cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
2000 оны Формула-1
2000 оны Формула-1-дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн нь Формула 1-ийн дэлхийн аваргын 51 дэх улирлын тэмцээн ба нийт 17 гран при уралдаан болжээ. Улирлын тэмцээн гуравдугаар сарын 12-оос аравдугаар сарын 22-ны хооронд явагдсан. Энэ улиралд 1991 оноос хойш оролцоогүй байсан АНУ-ын гран-при шинээр нэмэгдэв.
Михаэль Шумахер гурав дахь удаагаа Формула 1-ийн дэлхийн аварга болов. Энэ нь түүний Феррари багт орсноос хойш хүртсэн анхны аварга цол бол харин Феррари баг 1979 оноос хойш тасалдаад байсан аварга цолоо батлав. Зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг Феррари хоёр дахь жилдээ дараалан хүртэв.
Техникийн дүрмийн шинэчлэл
Энэ улиралд Ү10 цилиндр бүхий 3000 см³ багтаамжтай хөдөлгүүрийг зөвшөөрчээ. 1998 оноос хойш Ү8 цилиндрт хөдөлгүүрийг ямар ч баг ашиглаагүй тул энэ нь одоо байгаа дүрмээ зөвхөн шинэчилсэн хэрэг байв. Мөн түүнчлэн бүх Формула 1-ийн хөдөлгүүрийг энэ жилээс эхлэн ердийн шатахуун түгээх станцын бензинтэй төстэй бензинийг ашиглах ёстой болгов.
Уралдааны зам
1991 оноос хойш байхгүй байсан АНУ-ын гран-при буцаж ирснээр энэ улирлын тэмцээний тоо 17 болж өсөв. Индианаполис Мотор Спидвэйг уралдаан болох газраар сонгосон нь зүгээр ч нэг хэрэг байсангүй, харин ч 1960-аад оныг хүртэл Формула-1-ДАШТ-ний нэгэн улалжлалт хэсэг байсан Индианаполис 500 уралдааныг буцаан ирүүлсэн явдал байлаа. Өмнөхөөс ялгаатай нь зууван дугираг замыг бүхлээр нь биш зөвхөн хэсэгчлэн бэлдсэн зам байв.
Баг
Стюарт баг сүүлийн гурван жилийн хугацаанд зөвхөн Форд компанийн хөдөлгүүрийг ашиглаж байсан ба энэ улиралд хөдөлгүүр нийлүүлэгч концерн энэ багийг худалдан авч Ягуар Расинг гэх нэрээр бүртгүүлжээ.
Цахим холбоос
Формула-1
III Целестин
III Целестин (Caelestinus III; 1106 оны орчим – 1198 оны 1 сарын 8), жинхэнэ нэр нь Жакинто Бобоне - Giacinto Bobone, нь 1191 оны 3 сарын 30, эсвэл 4 сарын 10 -нээс насан эцэс хүртлээ Католик сүм болон Папын улсыг тэргүүлсэн хүн.
Эшлэл
Ангилал:Пап Ангилал:Италичууд Ангилал:12-р зуунд төрсөн Ангилал:1198 онд өнгөрсөн
Крафтын тэнцэтгэл биш
Кодчлолын онолоор (coding theory) Крафтын тэнцэтгэл биш (Леон Крафтын нэрээр нэрлэгдсэн) нь префикс код (prefix code) бүрдүүлэх хангалттай нөхцлийг бүрдүүлэхээс (uniquely decodable code) гадна өгөгдсөн урттай нууц үгийн тайлагдагдахгүй байх кодыг бүрдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Энэхүү тэнцэтгэл биш нь компьютерийн шинжлэх ухаан болон мэдээлэл технелогийн префикс код болон модны хүрээнд хэрэглэгддэг.
Цаашилбал, Крафтын тэнцэтгэл биш нь префикс кодын(prefix code) нууц үгийн уртыг хязгаарладаг болно. Жишээ нь: хэрэв ашиглагдаж буй нууц үгийн (codeword) уртын илтгэгч функцыг авахад үлдсэн утга нь магадлалын олонлогын функцтэй төстэй утга үлдэх бөгөөд нийт хэмжээ нь 1-ээс бага буюу тэнцүү байна. Крафтын тэнцэтгэл биш нь нууц үгийн хүрээнд зарцуулах нэгдсэн нөөцөнд хүндрэлтэй тусах бөгөөд нууц үг богино байх тусам илүү хүндрэлтэй байна.
Хоёртын мод
Хоёртын модны (binary tree)навчнуудаар префикс кодын тодорхойлж болохыг Крафтын тэнцэтгэл биш нь баталдаг.
Энд нийлбэр нь нийт навчны нийлбэрүүд бөгөөд. Ямар нэгэн хүүхэдгүй(No child) орой. Өргөн нь үзүүрийн язгуурын зай болно.
Чайтингийн тогтмол
Энэ нь хязгааргүй нийлбэр бөгөөд бичлэгийн хувьд зөв ч гацаж буй програмын хувьд нэг нэмэгдэхүүн байна.|p| нь p-гийн бит-ийн эгнээний уртыг тодорхойлно. Зөв бичигдсэн ч гацаж буй програмын хувьд префикс агуулсан нэмэгдэхүүн байхгүй бөгөөд иймд програм нь префикс код байхгүй байх шаардлагатай. Гэвч битийн эгнээ нь префикс код тул Крафтын тэнцэтгэл бишээр.
Тодорхойлолт
Эх үүсвэр бүрийг үсгээр тэмдэглэн цор ганц задлах нь r нь үсэг хүртэл кодлох ба нууц үгийн урт нь дараахи байдлаар илэрхийлэгдэнэ.
Тухайн -ийн хүрээнд дээрх тэнцэл бишийг хангаж буй дурын натурал тоонуудын хувьд эдгээр нууц үгийн урттай  цор ганц задлах код нь r үсгийн хэмжээнд оршиж байдаг.
цор ганц задлах код нь префикс код байх тохиолдол элбэг байдаг. Иймд Крафтын тэнцэтгэл биш нь префикс код агуулж байдаг.
Префикс кодын баталгаа
Дээрхээс  гэж үзвэл A  нь  r-тын модны  \ell_n-ын нийт өргөн болно. \ell_n-тын модны r өргөний салаа бүрийн үсгийн хувьд урт нь байна. Префикс кодын  r-дэх үгийн салаа нь  v_i ба A_i нь эхэүү зангилаанаас үүсэх язгуурын нь A туслах модны v_i навчнууд байна.
Иймээс код нь префикс код тул,
тэгэхээр,\ell_n is r^{\ell_n} өргөний хувьд дурын нийт салааны нийлбэр нь,
бөгөөд эндээс үүдэн.
Дурын n натурал тоонуудын дараалал нь,
Ингэснээр Крафтын тэнцэтгэл бишийн хүрээнд \ell_i урттай нууц үгтэй префикс код боловсруулж болох ба энэ нь \ell_n өргөнтэй r-тын туслах модоор таслагдах болно. Эхлээд \ell_1 өргөнтэй модноос дурын зангилааг сонгож тухайн зангилааны бүх салааг устгах. Ингэснээр нийт модны r^{-\ell_1} зангилааны бутархай нь ашиглаж буй нууц үгийн үлдэгдэл болох болно. Дараагын давталт нь r^{-\ell_2} бутархайг модноос салгана. m давталтын дараагаас,
Энэхүү бутархайг бодолтоос бүхэн устгаснаар нууц үгийн үлдсэн хэсэг нь ч нэсэн устах болно.Гэвч онолын хувьд энэхүү нийлбэр нь бүх m<n-ийн хувьд 1-ээс бага байна. Тэгэхээр префикс кодын урттай \ell_i байх бүх л n эх үүсвэрийн тэмдэгтийн хүрээнд боловсруулж болно.
Хоёртын модны баталгаа
Энд T нь 2-тын мод гэвэл T' нь T модны нэг хүүхэдтэй залгаасыг холбосон 2-тын мод юм. T' -ын бүх залгаас нь нэг эсвэл хоёр хүүхэдтэй байна. T -ын салаа бүр нь T' -д орсон байгаа иймд
Дурын сонголтын хувьд T' нь одоогын залгаасын хувьд навчинд хүртлээ баруун зүүн талруугаа тогтмол хөдөлж байдаг. Энэхүү хөдөлгөөн нь нэг навчинд хүрэх магадлал нь \ell, бөгөөд байна. тэгэхээр магадлалын тархаалт нь  болно
Үр дүнгийн эсрэг утгын нотолгоог дээр үзүүлэв.
Ерөнхий тохиолдлын баталгаа
S кодын хүрээнд x-ийн эсрэг функц нь доорх гэж үзвэл
Дурын эерэг бүхэл тоо m нь Sm бүтээгдэхүүнийг m-ээр хааж байна гэж үзэх бөгөөд -ийг агуулж байдаг бол нь 1 болон n-ийн  хооронд зааглагддаг. S нь цор ганц задлах боломжтой шинжтэй ба, хэрэв, бол байна. Өөрөөр хэлбэл S^m-ийн бүх хэллэг нь S-ийн нууц үгнүүдийн онцгой дарааллаас үүссэн байна. Иймд S^m-ийн хувьд G(x) функцээс F(x) үүсгэх боломжгүй юм.
Энд G(x)-д байгаа x^{-\ell}-ийн өмнөх q_\ell хувьсагч нь S^m-д байгаа \ell уртын үгийн тоо юм. q_\ell нь r^\ell-ээс урт байж болохгүй. Иймд дурын эерэг x нь
Хэрэв x = r хэмээн орлуулсан тохиолдолд
Тухайн m нь дурын бүхэл эерэг тоо байна. Тэнцэтгэл бишийн зүүн тал нь m-ийн илтгэгч зэргээр өсөх ба баруун тал нь шугаман хэлбэрээр өснө. Тэнцэтгэл биш нь m-ийн бүх утгын хувьд зөв байх боломж нь F(r) \le 1. Иймд F(x)-ийн тодорхойлолт ёсоор бид дараахи тэнцэл биштэй болно.
Жагсаалт
Ангилал:Графын онол Ангилал:Кодын онол Ангилал:Тэнцэтгэл биш
Цэцэг хатан
Цэцэг хатан (?-1453?) нь Ойрадын Чорос овгийн Эсэн тайш ийн хоёр дахь охин. Түүнийг насанд хүрэхэд Эсэн тайш Хархуцаг жононд гэргий болгон өгсөн. Эсэн тайш, Монголын Тайсун хаан, Агваржин хаан нарыг дараалан зайлуулахдаа, тэдний доорх олон зуун монгол ноёд, баатад, тайж нарыг хядахад, Цэцэг бэйжийн нөхөр Хархуцаг тайж оргон зугтсан хэдий ч, бусдын суманд оногдож амь эрсдсэн байдаг. Тэр үед Цэцэг хатан 7 сартай жирэмсэн байв. Эсэн тайш охиноос нь хэрэв нуган үр төрвөл хөнөөж, охин үр төрвөл бусдад өгөх хүсэлтэй байв. Цэцэг хатан жирэмсэн байсан тул өөрөө яваад очиж боломгүй гээд өөрийн эмэг эх Самар тайху хатан дээр очиж Самар хатан түүнийг асрах болсон. 1452 онд Цэцэг хатан нярайлж Баянмөнх жонон г төрүүлсэн. Хүүтэй болсноо нууж Баянмөнхийг харахаар ирсэн олон удаагийн элчийн нүдэнд охин мэт харуулсан ч, нялхад нь Монголын төв нутаглуу итгэлтэй хэдэн хүнд өгч илгээсэн. Тэдгээр хүмүүс Баянмөнхийг Урианхайн Хутагт шигүшигийн гэрт хүргэж өгсөн байна.
Хүү төрүүлснээ нууж, зугтаалгасан гэдгийг мэдсэн Эсэн тайш Цэцэг хатныг цаазлажээ.
Эшлэл
Ангилал:15-р зуунд төрсөн Ангилал:15-р зуунд өнгөрсөн Ангилал:Ойрад Ангилал:Монгол хатан
Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэн
Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд (их) сургууль (оросоор: Московский государственный институт международных отношений МГИМО(У)) -ОХУ-ын Гадаад хэргийн яамны дэргэдэх гадаад харилцааны мэргэжилтнүүд бэлтгэдэг үндсэн их сургууль. Албан ёсны бүтэн нэр нь : Холбооны Улсын бие даасан дээд боловсролын байгууллага: "ОХУ-ын Гадаад хэргийн яамны Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургууль (Их сургууль)"
(оросоор-Федеральное государственное автономное образовательное учреждение высшего образования «Московский государственный институт международных отношений (университет) Министерства иностранных дел Российской Федерации»).
Түүх
Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургууль (МОУХДС) нь анх 1943 оны намар Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн Улсын Их Сургуулийн Олон улсын факультет гэж үйл ажиллагаа явуулж байгаад 1944 оны 10 дугаар сарын 14-нд бие даасан дээд сургууль болгон өөрчилсөн юм. Тус дээд сургуулийн анхны элсэлтээр 200 оюутан шилж авч сургасан түүхтэй. 1946 оноос МОУХДС-д гадаадын оюутнууд суралцуулж эхэлсэн. Монголын С.Аварзэд, Ш.Бира, М.Дүгэрсүрэн, Б.Лочин, Т.Пүрэвжал, О.Хосбаяр нарын анхны 6 оюутан 1946 онд элсэн орж суралцсан түүхтэй.
1815 онд байгуулагдаж байсан Лазаревын нэрэмжит Дорно дахины хэлний сургууль сүүлд Москвагийн Дорно дахины судлалын хүрээлэн болгоод байсаныг 1954 онд МОУХДС-д нэгтгэж оруулсан байна. Үүний үр дүнд оюутнуудын сурдалж буй орнуудын хүрээ нэлээд өргөжиж, тус сургуулийн бүх мэргэжлийн ангиудад заавал хоёр гадаад хэл судлаж төгсөддөг болжээ.
1958 онд МОУХДС-д ЗХУ-ын Гадаад худалдааны яамны Гадаад худалдааны дээд сургуулийг нэгтгэсэний үр дүнд гадаад худалдааны болон гадаад эдийн засгийн мэргэжилтнүүд бэлтгэдэг болжээ.
1969 онд - Олон улсын сэтгүүл зүй болон олон улсын эрхзүйн факультетууд нээгдсэн байна.
1992 онд Олон улсын бизнес болон ажил хэргийн удирдлагын факультет нээгдсэн байна.
1994 онд МОУХДС Их сургуулийн статустай болж «бакалавр-магистр» гэсэн хоёр шатлалтай сургалт явуулж эхэлсэн ажээ.
1998 онд Улс төрийн шинжлэх ухааны факультет, 2000 онд Эрчим хүчний бодлого, дипломатын олон улсын хүрээлэн байгуулагдсан. 2011 онд Хэрэглээний эдийн засаг, худалдааны факультет мөн байгуулагдсан ажээ.
2013 онд Төрийн болон олон улсын харилцааны сургууль байгуулагдаж, түүний үндсэн дээр ОХУ-д анхны бакалаврын зэрэг олгох болсон бөгөөд сургалтыг бүхэлд нь англи хэл дээр явуулах болсоноор онцлогтой ажээ.
2013 оны 7 дугаар сард МОУХДС нь гурван түвшний боловсролын бүх хөтөлбөрүүдэд олон улсын магадлан итгэмжлэл авсан нь Орос улсад ийм томоохон төслийг хэрэгжүүлсэн анхны бөгөөд одоогоор цорын ганц их сургууль болоод байна.
МОУХДС-д нийтдээ нэг 1500 орчим ажилтан ажилладаг бөгөөд тэдгээрийн 900 гаруй нь шинжлэх ухааны зэрэгтэй, тэдгээрийн 20 нь Оросын ШУА-ийн гишүүн юм. МГИМО-ийн профессорууд олон улсын харилцаа, бүс нутаг судлал, олон улсын эрх зүй, олон улсын эдийн засгийн харилцаа, улс төрийн шинжлэх ухааныг хөгжүүлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулж, олон зуун сурах бичиг, олон мянган шинжлэх ухааны бүтээл (монография, диссертаци, толь бичиг) бэлтгэж хэвлүүлсэн байна.
Сургуулийн удирдлага
МОУХДС-ийн ректор: Торкунов Анатолий Васильевич -ОХУ-ын Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайд, ОХУ-ын ШУА-ийн академч, Улс төрийн ухааны доктор, профессор.
МОУХДС-ийг төгссөн монголчууд
1951 оноос хойш нийт 500 гаруй монгол оюутан Москвагийн Олон улсын харилцааны дээд сургуулийг амжилттай төгссөн байна. 1990 оноос өмнө социализмын үед монголын гадаад харилцааны салбарын мэргэжилтнүүдийг бүхэлдээ буюу 90 орчим хувийг тус сургуульд бэлтгэдэг байсан "хэцүү" үе байдаг.
С.Аварзэд, М.Дүгэрсүрэн /ГЯЯ-ны сайд/, Ш.Бира /ШУА-ийн академич/, Л.Эрдэнчулуун /Гадаад яамны сайд/, Ц.Мөнх-Оргил /Гадаад яамны сайд/, Л.Пүрэвсүрэн /Гадаад яамны сайд/, Д.Цогтбаатар /Гадад яамны сайд/, П.Цагаан /ЕТГ-ын дарга/,...
Олон Улсын Харилцаа Ангилал:Дипломатын дээд сургууль Ангилал:1944 онд байгуулагдсан
Хүндэт Легионы одон
Хүндэт Легионы одон (франц. Ordre national de la Légion d'honneur) — францын үндэсний одон (байгууллага), 1802 оны 5-р сарын 19-нд Наполеон Бонапарт загалмайтны одонгийн нэгэн адил бий болгосон одон юм. Хүндэт Легионы болон цэргийн одон медалийн журмын дагуу энэхүү хүндэт байгууллага нь хуулийн этгээд юм. Уг байгууллагад хамаарагдсанаар Францын өмнө онцгой гавьяа байгуулсаныг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч хүндэтгэл үзүүлж буй хэрэг юм.
Цөөн тооны хүмүүсийг эс тооцвол нас барсны дараа нөхөн шагнадаггүй ажээ. Генерал де Голлийн хэлснээр "Хүндэт Легион бол амьд хүмүүсийн тэргүүний элитийн нийгэмлэг юм".
Түүх
1789-1794 оны Францын хувьсгал ын дараа хаант засаглалын бүх эрх ямба, өргөмжлөл, шагналыг хүчингүй болгов. Гэсэн хэдий ч дайн, төрийн өөрчлөн байгуулалт нь хүн ам, армийн сэтгэл санааг дайчлах шаардлагатай байв. Цэргийн удирдагчид эхний шатанд шаардлагатай бол цэргийн гавъяа, эр зоригийг тэмдэглэж, голчлон шагналын зэвсэг гардуулж байжээ. Гэхдээ урамшууллын шинэ хэлбэрийг нэвтрүүлэх шаардлага байжээ. Иймд Наполеон болон түүний хамтрагчид Хүндэт Легионы одонг бий болгох төслийг хэрэгжүүлэхийн тулд шаргуу ажиллаж зөв ойлгуулах шаардлагатай болсон байна. Тийм ч учраас үүнийг шагнал биш, харин баатрын тушаал, эртний түүхтэй үзэл суртлын уялдаатай, шилдэг шилдэгүүдийн зохион байгуулалтын нэгдэлд багтаж буйн илрэл гэсэн санал гаргасан ажээ.  Ангилал:1802 онд байгуулагдсан Ангилал:Францын шагнал
Анастасия Ивановна Филатова
Анастасия Ивановна Филатова (1920 оны 2 дугаар сарын 4-нд ЗХУ-ын Рязань мужийн Сапажок тосгонд төрж, 2001 оны 10 сарын 21-нд нас барсан) нь БНМАУ-ын төрийн тэргүүн Ю.Цэдэнбалын эхнэр, БНМАУ-ын тэргүүн хатагтай, орос үндэстэн бөгөөд Анастасия Ивановна Цэдэнбал-Филатова гэж нэрлэгдэх болсон юм.
Намтар
Монголын улс төрд, ялангуяа нийгэм, боловсролын хөтөлбөрүүдэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Нөхрөө 1984 онд огцорсны дараа Москвад бүх гэр бүлийн хамт амьдардаг байсан бөгөөд хэд хэдэн удаа ярилцлага өгч байжээ.
Ю.Цэдэнбал А.Филатова хоёр 1940-өөд оны дундуур Х.Чойбалсангийн улс төрийн зөвлөх байсан Николай Важновын ачаар уулзсан гэж "Известия" сонины сурвалжлагч Леонид Шинкарев бичсэн байдаг. Тухайн үед ЗХУ-ын Худалдааны яамны Комсомолын байгууллагын нарийн бичгийн дарга байсан Анастасия Филатова Москвагийн нийтийн орон сууцанд Важновын хөршүүд байжээ. Важновын хүүгийн дурсамжаас үзэхэд Цэдэнбалд охин таалагдаж байна гэсний дараа ВКП(б)-ын Төв хороо Важновт тэдний харилцааг ойртуулахыг зөвлөжээ.
Филатова БНМАУ-д олон жил "Хүүхдийн төлөө фонд"-ын тэргүүнээр ажилласан. Түүнийг 1970-80-аад онд Монгол Төрийн хэрэгт оролцож эхэлсэн гэж буруутгадаг.
Анастасия Филатовагийн захиж гэрээсэлэл үлдээсэнээр түүнийг 2001 оны 10-р сарын 21-нд нас барахад Москвагийн Ваганковскийн оршуулгын газарт оршуулжээ.
Ю.Цэдэнбал, Филатова нар хоёр хүүхэд төрүүлсэн: Владислав ( 1949 онд төрсөн-2000 онд автомашины ослоор нас барсан) Зориг (биологч, Москва хотод охин Анастасия Цэдэнбалтай амьдардаг).
Цагаатгал
2021 оны 6 сарын 7-нд А.И.Цэдэнбал-Филатоваг хэлмэгдсэнд тооцож, цагаатгуулах тухай иргэний хэргийг Сүхбаатар дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүх хянан хэлэлцэж, Анастасия Ивановна Цэдэнбал Филатоваг цагаатгасан байна.
А.И.Цэдэнбал Филатовад олгосон цол, одон медалийг хүчингүй болгохдоо үндэслэл болгосон үйл баримт нийцээгүй гэж үзжээ. Шүүх энэ үндэслэлээр Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчдийг цагаатгах, тэдэнд нөхөх олговор олгох тухай хуулийн 8 дугаар зүйлийн 8.4-т зааснаар БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1990 оны 4 сарын 18-ны өдрийн 98 дугаар зарлигийг хүчингүй болгож, Анастасия Ивановна Цэдэнбал Филатоваг цагаатгасан ажээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Төрийн эсвэл засгийн газрын тэргүүний гэр бүлийн хүн Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн Ангилал:Монголын хүн Ангилал:Оросууд Ангилал:1920 онд төрсөн Ангилал:2001 онд өнгөрсөн
Төв талбай (Краков)
Төв зах нь (польшоор. Rynek Główny) Краковын хотын түүхэн төвд байрладаг. XIII зуунд буюу 1257 онд Краковын хаан “Ичдэг” Болеслав барьсан уг талбай нь дэлхийн хамгийн эртний том талбай гэж үздэг.
2005 онд "Шилдэг олон нийтийн газар" төслийг хэрэгжүүлсний үр дүнд уг талбайг хамгийн шилдэг нь хэмээн үнэлсэн ажээ. Явган зорчигчид талбай руу арван нэгэн өөр чиглэлээс орох боломжтой гудамжууд байдаг.
Тэнгэрлэг туульс
Анх зүгээр л "Туульс" хэмээх нэртэй байсан уг зохиолын нэрэнд Жованни Боккаччо "Тэнгэрлэг" хэмээх үгийг нэмсэн түүхтэй. Ангилал:1321 он Ангилал:Италийн утга зохиол Ангилал:Христийн шашны соёл Ангилал:Дундад зууны ном зохиол
Төв талбай (Краков)
Түүх
Квадрат хэлбэртэй 40 мянган м² эзэлдэг энэхүү талбайд олон арга хэмжээ, наадам болдог ажээ.
Энэ талбайг 1978 онд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэж авсан байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Польш дахь талбай Ангилал:Европ дахь талбай Ангилал:Краковын газар зүй Ангилал:Старе Миасто (Краков) Ангилал:Краковын тээврийн байгууламж Ангилал:1257 онд байгуулагдсан
Арболд
Арболд нь Даян хаан, Мандухай сэцэн хатан ы хөвгүүн юм. 1490 онд Очирболд, Алчболдын хамт Мандухай хатанаас мэндэлсэн. Амгалан цагийн эхийг атган төрсөн учир ийн нэрийджээ. Арболдыг ар талыг хариуцаж яв гэж ийм нэр өгчээ. Харъяат аймаг нь Хар гэр, Шарай гол эд нар болой.
Хөвгүүд
Ангилал:Мандухай сэцэн хатан Ангилал:Монголын сурвалжит язгууртан Ангилал:1490 онд төрсөн Ангилал:16-р зуунд өнгөрсөн
Пүрэвдоржийн Цэрэндагва
Пүрэвдоржийн Цэрэндагва (1948 оны 5-р сарын 18-нд Сэлэнгэ аймгийн Орхонтуул суманд төрсөн) - Монгол Улсын Ардын жүжигчин юм.
1976 онд УБДС-ийн Кино драмын ангийн жүжигчний мэргэжлээр төгссөнөөс хойш Улсын Драмын Эрдмийн Театрт жүжигчнээр ажиллаж байна.
"Хаан түүх" жүжгийн Хаан, "Жамуха" жүжгийн Чингис, "Тамгагүй төр" жүжгийн Эгрэгэ өрлөг, "Хүйтэн сэнтий" жүжгийн Богд хаан, "Атга нөж" жүжгийн Хөхөчү гэх мэт түүхэн жүжгийн дүрүүд болон "Мандухай сэцэн хатан" түүхэн киноны Ибрай тайш зэрэг олон жүжиг, кинонд дүр бүтээсэн юм.
1967-1971 онд УДЭТ-т жүжигчнээр
1972-1975 онд УХЗТ-т жүжигчнээр
1978 оноос УДЭТ-т жүжигчнээр ажиллажээ.
Эх сурвалж
Ангилал:Кино жүжигчин Ангилал:Монголын жүжигчин Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол) Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол) Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч Ангилал:Орхонтуулын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1948 онд төрсөн
Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого
‘‘‘Баруун болон төвийн аймгуудад гарсан 1932 оны иргэний дайн’’’ - малчдыг хүчээр хамтралжуулах, тайж, лам нар болон баячуулын хөрөнгө хураах болон зөвлөлтжүүлэх бодлогыг эсэргүүцсэн монголчуудын зэвсэгт бослого юм. Зэвсэгт бослого нь тухайн үеийн БНМАУ-ын баруун талын дөрвөн аймгийн нутаг дэвсгэрийг хамарсан байна. Энэ нь өнөөдрийн Хөвсгөл, Архангай, Өвөрхангай, Завхан, Баянхонгор, Увс аймгуудын нутаг дэвсгэрийг хамарсан байна.
Бослогын өмнөх байдал
Монголд тухайн үед явуулсан малчдыг хүчээр хамтралжуулах, тайж, лам нар болон баячуулын талаар баримталсан алдаатай бодлогоос уламжлан нийт хүн амын дунд дургуйцал, эсэргүүцэл ихээр тархсан байна. Зарим нутагт хилийн чанадад дүрвэн гарах явдал олныг хамарсан бөгөөд бүрэн бус мэдээгээр 30 гаруй мянган хүн үүнд хамрагдсан байна. Мөн янз бүрийн аргаар эсэргүүцэх улмаар зэвсэглэн тэмцэх, гадаад улсуудтай холбоо барих хүртэл асуудлууд гарч байжээ. Энэ үед Өвөр Монголд байсан төвөдийн Бачин Богд ламтай холбоо барих оролдлого гарч байсан бөгөөд зэвсэгт бослогын үеэр Банчин Богд ламтай холбоотой янз бүрийн цуурхал гарч байсан байна. 1932 оны бослого-“гадаад түвд хүмүүсийн турхирсан” монголын дээд лам нар, феодалуудын гаргасан үймээн, Түвд улс Банчин Богдоор жуулчлан Монголын хэрэгт өнгөлзөж, мөн босогчдыг япончууд дэмжиж байсан гэх дүгнэлт баталгаагүй. Үнэн хэрэгтээ, босогчид гадаадын заалтаар биш, тэр ч байтугай тэндээс тусламж огт аваагүй бөгөөд ганцхан өөрсдийн хүч дээр тулгуурлахаас өөр аргагүй байсан билээ
Бослогод бэлтгэсэн нь
1931 оны 9-р сард Хөвсгөл аймгийн Баянголын хүрээний аграмба лам Цэрэнжав Мөрөнгийн хүрээний том лам анги Дамдин, Жалханзын хүрээний лам Самдан нар хувьсгалын эсэргүү бүлэг зохион байгуулж улмаар Асгатын хүрээний гүрэмч лам Дүвчинсамбууд эсэргүү бослого бэлтгэж гаргах үүрэг өгч 1931 оны 11-р сард нууц хурлаараа хэлэлцэн хувьсгалын эсэргүү цуурхал тараах хүрээ хийдүүдийн хооронд холбоо барих, зэвсэг цуглуулах ажлыг Жалханзын хүрээний хувилгаан лам Гунаажавт хариуцуулж Мөрөн, Асгат, Тэс, Бүгсүй, Бугат, Бух, Хялганатын хүрээний дээд ангийн лам нарт тус тусын хүрээн дээр эсэргүү бослого гаргах үүрэг өгсөн байна.
Дээрх хүмүүс 1932 оны 1-р сард Самбуудүвчингээр толгойлуулсан штаб байгуулж бүрэлдэхүүнд нь Рашаантын хүрээний гавьж лам Сандандоржийг орлогчоор, Асгатын ловон лам Шагдарыг улс төр шашин шүтлэгийн ахлагчаар, Жалханзын хүрээний хувилгаан лам Гунаажав, Баруун асгатын хүрээний Чойжил нарын бүрэлдэхүүнтэй байгуулж энэ хуралд Цэрэнжав, Дамдин нар биеэр байлцан эсэргүү бослогыг 1932 оны зуны дунд сарын 15-нд 300-аас доошгүй цэрэгтэйгээр эхлэхийг Дүвчин Самбууд даалгажээ. Мөн бослого гаргах хүртэл хүрээ хийдүүдийн хооронд холбоо барих, цуурхал тараах, зэвсэг цуглуулах, талаар дээрх хүмүүс ажлаа хувиарлан авчээ.
Эхлэл
Aрд түмний эсэргүүцэл даамжирсаар байсан ба бослогын талаар мэдээлэл авсан тул 1932 оны дөрөвдүгээр сард Хөвсгөл аймаг дахь Дотоодыг хамгаалах ангиас Цэрэнжав, Гунаажав нарын таван хүнийг дайчлан баривчилсан тул Асгат, Хялганатын хүрээний том лам, феодалууд нийлсэн 29 хүнтэй нууц хурлыг Самбуугийн удирдлагаар хийж бослого гаргах хугацааг наашлуулахаар тохиролцоод, дөрөвдүгээр сарын 10-нд Бандид гэгээн Хялгантын хүрээнд, 11-нд Асгатын хүрээнд, 12-нд Бухын хүрээнд, 13нд Рашаантын хүрээнд, Цэрэндагва, Жамсрандорж, Доржпалам, Самбуу дүвчин, Шагдар, Сандагдорж, Эрэндэндэв, "чойжин" Буриад нар удирдан 100-300 хүнтэйгээр эсэргүү бослогыг эхлүүлэхээр тохиролцсон байна. Ингээд 1932 оны 4 сарын 11-д Хөвсгөл аймгийн Рашаант сумын Хялганатын хүрээнд 100 гаруй лам, ардууд зэвсэглэн босож сум, хамтралын төвийг дайран довтолсноор энэхүү зэвсэгт бослого эхэлсэн байна.
Босогчид
Босогчдыг зөвхөн лам нар феодалууд биш мөн ард, улсын албан хаагчид байсан хүмүүс удирдаж байсан байна. Энгийн “шар цэргүүдийн” хувьд бол эдгээр нь олонхидоо жирийн ардууд байв. Б.Элдэв-Очир 1932 оны 6-р сарын 16-ны зөвлөлгөөн дээр энэ хугацааг хүртэл бослогын үеэр 2000 гаруй хүн алагдсаны дотор 60% нь ардууд гэж тэмдэглэсэн ба 1932 оны 6-р сарын 30-ны өдрийн “зүүний нугалааг” шүүмжилсэн бүгд хурал дээр МАХН-ын ТХ-ны нарийн бичгийн дарга Д.Лувсаншарав, Өвөрхангай аймгийн МАХН, эвлэлийн гишүүдийн 90%, хамтралын гишүүдийн 95% нь бослогод оролцож байна гэж хэлжээ. Хөвсгөл, Архангай аймагт босогчдын 70% энгийн ардууд, мөн баригдаад чөлөөлөгдсөн МАХН, залуучуудын эвлэлийн гишүүд байв. Зарим нэг хүн цэргийн сургуульд сурч байсан байна. Босогчдын нас 19–68, үүнээс 20–30 настан дийлэнх байжээ Орон нутагт босогчдын цэргийн хүч нь жанжинуудаар удирдуулсан отрядууд байв. Отряд бүрэлдүүлэн байгуулсан хүмүүс ч жанжин болохоос гадна жанжингаар аль нэг хүнийг бусад жанжинууд томилон тавьдаг байсан ба мөн босогчдын штабын удирдлага хэн нэгийг жанжин болгон томилж байжээ. Том отрядууд нь 100, 50, 10 хүний тоотой байгуулагдсан байна. Жишээ нь, жанжин Түмэнбаяр, миний отряд 10-аас 300 хүртэл хүнтэй болж өссөн, цэргүүдийг арав арваар жагсаан, арватын толгойд тус бүр цагдаа тавьдаг гэж мэдүүлсэн байна.
Засгийн газрын хүч
Бослого дарах анхны отрядыг орон нутагт бүрэлдүүлсэн боловч дараа нь ДХГ-ын хүчийг ирүүлсэн билээ. Энэ отрядууд цөөн тооны хүчтэй байв. Бослого эхэлсний дараа удалгүй Хөвсгөл аймгийн удирдлага 38 хүний тоотой сайн дурын отрядыг зохион байгуулав. Мөрөнд сайн дурын отряд 235 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулагдав. 1932 оны 5-р сарын 9-ны өдрийн БНМАУ-ын Цэргийн зөвлөлийн шийдврээр Монголын Ардын армийн цэргээс 4 отряд зохион бүрэлдүүлж, Ховд, Завхан, Увс аймгаас хоёр морьт хороо, нэг буут хороог бүрдүүлэн гаргасан байна. Бослогыг дарахаар томилсон бүх цэргийн тоо нь 1300 хүн байсан.
Босогчид
Босогчдын үндсэн зэвсэг бол цахиур буу, модон шийдэм бөгөөд винтов буу их цөөн байсан. Босогчид нь гаднаас ямар нэг зэр зэвсгийн хангамж нийлүүлэлт байхгүй байсан байна. Тэд хувь хүний гар дээрх зэр зэвсгээр зэлсэглэж байсан бололтой байдаг. Сайн чанартай буу зөвхөн дээд лам нар, жанжингуудад байв. Олон босогчид огт зэвсэггүй байсан ба босогч нар улсын байгууллагын ажилтны отрядууд зэвсгээ хураалгах тохиолдолд л сайн зэвсэглэж байлаа. Заримдаа сумын төвийг болон хүршооллыг эзлэн авах үед буу зэвсгийг (бeрдаан) булаан авч зэвсэглэж байжээ. Рашаантын хүрээнд байсан 300–400 босогчдын дунд 2 винтов буу, 1 ангийн маузер, олон цахиур буу, бeрдаан буу байв. Босогчдыг бут цохиход 38 цахиур буу, бeрдаан бууг олзлон авчээ. 8-р сарын 7-ны мэдээгээр, Хөвсгөл аймаг дахь хоёр сумд байсан 300 босогчдын хувьд 100 бердаан, винтов буу, 3 маузер буу оногдож байсан ба бусад нь шийдмээр зэвсэглэсэн байна.. Хамгийн сайн буу зэвсэг Дамдинсүрэнгийн отрядад байсан бололтой. Түүний отрядыг бут цохисны дараа ардын цэргүүд 3 маузер, 3 винтов, 2 орос винтов, 3 япон винтов, 3 хайрцаг япон винтов бууны сум, 560 ш. Орос винтовын сум, Шош пулемет 1, Максим пулемет 1, Дегтярев пулемет 1, 7 диск сум, бeрдаан 3, цахиур буу 28, 80 толгой морь, 1 туг, тэмээ зэргийг олзлон авсан байна. Босогчидод хүнд зэвсэг болох их буу, миномёт төдийгүй пулемёт зэрэг орчин үеийн зэвсэглэл бараг байгаагүй бөгөөд сайд Содномын отрядыг бут цохиход 3 пулемёт олзолсон боловч дараагийн тулаанд бүгдийг алдсан байна.
Засгийн газрын хүч
Засгийн газрын цэрэг нь байнгын армийн хүч байсан бөгөөд ЗХУ-аас өгсөн цэргийн зэр зэвсэг, байлдааны техник хэрэгслээр хангагдсан байжээ.
Долоодугаар сард Хөвсгөл аймагт байсан Дэндэвийн отрядад (36 хүн) болон Цэрэндоржийн отрядад (40 хүн) цэрэг бүр винтов буутай, отряд тус бүр 2 пулеметоор хангагдсан байв. Бүрэнханы хамгаалах отряд, Шус дахь партизанууд (50 хүн) 20 винтов буу, 20 бeрдаанаар зэвсэглэжээ. Рашаант сумын төвд 50 партизанд 20 винтов, 20 бeрдаан оногдож, Хөвсгөл сумын 25 партизан – 20 винтов, 2 пулеметтой байсан. Улаанбаатар ба аймгийн төвөөс нэмэн ирж байгаа цэргийн анги зэвсгээр бүрэн хангагдсан ба пулемет, гар бөмбөг зэрэгтэй байв. Түүнээс гадна энэ ангиудад уулын их буу, хуягт машин, онгоц гарган дэмжлэг үзүүлж байв. 1932 оны 5–7 сард босогчдыг дарахад хоёр Р-1, нэг Р-5 нисэх онгоц оролцжээ. Б.Намсрайн отрядад байсан Ж.Рэнцэний дурсгамжаар түүний отрядад 2 их буу, 3 хүнд пулемет, нисэх онгоц Р-5 нэг байсан байна. Бослого газар авсны дараа зөвлөлтийн удирдлага 6 сарын 2-нд Читагаас Улаанбаатар руу 10 нисэх онгоцтой отрядыг нисгэн улмаар БНМАУ-д шилжүүлэн өгсөн байна Бослогыг дарахын тулд тээврийн машин, 3 хуягт танк хэрэглэж тэдгээрийг зөвлөлтийн хоёр сургагч, нэг монгол хүн – Ц.Төмөр жолоодож байсан. Эдгээр нь БА-27 хэмээх хуягт машин эсвэл Т-18 хэмээх маркийн танк, эс бөгөөс Т-27 танкетик байсан байх боломжтой.
Бослогын явц, түүнийг дарсан нь
Босогчид Рашаантын хүрээг эзлэн "Очирбатын яам" нэртэйгээр бослогын төвийг "чойжин" Эрэгдэндагва, тайж Дандар, залан Жамсрандорж нарын бүрэлдэхүүнтэй зохион байгуулж, лам, ардуудыг цэрэгт дайчлан "шар цэрэг" гэж нэрлэн аравт, тавьт, зуутын зохион байгуулалттай цэргийг зохион байгуулж эхэлсэн байна. Бослого маш хурдан тархаж олон тооны сум, хамтралын төв бүхий өргөн уудам нутагт тархсан байна. Босогчид бороохой, ташуур, цахиур болон бусад олон төрлийн галт зэвсгүүдээр зэвсэглэсэн байсан бөгөөд сум, хамтралын төвүүдийг эзлэн, байшин барилга зэргийг устгаж, албан хаагч, идэвхитэн болон жирийн малчдыг хүртэл харгис аргуудаар тамлан зовоож, алж байсан. Бослогод лам, тайж нараас гадна жирийн малчид, нам, эвлэлийн гишүүд тэрчилэн сум, хамтралын дарга, удирдах албан тушаалтан зэрэг төрийн албан хаагч нар оролцсон байна. Бослого нь тухайн үеийн Архангай, Өвөрхангай, Завхан, Хөвсгөл аймгийн нийт нутаг, Өмнөговь, Говь-Алтай аймгийн зарим хэсгийг хамарсан байна. Босогчид Хөвсгөл аймгийн төв Мөрөнг довтлон эзлэх зорилго тавьж байжээ. Рашаантын хүрээнд байсан эсэргүү бослогын төв Очирбатын яам, түүний 3000 гаруй босогчид нь Хөвсгөл аймгийн Хялгант Рашаантын (одоогийн Рашаант суманд) хүрээнд 300, Асгатын хүрээнд 200 (одоогийн Тосонцэнгэл Түнхэл суманд), Бүгсүйн хүрээнд 500 (Одоогийн Төмөрбулаг суманд), Тэсийн хүрээнд 1000 (одоогийн Цэцэрлэг суманд) бөөгнөрч 300-аас 1000 хүртэл хүмүүсээр бүрэлдсэн цэргийн зохион байгуулалт хийж тохиолдсон хүмүүсийг хүчээр өөрийн цэрэгт дайчилж 1000 гаруй босогчдоор 7 отрядыг байгуулж зэвсэгт отрядыг нэмэн байгуулсаар бүгд 13 отряд болж, отряд бүрийг удирдах хүнд жанжин гэдэг тушаал өгч Б.Түгж, Б.Аюурзана, Т.Магнай, Т.Сумъяа, Ш.Жур, Бү.Норовсамбуу, Бадрах, Бадамжав нарын 10 хүн жанжин гэгч тушаалтай болж Магнайг гэсэрийн 32 баатарын 1, Самданг "Догшин ноён хутагт", Самбуудүвчинг ловон Бадамжунайн бүрэлбаа, Дамдинсүрэнг гэгээн гэх мэтээр нэрлэж өөрсдийгөө өргөмжилсөн байна. Олон тооны хувьсгалчид, энгийн ардуудыг барьж тамлан зовоож алах, орон нутгийн захиргаа хоршоо, хамтралуудыг дээрэмдэж авсан буюу өөрсдийн дарж цуглуулсан буу зэвсгээр шар цэрэг гэж нэрлэсэн хүмүүсээ зэвсэглэжээ. Хувьсгалын эсэргүү нарын удирдах том төв нь Хөвсгөл аймгийн Рашаант сумын Бандидын гэгээний хүрээнээ төвлөрч “шашныг мандуулах, амьтныг жаргуулагч Очирбатын яам  гэж нэрлээд хувьсгалчдыг байцаан шүүхэд зориулсан банз шаахай мэт хэрэгслүүдийг тусгайлан бэлтгэсэн байлаа. Дайчилсан ардуудыг 10-т, 50-т , 100-т гэх мэтээр зохион байгуулжээ. Өөрийн шар цэргийн хүзүүнд цагаан зангиа зүүж, цэргийн анги салбарууддаа цагаан ногоон 2 өнгийн тугийг хэрэглэх журмыг тогтоож 1932 оны дөрөвдүгээр сарын 16-нд Улсын бага хурал, Засгийн газрын тэргүүлэгчдийн хамтарсан онц хуралдаанаар “Хөвсгөл аймагт гарсан хувьсгалын эсэргүү бослогын тухай” ДХГ-ын илтгэлийг сонсоод, Хөвсгөл аймагт гарсан эсэргүү бослогыг богино хугацаанд дарж ард түмний тайван байдлыг хангах арга хэмжээ авахаар мөн газрын тусгай хорооноос хөнгөн палемёт, винтов, гранатаар зэвсэглэсэн байлдааны тусгай отряд гаргаж 1932 оны дөрөвдүгээр сарын 15-ны өдөр Улаанбаатараас илгээжээ.
Отрядын ерөнхий командлагчаар ДХГ-ын орлогч дарга Гиваапил, сургагчаар тусгай хорооны сургагч Исаков, Отрядын дарга Батаа, комиссар нь Шаравдорж нар явжээ. Батын отряд дөрөвдүгээр сарын 24-нд эхлээд 700 гаруй эсэргүү нартай хүчтэй байлдаж дайсны бөөн хүчийг бутарган сарниулжээ. Дайсан эзэлсэн байгаа алдахгүйн тулд шургуу эсэргүүцсэн авч манай цэрэг Рашаантыг чөлөөлөхөд долоон удаа хүчтэй тулалдаж эсэргүү нараас бүгд 200 гаруй хүн алагдаж шархадсан ба 200 шахам хүн бууж өгчээ. Мөн бослогын төв штаб, Очирбатын яамны тамга, бичиг баримтын зүйлийг олзлон авчээ. Эсэргүү нар Рашаантыг эзэлсний дараа тэнд байсан албан байгуулагуудыг шатаан дээрэмдэж 30 гаруй идэвхтэн ажилчдыг амьдаар нь арьсыг хуулах, үсийг зулгаах, махыг огтчих зэрэг жигшүүрт харгис яргаллыг явуулсан байжээ. Батын отряд цааш дөрөвдүгээр сарын 27-нд Асгатын хүрээнд байсан Самбуу дүвчингийн 200 цэрэгтэй байлдаж гол хүчийг унагаснаар Самбуу дүвчин хэсэг цэргийн хамт зугтаажээ. Дөрөвдүгээр сарын 29-нд Бүгсүйн хүрээнд байсан дайсантай долоон цаг байлдаж, эсэргүү цэргээс 30 гаруй хүн алагдаж нэлээд хүн шархаджээ. Дайсан Бүгсүйн хүрээг алдаад Мөрөн голын урьд талд Цагаан бургас, Загзууд (одоогийн Бүрэнтогтох сумын нутагт) очиж 1000 гаруй хүний хүчийг хуралдуулж, Хөвсгөл аймгийн Мөрөн хотыг эзлэхээр зорьжээ.
Ц.Гиваапил босогчидтой байлдаж ялахын хамт тагнуулын аргаар босогчдын байдал, хүч зохион байгуулалт, удирдагчдын талаар судалгаа сайн хийж, нууцаар нэвтэрч ороод удирдагчдын хооронд хагарал гаргах, бууж өгөх, хүчинд автагдаж яваа жирийн хүмүүсийг салгаж авах талаар байлдааны ба гүйцэтгэх ажлын хосолмол нарийн арга тактикийг боловсруулан ажиллаж байлаа. Батын удирдсан отряд дээр хүч нэмж ДХГ-аас 1932 оны дөрөвдүгээр сарын 29-нд Нясалдаг даргатай отряд монгол тээхийн “Газ” машин долоо, ДХГ-ын “М” машин гурвыг хэрэглэж байлдааны бүрэн зэвсэгтэй гурван салаа цэрэг хотоос гарч, дөрөвдүгээр сарын 30-нд одоогийн Булган аймгийн төв, тэр үеийн дайчин вангийн хүрээнд хоноод, тавдугаар сарын 1-нд Архангай аймгийн Сайхан сумын төвд хүрч цааш явсаар Рашаантын төвд очиж Батын отрядтай нийлжээ.
Нэгдсэн отряд Жалханзын хүрээнд байсан 300 шахам эсэргүү нартай долоон цаг байлдаж уг хүрээг чөлөөлжээ. Энэ байлдаанд эсэргүү нараас 100-гаад хүн алагдаж 37 хүн шархдаж, үлдсэн хэсэг нь бартаат газрыг дагаж ухарчээ. Отряд нь дайсныг мөрдөн хөөж устгахдаа 40 гаруй том толгой лам нарыг баривчлан авч байцаалт явуулсан ба тагнуулын хүчээр дайсны хүч бөөгнөрлийг мэдэж, мөн нутгийн ардууд, хүрээний ядуу лам нарт нам, засгийн бодлогыг тайлбарлан таниулж, эд хөрөнгийг орон нутгийн албан байгууллагуудад хүлээлгэн өгчээ. Тавдугаар сарын 8-нд Тэсийн хүрээнд бөөгнөрч байсан 1000 гаруй хүнтэй эсэргүү бослогын хүчийг бут цохиж 200 гаруй хүнийг устгаж, удирдагч гавж лам Шагжийн хамт 60 шахам том толгой лам нарыг баривчилжээ. Босогчдын гол хүчин гэж бут цохигдсон ч зугтааж сарнисан зарим хэсэг нь Сангийн далай, Булнайн ар, Тэлмэн нуур зэрэг гурван газарт хүчээ нэгтгэн цуглуулж байжээ. Тэд нарт “Зэвсгээ хураалган бууж өгч, засгийн энэрэл өршөөл хүлээхийг олон удаа ухуулан сурталчилсан боловч босогч нар өөрийн зорилгод итгэсээр тавдугаар сарын сүүлчээр сарнин бутарсан хүчээ цуглуулж, Хөвсгөл аймгийн төвийг эзлэхээр дахин санаархан Мөрөн голыг хоёр чиглэлээр гатлахын тулд отрядтай 2-3 өдрийн турш голын хоёр талаас харилцан буудалцжээ. Энэ байлдаанд босогчид 90 гаруй хүнээ алуулж 30 гаруй хүнээ шархдуулж гучаад хүн нь амьд баригджээ.
Загзуугийн хүрээнд бөөгнөрсөн 1000 гаруй босогчид тавдугаар сарын сүүлчээр бут цохигдохдоо 200 шахам хүнээ гарздаад зугтааж, жанжин Жамц, Самбуу дүвчин нарын удирдсан үлдсэн хэсэг нь 1932 оны зургадугаар сард Домбуу хавчууд (одоогийн Шарга сумын нутаг) очоод байлдаанд шинээр бэлтгэж, Домбуу, Булнай, Бүрэнтогтох, Бүгсүй, Жалханзын хүрээний баруун ууланд цугларсан учир Мөрөн хотын талд улаан цэргийн отряд иржээ. Рашаант ба Асгатын хүрээнд анх удаа бут цохигдсон этгээдүүд Архангайн баруун хойт тал Мухар хожуул, Бухын хүрээ зэрэг газар хүчээ дахин хуралдулж байгаад отрядад бут цохигдон, Цагаан бургас, Бүгсүй, Олон голын бэлчир зэрэг газарт үүрлэн байсан Жамц, Түгж, Овоодой, Ноогон малгай Дамдинсүрэн, Жур нарын бөөгнөрсөн хүчийг бут цохих үүрэг отрядын өмнө тулгарчээ. Босогчид 1932 оны дөрөвдүгээр сард Хөвсгөл аймгийн Рашаант, Асгат, Бүгсүй, Жалханз, Тэсийн хүрээдийн орчимд бут цохигдсон боловч Түгж, Норовсамбуу, Ээмэгт лам, Жав нарын удирдсан бүлгүүд нь Завхан аймгийн хойт сумд ба Хөвсгөл аймгийн баруун хойт Тэс, Баянхайрхан сумдаар дамжин Увс,Тагна, Тува улсад нэвтрэх буюу буцаж Хөвсгөл аймгийн Мөрөн, Хатгал хотуудыг баруун хойт талаас нь довтлоод бут цохигдон, зугтаасан ба үлдэгдэл нь Булнай, Сангийн далайд хүчээ бөөгнүүлж байхад чекист Ө.Данаа нарын хэсэг хувьсгалчид Баянхайрханд тэмцэж байгаад алагдсан ба Дамбуу хавчууд сургагч Исаков нар байлдаад амиа алджээ.
Ийм байдлаар, босогчдын хамгийн том отрядууд нь хэдэн зуун тооны босогчдоос бүрэлдэн тогтож байжээ. Улааны анхны отрядыг орон нутагт бүрэлдүүлсэн боловч дараа нь ДХГ-ын хүчийг ирүүлсэн билээ. Энэ отрядууд цөөн тооны хүчтэй байв. Бослого эхэлсний дараа удалгүй Хөвсгөл аймгийн удирлага 38 хүний тоотой сайн дурын отрядыг зохион байгуулав. Мөрөнд улааны сайн дурын отряд 235 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулагдав. 1932 оны 5-р сарын 9-ны өдрийн БНМАУ-ын Цэргийн зөвлөлийн шийдврээр Монголын Ардын армийн цэргээс 4 отряд зохион бүрэлдүүлж, Ховд, Завхан, Увс аймгаас хоёр морьт хороо, нэг буут хороог бүрдүүлэн гаргасан байна. Бүх цэргийн тоо нь 1300 хүн болно. 7-р сард Хөвсгөл аймагт сумын төвүүд дахь хамгаалах отрядууд 20–50 хүний тоотой байв. 8-р сарын үед Архангай болон Хөвсгөл аймагт улаантаны анги 130–200 хүний бүрэлдэхүүнтэй байв Улаанбаатараас ба аймгийн төвөөс нэмэн ирж байгаа цэргийн анги зэвсгээр бүрэн хангагдсан ба пулемет, гар бөмбөг зэрэгтэй байв. Түүнээс гадна энэ ангиудад уулын их буу, хуягт машин, хоёр онгоц Р-1 ба нэг Р-5 гарган дэмжлэг үзүүлж байв. 1932 оны бослогыг дарахад ийм танк оролцсон уу үгүй гэдэг талаар ямар ч мэдээлэл байхгүй. Бид олж мэдэж чадсангүй. Энэ танкетка гэдэг пулеметын жижиг танк байсан байх боломжтой билээ.Юу ч байсан танкетка “танкетик” мэдээнд дурьдагдаж байна. Тиймээс монгол отрядын дарга нар танкеткийг хуягт тэрэг гэж нэрлэж байсан бололтой.
Үр дүн, хохирол
Бослого нь тухайн үеийн монголын төр, засгийн эрхийг барьж байсан МАХН-ыг өөрийн бодлогыг хянан үзэхэд хүргэсэн бөгөөд монгол улсын нийгэм-эдийн засагт асар их хор хохирол учруулсан байна. Зэвсэгт босогчид нь 45 сумын захиргааг сургууль, соёл хүн, мал эмнэлэг, худалдаа хоршооны хамт устган дээрэмдэж Босогчдын байлдааны хохирол 1915 хүн алагдсан, 38 хүн шархадсан байна, харин улааныхаас–харьцангуйгаар, 35 ба 27 болно. Босогчдын удирдлагын дотроос байлдаанд алагдсан дарга нар ба зуутнууд: лам Дамдинбишрэлт, зуут Санжжав, жанжин Б. Дашням, Шажинбадрах, тайж Ванчиг, Т.Доржбачин, Ж.Туваан, Жамбал, Обсандамба, Шаравжамц, Баяр, Дамбадорж, Гончиг, Сандаг, Гүржав, Хайнзан, Жигжид, Сэврэн, Ядамсүрэн, Чимэд, Шагдарсүрэн, Жигмэсүрэн, “Хөх” Жав. Жанжинуудын хэсэг нь баривчлагдсан болно. Алагдсан хүний тоонд улааны талаас 1 сайд, ардын цэргийн 4 дарга, 1 эмч, ДХГ-ын дарга, шууд биелүүлэгч ажилтнууд 4, ДХГ-ын сургагч 3, нам, эвлэлийн болон улсын захиргааны албаны нилээн хэдэн ажилтнууд байв. Ш.З. Элиава 1934 оны 11 сарын 10-ны өдөр МАХН-ын 9-р их хурлын ажлын дүнг хэлэлцсэн Коминтерний тэргүүлэгчдийн хуралдаан дээр 1932 оны бослогод хамгийн олон тооны хүн амьдардаг 5 аймгийн хүн амын 70% оролцсон ба 8–10 мянган хүн алагдсан байна гэжээ. Монголын архивын баримтууд Элиавагийн хэлсэн энэ тооноос ялгаатай байна. Архангай аймгийн удирдлагын мэдээгээр, бослогын үед таван сумд 602 хүн алагджээ. Хөвсгөл аймгийн зургаан суманд алагдсан 609 хүн. Бусад мэдээгээр, 1932 оны 4 сарын дундаас 7 сар хүртэл бослого гарсан Архангай, Өвөрхангай, Хөвсгөл, Завхан аймгуудад алагдан хохирсон хүний тоо нийлээд 700 хүн гэнэ. Тухайн уул бичгийн утгаар бол босогчдын байлдаанд ба залхаан цээрлүүлэх арга хэмжээний үеэр алагдсан хүний тоог үзүүлсэн болов уу гэж санагдана. Архангай, Завхан, Хөвсгөл аймгуудад гарсан хохиролын дүнг хүснэгтээр харуулсан байдаг. Түүний тоог нэмэж үзвэл алагдсан 1402 хүн болно. Хэрвээ монголын архиваас гаргасан тоо мөн Элиавагийн илтгэлдээ өгсөн тоо зөв гэж үзвэл бослогын үеэр алагдсан босогчдын тоо бослогын үеэр үхсэн хүний ерөнхий тооноос олон дахин бага гэж багцаалагдана. Тэгвэл ихэнхи хүмүүс босогчдын биш харин улааны үйл ажиллагааны үр дүнд алагдан хохирсон болж байна. Бослогын толгойлогч Чимэдийн Самбуу, Цэдэнгийн Жамц, Самбуугийн Буриад, Батболдын Түгж , Баатарын Аюурзана, Чимэддорж, Ширэндэв, Жамсрандорж, Вандансүрэн, Бямба, Ёндон, Бат-Очир, Тогоо, Лхаажав, Агваандорж, Буяндэлгэр, Очиржанцан (хүүхэд) Магнай, Сумъяа, Самбайдив, Жур, Түмбаяр, Норовсамбуу, Бадрах, Тарваа, Бадамжав, Дармаа, Пүрэвцэрэн, Төгөлдөр, Сэдбазар]], Шагдар, Долгор, Очирбат, Аюурзана, Дэндэв, Цэрэндамба, Төмөрбаатар, Түдэв, Санжмятав нарын 39 хүнийг дотоодыг хамгаалах газар мөрдөн байцааж шүүхэд шилжүүлсэн ба Улсын Дээд шүүхээс 6 хүнийг суллаж, 15 хүнийг хорих, 18 хүнийг хуулийн дээд хэмжээгээр шийтгэхээр шийдвэрлэсэн байна.
Мөргөлдөөний нэг тал-босогчид гадны дэмжлэггүйгээр байлдана. Мөргөлдөөний нөгөө тал гадаадын улс төрийн болон цэргийн дэмжлэгт түшиглэж байв. Энэ нь дээр нэгэнтээ өгүүлсэн Сталины БХК(б)Н-ын Төв Хороотой харилцсан захидал бичиг зэрэг баримтаар нотлогдож байна. БНМАУ-ын цэргийн яаманд хэлтэс бүрийг монгол туслагч дарга, зөвлөлтийн сургагч толгойлж байлаа. Бослогыг зөвлөлтийн биш, монголын ардын цэрэг дарсан юм. Гэвч энэ дарах ажиллагааг ЗСБНХУ-аас тавьсан зэвсэг, цэргийн хэрэгсэл, техник, зөвлөлтийн цэргийн, юуны өмнө, чекистүүдийн шууд оролцоогүйгээр гүйцэтгэхэд бэрх байсан. Энэ зөвлөгч нар зохион байгуулалтын ажил хийхээс гадна бас шууд байлдааны ажиллагаанд оролцоно. Засгийн газрын цэргийн анги тэр үед БНМАУ-д байсан зөвлөлтийн зэвсгээс хамгийн сайнаар хангагдаж байв. Ингэж, 1932 онд БНМАУ-д дээд лам нар ба феодалуудын гадаадаас турхирсан зэвсэгт бослого гарсан биш, харин ардын бослого гарч улмаар иргэний дайнд шилжсэн байна. Түүний дотоод шалтгаан – “зүүний нугалаа”, харин гадаад шалтгаан-большевикуудын Монголд экспортолсон социализм мөн. Энэ иргэний дайны гэм хувьсгалын эсэргүү нарт бус, харин тухайн цагт БНМАУ-д болон ЗСБНХУ-д засаг төрийг барьж байсан намын нөхдүүдэд оногдох учиртай.
Бослогын толгойлогчдын хувь заяа
1933 оны 4 сарын 15-ны өдөр БНМАУ-ын Дээд шүүхийн гишүүдээс таслан шүүх бүрэлдүүлэн байгуулав. Хурал 1933 оны 4 сарын 19-30-нд Улаанбаатар хотын Төв театрын байранд болсон юм. Энэ тухай 1933 оны 4 сарын 25-нд “Ардын үндэсний эрх” сонинд тодорхой бичсэн байдаг. Босогчдын 39 удирдагчдын хэргийг таслан шүүх хурлаар авч хэлэлцсэн байна. Үүнд: Ч.Самбуу, Ц.Жамц, С.Буриад, Б.Түгж, Б.Аюурзана, Чимэддорж, Х.Ширэндэв, Жамсрандорж, Вандансүрэн, Бямба, Ёндон, Бат-Очир, Тогоо, Лхажав, Агваандорж, Буяндэлгэр, Очиржанцан, Магнай, Самъяа (Сумъяа), Самбадив, Жур, Түмэнбаяр, Норовсамбуу, Бадрах, Тарва, Бадамжав, Дармаа, Пүрэвцэрэн, Төгөлдөр, Сэдэвбазар, Шагдар, Долгор, Очирбат, Аюурзана, Дэндэв, Цэрэндамба, Төмөрбаатар, Түдэв, Санжмятав.
Дээд шүүх 15 хэрэгтнүүдэд янз бүрийн хугацаагаар шоронд хорих ял оноож, 18 (гол удирдагчид, түүний дотор 8 жанжин) хүнд- давж заалдах эрхтэй буудан алах ял оноожээ. Зургаан хүнийг, тухайлбал, 14 настай Жамъянгарав хувилгаан Б.Очиржанцанг чөлөөлсөн байна
Босогчдын гол удирдагчид
Босогчдын удирдлагын дотроос байлдаанд алагдсан: лам Дамдинбишрэлт, зуут Санжжав, жанжин Б. Дашням, Шажинбадрах, тайж Ванчиг, Т.Доржбачин, Ж.Туваан, Жамбал, Обсандамба, Шаравжамц, Баяр, Дамбадорж, Гончиг, Сандаг, Гүржав, Хайнзан, Жигжид, Сэврэн, Ядамсүрэн, Чимэд, Шагдарсүрэн, Жигмэсүрэн, “Хөх” Жав.
Цахим холбоос
Ангилал:Азийн бослого Ангилал:БНМАУ-ын түүх Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх Ангилал:Зэвсэгт мөргөлдөөн Ангилал:Архангай аймгийн түүх Ангилал:Баянхонгор аймгийн түүх Ангилал:Говь-Алтай аймгийн түүх Ангилал:Завхан аймгийн түүх Ангилал:Өвөрхангай аймгийн түүх Ангилал:Хөвсгөл аймгийн түүх Ангилал:1932 оны зөрчилдөөн Ангилал:20-р зууны Монголын түүх
Борооны хүн (кино)
Борооны хүн (Rain Man) нь Барри Левинсоны найруулсан 1988 оны Америкийн драм кино юм. Сэтгэцийн өвчнөөсөө болоод өөрийн ертөнцдөө төсөөллөөрөө амьдардаг Рэймонд Бэббитийн дүү хувиа хичээсэн хахир зантай Чарли хоёрын эцгийн гэрээслэлээс шалтгаалан харилцаа үүсч буйг харуулна.
Санал шүүмж
IMDb үнэлгээ — 7.7.
Холбоос
Ангилал:1988 оны кино Ангилал:АНУ-ын кино Ангилал:Уран сайхны кино Ангилал:Инээдмийн кино Ангилал:Roadmovie Ангилал:Аутизм кинонд
Ховедстаден
Ховедстаден буюу Данийн нийслэл муж (Region Hovedstaden) нь Зеландын зүүн хойд хэсэг улсын нийслэл Копенхаген хотын хамтаар болон Борнхолм арлын нутаг дэвсгэрийг хамаарна. Мужийн засаг захиргааны төв нь Хиллерөд хот. 2007 онд засаг захиргааны бүтцийн өөрчлөлт хийн шинээр бий болгосон таван мужийн нэг юм.
Эшлэл
Ангилал:Данийн муж Ангилал:Зеландын газар зүй Ангилал:2007 онд байгуулагдсан
Славян хоорондын хэл
Славян хоорондын хэл (өөрийн хэлээр меджусловјанскы) нь Славян үндэстэй янз бүрийн хэлээр ярьдаг хүмүүсийн ойлгодог төлөвлөсөн туслах хэл. Уг хэлийг 2006-2017 онд Голландын хэл шинжлэлийн эрдэмтэн Я. ван Стээнбэрген, Чехийн компьютер судлаач В. Мэрунка болон бусад зохиожээ. 2011 оноос өмнө Словиански гэгддэг байсан. Энэ нь Эсперанто хэлний дараа хамгийн түгээмэл тархсан зохиомол хэл юм. 7000 хүн тус хэлийг гаргуун сайн мэддэг гэх баримжаа байна.
Славян хоорондын хэлийг бүсийн туслах хэл гэж ангилж болно. Энэ нь Хуучин сүмийн славян хэл хэлтэй их ойролцоо. Өөрөөр хэлбэл, хэлний дүрэм нь Хуучин сүмийн Славян хэл дээр суурилдаг харин тайлбар толь нь орчин үеийн славян хэлнээс гаралтай. Славян хоорондын хэлээр ярьж сурснаар Орос, Польш, Чех болон бусад Славян хэлнүүдийг ойлгоход дөхөмтэй болдог.
Үсэг бичиг
Славян хоорондын хэл нь кирилл, латин гэсэн хоёр бичгийн системтэй, хүмүүс ээлжлэн хэрэглэдэг. Цагаан толгой нь 30 үсгээс бүрдэнэ. Зарим үсгүүд нэг үсэг мөртөө хоёр үсэг шиг харагддаг (жишээ нь: lj, dž).
Эшлэл
Ангилал:Панславизм Ангилал:Славян хэлнүүд Ангилал:Төлөвлөсөн хэл
Эрин Эверест Интернэшнл Сургууль
Эрин Эверест Интернэшнл Сургууль (ЭЭИС) 2019 онд анхныхаа хичээлийн жилийн нээлтийг хийсэн. Анхны хичээлийн шинэ жилийн нээлт болох 2019-2020 оны хичээлийн шинэ жилийн нээлт 2019 оны 9 сарын 2-ны өдөр болсон бөгөөд энэхүү өдрөөс эхлэн сургалтын үйл ажиллагаагаа тасралтгүй явуулж байна.
Сургалтын хөтөлбөр
Дунд ангиас эхлэн хятад, англи, япон, франц сонгон судлах хэлний хөтөлбөртэй. Англи хэлний хичээлийг гадаад болон дотоодын багш нарын хамтаар боловсруулсан хөтөлбөрийн дагуу заадаг. Ахлах ангиас эхлэн "Судлаач хүүхэд" хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэн өөрийн мэдлэгийг олон улсын болон дотоодын эх сурвалжуудын хамтаар уялдуулан судладаг хөтөлбөртэй. Физик, хими, мэдээллийн технологи, биологийн олон улсын стандартад нийцсэн анги танхимтай. Түүх, нийгмийн ухааны хичээлийг судлагааны ажил дээр үндэслэн хичээлийн судлагдахууныг цахим, бусад олон улсын эх сурвалжуудаас авдгаараа онцлогтой. Ахлах ангийн 11-12-р ангийн хүүхдүүдэд "Монголын Бүтээмжийн Төв /МБТ/"-ийн нэмэлт хөтөлбөр болох Бүтээмжийн Мэргэжилтэн бэлтгэх сургалтыг 2019 оноос эхлэн багш, сурагч нарт үе шаттайгаар хичээллэж эхлэсэн.
Рийд-Соломоны код
Рийд-Соломоны кодууд (Reed-Solomon codes) нь тоон холбоо (digital communication) болон хадгалах байгууламж (storage) зэрэгт өргөнөөр хэрэглэгддэг блок суурьтай алдаа засварлахад зориулсан кодууд юм. Reed-Solomon кодууд нь маш олон төрлийн системд алдаа засварлахад ашиглагддаг бөгөөд үүнд дараах системүүд багтдаг:
Эрин Эверест Интернэшнл Сургууль
Ашигласан материал
Ангилал:Улаанбаатарын сургууль Ангилал:Баянгол дүүрэг Ангилал:Улаанбаатарын дунд сургууль