cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пүрэвийн Цогзол
Намтар
П.Цогзолын бүтээлцсэн “Төөрсөөр төрөлдөө”, “Нар хиртсэн жил”, “Эх бүрдийн домог” зэрэг кино нь олон улсын наадамд шалгарч байлаа. П.Цогзол нь Жигжидийн нэрэмжит кино урлагийн дээд сургуульд багшилж ирээдүйн кино зураачдыг бэлтгэхэд өөрийн хувь нэмрээ оруулсан билээ.
Уран бүтээл
1961 онд "Үүрээр" кино
1964 онд "Тус биш ус" кино
1964 онд "Ховдгийн гай" кино
1965 онд "Хүний мөр" кино
1966 онд "Цэргийн хүү"
1966 онд "Төөрсөөр төрөлдөө"
1968 онд "Нийслэл хүү"
1969 онд "Агуйн нууц"
1970-1973 онд "Тунгалаг тамир" киноны III анги
1974 онд "Нар хиртсэн жил"
1974 онд "Уулзалт"
1975 онд Эх бүрдийн домог
1977 онд Хөх ногооны униар
1977 он Дэгдээхэй нас
1978 он Хайрхан өндөр хаа байна
1978 он Тэнгэрийн муухай арилдаг
1981 он Цэрэг эрсийн жирийн өдрүүд
1982 он Тэмцлийн оч
1984 он Саруул талын ерөөл
1985 он Намрын халуун өдөр
1986 он Харуул занги
1988 он Уул усны үр сад
1989 он Хөгжимчин
1991 он Аянгат цагийн дууль
1992 он Чи нэг нь
Гавьяа шагнал
Ангилал:Монголын зураач Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан Ангилал:Чадраабалын Лодойдамбын нэрэмжит шагналтан Ангилал:Урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналтан Ангилал:Матадын хүн Ангилал:Дорнодынхон Ангилал:Монголчууд Ангилал:1934 онд төрсөн Ангилал:2018 онд өнгөрсөн Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч
Системийн дуудлагын интерфэйс
Програм ба тооцоолох систем дэх дуудлага нь үйлдлийн системийн кернелд ямар ч үйлдлийг гүйцэтгэх програмын дуудлага юм.
Орчин үеийн үйлдлийн системүүд нь тооцоолох процессыг ажиллуулж, гүйцэтгэгдэх боломжтой програмыг бусад програм, тоног төхөөрөмжөөс өгөгдөлд хандахаас сэргийлдэг хүчийг тусгаарлах боломжийг олгодог. OS процессор нь процессорын давуу эрхтэй горимд ажилладаг. Ажиллагааны ажиллагаа эсвэл тоног төхөөрөмжид хандах шаардлагатай ажиллагааг гүйцэтгэхийн тулд хөтөлбөр нь дуудлага хийх үйл явцын эрх мэдлээс хамааран, ийм дуудлагыг гүйцэтгэх буюу татгалзахаас хамаарна. Програмистуудын үүднээс харахад системийн дуудлага нь системийн сангаас subrutin буюу функцийн дуудлага шиг харагддаг. Гэсэн хэдий ч, ийм функц буюу дэд сувгийн дуудлага хийх тусгай тохиолдол гэх мэт системийн дуудлага нь системийн номын сангийн илүү ерөнхий тодорхойлолтоос ялгагдах ёстой. Учир нь сүүлд нь давуу эрхтэй үйл ажиллагаа явуулах шаардлагагүй байдаг.
Системийн дуудлагын ангилал
Процессийн удирдлага - load - execute - end (exit), abort - процесс үүсгэх (fork в Unix-like, NtCreateProcess в Windows_NT Native API) 1.үйл явцыг дуусгах - get/set process attributes - wait time, signal developments - allocate, free memory
2.Файлуудтай ажиллах - create file, delete file - open, close - read, write, reposition - get/set file attributes
3.Төхөөрөмжийн удирдлага - request device, release device - read, write, reposition - get/set device attributes - logically attach or detach devices
CPU горим ба орчин шилжих Unix-тэй төстэй системүүдийн системийн дуудлага цөмийн горимд боловсруулагддаг бөгөөд энэ нь процессорын гүйцэтгэлийн горимыг илүү давуу эрхтэй болгох хүртэл дуусдаг боловч процессийн агуулгын өөрчлөлт нь шаардлагагүй боловч, онцгой давуу талыг өөрчлөх тохиолдол гардаг. Процессорын бүртгэлийн статусын дагуу гүйцэтгэлийн горимыг харгалзан системийн эх үүсвэрүүд ажилладаг бөгөөд процессууд нь OS-аас гаргасан хийсвэрлэл юм. Систем дуудлага нь контентийг өөр үйл явц руу шилжүүлэхийг шаарддаггүй, харин эсрэгээр түүнийг дуудсан үйл явцын хүрээнд гүйцэтгэдэг. ''Multithreaded процессуудад системийн дуудлага өөр өөр хэлхээснээс үүсч болно. Ийм системийн объектыг боловсруулах нь OS-ийн архитектураас бүрэн хамаардаг. Цөмүүд ашигладаг ердийн загварууд байдаг.'' ''- Олон-нэг загвар: процесс дахь ямар ч хэрэглэгчийн утаснаас ирсэн бүх системийн дуудалтууд нь ганц цөмийн түвшний thread боловсруулдаг. Энэ систем нь нэг ноцтой дутагдалтай тал юм - аливаа хориглох системийн дуудлага (жишээ нь, хэрэглэгчийн оролт хүлээж байгаа) бусад урсгалуудыг зогсоож чадна. Мөн энэ загвар нь олон цөмт процессоруудыг ашиглаж чадахгүй байна.'' ''- Нэг-нэг загвар: системийн дуудлагын үед хэрэглэгчийн утас өөрийн утас руу нийлдэг. Энэ загвар нь системийн дуудлагыг хаах асуудлыг шийддэг. Энэ нь Линукс, Windows, Solaris-ийн хамгийн сүүлийн хувилбаруудад ашиглагддаг.'' - Олон-олон загвар: Энэ загварт системийн дуудлагад олон хэрэглэгчийн утаснууд нь хэд хэдэн цөмийн түвшний thread-тай холбогддог. - Hybrid загвар: Энэ загварт OS-ийн цөмийн сонголтоос хамаараад олон-олон-нэг-нэг загвар нь хэрэгждэг.
Миний найз охин есөн сүүлт үнэг
Миний найз охин есөн сүүлт үнэг (Солонгос: 내 여자친구는 구미호; Ханча 내 女子親舊는 九尾狐; RR: Nae Yeojachinguneun Gumiho) бол 2010 онд Өмнөд Солонгос улсын Ли Сын-Ги болон Шинь Минь-А нарын тоглосон романтик инээдмийн телевизийн цуврал кино юм. Анх 2010 оны 8 сарын 11-нээс 9 сарын 30 хүртэл Лхагва ба Пүрэв гарагт 22:00 цагт нэвтэрч байсан 16 ангит телевизийн богино хэмжээний цуврал кино юм.
Тойм
Ча Да Вун (Ли Сын-Ги) бол энгийн коллежийн оюутан, од болохыг хүсэж явдаг нэгэн. Нэгэн өдөр, тэр гэнэт есөн сүүлт үнэгтэй таарна (Шинь Минь-А), домогт есөн сүүлт үнэг эмгэний зурсан зурагт байж байдаг.
Үзүүлэлт
Эх сурвалж: TNS Media Korea
Олон улсын өргөн нэвтрүүлэг
Ангилал:2010-аад оны телевизийн цуврал кино Ангилал:Өмнөд Солонгосын телевизийн цуврал Ангилал:Инээдмийн телевизийн цуврал кино Ангилал:Романтик телевизийн цуврал кино
Гвинет Пэлтроу
Гвинет Кейт Пэлтроу (Gwyneth Kate Paltrow, 1972 оны есдүгээр сарын 27-нд Калифорни мужийн Лос-Анжелес хотод төрсөн) нь Америкийн кино жүжигчин дуучин юм. Робин Уильямс, Дастин Хоффман, Жулиа Робертс нарын тоглосон Ахмад Кук (1991) кинонд багахан дүрд тоглож кино урлагт хөл тавьсан Пэлтроу Долоо (1995), Эмма (1996) кинонууд түүний Холливудын замналыг бүрэн нээж өгсөн байдаг. Дурласан Шекспир киноны Виолагийн дүрээр Академийн болон Алтан бөмбөрцөг шагналыг Шилдэг эмэгтэй гол дүрээр хүртэж байв. Coldplay хамтлагийн гоцлол дуучин Крис Мартин түүний нөхөр билээ.
Холбоос
Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин Ангилал:Театрын жүжигчин Ангилал:Оскарын шагналтан Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан Ангилал:SАG-Award шагналтан Ангилал:Бен Аффлек Ангилал:Америкчууд Ангилал:1972 онд төрсөн
Наадмын сорилго барилдаан
Сорилгод түрүүлж, үзүүрлэсэн бөхчүүд
Ангилал:Улсын наадам
Харгана овогтон
Харгана
Хори буриадын Харгана овог нь тэдний нутагт харган их ургадагаас харгана овогтон гэх болсон гэсэн аман домогтой. Аж төрөн нутаглах газрын нэрээр угсаатан ястнаа нэрлэх нь цөөнгүй байдаг.
Ангилал:Монгол овог аймаг
Grasshopper Manufacture
Grasshopper Manufacture нь Японы видео тоглоом үйлдвэрлэгч компани юм. Тус аж ахуйн нэгжийг тоглоомын нэрт дизайнер Гоичи Суда 1998 оны гуравдугаар сарын 30-нд Токиогийн Сугинами дүүрэгт анх үүсгэн байгуулжээ. 2005 онд уг компанийн бүтээсэн бүтээл болох кiller7 тоглоом нь тэднийг амжилтад хүргэсэн байна.
Бүтээсэн тоглоом
Grasshopper Manufacture компани нь killer7-оос гадна No More Heroes, Lollipop Chainsaw, Killer Is Dead гэх мэтийн тоглоомууд, мөн түүнчлэн зөвхөн японы зах зээлд зориулсан хэд хэдэн тоглоомыг гаргасан байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Токиогийн аж ахуйн нэгж Ангилал:Японы тоглоомын программ хангамжийн аж ахуйн нэгж Ангилал:1998 онд байгуулагдсан
Барууны сэтгүүл зүй
Барууны сэтгүүл зүй нь сэтгүүл зүйн соёлын хүрээнд хоточ нохойн үүргийг биелүүлдэг гэж үздэг. Хэвлэл мэдээллийн шударга байдал, мэдээллийн найдвартай байдал, бодит байдал, ёс зүйн зарчим, хэм хэмжээг баримтлах зэрэг нь барууны сэтгүүл зүйд өндөр ач  холбогдолтой юм. Барууны сэтгүүл зүйд "хараат бус, бие даасан, тэнцвэртэй" зэрэг сэтгүүл зүйн зарчмыг баримталдаг.
Мөн үзэх
Сэтгүүл зүй
Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүй
Гэрэл зургийн сэтгүүл зүй
Радио сэтгүүл зүй Ангилал:Сэтгүүл зүй Ангилал:Өрнө дахин
Хариад
Хариад
Hari буюу "тэнгэрээс ирсэн" гэсэн утгаар өөрөөр хэлбэл тэнгэр язгууртанууд буюу цагаан ястанууд. Түүхийн эгзэгтэй үеүүдэд хаадын үр сад өөрсдийгөө хэн болохыг нууцалж ирсэн гэж үзэж болохоор байна. Газар нутгийн байршлийн хувьд үзэхэд Мөнх хааны удмынхан аль бөгөөс Өгөдэйн удмынхан байх талтай.
Түүнчлэн
Энэ овгийн гарал, нэрийн тухайд яг нарийн тодорхойлж тайлбарласан зүйлгүй. Нэгэн домогт Байгаль нуурын захад бүргэд шувууны тэжээсэн хөвгүүн буриад ястан Батбаянжаргал, түүний хөвгүүн Гүнсэндарь, Онхо-Төмөр нараас хариад нар үүссэн гэжээ зарим ни үзжээ
Ангилал:Монгол овог аймаг Ангилал:Буриад ястан
Роза Ли Паркс
Роза Луиз Макколи Паркс (Rosa Louise McCauley Parks, 1913 оны 2 сарын 4 - 2005 оны 10 сарын 14) нь АНУ-ын хар арьстан иргэдийн тэгш эрхийн төлөө тэмцэгч эмэгтэй юм. Түүний төрсөн өдөр 2 сарын 4 ба баривчлагдсан өдөр 12 сарын 1 нь Роза Парксын өдөр болж Калифорни ба Охайо мужуудад тэмдэглэгддэг.
1955 оны 12 сарын 1-нд Алабама мужийн Монтгомери хотод Роза Паркс автобусанд хар арьстан зорчигч цагаан арьстанд суудлаа тавьж өгөх бичигдээгүй ялгварлан гадуурхах хуулийг зөрчиж цагаан хүнд суудлаа тавьж өгөөгүйгээс доромжлуулан баривчлагдаж, шоронд хоригджээ. Түүний энэ явдлаас болж тус хот дахь сүмийн тэргүүн Мартин Лютер Кинг хар арьстан иргэдийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэн босч, 1963 онд Вашингтонд тэгш эрхийн төлөөх тэмцлийн жагсаалыг зохион байгуулсан юм. Тухайн үед АНУ-д нийтийн автобусны урдуурх суудлуудад зөвхөн цагаан арьстнууд суудаг, арын суудлуудад хар арьстнууд суудаг ба бүх суудал дүүрэхэд цагаан зорчигчдод хар арьст хүмүүс суудлаа тавьж өгөх ёстой арьсны үзлийн бичигдээгүй хууль үйлчилж байжээ. right|thumb|Роза Парксын баривчлагдсан 2857 дугаарын автобус одоо Х.Фордын музейд бий
Ангилал:1913 онд төрсөн Ангилал:2005 онд өнгөрсөн Ангилал:Нийгмийн зүтгэлтэн Ангилал:Эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч
Вандуй
Таримал вандуйны (Pisum sativum L.) жижиг бөмбөлөг хэлбэрийн үр жимсийг Вандуй гэж ихэвчлэн нэрлэдэг. Таримал вандуй нь буурцагтны овгийн, өвслөг, нэг наст, вандуйны төрлийн нэгэн зүйл ургамал юм. Вандуй нь хонхорцог дотор боловсрох ба ногоон эсвэл шар өнгөтэй байдаг. Ботаникийн хувьд авч үзвэл вандуй нь жимс юм. Буурцагтны овгийн ургамлуудын хүнсэнд хэрэглэгддэг зарим үрүүдийг мөн вандуй гэдэгт хамтатган ойлгодог.
Азотын фиксаци
Вандуй нь бусад буурцагт ургамлуудтай нэгэн адил ризобиа гэж нэрлэгдэх бактеритэй симбиоз харилцаанд ордог. Энэ харилцаа нь түүний үндэсний системд бий болох булцуу (root nodule) дотор явагдана. Ризобиа бактери нь агаарын молекул азотыг (N2) аммиак (NH3) болгон хувиргадаг өвөмөц чадвартай юм. Энэ хувиргалт нь дараах томъёогоор илэрхийлэгдэнэ: Үүссэн аммиак нь аммони болон хувирах ба аммони нь азотын ургамалд шингэх хэлбэр юм. Аммиак нь аммони болох хувиргалт нь дараах томъёогоор илэрхийлэгдэнэ: Вандуй болон бусад буурцагт ургамлын үндэсний булцуу нь амин хүчлийг бий болгоход ашиглагдах азотын эх үүсвэр юм. Амин хүчлүүд нь уургийн бүрэлдэхүүн хэсэг ба буурцагт ургамал нь ургамлын гаралтай уургийн сайн эх үүсвэр болдог.
Вандуй үхэх үед (жишээ нь ургац хураалтын дараа) түүний талбайд үлдсэн хэсгүүдийн (иш, навч г.м.) амин хүчлүүдэд агуулагдах азот хөрс рүү буцаж ялгардаг. Амин хүчлүүдэд агуулагдах азот нь хөрсөнд, бусад ургамалд шингэцтэй нитрат (NO3-) болон хувирч, улмаар дараачийн тарималд бордоо болдог.
Тан Сюаньзун
Тан Сюаньзун хуанди буюу Ли Лонжи (685 оны 9 сарын 8 – 762 оны 5 сарын 3) нь Тан улсын хамгийн удаан хаанчилсан хаан юм. Ань Лушаны бослого нь Тан гүрний хөгжил цэцэглэлтийн үеийг эвдсэн.
Ангилал:Тан улсын хаан Ангилал:7-р зууны ноёрхогч Ангилал:685 онд төрсөн Ангилал:762 онд өнгөрсөн
Мира Сорвино
Мира Кэтрин Сорвино (Mira Katherine Sorvino, 1967 оны есдүгээр сарын 28-нд Нью-Жерси мужийн Тенафлай хотод төрсөн) — Америкийн эмэгтэй жүжигчин.
Товчхон
Сицили гаралтай америкийн жүжигчин Пол Сорвиногийн охин Мира Харвардын их сургуулийг Дорнод Ази судлалаар суралцахдаа Хятадын Бээжин хотноо оюутан солилцоогоор жил дадлагажаад 1989 онд төгсчээ.
Нью-Йоркт гурван жил амьдрахдаа жүжигчин болохоор шийдэн киноны сонгон шалгаруулалтуудад оролцсоор «Барселона»-гаас (1994) амжилттай эхэлж, Роберт Редфордын «Тааварт нэвтрүүлэг» (1994), Вуди Аллений «Сүрлэг Афродита»-гаар (1995) бүрэн алдаршсан юм. Туслах дүртэй «Сүрлэг Афродита» түүнд Оскар, Алтан бөмбөрцөг авчиран БАФТА, Гилд тэргүүтэй олон шагналд дэвшүүлсэн.
«HBO» Мэрилин Монрогийн намтараас сэдэвлэн «Норма Жин, Мэрилин хоёр» (1996) бүтээхэд Мира Сорвина Мэрилин Монрогийн дүрийг амжилттай бүтээн Алтан бөмбөрцөгт дэвшсэн билээ.
Хувийн амьдрал
Мира 2004 оны зургаадугаар сарын 11-нд жүжигчин Кристофер Бакустай (1981 онд төрсөн) гэрлэсэн. Дөрвөн хүүхэдтэй: Мэттеа Энжел Бакус (03.11.2004), Жонни Кристофер Кинг Бакус (29.05.2006) , Холден Пол Терри Бакус (22.06.2009) болон Люсиа Бакус (03.05.2012) 1990-ээд онд гурван жил гаруй найруулагч Квентин Тарантинотой үерхсэн байдаг.
Эшлэл
Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин Ангилал:Жүжигчин хүүхэд Ангилал:Оскарын шагналтан Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан Ангилал:Америкчууд Ангилал:1967 онд төрсөн
Телевизийн мэдээ
Телевизийн мэдээ бол дуу, дүрс хамтдаа хүрдэг тул хамгийн итгэл үнэмшилтэй басхүү сонирхолтой байдаг. Телевизийн мэдээ нь тусгайлсан мэдээллийн хөтөлбөрөөр хүрдэг. Телевизийн мэдээний тусгаж буй сэдвийн ангилал нь сонин хэвлэлийнхтэй адил байна. Телевизийн мэдээнд дүрсээр өгүүлэх чухал байдаг.
Ярианы хэл
Телевизийн мэдээний хэл найруулга сонин, сэтгүүлийн хэл найруулгаас энгийн буюу ярианы хэлээр байна. Телевизийн мэдээний хэл хүмүүсийн өдөр тутам өөр хоорондоо ярьдаг хэлээс арай албан ёсны хэл байна.
Хуурангуй үг хэллэг
Телевизийн мэдээний үг хэллэг зууралдсан, хатуу чанга байдаггүй. Богино товч хэлбэр бол ярианы хэл мэт сонсогдуулах гол үүргийг гүйцэтгэдэг. Телевизийн мэдээний хэл найруулгад тодорхой дүрэм үйлчилдэг. Төрөлх хэлээр цэвэр тунгалаг, яруу тод ярих явдал юм.
Үйл үгийн идэвхтэй хэлбэр
Энгийнээр хэлбэл, идэвхтэй хэв гэдэг нь хэн нэгэн ямар нэг зүйл хийж байгааг шууд өгүүлэхийг хэлж байна. Харин идэвхигүй хэв гэдэг нь  ямар нэг зүйл хэн нэгнээр, эсвэл ямар нэг зүлйийн нөлөөгөөр хийгдэнэ гэсэн үг.
Одоо ба ирээдүй цаг
Аливаа хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн мэдээ одоо болж буй үйл явдлын талаар шуурхай мэдээлж байдаг. Мэдээний үндсэн шаардлага биелүүлсэн бол ирээдүйд болох үйл явдлын талаар өгүүлж болдог.
Хайфа
Хайфа (חֵיפָה‎; Араб: حَيْفَا) — Израилд Тел-Авив, Иерусалим хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй хот. Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог.
Хайфа Израил улсад нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм.
Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм. МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, персүүд, хасмонейчууд, ромчууд, византчууд, арабууд, загалмайтнууд, османчууд, англичууд эзэлж, захирч байв. 1948 онд Израил улс байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна.
Энд ЮНЕСКО-ийн соёлын өв Бахайн ертөнцийн төв ордон байдаг.
Нэрний гарал үүсэл
Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь еврей хэлний ‏חוף יפה‏‎ «хоф яфе» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.
Османчуудын ноёрхол
1516 онд Османы эзэнт гүрэн Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. 1596 онд Хайфа Османы татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. Мусульман 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд улаан буудай, арвай, зуны ургац, чидун, ямаа зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. 17-р зуунд Европ, Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц Акко биш Хайфад ирэх болсон.
1764-1765 онд 250 оршин суугчтай байв.
1765 онд Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир 1769 онд байгуулжээ. Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. 1775 онд аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол 1918 он хүртэл Османы эзэнт гүрний удирдлага дор байв.
1799 онд Наполеон Бонапарт Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. 1831-1840 оны хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв. 1858 онд хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг 1859 онд 3000 орчим гэж тооцжээ.
Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь мусульман шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны еврей нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. 1839 онд еврейчүүдийн тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн христийн шашинтны тоо мөн өссөн. 1840 он гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь христийн шашинтай арабууд байв.
1868 онд өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, Акко, Назарет, Тибери руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Хайфад еврейчүүдийн цагаачлалын анхны томоохон давалгаа 19-р зууны дунд үед Мароккогоос эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа Туркээс цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. Еврейчүүд Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа Румынаас ирсэн еврей цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. Еврейчүүдийн тоо 1900 онд 1500 байсан бол Дэлхийн 1-р дайны өмнөхөн 3000 болж өсчээ.
20-р зууны эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг 1903-1905 оны хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн еврейчүүд олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан.
Британийн мандат
1918 оны 9 сарын 22-нд Британийн эзэнт гүрний цэргүүд Назарет руу явж байхад туркүүд Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ.
Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв. Боомт нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. Британийн явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 мусульман, 8863 христ, 630 еврей, бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 мусульман, 13,824 христ, 15,923 еврей болж нэмэгджээ. 1922, 1931 оны тооллогын хооронд мусульман, еврей, христийн хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. 1938 онд Хайфад 52,000 еврей, 51,000 мусульман, христийн шашинтан амьдарч байжээ.
Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь Их Британийг Ойрх Дорнодын газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани 1925 онд Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.
1947 онд 70,910 орчим арабууд (41,000 мусульманчууд ба 29,910 христүүд), 74,230 еврейчүүд тэнд амьдарч байжээ.
1947–1948 оны Палестины иргэний дайн
1947 оны 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн арабуудын эсэргүүцэл нь еврейчүүд болон арабуудын хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.
Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин 1948 оны 4 сарын 21-нд хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв.
Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид арабуудыг явахгүй байхыг уриалав.
Израил улс
1948 оны 5 сарын 14-ний өдөр Израил улс байгуулагдсаны дараа Хайфа нь Израилд еврейчүүдийн цагаачлах гарц болсон. 1948 оны Араб-Израилын дайны үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн. 1953 онд зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн архитектурын төлөвлөгөөг гаргасан.
Тел-Авив нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. Ашдодод боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, Зөвлөлт Холбоот Улсаас ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. Османы үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.
1999-2003 онуудад Палестины хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. 2006 онд Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр Хезболлах бүлэглэлийн 93 пуужингаар цохиж, 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.
Хүн ам
Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, Израилд хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улсын цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг. Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр арабчууд Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.
1994-2009 оны хооронд Тел-Авив, Иерусалимтай харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. 2009 онд хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.
2016 онд батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.
Газар зүй
Хайфа нь Газар дундын тэнгисийн эрэг хавиар, Европ, Африк, Ази тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг. Кармел уулын хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг. Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь Кармел уулын энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь Тель-Авив хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд Газар дундын тэнгисийн эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.
Эдийн засаг
Израилын "Хайфа ажилладаг, Иерусалим залбирдаг, Тел-Авив хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна. Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, Кишон голын эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь Ашдодод байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая баррель) түүхий нефть боловсруулдаг. 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв. Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь Израилын хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: Apple, Amazon, Abbot, Cadence, Intel, IBM, Magic Leap, Microsoft, Motorola, Google, Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.
Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. 2010 онд Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.
Аялал жуулчлал
2005 онд Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ. Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм. Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь Бахайн ертөнцийн төв бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг. 2005-2006 оны хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. 2008 онд Бахайн цэцэрлэгүүдийг ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар 2007 онд гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-Акко-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.
Урлаг ба соёл
Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга Абба Хуши зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ. Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.
1975 онд байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог. Хайфа нь 29 кино театртай. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын араб хэл дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод Боб Дилан, Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ.
Музей
Хайфа нь арав гаруй музейтэй. Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд 2004 онд бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн Японы урлагт зориулагдсан Ойрх Дорнодын цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ. Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо Израил улсад устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг.
Засгийн газар
1940 онд анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь араб (нэг нь мусульман, нөгөө нь христийн шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн еврей, зургаан арабаас бүрдсэн байв.
Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга Эйнат Калиш-Ротем тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг.
Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй. 2003 онд сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), Ликуд 5 суудалтай хоёрт орсон.
Эмнэлгийн байгууламж
Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой. Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм. Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.
Боловсрол
Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. Хайфа их сургууль нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь Хайфа их сургуулийн кампуст байрладаг.
Технион - Израилын технологийн дээд сургууль нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.
2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв. Оюутнуудын 86% нь еврей хэлээр ярьдаг, 14% нь араб сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.
Нийтийн тээвэр
Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. Израилын төмөр замын Нагария-Тел-Авивын эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас Тел-Авив, Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал, Нагария, Акко, Кирьят-Моцкин, Биньямина, Лод, Рамла, Бейт Шемеш, Иерусалим болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг.
Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг:
Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь Израилын хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь Тел-Авив, Иерусалим, Эйлат, Раанана, Нетания, Хадера, Зихрон-Яаков, Атлит, Тират-Кармель, Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал орно.
Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь Израилын зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм. Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ.
Агаар болон далайн тээвэр
Хайфа нисэх онгоцны буудал нь Тел-Авив, Эйлат руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон Кипр, Грек, Йордан руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг.
Зам
Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. 2010 оны 12-р сарын 1-ний өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.
Спорт
Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: УЕФА-гийн баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн.
Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор Израилын Премьер Лигт тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн.
Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч 2005 онд Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай хоккейн баг юм. 1996 онд тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан.
Ах дүү хотууд
Одоогийн байдлаар:
Эшлэл
Ангилал:Далайн боомттой суурин Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот Ангилал:Хайфа дүүргийн хот Ангилал:Хайфа дүүрэг Ангилал:Израилын хот
Лукаш Юткевич
Лукаш Айзек Пол Юткевич (Lukas Isaac Paul Jutkiewicz; 1989 оны гуравдугаар сарын 28-нд Саутхемптон хотод төрсөн) — Английн хөлбөмбөгчин бөгөөд «Бернли» багт довтлогчоор тоглодог. Өвөө болон эмээ Польш, Ирландчууд байв.
Юткевич «Мидлсбро» багаас «Болтонд» зээлэгдээд Премьер лигийн «Бернли» багт 2.25 сая фунтээр элсчээ.
Хошууч
Хошууч нь Монгол цэргийн цол юм. Уг цолны нэрийг олон эрдэмтэн судлаач тайлбарласан байдаг бөгөөд тэдгээр нь хоорондоо адил зүйлийг зааж байна.
Нэрний утга
Хамгийн түрүүнд явагч, бусдыг дагуулагч цэрэг гэсэн утгатай. Мөн их цэргийн манлайд явж байгаа цэргийг хошуу цэрэг гээд, түүнийг даргалж байгаа хүнийг хошууч гэж нэрлэх болсон тухай ихэнх судлаачид санал нэгтэй байдаг. Ш.Нацагдорж гуай "хошууч бол отгийн эзэн феодал бус, талын баатар эрс бөгөөд харин тэдний дунд хааны хүргэн-тавнан нар цөөн бус байжээ. Тэд хошууч цолтой боловч хошууг үе улиран захирагсад биш, харин отгийн цэргийг удирдан байлдагсад байв" гэж бичсэн. =Түүхэн улбаа= Хошууч гэх цол нь эртний Хөхтүрэгийн хаант улсаас улбаалж, Их Монгол Улс, түүний залгамжлагч улсуудад хэрэглэж ирсэн. Монголын Их Юань улсын үед цэргийн бага, дунд тушаалтанд хошууч цол олгодог байсныг "Цагаан түүх"-энд "Хээрийн гурван яму нь тугчин бүрээчин, хошуучин, хийрчэн, газарч, учирчин хийгээд буюу" хэмээн тэмдэглэн үлдээжээ. Цагаадайн улсад 1000 цэргийг хошуу гэж нэрлэж байсан. XV-XVI зууны үед талын баатар эрс эзэн ноёдынхоо цэргийг аван хошуучлан явдаг байсан нь хэвээр байсан. XVI зуунд амьдарч байсан Хутагтай сэцэн хунтайж нэгэн удаад "таван хошуугаар долоон зуун цэрэг аван" явсан тухай дурдаж байна. XVII зууны эхээс Боржигин овгийн зарим ноёд уг цолыг зүүн явсан нь хошууны зохион байгуулалт гарч ирсэнтэй холбоотой. Тэр үед баатар эрсийн хошууч цол нь нэгэн биеэр дуусч байхад, ноёдын хошууч цол нь залгамжлдаг байсан. XX зууны үеэс монгол цэргийн тушаалын ахлах офицерийн дотор багтаж орсон. Өдгөө үед зөвхөн цэргийн албан хаагчид олгодог цол болж, үе залгамжлахгүй юм.
Эшлэл
Ангилал:Монголын цэргийн цолны зэрэг Ангилал:Офицерын цолны зэрэг
Монголын урчуудын эвлэл
Монголын урчуудын эвлэл (Union of Mongolian Artists) нь 1942 оноос эхтэй. Монголын урчуудын эвлэлийн нэрийг товчилж МУЭ гэнэ. Өдгөө 700 гаруй уран бүтээлчдийг нэгтгэсэн төрийн бус байгууллага юм.
Түүхэн тойм
1942 оны 12 дугаар сард МАХН-ын Төв Хороо, Сайд нарын зөвлөлийн тогтоолоор байгуулагдаж Улсын Уран Сайхны хүрээлэнгийн харьяанд “Зураг Урлалын Газар” нэртэйгээр анх үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлжээ.
1946 онд “Дүрслэх Урлагийн Газар” болон өргөжин зураг баримлын тасагтай болж урлах эрдмийн олон төрлөөр мэргэжлийн уран бүтээлчдийг бэлтгэж эхэлсэн түүхтэй.
1955 оны 5 дугаар сарын 24-нд Монголын Урчуудын Эвлэлийн анхдугаар их хурал худалдаж “Монголын Урчуудын Эвлэл” хэмээн шинэлэн зохион байгуулснаар монголын урчуудын олон нийтийн байгууллага бий болсон юм.
1994 онд МУЭ нь зураач, барималч, урчууддаа зориулан урлангийг байрыг ашиглалтанд оруулжээ.
1997 онд МУЭ-ийн нэгдсэн урлангийн цогцолбор болж, 50 орчим зураач, уран бүтээлчид уран бүтээлээ туурвин ажиллаж байна.
1965 онд МУЭ-ийн үзэсгэлэнгийн танхимыг уран бүтээлчид өөрсдөө босгожээ.
1966 онд Үзэсгэлэнгийн дан барилга ашиглалтад орсноор уран бүтээлчдийн бүтээлийг олон түмэнд дэлгэн үзүүлэх боломжтой болжээ.
1998 оны 11 дүгээр сард Үзэсгэлэнгийн барилгын өргөтгөл танхим ашиглалтад оруулсан юм. Үзэсгэлэнгийн барилга хоёр давхар болон өргөжиж зураач, уран бүтээлчдийн бүтээлийг дэлгэн тавих болжээ. Өдгөө МУЭ-ийн Үзэсгэлэнгийн танхим жил бүр 40 орчим уран бүтээлийн үзэсгэлэн гардаг.
Монголын дүрслэх урлагт оруулсан хувь нэмрийг үнэлж, зураач, урчууд, уран бүтээлчдэд Монголын урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагнал олгож иржээ.
Нэр хүнд
Монголын урчуудын эвлэл нь зураач, уран барималч зэрэг дүрслэх урлагийн төрлөөр уран бүтээл туурвидаг хүмүүсийн дунд хүндтэй байр суурь эзэлнэ. Энэ нь:
уран бүтээлчдийн нэр хүндийн илэрхийлэл болж байдаг.
Цахим холбоос
Монголын урчуудын эвлэлийн албан ёсны вэб сайт
Монголын урчуудын эвлэлийн албан ёсны фейсбүүк хуудас
Ангилал:Урчуудын холбоо Ангилал:Урлан Ангилал:Улаанбаатарын клуб
Харидал
Харидал
Манжийн ноёрхолын үед "Харидал жанжин бэйсийн хошуу" хэмээн нэрлэгдэж явсан байна. Гэтэл энэхүү "харидал" хэмээх нь "хари-тал" гэсэн 2 үг нэгэн хамсармал нэрийг үүсгэсэн шиг байна. Чингэхүл энэ нь хөвгүүн буюу эрчүүдийн тал гэсэн утгатай нэр болно. Учир нь тэрхүү "Харидал" овог нь Чингисийн угсааны хөвгүүдийн овог байсан байна.
Ангилал:Монгол овог аймаг
Марз ууланд осолдсон АН-26 онгоц
МИАТ-ын 14102 дугаартай "АН-26" маркын нисэх онгоц 1993 оны 4-р сарын 23-ны өглөө Улаанбаатар-Өлгий хотын чиглэлд нисээд сураггүй алга болсон юм. Сүүлд 5-р сарын 7-нд уг онгоцыг Тосонцэнгэлээс урагш 74 км-ийн, Цахир сумаас цааш 60 орчим км, Завхан Архангай аймгийн яг зааг дээрх Марз ууланд осолдсон байдалтай олсон байна.
Тус онгоцны нисэх багийн ахлагч Ё.Ганбат, 2-р багийн нисгэгч Д.Гантөмөр, борт механик Нямдорж, Шуумаржав, холбоочин Заяажаргал үйлчлэгч Чулуунгэрэл нарын экипажийн 6, зорчигч 26 буюу нийт 34 хүний алтан амь сүйдсэн аймшигт осол болжээ.
Эрэлийн ажил
Онгоцтой холбоо тасарсан даруй МИАТ-ынхан Улсын онцгой коммисын дарга, Засгийн газрын шадар сайд Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж ид мэдэгдсэн байна. Тэр дороо шадар сайд Ч.Пүрэвдорж Улсын Онцгой комиссыг цуглуулан хуралдаж онгоцны эрэлийн ажил эхэлсэн байна. Энэ өдрөөс эхлэн сураггүй алга болсон онгоцны эрэл эхэлж улс орон даяар түгшин, өдөр бүр эрэл хайгуул хийж, нисэхийнхэн, цагдаагийн тусгай алба хаагчид, уулчид, шүхэрчид гээд бүгд эрлийн ажиллагаанд идэвхийлэн оролцсон билээ.
Тэр үед зарим хүмүүс “Алга болсон онгоцыг Хятадууд хулгайлсан байх” гэж хардаж, зарим нь “Орос руу гараад явсан байхаас зайлахгүй” гэцгээн, үлэмж ихээр цуурхал дэгдэж, сонин хэвлэлүүд янз бүрээр бичиж байв. Тэр үед Монголын бүх мэргэ төлөгчид, Ерөнхийлөгч П.Очирбатын зөвлөх албан тушаалтай үзмэрч Ч.Дашцэрэнгээр хүртэл мэргэлүүлээд онгоцны сургийг гаргаж чадаагүй байдаг.
Олон хоног эрэл явуулж цөхрөнгөө барсан Засгийн газраас Монголын уулчдын холбоонд хандсанаар сураггүй алга болсон онгоцыг эрж хайх ажиллагаанд уулчид нэгдэж, гурван багт хуваагдаад эрэлд гарч хагас сар эрвийх дэрвийхээрээ эрж хайсан байна. Тэр үед улс орныг түгшээсэн онгоцны осол 13 дахь хоногтоо сураггүй байсан ба эрэл үргэлжилсээр зардал чирэгдэл нь нэмэгдсээр л байлаа.
Эрэл хайгуулын ажлын нисдэг тэрэг 5-р сарын 7-нд ээлжит нислэг хийж магадлал өндөртэй байгаа Марз, Зүрх уулын болон бусад салбар уулсын ар өвөрөөр нисч байгаад Тосонцэнгэлээс урагш 74 км –т байх Марз уулнаа хад мөргөн сүйрсэн байхыг 5-р сарын 7-нд онгоцны бөгсөн биеийг цасан дундаас "LNA" үсэг тодхон харагдсан байдалтайгаар эрэлчид олж харж тогтоосон байна. “Уулын улаан” Раднаа тэгэхэд цагдаагийн тусгай албаныхнаас бүрдсэн групийн зөвлөхөөр явсан ажээ. Ахлагч нь хошууч н.Уугангэрэл, дөрвөн офицер, 10 цагдаа, үүн дээрээс зөвлөх нэмэгдээд 16 хүн унасан онгоцны ослын цэг дээр очиж нүд хальтрам дүр зураг, зүрх шимшрэм орчин нөхцөлд амь үрэгдэгсдийн цогцос, эд зүйлсийг цасан доороос олж цуглуулж төв рүү явуулах хүнд хүчир даалгаврыг биелүүлсэн байна.
Энэ хайгуулын ажилд гавьяат нисгэгч Т.Сугар, "Уулын Раднаа", уулчин Ц.Цогзолмаа, Цагдаагийн Гарамжил хурандаа тэргүүтэй "тусгайгийнхан" болон нутгийн иргэн Ж.Сэнгэмугаа нар оролцсон ажээ.
Харамсалтай нь сүйрэл болсон энэ уулан дээгүүр эрэл хайгуулын онгоцнууд тоймгvй олон удаа нисэн өнгөрсөн байдаг атлаа нэг нь ч үүнийг олж хараагүй л байсан гэдэг.
СУРАГГҮЙ БОЛСОН ОНГОЦНЫ ЭРЭЛД 1993 он. Улс орны өмнө онцгой шаардлага тулгарсан үед уулчин хүнд бэрх нөхцөлд ажиллаж, эх орныхоо даалгаврыг биелүүлэхэд цаг ямагт бэлэн байдаг. Мөрдөс, цолгүй л болохоос тэд шаардлагатай үед онцгой байдлын албаны дайчин цэрэг, чухаг албан хаагчид билээ. Үүнийг хүмүүс төдийлөн мэддэггүй. Тиймээс, хэн нэгний гавьяаг товойлгох гэсэндэ бус, онцгой тохиолдолд уулчид маань улс орныхоо төлөө хэрхэн зүтгэдгийг нэгэн баатар уулчинтай жишээгээр харуулахыг хүссэн юм. Ангилал:Монголын нисэх онгоцны осол Ангилал:1993 он Ангилал:Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр Одоогоос 26 жилийн өмнө буюу 1993 оны дөрөвдүгээр сарын 23-ны өгөө Улаанбаатараас Баян-Өлгийн чиглэлд ниссэн МИАТ компанийн 14102 дугаартай АН-26 маркийн онгоц сураггүй алга болоход улс орон даяар түгшин, өдөр бүр эрэл хайгуул хийж, нисэхийнхэн, цагдаагийн тусгай алба хаагчид, уулчид, шүхэрчид гээд бүгд эрлийн ажиллагаанд идэвхийлэн оролцсон билээ.
Тэр үед зарим хүмүүс “Алга болсон онгоцыг Хятадууд хулгайлсан байх” гэж хардаж, зарим нь “Орос руу орсон байхаас зайлахгүй” гэцгээн, үлэмж ихээр цуурхал дэгдэж, сонин хэвлэлүүд янз бүрээр бичиж байв. Тэр үед, Монголын бүх мэргэ төлөгчид мэргэлээд нэг нь ч онгоцны сургийг үнэн зөвөөр гаргаж чадаагүй билээ, “Мэргэ төлөгчид гэдэг нь ямаршуу хүмүүс байна даа, би ч итгэдэггүй хүн шүү дээ” хэмээн өвгөн уулчин өгүүлнэ.
Тэгэхэд, засгийн газраас Монголын уулчдын холбоонд хандсанаар сураггүй алга болсон онгоцыг эрж хайх ажиллагаанд уулчид нэгдэж, гурван багт хуваагдаад эрэлд гарсан гэдэг. Эрэлчид хагас сар эрвийх дэрвийхээрээ эрж хайсны эцэст онгоц Тосонцэнгэлээс урагш 74 км –т байх Марз уулнаа хад мөргөн сүйрсэн байхыг тавдугаар сарын 7-нд олсон билээ. Онгоцны экипажийн зургаа, зорчигч 28, нийт 34 хүний алтан амь үрэгдсэн аймшигт осол гарч, улс оронд болон амь үрэгдсэн аймшигт осол гарч, улс орон болон амь үрэгдэгсдийн ар гэр, төрөл төрөгсдөд нөхөж баршгүй гарз хохирол учирсан эмгэнэлт үйл явдлыг манай ахмад болон дунд үеийхэн мартаагүй билээ.
“Уулын улаан” Раднаа тэгэхэд цагдаагийн тусгай албаныхнаас бүрдсэн групийн зөвлөхөөр явжсан ажээ. Ахлагч нь хошууч н.Уугангэрэл, дөрвөн офицер, 10 цагдаа, үүн дээрээс зөвлөх нэмэгдээд 16 хүн нэг баг болов. Тус багийнхан Марз ууланд хадан цохио мөргөж бутран унасан онгоцны ослын цэг дээр очи, нүд хальтрам дүр зураг, зүрх шимшрэм орчин нөхцөлд амь үрэгдэгсдийн цогцос, эд зүйлсийг цасан доороос олж цуглуулж төв рүү явуулах хүнд хүчир даалгаврыг биелүүлсэн юм.
Цас мөсөн бүрхүүлтэй, хад асгатай, бартаа ихтэй өндөрлөг газарт тэд олон хоног ажиллав. Өдөржин, шөнөжин цас шуурах нь тэдний ажлыг улам ч түвэгтэй болгоно. Уулчин хүний хувьд Раднаа өгсөж уруудахад бэрх газрыг хаагуур нь хэрхэн давж болохыг залууст газар дээр нь зааж сургаж, зөвлөх үүрэгтэй.Өглөөнөөс орой хүртэл хунгар туучин, сүйрсэн онгоцны сэг, амь үрэгдэгсдийн цогцос, эд зүйлсийг цасан доороос олж цуглуулж ажилласан залуус үдшийн бүрийн үес ядрахаараа нэг болно. Тэнд очиж ажилласан анхны орой ахлагч Уугангэрэл “Аяны майхан нь алга яажшуухан шөнийг барна даа” гэж сэтгэл зовнин өгүүлэхэд Раднаа гуа шуудхан л “За залуусаа, энд цас малтаарай” гэж командлав. Хоромхон зуур тэдний ухаж малтсан цаснаас хагд өвс, хад чулуу цухуйж харагдлаа.Өвгөн зөвлөх “За одоо намайг дуурайгаад өрөөд байгаарай” гээд зузаан гэгчийн хунгаруудыг тэврэн авчирч, дээр дээрээс нь давхарлан өрж эхэллээ. Төд удалгүй цасан “Цасан байшин” босох нь тэр. За хүүхдүүддээ одоо хувцастайгаа унтаад өгөхөд болно хэмээн Раднаа гуа хэллээ.Ядарж цуцсан залууст цасан оромж нь юутай ч зүйрлэшгүй дулаахан санагджээ. Удаж төдөлгүй тэд энд тэндгүй хурхирч эхлэв. Өвгөн уулчин Уугангэрэлд хандан “Манай хэдэн залуус ч ороосоо буцалгаад эхэллээ дээ” гэвэй.
Өглөө нь тусгайгийнхныг сэрэхэд өвгөн уулчин аль хэдийнээ босчхоод аагтай хүрэн цай даргитал буцалгаж суув.Залуус “Аавын цай аргитал даргитал буцалж байна аа”, мөн ч дулаахан унтлаа даа гэлцсээр өтгөн ногоон цайны үнэрээр зэрэг шахам боссонсон.
Өвгөн уулчин “Би чинь цагдаагийн тусгай албаныхны өмсдөг үстэй захтай хар хүрэм, малгай өмсөөд, Пүрэв генералын хоёр нүдний дуран, дохионы бууг зүүгээд, нэг их том цагдаагийн албан хаагчийн төрхтэй л явлаа” гэж өгүүлэхдээ мөр цээжээ үл мэдэг ханхалзуулна. Тэрбээр үргэлжлүүлэн “Тосонцэнгэлд би генерал Гарамжилтай хамт хоол идчихээд гуанзнаас гартал хөдөөгийн баахан настайчууд: Энэ олон залуучуудыг энэ л сургаж таараа гэж хоорондоо ярилцах нь сонстож байж билээ хэмээн хуучилна. Цагдаагийн хувцастай, дохионы буу, дурантай, тусгайгийн малгай дороос буурал үс нь цухуйх өвгөн уулчин энгийн хүмүүст их л сүртэй харагдсан биз ээ.
Дараахан нь, Ардын хувьсгалын 72 жилийн ойн өмнө, долдугаар сарын 10-ны орой шагнал гардуулах ёслол болоход эрэл хайгуулд идэвхтэй оролцсон хэмээн Раднааг 12500 төгрөгөөр шагнажээ. “Тэр үед маш их мөнгө байсан даа” хэмээн өвгөн уулчин дурссан юм.
Уулчин хүнд байх гол шинж бол техниктэй байх, байгаль, цаг уурыг мэддэг байх гэх мэт олон талын мэдрэмж, ур чадвар, тэсвэр тэвчээр юм.
Зохиогчийн эрхтэйгээр нийтлэв. Эх сурвалж: Уулын улаан Раднаа номын хэсгээс Зохиогч: Жагдалын Баярхүү (Сэтгүүлч, уулчин) FB:Жагдалын Баярхүү /сэтгүүлч, уулчин/ Эрүүл амьдрахуй, цог золбоо, тэсвэр хатуужил, цэвэр тунгалаг оюун бодол, ерөөс уулсын надад мэдрүүлсэн тэр л САЙХНЫГ ТҮГЭЭХ...Ж. Баярхүү
Боолоогийн Баатар
БООЛООГИЙН БААТАР 1954 оны 3-р сарын 5-нд Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын нутагт, ард Цогтын Боолоогийн 5 дахь хүүхэд, 2 дахь хүү болон мэндэлжээ. Аав Боолоогийнхоо 36-тайд төрсөн. Морь жилтэй. Алтайн Урианхай.