cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сүхбаатарын талбай
Нэр
"Их Чөлөө" гэдэг нэртэй байсан тус талбайг 1921 оны Ардын хувьсгалын дараагаас “Индрийн талбай” хэмээн нэрлэж байгаад 1946 оны АИХ-ын тогтоолоор Дамдины Сүхбаатарын талбай гэж албан ёсоор нэрийдэж хөшөө босгосон байна.
2013 оны 7-р сарын 15-наас НИТХ-ын тэргүүлэгчдийн хуралдаанаар Эзэн богд Чингис хааны нэрэмжит талбай гэж өөрчилсөн байна. Товчоор Чингисийн талбай, Чингис хааны талбай гэж олон нийтэд түгсэн. .
2016 оны 8-р сарын анхан шатны шүүхийн шийдвэрээр 2013 оны тогтоолыг хүчингүй болгож Сүхбаатарын талбай нэрийг сэргээсэн.
Барилга байшин
Талбайн хойд талд Төрийн ордон, түүний ард цэцэрлэг байна. 2005 он хүртэл Төрийн ордны өмнө Чойбалсан, Сүхбаатарын бунхан байсныг буулгаж 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг угтан Чингис, Өгөөдэй, Хубилай хааны суугаа хөшөө болон морьтой хоёр баатрын хүрэл хөшөө бүхий Төрийн ёслол хүндэтгэлийн цогцолбор баригдсан.
1945 оны БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл, МАХН-ын Төв Хорооны 31/27 дугаар тогтоолоор Улаанбаатар хотын төв хэсгийн зохион байгуулалтын төлөвлөгөө баталж, уг төлөвлөгөөний дагуу Сухбаатарын талбайг шинэчлэн байгуулах ажлыг "субботник" /сайн дурын ажил/ хийж эхлүүлж байжээ.
Талбайн хойд хэсэг дахь Засгийн газрын ордонг 1946-1951 онд барьсан байна.
Талбайн баруун талаар авто зам, түүний цаана МҮЭ-ийн Төв Зөвлөлийн ордон 1954-1956 онд барьж, Худалдаа хөгжлийн банк, Нийслэлийн захиргааны байр, Голомт банкны төв байр, Монголын хөрөнгийн бирж (1946-1948 онд баригдсан, хуучнаар Элдэв-Очирын нэрэмжит кино театр), Монголын Цахилгаан Холбоо ХК буюу Улсын Төв шуудан байрладаг.
Талбайн зүүн талаар авто зам, түүний цаана Соёлын төв өргөө (1981 онд), Улсын дуурь бүжгийн театр (1946-1949 онд баригдсан), Сентрал Тауэр (2008 онд ашиглалтанд орсон тэнгэр баганадсан барилга) байна.
Талбайн урд талаар нийтийн цэцэрлэг (1940 оны намар анх байгуулж эхэлсэн байна), түүний урд авто зам, цаана нь хуучнаар Ленин клуб, Чойжин ламын сүм музей, Блю Скай (үгчилбэл. Хөх тэнгэр) цамхаг байна.
Талбайн голд Ардын хувьсгалын удирдагч, бүх цэргийн жанжин Дамдины Сүхбаатарын морьтой хөшөө байрлана. Уг хөшөөг Д.Сүхбаатарын морьт хөшөөг уран барималч С.Чоймболын зураг төслөөр 1946 онд барьж, Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн өмнө 7 сарын 8-ны өдөр баяр ёслолын байдалтайгаар нээжээ. Сүүлд 2011 оны 3-р сарын 1-нд тус морьт хөшөөг хүрлээр бүтээж шинэчилсэн юм.
Хөшөөний хэмжээ: Урт: 4.1 метр, Өргөн: 1.85 метр, Өндөр: 10.62 метр Морьтой хөшөөний өндөр: 4 метр.
Хөшөөний урд хэсэгт Монгол Улсын төв цэгийг (газарзүйн төв цэг биш) тэмдэглэсэн чулуун өнгөлгөөтэй тэмдэглэгээтэй.
Эх сурвалж
Ангилал:Улаанбаатар дахь талбай Ангилал:Ази дахь талбай Ангилал:Улаанбаатарын тээврийн байгууламж
Wanna One
Wanna One ( сол.: 워너원) — Өмнөд Солонгос-н CJ E&M - ийн 2017 онд гаргасан 11 гишүүнтэй хөвгүүдийн хамтлаг юм.
Клуж (хөлбөмбөгийн баг)
ЧФР Клуж (CFR Cluj) нь Румыны Клуж-Напока хотын Клуж дүүрэгт орших мэргэжлийн хөлбөмбөгийн баг юм. Тус баг нь 1970-аад онд Дивизиа А-д тоглож байсныг эс тооцвол оршин байсан ихэнх хугацааныхаа туршид доод лигүүдэд тоглож байсан бөгөөд 2002 онд багийн эзэн болсон Арпад Пашканигийн санхүүгийн дэмжлэгээр амжилт нь эрс ахиж, Румыны шилдэг багуудын нэгд тооцогдох болжээ. Тэд 2004 онд дээд лигт эргэн ирж, ирэх улиралдаа л УЕФА-гийн тэмцээнд анх удаа оролцон, Интертото цомд үзүүрлэсэн юм. 2007-08 оны улиралд Клуж баг түүхэндээ анх удаа Лига I-ийн аварга болсон бөгөөд Бухарестээс өөр хотын баг хамгийн сүүлд 1991 онд л аваргалж байжээ. Тэд уг амжилтаараа УЕФА Аваргуудын Лигийн хэсгийн тоглолтод шалгаран оролцсон бөгөөд энэ өндөрлөгт хүрэхээсээ зургаахан жилийн өмнө тэд улсынхаа лигийн гуравдугаар дивизионд тоглож байсан нь гайхалтай. Анхны 2008-09 оны Аваргуудын лигт Клуж баг томоохон шуугиан дэгдээж, Рома багийг ялж, өмнөх жилийн үзүүр баг Челси багтай тэнцэж байв. 2002 онд багийн түүхийн шинэ хуудсыг эхлүүлснээсээ хойш Клуж баг долоон тэмцээнд түрүүлээд байна: Лига I-ийн аварга (2 удаа), Румыны цомын эзэн (3 удаа), Румыны Суперцом (2 удаа).
Wanna One
Гишүүд
1. Kang Daniel
Клуж (хөлбөмбөгийн баг)
Цахим холбоос
Ангилал:Румыны хөлбөмбөгийн клуб Ангилал:Төмөр замын спортын клуб Ангилал:Клуж-Напокагийн спортын клуб Ангилал:1907 онд үүсгэн байгуулагдсан
Wanna One
Гишүүд
Тайзны нэр : Kang Daniel (강다이엘)
Жинхэнэ нэр : Kang Euigeon (강의건)
Төрсөн өдөр : 1996 оны 12 сарын 10
Яс үндэс   : Солонгос
Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг : Хамтлагийн нүүр царай, Гол бүжигчин, Дэд хоолой, Дэд реппэр
2. Park Jihoon
Жинхэнэ нэр : Park Jihoon (박지훈)
Төрсөн өдөр : 1999 оны 5 сарын 29
Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг: Хамтлагийн нүүр царай, Бүжигчин, Дэд хоолой, Дэд реппэр
3. Lee Daehwi
Жинхэнэ нэр : Lee Daehwi (이대휘)
Төрсөн өдөр : 2001 оны 1 сарын 29
Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг : гол хоолой
4. Kim Jaehwan
Жинхэнэ нэр : Kim Jaehwan (김재환)
Төрсөн өдөр : 1996 оны 5 сарын 27
Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг : Гол хоолой
Жинхэнэ нэр : Ong Seongwoo (옹성우)
Эм (хүйс)
Эм хүйс нь хоёр хүйсийн үржил дэх эм хүйсийн үр хөврөлийн эс буюу өндгөн эсийг бэлтгэх хүйсийг хэлэх бөгөөд энэ нь эр хүйсийн үр хөврөлийн эс болох эр бэлгийн эсийн оролцоотойгоор үр тогтох боломжийг олгох ба үүний үр дүнд нэг болон хэд хэдэн үр удам бий болдог. Эм хүйсийг сугар гаригийн тэмдэгээр (♀) тэмдэглэдэг.
Wanna One
Гишүүд
Төрсөн өдөр : 1995 оны 8 сарын 25
Эм (хүйс)
Олон олон амьтан болон ургамлын үржилд хоёр хүйс зайлшгүй шаардлагатай байдаг. Өөрийн үржлийн төрлөөс ялгагдах ялгаа нь эр хүйс болон эм хүйстэйгээр ялгаатай. Эр эм хоёр хүйс нь эволюц хөгжлийн явцад хэд хэдэн удаа өөр хоорондын хамааралгүйгээр хөгжиж иржээ. Үр хөврөлийн эсүүд нь хэлбэр болон хэмжээгээрээ ялгаатай.
Wanna One
Гишүүд
Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг : Бүжигчин, Дэд хоолой
Эм (хүйс)
Хүний эм хүйс нь биологийн дараах хүйсийн шинж тэмдэгээр тогтоогдоно:
Wanna One
Гишүүд
6. Park Woojin
Арсен Фазаев
Арсен Фазаев (Арсен Сулейманович Фадзаев; Фадзайти Сулеймани фурт Арсен) - олимпын хошой, дэлхийн зургаа, Европын дөрөв, улсынхаа олон удаагийн аварга болж байсан ЗХУ-ын чөлөөт бөхийн зодгоо тайлсан тамирчин.
Wanna One
Гишүүд
Жинхэнэ нэр : Park Woojin (박우진)
Эм (хүйс)
Амьтанд тухайн амьтнаас хамааран хүйсийн механизм нь биеийн болон генетикийн хувьд өөр өөр байна. Жишээлбэл:
Үрт ургамал нь дараах байдлаар ялгагдана:
Цахим холбоос
Ангилал:Хүйс Ангилал:Үржил
Wanna One
Гишүүд
Төрсөн өдөр : 1999 оны 11 сарын 2
Арсен Фазаев
Бөхийн амжилт
Зөвлөлтийн бөх Арсен Фазаев 1984 оны олимп, 1989 оны ДАШТ-ыг эс тооцвол чөлөөт бөхийн 68 кг жинд 1983-1992 оны хоорондох арван жилд дэлхийн тэргүүн бөх байлаа. Энэ хооронд тэрээр олимпод хошой (1988, 1992), дэлхийд зургаан (1983, 1985, 1986, 1987, 1990, 1991) удаа аваргалж, нэг удаа (1989) мөнгөн медальтай буцаж байв.
Хувийн намтар
Арсен Фазаев September 5, 1962-нд ЗХУ-ын ЗСБНХОУ-ын Умард Осетийн өөртөө засах улсын Ираф районы төв Чикола сууринд осет хүн болон төржээ. Эцэг нь жолооч, эх нь эмч байсан юмсанжээ. 14 наснаасаа бөхөөр хичээллэж эхэлсэн гэдэг.
Ангилал:ОХУ-ын Төрийн Думын гишүүн Ангилал:ЗХУ-ын бөх Ангилал:Оросын бөх Ангилал:Узбекистаны бөх Ангилал:Бөхийн олимпын аварга Ангилал:Бөхийн дэлхийн аварга Ангилал:Бөхийн европын аварга Ангилал:ЗХУ-ын олимпын оролцогч Ангилал:ТУХН-ийн олимпын оролцогч Ангилал:Узбекистаны олимпын оролцогч Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Нэгдсэн Орос Намын гишүүн Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн Ангилал:Осетчууд Ангилал:1962 онд төрсөн
Wanna One
Гишүүд
Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг : Бүжигчин, Гол реппэр
7. Lai Guanlin
Жинхэнэ нэр : Lai Guanlin (라이관린)
Яс үндэс   : Тайвань
Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг : Гол реппэр, Макнэ
8. Yoon Jisung
Тайзны нэр : Yoon Jisung (윤지성)
Жинхэнэ нэр : Yoon Byeongok (윤병옥)
Төрсөн өдөр : 1991 оны 3 сарын 8
Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг : Ахлагч, Дэд хоолой
9. Hwang Minhyun
Жинхэнэ нэр  : Hwang Minhyun (황민형)
Төрсөн өдөр  : 1995 оны 8 сарын 9
Яс үндэс     : Солонгос
Жинхэнэ нэр   : Bae Jinyoung (배진영)
Төрсөн өдөр    : 2000 оны 5 сарын 10
Яс үндэс           : Солонгос
Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг : туслах хоолой
11. Ha Sungwoon
Жинхэнэ нэр  : Ha Sungwoon (하성운)
Төрсөн өдөр   : 1994 оны 3 сарын 22
Яс үндэс          : Солонгос
Хамтлагт гүйцэтгэх үүрэг :  гол хоолой
Лавлах бичиг
Ангилал:Хөвгүүдийн хамтлаг Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг
Тел Беер Шеба
Тел Беер Шеба (Еврей хэл:תל באר שבע‎) нь өмнөд Израилын нутаг орших толгой, археологийн бүс бөгөөд библид дурьдагдсан байдаг. Беершеба хэмээх орчин үеийн суурин нь толгойн баруун талд, Тел Шева хэмээх бедуйн суурин зүүн талд нь оршдог. Уг толгойн орчимд МЭӨ 4000 оны орчимд үндэслэгдсэн суурингийн туурь байдаг. Уг суурин МЭ VI зууныг хүртэл оршин тогтнож байсан бөгөөд засаг захиргаа, цэрэг, арилжаа, наймааны чухал төв байжээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Израилын суурин Ангилал:Израилын археологийн олдворт газар Ангилал:Израилын байгалийн цогцолборт газар Ангилал:Эртний Израилын хот Ангилал:Израил дахь дэлхийн соёлын өв Ангилал:Библийн суурин Ангилал:Негев Ангилал:Израилын Өмнөд дүүрэг Ангилал:Худаг
Мартин Ольссон
Мартин Тони Вайква Ольссон (Martin Tony Waikwa Olsson, 1988 оны тавдугаар сарын 17-нд Евле хотод төрсөн) нь Шведийн хөлбөмбөгчин бөгөөд Норвич Сити болон Шведийн шигшээ багийн хамгаалагч юм. Блэкберн Роверс (2007—2013) багаас Норвич Сити багт 2013 оны долоодугаар сарын 10-нд дөрвөн жилийн гэрээгээр иржээ.
Улаан чоно
Улаан чоно (Canis rufus) нь Хойд Америкт, Америкийн Нэгдсэн Улсын зүүн өмнөд хэсгээр тархсан чоно юм. Хожуу Плейстоцены эринд бий болж, мөстлөгийн үеийг даван гарсан амьтан билээ. Техасаас Флорида хүртэлх нутагт амьдардаг бөгөөд Хойд Каролинад шилжүүлэн нутагшуулсан бүл бий. Зэрлэг улаан чононууд устах аюулд ороод байгаа гэж эрдэмтэд сануулдаг.
Гадны холбоосууд
Ангилал:Чонынхон
Ховордсон зүйл
Ховордож устах аюулд тулгарсан амьтан, ургамал, бусад амьд биетийн бүлгийг ховордсон зүйл гэнэ. Амьдрах орчны хомсдол, хүний үйл ажиллагаа, өрсөлдөгч зүйлийн өсөлт, дайсан амьтны тооны өсөлт гэх мэт олон учир шалтгааны улмаас амьтан ургамал ховордож устах аюулд тулгардаг. Судлаачид дэлхийн бүх амьд биетийн дөч орчим хувь ховордож байгаа гэсэн дүгнэлтийг гаргажээ. Улс орон бүрт өөрийн ховордож байгаа зүйлүүдийг хамгаалах хууль, дүрэм хязгаарлалтууд байдаг. Ховордсон зүйлүүдийг олон улсын хэмжээд устах аюулд хэр ойрхон байгаагаас хамааруулан ховор, нэн ховор, устаж байгаа, байгаль дээр устсан, бүрмөсөн устсан гэх мэтээр ангилж үздэг. Монгол орны ховордсон амьтдын тухай Монгол улсын улаан номоос мэдэж болох бөгөөд анх 1986 онд хэвлэгдэж, хожим дахин засварлаж хэвлүүлсэн. Уг номд загас хоёр зүйл, хоёр нутагтан хоёр зүйл, мөлхөгч дөрвөн зүйл, шувуу арван ес, хөхтөн хорин гурван зүйл амьтан багтаж байжээ.
Дэлхийд ховордсон зарим амьтдын жагсаалт: Монгол оронд ховордсон амьтдын жагсаалт: Монгол төдийгүй дэлхий даяар хулгайн ан агнуур ховор ан амьтдын тоо толгойг цөөрүүлэх нэг чухал шалтгаан болдог бөгөөд Африкийн хирс, Монголын бөхөнгийн эвэр, бугын цусан эвэр гэх мэт нь Хятадын анагаах ухаанд үнэт түүхий эд болдог учир эдгээр амьтад хулгайн ангийн золиос болдог.
1954 оны Женевийн хурал
Хуралд Зөвлөлт, Хятад, Их Британи, Америк, Францын гадаад хэргийн сайд нар болон Умард Солонгос, Өмнөд Солонгос, Умард Вьетнам, Өмнөд Вьетнам, Камбож, Лаос зэрэг улс орны төлөөлөгч нар оролцжээ. Хурлаар дайн тулаан болж хурцадсан Солонгос болон Энэтхэг-хятадын хойгийн асуудлыг хэлэлцжээ.
Солонгос
Солонгосын дайны гал зогсоох гэрээ 1953 оны 7-р сард зурагдсан байв.
Женевийн хурлын эхэнд Солонгосын талаар хэлэлцэв. Умард Солонгос, Өмнөд Солонгос хоёр улсын төлөөлөгч нар тус тусын улсыг хууль ёсны цор ганц Солонгос улс мөн хэмээгээд нөгөө улсыг хамгаалан байгаа гадаадын цэргийг гаргах болон Солонгосын нэгдсэн сонгууль явуулахыг харилцан шаарджээ.
Хятад, Зөвлөлт хоёр Умардын саналыг дэмжиж, Америк, Их Британи хоёр Өмнөдийн саналыг дэмжиж байсан ба эцсийн дүндээ Солонгосын талаар ямар ч шийдвэр тунхаг гаргалгүй хурал өндөрлөжээ.
Энэтхэг-хятадын хойг
Энэтхэг-хятадын хойгийг Франц колоничлохоос татгалзаж Лаос, Камбожийг тусгаар тогтнуулахаар болсон боловч Вьетнамыг тавихгүй байв. Вьетнамд Хо Ши Минээр удирдуулсан коммунист үзэлтэй Умард Вьетнам Францын эсрэг тулалдаж байв. Хурал эхлэхийн өмнөх өдөр буюу 1954 оны 5-р сарын 7-нд Дьенбьенфугийн тулалдаанд Умард Вьетнам чухал ялалт байгуулжээ.
Женевийн хурлын Энэтхэг-хятадын хойгийн талаарх хэлэлцүүлэг 1954 оны 5-р сарын 8-наас эхлэв.
Хурлаар Лаос, Камбож, Вьетнамыг тусгаар тогтнуулах дээр санал нэгдсэн бөгөөд Вьетнамд тогтсон хоёр дэглэмийг хэрхэх талаар удаан мэтгэлцжээ. Хурлаас дараах заалттай гэрээнд гарын үсэг зурцгаажээ. Гэвч Америк зөвшөөрч гарын үсэг зураагүй бөгөөд дайн үргэлжилжээ. 1955 онд Өмнө Вьетнам сонгуульд оролцохгүй гэсэн.
Ангилал:АНУ-Вьетнамын харилцаа Ангилал:АНУ-Солонгосын харилцаа Ангилал:Вьетнам-Францын харилцаа Ангилал:Вьетнам-Хятадын харилцаа Ангилал:Вьетнам-Их Британийн харилцаа Ангилал:Женевийн арга хэмжээ Ангилал:Солонгосын дайн Ангилал:Умард Солонгосын түүх Ангилал:Өмнөд Солонгосын түүх Ангилал:Олон улсын улс төрийн уулзалт Ангилал:Энэтхэг-Хятадын нэгдүгээр дайн Энэтхэг-хятадын дайн
Тобиас Вернер
Тобиас Вернер (Tobias Werner; 1985 оны долдугаар сарын 19, Гера) — Германы хөлбөмбөгчин бөгөөд «Аугсбургт» хагас хамгаалагчаар тоглодог.
«Аугсбург» 2013/2014 онд лигийн хүснэгтэнд итгэл төгс VIII байрт жагсахад Тобиас 25 гараалахдаа 9 гоолоор тусалсанаас онцлох тоглолт «Фрайбургийн» эсрэг 2013 оны есдүгээр сарын 14-нд өрнөж Ян Моравекийн дамжуулалтаар Тобиасийн 89-р минутанд хожлын гоолыг шигтгэсэн (2:1) байдаг.
Антони Мартьяль
Антони Мартьяль (Anthony Martial; 1995 оны арванхоёрдугаар сарын 5, Лион) — Францын хөлбөмбөгчин бөгөөд Английн «Манчестер Юнайтед» багийн довтлогч.
Замнал
Тэр Европа лигийн дебютээ 2012 оны арванхоёрдугаар сарын 6-нд «Хапоэль Кирьят Шмонагийн» эсрэг 80-р минутанд Яссин Бензьяг сэлгэн гараалсан бол лигийн дебютээ 2013 оны хоёрдугаар сарын 3-нд «Аяччогийн» эсрэг 79-р минутанд Рашид Геззалийг сэлгэн гараалж байв.
2013 оны зургаадугаар сарын 30-нд «Лионоос» «Монакод» 5 сая еврогоор элсэж, 3 жилийн гэрээ байгуулжээ.
2014/2015 онд 46 тоглолтонд 12 гоолдсон Мартьялийн төлөө «Манчестер Юнайтед» 36 сая фунтийг санал болгоод болоогүй ч 2015 оны есдүгээр сарын 1-нд даруй 58 сая фунт «Монакод» санал болгосоноор зөвшөөрүүлж, дөрвөн жилээр гэрээлсэн юм.
Гадны холбоос
Ангилал:Францын хөлбөмбөгчин Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Олимпик Лион багийн тоглогч Ангилал:Монако багийн тоглогч Ангилал:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч Ангилал:Францчууд Ангилал:1995 онд төрсөн
Дезоксирибонуклейн хүчил
thumb|220px|ДНХ-ийн хос спираль бүтэц Дезоксирибонуклейны хүчил (ДНХ) нь мэдэгдэж буй бүх амьд организмуудын өсөлт хөгжилт, ажиллагаанд ашиглагддаг багенетикийн заавруудыг агуулсан нуклейны хүчил юм. ДНХ-ийн молекулуудын гол үүрэг нь удаан хугацаанд мэдээллийг хадгалдаг ба энэ нь эсийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг тухайлбал уургууд болон Рибонуклейн хүчлийн молекулуудыг угсрах заавруудыг агуулдаг учираас ДНХ-г ихэвчлэн барилгын план зургуудын цуглуулгатай адилтгадаг. Генетикийн энэхүү мэдээллийг агуулдаг ДНХ-ийн хэсгүүдийг ген гэдэг. Гэхдээ бусад ДНХ-ийн дарааллууд нь бүтцийн зориулалттай байдаг эсвэл энэхүү генетикийн мэдээллийг хэрхэн ашиглахыг зохицуулахад хэрэглэгддэг.
Химийн хувьд ДНХ нь нуклеотид хэмээх энгийн нэгжүүдээс бүрдсэн, диэфирийн холбоогоор холбогдсон чихэр болон фосфатын нэгдлээс бүрдсэн нуруу бүхий хоёр урт полимероос тогтдог. Эдгээр хоёр хэлхээ нь бие биетэйгээ параллел боловч чиглэл нь эсрэг оршидог. Чихэр бүрт дөрвөн төрлийн молекулуудын нэг нь холбогдсон байх ба эдгээрийг сууриуд гэдэг. Гол нурууны дагуу байрлах эдгээр дөрвөн суурийн дараалал нь мэдээллийг кодлодог. Энэ мэдээллийг генетик кодыг ашиглан уншдаг. Генетик код нь протейнуудад байх амин хүчилийн дараалалыг тодорхойлж өгдөг. Кодыг ДНХ-ийн хэсгүүдийг холбогдох нуклейны хүчил РНХ-рүү хуулбарлах замаар уншдаг. Энэ процессыг генетик хөрвүүлэлт гэдэг. Тэдгээр РНХ молекулуудын ихэнх нь протейныг нийлэгжүүлэхэд ашиглагддаг ба харин бусад нь бүтэцүүд болох жишээлбэл рибосом болон сплицезонд шууд ашиглагддаг.
Эсийн дотор ДНХ нь хромосом гэгдэх бүтцүүдэд хуваагдах ба эсийн доторх хромосомуудын нэгдэл нь геномыг бүтээдэг. Тэдгээр хромосомууд нь эсийн хуваагдалын өмнө хуулбарлан хуваагддаг. Энэ процессыг ДНХ үржих гэдэг. Эукариот организмууд тухайлбал амьтан, ургамал, мөөг зэрэг нь өөрсдийн ДНХ-г эсийн бөөм дотороо хадгалдаг бол харин Прокариот организмууд тухайлбал бактериийх эсийн цитоплазм дотороо байдаг. Хромосомуудын дотор хроматин протейнууд тухайлбал гистонууд ДНХ-г нягтруулж, зохион байгуулдаг. Энэ нь бусад протейнуудтай харилцан үйлчлэлцэхийг хянахад тусладаг бөгөөд улмаар генийн хөрвүүлэлтийг хянадаг.
Физик химийн шинж чанар
right|thumb|350px|ДНХ-ийн химийн бүтэц.
ДНХ нь нуклеотидууд гэж нэрлэгдэх дахин давтагдах нэгжүүдээс бүрдсэн урт полимер юм. ДНХ-ийн гинж нь 22-оос 26 Ангстром өргөн (2.2-оос 2.6 нанометр) бөгөөд нэг нуклеотид нь 3.3 Ангстром (0.33 нанометр) урт байдаг. Давтагдах нэгжүүд нь хэдий маш жижигхэн ч гэсэн ДНХ-ийн полимерууд нь хэдэн сая нуклеотидуудыг агуулсан асар том молекулууд байж болдог. Тухайлбал хүний хамгийн том хромосом болох Хромосом № 1 нь 220 сая хос сууриас бүрдсэн урт байдаг.
Амьд организмуудад ДНХ нь ганц молекулын байдлаар байнга оршдоггүй, харин нарийн холбогдсон хос молекулууд байдлаар оршдог. Тэдгээр хоёр урт хэлхээ нь мөлхөө ургамал адил сүлжилдэн хос спираль хэлбэрийг олдог. Нуклеотидын давтамж нь гинжийг холбон барих молекулын нурууны хэсгийг болон спираль дах бусад ДНХ-ийн хэлхээтэй харилцан үйлчлэх суурийг хоюуланг нь агуулдаг. Ерөнхийдөө сахарт холбогдсон суурийг нуклеозид гэдэг ба сахарт болон нэг эсвэл хэд хэдэн фосфатын нэгдэлд холбогдсон суурийг нуклеотид гэдэг. Хэрэв олон нуклеотидууд хоорондоо ДНХ-д байдаг шиг холбогдсон байвал энэ полимерийг полинуклеотид хэмээн дурддаг.
ДНХ-ийн хэлхээний гол нуруу нь фосфат болон сарартийн тунадаснуудын хослолоос бүрддэг. ДНХ дэхь сахар нь 2-дезоксироз ба энэ нь пентоз (таван нүүрстөрөгч) сахар юм. сахарууд нь хоорондоо фосфатын нэгдэлээр холбогдоно. Фосфатын нэгдэл нь сахарын 3-р болон 5-р орбитын атомуудын хооронд фосфодиэфирийн холбоосыг үүсгэдэг. Эдгээр тэгш биш хэмт холбоосууд нь ДНХ-ийн хэлхээ нь чиглэлтэй болохыг харуулж байгаа юм. ДНХ-ийн хос спираль дахь нэг хэлхээний нуклеотидуудын чиглэл нь нөгөө хэлхээнийхээ нуклеотидуудын эсрэг чиглэлд байдаг. Энэхүү ДНХ-ийн хэлхээнүүдийн тогтоцыг антипараллел гэдэг. ДНХ-ийн хэлхээнүүдийн тэгш биш хэмт төгсгөлүүдийг 5′ (таван штрих) болон 3' (гурван штрих)-ын төгсгөлүүд гэж нэрлэдэг. ДНХ болон РНХ хоёрын хамгийн гол ялгаа нь сахар бөгөөд 2-дезоксиробозын оронд өөр нэгэн сахар болох рибоз нь РНХ-д байдаг.
ДНХ-ийн хоёр хэлхээнд буй сууриудыг хооронд нь холбосон устөрөгчийн холбоосууд нь ДНХ-ийн хос спиралийг тогтворжуулах үүргийг гүйцэтгэдэг. ДНХ дэхь дөрвөн суурийг аденин (A), цитозин (Ц), гуанин (Г), тимин (Т) гэдэг. Доор харуусан эдгээр дөрвөн сууриуд нь чихэр/фосфатад холбогдон аденозин монофосфатад харуулсаны дагуу бүтэн нуклеотидыг үүсгэдэг.
Эдгээр сууриудыг хоёр төрлийн ангилалд хуваадаг. Аденин болон гуанинууд нь пурин гэгддэг 5-р болон 6-р түвшинд нэгдсэн гетеро цагирагт нэгдэлүүд юм. Харин цитозин болон тимин нь пиримидин гэгдэх 6-р түвшиний орбитын нэгдэл юм. 5 дахь пиримидин суурийг урацил (У) гэх ба энэ нь ихэвчлэн РНХ-д тиминий үүргийг орлох бөгөөд тиминээс орбит дээрээ метилийн бүлэггүйгээрээ ялгардаг. Урацил нь ДНХ-д бараг илэрдэггүй бөгөөд зөвхөн цитозин задрах үед илэрдэг. Гэхдээ үүнээс гадна зөвхөн PBS1 гэж нэрлэгддэг фаг нь өөрийнхөө ДНХ-д урацилыг агуулж байдаг. Дээрхээс ялгаатай нь дараах РНХ-ийн тодорхой молекулуудын нийлэгжилт юм. Энэ нь байхгүй метилийн бүлгийн ферментийн нэмэлтээр ихээхэн хэмжээний урацилууд тиминүүд болон хувирах нийлэгжилт юм. Энэ нь ихэвчлэн шилжих РНХ болон рибозон РНХ мэтийн бүтцийн болон ферментийн РНХ-үүдэд илэрдэг.
Их болон бага ховил
Хос спирал нь баруун гарын дүрмээр эргэх спирал юм. ДНХ-ийн хэлхээнүүд бие биеээ тойрч эргэх үед фосфат нуруунуудын хооронд зай үүсэх бөгөөд доторх сууриудын талуудыг ил гарган харуулна (амьлуулсан дүрслэлийг харна уу). Хос спиралын гадаргуу дээр мушгиралдсан хоёр янзын ховил байна. Нэг ховилыг нь их ховил гэх бөгөөд 22 Å өргөнтэй, харин нөгөөг нь бага ховил гэх бөгөөд 12 Å өргөнтэй байдаг. Бага ховил нь нарийн байгаа нь сууриудын ирмэгүүд нь их ховилын талаасаа илүү нээлттэй байна гэсэн үг юм. Үүний үр дүнд давхар хэлхээ бүхий ДНХ-ийн тодорхой дараалалд барьцалдсан активаторууд мэтийн протейнууд нь их ховилын талаасаа ил гарсан сууриудтай холболт үүсгэдэг.
Сууриудын хослол
Устөрөгчийн гурван холбоогоор холбогдсон ГЦ суурийн хослолыг дээд талд нь харуулав. Устөрөгчийн хоёр холбоогоор холбогдсон АТ суурийн хослолыг доод талд нь харуулав. Устөрөгчийн холбоог тасархай зураасаар дүрслэв.
Нэг талын хэлхээнд буй суурь бүр нь нөгөө хэлхээнд буй суурь бүртэй холбоос үүсгэдэг. Үүнийг сууриудын хослол үүсгэх гэдэг. Энд пуринууд нь пиримидинүүдтэй устөрөгчийн холбоог үүсгэн А нь зөвхөн Т-тэй, Ц нь зөвхөн Г-тэй холбогдох замаар хоорондоо холбогддог. Хос спиралын дагуу хоорондоо ийнхүү барьцалдсан хоёр нуклеотидуудын тогтоцыг суурийн хослол гэж нэрлэдэг. Хос спиралын хоёр хэлхээ нь ДНХ-ийн дараалалын нөлөөлөлөөс ангид байх пи холбоо болон гидрофобын эффектээс үүсэх хүчний үйлчлэлээр мөн хоорондоо барьцалддаг. Устөрөгчийн холбоонууд нь ковалент биш учир задрах болон буцаж холбогдохдоо амархан байдаг. Тиймээс ДНХ-ийн хос спирал дахь хоёр хэлхээг механик хүч эсвэл өндөр температурын нөлөөгөөр өмдний цахилгааныг тайлж буй мэт салгаж болдог. Үүний үр дүнд ДНХ-ийн спиралын хос хэлхээт дараалал дахь бүх мэдээлэл нь хэлхээ тус бүртээ хуулбарлагддаг. Энэ онцлог нь ДНХ-ийн үржилд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг юм. Үнэндээ суурийн хослолын энэхүү давтагдах чанартай, онцгой дотоод харилцан үйлчлэл нь амьд организмуудын ДНХ-ийн бүхий л ажиллагаанд нэн чухал байдаг билээ.
Хоёр төрлийн суурийн хослолууд нь өөр өөр тоотой устөрөгчийн холбоонуудыг үүсгэдэг. АТ нь устөрөгчийн хоёр холбоог, харин ГЦ нь устөрөгчийн гурван холбоог үүсгэдэг (зүүн талын зургийг харна уу). Тиймээс ГЦ суурийн хослол нь АТ суурийн хослолоос илүү бат бэх байдаг. Өөрөөр хэлбэл ДНХ-ийн хоёр хэлхээний хоорондын харилцан үйлчлэлийн хэмжээ нь ДНХ-ийн хос спиралын нийт урт болон түүнд агуулагдах ГЦ суурийн хослолын эзлэх хувиас шууд хамаарна. ГЦ хослолын агуулга өндөртэй, урт ДНХ-ийн спирал нь хүчтэй харилцан үйчлэл бүхий хэлхээнүүдтэй байдаг ба харин АТ хослолын агуулга өндөртэй, богино ДНХ-ийн хувьд сул харилцан үйлчлэл бүхий хэлхээнүүдтэй байна.
Амархан салгагддаг ДНХ-ийн хос спиралын хэсгүүдэд тухайлбайл бактерийн промоторуудад байдаг ТАТААТ Прибнов хайрцагт АТ хослолын агуулга өндөр байх хандлага ажиглагддаг бөгөөд энэ нь хэлхээнүүдийг салгахад амархан болгодог. Лабораторийн горимд энэхүү харилцан үйлчлэлийн хүчний хэмжээг устөрөгчийн холбоонууд нь задрахад шаардлагатай температурын хэмжээгээр тодорхойлдог. Өөрөөр хэлбэл тэдгээрийн хайлах температур (мөн Tm утга ч гэж хэлдэг ) гэж нэрлэдэг. ДНХ-ийн хос спиралын бүх суурийн хослолууд хайлж дуусах үед хэлхээнүүд нь салах бөгөөд тэдгээрийг уусмалд хоёр огт хамааралгүй молекулууд байдалаар байлгаж болдог. Эдгээр ганц хэлхээт ДНХ-ийн молекулуудад тодорхой нийтлэг хэлбэр дүрс байдаггүй бөгөөд харин зарим конформацууд нь харьцангуй тогвортой байдаг.
Эерэг ба сөрөг туйл
Хэрэв ДНХ-ийн дараалал нь протейнд хөрвүүлэгдсэн зуучлагч РНХ-ийн хуулбарын дараалалтай ижил байвал үүнийг "туйлт" (эерэг туйлт) дараалал гэдэг. Харин эсрэг хэлхээний дараалал нь туйлт дараалалтай хосмог үүсгэж байвал түүнийг "антитуйлт" буюу сөрөг туйлт дараалал гэнэ. Нэгэнт РНХ-ийн полимеразууд нь өөрийнхөө загваруудын хосмог хуулбарыг үүсгэх замаар явдаг тул сөрөг туйлт хэлхээ нь эерэг туйлт зуучлагч РНХ-г үүсгэх загвар болдог. Эерэг болон сөрөг туйлт дараалалууд нь хоёул ДНХ-ийн нэг хэлхээний өөр өөр хэсгүүд дээр орших боломжтой (тухайлбал хоёр хэлхээ нь хоёул эерэг, сөрөг дараалалыг агуулж байх тохиолдолд). Прокариот эукариот хоёуланд нь сөрөг туйлт РНХ-ийн дараалал бүрэлддэг боловч эдгээр РНХ-ийн ажиллагаа нь бүхэлдээ тодорхой биш юм. Нэг тайлбар байдаг бөгөөд үүнд сөрөг туйлт РНХ-үүд нь РНХ-РНХ суурийн хослолын дагуу генийн илэрхийлэлийг зохицуулахад оролцдог гэсэн байдаг.
Прокариот болон эукариотуудад олддог цөөхөн хэдэн, харин плазмид болон вирусүүдэд түгээмэл олддог ДНХ-ийн дараалалууд нь гениүд нь давхарддаг улмаас дээр гаргасан эерэг болон сөрөг туйлт хэлхээнүүдийн ялгааг бүдгэрүүлдэг. Эдгээр тохиолдолуудад зарим ДНХ-ийн дараалалууд нь давхар үүрэгтэй оролцдог бөгөөд тухайлбал нэг хэлхээний дагуух 5' болон 3'-уудыг унших үед нэг протейн нь кодлодог бол нөгөө протейн нь нөгөө хэлхээний дагуу эсрэг чиглэлд унших үед кодлодог. Бактериудад энэхүү давхцал нь магадгүй генийн бичиглэлийг зохицуулахад ашиглагддаг байж болох юм. Харин вирүсүүдэд давхардсан гениүд нь вирүсийн жижиг геномд кодлогдсон мэдээлэлийн хэмжээг ихэсгэдэг. Геномын хэмжээг багасгах өөр замыг шугаман эсвэл дугариг дан хэлхээт ДНХ-г генетикийн материал болгон ашигладаг зарим вирүсүүд дээр харж болох юм.
Супер-ороомог
ДНХ-г утас ээрэхтэй адилаар мушгих процессыг ДНХ-г ээрэх гэдэг. ДНХ нь "тайван" төлөвт орших үед хэлхээ нь хос спиралын тэнхлэгийг 10.4 суурийн хослол тутамд нэг бүтэн ороодог. Гэхдээ ДНХ-г ээрвэл хэлхээнүүд нь илүү чанга эс бөгөөс илүү сул болно. Хэрэв ДНХ-г спиралын чиглэлийн дагуу ээрвэл үүнийг эерэг супер-ээрүүлдэх гэх бөгөөд сууриуд нь хоорондоо илүү шигүү барьцалдана. Харин эсрэг чиглэлд ээрэх тохиолдолд энэ нь сөрөг супер-ээрүүлдэх болох бөгөөд сууриуд нь илүү салангид болно. Байгаль дээр ихэнх ДНХ-г топоизомеразууд гэгдэх ферментүүдийн тусламжтайгаар бага зэрэг сөрөг супер-ээрүүлддэг. Эдгээр ферментүүд нь хөрвүүлэлт болон ДНХ үржүүлэх процессуудад ДНХ-ийн хэлхээнүүдийг ээрэх зорилгоор ашиглагддаг.
Бусад давхар-мушгиа бүтэцүүд
ДНХ нь хэд хэдэн боломжит конформац хэлбэрт оршдог. Гэвч зөвхөн A-ДНХ, B-ДНХ болон Z-ДНХ-г л байгаль дээр буй биологийн системүүдэд ажиглаж болно. ДНХ нь ямар конформацтай байх нь ДНХ-ийн дараалал, түүний супер-ороомогийн хэмжээ болон чиглэл, сууриудын химийн өөрчлөлт, мөн уусмалын нөхцөл тухайлбал метал ионууд болон полиаминууд зэрэгээс хамаардаг. Эдгээр гурван конформацуудаас дээр дурдагдсан "В" хэлбэр нь эсүүдийн дотороос олддог орчинд хамгийн түгээмэл байдаг. Бусад хоёр ДНХ-ийн хос-мушгиа хэлбэрүүд нь геометр дүрс болон чиглэлүүдээрээ ялгагддаг.
"А" хэлбэр нь илүү өргөн, баруун эрчилсэн спираль бөгөөд түүний бага ховил нь гүехэн болоод өргөн, харин их ховил нь гүнзгий болоод нарийн байдаг. "А" хэлбэр нь ДНХ-ийн дегидратацад орсон физиологийн бус нөхцөлд илэрдэг бөгөөд харин эсийн дотор ДНХ болон РНХ-ийн хэлхээнүүдийн холимог хослолоос, мөн фермент-ДНХ комлексоос үүсэх магадлалтай.
Ишлэл
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл
Бал (салаа утга)
Бал гэдэг нь дараах утгуудын алийг ч тайлбарлаж болно.
Хөдөө аж ахуй
Хөдөө аж ахуй нь гаршуулсан амьтан болон ургамлыг тодорхой зохион байгуулалттайгаар өсгөн үржүүлэх замаар хүнс, тэжээл, цардуул болон бусад бүтээгдэхүүнүүдийг үйлдвэрлэх үйл явц юм. Орчин цагийн хэлэнд Хөдөө аж ахуй (ХАА) гэдэг нэр томъёонд мал амьтан өсгөн үржүүлэхээс эхлээд тэдгээрээс авч болох түүхий эдийг боловсруулах, мөн хүнс, тэжээл, цардуул үйлдвэрлэх бүхий л үйл ажиллагааг хамруулан ойлгодог. Хөдөө аж ахуй гэдэг нь мөн ХАА-н практик үйл ажиллагааны судалгаа бөгөөд үүнийг Хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухаан гэдэг.
Хөдөө аж ахуй нь дэлхий нийтийн нийгэм эдийн засгийн өөрчлөлтийн гол хүчин зүйл байсаар ирсэн учир хөдөө аж ахуйн түүх нь хүний түүхийн үндсэн нэг, салшгүй бүрэлдүүлэгч хэсэг билээ.
2006 оны байдлаар дэлхийн нийт ажиллах хүчний 36 хувь нь ХАА-н салбарт ажиллаж байгаа нь (1996 онд энэ үзүүлэлт 42% байсан) ХАА-г хамгийн түгээмэл ажлын байрны талбар болгож байна. Гэсэн хэдий ч фермийн аж ахуйн ач холбогдол аж үйлдвэржиж эхэлснээс хойш харьцангуйгаар нилээд унасан ба 2006 онд түүхэнд анх удаа үйлчилгээний салбар дэлхий дээр хамгийн их ажлын байр бий болгож ХАА-н салбараас давж гараад байна. Мөн ХАА-н үйлдвэрлэл нь дэлхийн нийт бүтээгдэхүүний (бүх ДНБ-үүдийн нийлбэр) 5%-иас бага байдаг.
Тойм
ХАА-н нэг хэсэг нь хязгаарлагдмал нөөц бололцоо бүхий жижиг хэмжээний газар ашиглан зөвхөн өрхийнхөө хүнсний хэрэгцээг хангадаг өрхийн фермер бол нөгөө хэсэг нь эрчимжсэн хөдөө аж ахуй гэх мэтийн арилжааны чиглэлийн аж үйлдвэржсэн хөдөө аж ахуй байдаг. Энэ төрлийн аж ахуй нь өргөн уудам газар, талбай ашиглаж эсвэл олон тооны өндөр ашиг шимт мал амьтан өсгөн үржүүлж мөн өндөр түвшний механикжуулалт ашигладаг. Ийм үйл ажиллагаанууд нь ерөнхийдөө эцсийн бүтээгдэхүүнээс, эсвэл түүхий эд, дайвар бүтээгдэхүүнээс хамгийн их орлого олох зорилготой байдаг. penis
Орчин үеийн ХАА нь хүний хүнсний хэрэгцээг хангах, малын тэжээл бэлтгэх уламжлалт хэв маягаас халин гарсан. Тухайлбал бусад төрлийн ХАА-н бүтээгдэхүүн гэвэл бэлэг дурсгалын цэцэг, гоёлын болон эмчилгээний ургамал, мод бэлтгэх, бордоо, амьтны арьс шир, үс ноос, аж үйлдвэрийн химийн бодис (цардуул, чихэр, этанол, спирт, хуванцар гэх мэт), нийлэг (хөвөн, ноос, олс ургамал, флакс), түлш (биомассын метан, био-дизель), мөн хууль ёсны болон хууль бус бодис (эмийн ургамал, тамхи, марихуана, хар тамхи (opium), кокаин) зэргүүдийг нэрлэж болно.
Хорьдугаар зуунд ХАА-н практикт маш их өөрчлөлт гарсан. Ялангуяа хөдөө аж ахуйн химийн салбар болон механикжуулалт. ХАА-н хими нь химийн бордоо, химийн инсектицид, пестицид, фунгицид, хөрсний нөхөн сэргээлт, ХАА-н бүтээгдэхүүний судалгаа, өндөр ашиг шимт малын тэжээлийн хэрэгцээ гэх мэтийн асуудлуудыг шийддэг.
ХАА-д гарсан сүүлийн үеийн өөрчлөлт, ололт гэвэл гидропоник, ургамал сортлох, гибридезац, ген судлал, хөрсний тэжээлийн менежмент гэх мэт дурдаж болно. Генийн инженерчлэл нь аливаа ургамалыг байгаль дээр байгаагаас илүү үр ашигтай болгох тухайлбал өндөр ургацтай, өвчинд тэсвэртэй гэх мэт боломжтой болсон.
Инженерүүд усжуулалт, газар хатаалт, байгаль хамгаалал, эрүүл ахуйн төлөвлөгөө боловсруулах боломжтой болсон. Энэ нь ялангуяа байнгын усалгаа шаардсан хуурай, чийг багатай газар нутагт байдаг том хэмжээний фермийн хувьд маш чухал асуудал.
Мөн шинжлэх ухааны ололт амжилтууд ХАА-н бүтээгдэхүүнийг боловсруулах, савлах, зах зээлд түгээх асуудлуудад нөлөөлөх болсон. Түргэн хөлдөөх болон хатаах аргууд нь ХАА-н бүтээгдэхүүний зах зээлийн хэрэгцээг нэмэгдүүлж байна.
Адуу, луус, үхэр, тэмээ, лам гөрөөс, нохой зэрэг амьтдыг тариалангийн талбайг боловсруулах, ургац хураан авах, ХАА-н бүтээгдхүүн тээвэрлэх зэрэгт түгээмэл ашигладаг. Мал аж ахуй нь мал сүргийг өсгөн үржүүлж тогтмол хугацаанд мах, сүү, өндөг, ноос гэх мэт бүтээгдэхүүнийг гаргаж авах зорилготой. Механикжуулалт нь фермийн аж ахуйн үр ашиг, үйлдвэрлэлийг ихээхэн хэмжээгээр дээшлүүлдэг. (Хөдөө аж ахуйн тоног төхөөрөмжийг үзнэ үү.)
Онгоц, нисдэг тэрэг, ачааны машин, трактор зэрэг техникүүдийг барууны ХАА-н үйлдвэрлэлд үр суулгац суулгах, хортон шавьж, өвчний эсрэг бодис цацах, бордоо цацах, амархан муудах бүтээгдэхүүн тээвэрлэх зорилгоор өргөн хэрэглэдэг. Фермерүүдийн хувь холбоо харилцаа нь цаг агаарын мэдээлэл, эдийн засаг зах зээлийн тойм мэдээлэл авах зэргээр ач холбогдол өндөр болсон. Фермийн менежментийг оновчтой байлгах үүднээс компьютер хэрэглэж байна.
Хөрс хамгаалал болон шим судлалын менежмент нь 1950-иад оноос эхлэн чухал сэдэв болж ирсэн. Гэсэн хэдий ч олон оронд усны суваг, намаг зэрэг нь азот, фосфор мэтийн шим тэжээллэг бодисоор бохирдох болж.
ХАА-н асуудлуудад хандах хэрэглэгчдийн анхаарал өсөн нэмэгдсэнээр органик хүнс гэх мэтийн уриатай хөдөлгөөнүүд төрөн гарах болов.
Үгийн гарал үүсэл
Хөдөө аж ахуйг англиар Agriculture гэдэг. Agri нь Латин хэлний "газар, талбай" гэсэн утгатай ager, culture нь Латин хэлний cultura буюу боловсруулах (гэхдээ хөрс) гэсэн үгнүүд юм. Утгачлан орчуулбал талбайн хөрс боловсруулалт гэж болно.
Эртний гарал үүсэл
Газар зүйн хувьд алслагдмал хүн ард бие биеэсээ хамааралгүйгээр ХАА-г хөгжүүлж эхэлсэн. Эхний зохион байгуулалттай ХАА эрхэлж байсан ул мөр баруун өмнөд Азид лалар буюу Месопатамын үржил шимт хөндийд (Fertile Crescent) олддог. МЭӨ 9500 жилийн тэртээд фермерүүд тодорхой шинж чанар бүхий хүнсний ногоог сонгож аван тарьж эхэлжээ. Гэхдээ үүнээс эрт зэрлэг арвайг хэрэглэж байсан ул мөр байдаг ч анхны найман үндсэн ХАА-н ургамлыг хүмүүс тарьж эхлэхээс тийм өмнө биш юм. Анхных нь Эмер болон Ганц эвэрт буудай, дараагаар нь арвай, вандуй, сэвэг зарам, исгэлэн буурцаг, хонин вандуй, маалинга зэрэг ургамлуудыг тарьж эхэлсэн байна.
МЭӨ 7000 он гэхэд Египетэд цар хүрээ багатай хөдөө аж ахуй эрхэлж эхэлсэн байна. МЭӨ 9000 оны тэртээ Энэтхэгийн хойг дээр арвай, улаан буудай тариалж байсан археологийн олдвор Балочистаны Мергарх дахь археологийн малталтаас олджээ. МЭӨ 6000 он гэхэд дунд оврын фермийн аж ахуй нь Нил мөрний сав газар өргөн тархсан байна. Ойролцоогоор энэ үед ХАА нь Алс Дорнодод бас харилцан хамааралгүйгээр хөгжиж байсан ба тэнд улаан буудайнаас илүү цагаан будааг голлон тариалж байв. Хятад, Индонезийн фермерүүд вандуй, шар буурцаг, азуки, таро зэрэг ургамалыг тарималжуулж байв. Эдгээр нүүрс усны шинэ эх үүсвэрийг энэ бүс нутаг дахь тэнгисийн эрэг, нуур цөөрөм, гол мөрний дагуух загасчлалтай хослуулсанаар шаардлагатай амин дэм, уургийг их хэмжээгээр авах болсон. Бүхэлдээ энэхүү шинэ төрлийн хөдөө аж ахуй болон загасчлал нь хүн амын өсөлтийг огцом нэмэгдүүлэх хүчин зүйл болсон ба өнөөдөр ч үргэлжилсээр байна.
МЭӨ 5000 жилийн үед Шумерууд хөдөө аж ахуйн үндсэн цөм техникүүд болох газрыг өргөн цар хүрээтэйгээр, эрчимтэйгээр боловсруулах, нэг төрлийн ургамал тариалах, зохион байгуулалттай усжуулалт, мэргэшсэн ажиллах хүчнийг ашиглах зэргүүдийг ялангуяа Персийн булангаас Тигр, Евфратын ай сав хүртэлх одоогийн Шат ал-Арабын усан замын дагуу хөгжүүлж ирсэн байна. Зэрлэг үхэр болон аргалийг үхэр, хонь болгон гаршуулж тэдгээрийг өргөнөөр хүнс, өмсгөлийн хэрэгцээндээ болон тээвэрлэлтэнд ашиглаж байжээ.
Эрдэнэ шиш, шуулж, хулслаг харвуулын үндэс зэрэг ургамлуудыг анх Америкт МЭӨ 5200 жилийн тэртээгээс гаршуулж эхэлсэн. Төмс, лооль, чинжүү, хурган гуа, бусад төрлийн буурцаг, канна, тамхи болон бусад ургамлуудыг Шинэ Ертөнцөд тариалдаг байсан бөгөөд Өмнөд Америкийн Андын нуруунд дов толгодын налууг шатлуулах маягаар тариалдаг байж.
Ромчууд болон Грекүүд сүүлд нь Шумеруудын буй болгосон техникүүдийг арай боловсронгуй болгон ашиглаж эхэлжээ.
Дундад зууны үеийн ХАА
Дундад зууны үед Хойд Африкийн болон Ойрх Дорнодын Исламын фермерүүд гидролик болон гидростатик зарчим дээр үндэслэн усжуулалтын систем, далан зэргийг ашиглан усны нөөцийг бий болгох, ус дамжуулах хүрдэн машин зэрэг ХАА-н технологиудыг бий болгосон байна. Муслимууд мөн газар тариалангийн гарын авлага бичиж энэ нь чихрийн нишингэ, цагаан будаа, жүржийн төрлийн жимс, гүйлс, хөвөн зэрэг ургамлыг гаршуулан ургуулах суурь нь болж өгчээ. Муслимууд анх Испанид нимбэг, жүрж, хөвөн, бүйлс, гадил зэрэг жимс ногоог авчирсан байна.
Сэргэн мандалтын үеэс өнөөг хүртэл
Дундад зууны үед сэлгэцийг анх бодон олж, Хятадуудын зохион бүтээсэн анжисыг авч хэрэглэснээр ХАА-н үйлдвэрлэл үлэмж нэмэгдсэн.
1492 оноос хойш мал амьтан, шинэ сортын үр тариа, ногоог тив дамжуулан солилцож өсгөн үржүүлэх болсон. Тухайн үед шинэ тивээс хуучин руу орж ирсэн ХАА-н гол бүтээгдэхүүнүүд гэвэл лооль, эрдэнэ шиш, төмс, какао, тамхи, харин хуучин тивээс шинэ тив рүү чинжүү, кофе, чихрийн нишингэ зэрэг байсан. Хуучин тивээс шинэ тив рүү аваачсан чухал амьтад гэвэл адуу, нохой зэрэг болно (Нохой хэдий Колумбаас өмнөх Америкт байсан ч гэсэн хөдөө аж ахуйд ашиглахад тохирохгүй үүлдэр угсааных байв). Адууг хүнсний хэрэгцээнд өргөн хэрэглэдэггүй байсан ч адуу, илжиг, пони болон нохой зэрэг амьтад нь дэлхийн хойд хагаст фермийн аж ахуйд ихээр хэрэглэгдэх болсон.
2004 оны дэлхийн ХАА-н бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл
Тодорхой зүйлийн үр тариа, ногоо нь дэлхийн тодорхой бүс нутгуудад тариалагддаг. Дэлхийн Хүнс Хөдөө Аж Ахуйн Байгууллагын үнэлгээг сая тонноор доор илэрхийлэв.
Таримал ургамлын шинэчлэл
1900 оны орчимд АНУ-д нэг гектар газраас авах эрдэнэ шишийн хэмжээ 2.5 тонн байсан бол 2001 оны байдлаар 9.4 тонныг 1 гектараас авсан байна. Үүнтэй адилаар 1900 оны үеийн улаан буудайн дэлхийн дундаж хэмжээ 1 гектарт 1 тонноос ихгүй байсан бол 1990 онд 2.5 тонноос илүү болсон байна. Өмнөд Америкийн улаан буудайн дундаж хэмжээ 1 гектарт 2 тонн орчим, Африкт 1 тонноос бага, харин Египет болон Арабт усжуулалтын систем ашиглан 3.5-аас 4 тонн хүртэл улаан буудайг хураан авч байна. Франц мэтийн орнуудад бол 1 гектараас 8-аас дээш тонн улаан буудай хураан авдаг. Ургацын гарц нь олон янзын хэмжээтэй байгаа нь цаг уур, тухайн ургамлын сорт, эрчимжсэн фермийн техник технологийг ашиглаж буй эсэх зэргээс хамааран янз бүр байдаг.
ХАА нь аж үйлдвэржсэн орнуудад, үйлдвэрлэгчийн сонирхлыг хангах үүднээс тариа ногооны ургацыг сайжруулснаар (ургац арвин болсоноор) тухай тариа ногооны тэжээллэг чанар болон бусад ашигтай чанарууд нь харин эсрэгээр багасч ирсэн. 60-аад оны эхэн үед механик улаан лооль хураагч машин гарсанаар ХАА-н эрдэмтэд арай хатуу, тэжээллэг багатай лоолийн сортыг гаргаж эхэлсэн (Фридланд ба Бартон 1975). Үнэндээ сүүлийн 50 жилд маш олон хүнсний ногооны тэжээллэг багассаныг судалгаагаар гаргасан байна. Жишээлбэл АНУ-д тарьж буй хүнсний ногоонд агуулагдах B2 витамины агууламж дундажаар 38%-аар, С витамины агууламж 15%-аар багассан байна (Дэвис, Риордан 2004).
Сүүлийн хэдэн жилд дэлхийн зарим орнуудад генийн инженерчлэлийг шинэ сорт гаргаж авах тал дээр эрчимтэй ашиглаж байна. Хортон ургамалын эсрэг тэсвэр сайтай ген бүхий сортуудыг гаргаж авах тал дээр анхаарч байна.
Зарим хүмүүс нийтлэг биш амьтад, ургамлыг мөн өсгөн үржүүлдэг.
ХАА-тай холбоотой өөр нэгэн аж ахуй бол загас, сам хорхой болон замаг үржүүлэх үйл ажиллагаа бөгөөд үүнийг загасны аж ахуй гэдэг (Aquaculture).
Уламжлалт зөгийн бал гаргаж авдаг байсан зөгийн аж ахуйг сүүлийн үед таримал ургамлын үржилд ихээр ашиглах болов.
Байгаль орчны асуудал
ХАА нь гол төлөв байгалийн тэнцвэрт байдлыг алдагдуулж, үйлдвэрлэн гаргаж буй дайвар бүтээгдэхүүнүүд нь байгаль орчинд халгаатай байдаг учраас байгаль орчны асуудлуудыг бий болгодог. Зарим сөрөг нөлөөллийг дурьдвал:
ХАА-н үйл ажиллагаанаас болж ой мод багасч, оршин суугчид шинэ газрыг фермийн аж ахуйн хэрэгцээт газар болгон хувиргаж байгаа нь олон орны биологийн төрөл зүйлд (biodiversity) мэдэгдэхүйц таагүй нөлөө үзүүлж байна гэж тухайн орнуудын Биологийн төрөл зүйлийг хамгаалах үйл ажиллагааны хөтөлбөрт дурдагдсан байна. Зарим шүүмжлэгчид ХАА нь өнөөгийн дэлхийн цаг агаарын өөрчлөлтөд нөлөөлж байна гэж үзжээ.
НҮБ-ийн тайланд дурдсанаар манай дэлхийн хүрээлэн байгаа орчинд орон нутгийн түвшнээс эхлээд дэлхийн түвшинд хамгийн сөргөөр нөлөөлж буй хоёроос гурван хүчин зүйлийн нэг нь мал аж ахуйн (голдуу үхэр, тахиа болон гахайн аж ахуй) сектор хэмээжээ. Мал аж ахуйн үйлдвэрлэл нь ХАА-д ашиглагдаж буй нийт газрын 70%-ийг эзэлдэг, харин манай гаригийн хуурай газрын 30%-ийг эзэлдэг байна. Энэ аж ахуй нь хүлэмжийн хий ялгаруулж буй хамгийн том эх сурвалжуудын нэг юм байна. СО2 эквивалентаар хэмжихэд дэлхийн нийт ялгаруулж буй хүлэмжийн хийн 18%-ийг дангаараа бүрдүүлж байна. Бусад эх сурвалжаас дурдвал зам тээвэр нийт хүлэмжийн хийн ердөө 13.5%-ийг хувийг ялгаруулдаг. Мал аж ахуйн сектор нь мөн хүний үйлтэй холбогдон ялгарч буй азотын оксидын 65%-ийг дангаараа, хүний оролцоотой ялгарч буй метаны 37%-ийг агаар мандалд ялгаруулж байна. 64%-ийн аммиакийг ялгаруулж байгаа явдал нь хүчиллэг бороо орох болон экосистемийн хүчиллэгжилтийг нэмэгдүүлж байдаг.
Хөдөө аж ахуйн болон мал амьтны биологийн төрөл зүйлийн тархац дахь генетик нөөцийн хомсдол
Хөдөө аж ахуйн болон мал амьтаны биологийн төрөл зүйлийн тархац дахь генетикийн элэгдэл гэдэг нь генетикийн төрөл зүйл устаж үгүй болохыг хэлнэ. Үүнд тодорхой хувь ген устах, тодорхой генүүдийн хослол үгүй болохыг буюу тухайлбал орчиндоо дасан зохицож бий болсон гаршуулсан амьтдын үүлдрүүд, тухайн байгальдаа дасан зохицож буй болсон ургамлуудыг нэрлэж болно. Генетикийн элэгдэл гэдэг нэр томъёо нь явцуу хүрээнд ашиглагдах бөгөөд үүнд жишээлбэл генүүдийн эсвэл аллелуудын алдагдал, эс бөгөөс арай өргөн хүрээнд төрөл эсвэл бүр зүйлийн алдагдлыг ойлгож болно. Ургамлын генетикийн элэгдлийн ард буй томоохон нөлөөлөх хүчин зүйлс нь төрөл зүйлийг өөрчлөх, газрын цэвэрлэгээ, зүйлүүдийн хэт их тариалалт, ургамлын тоо хэмжээний дарамт, хүрээлэн буй орчны тэнцвэрт байдал алдагдах, хэт их бэлчээрийн талбайг бий болгох бодлого болон ХАА-н системүүдийн өөрчлөлт зэрэг байдаг.
Гэхдээ хамгийн голлох хүчин зүйл нь тухайн орчны амьтан, ургамлуудыг өндөр шимт эсвэл ашигтай төрөл, зүйлүүдээр сольж байгаа явдал юм. Амьтан, ургамлын төрөл зүйлийн тоо нь маш ихээр байнга багасч буй явдал нь арилжааны шинжтэй төрөл зүйлүүд уламжлалт хөдөө аж ахуйн системд орж ирж буйтай холбоотой юм (үүнд нь ГХО орно). Олон судлаачид агро-экосистемийн менежменттэй холбоотой гол бэрхшээл нь орчин үеийн ХАА-н хөгжлийн үр дүнд бий болж буй генетикийн болон экологийн түгээмэл байдал руу шилжих хандлага юм гэж үзэж байна.
Өндөр ашиг шимт мал амьтан, ургамал гаргаж авах уламжлалт эрлийзжүүлэлт, генетик инженерчлэл болон үүдэх биологийн төрөл зүйлийн хорогдол, хүнсний аюулгүй байдалд учруулж буй хор хохирол
Хөдөө аж ахуй болон мал аж ахуйн салбарт ногоон хувьсгал нь өндөр ашиг шимт төрлүүдийг бий болгох замаар малын ашиг шимийг хэд дахин ихэсгэх уламжлалт эрлийзжүүлэх аргыг түгээмэл болгосон. Хөгжсөн орнуудад гол төлөв амьтан болон ургамлын олон үүлдрийг ихээр эрлийзжүүлж эхэлсэн бөгөөд бусад хөгжиж буй орнуудад тухайн бүс нутгийн байгаль цаг уур, өвчин эмгэгт тэсвэртэй төрөл зүйлүүдтэй эрлийзжүүлэх замаар өндөр ашиг шимт төрөл зүйлүүдийг гарган авч байна. <!-- Орчуулаарай Local governments and industry since have been pushing hybridization with such zeal that several of the wild and indigenous breeds evolved locally over thousands of years having high resistance to local extremes in climate and immunity to diseases etc. have already become extinct or are in grave danger of becoming so in the near future. Due to complete disuse because of un-profitability and uncontrolled intentional, compounded with unintentional cross pollination and crossbreeding (genetic pollution) formerly huge gene pools of various wild and indigenous breeds have collapsed causing widespread genetic erosion and genetic pollution resulting in great loss in genetic diversity and biodiversity as a whole.
A Genetically Modified Organism (GMO) is an organism whose genetic material has been altered using the genetic engineering techniques generally known as recombinant DNA technology. Genetic Engineering today has become another serious and alarming cause of genetic pollution because artificially created and genetically engineered plants and animals in laboratories, which could never have evolved in nature even with conventional hybridization, can live and breed on their own and what is even more alarming interbreed with naturally evolved wild varieties. Genetically Modified (GM) crops today have become a common source for genetic pollution, not only of wild varieties but also of other domesticated varieties derived from relatively natural hybridization.
It is being said that genetic erosion coupled with genetic pollution is destroying that needed unique genetic base thereby creating an unforeseen hidden crisis which will result in a severe threat to our food security for the future when diverse genetic material will cease to exist to be able to further improve or hybridize weakening food crops and livestock against more resistant diseases and climatic changes.
-->
Бодлого
ХАА-н бодлого нь ХАА-н үйлдвэрлэлийн зорилго болон арга технологи дээр анхаардаг. Бодлогын түвшинд дараах ХАА-н нийтлэг зорилгыг хэрэгжүүлдэг:
Хөдөө аж ахуй дахь аюулгүй байдал болон эрүүл мэндийн асуудлууд
Америкийн Нэгдсэн Улс ХАА нь хамгийн аюултай аж үйлдвэрүүдийн жагсаалтанд багтдаг. Фермерүүд нь аминд хүрэх болон үл хүрэх гэмтэл авах, ажлын гаралтай уушигны өвчлөлт, чимээ шуугианаас үүдэлтэй дүлийрэл, арьсны өвчин, урт хугацаанд наранд ажилласнаас болон химийн бодистой ажилласнаас үүдэх тодорхой төрлийн хорт хавдруудад нэрвэгдэх өндөр эрсдэлтэй байдаг. Фермийн аж ахуй нь гэр бүлээрээ (ихэвчлэн гэр бүлээрээ ажилладаг бөгөөд ферм дээрээ амьдардаг) гэмтэл бэртэл авах, өвчин тусах, үхэх эрсдэлтэй цөөхөн аж үйлдвэрүүдийн нэг юм.
Залуу ажилчид
ХАА нь залуу ажилчдын хувьд хамгийн аюултай үйлдвэрлэл юм. АНУ-д 1992 оноос 2000 оны хооронд залуу ажилчдын авсан нийт бэртэл гэмтлийн 42% нь ХАА-н салбарт ноогдож байна. Бусад аж үйлдвэрүүдтэй адилгүйгээр эдгээр залуу хохирогчдын тал хувь нь 15 наснаас доош насныхан байдаг.
ХАА дахь 15-аас 17 насны залуу ажилчдын аминд халгаатай гэмтэл бэртэл авах эрсдэл нь бусад ажлын талбар дахь залуу ажилчдын ийм төрлийн бэртэл авах эрсдэлээс 4 дахин их байдаг байна. ХАА-д залуу ажилчид нь машинтай харьцах, хязгаарлагдмал орон зай, цахилгаан шат, мал амьтантай харьцсанаас үүдэх гэмтэл бэртэлд өртдөг.
Цахим холбоос
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл
Дэлхийн Инновацын Илтгэцүүр (Корнеллын их сургууль, Дэлхийн Оюуны Өмчийн Байгууллага)
Дэлхийн Инновацын Илтгэцүүр нь жил бүр гарч, дэлхийн улсуудын шинэлэг бүтээл гаргах орчны байдал ба шинэ бүтээл гаргалтын хэмжээгээр нь шалгаруулдаг бүрэн жагсаалт юм. Шалгаруулалт илтгэцүүрийг гаргахад гол гүйцэтгэгч Корнеллын их сургууль, Дэлхийн Оюуны Өмчийн Байгууллагаас гадна олон улсын холбогдох байгууллагууд болон олон улсын бие даасан шинжээчид, зөвлөхүүд хамтран ажилласан юм. Шалгаруулалтын статистикийн аудитийг нь Европын холбооны Нэгдсэн Судалгааны Төв хариуцав.