cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ургамлын тэжээл
Процесс
Үндэс, ялангуяа түүний хялгасууд нь тэжээлийг авах чухал эрхтэн. Тэжээлийн бодисыг шингээх зэрэг/хурд нь үндэсний бүтэц ба зохион байгуулалтаас хамаарч өөрчлөгдөнө. Тэжээлийн ионууд үндэсний төврүү тэвээрлэгдэнэ. Стэлүүд нь тэжээлүүдийг дамжуулах эсүүд болох ксилем ба флоем уруу хүргэхийг хариуцна. Каспарийн бүслүүр нь үндэсний стэлийн гадна ханын эс бөгөөд ус ба тэжээлийн пассив (идэвхгүй, шаардлаггүй) урсгалаас сэргийлж, тэжээл ба усыг авах ажлыг тохируулахад тусладаг. Ксилем нь ус ба органик бус нэгдлүүдийг тээвэрлэдэг бол, флоем нь органик молекулуудын тээврийг хариуцдаг. Усны потенциал нь ургамлын тэжээлийг авах процессд түлхүүр үүргийг гйүцэтгэнэ. Хэрвээ, ургамал дахь усны потенциал нь хүрээлэн буй хөрснийхөөс илүү сөрөг байвал, тэжээлүүд, уусмалын концентраци ихтэй хэсгээс, хөрснөөс, уусмалын концентраци багатай хэсэг, ургамал, уруу шилжинэ.
Ургамал нь үндсээрээ тэжээлийг авах гурван үндсэн зам байдаг:
Тэжээл нь ургамлын хамгийн их хэрэгцээтэй газар хаана байна, тэр газар уруу тээвэлэгдэнэ. Жишээ нь ургамал, хуучин навчуудаасаа илүүтэйгээр өөрийн шинэ навчуудыг тэжээлээр хангахыг оролдоно. Хэрвээ, тэжээл нь ургамал дотор хөдөлгөөнтэй байвал түүний дутагдалын шинж тэмдэгүүд юуны өмнө хуучин/доод навчинд үзэгдэж эхэлнэ. Гэхдээ, бүх тэжээлийн бодисууд ижил хөдөлгөөнтэй биш. Азот, фосфор ба кали нь хөдөлгөөнт бол бусад тэжээлүүдийн хөдөлгөөнт чанар янз бүр байдаг. Хөдөлгөөн багатай тэжээлийн дутагдал нь шинэ/дээд навчуудыг хамардаг. Учир нь хөдөлгөөн багатай тэжээлүүд хуучин навчинд үлдэж шинэ навчууд уруу тэвэрлэгддэггүй. Энэ үзэгдэл нь ургамалд ямар тэжээл дутагдаж байгааг тодорхойлход ач холбогдолтой.
Олон ургамлууд микроорганизмуудтай симбиозод ордог. Энэ харилцан ажиллагааны хоёр чухал хэлбэр бол: Эдгээр харилцан ашигтай харилцаа нь тэжээлийн шингэээлтийг сайжруулдаг.
Тэжээлийн үүрэг
Наад зах нь 17 элемент ургамалд шаардлагатай. Харьцангуй их хэмжээний азот, фосфор, кали, кальци, магни ба хүхрийг хөрс нийлүүлдэг ба эдгээрийг макротэжээл, харьцангүй бага хэмжээний төмөр, манган, бор, молибден, зэс, цайр, хлор ба кобальтыг хөрс нийлүүдэг учир эдгээрийг микротэжээл гэж тус тус нэрлэдэг. Тэжээлүүд нь хангалттай хэмжээнд байхаас гадна зохих харьцаатай байх ёстой.
Ургамлын хооллолт нь бүрэн гүйцэд ойлгоход маш хүнд сэдэв юм. Үүний учир нь хэсэгчилэн, ургамлын төрөл, тэр бүү хэл зүйл эсвэл клон хоорондоо ялгаатай байдагт оршино. Элементүүд бага хэмжээтэй оршиж буй тохиолдолод дутагдлын шинж тэмдэгүүд илэрдэг бол хэт ихээр агуулагдаж байвал хордлогыг дагуулдаг. Үүнээс гадна, нэг элементийн дутагдал нь нөгөө элементийн хордлогын шинж тэмдэгийг дагуулдаг тохиолдол бий. Мөн эсрэгээр, нэг элементийн дутагдал өөр элементийн дутагдалд хүргэх тохиолдол бий. Жишээ нь K+ шингээлт нь хүртээмжтэй NH хэмжээнээс хамааралтай байдаг.
Нүүрстөрөгч ба хүчилтөрөгч агаараас бусад тэжээл хөрснөөс шингээгддэг. Ногоон ургамал нь өөрт шаардлагатай нүүрс усыг, агаарын нүүрсхүчлийн хийгээс фотосинтезийн процессоор гарган авна. Тэжээл бүр, ургамлын өөр өөр хэсэгүүдэд, өөр өөр үүргүүдийг гүйцэтгэдэг.
Нүүрстөрөгч
Нүүрстөрөгч нь дийлэнх ургамлын биомолекулын араг-яс нь болж өгдөг. Уураг, цардуул ба целлюлоз бүгд үүнд багтана. Нүүрстөрөгч нь фотосинтезээр фиксацилагдана. Фотосинтезээр, агаар дахь нүүрсхүчлийн давхар исэл нь нүүрс усыг үүсгэн хувирах ба нүүрс ус нь ургамал дотор энергийг хадгалах ба тээвэрлэхэд ашиглагдана.
Устөрөгч
Устөрөгч нь мөн сахаруудыг, цаашилбал ургамлыг бий болход чухал үүргийг гүйцэтгэнэ. Ерөнхийдөө усаар хангадана. Устөрөгчийн ионууд нь протоны градиентэд гарцаагүй шаардлагатай ба ингэснээр, фотосинтезийн ба амьсгалын процессуудад электроныг тээвэрлэх хэлхээг удирдахад оролцдог.
Хүчилтөрөгч
Хүчилтөрөгч нь ургамал дахь олон органик ба органик бус молекулуудын бүрдүүлэгч ба олон хэлбэрээр шингээгддэг. Үүнд, O2 ба CO2 (гол төлөв агаараас навчаар), H2O, NO, H2PO, SO (гол төлөв хөрсний уснаас үндсээр) голлоно. Ургамал нь фотосинтезээрээ, хий хүчилтөрөгчийг (O2) глюкозын хамтаар ялгаруулах боловч, дараа нь аэроб эсийн амьсгал ба үүссэн глюкозыг задлан АТФ-ийг үйлвдэрлэхэд O2-ийг шаардана.
Азот
Азот нь ургамлын хэд хэдэн маш чухал нэгдлүүдийн үндсэн бүрдүүлэгч. Жишээ нь азот нь протоплазмын хуурай жингийн 40 - 50 хувийг эзэлдэгээс гадна, уургийн барилгын материал болох амин хүчлүүдийн бүрдүүлэгч юм. Азот нь мөн хлорофиллийн чухал бүрдүүлэгч. Азотын дутагдал нь ургамлын ургалтын зогсолт, удаашралт ба хлорозыг дагуулдаг. Азотын дутагдлын үед мөн антоцианин пигмент хуримтлагдаж, ургамлын иш, шилбэ ба навчны доод тал бэхийн ягаан туяатай болно. Ургамлын хөрснөөс авч буй азотын дийлэхи нь NO хэлбэртэй байдаг боловч, нитрификаци бага явагддаг тайгын ойн хүчиллэг орчинд NH нь азотын гол эх үүсвэр болдог. Амин хүчлүүд ба уургууд нь зөвхөн NH-г ашигладаг учир NO-г бууруулах шаардлагатай. Дийлэнхи газар тариаланд азот нь хурдан ургалтыг хязгаарладаг тэжээлд тооцоогддог. Азот нь нитрат ион хэлбэртэйгээр эсвэл амин хүчил, амид гэх мэт органик хэлбэртэйгээр үндэснээс навч уруу ксилемээр тээвэрлэгдэнэ. Азот нь мөн амид, амин хүчил болон уреид хэлбэртэйгаар флоемийн шүүсээр тээвэрлэгдэж болдог. Иймд, азот нь хөдөлгөөнт ба түүний дутагдалын үед юуны өмнө хуучин/доод навчууд хлороз ба некрозод өртөнө.
Дэлхийн агаар мандалд их хэмжээний азотын нөөц агуулагддаг ба хий N2 ойролцоогоор агаарын 79%-ийг эзэлдэг. Гэсэн хэдий ч, хий N2 азотын хоёр атом нь хоорондоо гурвалсан холбоогоор холбогдсон байдаг нь, уг молекулыг бараг инерт болгох ба ингэснээр бараг бүх организмд хүртээмжгүй. Азот нь ургалтад ашиглагдаж болохын тулд фиксацилагдаж, аммони (NH4) эсвэл нитрат (NO3) ион болон хувирах ёстой. Чулуулагын байгалын элэгдлээр эдгээр ионууд ялгардаг ч, энэ нь маш бага ба фиксацилагдсан азотын хангамжид өчүүхэн нөлөө үзүүлдэг. Тиймээс, амьдралыг дэмжихэд хангалттай устай, хүрээлэн буй орчны уур амьсгал тохиромжтой ямар ч нөхцөлд, ургалт ба биомассын үйлдвэрлэлд азот нь ихэвчлэн хязгаарлах хүчин зүйл болдог.
Азотын дийлэнх нь үндсээр дамжин ургамал уруу орж, уусдаг азотын нөөцийг бий болно. Тухайн ургамлын зүйл доторх нөөцийн найрлага нь хэд хэдэн хүчин зүйлээс өргөн хүрээнд хамаарна. Эдгээр хүчин зүйлүүдэд, өдрийн урт, цаг, шөнийн температур, тэжээлийн дутагдал, тэжээлийн буруу харьцаа зэрэг багтана. Богино өдөр аспарагин үүслийг дэмждэг бол, глютамин нь урт өдөр ялгардаг. Харанхуйд уураг задрах ба энэ нь аспарагины өндөр хуримтлалыг дагуулдаг. Шөнийн температур нь шөнийн уртаас хамаарч түүнийг идэвхжүүлэх бөгөөд ингэснээр, синтез удаашрах ба уураг задарч, улмаар уусдаг азотын хуримтлал нэмэгдэнэ. Нам шөнийн температур нь глютаминыг хадгалж, өндөр шөнийн температур нь задралын гаралтай аспарагины хуримтлалыг нэмэгдүүлнэ. Калийн дутагдал нь өдрийн урт ба богины ялгаанд ихээр нөлөөлнө. Сайн тэжээгдсэн ургамал дахь уусдаг азотын хуримтлал маш бага байдаг. N ба P дутагдал нь азотын шингээлт ба цаашдийн органик хэлбэрт шилжүүлэх хувиргалтыг уургийн синтезээс илүү хязгаарладаг. Ca, K ба S дутагдал нь органик азотыг уураг болгох хувиргалтад, азотыг шингээх ба органик болгох хувиргалтаас илүү нөлөөлдөг. Уусдаг азотын нөөц нь ургамлын ургалтын хурдыг тодорхойлохгүй ч, нийт ба уусдаг азотын харьцаа нь чухал үзүүлэлт байж болох юм. Үндэсний орчны азотын хүртээмж нь цагаан гацуурны хажуугийн урт үндэсүүдийн трахеидын хэмжээ ба бүтэцэд мөн нөлөөлдөг (Красовски ба Овенс 1999).
Микроорганизмууд хүртээмжтэй азотын бүхий л асуудалд голлох үүргийг гйүцэтгэдэг учир, дэлхий дээрх амьдралыг тэтгэгч мөн. Зарим бактериуд азотын фиксацийн процессийг явуулж N2 -г аммони болгон хувиргадаг. Эдгээр бактериуд нь дангаараа, ургамал эсвэл өөр организмтай (термит, протозоа, г.м.) симбиоз харилцаа үүсгэн оршдог. Эсрэгээр, бусад бактериуд аммонийг нитрат, нитратыг N2 эсвэл бусад азотын хий болгон хувиргадаг. Олон бактериуд ба мөөгөнцөрүүд органик материйг задлаж, бусад организмуудад дахин ашиглагдах боломжтой фиксацилагдсан (нийлмэл) азотыг ялгаруулдаг. Дээрх бүх процессууд бүгд азотын циклд багтана.
Фосфор
Азоттой нэгэн адил фосфор нь ургамлын амин чухал олон процессуудад оролцдог. Фосфор нь ургамалд голдуу нуклейн хүчлүүдийн (ДНХ ба РНХ) бүтцийн бүрдүүлэгч байдлаар оршихоос гадна, мембранууд хөгжиж бий болох ба үүргээ гүйцэтгэхэд нь чухал үүрэгтэй оролцох тослог фосфолипидүүдийн бүрдүүлэгч юм. Фосфор нь органик ба органик бус хэлбэртэйгээр орших бөгөөд аль аль нь ургамал дотор хялбар шилжин хөдөлдөг. Эс дэх энергийн бүх шилжилт фосфороос шууд хамаарна. Бүхий л амьд зүйлд, фосфор нь АТФ-ыг бүрдүүлдэгээрээ оролцоно. Эсэд энерги шаардагдах бүхий л процесс АТФ-ыг, өөрөөр хэлбэл фосфорыг ашиглана. Фосфор нь мөн янз бүрийн энзимуудын идэвхжилийг сайжруулахад фосфоржуулах замаар оролцох ба энэ нь эсийн дохиололд ашиглагдана. Форфор нь ургамлын ургалтын хамгийн өндөр идэвхтэй үед хуримтлагдаж үрэнд хадгалагдах ба цаашид соёлолтын үед ашиглагдана. Фосфор нь хөрсөнд ихэвчлэн олон суурьт фосфорын хүчил (H3PO4) байдлаар орших боловч, H2PO хэлбэртэйгээр худан шингээгддэг. Дийлэнх хөрсүүдэд хүртэмжтэй фосфорын хэмжээ хязгаарлагдмал байдаг. Учир нь уусдаггүй фосфатууд маш удаан хүртээмжтэй хэлбэрт шилжих ба шилжсэн нь маш хурдан фиксацилагддаг. Дийлэнх нөхцөлүүдэд, фосфор нь ургамал ба микроорганизмуудад өндөр эрэлттэй байдаг учир ургалтыг хязгаарлагч элемент болдог. Ургамал нь микоризатай харилцан ашигтай хамтарснаар фосфорын шингээлтийг нэмэгдүүлж болно. Фосфорын дутагдалд ороход, ургамал нь тод ногоон өнгөтэй болж, хлорофиллийн дутагдлаас үүсэлтэй навчны улаалт илрэнэ. Фосфорын өндөр дутагдалд орсон ургамлын навч нь натургүйжиж, үхжилийн шинжүүд илрэнэ. Зарим тохиолдолд антоцианин хуримтлагдаж навч бэхийн ягаан өнгөтэй болон хувирна. Фосфор нь хөдөлгөөнт тэжээл учир, дутаглын шинжүүд юуны өмнө хуучин/доод навчуудад ажиглагдана.
Фосфорын дутагдлын үед азотын дутагдалтай ижил төстэй шинж тэмдэг бий болно. Гэхдээ Расселийн тэмдэглэснээр: "Фосфорын дутагдал нь оношлоход маш хэцүү байдгаараа азотын дутагдлаас ялгаатай. Ургамал нь фосфорын дутагдлын шалтгаантай гэж үзэж болох ямар нэг шинж тэмдэггүйгээр фосфорын гоц өлсгөлөнд нэрвэгдэж байж болдог".
Ясны гурил мэт, фосфор агуулсан бордоог олон настын тарималд ашиглаж, түүний үндэсний хөгжил амжилттай явагдахад туслах нь ач холбогдолтой байдаг.
Кали
Калийгийн бусад үндсэн элементүүдээс ялгаатай нь тэрээр ургамлын бодисийн солилцоонд оролцдог чухал хэсгүүдэд багтдаггүй ч, ургамлын бүхий л эрхтэнүүдэд багагүй хэмжээтэй агуулагддаг. Кали нь навчис ба өсөн үржиж буй цэгт онцгой чухал ач холбогдолтой. Кали нь хөдөлгөөнт чанар ба ургамлын эс дэх уусах чанараараа бусад тэжээлүүдийн дундаас онцгой ялгардаг. Кали нь нүүрс ус ба уураг үүсэх, ургамлын дотоод чийгийг тохируулах процесуудад оролцож, нийлмэл том бодисуудад катализаторын ба конденсацилах агентын үүргийг, ферментийн хурдасгагчын үүргийг тус тус гүйцэтгэхээс гадна, фотосинтезэд, ялангуяа гэрэлтүүлэг муутай үед оролцоно.
Калийн ионы насос нь стоматаг хааж нээхийг удирддаг. Стомата нь усны тохируулгад чухал оролцоотой учир, кали нь навчаар чийг алдалтыг хянаж, ган тэсвэрлэх чадварыг нэмэгдүүлнэ. Калийн дутагдал нь некроз эсвэл судас-дотрын хлорозыг бий болгоно. Калийн ион (K+) нь маш хөдөлгөөнт ба ургамал доторх анионы (сөрөг) цэнэгийг тэнцвэржүүлэх чадрартай. Кали нь үр жимсэнд өнгө зүс, хэлбэрээ олход нь туслахаас гадна, түүний бриксийг нэмэгдүүлдэг. Иймд, чанар сайтай үр жимсүүд калигаар баялаг хөрсөнд ургасан байдаг. Кали нь фотосинтезийн ба амьсгалийн порцессуудад оролцдог энзимуудын идэвжүүлэгчийн үүргийг гүйцэтгэдэг. Кали нь целлюлозын угсралтад ашигладах ба фотосинтезээр хлорофиллийн өмнөгч үүсэхэд нь дэмжлэг үзүүлдэг. Калийн дутагдал нь өвчилөх, умайж үрчийх, хлороз, хүрэн толбо үүсэхийг дагуулах ба хүйтэн ба халуунаас гэмтэх магадлалыг ихээр нэмэгдүүлнэ.
Хөрсний калийн агууламж өндөр байгаа тохиолдолд ургамал нь хэвийн эрүүл хөгжиж ургахад шаардлагатайгаас илүү хэмжээний калийг хэрэглэнэ. Ийм хэрэглээг тансаг хэрэглээ (luxury consumption) гэж нэрлэдэг. Кали дунд зэрэг дутагдалтай тохиолдолд нөлөөлөл нь юуны өмнө хуучин эсүүдийг хамарч, цаашид ургалтын цэгүүдрүү шилжинэ. Калийн хурц дутагдал нь ургалтын цэгүүдэд нөлөөлж, ургамал үхнэ. Цагаан гацуурын хувьд калийн дутагдал нь дараах шинж тэмдэгүүдээр илрэнэ: шилмүүсүүд хүрэнтэх ба үхэх (хлороз); босоо ба хэвтээ ургалт буурах; шилмүүсний бэхэлгээ муудах ба урт нь богиносох. Калийн дутагдал ба хүйтнийг тэсвэрлэх чадвар хоорондын уялдаа хэд хэдэн зүйлийн модонд байдаг нь тогтоогдсон.
Хүхэр
Хүхэр зарим амин хүчил ба витаминуудын бүтцийн бүрдүүлэгч ба хлоропластын үйлдвэрлэлд чухал үүрэгтэй. Хүхэр нь мөн фотосинтезийн электрон тээвэрлэх хэлхээний төмөр-хүхэр комплексуудад агуулагддаг. Сульфат ион нь хөдөлгөөнт учир, хүхрийн дутагдал нь эхэлж хуучин навчуудыг хамрана. Дутагдлын шинж тэмдэг нь навч шарлах, ургамал давжаарах зэргээр илэрнэ.
Кальци
Кальци нь бусад тэжээлийн ургамалд шингэх тээвэрлэлтийг зохицуулахаас гадна, хэд хэдэн энзимуудыг идвэхжүүлдэг. Кальцийн дутагдлын үед ургамал давжаардаг. Кальци нь фотосинтез ба ургамлын бүтэцэд оролцдог. Кальци дутагдахад үрийн үзүүрийн ялзрал өвчинд нэрвэгдэнэ.
Кальцийн дийлэнх нь навчинд, үр, жимс ба үндэсэнд бага агуулагдана. Түүний голлох үүрэг нь эсийн ханын бүтэцэд багтдагт оршино. Кальци нь дунд ламелийн царцмаг хэлбэрийн хэд хэдэн хүчиллэг нэглүүдтэй холбогдож үл уусах давсыг үүсгэнэ. Кальци нь мөн, меристемд оролцож, ургамлын үндэсний хөгжилд маш чухал үүргийг гйүцэтгэдэг. Энэ нь мөн эсийн хуваагдал, эсийн уртсалт ба устөрөгчийн ионыг хоргүйжуулах чухал үүргүүдэд оролцоно. Кальцийн гүйцэтгэх бусад үүргүүдэд, органик хүчлүүдийг саармагжуулах, зарим калигаар идэвхжсэн ионыг дарангуйлах, азотын шингээлтийг зохицуулах зэрэг багтана. Кальцигаар дутагсан ургамал үндэсний системийн гажигтай байдаг тод шинж тэмдэгтэй. Үндэс нь ургамлын бусад хэсгээс (газрын гадаргуйн дээр орших хэсэг) өмнө кальцийн дутагдлын нөлөөнд өртдөг.
Магни
Магнийн тэжээлийн ургамалд гүйцэтгэх хамгийн чухал үүрэг бол, тэрээр хлорофиллийн молекулын бүтэцэд багтдагт оршино. Магни нь тээгч байдлаар олон тооны ферментийн урвалд идэвхтэй активатор болдог. Ингэхдээ, энергээр хангагч фосфорын нэгдлүүдтэй нягт уялдаатай. Ургамал дахь магни нь маш хөдөлгөөнтэй ба калитай нэгэн адил дутагдлын нөлөөлөл нь хөгшин эсүүдээс эхэлж, залуу уруу шилжидэг тул шинж тэмдэгүүд мөн хөгшин эсүүдээс эхэлж, залуу уруу шилжинэ.
Төмөр
Төмөр нь фотосинтезэд оролцохоос гадна, ургамалд энзимийн кофактор байдлаар оршино. Төмрийн дутагдал нь вен дотрын хлороз ба некрозоор илрэнэ. Төмөр нь хлорофилийн бүтцийн элемент биш (бүтэцэд байддаггүй) ч түүний синтезэд маш чухал үүрэгтэй. Зэсийн дутагдал нь төмрийн дутаглыг дагуулдаг.
Молибден
Молибден нь амин хүчлүүдийг бий болгоход шаардлагатай энзимуудэд кофактор болдогоос гадна, азотын метаболизмд оролцдог. Молибден нь нитрат редуктаза (нитратыг ангижруулахад шаардагдах) ба нитрогеназа (биологийн азотын фиксацид шаардлагатай) энзимуудад агуулагддаг.
Бор
Англи эх сурвалж нь баталгаатай бус байгаа учир түр орчуулалгүй үлдээв!
Зэс
Зэс нь фотосинтезэд чухал үүрэгтэй. Зэсийн дутагдлын үеийн гол шинж тэмдэг бол хлороз юм. Зэс нь фотосинтез явагдахад шаардлагатайгаас гадна, олон энзимийн процесст, лигнин (эсийн хана) бий болход болон үрийн үйлдвэрлэлд тус тус оролцдог. Зарим хөрсөнд зэс ховор байдаг.
Манган
Манган нь фотосинтез ба хлоропласт бий болход чухал үүрэгтэй. Манганы дутагдал нь навчин дээр өнгөгүй толбо үүсэх зэрэг өнгөний гажуудалуудыг дагуулна.
Натри
Натри нь КХБС (CAM) ба C4 ургамлуудын фосфоенолпируватын регенерацид оролцдог. Натри нь стоматаг нээх ба хаах калийн зохицуулалтыг орлох чадвартай.
Натрийгийн ач холбогдол:
Цайр
Цайр нь маш олон тооны энзимуудад шаардлагатай ба ДНХ-ийн транскрипцад чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Цайрын дутагдлын тод шинж тэмдэг бол навчны үржил хөгжилийн сааралт, давжааралт ба үүнийг "бяцхан навч" гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь өсөлтийн гормон болох ауксины исэлдэлтийн задралтай холбоотой (задралын шалтгаантай).
Никель
Дээд ургамлуудад никель нь Ni2+ ион хэлбэртэйгээр шингээгдэнэ. Никель нь уреаза ферментийн идэвхжилд чухал бөгөөд энэ энзим нь азотын солилцоонд оролцож шүвтрийг боловсруулдаг. Никель үгүу тохиолдолд хордлого өгөх хэмжээний шүвтэр хуримтлагдаж, энэ нь некрозын үүсэлийг дагуулна. Доод ургамлуудад, никель нь янз бүрийн үүргүүдийг гүйцэтгэхэд оролцох хэд хэдэн энзимуудыг идэвхжүүлхээс гадна, зарим энзимуудад кофактор байдлаар цайр ба төмрийг орлох чадвартай.
Хлор
Хлор нь хлоридийн нэгдэл хэлбэртэйгаар осмос ба ионы балансад чухал ба фотосинтезэд мөн үүрэг гүйцэтгэнэ.
Кобальт
Кобальт нь цөөн тооны ургамлуудад хэрэгцээтэй ба дийлэнх зүйл ургамлуудад шаардлагатай биш. Хэдий ийм ч, кобальт нь азотын фиксацийг явуулдаг, буурцагт болон бусад ургамлуудтай симбиоз үүсгэдэг бактериудад шаарлагатай байдаг.
Цахиур
Цахиур нь ургамлын үржил хөгжилд шаардлагатай элементэд тооцогддоггүй. Цахиур нь хүрээлэн буй орчин маш элбэг агуулагддаг ба хэрэгцээ үүсэн үед түүнийг чөлөөтэй авах боломжтой. Цахиур нь ургамлын бүтэцээс олдсон ба ургамалыг эрүүл байхыг нь дэмждэг.
Туршилтаар, цахиур нь ургамлын эсийн ханыг бэхжүүлдэгээс гадна, ургамлын бэхжилт, эрүүл мэнд, үр өгөлт зэргийг тус тус сайжруулдаг нь харагдсан байна. Цахиур нь ургамлын, ган ба хүйтэн тэсвэрлэх, ишийг уртасгах, хортон шавь ба өвчинтэй тэмцэх байгалийн хамгаалах системийг сайжруулах зэргээр нөлөөлдөг нь судалгаагаар илэрсэн. Цахиур нь үндэсний жин ба нягтыг нэмэгдүүлж, улмаар ургамлын хүч чадал ба физиологийг сайжруулж, ургамлын газар дээрх хэсгийн биомассыг ба үр жимсний ургацыг тус тус нэмэгдүүлдэг болох нь тогтоогдсон. Цахиурыг "ургамалд хэрэгцээтэй бодисийн" жагсаалтад оруулах тухай хэлэлцэгдэж байна.
Селен
Селени нь цэцэгт ургамалд шаардлагатай биш, гэхдээ ургамлын ургалтыг дэмжих, исэлдэлтийн сөрөг нөлөөг эсэргүүцэх, өвчлөл ба өвсөн тэжээлтний сөрөг нөлөөллөөс хамгаалах зэрэгт хэрэгцээтэй.
Селени нь амьтны (хүн мөн адил) чухал тэжээлийн эрдэс элемент ба селенийн дутагдал нь селен дутагдалтай хөрстэй газруудын ургамалаар хооллох үед илэрдэг. Органик бус селенийн бордоог ашиглах нь тэжээлийн ургамал дахь селенийн агууламжийг нэмэгдүүлж, улмаар амьтны эрүүл мэндийг сайжруулдаг.
Гадаад холбоос
Ангилал:Агрохими
Кирене
Кирене (Англи хэл:Cyrene) нь өнөөгийн Ливи улсын нутагт орших эртний Грекийн колони бөгөөд тус бүс нутаг дахь эртний 5 хотын туурь юм. Эртний Грекүүд өнөөгийн Ливийг Аполлоны онгон газар буюу Киренайка гэдэг байв.
Кирене нь Дэлхийн өвд 1982 онд багтсан бөгөөд хүн төрөлхтний соёл давтагдашгүй дурсгалуудын нэг юм.
Үүсэл, цэцэглэлт
МЭӨ 630 онд Терагийн (өнөөгийн Грекийн Санторини) хаан Баттус I тус газрыг эзэмшилдээ авч, Киренийг үндэслэжээ. Тус хотыг хэрхэн байгуулсан талаар Геродот “Түүх” номынхоо 4-р ботид нилээд тодорхой өгүүлсэн байдаг. МЭӨ V зуун гэхэд Кирене хот нь бүс нутгийнхаа хамгийн хүчирхэг төв болж чадсан байна. Хаант засаг бүхий уг хотынхон Грекийн бүх хотуудтай арилжаа наймааны харилцаатай байсан төдийгүй, Карфагенийг Египеттэй холбох түлхүүр хот болж байжээ. Тус хотынхны арилжааны гол бүтээгдэхүүн нь силфиум хэмээх эмийн ургамал байсан бөгөөд түүнийгээ өөрийн зоосондоо дүрсэлсэн байдаг.
МЭӨ460 оны орчимд бүгд найрамдах засаглалыг хүлээн авсан байна. МЭӨ 323 онд Аугаа Александр хааныг нас барж, Египетэд Птолемейн улс байгуулагдсан нь Кирене хот тусгаар байдлаа алдахад хүргэсэв. Птолемейн улсын харъяанд байсан Кирене Ромын эзэнт улсын эзэмшилд багтах болжээ.
Кирене нь Эратосфен, Каллимакус, Карнеадес, Аристиппус, Арете болон Птолемейн улсын тэргүүн хамба Синесиус гэх мэт олон алдартнуудыг төрүүлэн гаргасан юм. Хотын оршин суугчид Суллагийн үед иргэн, фермер, харь нутгийнхан ба еврэйчүүд гэсэн 4 давхаргад хуваагдаж байсан мэдээ байдаг. Хотыг удирдах хүнийг иргэд өөрсдөө сонгох эрхийг Ром зөвшөөрсөн байдаг байжээ. Еврэйчүүд нь Ромын мэдэлд орохоос өмнө Птолемейн ивээлээр Киренед ихээр суурьшиж байсан ба Грек хүн амын дараа орохуйц олон тоотой, ижил тэнцүү эрхээр хангагдсан байв.
Мөхөл
Ромын мэдэлд орсноос хойш Еврэйчүүд дарамт шахалтанд ихээр автах болсон учир Ромын эзэн хаан Веспасиан, ялангуяа эзэн хаан Траяны үед бослого үймээн дэгдээж байжээ. Энэ болслогыг Ромын жанжин Маркус Турбо дарж, дахин бослого гаргуулахгүйн тулд асар олон тооны хүнийг цаазалсан байна. Эусебусийн тэмдэглэснээр энэ явдал нь Киренээс ихээхэн хэмжээний хүмүүс дайжин зугтах нөхцөл болсон бөгөөд хүмүүс өөр амьдрах боломжтой газруудад очин амьдарцгаах болжээ.
Өнөөдөр тус хотын туурь орчимд Шахат хэмээх суурин бий болжээ.
Цахим хуудас
Ангилал:Эртний Грекийн хот Ангилал:Африк дахь дэлхийн соёлын өв Ангилал:Ливийн археологийн олдворт газар Ангилал:Африкийн археологийн олдворт газар Ангилал:Эртний Ливийн түүх Ангилал:Ливи дэх дэлхийн соёлын өв Ангилал:Шинэ Гэрээний суурин Ангилал:Сүйрч буй дэлхийн өв
Засаг захиргааны зохион байгуулалт
Монгол нутагт Монгол, Түрэг угсаатан ээлж дараалан бие биесээ халж ээлжлэн улс байгуулсаар ирсэн билээ. Ингэж улс байгуулсны дараагаа засаг захиргааны зохион байгуулалтыг хуулан авч хэрэглэж байсан.
Мэдээллийн прескриптив шинж
Мэдээллийн прескриптив шинж (Прескриптивность информации. Prescriptive character of Information). Сэтгүүлч ийн тухайн үед баримталж буй нийгмийн байр суурь, зорилго нь (ил, эсвэл нууц байдалд өгөгдсөн үнэлэлт, санал бодол) ямар нэг хэмжээгээр прескриптив (латины prescriptio – “урьдчилан харах, бичих” гэсэн үг) буюу төсөөлөл төдий шинжтэй байдаг бөгөөд сэтгүүлчийн хүсэн хүлээсэн “үр дүнгийн талаарх” төсөөлөл, санаа бодлыг түүний бүтээлээс мэдэрч болно. Иймэрхүү төсөөлөл төдий мэдээллийг нийтлэл, нэвтрүүлэгтээ тусгах, олж авсан баримтыг урьдчилан төсөөлсөн зүйлтэй харьцуулах, өөрийн хүсэн хүлээсэн үр дүнгийн үүднээс тухайн баримтад дүн шинжилгээ хийх нь үйл явдалд үнэлэлт, дүгнэлт өгөх, түүний чиг хандлага, зүй тогтлыг зөв тогтоох боломжийг сэтгүүлчид олгодог. Тийм учраас энэ шинж нийтлэлийн үр нөлөө, үр ашгийг урьдчилсан байдлаар тодорхойлоход нөлөөлдөг сайн талтай юм.
Засаг захиргааны зохион байгуулалт
Хүннү улсын засаг захиргаа
Хүннү нар бол Монголчуудын эртний удам бөгөөд Төв Азийн түүхэнд гүн ул мөрөө үлдээсэн нүүдэлчин аймаг юм. Хүннү нар нь МЭӨ III зууны үед хүчирхэгжин мандаж, Төв Азийн эртний нүүдэлчин аймгуудын дундаас анх удаа өөрсдийн төр улсыг байгуулсан билээ. МЭӨ 209 оңд Хүннү аймгуудын зонхилогч Модун шаньюй гэгч Хүннүгийн 24 аймгийг нэгтгэн захирч, Хүннү улсыг үндэслэн байгуулжээ. Хүннүгийн төрийг барьж агсан хэсэг нь Монголчуудын өвөг учир тэдний байгуулсан төрийг Монголын нүүдэлчдийн анхны төр улс гэж үздэг. Хүннү улсын хаан Модуны өргөө нь Хангайн нуруу, Орхоны хөндийд байжээ. Модуны үед Хүннү улс ихэд хүчирхэгжин Төв Азийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрний зиндаанд хүрч, Хятадын Хан улстай өрсөлдөн тэмцэлдэх болжээ. Модун шаньюйд ялагдсан Хан улсын хаан Гао-ди МЭӨ 198 онд Модунтай ургийн холбоо тогтоож, найрамдлын гэрээ байгуулж байв. Уг гэрээ ёсоор Хүннү гүрэн, Хан улс хоёр бие даасан, эн сацуу хоёр эзэнт гүрэн гэдгийг харилцан хүлээн зөвшөөрсөн ажээ.
Хүннүгийн нутаг дэвсгэр нь өмнө зүг Цагаан хэрмээс умар зүгт Байгал нуур, баруун зүгт Ил Тарвагатай, дорно зүгт Солонгос хүрч байв. Хүннү гүрэн нь дотоодын тэмцэл самуун болоод Хан улсын арга явуулга зэргээс болж, МӨ 53 онд 2 хэсэг болон хуваагдаад, улмаар МӨ 93 онд Сяньбид эзлэгдэн мөхсөн байна. Хүннүгийн нийгмийн бүтцэд сурвалжит язгууртны давхраа ноёлж байсан боловч ураг төрлийн байгуулал, овог аймгийн ахлагчдын нэр нөлөө бас хадгалагдсаар байжээ. Хүннү улс нь төв, зүүн, баруун гэсэн 3 хэсэгт хуваагдаж, аравтын зохион байгуулалттай байжээ. Улсын төв хэсгийг шаньюй өөрөө, зүүн, баруун гарыг хааны томилсон вангууд захирч байв. Вангуудад элдэв хэргэм зэрэг зүүсэн үе залгамжилсан зонхилогчид захирагдах бөгөөд тийм зонхилогч 24 байсан нь тус бүрдээ нэг түмэн морин цэрэгтэй байжээ. Түмний ноёд ажил хэргээ залгуулахын тулд аравт, зуут, мянгатын дарга нарыг томилдог ба тэдний дундаас үе залгамжлуулан ван, цэргийн томоохон дарга нарыг дэвшүүлдэг байжээ. Хүннүгийн төрийн байгууллын эл онцлог нь хожмын монгол, түрэг угсааны нүүдэлчин улсуудад уламжлагдан үлджээ.
Мэдээллийн прескриптив шинж
Мэдээллийн семантик тал
Мэдээллийн семантик тал (Семантический аспект информации. Semantic aspect of information). Энэ бол сэтгүүлчийн бүтээлд тусгасан баримт нь бодит байдалд нийцэж байгаа эсэхийг тодорхойлдог хоёр дахь чухал хүчин зүйл мөн. Энэхүү шаардлагыг хангасан аливаа бүтээл амьдралын бодит байдлын талаар үнэн зөв мэдээлэл өгч, тухайн сонины дугаар, эсвэл нэвтрүүлэгт орсон нийт бүтээлийн нийлбэр цогц нь нийгмийн амьдралын бодит дүр зургийг бүхэлдээ бүрэн төгс илэрхийлж чадах болно. Онолын хувьд ОНМХ-ийн нийтлэл, нэвтрүүлгийн бодлого нь олон түмэнд нийгмийн болон амьдралын зүй тогтол, үйл явц, чиг хандлагын тухай тодорхой, гүн гүнзгий, бүх талын чиглэсэн зорилготой мэдээлэл өгөхөд орших ёстой. Ингэхдээ сэтгүүлчийн бүтээл нь семантикийн үүднээс мэдээллийг сэдвийн хувьд өргөн, газар зүйн хувьд оновчтой, төрөл зүйл, хэлбэрийн хувьд олон янз, багтаамж сайтайн дээр танин мэдэхүйн ач холбогдол өндөр байх шаардлагын дагуу бэлтгэх хэрэгтэй юм. Учир нь уншигчийн тодорхой давхарга бүр өөрийн хэрэгцээ шаардлагыг хангасан мэдээллийн хэсгийг сонгох замаар хамгийн эгзэгтэй мэдээллийг олж авдаг онцлогтой юм. Тиймээс сонины дугаар, радио, телевизийн нэвтрүүлэг нь дээрх шаардлагыг хангах зорилгоор бэлтгэгдэх бөгөөд аливаа мэдээллийн гол шалгуурын нэг олон түмний хэрэгцээ шаардлага болдог.
Мэдээллийн синтактик тал
Мэдээллийн синтактик тал (Синтактический аспект. Syntactic aspect of information.). Мэдээллийн багтаамж, үр нөлөөг дээшлүүлэх гол хүчин зүйлийн нэг бол түүний синтактик тал байдаг. Энэ нь эх бичвэрийг зөвхөн бүтэц, зохион байгуулалтын талаас нь тодорхойлж өгдгөөрөөр онцлогтой. Сэтгүүлчийн эх бичвэр нь олон бүрэлдэхүүн хэсгээс бүрддэг бөгөөд сэтгүүлчийн өмнө тавьсан зорилгоос шалтгаалан бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн нийлбэр, эрчимтэй байх чанар, байрлал (дараалал) зэрэг нь нийтлэл, нэвтрүүлгийн бүтэц, зохиомжийг тодорхойлж өгдөг. бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн нийлбэр бүрэн төгс, хангалтай – s(d,p,v,n), эсвэл дээд зэргийн товч, тодорхой – s(d) байх ёстой. Эх бичвэр дэх бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн эрчимтэй байх шинж нь адил тэгш s(d,p,v,n) байхаас эхлээд аль нэг бүрэлдэхүүн хэсэг нь давамгайлах s(d,d,d,n), s(d,p,p,p), s (d,v,v,v), s(d,n,n,n) хүртэлх олон янзын хувилбартай байж болно. бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн байрлалын дараалал нь мэдээллийг дамжуулах, өрнүүлэх логикоос шалтгаалан s(d→p→v→n), s(p→d→v), s(d→v) зэрэг олон хувилбартай байдаг нь түгээмэл тааралддаг. Эх бичвэрийн бүтэц зохиомжийг оновчтой сонгох гол үндэслэл бол тухайн материалын прагматик тохироог бүрдүүлэх семантик болон синтактик асуудлуудыг оновчтой шийдвэрлэх явдалтай холбоотой байдаг. Бүх юм тухайн уншигчийн мэдээллийн бодит хэрэгцээ шаардлага, мэдээллийг идэвхтэй хүлээж авах чадвар болон практикт бүтээлчээр хэрэгжүүлэх чадвараас шууд шалтгаална. Тухайлбал, мэдээлэл уншигчийн ухамсарт нөлөөлөх төдийгүй түүнд жинхэнэ утгаараа “ажиллаж” чадахыг мэдсэн тохиолдолд уншигчдад итгэх хэрэгтэй бөгөөд өгч байгаа мэдээллийг ямар ч илүү зүйлгүй, маш оновчтой өгөх шаардлагатай юм. Уншигч мэдээллийг оюун ухаандаа идэвхтэй боловсруулах явцад цэвэр дескриптив шинжтэй нийтлэл ч янз бүрийн мэдээлэлтэй тулгарах, эсвэл зөрчилдөх тохиолдол гардаг бөгөөд ийм нөхцөлд мэдээллийн бусад хэв маяг (валюатив, норматив) бий болдог онцлогтой. Заримдаа сэтгүүлч уншигчийн шинэ, нэмэлт мэдээллийг хүлээж авах чадварыг дутуу үнэлснээс болж төсөөлж байснаас эрс өөр үр дүн гардаг. Өөрөөр хэлбэл, ямар ч хэрэггүй илүү мэдээлэл уншигчийн дургүйг хүргэж, сэтгүүлчийн мэргэжлийн ур чадварыг дутуу үнэлэхэд хүргэдэг.
Засаг захиргааны зохион байгуулалт
Хүннү улсын засаг захиргаа
Чю Жи Чу маш номхон мөхийн ёсолж, хаан эзэн та өчүүхан бомбо намайг ийнхүү хүндэтгэж миний саналыг асуусанд би тулуйлын ихээр омогшин баярлаж байна. мөхөс миний мөчидхөн ухаанаар төр улсыг байгуулахад амар, барихад хэцүү. Хэрвээ байлдан дагуулсан газар болгоны ардыг энэрэн тэтгэж, хууль дүрмийг чандлан дээдэлж, цэрэг дайчдын оморхох сэтэглийг тэвчүүлэх юм бол богд эзэн таны байгууулах улс хэрхэн монгол хаант улсаар тогтох ажээ гэж хэлсэн гэнэ.
Мэдээллийн прескриптив шинж
Мэдээллийн синтактик тал
Ангилал:Сэтгүүл зүй Ангилал:Нэр томъёо
Засаг захиргааны зохион байгуулалт
Хүннү улсын засаг захиргаа
Чингис хаан нэг өглөө эрт гэнэт цэргүүдийг хуяг дуулгаа орхиж, нуурын усанд биеэ угаа гэж зарилагдсан гэнэ. Гэтэл их жанжин шихихутаг харин зарилагийг зөрчин биеээ угаасангүй гэнэ. Шихихутаг хэдийгээр дайны явцад гарамгай гавъя зүргэл гаргасан боловч оморхон сагсуурснаас болж олон удаа цэргий дүрэм зөрчсөн гэнэ. Тэгээд чингис хаан их цэргийн өмнө түүнийг шийтгэж, цээрлэл болгосноос хойш цэргүүдийн оморхох сэтгэл арилан хожим хойшдын дайн байлдааны үед нэн их ялалт байгуулсан юм.
Сяньби улсын засаг захиргаа
Хүннүгийн дараа монгол нутагт МӨ I зууны сүүлчээр эртний дунху нарын угсааны Сяньби нар ноёрхлоо тогтоожээ. Сяньби нь Хүннү гүрний бүрэлдэхүүнд багтаж явсан Төв Азийн нүүдэлчин монгол угсааны овог, аймгуудаас бүрдэж байжээ. МӨ 150-иад оны үед Сяньбийн цэргийн эрхтний хүү Таньшихуай Сяньби аймгуудыг нэгтгэн захирчээ. Улмаар хуучин Хүннү улсын газар нутгийг бараг бүгдийг эзэлж авчээ. Тэр цагаас хойш Хүннүгийн үлдэгдэл хүн ам болоод Сяньбийн төрөл угсааны Ухуань аймгийн хүн ам Сяньби нэрийн дор явах болж, Сяньбийн хүч чадал нь нэмэгдсэн байна. Сяньби улс Хүннүгийн адил өрнөд, дорнод, төв 3 хэсэг болж, нийт 12 зонхилогчид хуваагдан захирагдаж байжээ. МӨ III зууны дундуур Сяньби аймгийн холбоо задарч, хэдэн тусгаар аймаг болон салжээ. Тэдгээрээс Сяньбийн угсааны Муюн, Тоба зэрэг аймгууд одоогийн Өвөр Монгол, Хойд Хятадын нутагт өөрсдийн төр улсыг байгуулж, нэлээд хугацаанд оршин тогтносоор байжээ.
Сяньби улсын эдийн засгийн үндэс нь Хүннүгийн адил нүүдлийн мал аж ахуй байсан. Мөн сяньби нар ан гөрөө эрхэлж, олзны хятадуудаар тариа тариулдаг байсан аж. Сяньбийн нийгмийн байгуулалд овгийн байгууллын үлдэц багагүй байсан боловч тэдний дунд нийгмийн ялгарал гүнзгийрч, төр ёс, соёл иргэншлийн хөгжилд нь ихээхэн дэвшил гарч байв. Сяньби улс байгуулагдсаны дараа бичиг үсэг үүсч, утга соёл, эдийн боловсролын хөгжилд нь нэлээд ахиц гарсан байна. Сяньбийн бичиг үсэг нь Хүннүгийн адил модон дээр сийлж бичдэг эртний бичгийн нэг хэлбэр байжээ. Сяньби нар Хүннүгийн адилаар амьтдын нэрт 12 жилийн хуанли хэрэглэж байв. Мөн тэд дуу хөгжим, шүлэгт ихэд дуртай байж. Эртний зарим сяньби дууны үг нь хятад орчуулгаар бидний үед уламжлагдан ирсэн байдаг. Сяньби нар нь тэнгэр газар, онгон савдаг, өвөг дээдсээ шүтэн бишрэх бөө мөргөлтэй байв. Тэдний дунд бөө удган, мэргэч төлөгч нар ихээхэн нэр нөлөөтэй байжээ. Сяньби нар гэрлэхдээ, хүргэн нь хадмын гэрт 2 жил суух ёстой байв. Сяньби нарын оршуулгын ёслолын нэг онцлог бол нас барсан хүний сүнсийг харж сахиулахаар нохой дагуулж оршуулдаг байсан явдал юм. Сяньби нар нүүдэл хийх ба цэрэг мордох, баяр ёслолын үеэр гурвалсан морин тэрэг хэрэглэдэг байжээ. Сяньби улсын хааныг өргөмжлөхдөө хар эсгий дээр 7 хүн хааныг түшин суулгаж, өргөж залдаг байсан нь хожмын монголчуудын хаан өргөмжлөх заншилд уламжлагдан үлджээ.
Жужан улсын засаг захиргааны тогтолцоо
4-5-р зууны зааг үеэр Жужаны сурвалжтан нарын дотроос Шэлүнь товойн гарч, бусдаасаа давуу байдалтай болсон байна. Шэлүнь өөрийн тэрхүү хүч нөлөөгөө ашиглан, Их элсэн говиос хойш нутаглаж агсан Монгол, Уйгур, Түрэг угсааны олон аймгийг янз бүрийн аргаар өөрийн хараанд оруулж, хүчин чадлаа улам нэмэгдүүлсээр байв. Гэвч тэр 5-р зууныг хүртэл их говийн араар нутаглаж агсан уйгур угсааны Гаогюй нарыг бүрэн эзлэн эрхшээлдээ оруулж хараахан чадаагүй ажээ. Чухам тэднийг эзэлж чадах эсэх нь түүний улс төрийн үйл ажиллагаанд ихээхэн учир холбогдолтой байв. Тэр үед Гаогюй нар хэдийгээр Вэй улсын хараат агсан боловч Шэлүний Төв Азид нэр нөлөөгөө дээшлүүлэх бодлогодоо хүрэхэд нь сүрхий садаа тотгор болж байжээ. Иймд Шэлүнь Гаогюй нарыг бүр мөсөн эзлэн авах зорилгоор нэлээд бэлтгэл хийсний эцэст 402 онд тэднийг их хүчээр довтолжээ. Шэлүнь тэр удаагийн довтолгооноороо Гаогюй нарыг бут цохин эзэлсэн төдийгүй, өөр бусад аймгуудыг ч бас хураамжлан авч, газар нутгаа мэдэгдэхүйц өргөжүүлж чадсан байна. Энэ довтолгооныхоо дараагаар тэр тухайн үед баруун хойд Хятадын нэг хэсгийг ноёрхож агсан Тангудын Цян улстай найрсаг харилцаа тогтоон, Вэй улсын түрэмгийллийн эсрэг тэмцэлдээ түүнийг нэг өмөг түшиг болгох эх суурийг тавьжээ. Тийнхүү Шэлүнь хөрш жижиг улс, аймгуудыг довтлон цохиж, янз бүрийн аргаар өөрийн эрхшээлдээ оруулах, бас гадаад байдлаа бэхжүүлэхэд чиглэсэн зарим арга хэмжээ авсныхаа дараа өөрийгөө. "Жужан Дэудай хаган" хэмээн зарлаж, Жужан улсыг албан ёсоор байгуулж, хаан ширээнд нь сууснаа мэдэгдсэн байна.
Шэлүнь Жужан улсыг байгуулсан тэр үедээ урьд нь нүүдэлчдийн хэрэглэсээр ирсэн аравтын тогтолцоонд улс орноо оруулж цэрэг захиргааны шинжтэй шинэ хуулиудыг тогтоов. Түүний тогтоосон хуулиар, мянган хүн нэг хороо болж, өөртөө нэг тэргүүнтэй, зуун хүн нэг туг болж, өөртөө нэг даргатай байхаар болжээ. Мөн шинэ тогтоосон хуулийн дагуу дайсанд түрүүлэн довтлон орогсод нь олзны хүн ба эд зүйлүүдийг бусдаас урьтан авч байх, дайн тулааны үед айж ухрагчдын толгойг чулуугаар хага цохих буюу, шийдмээр дэлдэж алах журамтай болжээ. Тийнхүү улсаа аравтлан зохион байгуулсан нь нүүдэлчдийг нэгтгэн удирдаж, зохион байгуулах, төрийн захиргааг хэрэгжүүлэхэд тухайн үедээ тохиромжтой хэлбэр байв. Аравтын тогтолцоогоор зохион байгуулагдсан нүүдэлчид төрийн тусгаар тогтнол, газар нутаг, хөрөнгөө батлан хамгаалах, тэрчлэн аж ахуйгаа эрхлэн хөтлөх өргөн бололцоотой болдог байжээ. Нөгөө талаар, хүрээ, хот айл болж, нүүдэллэн аж төрдөг нүүдэлчдийг засаг захиргаа цэргийн зохион байгуулалтад оруулж өгдөг чухал хэлбэр нь аравтын тогтолцоо юм. Тийм ч учраас нүүдэлчид анх төр улс байгуулсан МЭӨ 3-р зуунаас МЭ 14-р зуун хүртэлх урт удаан хугацаанд аравтын тогтолцоог уламжлан хэрэглэсээр байв. Зарим судлаачид, аравтын тогтолцоо нь нүүдэлчин угсаатны захиргаа цэрэг, аж ахуйн үйл ажиллагаагаа явуулдаг зохион байгуулалтын түгээмэл хэлбэр юм хэмээн тодорхойлсон байна. Жужан нар нүүдэлчдийн уламжлалт төр ёсыг мэддэг байв.
Тэгээд ч Жужаны хаан эрх мэдэл үлэмж, түүний нэгдсэн захирлагыг хэрэгжүүлдэг бүхэл бүтэн төрийн тогтолцоо, тухайлбал, тодорхой зэрэг дэв, эхр үүрэг бүхий захиргаа-цэргийн эрэмбэ дараалсан албан тушаалтнууд ажилладаг байлаа. Хааныг дээд тэнгэрээс заяат төрсөн гэх үзэл Жужанд байсан бөгөөд тэд "Хатагтай", "Зөв", "Тэнгэрийн" гэх мэт өргөмжилсөн нэр хэрэглэж байв. Мөн түүнчлэн хаад нь "Ашиг амгалан", "Машид түвшин", "Машид тайван", "Мандан бадрах", "Мөнхөд энх" гэх зэрэг тусгай оны цол хэрэглэсэн нь хойш уламжлагдсан юм. Хаад нь төрийн дотоод, гадаад бодлогын бүх хэргийг үндсэнд нь дангаараа шийддэг онцгой эрхтэй байснаас гадна нэн шаардлагатай үед түшмэдийн зөвлөлгөөнөөр хэлэлцүүлэн шийдвэр гаргадаг байв. Бас хааны зарлигийн сонсож, тахилга тайлга хийдэг журамтай байв. Ер нь Жужан улсын үеэс улсын эзнийг "Хаган" (хаан), түүний гэргийг "Хагатун" (Хатан) хэмээн нэрлэх явдал нүүдэлчдийн дунд хэвшин тогтжээ. Жужаны эзэд нь хаган хэргэм зүүдэг болсон нь тэдний эрх нь урьдах үеийн нүүдэлчдийн эздийн хэрэглэж байсан Шаньюй, хан хэмээн цол хэргэмээс эрх захиргааны хувьд давуутайг илтгэхийг оролдсон хэрэг гэж судлаачид үздэг байна. Жужаны хаад тийнхүү урьдах нүүдэлчдийн удирдагчаас эрх хүчээрээ илүүтэй гэхээс гадна Жужан улсын нийгэм нь өмнөх Хүннү, Сяньби нарын нийгмийг бодвол, хөгжлийн хувьд нилээд урагшилж, давхраажилт нь нарийсч байсны бас нэг илэрхийлэл юм. Жужанаас эхлэн дараа дараагийн нүүдэлчдийн төр улсын тэргүүн нар нь хаан (хаган) цол хэрэглэдэг болсон байна. Жужанд хаан өргөмжлөх хийгээд төрийн зарим томоохон хэргийг язгууртны их хуралдайгаар шийдвэрлэдэг байсан бололтой. Жужаны эзэд, хаад нь дэүдай, гэжогай, гэмэнгай, чилян, чуло гэх зэрэг олон зүйл чимэг цол хэрэглэдэг байсан аж. Тиймэрхүү чимэг, цолыг Жужаны өмнөх нүүдэлчдын тэргүүн нар мөнхүү хэрэглэж байсангүй. Харин Жужан нараас уламжлан дараагийнх нь хэрэглэдэг болсон аж. Жужаны эзэн хаадын цол, чимэг зэргээс үзвэл, төрийн эрх баригчдынх нь сүр хүчин урьдах үеийн нүүдэлчдийнхээс нэмэгдэж ирсэн гэмээр байна. Жужаны хаад хаан ширээг үе улиран залгамжилдаг, хаан эцгийн орыг гол төлөв хүү нь залгадаг тогтсон ёстой байв.
Жужан улс оршин тогтносон 200 орчим жилийн хугацаанд нийтдээ 23 хан буюу хаан суусан аж. Гэхдээ зарим үед үе залгамжлах ёс алдагдах явдал гардаг, үүний улмаас язгууртнуудын дунд зөрчил дайсагнал үүсдэг байсныг хэлэх хэрэгтэй. Жужаны хаад нь төр улсын дээд эзэн мөн болохоор их эрх мэдэл, эд хөрөнгө, албат харааттай байсан юм. Жужан улсын хааны доор баруун, зүүн жигүүрийг захирах сайд Сылифа хэмээх тушаалтан байв. Хааны үр хүүхэд, ойр төрлийнхөн нь энэ албыг үе улиран хашдаг байсан бөгөөд тэднээс хаан өргөмжлөгдөх явдал ч байсан аж. Тухайлбал, 521 онд Брахман хаан өргөмжлөгдөх үедээ Сылифа цолтой байсныг сурвалжид тэмдэглэжээ. Тэрчлэн Жужаны төрийн түшмэлүүдийн дунд Мохэ, Сыцзинь, Дархан, Хоуцзинь гэх зэрэг томоохон тушаалтан байсан боловч тэдгээр нь чухам ямар алба хашиж агсан нь тодорхой бус байна. Юу боловч тэдгээр нь төр цэргийн шинж чанартай албан тушаалтан байсан бололтой. Амгай хааны үед Шичжун буюу ордны түшмэл, Хаунмэнь буюу хаалгач, Мишуцзянь буюу бичгийн түшмэл ажиллаж байсан мэдээ байдаг. Жужаны түмт, мянгат, зуут, аравтын ноёд, удирдагч нар бас тусгай цолтой байсны дээр үндсэн гол аймгаас бусад аймгийн толгойлогч ноёныг "Бешуай" гэдэг байжээ. Дээр дурдсанаас үзэхэд, Жужан улсын төрийн үйл хэргийг явуулахад захиргаа-цэргийн эрэмбэ дараалсан зэрэг дэв бүхий олон түшмэл ажиллаж, бас их хуралдай, түшмэдийн зөвлөлдөөн болж, төрийн дотоод, гадаад хэргийг шийдвэрлэдэг байжээ. Төрийн алба ажлыг хэрэгжүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэл, эрхэлсэн ажил үйлсийн чухал байдлаар нь цол хэргэм олгодог байв. Жужан улсад нийгмийн давхраажилт явагдаж, хаан тэргүүтэй төр барих язгууртны бүлэг урьдах нүүдэлчдийнхээс мэдэгдэхүйц товойн, сүр хүч нь ч нэмэгдэж байсан аж. Нийгмийн дунд давхрааныхныг энгийн малчин аймгууд бүрдүүлж, гол үйлдвэрлэн бүтээгчид нь болж байв. Харин доод давхраанд боол зарц наг багтдаг байжээ. Тэд бусдыгаа бодоход ихээхэн цөөн бөгөөд гол төлөв янз бүрийн шалтгаанаар ядуурагсад, дайны олзныхон, харь аймгийн заримаас бүрдэнэ. Тэд Жужаны язгуурлаг давхрааныхны мал адгуулах, гэр зуурын ажилд явах, уран дархны ажил үйлдэх, тариа будаа тарих зэргийг хийдэг байжээ.
Жужаны нийгэмд эмэгтэйчүүд ч зохих нөлөөтэй байсан бололтой. Сурвалжийн зарим мэдээг үндэслэвэл, Жужаны төрийн хэрэгт эмэгтэйчүүд, хатад, гүнж нар оролцдог, тэднийг төрийн бодлогод ямар нэгэн хэмжээгээр ашигладаг байсан бололтой. Ялангуяа ураг барилдах замаар төрийн гадаад бодлогыг хэрэгжүүлэх, тэднээр дамжуулан бусад улс оронтой найрсаг харилцаа тогтоох явдал байжээ. Тоба-Вэй улсад очсон Жужаны хэд хэдэн гүнжүүд нь өөрийн зан заншлаа хатуу баримтладаг, шулуун шийдмэг байдалтай, угаасаа ухаалаг, зоримог дайчин, халин нисэж яваа элээг эвэр нумаар харван онож унагаж чаддаг, чанга шийдмэг зантай, хятадаар ярихыг зөвшөөрдөггүй байсан гэж судар түүхэнд тэмдэглэжээ. Жужан улс морьт цэрэгтэй байлаа. Тэгэхдээ хүнд, хөнгөн хоёр төрлийн морин цэрэгтэй байв. Монгол улсын Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын нутагт Цамбагарав уулын "Хар хад" гэдэг хананд сийлсэн хуягт морин цэргийн зураг нь Жужанд холбогдон гэж судлаачид үздэг байна. Сурвалжийн мэдээгээр 402 онд Тоба улсын цэрэг Сугуянь, Чуфу хоёр аймгийг довтлоход Шэлүнь тэдгээрийг хамгаалан байлдаад, Вэй улсын цэрэгт цохигдон, хуягтай морь 2000 гаруйг олзлуулж байсан ажээ. 520 онд Анагуй хаан өөрийн ах Шифагийн хэдэн түмэн морьт цэрэгт довтлуулан хөнгөн морин цэрэгтэй Вэй улсад зугтан очсон гэдэг. Жужаны цэргийн тоо чухам хэд хичнээн байсан нь тодорхойгүй. Зарим сурвалжид өгүүлснээр 439 онд Жужан нар Вэй улсын цэрэгтэй тулалдан ялагдаад цэргийн жанжин, дарга нар болон цэрэг 500-г алуулж, 10000 илүү хүнээ олзлуулсан байна. Мөн 479 оны 7-р сард Жужаны хотод тулж очоод буцаж байсан. 504 оны 10-р сард Нагай хаан 120 000 цэргийг 6 замаар хөдөлгөн Вэй улсыг довтолсон зэргээс үзэхэд Жужаны цэргийн тоо цөөнгүй байсан бололтой. Жужаны цэрэг эрс Хүннү маягийн нум сумаар голлон зэвсэглэхийн хамт төмөр илд, жад, чулуу шидэгч дүүгүүр зэргийг хэрэглэдэг байжээ.
Тиаго Илори
Тиаго Абиола Делфим Алмейда Илори (Tiago Abiola Delfim Almeida Ilori, 1993 оны хоёрдугаар сарын 26-нд Английн Лондон хотод төрсөн) — Португалын хөлбөмбөгчин бөгөөд Францын «Бордо» багт хамгаалагчаар тоглодог.
Засаг захиргааны зохион байгуулалт
Жужан улсын засаг захиргааны тогтолцоо
Жужанд урдын нүүдэлчдийн төр ёсны уламжлалд тулгуурласан гадаад харилцааны тогтсон дэг байжээ. Хаан төр улсын дээд эзний хувьд гадаад харилцааны аливаа асуудлыг төвлөрүүлэн шийдвэрлэдэг. Чингэхдээ элч төлөөлөгч илгээх, бичиг захидал солилцох зэргээр цаг үеийн байдалд нийцүүлсэн бодлого үйл ажиллагаа явуулдаг байв. Мөн төрийн түшмэд нь ямар нэгэн ёсон бус алдлаа гаргахын үл зөвшөөрдөг, гаргасан тохиолдолд шийтгэл хүлээдэг байжээ. Жужан нар элчийг илгээхдээ, гол төлөв төрийн өндөр албаны нэр нөлөө бүхий, буурьтай, туршлагатай зүтгэлтнүүдийг шилж сонгон явуулдаг, тэд ч харь оронд очоод баримтлах хатуу тогтсон ёс журамтай байсан болотой. 486 оны 3-р сард Жужаны хаанаас элч Мутиг Вэй улсад зарсан аж. Вэй улсын хаан Сяовэнь түүнийг хянуур болгоомжтой, ёсорхог, элчийн ёс сайн мэддэг хүн, өөрийн улсдаа үнэнч хүн юм гэдгийг өөрийнхөө ордонд болсон зөвлөлгөөн дээр хэлж байснаас Жужаны гадаад харилцааны дэг ёс ямар нэг хэмжээгээр харагдана. Мөн Жужаны элчин нар хожмын Монголчуудтай адил гадаад улсад зорчихдоо, төр улсын төлөөлөгчийн итгэмжлэх тэмдэг "Гэрэгэ" хэрэглэдэг байлаа. Жужаны хаан 480, 481 онд Өмнөд Ци улсын хаанд захидал илгээн, Вэй улсыг хамтран довтлох санал тавьж байсан, 508 оны 7 сард Футу хаан Улюбаг элчээр илгээн, Шицзун хаанд захидал (Нот бичиг ), булган дах хүргүүлж байсан зэргээс үзэхэд тэд гадаад харилцаанд албан бичиг хэрэглэдэг байсан нь тодорхой юм. Тийнхүү томилогдсон Жужаны элч нар улсаа төлөөлөн, гэрээ хэлэлцээр ч хийдэг байлаа. Жишээлбэл, Жужаны нэгэн элч 479 онд Солонгос улстай нууц хэлэлцээр хийж, Дидоуганыг эзлэн хуваан авах тухай тохиролцож байжээ. Нөгөө талаар харийн элчийг хүндэтгэн хүлээн авах, ёс хүндэтгэл үзүүлэх тогтсон журамтай бөгөөд түүнийгээ мөрддөг байсан аж. 521 оны 2 сард Вэй улсын элчин Цзюй Жэнийг ёс хүндэтгэл алдсан хэмээн, Жужаны Поломынъ хаан зэмлэж байсан нь тэд дипломат ёс журамтай, түүнийгээ баримтладаг байсныг харуулна. 520 оны үед Тоба улсын Сяоцзун хаан Жужаны хаан Анагуйг хүлээн авахдаа, төрийн таван дэс бүхий түшмэл, хааны ургийнхан болоод өөрийн харьяат улсын элч төлөөлөгчдийг цөмийг зэрэг дэвээр нь болгоод, Анагуй хааны дүү, хоёр авгыг нь олон түшмэдийнхээ дараад байрлуулсан аж. Гэтэл Анагуй хаан Сяоцзун хаанд хандан-Хааны найрсаг хүлээн авч байгаад талархаж байна. Харин миний хамт үеэл ах маань ирээд байна. Тэр болбоос умард нутаг (өөрийн улс )-таа байхдаа хоёр авгаас минь тушаалаар дээгүүр тул түүнийг хаанд бараалуулахыг хүснэ гэсэнд, Сяоцзун хаан түүний үгийг хүлээн авч, үеэл ахыг нь Анагуйн дүүгийнх нь доод талд, хоёр авгынх нь дээд талд суулгасан ажээ. Энэхүү жишээ нь Жужан нар дипломат харилцааны ёс, зэрэг тушаалын учрыг мэддэг, түүнийг нь зэргэлдээ улс орон нь хүндэтгэдэг агсаныг харуулж байна. Бас Жужан нар тухайн үедээ Тоба улстай эн тэнцүү харилцаж явсныг ч эндээс харж болно.
Жужан улсын гадаад бодлогын үндсэн чиглэл нь: тухайн харилцаж буй орны баримталж буй бодлого, үйл ажиллагаа, тэр үеийн бодит нөхцөл байдал зэрэгтэй уялдаатай байв. Тухайлбал Вэй улсын талаарх Жужаны бодлого нь нэг талаар түүний шахалт түрэмгийллээс тусгаар тогтнолоо хамгаалах, бусад орноор үүнийгээ дэмжүүлэх, найрсаг харилцаатай байхад, нөгөө талаар түүний өрсөлдөгч улсууд болох Сүн, Умард Ци, Лянь, Солонгос зэрэг улсуудтай харилцаагаа бэхжүүлэн шаардлагатай үед тэдний хүч анхаарлыг Вэй улсын эсрэг хандуулхад чиглэгдэж байжээ. Түүнчлэн Жужан нар Дорнод Туркестан, Дундад азийн орнуудыг болж өгвөл Вэй улстай ойртуулахгүй байж, өөрийн улсын нөлөөнд байлгахыг эрмэлздэг байсан ажээ.
Жужаны аж ахуй Эртний Хятад сурвалж бичигт, Жужан нарыг хүн нь олон болоод хүчирхэг, өвс усны аяыг даган нүүдэллэж, мал адгуулан аж төрдөг, дуртай газраа сонгон нүүдэллэхдээ зөөж авч явдаг бөмбөгөр эсгий гэрт суудаг. Тэдний нутаг зундаа ч цастай байдаг өндөр уулстай, олон мянган газар үргэлжилсэн нүд алдам тал нутагтай. Цаг уур нь хүйтэн, өвс ногоо тачир, адуу, үхэр нь хатсан өвс зулгаан, цас иддаг боловч хур тарган байдаг гэх зэргээр өгүүлжээ. Жужан нарын аж ахуйгаа эрхлэн хөтлөх үндсэн арга хэлбэр нь нүүдэллэхүй ёс байв. Өөрөөр хэлбэл, дэлхийн бөмбөрцөгийн уртрагийн чиглэлээр улирал, цаг агаарын байдалд нийцүүлэн нүүдэллэн нутагладаг байсан аж. Түүхч Ц.Хандсүрэн Хятад сурвалжийн мэдээг үндэслэн "Жужаны нутагладаг говийн умард газар өндөрлөг бөгөөд сэрүүн, шумуул батганагүй, бэлчээр усны чанар сайн, тэд зуны улиралд умард газраар нутаглаж мал малладаг, малаа энд тэнд тус тусад нь суурилан бэлчээрлүүлдэг. Намар адуу таргалсан хойно хуран цуглаж, улмаар хүйтнээс зайлан дулаан нутаг руу очдог" хэмээн бичжээ. Энд Жужан нарын нүүдэл амьдралын гол нурууг үндсэнд нь тодорхойлсон байна. Жужан нарын дунд хэдийгээр бог мал тоогоороо давамгайлж байсан боловч таван хошуу малын алиныг ч үржүүлдэг байв. Тэдгээрийн тоогоор нь үзвэл, хонь, адуу, үхэр, тэмээ гэх дараалалтай байв. Жужан нар малын тоо толгойгоор баялаг байжээ. Түүхэнд 449 оны 9 сард Тобагийн 3 замын их цэрэг 1 сая гаруй мал дээрэмдэн одсон, 547 онд баруун Вэй улс 200 000 тэмээ, адуу, үхэр, хонь олзолсон, 555 оны 7 сард Умард Ци улс хэдэн буман үхэр, хонь дээрэмдсэн зэргээр өгүүлсэнээс үзэхэд, Жужанчууд олон сая толгой малтай, сүргийн бүтэц бүрэлдэхүүнд таван хошуу малын аль аль нь багтаж байсан нь харагдана. Судлаачид Жужаны мал сүргийн дотор тэмээг бусдаасаа хамгийн цөөн байсан гэж үздэг. Гэхдээ 538 онд Баруун Вэй улсад Анагуй өөрийн охиноо өгөхдөө, сүргээсээ 1000 тэмээ инжинд нь өгч байснаас харахад бас ч тэмээ тийм цөөн байгаагүй бололтой. Харин аж ахуйн хийгээд уналга эдэлгээ, цэрэг стратегийн чухал ач холбогдолтой сүрэг болох адуу нүүдэлчдийн хувьд гол байр эзэлдэг байсан нь Жужанд ч адил юм. Тэгээд ч сурвалжид адуу, агт морины талаар олонтаа дурдагддаг. Тэдгээрт заримдаа зуу, бүр саяар нь агт морьдыг харилцан бэлэглэсэн буюу уулгалан булаасан тухай өгүүлнэ. Энд нэг баримтыг жишээ болгоход 429 онд Табгачийн Шицзу хан Жужанаас нэг сая орчим цэргийн агт, 443 онд Вэй улсын цэрэг Жужаныг довтлохдоо 200 000 гаруй адууг тус тус дээрэмджээ. Энэ нь Жужан нар олон саяар тоологдох адуутай байсны гэрч
Кидан улсын засаг захиргааны тогтолцоо
Кидан нар нь эртний дунху нараас гаралтай бөгөөд монголчуудтай нийтлэг нэг гаралтай юм. Кидан хэмээх угсаатны нэр анх МӨ IV зууны сүүл үеэс түүхэнд нэр тэмдэглэгдэх болсон ажээ. 917 онд Киданы тэргүүлэгч Амбагян 3 жил тутам тэргүүлэгчийг сонгодог журмыг зөрчин, Киданы хаан ширээг үе улиран залгамжлах болгов. Мөн Киданы хуучин 8 аймгийг үндэс болгож, Кидан улсыг байгуулжээ. Улмаар Амбагян болон түүнийт залгамжлагчид хөрш зэргэлдээ нүүдэлчид болон Хойд Хятадын 16 муж улсыг эзлэн авчээ. Тэр үеэс Кидан улс их гүрний зиндаанд хүрч, улсаа Их Ляо улс хэмээн нэрлэх болов. Кидан гүрэнд нийт 50 гаруй аймаг, улс багтсан бөгөөд тэдгээр нь өмнөд, умард, гадаад гэж хуваагддаг байжээ. Улсын нутаг дэвсгэр нь дорнод далайгаас Алтайн уул с хүртэл, Туул голоос Хятадын цагаан хэрэм хүртэл өргөжижээ. Гэвч Кидан гүрэнд эзлэгдсэн зүрчид аймгийнхан 1118-1125 онд Хятадын Сүн улстай хүч хавсран Кидан гүрнийг мөхөөжээ. Киданы нэг хэсэг Монгол, Манжуур, умард Хятадад шинээр тогтсон Алтан улсад багтаж, Елюй Да-ши жанжин тэргүүтэй нөгөө нэг хэсэг нь Алтан улсыг дагалгүй баруун зүг одон Дундад азид Си Ляо /Баруун Ляо/ буюу Хар Кидан хэмээх нэрээр тэмдэглэгдэх болсон улсыг байгуулжээ.