cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мишигийн Чимэддорж
Намтар
ын гавьяат багш Мишигийн Чимэддорж нь 1949 онд Дундговь аймгийн Өлзийт сумын нутагт төрсөн. Тэрээр 1968 онд Дундговь аймагт Ерөнхий боловсролын сургууль дүүргэж, 1972 онд Улсын Багшийн Дээд Сургуулийг/одоогийн МУБИС/ математик-физикийн багш мэргэжлээр төгссөн. Математик, физикийн багш, боловсрол судлаач, боловсролын удирдлагын менежер мэргэжилтэй. Олон улсын хүний эрхийн сургалтын аргазүйч. Сурган хүмүүжүүлэх ухааны дэд доктор. Олон Улсын Дээд Боловсролын Академийн менежментийн ухааны хүндэт доктор цолтой. МУИС, МУБИС, Удирдлагын Академид мэргэжлээ дээшлүүлж суралцсаны дээр Белоруссын Минск, Гродно, Оросын Москва, Малайзын Куала-Лумпур, ХБНГУ-ын Берлин, БНСУ-ын Сөүл зэрэг хотуудад Эдийн засаг, хөдөлмөрийн харилцаа, ҮЭ-ийн ба хүний эрх, хүний нөөц, зах зээлийн үеийн хөдөлмөр эрхлэлт, боловсролын хөгжлийн асуудлаар суралцаж мэргэжлээ дээшлүүлсэн. М.Чимэддорж нь 1972-1993 онуудад дунд сургуульд математик-физикийн багш, менежер, сургуулийн захирал, аймаг, нийслэлд боловсролын байгууллагын дарга, Ардын Боловсролын Яаманд ахлах мэргэжилтэн, хэлтсийн дарга, 1993-2008 онд Монголын Боловсрол, Шинжлэх ухааны ҮЭ-үүдийн холбооныдарга, ерөнхийлөгч, МҮЭХ-ны дэд ерөнхийлөгч, ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчийн ажлыг эрхэлж төр, нийгмийн салбарт 40 шахам жил ажилласан.
2009 онд тэтгэвэрт гарснаас хойш боловсролын хувийн салбарт ажиллаж байнаМонголын Эмнести Интернешнл байгууллагын удирдлага, ажилтнуудтай 1994 оноос хойш тасралтгүй хамтран ажиллаж, МЭИ-ийн гишүүнээр 1997 онд элссэнээс хойш МЭИ-ийн үйл ажиллагаанд тасралтгүй оролцож, сургалт семинаруудыг хамтран зохион байгуулж ирсэн ба МЭИ-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүнээр 1998, 2007, 2010 онуудад 3 удаа сонгогдсон.
МЭИ-ийн хурал, уулзалт, сургалт, семинаруудад тогтмол оролцож МЭИ-д ҮЭ-ийн бүлгээс сургалт явуулж хөрөнгө оруулалт хийсэн ба сан арвижуулах төсөл, хөтөлбөрүүдэд тогтмол оролцож ирсэн. Мөн кампанит ажил, бусад арга хэмжээнүүдэд гишүүдээ тогтмол хуваарьтайгаар оролцуулдаг. ҮЭ-ийн болон ЭИ зэрэг хүний эрхийн байгууллагуудад 32 жил сонгуульт ажил эрхэлсэн.
Ажлын туршлага
Зөвлөх үйлчилгээний туршлага:
Дараах хууль, дүрмүүдийн ажлын хэсэгт оролцож бие даасан санал боловсруулж өгсөн
•	Боловсролын тухай хууль,
•	Мэргэжлийн боловсрол, сургалтын тухай, •	Хөдөлмөрийн тухай хууль,
•	Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай хууль,
•	Шинжлэх ухааны Академийн эрхзүйн байдлын тухай,
•	Шинжлэх ухааны талаар төрөөс баримтлах бодлого,
•	Шинжлэх ухааны ёсзүйн дүрэм,
•	Шинжлэх ухааны ёсзүйн хорооны дүрэм,
•	Багш нар, шинжлэх ухааны салбарын ҮЭ-ийн гишүүдэд зориулан ажилтнуудын хөдөлмөр, нийгмийн хамгаалалын чиглэлийн асуудлыг хөндөж өргөн агуулгатай гардаг “Гэгээ”сониныг 8 жил эрхлэн гаргаж байсан.
Сургалт зохион байгуулах туршлага:
1.2002 онд “21 дүгээрзуунычанартайболовсролбабагшийн хөгжил ”сэдэвт Зүүн болон Өмнөд Азийн 7 орны багшнар, эрдэмтэдийн оролцоотой Олон улсын бага хурлыг Улаанбаатар хотноо зохион байгуулсан.
2.Их дээд, дунд сургууль, цэцэрлэгийн багш нар, эрдэм шинжилгээний ажилтан, удирдах ажилтны эрхзүйн боловсрол, мэдлэгт зориулж МУБИС, ХААИС, ЭМШУИС, ШУТИС, ШУА-ийн хүрээлэнгүүдийн захиралууд, салбарын ба тэнхмийн эрхлэгчдэд зориулсан эрхзүйн сургалтыг 1998-2007 онуудад 17 удаа зохион байгуулж түүнд давхардсан тоогоор 540 гаруй удирдах ажилтан, багш, ЭШ-ийн ажилтан, бусад хүмүүсийг хамруулсан нь тухайн байгууллагуудад хөдөлмөрийн эрхзүйн зөрчил гаргахаас сэрэмжилсэн, хөдөлмөрийн хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх, их дээд сургуулийн багш, эрдэм шинжилгээний ажилтны академик эрхийг хүлээн зөвшөөрүүлэхэд түлхэц өгсөн. Энэ чиглэлээр ШУА-ийн хүрээлэнгүүдийн эрдэм шинжилгээний ажилтны уулзалт, ярилцлага, хэлэлцүүлэг, зөвлөгөөн 10 гаруй удаа зохион байгуулсан. 3.ЕБС, цэцэрлэгийн багш, ажилтны сургалтыг тусгай хөтөлбөрөөр Хүний эрх, эрх чөлөө, хөдөлмөрийн харилцаа, хөгжил, түншлэл, нийгмийн асуудлаар жил бүр 320-400 цагийн сургалтыг 1993-2005 онуудад зохион байгуулсан.
4.Хүний эрхийг хангах чиглэлээр орчин үеийн ҮЕ-ийн удирдагчдын Канадын Жон Томпсоны сургалтад 1998 онд Малайзад хамрагдан суралцаж олон улсын хүний эрхийн сургагч аргазүйч болсон
5. Мөн дотооддоо хүний эрхийн сургалтад 40 гаруй удаа хамрагдсан бөгөөд өөрөө 4000 гаруй цагийн сургалт зохион байгуулсан.
М.Чимэддорж нь Боловсрол, шинжлэх байгууллагуудын хөгжил, тэнд ажиллагчдын эрхийн харилцааг зохицуулах, ҮЭ-ийн гишүүдийн нийгмийн олон асуудлыг зохистой шийдвэрлүүлэхийн төлөө төр, олон нийтийн дээд шатны дараах байгууллагуудад сонгуульт үүргийг гүйцэтгэж хүлээж ирсэн. Үүнд:
•	Олон улсын Эмнести байгууллагын Монгол дахь салбарын удирдах зөвлөлийн дэд даргаар 1998, 2007, 2010 онд 3 удаа сонгогдож байсан. Мөн ЭИ-ийн ҮЭ-ийн бүлгийн даргаар одоо болтол (1997-2019)
•	УИХ-ас байгуулдаг Нйигмийн даатгалын үндэсний зөвлөлийн гишүүн(1996-2008) •	Эрүүл мэндийн даатгалын салбар зөвлөлийн гишүүн(1996-2008)
•	Хөдөлмөр нийгмийн зөвшлийн 3 талт үндэсний хорооны гишүүн (1994-2008)
•	Жендерийн тэгш байдлын үндэсний хорооны гишүүн(2004-2007)
•	Хөдөлмөр эрхлэлтийн үндэсний зөвлөлийн гишүүн (2003-2007) •	Боловсролын сайдын зөвлөлийн гишүүн (1989-1993, 1996-2000) •	Монгол улсад хүний эрхийг хангах үндэсний хорооны гишүүн(2004-2007)
•	Хүний эрхийн үндэсний комиссын ОТБЗ-ийн гишүүн (2002-2007) •	ХААЭА-н үндэсний хорооны гишүүн (2004-2008)
•	Хүүхдийн хөдөлмөрийн асуудлаарх үндэсний зохицуулах хорооны гишүүн (2000-2008) •	Мэргэжлийн ур чадварын шалгалтын төв комиссын гишүүн, (2004-2008) •	Эмнэлэг хөдөлмөрийн төв комиссын гишүүн (2004-2010)
•	Хэд хэдэн дээд сургуулийн удирдах зөвлөлийн дарга, гишүүнээр ажиллахдаа сургуулийг эрдэмжүүлэх, багшийн хөгжлийг хангах, судалгаа шинжилгээний ажлын үр өгөөжийг дээшлүүлэх талаар анхаарал тавьж ирсэн.
Шагнал
ын гавьяат багш
Гарын авлага, ном товхимол
1. Хүүхдийн хөдөлмөр, Үндсэн ойлголтууд ба үйл ажиллагааны чиглэл,  УБ., 2004.
2.	Хамтын гэрээ, хөдөлмөрийн гэрээ №3. УБ. 1998
3.	“Шинэзуун, багш, ҮЭ-ийн хөгжил”МГҮЭХ, УБ, 2004.
5.	Бүх шатны сургуулийн багш нарын эрх зүйн боловсролд УБ. 2004.
6.	“ҮЭ-ийнхэнд тусламж” ¹1, ¹2   1997, 1998.
7.	“Хөдөлмөрийн эрх зүйн холбогдолтой хууль тогтоомжийн эмхэтгэл” ред. 1600х.. 1999.
8.	Ред: “Ардчилал, шинэчлэлийнзамаар: БШУ-ныҮйлдвэрчнийэвлэлүүд”УБ., 2010.
9.	ред.МҮЭ-ийн XYIII их хурал, гарын авлага, УБ., 2004.
10.	Хууль, хөдөлмөрийн харилцаа, гарын авлага. УБ.,1995
11.	ред.зөвлөл: Чимэддорж М. нарын Монголын үйлдвэрчин, УБ.,2007
12.	Хөдөлмөрийн харилцаа. УБ. 1996.
Илтгэлүүд
Судалгаа, шинжилгээний илтгэл:
2.	Чимэддорж М. “Багшийн хөдөлмөрийн үнэлэмжийн зарим асуудал” №6, 2011.
3.	Чимэддорж М. Шинэ иргэншил дээд сургуульд “Иргэний боловсрол”хичээл заасан туршлага, судалгаа, үрдүн №8, 2015
4. Монгол улсын иргэдийн боловсрол, соёлыг дээшлүүлэх, нийгмийн амьдралын олон талт оролцоог нэмэгдүүлэх, шинэ хандлага бий болгох зорилгоор “Иргэний боловсрол”сургалтын 32 цагийнхөтөлбөрболовсруулансудалгаа туршилт явуулж 8 жилийн ажлын үр дүнг үнэлж цэгнэж үзсэн. 2014 оноос БШУ-ны сайдын тушаал гарч нийт их, дээд сургуулиудад “Иргэний боловсрол”хичээл заагдахаар болсон.
Радио хичээл, кино, үзэсгэлэн, сонин, бусад:
1. Хүүхдийн хөдөлмөрийн асуудлаар хийсэн судалгааны үр дүнгээр баримтат кинонд зөвлөхөөр, 2.Хүүхдийн хөдөлмөрийн асуудлаар хийсэн судалгааны үр дүнгээр радиогийн 24 цуврал хичээл, ярилцлага.
Хүний эрх, үэ-ийн хөдөлгөөн, хөдөлмөрийн харилцааны сэдвээр:
1.“Монголын боловсрол дахь хямрал ба багш нарын ҮЭ-ийн үйл ажиллагаа” МГҮЭХ, 1995.
2.“Монголын боловсрол, шинжлэх ухааны ажилтны ҮЭ-ээс чанартай боловсролын төлөө явуулах үйл ажиллагаа”МГҮЭХ, 1996.
3.“Монголын багш нар, эрдэм шинжилгээний ажилтны бие даасан байгууллагын өнөө ба ирээдүй. ” МГҮЭХ, 1996.
4.“Багшийн цалин орлогыг ялгавартай нэмэгдүүлэх үндэслэл, арга зам”илтгэл. УБ., 1996.
5.“Багш нарын эрүүл мэндийг хамгаалах, зохистой амруулах тухай”илтгэл. УБ., 1997.
6.“Багшийн ажиллах амьдрах орчин нөхцөл, түүнийгсайжруулахболомж”илтгэл. УБ., 1997.
7.“Боловсролын салбарын аливаа хувьчлалын талаарх санал, хэрэгжүүлэх арга хэмжээний судалгаа, дүгнэлт”илтгэл. УБ., 1997.
9.“ЕБС, хүүхдийн цэцэрлэгт ажиллагчдын нийгэм, эдийн засгийн ашиг сонирхлыг хамгаалахад хамтын гэрээ, түүний үүргийгдээшлүүлэх боломж” илтгэл. УБ. 1997.
11.“Багшийн нийгмийн асуудалд нөлөөлөх хүчин зүйлийн судалгаа”илтгэл. УБ., 1998.
12.“Дэлхийн багш нарын өдөр–Эрх чөлөөний өдөр” тайлбар өгүүлэл. УБ. 1998.
13.“Эвлэлдэн нэгдэх эрх чөлөө”, 1998.
14.“Монголын багш нар, шинжлэх ухааны ажилтны бие даасан байгууллагын өнөө ба ирээдүй”, МБШУҮЭХ,  1998.
15.“Багшийн мэргэжил мэдлэгийг өргөтгөх нь нийгмийн асуудлын салшгүй хэсэг мөн” илтгэл. УБ., 1998.
16.“Багшийн хөдөлмөрийн эрүүл ахуй, ажиллах орчин”илтгэл. УБ., 1998.
17.“Багшийн нэр хүндэд ур чадварын өсөлт нөлөөлөх нь”илтгэл. УБ., 1999.
19.“Зах зээлийн нөхцөл дэх дээд сургуулийн багшийн нийгмийн хамгааллын асуудал” илтгэл, 1999.
20.“Хамтын гэрээгээр зохицуулах харилцаа, гэрээний нөхцөл” 1999
21.“Багш нарын цалин хөлсний тогтолцоо”илтгэл. УБ., 2000. 2002.
22.“Боловсролын салбарт ажиллагчдын хөдөлмөр, нийгмийн тулгамдсан асуудал”. ХДС дээр болсон ЭШБ хуралд тавьсан илтгэл. УБ. 1997.
23.“Нийгмийн түншлэл ба хөдөлмөрийн хөлс” 2000.
1.Эмнести интернешнл байгууллага 50 жилд МЭИ-ийн хуралд тавьсан илтгэл. 2011.5.28
2.Хүний эрхэд суурилсан хөдөлмөрийн харилцаа, зохицуулалт. МЭИ-ийн бүлгүүдийн хурал, Баянзүрх дүүргийн ТББ, хууль хяналтын байгууллагын төлөөлөгчид, иргэдэд. 2002.1.6.2003.
3.Эдийн засаг нийгэм соёлын эрхийн тухай олон улсын пакт, түүний үзэл санаа, хэрэгжүүлэх арга зам. 2000-2012 онуудад 5 удаа цуврал болгон тавьсан илтгэлүүд
4.Хүний эрхийн төлөө тэмцэх нь хамтын хариуцлага мөн
6.“Хөдөөорон нутаг, хот айл, малчдад зориулсан хүний эрхийн сургалтад шинэ хандлага нэвтрүүлэх арга зүйн асуудал”илтгэл, сургалтынматериал. 2004-2009
7.Хүний аюулгүй байдалд хэн аюул учруулдаг вэ: 2002.1.4
8.Хүний эрхэд суурилсан боловсрол2002.4.2
9.Хүний хөгжил ба хүмүүсийн амьжиргаа2011.07.16
10.Хүний эрхийг хамгаалагчид хэрхэн юу хийдэг вэ, 2006
11.Чөлөөт бие хүний эрхэм зорилго   2004
13.Хөдөлмөрийн харилцааны зарчим ба нийгмийн түншлэл. 2008
14.Хөдөлмөрийн харилцааны хүрээнд хүний эрхийг хангах нь   2008.12.4
15.Хөдөлмөрлөх эрхийг хангах талаарх бизнесийн байгууллагын үүрэг /Хүний эрх ба бизнесийн сургалт/  ЭИ. ХНИ. 2011.11.24.
16.Хөдөлмөрлөх эрхээ хангуулахад сургалтын үр нөлөө 2013.9.30
17.Хүний эрхийн асуудлаар ЭИ-ийн гишүүдийн анхааралд 2017
18.Хүний эрхийн сургалтад /ЭДИЙН ЗАСАГ ,НИЙГЭМ СОЁЛЫН ЭРХ/анхаарах асуудал  2019. 5 сард
24.“Үйлдвэрчний эвлэл дэх харилцаа” илтгэл. 2000.
Хүний эрхийн үндэсний комиссын захиалгаар:
1. “Эвлэлдэн нэгдэх эрх чөлөө” ХЭҮК-ын хуралд болон ХЭҮК-оос бусад байгууллагууд дээр болсон хуралд тавьсан илтгэл. 2011.5.28
2. “Эдийн засаг нийгэм соёлын эрхийн тухай олон улсын пакт, түүний үзэл санаа бизнест” илтгэл. Айвенхоу Майнз Компаний захиалгаар бэлтгэж 2009 оны 3 сард уншигдсан (10 удаа). Сонсогч 450. УБ. “Оюутолгой” 2009
3. “Ажлын байран дахь бэлгийн дарамт илтгэл” Хэлэлцүүлэгт зориулсан илтгэл 2004, 2008.
5. “Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пакт”илтгэл, 2007
6.“Цагдаагийн байгууллагад хүний эрхийн төлөв байдлын талаар судалгаа хийх арга зүйн асуудал” хураангуй хөтөлбөр    2006.
Гадаадад тавьсан хүний эрх, хөдөлмөрийн харилцааны сэдэвтэй илтгэлүүд:
1.	Chimeddorj M. The present state and urgent tasks of the educational system in Mongolia. Japan, NIGATA. 1995.Чимэддорж М. Монгол улс энх тайвныг эрхэмлэнэ.(япон орчуулгатай) Япон. Нийгата.YIII.1995.
2.	Chimeddorj M. 21st Century – Century of information Technology:  Development of the information Technology in the Education of Mongolia and the Teachers. Hong-Kong. 1998.
3.	Chimeddorj M. “The crisis in Education sector of Mongolia and Teachers’ Trade unions” Fourth East Asia Education Forum:  Economic Crises in Asia and its Impact on Education; Strategy against the Crises. Tokyo, Japan. June 1999. pp74-77. (Япон, англи хэл дээр)
4.	Chimeddorj M. ”The Direction of Mongolian Education Reform”, The 5th  East Asia Education Forum, KFTA, 7-8.XI.2000. Seoul. Korea. pp 43-47. (Солонгос, англи хэл дээр) (Tendency of reforms in the Education of Mongolia)–XXI зууны чанартай улсын боловсролын төлөөх боловсролын шинэчлэлийн чиг хандлага.
5.	Chimeddorj M. ”Enhancement of Teachers’ Status effects social development”,  The 6th East Asia Education Forum,  Quality Public Education 21st Century: Teachers Development. Ulaanbaatar, 2002. pp 67-74(Монгол, англи хэл дээр)
7.	Chimeddorj M. “Mobilizing teachers in insreasing enrolments and retention”. Speesh to make at the EI/North East Asia seminar. 16.7. 2002.
гэх мэт 20 гаруй гадаад хэл дээр илтгэл танилцуулсан.
Тайрон Лью
Тайрон Жамар Лью (Tyronn Jamar Lue; 1977 оны тавдугаар сарын 3, Миссури, Мексико) — Америкийн мэргэжлийн зодог тайлсан сагсан бөмбөгчин, «Кливленд Кавальерс» багийн дасгалжуулагч.
Замнал
Түүнийг анх 2009 оны аравдугаар сарын 23-нд «Бостон Селтикс», 2013 оны долдугаар сард «Лос-Анжелес Клипперс» туслах дамжуулагчаар элсүүлж байлаа.
Улмаар 2014 оны зургадугаар сарын 23-наас «Кливленд Кавальерс» Дэвид Блаттийн туслахаар ажиллуулж байгаад 2016 оны нэгдүгээр сарын 22-нд ерөнхий дасгалжуулагчаар гурван жилийн хугацаатай томилов.
Гадны холбоос
Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Лос-Анжелес Лейкерс багийн тоглогч Ангилал:Вашингтон Уизардс багийн тоглогч Ангилал:Орландо Мэжик багийн тоглогч Ангилал:Хьюстон Рокетс багийн тоглогч Ангилал:Атланта Хокс багийн тоглогч Ангилал:Даллас Маверикс багийн тоглогч Ангилал:Милуоки Бакс багийн тоглогч Ангилал:Кливленд Кавальерс багийн дасгалжуулагч Ангилал:Америкчууд Ангилал:1977 онд төрсөн
Шота Руставели
Шота Руставели (Гүрж: შოთა რუსთაველი) нь XII зууны Гүржийн яруу найрагч бөгөөд Гүржийн уран зохиолын хэлийг үндэслэгч гэгддэг.
Түүний намтрын хуудас нь тодорхойгүй бөгөөд хатан хаан Тамарын дэргэд улсын их сангийн нярав хүн байсан гэдэг.
Тэрээр Барсан хэвнэгт баатар (Гүржээр "Vepkhistqaosani") хэмээх Гүржийн алдарт туулийн зохиогч билээ. Энэ нь юуны өмнө хайр сэтгэл, нөхөрлөлийн тухай найраглал юм. Зохиолын агуулга сэдэв нэн ээдрээтэй хэдий ч утга санаагаараа төгс холбогдож, Арабын болон Энэтхэгийн гэсэн хоёр үндсэн өгүүлэмжийн хүрээнд өрнөдөг. Зохиолын гол дүр үзэсгэлэн гоо бүсгүй Нестан-Дарежан өөрийг нь хүчээр дургүй хүнтэй гэрлүүлэхээр завдан буйг мэдмэгцээ бүхий л бие сэтгэлээрээ эсэргүүцэж, Кажет хэмээх аюумшигт цайзад хоригдоно. Түүний анд, гурван хөлөг баатар бүсгүйг чөлөөлөхөөр тэмцэж эцсийн дүнд Кажет цайз сүйрч, ялалт байгуулснаар шударга ёс мандаж буй хэсэг гарна. Хүн зүрх зориг гаргаж аз жаргалаа олж авна гэсэн санаа зохиолын гол сэдэв билээ.
Ангилал:12-р зуунд төрсөн Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн Ангилал:Гүржүүд Ангилал:Гүржийн зохиолч Ангилал:Гүржийн яруу найрагч Ангилал:Гүржийн улс төрч
Тобиас Вендль
Тобиас Вендль (Tobias Wendl, 1987 оны зургаадугаар сарын 16-нд Аахен хотод төрсөн) — Германы чаргачин бөгөөд хосын төрлөөр олимп, дэлхийн хошой аварга болж байв.
Холбоос
Ангилал:Германы чаргачин Ангилал:Германы олимпын аварга Ангилал:Германы олимпын хүрэл медальтан Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Германы олимпын оролцогч Ангилал:Чарганы олимпын аварга Ангилал:Чарганы дэлхийн аварга Ангилал:Чарганы европын аварга Ангилал:Германы чарганы улсын аварга Ангилал:Бундесверийн тамирчин цэрэг Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан Ангилал:Германчууд Ангилал:1987 онд төрсөн
Лувсандамбийдонми
Халхын II Жавзандамба хутагт Лувсандамбийдонми (1724—1757) — нь Монголын шарын шашны тэргүүн байв. Тэрээр анхдугаар Жавзандамба хутагт Занабазарын нэг адил, Чингис хааны шууд удмын сурвалжит гэр бүлд төржээ.
Ангилал:Буддын хувилгаан Ангилал:Жавзандамба хутагт Ангилал:Важраяна буддын шашны хүн Ангилал:Монголын буддын шашин Ангилал:Төвөдийн буддын шашны хүн Ангилал:Төв Азийн түүх Ангилал:Чин улс Ангилал:Хятадын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1724 онд төрсөн Ангилал:1757 онд өнгөрсөн
2008 оны олимпын бөх
Хятадын Бээжин хотноо байдаг Хятад улсын газар тариалангийн их сургуулийн тамирын ордонд 2008 оны 8 сарын 12–21-нд зуны олимпын XXIX наадмын бөхийн тэмцээн явагдаж дүнгээ гаргасан. Эрэгтэй чөлөөт 7, сонгомол 7, эмэгтэй чөлөөт 4 жингийн 71 медаль тараагджээ.
Оролцоо
59 орны 344 тамирчин оролцов.
Монгол улс
Чөлөөтийн зургаан бөх барилдсан.
Медалийн хуваарь
thumb|right
Гадаад холбоос
бөх #2008
Жон Бардин
thumb|right|250px|Хэт дамжуулагчийн онол, түүнийхээ төлөө Нобелийн шагналыг 2 дахиа хүртсэн Жон Бардины дурсгалын самбар. [[Иллинойн их сургууль, Урбана-Шампан]]
Транзистор нь электроникийн салбарт хувьсгал хийж, мэдээллийн эриний үүдийг нээсэн гэж хэлж болно. Харилцуур утаснаас эхлээд компьютер, пуужин гээд орчин үеийн цахилгаан хэрэгслүүдийн ихэнх нь транзистор ашиглаж хийгддэг билээ. Мөн түүнд 2 дахь Нобелийн шагналыг авчирсан хэт дамжуулагчийн онол нь компьютер томограф болон соронзон бичлэг зэрэгт ашиглагдаж, анагаах ухааны хөгжлийг шинэ шатанд гаргасан билээ.
1990 онд Жон Бардин Лайф сэтгүүлийн "20-р зууны хамгийн нөлөө бүхий 100 америк хүн"-ий нэгээр нэрлэгджээ.
Рено Лавиллени
Рено Лавиллени (Renaud Lavillenie, эсвэл ;, 1986 оны есдүгээр сарын 18-нд төрсөн) нь Францын тулгууртай харайгч юм.
5.97 метр өндөр харайж Олимпын дээд амжилтыг нэг сантиметрээр ахиулан Лондоны олимпын тулгууртай харайлтын аварга болсон Лавиллени хараахан Дэлхийн аварга болж амжаагүй.
Clu Clu Land
Clu Clu Land (アイスクライマー; Клу Клу газар дэлхий) нь 1984 оны 11 сарын 22-нд худалдаанд гарсан, Nintendo Entertainment System-т зориулсан видео тоглоом юм.
Рено Лавиллени
Тэр 2013 онд 6.02 метр өндөр дээгүүр харайж улсынхаа дээд амжилтыг тогтоосон байна.
Clu Clu Land
Ангилал:1984 оны компьютерын тоглоом Ангилал:Аркаде автоматад зориулсан тоглоом Ангилал:Game Boy Advance-д зориулсан тоглоом Ангилал:Virtual Console-д зориулсан тоглоом
Рено Лавиллени
Цахим холбоос
Ангилал:Францын тулгууртай өндрийн харайгч Ангилал:Францын олимпын аварга Ангилал:Францын олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Францын олимпын оролцогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Тулгууртай өндрийн харайлтын олимпын аварга Ангилал:Тулгууртай өндрийн харайлтын европын аварга Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь) Ангилал:Францчууд Ангилал:1986 онд төрсөн‎
Ice Climber
Ice Climber (アイスクライマー; Мөс авирагч) нь 1985 оны 1 сарын 30-нд худалдаанд гарсан, Nintendo Entertainment System-т зориулсан видео тоглоом юм.
Эшлэл
Ангилал:1984 оны компьютерын тоглоом Ангилал:Аркаде автоматад зориулсан тоглоом Ангилал:Платформер Ангилал:Game Boy Advance-д зориулсан тоглоом Ангилал:NES-д зориулсан тоглоом Ангилал:Nintendo Entertainment Analysis & Development Ангилал:NEC PC-8801-д зориулсан тоглоом Ангилал:Sharp-X1-д зориулсан тоглоом Ангилал:Virtual Console-д зориулсан тоглоом Ангилал:Nintendo Research & Development 1
Агваандандар
Агваандандар нь яруу найрагч, буддын гүн ухаантан, учир шалтгааны ухаанч, хэл шинжлэлтэн байв.
Алашаа хошууны хүн. Төрсөн нутгийнхаа нэрээр Алашаа Дандар, Алашаа лхарамба хэмээн алдаршжээ. Төвдийн Лхас, Гүмбүм зэрэг хийдэд шавилан сууж, буддын шашин, гүн ухааны лхарамбын зэрэг хамгаалсан.
Буддын гүн ухаан, учир шалтгааны ухаан, хэл шинжлэлч, яруу найргийн онол, шашны зан үйл, толь бичиг зэрэг олон мэдлэгийн салбараар дөчөөд бүтээл туурвисны дотор Дигнага, Дхармакирти зэрэг эртний Энэдхэгийн буддын учир шалтгааны ухаантны зохиолыг судлан тайлбарласан бүтээл нь зонхилдог. Агваандандар учир шалтгааны гаргалга, баталгаа хийхдээ юм, үзэгдэл нь мөнх хөдлөх маш нарийн тоосноос тогтдог бөгөөд хөдөлгөөний эх сурвалж бол эсрэг, тэсрэгийн зөрчил гэж үзэж байв.
Агваандандарын зохиосон Хүний номын баяр хурим сургаал, Зохист аялгууны толь-ийн гурван бүлгийн жишээ шүлэг, Саруул оюутны хүзүүний чимэг үзэсгэлэнт сувд эрхи хэмээх яруу найраг, Монгол үгсийн ёсыг сайтар номлосон хэлний чимэг хэмээгдэх оршив, Сарны гэрэл дохионы бичиг зэрэг олон зохиол нь алдаршжээ. Тэрбээр Үгсийн онол мэргэдийн амны чимэг зохиолдоо хэлний боловсролын чухлыг өргөн дээдэлсэн байдаг бөгөөд уг санааг гаргасан завсрын шүлэгтээ: гэжээ (Доктор Л. Хүрэлбаатарын хөрвүүлэг).
Дандар тавин настайдаа Зохист аялгууны толь-ийг суралцахаар шийдэж, улмаар Эгшигтнийг баясгах эгшиг дуу зохиолыг үндэс болгон Зохист аялгууны толь-ийг судлах анхны туршлага зохиол бичжээ.
Оросын эрдэмтэн И. Щербатский Агваандандарыг "тэргүүн зэргийн гүн ухаантан" гэж үнэлсэн нь бий.
Ангилал:Монголын зохиолч Ангилал:Монголын яруу найрагч Ангилал:Монголын гүн ухаантан Ангилал:Монголын хэл шинжлэлч Ангилал:Монголчууд
Бьёрн Отто
Бьёрн Отто (Björn Otto, 1977 оны аравдугаар сарын 16-нд төрсөн) нь Германы тулгууртай харайгч юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Германы тулгууртай өндрийн харайгч Ангилал:Хөнгөн атлетикийн универсиадын аварга Ангилал:Германы олимпын оролцогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Германы олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан Ангилал:Германчууд Ангилал:1977 онд төрсөн
Волгоград
Волгоград (оросоор 1925 оноос өмнө Царицын, 1961 он хүртэл Сталинград, түүнээс хойш Волгоград) — ОХУ-ын Волгоград мужийн төв, 1 сая 18 мянган хүнтэй, улсынхаа 12-р том хот.
Дэлхийн хоёрдугаар дайнд Сталинградын тулалдаан болж байсан газар гэдгээрээ дэлхийн түүхэнд алдаршжээ.
Өмнө Мечётный хот гэж Алтан Ордын улсын хот байсан гэж оросоос сүүлд ирж суурьшигчид нэрэлдэг байжээ. Сүүлд монголын жанжин Зучи 1274-1377 оны үеийн зоосон мөнгө энэ хотын туурингаас олдсон байна.
Эшлэл
Ангилал:Волгоград мужийн суурин Ангилал:Ижил мөрний суурин Ангилал:Оросын их сургуулийн хот Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл Ангилал:Саятан хот ! Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн хот Ангилал:1589 онд байгуулагдсан
Монгол Улсын Их Сургууль
Монгол Улсын Их Сургууль (товчлол МУИС) нь 1942 оны 10-р сарын 5-нд байгуулагдсан, Монгол Улсын анхны их сургууль юм. Улаанбаатар хотод 5 бүрэлдэхүүн сургууль, факультеттай ба Завхан, Орхон, Ховд аймгуудад салбартай. 1995 оноос бакалавр, магистр, докторын зэрэг олгодог болсон. МУИС нь монгол хэл дээр 80 гаруй сургалтын төлөвлөгөөг явуулдаг. Тус их сургуульд Монголоос гадна АНУ, ОХУ, БНСУ, Вьетнам, БНХАУ, Лаос, Япон, Афганистан, Турк зэрэг орноос оюутнууд ирж суралцдаг.
Түүх
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их хурлын 1940 оны III сарын 22-ны тогтоолд үндэслэн, 1940 оны XII сарын 6-нд Сайд нарын Зөвлөлөөс “Улаанбаатар хотноо улсын университет байгуулах тухай" 45 дугаар тогтоол гаргажээ. Дээрх шийдвэрийг үндэслэн БНМАУ Зөвлөлт Холбоот Улсын дэмжлэгтэйгээр 1942 онд Чойбалсангийн нэрэмжит Улсын Университетийг байгуулсан байна. БНМАУ-ын Намын Төв Хороо, Сайд нарын Зөвлөлөөс гаргасан их сургууль байгуулах бэлтгэл ажлыг хангах үүргийг тухайн үеийн Гэгээрлийн сайд Т. Машлай гүйцэтгэж байв.Монгол Улсын Их Сургууль нь Дэлхийн II Дайны үед үндэс сууриа тавьж, Монгол улсад үндэсний дээд боловсролтой боловсон хүчин бэлтгэх анхны их сургууль болов.
МУИС нь түүхэн хөгжлийнхөө явцад одоогийн МУБИС, ХААИС, ЭМШУИС, ШУТИС, ХИС, Ховд их сургууль гэсэн 6 их сургуулийг өрх тусгаарлан шинээр байгуулж, Монгол улсад дээд боловсролын системийг бий болгон төлөвшүүлэхэд асар их хувь нэмэр оруулсан билээ.
Байгуулалт
1940 онд Монгол Улсын ерөнхий боловсролын анхны бүрэн дунд сургууль - нийслэлийн 10 жилийн нэгдүгээр дунд сургууль байгуулагджээ. Ийнхүү манай оронд нэг талаас их, дээд сургуульд элсэх бэлтгэл хангахуйц бүрэн дунд сургуультай болсон, нөгөө талаас улс орны улс төр, нийгэм эдийн засаг, соёлын салбарт төрөл бүрийн мэргэжлийн дээд боловсролтой мэргэжилтэн шаардагдаж эхэлснийг харгалзан, үндэсний орчин үеийн их, дээд сургуулийг байгуулах нь нийгмийн зайлшгүй шаардлага хэрэгцээ бий болсон юм.
Хөгжил цэцэглэлт
1946 онд МУИС-ийн анхны төгсөлт болов. 1970-аад оноос МУИС-ийн хөгжил улам эрчимжжээ. Тус сургууль Монголын олон дээд сургуулийг өөрөөсөө тєрүүлэн, дэлхийн олон орны үндэсний их сургуулийн зиндаанд дөхөж очин, жам ёсны гольдрилоороо хөгжих замд баттай оржээ. Монгол Улсын Их Сургууль (МУИС) нь бүрэлдэхүүн 5 сургууль, орон нутаг дахь харьяаллын 2 сургууль, үндэсний статустай 3 хүрээлэн, судалгааны бусад нэгжүүдтэй, бакалавр, магистр, докторын түвшний 23.0 мянга орчим суралцагч, 750 гаруй эрдэмтэн багш, 1400 орчим ажилтан, ажилчидтай Монгол улсын эрдэм оюуны томоохон төв юм.
1990-ээд оноос хойшхи хугацаанд дээд боловсролыг шаталсан сургалтын тогтолцоонд шилжүүлэх, кредит системийг нэвтрүүлэх, их сургуулийг санхүүгийн хувьд өөрөө өөрийгөө санхүүжүүлэх зарчимд нийцүүлэн өөрчлөх, боловсролын агуулга, стандартыг өрнөдийн өндөр хөгжилтэй орнуудын их дээд сургуулиудын жишигт ойртуулахад чиглэсэн өөрчлөлтүүдийг хийж ирсэн.
Шинэчлэл
1990-1991 оны хичээлийн жилд тус сургуулиар бэлтгэн гаргаж байгаа бүх мэргэжлийн сургалтын төлөвлөгөөнд суурь боловсролын, мэргэжлийн, мэргэшүүлэх хичээлүүдийн цагийн зохистой харьцааг бий болгох, оюутны бие даан суралцах цагийн хэмжээг нэмэгдvvлэх, сонгон суралцах хэлбэрийг өргөтгөх чиглэлээр эхний өөрчлөлт хийж, бакалаврын суралцах хугацааг 5 жил байсныг 4 жил болгожээ.
1991-1992 оны хичээлийн жилээс бакалавр, магистр, докторын гэсэн шаталсан сургалтанд шилжих болж, эдгээр зэргийн мэргэжлийн тодорхойлолт, сургалтын төлөвлөгөөг шинэчлэн боловсруулсан байна.
1993-1994 оны хичээлийн жилээс сургуулийн хэмжээгээр кредит тогтолцоонд шилжих асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд хичээлд кредит оноох, үүнтэй холбогдуулан сургалтын төлөвлөгөөг шинэчлэхэд сургуулийн хэмжээнд баримтлах нэгдсэн зарчмыг боловсруулан хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. Энэ үндсэн дээр бакалаврын зэргийн сургалтын 43 салбарын 60 гаруй мэргэжлийн сургалтын төлөвлөгөөг шинэчилжээ. Энэхүү шинэчилсэн сургалтын төлөвлөгөөний онцлог нь зах зээлийн нөхцөлд тохируулан сургалтын агуулга, технологийг шинэчлэн боловсронгуй болгох, дээд боловсролын суурь, мэргэжлийн суурь, мэргэжлийн хичээлүүдийн оновчтой харьцааг тогтоох, бүх хичээлд кредит цаг харгалзуулах зэрэгт оршиж байлаа. Эл шинэчилсэн төлөвлөгөөг 1994-1995 оны хичээлийн жилээс эхлэн сургалтанд мөрдсөн байна.
1991 оноос тус сургууль аспирантурын элсэлтийг бие даан явуулж анхлан 8 аспирантыг уралдаант шалгалтаар элсүүлжээ.
Олон улсын сурагчдын байгалийн шинжлэх ухааны олимпиад
Олон улсын сурагчдын байгалийн шинжлэх ухааны олимпиад, товчоор ОУСБШУО, (International junior science olympiad, IJSO) нь 16 нас хүрээгүй сурагчидын дунд жил бүр зохиогддог байгалийн шинжлэх ухааны тэмцээн юм. Орон бүрээс оролцох баг нь үндэсний хэмжээнд шалгарсан зургаан сурагч (оролцогч) болон багийн гурван удирдагчаас бүрдэнэ. Мөн ажиглагч дагалдан явах боломжтой. Энэ нь Олон улсын шинжлэх ухааны олимпиадуудын нэгд ордог. Хамгийн анхны ОУСБШУО нь 2004 онд Индонез улсын Жакарта хотод зохиогдож байсан.
Монгол Улсын Их Сургууль
Шинэчлэл
1993-1994 оны хичээлийн жилд тус сургуулийг анх удаа 13 хүн төгсч, магистрын зэрэг авсан байна. Ийнхүү эхэлсэн шаталсан сургалтын тогтолцоо улам өргөжин хөгжиж, 1992-1993 оны хичээлийн жилийн байдлаар бакалаврын болон магистр, докторын сургалтанд хамрагдан суралцагчдын тооны харьцаа 67:12 байсан бол 1997-1998 онд 9:1 болж, магистрын докторын сургалтанд хамрагдагсадын тоо үлэмж өссөн учир энэ хичээлийн жилд магистр, докторын сургалтын албыг шинээр байгуулсан юм.
Олон улсын сурагчдын байгалийн шинжлэх ухааны олимпиад
Шалгалт
Тэмцээн нь гурван өдөр үргэлжлэнэ. Эхний өдөр тестийн шалгалт, дараагийн өдөр онолын бодлого, сүүлийн өдөр нь туршилтын ажил хийдэг ба оролцогчдын физик, хими, биологийн мэдлэгийг шалгадаг. Нийт 100 оноо авах боломжтой.
Монгол Улсын Их Сургууль
Шинэчлэл
МУИС 1999 оны 5 сард Дээд боловсролын магадлан итгэмжлэх үндэсний зөвлөлийн шийдвэрээр анх удаа дээд боловсролын сургалтын байгууллагын магадлан итгэмжлэл хийлгэсэн билээ.
Олон улсын сурагчдын байгалийн шинжлэх ухааны олимпиад
Тестийн шалгалт
Нийт 30 тест ирдэг ба эдгээрийн 10 нь физик, 10 нь хими, 10 нь биологийн агуулагатай байдаг. Тест бүрд дөрвөн өөр сонголт байх бөгөөд зөвхөн нэг зөв хариуг олох ёстой. Зөв хариулсан тест бүр 1 оноо, хариулаагүй бол 0 оноо, буруу хариулвал -0,25 оноо авах ба нийт 30 оноо авах боломжтой.
Онолын шалгалт
10 онооны 3 бодлого ирэх ба эдгээрийн 1 нь физик, 1 нь хими, 1 нь биологийн агуулагатай байдаг. Бодлого бүр хэд хэдэн асуултаас бүрдэнэ. Нийт 30 оноо авах боломжтой.
Монгол Улсын Их Сургууль
Шинэчлэл
2000 оны 5 сард сургалтын процессийн удирдлага зохион байгуулалт, сургалтын технологийг боловсронгуй болгох, чанарыг сайжруулах зорилгоор бvрэлдэхүүний сургууль, факультет бүрт сургалтын албыг туршилтын журмаар 2 жилийн хугацаагаар байгуулан ажиллуулсан ба 2002 оны 4 сард уг ажлын дүнг захирлын зөвлөлгөөнөөр хэлэлцэн цаашид үргэлжлүүлэн ажиллуулахаар шийдвэрлэжээ.
Олон улсын сурагчдын байгалийн шинжлэх ухааны олимпиад
Tуршилтын шат
Туршилтын ажлыг нэг орны 3 хүүхэд 1 баг болж хамтарч хийдэг. Байгалийн шинжлэх ухааныг нийтэд нь хамарсан эсвэл аль нэг шинжлэх ухааныг хамарсан хэд хэдэн ажил ирдэг. Нийт 40 оноо авах боломжтой.
Монгол Улсын Их Сургууль
Удирдах Зөвлөл
МУИС-ийн дүрмийн 4.1.4-д заасны дагуу МУИС-ийн Удирдах зөвлөл нь дараах чиг үүргийг хэрэгжүүлнэ. Үүнд:
Олон улсын сурагчдын байгалийн шинжлэх ухааны олимпиад
Шагнал урамшуулал
Нийт оролцогчдыг нийлбэр оноогоор нь жагсаан байр эзлүүлэх ба алтан медалийг нийт оролцогчдын хамгийн өндөр оноо авсан 10%-д мөнгөн медалийг дараагийн 20%-д хүрэл медалийг дараагийн 30%-д олгодог. Бусад оролцогчид оролцсон тухай сертификат хүртдэг.
Монгол Улсын Их Сургууль
Гадаад хамтын ажиллагаа
МУИС нь гадаадын 129 их сургуультай хамтын ажиллагаатай. Үүнд, Ази номхон далайн бүс нутагт 65, Хойд Америкт 8, Европт 56.
Олон улсын сурагчдын байгалийн шинжлэх ухааны олимпиад
Шагнал урамшуулал
Түүнчлэн хамгийн өндөр оноо авсан оролцогч (Үнэмлэхүй аварга), онол, тестийн нийлбэр оноогоор хамгийн өндөр оноо авсан оролцогч (Онолын үнэмлэхүй аварга), туршилтын ажлаар хамгийн өндөр оноо авсан баг (Туршилтын шилдэг баг), Хамгийн сайн амжилттай баг (Шилдэг баг)-ууд тусгай шагнал хүртдэг.
Монгол Улсын Их Сургууль
Цахим холбоос
Ангилал:Монголын их сургууль Ангилал:Монголын барилга байгууламж Ангилал:Монголын боловсрол Ангилал:1942 онд байгуулагдсан
Олон улсын сурагчдын байгалийн шинжлэх ухааны олимпиад
Цахим холбоос
Ангилал:Сурагчдын тэмцээн Ангилал:Шинжлэх ухааны олимпиад
Зүрхэнд шингэсэн намар
thumb|Киноны зурагт зар «Зүрхэнд шингэсэн намар» (가을동화, Autumn in My Heart) — 2000 онд Өмнө Солонгос улсад солонгос хэлээр бүтсэн олон (16) бүлэгт кино.
Тайлбар
Ангилал:2000 оны кино Ангилал:Өмнөд Солонгосын телевизийн цуврал Ангилал:Өмнөд Солонгосын кино
Боливийн олимпын түүх
Боливи улс олимпын наадамд анх 1936 онд оролцсон. Америкаар удирдуулсан 1980 оны зуны олимпын бойкотод оролцсоныг эс тооцвол 1964 оноос эхлэн бүх зуны олимпод оролцож ирсэн тус улс өвлийн олимпод 1956 оноос эхлэн хэд хэдэн удаа оролцсон боловч 1992 оноос хойш оролцоогүй байна.
Боливи улс олимпын наадмаас нэг ч медаль хүртэж байгаагүй.
Боливийн Үндэсний Олимпын Хороо 1932 онд байгуулагдаж, 4 жилийн дараа Олон Улсын Олимпын Хороогоор хүлээн зөвшөөрөгджээ.
Эшлэл
Ангилал:Олимпын түүх
Жоэль Матип
Жоэль Жоб Матип (Joël Job Matip; 1991 оны наймдугаар сарын 8-нд Германы Бохум хотод төрсөн) — Камеруны хөлбөмбөгчин бөгөөд «Шальке 04» болон Камеруны шигшээд тоглодог.
Шигшээ
Матип 2009 оны арванхоёрдугаар сарын 23-нд Камеруны шигшээд дуудагдсан. Хоёр (2010, 2014) ДАШТ-д оролцсон. 2014 оны зургаадугаар сарын 23-нд ДАШТ-ийг нутагтаа зохиосон Бразилын (1:4) хаалгыг Матип мялаасан.
Гадны холбоос
Ангилал:1991 онд төрсөн Ангилал:Камеруны хөлбөмбөгчин Ангилал:Камеруны шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Шальке 04 багийн тоглогч Ангилал:Камерунчууд
Ар Монгол
thumb|upright=1.6|Ар Монгол, 1932 left Ар Монгол гэдэг нь 1691-1911 оны хооронд Манж Чин Гүрний харьяанд оршин байсан эдүгээ цагийн Монгол Улс болон Тува улсыг нийлүүлсэн газар нутгийн түүхэн улс төрийн зорилготой өгсөн нэршил юм.
“Ар Монгол буюу Гадаад Монгол” гэдэг нэр томьёо 1632 оны үед анхлан гарчээ. Анхандаа үүгээр Манжид дагаар ороод байсан дотоод засаг 49 хошууны монголчуудыг л нэрлэдэг байв. Гэвч 1691 онд Халх Манжид эзлэгдсэнээс хойш Халхыг бас “Ар Монгол”-д багтааж, өмнө нэрийдэж байсан “Ар Монгол”-оо “Дотоод засаг” гэж нэрлэх болов. Харин Халхыг “Гадаад засаг” гэж ялгаварлан нэрлэх болжээ. Өөрөөр хэлбэл Чин улсад дагаар орсон монголчуудыг Дотоод Монгол, Гадаад Монгол гэсэн 2 үндсэн хэсэгт хуваагаад, Гадаад Монгол гэдгээ бас дотор нь “Гадаад засаг”, “Дотоод засаг” гэсэн 2 хэсэгт хуваасан ажээ.
1636 онд монголчуудын өмнөд хэсэг тухайн үедээ хүчирхэгжиж байсан манж нарын мэдэлд орсон. Тэднийг Манж Чин улсад хамаарах өөрийн газар нутаг гэсэн утгатайгаар “Дотоод Монгол” гэх болжээ. Энэ үед оросууд Сибирийг колончилж, Байгал нуур орчмын уудам газрыг өөрийн болгов. Санкт-Петрбургт ч, Бээжинд ч үл хамаарах Монголын энэхүү төв хэсгийг манж болон хятадууд өөрт нь хамаагүй буюу гадны нутаг гэсэн утгаар “Гадаад Монгол” гэж нэрлэх болсон нь “Өутар Монголия” (Outer Мongolia), “Вэй Монгу” (外蒙古), “Внешняя Монголия”, “Сото Монгору” (外モンゴル) гэх мэтчилэн хэл хэлнээ орчуулагдаж 300 шахам жилийн турш олон улсын албан нэршил болж байв.
Дээрх ангилал XIX зууны эхэн хүртэл үндсэндээ өөрчлөгдөөгүй, хэвээр мөрдөгдөж байв. Харин 1810-аад оны сүүлчээр хэвлэгдсэн Чин улсын хууль цаазад урьдын “Дотоод засаг”-ийг “Дотоод Монгол” гэж нэрлээд, бас урьд “Гадаад засаг” гэж нэрлэдэг байсан Халхын 4 аймаг болон тэдгээрт хавсаргасан Өөлд, Хойд аймгийн  хошуудыг “Гадаад монгол” гэж нэрлэх болжээ.
Үүнээс хойш хятадууд тvvхийн бичиг зохиолдоо “外蒙古” (гадаад монгол) гэж монгол нутгийн умард хэсгийг, “内蒙古” (дотоод монгол) гэж монгол нутгийн өмнөд хэсгийг нэрлэх болжээ. Энэхүү “Гадаад Монгол”, “Дотоод Монгол” гэдэг ухагдахуун нь яваандаа монголчуудын өөр зуураа газар зvйн байршлаас хамааран “Ар Монгол”, “Өвөр Монгол” гэж ялгасантай ерөнхийдөө нийцэх болсноор “дотоод, гадаад” гэдэг нь монгол хэлээр “өвөр, ар” дээр тогтсон бололтой.
Харин “Гадаад Монгол” хэмээх нэр томьёо нь 1915 оны Хиагтын хэлэлцээрээс хойш өнөөгийн Монгол улсыг заасан улс төр-газарзүйн ойлголт болж тогтжээ. Энэ үеэс эхлэн “Гадаад Монгол” гэдгийг монголчуудын Ар Монгол буюу Ар Халх хэмээх нэр томьёотой ижил утгаар хэрэглэх болов. Өөрөөр хэлбэл, урьдын “Гадаад Монгол” гэдэг ойлголтын хамарч байсан цар хүрээ илүү явцуурсан аж.
"Ар, өвөр" гэдэг нь Монгол хэлэнд гадна, дотор гэсэн утгыг илэрхийлэхгүй бөгөөд, харин нэг цул бүхэл юмны хойд, урд этгээд (уулын ар, өвөр, дээлийн ар, өвөр гэх зэргээр) гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм. Тиймээс Монголчууд эдүгээ "Гадаад Монгол" гэхийн оронд Ар Монгол гэх нь элбэг юм.
Ангилал:Азийн бүсчлэл Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр Ангилал:Дорнод Азийн түүх Ангилал:Манжийн үеийн Монгол Ангилал:Олноо өргөгдсөн Монгол улс Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр Ангилал:Төв Азийн түүх Ангилал:Чин улс Ангилал:Орос-Хятадын харилцаа Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа Ангилал:17-р зууны Монголын түүх Ангилал:18-р зууны Монголын түүх Ангилал:19-р зууны Монголын түүх Ангилал:20-р зууны Монголын түүх Ангилал:1640-д он
Улаанбаатар өртөө
thumb|250px|Улаанбаатар өртөө
Улаанбаатар өртөө нь Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод оршдог, төмөр замын өртөө юм.
Тус өртөө нь Монголын орон нутгийн болон олон улсын төмөр замын төв, хамгийн том өртөө болно. Транс-Монголын төмөр зам уг өртөөгөөр дайран өнгөрдөг.
Ангилал:Азийн өртөө Ангилал:Улаанбаатарын өртөө Ангилал:Улаанбаатарын тээвэр Ангилал:1949 онд байгуулагдсан
Авеста
Авеста бол Зороастрианизмын судар бөгөөд Ираны уран зохиолын хамгийн эртний дурсгал юм.
Энэ бол нэг цул зохиол биш, түүх нийгмийн хөгжлийн олон үе шатыг хамарсан агуулга нь олон үе давхаргатай. Авестад аман хэлний арга барил зонхилж, бичгийн хэлний элемент бага тусгагдсан онцлогтой. Авеста шууд зохиогдоогүй, ардын билиг төсөөлөл, бичиг зохиолын хөрсөн дээр суурилж гарч ирсэн юм.
Энэ зохиолын гол хэсэг болох Заратустрын номлоосон Гаадаа хэмээх сударт Иран овогтны тахин шүтэж байсан хуурамч, домог үлгэрийн тэнгэр нарыг шүүмжилж, тэр үеийн нүсэр их тахил тайлгыг эсэргүүцсэн байдаг. Гаадаагийн нийт сургаал нь ёс суртахууны асуудал, аж төрлийн практик талд ихэвчлэн хандсан байдаг. Дүрийн нийт тогтолцоо нь байгаль, нийгэмд бодтой илэрч байдаг эсрэг тэсрэг үзэгдлийн мөргөлдөөнийг тусган сайн муу гэсэн хоёр талд туйлширчээ. Бас бүх ертөнцийг биет, бодот "юмсын ертөнц" болон гадны хийсвэр "санааны ертөнц" гэж хоёр их мандал болгон хуваажээ.
Өдгөө Гаадаа хэдий үед зохиогдсон нь нарийн тогтоогдоогүй байна. Зарим эрдэмтэд (Струве, Тревер, Толстов, Двяконов) Ираны баруун хэсэг Мидийд НТӨ IX-VII зууны үед зохиогдсон гэж үзсэн ажээ.
Авеста судар 21 номоос бүрдэх боловч уламжлан ирсэн нь нэн цөөхөн бөгөөд бидний үед хоёр янзын хувилбараар хадгалагдаж иржээ. Эхнийх нь авеста хэлээр бичигдсэн мөргөлийн уншлагын эмхэтгэл тул Заратустрын сахилтан мөргөл хийхдээ уншдаг. Хоёр дахь хувилбар нь өмнөхийн адил хэсгүүдээс бүтсэн боловч уншлага, мөргөлд зориулаагүй, системтэй судлахад зориулагдсан байдаг байна. Энэ хувилбарыг бүлэг ном болгон ангилсан төдийгүй дундад үеийн перс хэлээр тайлбарласан орчуулгыг хамтатгасан байдаг.
Авеста нь бусад судар Библи, Куран, Вээдийн нэгэн адил анх эхэлж хянан зохиогдохдоо тэр үеийнхээ мэдлэгийн бүх л салбарыг хамарсан байна. Авестагийн хамгийн эртний үе давхарга бол бүр Гаадаа судрыг зохиохоос өмнө байсан шүтлэг төсөөлөл, ардын аман зохиол юм. Авестагийн үе давхарга нь ард түмний хөдөлмөрийн туршлага болон ертөнцийг үзэх үзэл бодолтой нь салшгүй холбоотой ардын эртний аман яруу найраг хэрхэн үүссэнийг илэрхийлэх үе шатууд юм. Иймд Авеста бол уран илтгэх урлагийн үеийн ардын уран бүтээл туурвилыг бүхэлд нь тусгасан дурсгал бичиг юм.
Авеста бол эртний хүний ухамсар, мэдлэгийн зааг ялгаа гараагүй байх цаг үеийн нийлэг хам сэтгэлгээг нь тусгасны хувьд уран зохиолын түүх, байгалийн ухаан, шашин, гүн ухаан, газар зүйн ухааны чухал хэрэглэгдэхүүн юм.
Ангилал:Их хөлгөн судар
Тобиас Арльт
Тобиас Арльт (Tobias Arlt, 1987 оны зургаадугаар сарын 2-нд Берхтесгаден хотод төрсөн) — Германы чаргачин бөгөөд хосын төрлөөр олимп, дэлхийн хошой аварга болж байв. Түүний спортын хамтрагч нь Тобиас Вендль.
Холбоос
Ангилал:Германы чаргачин Ангилал:Германы олимпын аварга Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Германы олимпын оролцогч Ангилал:Чарганы олимпын аварга Ангилал:Чарганы дэлхийн аварга Ангилал:Чарганы европын аварга Ангилал:Германы чарганы улсын аварга Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан Ангилал:Германчууд Ангилал:1987 онд төрсөн
Франьо Тужман
Франьо Тужман (Franjo Tuđman) (1922 оны 5 сарын 14 - 1999 оны 12 сарын 10) нь Хорват улсын анхны ерөнхийлөгч байв.
Түүний Хорватын Ардчилсан Холбоо (Hrvatska Demokratska Zajednica) коммунист тогтолцоо нуран унасны дараа 1990 онд болсон анхны олон намын сонгуульд ялж, тэрээр тус орны ерөнхийлөгчөөр сонгогджээ. 1991 онд Хорват улс тусгаар тогтносон бөгөөд ерөнхийлөгчийн хувиар Тужман түүнийг зарласан юм. Тэрээр 2 удаа дахин сонгогдож, 1999 онд нас нөгчих хүртлээ уг албан тушаалыг хашсан билээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Хорватын ерөнхийлөгч Ангилал:Югославын генерал Ангилал:Хорватын генерал Ангилал:Хорватын Ардчилсан Холбооны гишүүн Ангилал:Хорватын намын дарга Ангилал:Хорватын дайны хүн Ангилал:Тэрс үзэлтэн Ангилал:Түүхч Ангилал:Югославын коммунистуудын холбооны гишүүн Ангилал:Югославын цэргийн зүтгэлтэн Ангилал:Югославын дайны хүн Ангилал:Загреб Их Сургуулийн багш Ангилал:Хорватын Шинжлэх Ухаан ба Урлагийн Академийн гишүүн Ангилал:Аврагч одон шагналтан (их загалмай) Ангилал:Бранимир гүнгийн одон шагналтан Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай) Ангилал:Чөлөөлөгч Сан Мартины одон шагналтан Ангилал:Загребын хүндэт иргэн Ангилал:Хорватчууд Ангилал:Югославчууд Ангилал:1922 онд төрсөн Ангилал:1999 онд өнгөрсөн
Генетик
thumb|right|180px|Удамшлын молекул түвшин дэх суурь болох [[ДНХ. ДНХ-ийн хэлхээ бүр нь нуклеотидуудаас бүрдсэн гинжин хэлбэртэй бөгөөд хоорондоо хос хосоороо холбогдон мушгирсан спираль хэлбэрийг олдог.]] thumb|right|280px|Эцэг эхээс дараагийн үед генийн онцлог дамжих ба хүйс дамжих Генетик бол амьд организмуудын хэлбэр болон удамшлыг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Балар эртний үеэс сонгон үржүүлэх аргаар ургамал болон амьтныг сайжруулах зорилгоор онцлог шинж чанарын удамшлын талаарх мэдлэг далдуур хуримтлагдсаар ирсэн юм. Гэхдээ удамшлын механизмыг олж таних зорилготой орчин үеийн генетикийн шинжлэх ухаан нь 1800-аад оны дунд үед амьдарч байсан Грегор Менделийн хийсэн ажлаас улбаалдаг. Хэдийгээр тэрээр удамшлын зүй тогтолын физик суурь тулгуурыг мэддэгүй байсан ч Мендель удамшлын тулгуур нь тодорхой шинж чанар хоорондоо хамааралгүй замаар удамших дискрет процесс болохыг ажигласан байна. Удамшлын эдгээр тулгуур нэгжүүдийг өнөө үед ген гэж нэрлэдэг.
1900-аад оны эхэн үед Менделийн хийсэн ажиглалтуудыг дахин туршиж нээсний дараа 1910-аад оны үеэр эхэлсэн судалгааны үр дүнд анх удаа удамшлын тухай физик ойлголтыг гаргаж ирсэн. Том эслэг бүтэц болох хромосом гэгчийн дагуу шулуун байрласан гениүд байдаг тухай ойлголт юм. 1950-аад он гэхэд хромосомын цөм нь ДНХ гэж нэрлэгдэх болсон урт молекул байдаг болон гениүд нь энэхүү молекулын дотор шугаман хэсэг байдлаар оршдог болохыг ойлгосон. ДНХ-ийн нэг хэлхээ нь дөрвөн төрлийн нуклеотидоос бүрдсэн гинжин бүтэцтэй бөгөөд удамшлын мэдээлэл нь эдгээр нуклеотидуудын дараалалд агуулагддаг. 1953 онд Ватсон, Вилкинс, Крик нар ДНХ-ийн гурван хэмжээст бүтэц нь хос хэлхээ бүхий спираль бөгөөд хэлхээ тус бүр дээрх нуклеотидууд нь хос хосоороо холбогдон оршдгийг гаргасан байна. Хэлхээ бүр нь шинээр хам хэлхээ үүсгэх нийлэгжилтэнд зориулж загвар болж өгдөг бөгөөд мэдээллийг өвлүүлэх физик механизм нь болдог.
Генетик нь хэдий организмын зан төлөв болон шинж чанарыг тодорхойлоход гол үүрэгтэй оролцдог ч, энэ нь мөн организмын хүрээлэн буй орчинтойгоо харилцсаны үр дүнд бий болох үр дагаварын харилцан үйлчлэлийг судалдаг. Жишээлбэл ген нь хүний өндрийг тодорхойлоход гол үүрэгтэй байдаг ч, тухайн хүний хүүхэд ахуй насанд учирсан эрүүл мэндийн нөхцөл, шим тэжээл ямар хэмжээтэй авсан зэрэг өндөрт багагүй нөлөөлдөг.
Генетикийн түүх
right|thumb|200px|Morgan's observation of sex-linked inheritance of a mutation causing white eyes in [[Drosophila led him to the hypothesis that genes are located upon chromosomes.]]
Генетикийн шинжлэх ухааны гарал үүсэл нь 19-р зууны дунд үед амьдарч байсан Грегор Менделийн ажлаас эхэлдэг ч удамшлын талаарх олон онол түүнээс өмнө хийгдэж байжээ. Эдгээр онолууд нь ерөнхийдөө олдмол шинж чанарын удамшил (мөн "сул удамшил" ч гэдэг) байдаг тухай авч үздэг. Энэ нь аливаа бодьгал нь түүний эцэг эхийн хүчтэй болсон, хөгжсөн шинж чанарыг өвлөн авдаг гэсэн итгэл үнэмшил байсан юм. Өнөө үед энэ онол нь ихэвчлэн Жан-Баптист Ламарктай холбогддог. Тэрээр энэхүү удамшлын зүй тогтлыг ашиглан биологийн зүйлүүдийн доторх олон шинж чанарын хувьслыг тайлбарласан юм (одоо үед эдгээр өөрчлөлтүүдийг сул удамшлын үр дүнд бий болдог гэхээс илүү байгалийн шалгарлын үр дүн гэж үздэг).
Менделийн буюу сонгодог генетик
Орчин үеийн генетикийн шинжлэх ухааны үндэс нь Герман Чех гаралтай Августины санваартан, эрдэмтэн Грегор Иоханн Менделийн хийсэн ажиглалтуудаас эхэлдэг юм. Тэрээр удамшлын зүй тогтлын талаар ургамал дээр нарийвчилсан судалгааг хийсэн билээ. Грегор Мендель 1865 онд Брунны байгалийн түүхийн нийгэмлэгт илтгэсэн өөрийн судалгааны ажил болох "Versuche über Pflanzenhybriden"-дээ ("Ургамалын эрлийзжүүлэлтийн туршилтууд") вандуйн ургамалын тодорхой шинж чанаруудын удамшлын зүй тогтлыг илрүүлж, математик аргаар илэрхийлж болохыг харуулсан байна. Гэхдээ бүх онцлог шинжүүд Менделийн удамшлын эдгээр зүй тогтлыг дагадаггүй ч түүний ажил нь удамшлын судалгаанд статистикийн хэрэглээг ашиглаж болох санааг гаргаж өгсөн юм.
Менделийг нас барсаны дараа түүнийхтэй ижил төрлийн судалгаа хийж байсан хэсэг эрдэмтэд түүний судалгааны ажлыг олж илрүүлэх хүртэл буюу 20-р зууны эхэн хүртэл түүний хийсэн ажиглалтын ач холбогдолыг хүн төрөлхтөн ойлгоогүй ирсэн юм. Менделийн судалгааны ажлыг маш ихээр дэмждэг, сурталчлагч Виллиам Бэйтсон "Генетик" гэдэг энэ үгийг анх 1905 онд Адам Сэджвикт бичсэн захидалдаа оруулж хэрэглэсэн юм. "Генетик" гэдэг тэмдэг нэр нь (Грек хэлний γεννώ "генно" буюу төрүүлэх гэсэн утгатай үгнээс гаралтай) нэр үг болон хэрэглэгдэхээс өмнө 1830-аад оны үед анх хэрэглэгдэж эхэлсэн бөгөөд 1859 онд Чарьлз Дарвин өөрийн Зүйлийн үүсэл номондоо анх удаа биологийн нэр томъёо болгон ашиглаж байжээ. Бэйтсон 1906 онд Английн Лондон хотод болсон Ургамалын эрлийзжүүлэлтийн олон улсын гуравдугаар чуулган дээр өөрийн шинэ ажлын анхны илтгэлдээ удамшлын судалгааг "генетик" гэдэг үгээр тодорхойлж, энэхүү үгийн хэрэглээг түгээмэл болгосон.
Менделийн судалгааны ажил нь дахин нээгдэж нийтэд түгээмэл болсоноос хойш арваад жилийн дотор ДНХ-ийн молекул үндсийг эрэлхийлж, судалсан олон тооны туршилтууд хийгдсэн. 1910 онд Томас Хант Морган нь жимсний ялааны үржлийн явц дахь цагаан нүдний мутацыг ажигласны үндсэн дээр тэрээр гениүд нь хромосом дээр суурилдаг гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ.