан хүн бөгөөд үлээвэр хөгжимчдийн залгамж хойч үеийг хүмүүжүүлсэн багш байлаа. Хурандаа Н.Цэрэнпил цэргийн үлээвэр найрал хөгжмийн мэргэжил чадвартай хөгжимчдөөр бэхжүүлэх урын санг нь баяжуулах үйлсэд 40 шахам жил зүтгэж түмний хайр хүндэтгэл хүлээж аваад 1978 оны 8-р сарын 2-нд таалал төгссөн.
Чойживын Лувсанжав
Чойживын Лувсанжав (* 1930 онд Өвөрхангай аймгийн Өлзийт сум; † 1998 он) нь Монгол Улсын хэл шинжлэлийн нэрт эрдэмтэн, доктор профессор, Монгол Улсын Гавъяат багш юм.
Бага нас, боловсрол
Чой.Лувсанжав нь Өвөрхангай аймгийн Өлзийт суманд малчин айлд төрсөн. Бага насаа Өвөрхангай аймгийн Өлзийт, Хужирт суманд өнгөрүүлжээ. Тэрээр Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын дунд сургуульд элсэн орж төгссөн. Хужиртын сургуулийн анхны төгсөгчдийн нэг юм. Хожим түүний төгссөн Хужиртын дунд сургууль түүний нэрэмжит сургууль болжээ.
1940-1947 онд-бага, дунд сургууль, 1949-1953 онд УБДС-ийн тооны анги, 1954-1960 онд Бээжингийн их сургуулийг дүүргэжээ. 1947-1950 онд сумын бага сургууль, 1953-1954 онд Хужирт сумын сургуульд багш, захирал, 1960-1961 онд ГЯЯ-нд референт, 1961-1977, 1981-1989, 1992-1993 онд МУИС-д багш, тэнхимийн эрхлэгч, декан, 1977-1980 онд Чехословак Улсын Прага хотноо Карлын их сургуульд, 1989-1992 онд Япон улсын Токио хотын Гадаад хэлний их сургуульд монгол хэл, монгол бичиг, угсаатны судлалын багш байсан. Хужирт сумын сургуулийн захирал байхдаа Б. Ринчин доктортой багш шавийн бат холбоо тогтоожээ.
Чой. Лувсанжав МУИС-д 37 жил англи, хятад, япон хэл заасан ба франц, герман, хятад, манж, түвд, латин хэл сурахад анхааран ажиллажээ. МУИС-ийн гадаад хэлний, дорно дахины хэлний тэнхимийг олон жил хариуцан ажиллаж байжээ. Дотоодын олон мянган, гадаадын олон зуун оюутанд монгол ёс заншил, соёлын тухай зааж сурган үр бүтээлтэй ажиллаж байсан сурган хүмүүжүүлэгч билээ. Гадаад, дотоодын 40 гаруй залуу эрдэмтдийн зэрэг хамгаалах зохиолын удирдагчаар ажилласан байна. Чой. Лувсанжав англи, орос, хятад, япон, франц, герман, манж, түвд, латин зэрэг 12 улсын хэл мэддэг бөгөөд түүнээ хойч үедээ өвлөн үлдээхийн төлөө уйгагүй ажиллажээ.
Ажлын гараа
Тэрээр Монгол улсын ШУА-ийн эрдмийн зөвлөлийн гишүүн, эрдмийн цол зэрэг хамгаалах зөвлөлийн гишүүн, улсын нэр томьёоны комиссын гишүүн, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх эрдэмтдийн зөвлөлийн гишүүн, МУИС-ийн эрдмийн зөвлөлийн гишүүн байв.
Ангилал:Монголын эрдэмтэн Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш Ангилал:Өлзийтийн (Өвөрхангай) хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1930 онд төрсөн Ангилал:1998 онд өнгөрсөн
Macula densa
Macula densa („шигүү толбо“) эс нь дистал сувганцрын эхэн хэсэгт байрлах ба хэрэв Na Cl-ын концентраци буурвал орох артериолын цусны урсгалын хурдыг бууруулж түүдгэнцрийн гидростатик даралтыг нэмэгдүүлэх, мөн орох гарах артериолд байрлах юкстагломеруляр эсээс ренин ялгаралтыг дэмжинэ.
Ангилал:Бөөрний анатоми
Гомбын Сэр-Од
Гомбын Сэр-Од (1917 онд Сэлэнэ аймгийн Арбаянгол суманд төрсөн-1940 онд Дорнод аймагт нас барсан)- Монголын уянгын их түүчээ яруу найрагч.
Намтар
1917 онд малчны гэрт төрж нагац ах Гомбоор овоглсон байна. эх нь Дэжид гэж хүн байжээ. Бага байхдаа эцэггүй эх Дэжидийн хамт тачигхан аж төрж байжээ. Тэрээр 8 настайдаа Хараагийн Дара эх ламын хийд бараадан Бадма Ёго дацангийн сүргийг адгуулж бор хоногийг өнгөрөөж байсан байна.
Багын сэргэлэн Г.Сэр-Од хүү бичиг үсэгт суралцан мэрийж Баянголын сумын бага сургууль 17 настай 1934 онд төгсөөд Багшийн сургуульд суралцсан байна. “Эхийн сэтгэл” нэртэй тэмдэглэл найруулалдаа Сэлэнгэ, Хараа нутаг Гамингийн үймээнд хэрхэн нэрвэгдэж зүдэрсэн, Дарь-Эх ламын үйл ажил, Баянголын бага сургуульд орж суралцан төгссөнөө уран найруулгатай бичсэн нь буй.
Улаан –Үд хотын \Буриад улсын нийслэл\ Рабфак сургуулийн \ажилчны сургууль\ бэлтгэл ангид орж \Улаанбаатар хотноо\ 1934-1938 он хүртэл суралцаж төгсчээ. Энэ үеэр нэрт зохиолч С.Буяннэмэхээр хичээл заалгаж, ахмад зохиолч Ц.Цэдэнжавт уран зохиолоор шавь орж өөрөө уран бүтээл туурвих бичихэд авьяас билгээ сорьж байжээ.
Улмаар Хэвлэлийн хороонд хянагч хийж байгаад 1939 онд Дорнод аймгийн төвийн сургуульд багшилсан байна. Тэрээр хүндээр өвчилж 1940 онд нас барсан байна.
Уран бүтээл
Монголын уран зохиолын бүлгэмд С.Буяннэмэх нараас урмын үг сонссон залуу найрагч Сэр-Од ардын аман зохиолоос сэдэвлэж шүлэг зохиол бичдэг байв. Энэ нь ч 1930-аад оны зохиолчдын бүтээлийн нэг онцлог тал байсан гэхэд хилсдэхгүй. Тэрээр Гэсэрийн туужаас сэдэвтэй “Буйдан Улаан баатар” гэдэг найраглалыг 1938 онд бичсэн нь дунд сургуулийн сурах бичигт оржээ.
Г.Сэр-Од бага сургуульд байхаасаа шүлэг бичсэн бөгөөд дунд сургуульд ирэхдээ байгалийн шүлэг голлон бичиж байсан нь нэг үеийн суралцагч Ц.Нанзрагчаа, Ө.Лхамхүү нарын дурсамжид тодорхой бий. Тэрээр Монголын эртний сонгодог бичгийн зохиолууд, гадаадын “Үүлэн бор”, “Гулливерийн аялал”, Италийн Боккачиогийн “Декамерон”, Оросын Николай Островскийн “Болд хэрхэн хатаагдсан нь” зэрэг роман зохиолыг уншсанаа үеийн нөхдөдөө ярьж өгдөг байжээ.
Түүний “Дөмөн” хэмээх алдарт шүлэг бичигдсэн түүх нь залуу найрагчийн сэтгэлийн догдлол долгислыг өөрийн эрхгүй илтгэдэг. Найрагч Сэр-Од “Би" 1935 оны хавар Бөмбөгөр ногоон хэмээх Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд улсын алдарт гавьяат дуучин Цэнд-Аюушийн Төмөр “Дөмөн” хэмээх ардын дууг дуулахыг сонсож, сэтгэлд хоногших ялдам сайхан аялгуунд нь бишрэн, сэтгэл татагдаад зогсохгүй урам хөгжөөн хүсэл оргилуулсан тул үзгээ барьж шүлэг тэрлэхээс өөр аргагүй болсон” хэмээн уншигчдад өөрийн уран бүтээлийн нууцаасаа хуваалцсан байдаг.
Сэр-Одын уран бүтээлийг анзаарч байхад бодит байдал, юмс үзэгдэлд гярхай ажиглалт хийж, ургуулан бодож, уран сайхан сэтгэмжээр баяжуулдаг нь ажиглагддаг.
Монголын зохиолчдын эвлэлийн нэрт яруу найрагч Гомбын Сэр-Одын мэндэлсний 50 жилийн ойд зориулж 1967 онд зохиол бүтээлийнх нь анхны түүвэр номыг хэвлэн гаргажээ.
Эх хэлнийхээ их далайгаас сувд, таныг шүүрдэн тунгаагч Монголын уран зохиолын билэгт хөвүүн, яруу найргийн гэрэлт од Гомбын Сэр-Одын нэрэмжит шагналыг 1990 онд бий болгож анхны эзнээр Монголын мөнгөн үеийн нэрт яруу найрагч Жамьянгийн Болд-Эрдэнэ тодорч байснаас хойш Д.Энхболд, А.Эрдэнэ-Очир, Ц.Бавуудорж, Л.Моломжамц, Л.Ганзул, Ц.Доржсэмбэ, Б.Золбаяр, Н.Минжинсайхан, Б.Алтанхуяг нарын дөч гаруй яруу найрагч шагнуулжээ.
Бүтээлүүд
“Өвлийн нэгэн өглөө”, “Хавар”, “Намар”, “Дөмөн”, “Хавар ба Богд уул”, “Монголын пионер”, “Тавцан дээр”, “Улирал ба би”, “Радио”, “Цэрэгт мордсон өглөө”, “Төрсөн нутгийн тухай бодол” зэрэг утга уянгат олон шүлэг бичсэн.
Ардын аман зохиолоос сэдэвлэсэн “Улаан Буйданбаатар” туульсын найраглал, “Тугалчин хүү” үлгэр өгүүллэг, “Эхийн сэтгэл” уран сайхны тэмдэглэл найруулал зэрэг бүтээл нь хэвлэгдэж байжээ.
“Намар”
Цацаглан сугсрах ногоон хиаг сэрүүн хонгор салхинаа
Цалгилан үелзэх нэлэнхүй хөдөлгөөнөөр далайн давалгааг
Цавьдартан ухаарах дэлхийн хөрс ногоон хуягаа тайлж
Царцаахай час час хийх төмөрлөг дуу намрыг урин шагширна.
Байгалийн улирлаар хөлжин цогцолсон гоёмсог цэцгийн дэлбээ
Балын шимийг салхинаа хийсгэж шарланги өнгөөр хувилаад
Баясгалант зуны яруу улирал алгуураар урсан өнгөрч
Балчигт намрын нэвтэрмэл усан хагшран шүүрч хөрслөнө.
Алтан цох
Алтан цох (The Gold-Bug) нь 1843 онд Эдгар Аллан По зохиож хэвлүүлсэн өгүүллэг юм.
Монгол орчуулга
"Түүхийн тасгийн эрхлэгч Нацагдоржоос нөхөр Ринчений захисан ёсоор Америк улсын уран зохиолч Аллан Погийн зохиосон “Алтан цох” хэмээх зохиолыг герман хэлнээс орчуулан бичиж гүйцэтгэсний тул хянан тогтоож, зохих үнэ хөлсийг олгоно уу хэмээснийг хэлэлцээд зүйтэй тул ёсоор болгон хэвлүүлэхээс гадна уул орчуулгын үнэ хөлсийг хэвлэлийн хуудсаар бодон, 230 төгрөгийг Нацагдорж дор олгохоор тогтов."
"Америкийн уран  зохиолч Эдгар Аллан Погийн “Алтан цох” хэмээх зохиолыг герман хэлнээс анх Монголын шинэ цагийн ууган зохиолч Д.Нацагдорж монголчилжээ. Уг номыг Монгол улсын 25 онд 1000 хувь дармалласан байна. Одоо манайд нэн  ховордсон энэ зохиолыг уншигч олны санал хүсэлтийн дагуу шинэ үсгээр  дахин хэвлэв. Улсын хэвлэлийн газар" гэсэн өмнөх үгтэйгээр дармаллажээ. Үүнээс хуулбарлан Эдгар Аллан Погийн “Алтан цох” зохиолыг “Марташгүй ном” цувралаар “Монсудар” хэвлэлийн газраас 2005 онд хэвлэжээ.
Эдгээр  номыг харьцуулан үзэхэд 1958, 2005 оны хэвлэлд зарим нэгэн зөрөө гарсан, засвар хийсэн зэрэг мадаг багагүй байх тул 25 (1935) оны хэвлэлийг баримталснаа дахин нягтлав. Энэ хэвлэлээс шинэ үсэгт буулгахдаа зарим  үг, томьёолол мэтийг Эдгар Аллан Поийн “The Gold˗Bug” хэмээх англи эх,  мөн А. Старцевын орос орчуулга зэргийг харгалзан үзэв. Эдгар Аллан Погийн “Алтан цох”˗ыг герман хэлнээс орчуулахдаа Д. Нацагдорж орос хэлний орчуулга зэргийг давхар ашигласныг Монгол улсын түүхийн төв архивд  байгаа (Фонд 23, Товьёг 1, хадгаламжийн нэгж 561) “Шинжлэх ухааны  хүрээлэнгийн даргаас гаргасан 46 тоот тушаалын ёсоор дуун ухааны ба түүхийн тасгийн эрхлэгч Нацагдоржийн эрхлэн байсан тус тасгийн бүхий л  эд хогшил ба албан хэргүүдийг мөнхүү тасгийн судлагч оюутан Буянчуулган,  Дашдорж нарт шилжүүлэн өгсөн акт бичиг [26(1936) 11. 21]”˗ийн 4 дүгээр  зүйлд “... Европын номын сангаас авсан номуудаас эдүгээ ор үгүй дутагдаж буй 5 болох”˗ын дотор “5. По, Эдгар. Золотой жук. Инв. 7162 цена 10 м”  байсан баримт гэрчилнэ. Гэхдээ Нацагдорж орос хэлний орчуулгыг гол  баримжаа болгоогүй, германаас хөрвүүлсэн нь илэрхий бөгөөд зохиолчийн гарт байсан герман орчуулга англи эхтэйгээ тун ойр байсныг харуулах жишээ олон байгаа болно.
Ангилал:Утга зохиолын бүтээл Ангилал:19-р зууны утга зохиол Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол Ангилал:АНУ-ын утга зохиол Ангилал:Богино өгүүллэг Ангилал:Өгүүллэг Ангилал:Эдгар Аллан Погийн бүтээл
Альдестрон
Альдестрон нь бөөрний дээд булчирхайн түүдгэн бүсээс ялгарах ба энэхүү дааврын үйлдлийн гол механизм нь биеийн элекролит, ялангуяа кали, натри ба усны тэнцвэрийг зохицуулан артерын даралтыг нэмэгдүүлдэг.
Ангилал:ATC-H02 Ангилал:Эмийн бодис
Татарууд
Тата́р, дуудлага нь татаар — Түрэг хэл-угсааны ард түмэн, 7 сая хүнтэй үндэстэн.
Холбоос
Ангилал:Еврази Ангилал:Оросын уугуул ард түмэн
Никица Елавич
Никица Елавич (Nikica Jelavić, 1985 оны наймдугаар сарын 27-нд Чаплина хотод төрсөн) — Хорватын хөлбөмбөгчин бөгөөд Английн Премьер лигийн Халл Сити болон Хорватын шигшээн довтлогч юм.
Товчхон
Тэрээр Хайдук Сплит багт тоглож байхдаа улсын аваргад тунаж 2003-04 оны улиралд түрүүлж байсан байна. Түүнчлэн Рапид Вена багт Австрийн дэд аварга (2008-2009-09), Рейнжерс багт Шотландын аварга (2010-2011-11) тус болж байсан. 2012 оны нэгдүгээр сарын 31-нд 4.5 жилийн гэрээг 5 сая фунтээр байгуулан Эвертон багт элсчээ.
Холбоос
Ангилал:Хорватын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:Шотландын лигийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Бельгийн лигийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хорватын лигийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Хайдук Сплит багийн тоглогч Ангилал:Рапид Вена багийн тоглогч Ангилал:Рейнжерс багийн тоглогч Ангилал:Зюлте Варегем багийн тоглогч Ангилал:Халл Сити багийн тоглогч Ангилал:Эвертон багийн тоглогч Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:Хорватын хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Шотландын хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Хорватчууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Юйчужянь шаньюй
Юйчужянь шаньюй (хятадаар: 於除鞬, пиньинь: Yú chú jiān) бол Умард Хүннүгийн сүүлчийн шаньюй юм. НТ 91-93 онд шаньюй байсан. Шаньюй болохын өмнө баруун гарын гүли ван байв. НТ 92 онд Зүүн Хань улсаас түүнийг төрийн тамга, илд зэргийн бэлэг сэлтээр шагнажээ. НТ 93 онд Юйчужянь шаньюйг энх ургийн гэрээ хийе хэмээн хуурч, хэлэлцээр хийх газар урьж ирүүлээд барин алж, албат ард, мал сүргийг нь олзлон авснаар Умард Хүннү улс мөхжээ. Хэдий үүнээс хойш Хань улсын хааны ордонд Умард Хүннүгийн шаньюйн элч ирж байсан гэж сурвалжид тэмдэглэсэн ч тэдгээр нь өнөөгийн Казахстаны нутгийн орчимд нүүж очсон хүннү нарын нэг хэсэг байсныг мэдэх хэрэгтэй.
Монос Хүнс
"Монос Хүнс" ХК нь компани нь эрүүл мэндийг дэмжсэн хүнс болон хүнсний нэмэлт бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, худалдааны чиглэлээр 2012 оноос үйл ажиллагаа явуулж байгаа үндэсний үйлдвэрлэгч компани юм.
Монгол эрдэмтдийн эрдэм шинжилгээний судалгаанд суурилсан, эрүүл мэндийг дэмжих үйлдэлтэй хүнсний бүтээгдэхүүнүүд болон үндэсний онцлогтой ааруул, чацаргана, нэрс, аньс зэрэг Монгол орны хөрсөнд ургасан байгалийн гаралтай түүхий эдийг бэлтгэн боловсруулж хэрэглэгчиддээ хүргээд байна. Үүнд: “Цэнэг” брэндийн 7 нэр төрлийн эрүүл мэндийн бэлдмэл, “Энхжин” брэндийн 11 нэр төрлийн цуврал цай, Аньс, нэрс, чацарганатай дотоодын анхны, цор ганц “Эко уусдаг цай”, “Berry-vit” ааруултай, үзэмтэй, витаминт төрөл бүрийн үрлүүд, Экос эрүүл мэндийн ус, Хаан жимс чацарганын цэвэр тос, аньс нэр чацарганын шүүс зэрэг 6 брэндийн 82 нэр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэн нийслэлийн 9 дүүрэг, 21 аймгийн нийт 2000 гаруй цэгээр худалдаалж байна.
2019 онд Монос Хүнс компани нь албан ёсоор нээлттэй хувьцаат компани болсон юм. Эрүүл мэндийн хүнсний үйлдвэрлэлийн салбарт анхдагч Монос Хүнс компанийн IPO-ийн захиалга Монголын хөрөнгийн биржид 2019.04.22-2019.05.03-ны өдрүүдэд явагдаж, нийт 10.5 тэрбум төгрөг татан төвлөрүүлэн, олон нийтээс захиалга 43 хувиар давж биелснээр амжилттай өндөрлөлөө. Ийнхүү тус компани нь албан ёсоор олон нийтийнх болж, нийт 4004 хувьцаа эзэмшигчидтэй болсондоо туйлын баяртай байна. Ангилал:Монос Групп Ангилал:2012 онд байгуулагдсан Ангилал:Улаанбаатарын үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж
Умардын шаньюй
Умардын шаньюй бол НТ 88-91 онд Умард Хүннүг захирч байсан нэгэн юм. Пүнү шаньюйн ач хүү. Ёулю шаньюйн дүү.