cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карл Вильхелм Шееле
Намтар
Ийнхүү хүчилтөрөгчийг Пристлигээс өмнө нээсэн боловч туршилтын үр дүнгүүдээ эмхтгэсэн бүтээл "Chemische Abhandlung von der Luft und dem Feuer"-ээ дөнгөж 1777 онд хэвлүүлсэн байна. Харамсалтай нь Пристли хүчилтөрөгчийг нээсэн тухай судалгааны ажлаа 1775 онд Лондонгийн эзэн хааны академид илгээснээр "хүчилтөрөгчийг нээгч" хэмээн түүхэнд үлдсэн юм.
Шеелегийн хийсэн нээлтүүд
Мөн Нимбэгний хүчил, цианит устөрөгч, Фторт устөрөгч, Тосны хүчил, хүхэрт устөрөгч зэргийг нээсэн юм.
Ангилал:Шведийн химичид
Мата Хари (1927 оны кино)
Мата Хари, улаан бүжигчин (Mata Hari, die rote Tänzerin) буюу товчоор Мата Хари нь 1927 онд бүтээгдсэн, Германы дуугүй, драмын кино юм. Фридрих Фехерийн найруулсан тус киноны гол дүрүүдэд Магда Соня, Вольфганг Цилцер, Фриц Кортнер нар тогложээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеийн тагнуулч бүсгүй Мата Харигийн амьдрал, үхлийг үзүүлдэг уг кино нь Харигийн амьдралаас сэдэвлэсэн анхны бүрэн хэмжээний кино болно.
Гадны холбоос
Ангилал:1927 оны кино Ангилал:Германы кино Ангилал:Дуугүй кино Ангилал:Түүхийн кино Ангилал:Хар цагаан кино
Дарьганга
Дарьганга бол зүүн Монголын нэгэн ястан. Тэд Сүхбаатар аймгийн Дарь овоо болон Ганга нуур орчмын нутагт оршин суудгаас ийм нэртэй болжээ. 2010 оны Монгол улсын хүн амын тооллогын дүнгээр 27,412 хүн Дарьганга ястан гэж мэдүүлжээ.
Дарьганга ястанг 1690-ээд оны үед Манж Чин улсын засаг эзэн хааны төмөр сүргийг адгуулах зорилгоор Цахар, Халх болон Өөлд иргэдийг цуглуулан үүсгэсэн гэдэг.
Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын үед Дарьганга нь тусгай бие даасан хошуу байсан бөгөөд Бүгд Найрамдах улсын үед хошууны засгийг халахад Дарьганга хошуу Сүхбаатар аймгийн Дарьганга, Наран, Онгон, Халзан, Асгат, Баяндэлгэр зэрэг сумдад хуваагджээ.
Манжийн үеийн Дарьганга
Манж Чин улсын засаг эзэн хааны төмөр сүргийг адгуулах зорилгоор Цахар, Халх болон Өөлд иргэдийг цуглуулан байгуулсан. Ингэхдээ Түшээт хан аймгийн Говь мэргэн вангийн хошуу, Сэцэн хан аймгийн Сэцэн ханы хошуунаас таслан байгуулжээ. 1697 онд Зүүнгарын Галдан хааны цэргийг ялж, Халхыг эзлэсний дараа Манжийн эзэн хаанд Монгол ноёдын барьсан малыг адгуулах болсон. Тус сүргийг Хаалган хотод суух Хуувийн амбанд захируулж, бусад сүргийн газрын хамт захирагдаж байв. Манжийн төрөөс Дарьганга сүрэгт ямар нэгэн засаг ноён томилолгүйгээр таван гар болгоод бүгдийн дарга томилж суулгасан. Мөн тухайн үеийн малын бэлчээрийг хуваарьлаж, тогтоохын тулд цөөн бус удаа хилийн дээс тогтоож овоо босгож байлаа. Тухайлбал: Тухайн үеийн хэрэг явдлыг хил залгаа Халхын ноёдтой харилцан хэлэлцэхийн тулд 1822 он хүртэл Орлой зургаан хад гэх газар хийж байснаа өмнө зах нь Хажилга булаг, хойд тал нь Дунд зээрдийн хойд талд Жиримийн Хадат толгойд болзоо нийлж байв.
Цалин пүнлүү
Манжийн төрөөс жилд нэг удаа цалин өгч байсан. Бүгдийн дарга 60 лан, Сүргийн тэргүүн 60 лан, дэд тэргүүн тус бүр 2 лан, бичээч тус бүр 1 лан, сүргийн дарга тус бүр 2 лан мөнгө, мэйрэн тус бүр 1.5 лан мөнгө, байр тус бүр, 2 лан, хуяг тус бүр 1 лан мөнгө байсан бөгөөд нийт 12158 лан мөнгө зарцуулж байжээ.
Лавлах холбоос
Ангилал:Монгол угсаатан Ангилал:Монголын ард түмэн Ангилал:Халх
Хөвсгөл (салаа утга)
Хөвсгөл нь дараах утгуудын аль нэгийг заана.
ТУ-334
Цахим холбоос
Ту 0334 Ангилал:Дунд зайн нисэх онгоц Ангилал:Хоёр тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц Ангилал:Нисэх онгоцны төсөл Ангилал:Анхны нислэг 1999 он
Английн хөлбөмбөг
Англи орныхон 1863 онд холбоогоо үүсгэн байгуулж наадаж эхэлснээр хөлбөмбөг дэлхий даяар дэлгэрч хөгжсөн билээ. Англид их бага түвшний 40000 гаруй хөлбөмбөгийн баг бий. Улс орнуудын хөлбөмбөгийн лигийн чансааг сүүлийн хэдэн жил Англи тэргүүлж байгаа. Мөн Английн хөлбөмбөгийн шигшээ баг 1966 онд дэлхийн аварга болж байсан.
Цомын төлөө тэмцээн уралдаан
Гол хоёр тэмцээн: Бусад томоохон тэмцээн:
Вилландра нуурын бүс
Вилландра нуурын бүс нь баруун Австралийн Шинэ Өмнөд Вэльсийн баруун өмнөд хэсэгт орших 2400 км2 нутаг дэвсгэртэй дэлхийн өвд бүртгэгдсэн газар юм. Тус бүс нь дэлхийн хамгийн эртний шарил чандарлах газрын олдвор бүхий археологийн дурсгалуудтай бөгөөд байгалийн өвөрмөц шинжтэй тул хосолмол өвөөр бүртгэжээ.
Ту-134
=Холбоотой өгүүллэг=
Цахим холбоос
Ту 0134 Ангилал:Богино зайн нисэх онгоц Ангилал:Хоёр тийрэлтэт хөдөлгүүрт нисэх онгоц Ангилал:ҮАА-н агаарын тээврийн хэрэгсэл Ангилал:Луфтваффегийн агаарын тээврийн хэрэгсэл Ангилал:Болгарын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл Ангилал:ОХУ-ын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл Ангилал:Анхны нислэг 1963 он
Сатоя Таэ
Сатоя Таэ (里谷多英, 1976 оны 6 сарын 12-нд Саппород төрсөн) нь Японы Фристайлийн тамирчин юм. Тэрээр Могулын төрлөөр 1998 оны Наганогийн олимпод түрүүлж, 2002 оны Солт-Лэйк Ситийн олимпод хүрэл медаль хүртжээ.
Саппорогийн Шин-Ёо бага сургууль, Хокүёо дунд сургууль, Тоокай их сургуулийн харьяа 4-р ахлах сургууль, Хоккайдо Тоокай их сургууль (одоогийн Тоокай их сургуулийн Саппоро хотхон)-ийг дүүргэжээ. 11 настайгаасаа могулаар хичээллэж эхэлсэн байна. Сатоя улсынхаа аварга шалгаруулах тэмцээнд 1989 онд дөнгөж 12-тойдоо түрүүлсэн. Ирэх жил нь мөнгөн медаль зүүсэн ч түүний дараагаас 6 дараалан аваргалжээ.
1994 оны Лиллехаммерын олимпод анх оролцож, 11-р байр эзэлсэн. Наганогийн олимпоос алтан медаль зүүснийхээ дараа зүүн хөлийн шагайн ясаа хугалж, амжилт нь ч буурчээ. Гэхдээ гэмтлээ эдгээн, Солт-Лэйк Ситийн олимпоос мөн төрөлдөө хүрэл медаль зүүснээр, Японы эмэгтэй тамирчдаас нэг төрөлдөө 2 медаль хүртсэн анхны тамирчин нь болсон юм. 2005 оны 2 сард, шөнийн клубт согтуугаар хэрэг тарьж, шүүхээс тэнсэн харгалзах ял авсан бөгөөд үүнийхээ улмаас Бүх Японы Цанын Холбооны шигшээ багаас өөрийн хүсэлтээр гарсан аж. Гэхдээ тэмцээн уралдаанд үргэлжлүүлэн оролцож ирсэн бөгөөд 2006 оны Турины олимпод оролцож, 15-р байр эзэлсэн.
2006 - 2007 оны улиралд тэмцээн уралдаанд оролцолгүй, нурууныхаа бэртлийг эмчлүүлсэн Сатоя 2007 оноос дахин шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтсан байна. 2008 оны 3 сарын 22-нд 12 жилийн дараа дахин Японы аварга цолыг хүртсэн.
Дэлхийн мисс
thumb|150px|2013 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн Меган Янг «Дэлхийн сайхан хүүхэн», «Дэлхийн мисс» (Miss World) — олон улсын гоо сайхны тэмцээн юм.
Энэ тэмцээн Орчлонгийн сайхан хүүхэн, Олон улсын сайхан хүүхэн, Ертөнцийн сайхан хүүхэн тэмцээний хамтаар их дөрвөн тэмцээн гэгдэх бөгөөд хамгийн ахмад, нэр хүндтэй тэмцээн нь юм. 1951 оноос хойш жил бүр явагдаж байна. Одоогийн Дэлхийн Мисс бол Энэтхэгийн Мисс Мануши Шиллар юм. Тэрээр 2017 оны 11сарын 18 ны өдөр 2016 оны Дэлхийн Мисс болох Стефани Дел Валлегээс титмээ гардан авсан юм.
Түүх
Дэлхийн сайхан хүүхэн шалгаруулах тэмцээнийг 1951 онд Эрик Морли Их Британид анх явуулжээ. 2000 онд түүнийг нас барахад эхнэр Жулия Морли нь тус ажлыг үргэлжлүүлэн жил бүр зохион явуулж байна.
Дэлхийн мисс шалгаруулах байгууллага Их Британи улсын Лондон хотод байрладаг.
Монгол улсын оролцоо
Монгол улс 2005 оноос тус тэмцээнд оролцож эхэлсэн.
Зургийн цомог
Ангилал:Гоо сайхны тэмцээн Ангилал:1951 онд анх гардуулсан шагнал
Жейми Андерсон
Жейми Андерсон (Jamie Louise Anderson, 1990 оны есдүгээр сарын 13-нд Калифорни мужийн Саут Лейк Тахо хотод төрсөн) — 2014 оны олимпын аварга эмэгтэй сноубордчин юм. Өвлийн экстрем уралдааны хамгийн том "X-games" тэмцээнд 2007, 2008, 2012 болон 2013 онуудад түрүүлжээ.
Олимпын хөтөлбөрт слоупстайл ангилал нь анх удаагаа 2014 онд багтсан бөгөөд анхны эмэгтэй аваргаар Андерсон тодорсон билээ.
Холбоос
Ангилал:АНУ-ын сноубордчин Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч Ангилал:Сноубордын олимпын аварга Ангилал:Сноубордын дэлхийн аварга Ангилал:Америкчууд Ангилал:1990 онд төрсөн
Афины олимп (2004 он)-д улс орнуудын авсан медалийн тоо
2004 оны 8-р сарын 13-29-ний хооронд Грекийн Афин хотод зохион байгуулагдсан 2004 оны зуны олимпоос хүртсэн медалийн тоогоор улс орнуудыг Олон Улсын Олимпын Хорооноос эрэмбэлжээ. Тус олимпын наадамд 201 орны 10,625 тамирчин 28 спортын төрлийн 301 багц медалийн төлөө хурд, хүч, авхаалж самбаагаа сорин тэмцэлджээ. Кирибати, Зүүн Тимор улсууд анх удаа олимпын наадамд өрсөлдөж үзжээ.
Афины олимпоос улс орнуудын хүртсэн медалийн тоог доор жагсаав.
Сатоя Таэ
External links
Ангилал:Японы фристайльчин Ангилал:Японы олимпын аварга Ангилал:Японы олимпын хүрэл медальтан
Курдүүд
Күрд (орон, хэлээс ялгаж Күрд үндэстэн, оросоор олон тоонд Ку́рды, англиар олон тоонд Kurds) — Өрнө Азийн Түрк, Сири, Ирак, Иран гэсэн дөрвөн орноо төвлөн нутагладаг Иран хэл-угсааны ард түмэн, өөрийн гэсэн улстай болохын төлөө идэвхтэй тэмцэж буй 30-38 сая хүнтэй үндэстэн. Дөрвөн улсын өнцөг буланд тэнцүүхэн хуваагдсан Курдуудын нутгийг Курдистан, монголчловол Курд орон гэнэ. Курдүүд гагц Ирак өөртөө засах давуу эрх эдэлж байгаа. Курд хэл нь хоёр гурван үндсэн бүлэг аялгуутай. Өдгөө ихэнх Курдүүд оршин байгаа улсынхаа зонхилох хэлийг давхар сурч хос хэлтэй болцгоосон байдаг. Мөн олон тооны күрдүүд Герман, Азербайжан, Афганистан, АНУ болон бусад орнуудад цагаачлан амьдарч байна.
Ирак
Ира́к, албан ёсоор Бүгд Найрамдах Ирак Улс (БНИраУ) — Өрнө Азид оршдог бүрэн эрхт улс юм.
Ирак Персийн буланд гарцтай, хуурай газраар Турк, Иран, Кувейт, Саудын Араб, Иордан, Сиритэй хиллэдэг.
438 мянган км² газар, 38 сая хүн амтай. Нийслэл хот нь Багдад бөгөөд Басра, Мосул зэрэг томоохон хоттой.
Тигр-Евфрат мөрний үржил шимт сав газар бүхий Иракт араб, курд, ассир, туркмен зэрэг ард түмэн амьдарч байна.
Лал шашны шийт, суннит урсгалын шүтлэгтэй. 2004 оноос араб, курд албан ёсны хоёр хэл хэрэглэгддэг байна.
Эртний Ирак буюу Месопотамийг үсэг бичиг, газар тариалан үүссэн өлгий нутаг гэдэг. Шумер, Ассири, Вавилони зэрэг семит төрлийн хэлт хот улс, соёл иргэншил оршин байв. Перс, грекийн улсын мэдэлд ээлжлэн орж явсан.
Арабууд эртний эртний (Лахмидууд) Иракийн нутаг дэвсгэрт нэвтэрч эхлэв. 636 онд Халиф Умар эцэст нь Месопотамийг эзлэн Исламын шашныг авчирсан байна. Иракийн Арабын анхны төвүүд нь Аль-Куфа, Басра хотууд байв. Халиф Алигийн үед Ирак иргэний дайны талбар болж (Анхны Фитна), Аль-Куфа нь Халифын оршин суух газар болжээ. Халиф Алигийн нэр нь одоо Иракийн шашны олонхийг бүрдүүлдэг шийтүүдийн дүр төрхтэй холбоотой юм. 762 онд Халиф Аль-Мансур Багдад хотыг байгуулж, Арабын Халифатын (Аббасидын) нийслэл болгосон. "1001 шөнө" үлгэрт дүр төрхийг нь дүрсэлсэн Харун аль-Рашидын үед Багдадын халифатын дээд цэгт хүрсэн. 945 онд Ирак дахь эрх мэдэл Ираны Буйдуудад шилжсэн бөгөөд түүний төгсгөлийг Селжук Тогрул-бек тавьжээ.
Халифын вант улс унасан нь 1258 онд Монголчуудын довтолгооны үеэр Багдад сүйрч, Халифыг устгасан юм.
Исламын шашин дэлгэрч, арабын соёлын төв болов. Куфад Рашидун, Багдадад Аббасын улс байгуулагдаж газар нутаг тэлэн гүрэн болцгоожээ. Лалын алтан үед Багдад шинжлэх ухаан, соёл гэгээрлийн төв байв. Дараа нь Османы эзэнт гүрний задралаар 1920 онд Британийн эрхэнд оржээ. 1932 оны 10-р сарын 3-нд Их Британиас Иракийн вант улс тусгаар тогтнож, 1958 оны бүгд найрамдах улс болсон. Саддам Хусейн 1970-аад оноос хойш 2003 он хүртэл Иракийг удирдаж Иран, Кувейтийг эзлэхээр халдан дайрсан ч эцсийн дүндээ амжилт олоогүй. 2003 онд Америкийн тэргүүлсэн эвслийн цэрэг Иракт халдан довтолж шинэ төр засаг байгуулсан ба Иракт одоог хүртэл иргэний дайн үргэлжилж байна.
Газар зүй
Ирак 437,072 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн 59-р том орон юм.
thumb|left|150px|Дээрээс харвал thumb|left|150px|Физик газрын зураг
Байрлал
Хойд өргөргийн 29° — 38°, зүүн уртрагийн 39° — 49° дотор Өрнө Ази, Өрнө өмнөд Азид хамааран байна. Өмнөд үзүүр талаараа Персийн буланд (58 км эрэг) тулж, бусад талаараа Иран (1599 км), Саудын Араб (79 км), Сири (599 км), Турк (367 км), Кувейт (254 км), Иордан (179 км) хиллэдэг. Тэгш өнцөгтөрхүү хэлбэртэй. Эргийн нийт урт - 3809 км.
Газрын тогтоц
Иракийн газар нутаг ерөнхийдөө Тигр-Евфрат хоёр мөрний сав, нам доор газар байна. Газрын тогтцоор цөл (баруун биед), Дээд Месопотам (Тигр-Евфратын хоорондох газар), Иракийн Курдистан буюу умардын уулархаг нутаг, Доод Месопотам буюу Персийн булан-Тикритийн хоорондох нам доор газар гэж дөрөв хуваана. Уулархаг нутаг нь Ираны тэгш өндөрлөг, Армены тэгш өндөрлөгт хуваагдана. Цөл нь Сирийн цөл, Арабын цөл юм. Хамгийн өндөр цэг нь Чеехадар (3611 м) уул, нам доор цэг нь Персийн булан (0 м).
Ус, хөрс
Тигр, Евфрат хоёр мөрөн Иракийн нутгийн голоор урсдаг. Үржил шимт газар юм. Хоёр мөрний бэлчирээс Шатт аль-Араб мөрөн үүсч Персийн буланд цутгадаг.
Нутгийн 7.89% газар тариаланд тохиромжтой.
Ургамал
thumb|left|150px|[[Вавилоны байгаль]] Иракийн нутгийн 2%-д ой байна. Өмнөд нутгаар дал мод, умард нутгаар царс, голын эргээр бургас ургадаг.
Ашигт малтмал
Ирак газрын тосны нөөцөөр Саудын Араб, Америкийн дараа дэлхийд 3-р байрт байна.
Уур амьсгал
Ирак цөлийн, эрс тэс уур амьсгалтай. Өвөлдөө 0 °C хүртэл сэрүүсч, зундаа 40 °C хүртэл хална.
Жилийн дундаж хур тунадас - 150 мм.
Хүн ам зүй
thumb|left|150px|Шашин угсааны газрын зураг thumb|right|200px|Басрагийн оюутан thumb|right|200px|Али имамийн сүм Ирак улсад 2015 оны байдлаар 38,146,025 хүн оршин сууж байна. Арабын хавтан дээрх хамгийн олон хүнтэй улс юм. Үүнд 0-14 насны багачууд 38%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 59%, 65-аас дээш өндөр настан 3%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 68 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.03 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 78.2% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 86.0%, эмэгтэйд 70.6% байна.
Ард түмэн
Иракийн хүн амын 75%–80% нь араб угсаатан, 15% нь курд үндэстэн байдаг бол үлдсэн цөөн хувийг ассир, туркмен, армен, черкес, перс, шабак, язиди зэрэг ард түмэн эзэлдэг.
Хэл бичиг
Улсын албан ёсны хоёр хэл нь 2004 оноос хойш араб, курд хэл байна.
Араб хэлийг араб үсгээр, курд хэлийг сорани үсгээр бичдэг. Курд нь иран төрлийн хэл болно.
Шашин шүтлэг
Хүн амын 97% лалын шашин шүтлэгтэй. Үүний 51% нь шийт, 42% нь суннит урсгалыг дагагч байна.
Үлдсэн бага хувьд христ, манд, язиди шашин шүтлэг байна.
thumb|left|200px|[[Багдад]] thumb|right|200px|[[Мосул]]
Хот суурин
Иракийн хүн амын 65% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал:
Түүх
thumb|right|200px|Ассирын ордны сийлбэр
Эртний үе
Иракт 65,000 жилийн настай эртний олдвор Шанидар агуйнаас олджээ. Иракийг эртнээс Месопотам гэсэн.
Месопотам Левант нутгийн нэгэн хэсэг болохын хувьд бичиг үсэг, газар тариалан, хурд дугуй үүссэн өлгий юм.
Билл Робертс
Виллиам "Билл" Робертс (William "Bill" Roberts, 1912 оны 4 сарын 5 – 2001 оны 12 сарын 5) нь Английн хөнгөн атлетикч, Их Британийн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтаж 1936 оны зуны олимпоос 4x400 метрийн буухиа төрөлд алтан медаль хүртсэн тамирчин юм.
Ирак
Эртний үе
Шумер, Ассир, Аккад, Вавилон зэрэг семит төрлийн хэлтэн, эртний улс, соёл иргэншил Месопотамд төвлөн оршиж байв.
Билл Робертс
Ланкашир гүнлигийн Салфордод төрсөн Виллиам Робертс 1935, 1937 онуудад 440 ярдын Британийн Сонирхогчдын Хөнгөн Атлетикийн Холбооны аварга цолыг хүртжээ.
Ирак
Эртний үе
thumb|left|200px|850 он. Аббасын халифт улсын нийслэл нь Багдад байв.
Аббасын улс
Лал шашны дэлгэрэлт, арабын байлдан дагууллын хүрээнд Рашидун улс Иракийн Куфа хотод нийслэл байгуулжээ. 7-р зуунд Сирийн Дамаскад төвлөсөн Умаяны улсын харьяанд оржээ.
Билл Робертс
Берлиний олимпод Робертс 400 метрийн зайд 4-р байр эзэлж, медальд хүрч чадаагүй ч 4x400 метрийн буухиа төрөлд 3-р ээлжинд гүйн багаараа түрүүлэхэд хувь нэмэр оруулжээ.
Ирак
Аббасын улс
8-р зуунд Аббасидын Халифат Улс Иракийн Багдадад төвлөн байгуулагдаж, хол ойрыг байлдан дагуулсан эзэнт гүрэн болов. Аббасидын улсын үеийг Лалын алтан үе гэдэг бөгөөд гүн ухаан (философи), тооны ухаан (математик), одон орон, утга зохиол, дүрслэх урлаг, уран барилга, анагаах ухаан, арга ухаан (технологи)-д ололт амжилт гарчээ.
Билл Робертс
Дэлхийн хоёрдугаар дайн өндөрлөж, Эзэн Хааны Нисэх Хүчинд алба хааж дуусаад Робертс уралдааныхаа замд эргэн ирж, 1946 оны Европын АШТ-ээс 4x400 метрийн буухиа төрөлд мөнгөн медаль хүртсэн Их Британийн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтсан байна.
Ирак
Харьяа нутаг
thumb|right|200px|Османы харьяанд Аль-Жазира, Курдистан, Ирак, Аль-Шам гэсэн дөрвөн муж болж байв 1257 онд Ираны Табризад төвлөсөн монгол Хүлэгүгийн улс Багдадыг эзэлж, халифыг хороожээ. Багдад ихээр сүйтгэгдсэнд лалын шашинтны төв Египетийн Каирт шилжиж, Аббасын угсааны язгууртан Каирт халиф өргөмжлөгджээ.
Билл Робертс
1948 оны зуны олимпод Робертс Их Британийн хөнгөн атлетикийн багийн ахлагчаар сонгогдсон, гэвч 400 метрийн гүйлтийн төрөлд урьдчилсан шатнаас хасагдаж, 4x400 метрийн буухиа төрөлд ч медаль хүртэж чадсангүй.
Ирак
Харьяа нутаг
1401 онд түрэг монгол Төмөр хаан Багдадыг байлдан дагуулав. 15-р зуунд Туркменистан Иракийг эзэлжээ.
Буриад хэл
Буриад хэл (аялга ч гэдэг) нь монгол хэлний бүлэгт хамаардаг Буриад болон Барга түмний хэрэглэх хэл. Зөвлөлт Орост 1958 он хүртэл оросоор бурят-монгольский язык, буриад кириллээр буряад-монгол хэлэн, 1958 оноос хойш оросоор бурятский язык, буриад кирилээр буряад хэлэн, Монголд 1959 оноос хойш монгол хэлний умард аялга гэж буй тусгаар нэгэн хэлний шинж чанартай, гэхдээ харилцах орчин булаагдсан, өмнөх бичгээс холдсон дүрэмтэй, нөгөө талаас тодорхой хэлний захын аялганы шинж чанартай, түүнээ дагаад төв аялганы бичгийг барьдаг.
Ирак
Харьяа нутаг
Ирак 1508 онд Цагаан хоньт туркмений харьяанаас Иран дахь персийн Сафавын улсын харьяанд шилжив.
Билл Робертс
Тэрээр 1949 онд зодог тайлаад Манчестер Ивнинг Ньюс (Манчестерийн оройн мэдээ) сонины газарт нийтлэлчээр ажиллаж байв. Виллиам Робертс 89 наслаад Манчестерийн Тимперлид нас нөгчжээ.
Буриад хэл
Хэрэглээ
2010 оны байдлаар Орос улсад 461,389, Монгол улсад 45,087 буриад хүн аж төрөн сууж байна. Хятад улсад 10,000 орчим буриад, 30,000 барга бий гэж үздгийг нэмвэл бүгд 550,000 гаруй буриад аялгатан байна.
Ирак
Харьяа нутаг
1639 онд турк Османы эзэнт гүрний харьяанд оржээ. Османы үед Ирак овог аймаг, улс орнуудын байлдааны талбар болсоор байв. Арабын хойгийн Наждаас бедуйн цэрэг довтолдог байв. 1747-1831 онд Иракийг гүрж үндэстэн, мамлюк давхрааны ноён эзэн мэдэж байсныг 1831 онд Османы улс халж шууд харьяа нутаг болгожээ.
Буриад хэл
Хэрэглээ
Орост оросууд илүү олон тоотой байсаар олон жилийг үдсэн болохоор буриадууд хос хэлтэй, тэгэхдээ орос хэлийг бүгд мэдэх мөртлөө буриад монголоо гээсэн зарим нь их болжээ. Буриад орон (БНБурУ)-д 1992 оноос хойш орос хэлний хамтаар буриад монголыг (оросоор бурятский язык) албан ёсных болгосон. Сонирхол дээшилж буй ч хэрэглээгүй сэхээгүй л байна. 2010 онд 218,557 хүн "бурятский язык" (монгол хэлний буриад аялга) мэднэ гэсэн нь Оросын буриад зоны 47.4% болно. Гэвч 2000 оны судалгаанаас харвал энэ тоо наснаас хамаараад 3%–32% руу бууна.
Ирак
Харьяа нутаг
Дэлхийн нэгдүгээр дайнд нутгийн ардын дэмжлэгтэйгээр Британийн цэрэг Иракт Османтай байлдан дийлж эзлэв. Үндэстний холбооноос Иракийг тохинуулах эрх авсан Британи Хашимын угсааны I Фейсалыг вангаар өргөмжлөв. 1920 онд боолчлох ёсыг халав. Үүнээс хойш 2004 он хүртэл суннит шашинтан Иракийн төрийн өндөр албан тушаалд ажиллаж байв.
Жиммер Фредетт
Жеймс Тафт «Жиммер» Фредетт (James Taft "Jimmer" Fredette; 1989 оны хоёрдугаар сарын 25, Нью-Йорк, Гленс-Фоллс) — Америкийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд НБА-гийн «Нью-Орлеан Пеликанс» багийн хамгаалагч.
Ирак
Вант улс
1932 онд Иракийн вант улс тусгаар тогтнов. Британийн цэрэг Иракт байрласан хэвээр байв. 1933 онд Гази ван эцгийн халааг авч, 1939 онд II Фейсал ванд ор залгуулжээ. Абд аль-Ила балчир вангийн өмнөөс төр барьж байхад 1941 онд Рашид Али аль-Гаялани төр эргүүлэв. Газрын тосны нийлүүлэлт зогсох вий гэж эмээсэн Британи Иракт байрлаж буй цэргээ хөдөлгөн шинэ төр засагтай байлдан дийлж вангийн төрийг буцаан сэргээжээ.
Бүгд найрамдах улс
thumb|right|150px|Саддам Хусейн 1958 оны 7 сарын 14-нд Абд аль-Карим Касим генерал цэргийн хүчээр төрийн эрхийг авч, вангийн амийг тасдав. Энэ хувьсгал хаант ёсыг халахад голлон чиглэсэн, бага зэрэг социалист үзэлтэй байсан. 1963 онд Абдул Салам Ариф хурандаа өмнөх удирдлагыг хөнөөж, цэргийн хүчээр төр эргүүлсэн бол 1968 онд Арабын Социалист Баас Нам төр эргүүлэв.
1970-аад онд Саддам Хусейн аажмаар төрийн эрхэнд гарав. 1973 оны газрын тосны үнийн өсөлтөөр санхүүжигдэн боловсрол, бичиг үсэг тайлагдалтыг ахиулж, эдийн засгийг олон талт байдлаар хөгжүүлж, дэд бүтцийг хөгжүүлэв. 1979 онд Иранд хаант ёсыг халсан хувьсгал гарч, шийт шашинтныг хувьсгалд уриалсанд Саддам Хусейн Иракийн ерөнхийлөгч болж, хүн амын олонх болсон шийт шашинтныг төрийн эргэлт гаргуулахгүй сэргийлэхийн тулд цэрэг, цагдаагийн байгууллагыг хүчирхэгжүүлжээ.
Буриад хэл
Хэрэглээ
Монгол улсад монгол хэлтэн төв аялгуундаа бат зангидаатай учир бичгийн албан дүрэмгүй буриад аялгуугаар хөөрөх гэж зориуд зүтгэх нь ховор аж.
Ирак
Бүгд найрамдах улс
1980 онд Ирак Иран луу довтлон Хузестаныг эзэлсэн ч хоёр жилийн дотор Иран эзлэгдсэн нутгийг чөлөөлж Ирак руу давшив. 1988 онд 1 сая орчим хүний амь гарзадсан дайн намжжээ.
1990 онд Ирак Кувейт рүү довтлон эзэлсэнд Америк тэргүүтэй эвслийн хүчин Иракийг бөмбөгдөн Кувейтийг чөлөөлжээ. Иракийн шийт, курдын эсэргүүцлийг цагдаагийн хүчээр дарав. Хуссейн дарангуй удирдагч байсан бөгөөд химийн зэвсгийг хөгжүүлж босогч, эсэргүүцэгчдийн эсрэг хэрэглэжээ.
Курд, шийтийн Ирак
thumb|left|200px|2003 он. Америкийн эргүүл thumb|right|200px| 2016 оны 11 сар. Иргэний дайны газрын зураг. Ягаан (Иракийн төр засаг), саарал (Исламын улс), шар (курд) 2003 онд Америк тэргүүлсэн эвслийн цэрэг Ирак руу халдан довтолж Саддам Хусейныг огцруулж, 2006 онд хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэгтэн гэж яллан цаазаар аваачжээ. 2003-2011 онд Ирак Америк, Их Британи зэрэг олон улсын энхийг сахиулах зэвсэгт хүчний хяналтанд байсан. Америкийн цэргийн эсрэг халдлага болсоор байв.
Иракт суннит-шийтийн мөргөлдөөн байнга явагдаж, 2011 оны Сирийн иргэний дайны нөлөө 2014 оноос Иракт дайн болов. Суннит босогчид Исламын улс зэвсэгт бүлэглэлд нэгдэж Тикрит, Мосул, Фаллужа зэрэг томоохон хот бүхий умард нутгийг хяналтандаа байлган төр засгийн эсрэг байлдаж байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Азийн орон Ангилал:Араб хэлтний орон Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Буриад хэл
Хэрэглээ
Хятад улсын Өвөр Монгол орны Хөлөнбуйр аймгийн Эвэнх хошууны Шинэхэн (буриад кирилээр Шэнэхэн) нэртэй баруун, зүүн хоёр суманд буриадууд, шинэ хуучин Барга гэсэн дөрвөн хошуунд баргууд оршин суудаг. Тэд хятад хүн харьцангуй цөөн газарт мал аж ахуйтайгаа байгаа болохоор хэл аялгаа сайн эзэмнэж, монгол бичгээр бичиж төв аялга руу дөхүү болж байгаа.
Аялгуу зүй
Зөвлөлт, Орос, Буриадын эрдэмтэд ард зоныхоо хэлийг нарийвчлан судлаж олон зөрүүтэй санал дэвшүүлснээс дэлгэрэнгүй нэгийг (өнгөөр ялгасан) авч Монголын эрдэмтэн Шадавын Лувсанванданы 1959 оны өргөн ангиллын (саарал дэвсгэрт) хүрээнд тааруулан хүснэгтлэв.
Үсэг бичиг
Буриадууд анх монгол бичигтэй байв. Дараа нь Зөвлөлтийн хэлний бодлогоор өөрчлөгдөж Оросын буриадууд 1931-1939 оны хооронд латин үсгийн бичигтэй болж, 1939 оноос эхлэн өнөөг хүртэл кирил үсгээр бичиж байна. Тэрхүү буриад кирил бичгийн дүрмийг Г. Д. Санжеев, Ц. Б. Цыдендамбаев нарын эрдэмтэд зохиожээ.
1931-1939 оны хооронд мөрдсөн латин цагаан толгой 27 үсэгтэй байв.
1939 оноос өнөөдөр ч хэрэглэсээр буй кирил цагаан толгой 36 үсэгтэй.
Гадаад холбоос
Ангилал:Дан ганц хэл Ангилал:Монгол хэлний бүлэг Ангилал:Буриад Ангилал:Монголын хэл Ангилал:Өвөр Байгалын хязгаар
Жиммер Фредетт
Замнал
2011 оны драфтаар коллежид 28.9 оноо дунджилан манаргасан «Жиммерманиа» хочтой Фредеттийг «Сакраменто Кингз» сонгосонд хөгжөөн дэмжигчид талархаж байв. 2014 оны хоёрдугаар сарын 12-нд «Нью-Йорк Никсийн» эсрэг (106:101, нэм.цаг) хувийн дээд 24 оноог 2 дамжуулалттайгаар бүртгүүлэв. Түүний дараахан Фредеттийн гэрээг зарах болсоноо «Кингз» мэдэгджээ. 2014 оны гуравдугаар сарын 2-нд «Чикаго Буллзтэй» гэрээлээд 2013/2014 онд өнжив.
2014 оны долдугаар сарын 24-нд «Нью-Орлеан Пеликанстай» гэрээлэв. 2014 оны арванхоёрдугаар сарын 31-нд «Сан-Антонио Спёрсийн» эсрэг (95:93, нэм.цаг) улирлын дээд 14 оноо, 3 самбар авсан.
Гадны холбоос
Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн шидэгч-хамгаалагч Ангилал:Детройт Пистонс багийн тоглогч Ангилал:Нью-Орлеан Пеликанс багийн тоглогч Ангилал:Америкчууд Ангилал:1989 онд төрсөн
Атланта
Атланта нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Жоржиа мужийн нийслэл бөгөөд хамгийн том хот юм. Тус хот нь 450,000 орчим хүнтэй бол Атлантагийн бөөгнөрөлд 5,5 сая орчим хүн амьдардаг бөгөөд энэ нь АНУ-дахь хамгийн их хүнтэй бөөгнөрлүүд дотор 9-т эрэмбэлэгдэнэ.
Атланта нь 1837 онд хоёр төмөр замын огтлолцол дээр, АНУ-н иргэний дайны үнсэн дээр байгуулагдаж боссон хот юм. Өдгөө Атланта нь АНУ-н зүүн өмнөд бүсийн тээврийн зангилаа болж байна. Атлантагийн олон улсын нисэх онгоцны буудал нь 1998 оноос хойш тасралтгүй дэлхийн хамгийн их хүн зорчсон, хамгийн завгүй онгоцны буудлаар тодорсон юм. Тус онгоцны буудлаар жилдээ 100 сая орчим зорчигч зорчдог байна.
Атланта хот нь Альфа- буюу дэлхийн эдийн засагт томоохон нөлөө үзүүлдэг хотод тооцогддог. 270 тэрбум ам.долларын ДНБ-ийн үзүүлэлтээр АНУ-даа 8-д, дэлхийн хотууд дунд 36-д жагсаж байна.
Блерим Жемайли
Блерим Жемайли (Blerim Džemaili, Блерим Џемаили, Blerim Xhemajli, 1986 оны дөрөвдүгээр сарын 12-нд Македон улсын Тетово хотод төрсөн) — Албани гаралтай Швейцарын хөлбөмбөгчин бөгөөд Туркийн «Галатасарай» болон Швейцарын шигшээд хагас хамгаалагчаар тоглодог.
Замналын товчоон
Жемайли бол Цюрих багийн төгсөгч, Албани гаралтай Македон улсад төрсөн Швейцарын шилдэг хамгаалагчдын нэг юм. Бэртэлтэй үедээ английн Болтон Уондерерс, италийн Торино, Парма багуудад маруухан тоглож байсан ч сэргэлт авсан жилд нь Наполи 9 сая еврогоор Торино багаас элсүүлж байлаа. 2006 оны ДАШТ-д Швейцарыг төлөөлөв.
Тэр 2014 оны зургаадугаар сарын 20-нд 2014 оны ДАШТ-ий хэсэгт Францын хаалганд (5:2) алсын хаалттай цохилтоос гоолдсон.
2014 оны есдүгээр сарын 1-нд Туркийн Супер лигийн «Галатасарай» багтай гурван жилээр гэрээлэв.
Ту-4
Ту-4 — 1949–1952 онд Зөвлөлтөд үйлдвэрлэж ЗХУ, БНХАУ-д ашиглагдаж байсан стратегийн бөмбөгдөгч онгоц.
Үйлдвэрлэл
Дэлхийн хоёрдугаар дайнд АНУ Японыг В-29-өөр бөмбөгджээ. Ослын буулт гэх мэт шалтгаанаар эвдэрхий гурван В-29 Зөвлөлтийн нутагт газардаж, түүнээс оросууд Туполевийн зохион бүтээх товчоонд тушаасныг судлан хуулж Ту-4-ыг бүтээжээ.
Хэрэглээ
1949 оноос ЗХУ-д хэрэглээнд орж 1960-аад оныг хүртэл нийт 847 онгоц бүтээн ашиглажээ. Ту-4 дээр суурилан 1954 оноос Ту-16-г бүтээсэн. 1953 онд ЗХУ-аас БНХАУ-д 10 ширхгийг бэлэглэсэн нь 1988 он хүртэл ашиглагджээ.
Эшлэл
Ангилал:Дөрвөн бүлүүрт хөдөлгүүрт нисэх онгоц Ту 0004 Ангилал:Стратегийн бөмбөгдөгч онгоц Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний агаарын тээврийн хэрэгсэл Ангилал:Анхны нислэг 1947 он
Даррен Бент
Даррен Эшли Бент (Darren Bent; 1984 оны хоёрдугаар сарын 6, Лондон) — Английн хөлбөмбөгчин, «Дерби Каунти» багийн довтлогч.
Замнал
Тэрээр Өмнөд Лондоны Тутинг хотод Ямайк гэр бүлд мэндэлсэн бөгөөд эцэг Марвин өсвөрийн «Уимблдон» болон «Брентфордын» тоглогч байсан тул хөнгөн атлетикч хүүгээ Кембрижийн Кембрижшир хотын «Годманчестер Роверсийн» академид элсүүлсэн түүхтэй. Суралцахын хажуугаар «Арсеналын» тасалбар түгээгчээр ажиллаж байв.
Удалгүй «Ипсвич Тауны» академид тэндээсээ 2001 онд мэргэжлийн гараагаа хийсэн. 122 тоглолтонд 47 гоолдсон Бентийг «Чарльтон Атлетик» 2.5 сая фунтээр 2005 оны зургаадугаар сард элсүүлэв. Чарльтон мэргэн буучаа «Тоттенхэм Хотспурт» 2007 оны зургаадугаар сарын 29-нд 16.5 сая фунтээр зарав.
2009 оны наймдугаар сарын 5-нд «Сандерлендэд» 16.5 сая фунтээр элссэн. Премьер лигийн анхны гараагаа 2002 оны дөрөвдүгээр сарын 24-нд «Мидлсборотой» тоглоход хийсэн бол Болтон Уондерерстой тоглоход (1:0) гоолдсон байдаг. thumb|250px|left|«[[Уиган Атлетик» багийн хаалганд 86 дахь минутанд гоолдож тооны харьцааг 1-0 болгож буй нь.]]
2013 оны наймдугаар сарын 16-нд «Фулхэмд» зээллэгээр очсон.
Гадны холбоос
Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Ипсвич Таун багийн тоглогч Ангилал:Чарльтон Атлетик багийн тоглогч Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч Ангилал:Сандерленд багийн тоглогч Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч Ангилал:Фулхэм багийн тоглогч Ангилал:Брайтон энд Хоув Альбион багийн тоглогч Ангилал:Дерби Каунти багийн тоглогч Ангилал:Англичууд Ангилал:1984 онд төрсөн
Бүгд Найрамдах Халимаг Улс
Бүгд Найрамдах Халимаг Улс (Халимаг: Хальмг Таңһч) нь Оросын Холбооны Улсын бүрэлдэхүүнд багтдаг Бүгд Найрамдах улс бөгөөд Каспийн тэнгисийн баруун хойд эрэгт оршдог. ОХУ-ын өмнөд Холбооны тойргийн бүрэлдэхүүн хэсэг. Нийслэл хот нь Элст, өөрөөр бас Элстэй. Халимаг нь өмнөд хэсгээрээ ОХУ-ын Дагестан, баруун өмнөд хэсгээрээ ОХУ-ын Ставрополийн хязгаар, баруун хэсгээрээ Оросын Ростов муж, баруун хойд хэсгээрээ Оросын Волгоград муж, зүүн хэсгээрээ Оросын Астрахань мужтай хил залган оршдог. Хүн амын ихэнх нь Ойрад Монголчууд (эдүгээ Халимаг хэмээн нэрлэгдэж байна) бөгөөд үлдсэн хүн ам нь нь Орос, Украин үндэстнүүд, Чечень, Осети, Дагестан угсаатнууд болно. Халимагуудын тал хувь нь Торгууд, 35% нь Дөрвөд, 15%-г Бузава ястад эзлэдэг.
Бүгд Найрамдах Халимаг улс нь Европ тив дахь цорын ганц Буддын шашинт орон юм. ОХУ-ын БН Халимаг Улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр Кирсан Николаевич Илюмжинов /1993-2010/ дараа нь Алексей Маратович Орлов /2010-2019/, Бату Сергеевич Хасиков /2019-өнөөг хүртэл/ нар сонгогдон ажиллаж байна.
Газар зүй
Оросын таван муж, оронтой хиллэнэ. Өмнөд талаараа Дагестан орон, өрнө өмнөд талаараа Ставрополийн хязгаар, өрнө зүгтээ Ростов муж, өрнө умар зүгтээ Волгоград муж, дорно талаараа Астрахань мужтай хаяалдаг. Дорно өмнөд зүгийн Каспийн тэнгист гарцтай.
Газрын гадарга
Нутгийн баруун урд захаар Кума-Манычын хотгор, зүүн урд талаар Каспи хавийн нам доор газар байдаг бол Ижил рүү дөхсөн хойд талаар Сарпын нам доор газар бий. Нам доор газруудыг Хар газар зааглаж, түүнээс баруун тийш даялахад Эргэнийн өндөрлөг болдог.
Халимаг орон үндсэндээ нам доор тал газартай. Каспийн тэнгисийн эргээр элсэрхэг говь байна. Халимаг орны хамгийн өндөр цэг нь Эргэнэд байдаг Шаред уулын оргил (д.т.д. 222 м), хамгийн нам доор цэг нь Каспийн тэнгисийн эрэг юм.
Гол нуурууд
Хамгийн том Маныч-Гудыло нуур 344 км² талбайтай. Цагаан, Маныч, Сост, Хөх-Усан, Ханат, Дээдхулсан, Их Бага яшилт гээд бүгд л давстай. Цэнгэг гэвэл Чограйн усан сан гэж бий.
Ижил мөрөн Цагаан-Аман суурингаар дайрч Халимаг орны нутгаар дөнгөж 12 км урсаад гарч оддог. Өмнөд хил дагуу Егорлык, Маныч, Кума гол урсана. Жижиг гол горхи бас бий.
Зүүн урд талд Каспийн тэнгист тулсан эргийн урт 167 километр.
Уур амьсгал
Халимаг эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай. Зун хуурай, халуун. Өвөл цас бага унадаг боловч эрс хүйтэрдэг. Баруун талдаа зүүн талаа бодвол арай дулаан. Нэгдүгээр сард агаарын дундаж хэм −7…−9 °C. Уулархаг нутгийн хамгийн хүйтэн шөнө −35…−37 °C хүрнэ.
Жилийн 182 өдөр цэлмэг тэнгэртэй. Жилд дундажаар 240-275 өдөр дулаан цаг агаартай байдаг. 7-р сард агаарын дундаж хэм +23..+25°C. Халуундаа +44°C хүрэх нь ч байна.
Харьцангуй хуурай газар. Жилийн хур тунадас — 210-340 мм. Хүчтэй салхилдаг.
Ашигт малтмал
Байгалийн хийн орд газартай. Ики-Бурульск, Ермолины байгалийн хийн орд газартай. Халимагийн байгалийн хий нь Каспийн тэнгисийн газрын тосны бүс нутагт хамаардаг.
Ан амьтан
Халимагийн нутагт 60 гаруй мэрэгч амьтан бий. 130 зүйлийн шувуу байдгийн 50 гаруй зүйл нь нүүдлийн усны шувууд. Оросын улаан номонд орсон 23 зүйлийн шувуу бий. Халимагийн газар нутгийн ихэнхи хэсэг нь тал хээр, хагас цөл тул ОХУ-ын хэмжээнд хамгийн ойн нөөц багатай гэж тооцогддог.
Түүх
Халимаг бол төв Азийн тал нутгаас нүүдэллэн Доод Ижил мөрөн, Каспийн тэнгисийн хойд хэсэгт суурьшсан баруун монгол (ойрад) аймгийнхан юм. XVI-XVII-р зууны үед Зүүнгарт амьдарч байсан монголчуудын нэг хэсэг нь Хөх нуурын орчим руу, нөгөө хэсэг нь төрөлх буурин дээрээ үлдсэн бол, гурав дахь хэсэг нь тухайн үеийн Оросын хаант улсын нутаг руу нүүжээ. Оросын хаант улсын нутаг рүү нүүсэн бүлэг монголчууд юм. Халимагийн түүхийн тухай ном зохиолыг Г.С.Лыткина, А.М.Позднеева, Н.Н.Пальмова, Г.О.Авляева, У.Д.Душана, А.Г.Митирова, В.П.Санчирова, С.К.Хойта, У. Э.Эрдниева нар хятад, монгол, оросын түүхийн эх сурвалжуудад үндэслэн бичсэн байна. Монгол судлалын шинжлэх ухаанд халимагын түүх, хэл, соёл, ахуйг судалдаг халимаг судлалын салбар бий.
1709 онд Оросын эзэн хаан 1-р Петр олзны швед цэргүүдээр Оросын эзэнт улсын газрын зургийг зуруулахад тухайн үеийн Оросын хөрш орнууд дотор ногоон өнгөөр Зүүнгарын хант улс ыг тэмдэглэсэн байдаг. 1724 онд Аюка хаан нас барсаны дараа Оросын засгийн газар Халимагийн удирдагчийг томилоход хөндлөнгөөс нөлөөлөх гэж оролдож Аюкийн бутач хүү Дорж Назаровыг оросууд дэмжиж байсан ч Халимагийн ихэс дээдэс хан ширээнд Цэрэн Дондогийг залсан байна. Халимагийн удирдагчийг томилоход нь Оросууд оролцох гэсэн нь ийнхүү бүтэлгүйжээ. Дээрх үйл явдал Халимагуудын эгдүүцлийг төрүүлсэн байна. Ази тивд Зүүнгарынхан Манжтай тэмцэж байлаа. Харин Оросууд халимагуудад зэвсэг нийлүүлж байсан юм.
1727 оноос халимагууд Оросын нутаг руу дахин халдах болжээ. 1727 оны намаржин оросууд 60 мянган рублийн хохирол амсаж, 17 орос хүн олзлогдож, 15 орос алагджээ. Халимагийн довтолгооноос сэргийлэхийн тулд Астрахань хотоос Саратов хүртэл бүх хотод цэргүүдэд зориулсан завь бэлтгэжээ. 1729 онд халимагийн ихэс дээдэс Оростой байлдах эсэхээ шийдэж ядан байлаа. Гэтэл 1730 онд Халимагийн хан Цэрэн Дондогийг зорин Манжийн хааны элч төлөөлөгч ирж явна гэсэн мэдээлэл ирэв. Манжийн хааны төлөөлөгч Цэрэн Дондогт хааны титэм, богд хаан гэсэн цол өгөх гэж байгаа гэсэн сураг гарчээ. Үүнийг мэдсэн Оросууд Цэрэн Дондогт хааны титэм, цол урьтаж өгөх болжээ. 1731 онд Цэрэн Дондог Перс, Оттоманы боомтуудтай харьцаж эхэлжээ. Оттоманууд халимагийн эсрэг тэмцэл хийхээр завдахад нь Оросууд хамгаалсан байна. Гэвч хожим оросууд Оттомануудтай харилцаагаа сайжруулж халимагуудад хандан Оттоманы боомтыг орхин явахыг санал болгожээ. Гэтэл Халимагууд энэ саналыг хүлээн аваагүй байна. Үүний дараа Халимаг-Оросын харилцаа эрс муудаж Оросууд Халимагийн улс төрийн амьдралд хөндлөнгөөс оролцох нь аажмаар нэмэгдсэн. Азид хүчирхэг болсон Манж улс Зүүнгарын хаант улсыг мөхөөн дараад зогссонгүй хүн амыг нь буюу ард түмнийг нь хядан устгаж үгүй хийв. 1759 онд Ойрадын эзэн хаан Даваач таалал төгсөв. Өмөг түшиг болсон Зүүнгарын хаант улс унасны дараа  ганцаардсан Халимагийн сүр хүч, нэгдмэл байдал улам доройтож Оросын нөлөөнд бүрэн оржээ. 1825 онд Оросын Засгийн газар “Халимагийн ард түмэнийг удирдах журам” баталжээ. Энэ дүрмийн дагуу Халимагийн асуудлыг Оросын Гадаад хэргийн яам шийддэг байснаа больж, дотоод хэргийн яамны эрхлэх асуудал гэж үзсэн байна.
ХХ-р зуун
Орост хаант засаг унаж, Октябрийн хувьсгал ялсаны дараа Халимагийн ард түмэн өөрсдийн хувь заяагаа гартаа авч, төрт улсаа сэргээх оролдого хийсэн ч Халимагт оросын нөлөө дэндүү их байсан тул бүрэн тусгаар тогтнох асуудлыг угаасаа хөндөх боломжгүй байжээ. 1917 оны 3 сарын 25-нд Халимагийн язгуур угсаатан, сэхээтний төлөөллүүд Астрахань хотод их хурал хийж Оросын түр Засгийн газарт хандан өөртөө засах улс байгуулах эрх олгооч гэсэн бичиг үйлдсэн боловч 1917 оны 7 сарын 1-нд Оросын түр Засгийн газар “Халимагийн ард түмний талын муж” байгуулах шийдвэр гаргасан түүхтэй. Октябрийн хувьсгалын дараа халимагууд бие даах зорилгоор 1917 онд Ван цолтой Тундутовын удирдлага дор Халимагийн зэвсэгт бослого гаргасан ба Зөвлөлтийн эсрэг эсрэг 1930-д онд мөн Халимагийн зэвсэгт бослого (1930) гарган эсэргүүцэхэд ЗХУ өөрийн Улаан Армийн хүчээр цус урсган хүчээр дарж байжээ. 1920 оны 11 сарын 4-нд Астрахань, Царыцин, Ставропольийн губерн, Дон, Терк мужаас газар нутаг тасдан Халимагийн өөртөө засах муж байгуулжээ. Тэр цагаас хойш жил бүрийн 11 сарын 4-нд Халимагууд Засаг төрөө сэргээсэн түүхэн өдрөө баяр ёслолын байдалтай тэмдэглэн өнгөрүүлдэг болсон байна. 1924 он хүртэл Халимагийн төв нь Астрахань хот байж хожим Элстэй хот Засаг захиргааны төв нь болсон. 1935 оны 10 дугаар сарын 20-нд Халимагийн өөртөө засах мужийг Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Халимагийн Автономит Улс гэж албан ёсоор зарласан байна.
1937 оны 6 сарын 23-нд Халимагийн Үндсэн Хууль батлагджээ. Гэвч дэлхийн 2-р дайны үед халимаг цэргүүд Халимагийн тусгаар тогтнолын төлөө Халимагийн морьт корпусыг байгуулан фашист Германы талд орж Оросуудын эсрэг байлдсан түүхтэй. Энэ нь Москвагийн зэвүүцэл, хорсолыг хөдөлгөсөн байна. Гэхдээ халимагийн морьт цэргийн өөр нэг корпус Оросын Улаан Армийн талд орж, Германы эсрэг тулалдсан байдаг юм. Дэлхийн 2-р дайны эцэст Халимаг 8 хүн ЗХУ-ын баатар цол хүртсэн байна. 1942 оны 8 дугаар сараас 1943 оны 1 дүгээр сарын хооронд Халимагийн нутаг дэвсгэр дээр байлдааны ажиллагаа явагджээ. 1943 онд Халимагийн өөртөө засах орны нутгийг Улаан Арми Германчуудаас чөлөөлөх үйл явц эхэлсэн.
Дайны дараа В.И.Сталин Халимагийн өөртөө засах орныг татан буулгаж халимагийн газар нутгийг Астрахань муж, Дагестан, Ростов мужид хуваан өгчээ. Халимагийн нийслэл Элстэй хотын нэрийг Степной гэж орос үгээр өөрчилсөн байдаг. 1943 оны 12 сарын 28-аас 12 сарын 31-нд халимагуудыг нутаг зааж албадан нүүлгэж, Сибирь, Дундаж Ази, Казахстан, Алтай руу цөлжээ. Оросын тусгай албаныхан “Улус” ажиллаагааг Оросын чекист Б.З.Кобулова, И.А.Серова нар гардан зохион байгуулсан байна. Энэ ард түмний хэлмэгдүүлэлтийн улмаас Халимаг хүн амын гуравны нэг нь амь үрэгдсэн юм. Эдгээр он жилүүдэд Халимагийн тухай дурьдсан бүх ном зохиол, баримт бичгийг хураан устгаж байжээ.
1953 онд В.И.Сталин нас барсаны дараа Оросын шинэ удирдагч нар Халимагийн талаар баримтлан бодлогоо зөөлрүүлжээ. 1957 оны 1 дүгээр сард Ставрополийн хязгаарын бүрэлдэхүүнд Халимагийн өөртөө засах мужийг байгуулах шийдвэрийг ЗХУ-ын Дээд Зөвлөл гаргажээ. Ингэхдээ өмнө нь Халимагийн нутагт тооцогдож байсан Лиман, Приволж дүүргийг Астрахань мужид, мөн Дагетаны мэдэлд 158 га талбай Хар газар үлдээжээ. 1958 онд цөллөгт нутаг заагдсан хүмүүсийн үр садыг Халимаг руугаа эргэж ирэхийг зөвшөөрч ЗСБНХалимагийн Автономит Улсын статусыг сэргээсэн юм. 1961-1978 онуудад ЗСБНХалимаг Автономит Улсын тэргүүнээр ахмад дайчин, ЗХУ-ын баатар, генерал Б.Б.Городовиков томилогдон ажилласан. 1985 онд Оросын удирдагч М.Горбачев зогсонги байдалд ороод байгаа эдийн засаг, нийгмийн амьдралд түлхэц өгөх зорилгоор алдарт "Перестройка" буюу өөрчлөн байгуулалт зарлав. Энэ нь эцэстээ ЗХУ задрах, коммунист дэглэм Орост нуран унах эхлэл болсон билээ. 1990 оны 12-р сард ЗСБНХалимаг АУ-ыг ЗСБНХалимаг Улс гэж нэрлэх болж, 1991 оны 4 дүгээр сарын 26-нд “Хэлмэгдсэн ард түмнийг цагаатгах тухай” хууль баталжээ. 1991 оны 10 сарын 18-нд “Улс төрийн хэргээр хэлмэгдсэн хүмүүсийг цагаатгах тухай” хууль батлагдаж Дэлхийн хоёрдугаар дайны он жилүүдэд нутаг заагдан цөллөгдөж зовж шаналсан Халимагуудыг цагаатгах ажил эхэлсэн байна.
1992 оны 3-р сарын 31-нд ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд Бүгд Найрамдах Халимаг Улс байгуулагдсан. 1993 оны 4 сарын 11-нд Халимагийн анхны ерөнхийлөгчөөр К.Н. Илюмжинов сонгогдсон юм. 1993 оны 4 сарын 12-нд Халимаг Улс ерөнхийлөгчийн засаглалтай Бүгд найрамдах, өөртөө засах буюу автономит улсын статустай болжээ. 1994 оны 4 сарын 5-нд Халимагт шинэ Үндсэн хууль баталж 1995 оны 10 сарын 15-нд К.Н.Илюмжинов хоёр дахь удаагаа Халимагийн ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. Түүний бүрэн эрхийн хугацаа 7 жил байсан. 2000 онд В.Путин ОХУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоноос хойш ОХУ-ын ерөнхийлөгчийн Бүрэн эрхэт төлөөлөгчийн албан тушаал оросын мужуудад бий болсоны нэгэн адил Халимагт мөн бий болсон байна. 2005 оны 10 сарын 24-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.В.Путины шийдвэрээр К.Н.Илюмжинов Халимагийн тэргүүний албан тушаалд 5 жилийн хугацаатай улиран томилогдсон байна. 2009 онд Халимагийн ард түмэн Оросын бүрэлдэхүүнд сайн дураараа нэгдсэний 400 жилийн ойг тэмдэглэсэн. Энэ ойд зориулан Оросын Төв банк дурсгалын зоос гаргасан ажээ.
2010 оны 9-р сараас А.М.Орлов, 2019 оны 9 дүгээр сараас Б.Хасиков Халимагийн тэргүүний албан тушаалд тус тус сонгогдон ажиллаж байна.
Хүн ам зүй
2002 оны ОХУ-ын хүн амын тооллогоор Халимагууд тус улсын хүн амын 53.3%-г бүрдүүлж, Оросууд (33.6%), Даргинууд 2.5%, Чеченүүд (2.0%), Хасагууд (1.7%), Туркууд (1.1%), Украинчууд (0.9%), Аварчууд (0.8%), Германчууд (0.6%) тус тус эзэлдэг ба 0.5% хүрэхгүй бусад ястнуудаас бас бүрдэнэ. ОХУ-ын "Росстат" буюу статистикийн газрын албан ёсны мэдээгээр 2019 онд ОХУ-ын БН Халимаг улс нийт 272 647 хүн амтай байна.
Бичиг үсэг, боловсрол
1925 оны 1-р сард кирилл үсгийн цагаан толгойг Халимагт албан ёсоор хэрэглэх болжээ. 1930-1938 онд халимагт латин үсэг хэрэглэж байсан. Халимаг цагаан толгой нь 38 үсэгтэй. Кирилл үсгийн тэмдэгтээс гадна латин үсэг хэрэглэж байсны ул мөр болох хэд хэдэн латин үсэг үлджээ. Жишээ нь Халимаг цагаан толгойд латин цагаан толгойд байдаг h бий. 1940 онд Элстэй хотод “Жангар” туулийн 500 жилд зориулан ЗХУ-ын Зохиолчдын Холбооны VIII-р их хурал болжээ. Элстэй хотод Халимагийн улсын их сургууль, Элистагийн авто замын колледж, Хахлыновын нэрэмжит Анагаахын сургууль, Хүнсний коллеж, Урлагийн сургууль, гимнази, хүмүүнлэгийн болон техникийн лицей үйл ажиллагаа явуулдаг.
Шашин шүтлэг
1992 оноос хойш Халимагт шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. Оросын үнэн алдартны сүм, Ромын католик сүм, адвентистын долоо дахь өдрийн сүм, Евангелийн христийн сүм бий. Үүнээс хойш Халимагийн ард түмэн уламжлалт Бурханы шашны сүм хийдийг сэргээх, шинээр буддын сүм хийд барих ажлыг эрчимжүүлсэн байна. Элстэй хотод Бурхан буддын шашны олон баримал, хөшөө дурсгал бий. 1992 онд Тэло Тулку Ринпоче Халимагийн буддын шашны Хамба лам - Шажин лам болжээ. 1996 оны 10 сарын 5-нд Буддын анхны сүм - Сахиусан сүм Элэстэй хотод нээгджээ. Сүмийн барилгийн ажил 4 жил үргэлжилсэн байна. Сүм барихад Халимагийн ерөнхийлөгч Кирсан Илюмжинов мөнгө хандивлажээ.
2004 онд Буддын шашны тэргүүн XIV Далай лам Халимагт айлчилжээ. Энэ айлчлалынхаа үеэр Далай лам Элстэй хотод шинэ сүм барих газрыг сонгосон байна. 2005 оны 12 сарын 27-нд Элстэй хотод Далай ламын сонгосон газар нь Шагжамуни бурханы Алтан сүм нээгджээ. Энэ сүм нь мөргөл хийх хоёр танхим, хэвлэлийн хурал хийх танхим, номын сан, мөн Далай ламын өргөөтэй.
Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл
1922 оны 1, 2-р сард Халимагт “Ойратские известия” сэтгүүлийн анхны дугаар орос хэлээр гарч байжээ. Элстэй хотод улсын харъяалалтай нэг телевиз ажилладаг. Мөн Оросын телевизийн 10 сувгийн нэвтрүүлэг хүлээн авч үзэж болно. Мөн 4 радио нэвтрүүлэг сонсох боломжтой. Өнөөгийн Халимагийн тогтмол хэвлэл: "Баяр" (калм. Радость) — хүүхдийн сэтгүүл халимаг, орос хэлээр, "Известия Калмыкии" -нийгэм улс төрийн Халимагийн Засгийн газрын сонин, "Парламентский вестник Калмыкии" — Халимагийн парламентын сонин, "Теегин герл" (калм. Свет в степи) — нийтлэл уран сайхны сэтгүүл, халимаг, орос хэлээр гардаг, "Хальмг Үнн" (калм. Калмыцкая правда) — халимаг, орос хэлээр гардаг сонин, "Элистинский курьер" —  хотын зар мэдээллийн сонин, "Элистинская панорама" — хотын нийгэм улс төрийн сонин.
Тээвэр
Халимагийн нутагт Б ангилалын нисэх онгоцны буудал ажилладаг бөгөөд нийслэл Москва руу шууд нислэг үйлддэг байна. Халимагийн нийслэл Элстэй хот төмөр замын буудалтай. Өмнө нь Ставрополь, Москва руу галт тэрэг явдаг байжээ. Харин одоо зорчигч тээврийн галт тэрэгний хөдөлгөөн зогссон. ОХУ-ын нийслэл Москва-Элстэй хот хоорондын автобус мөн зорчдог. Мөн Элэстэй хотод нийтийн тээврийн үйлчилгээнд микро автобус үйлчилдэг байна.
Спорт
1998 онд К. Н. Илюмжинов олон улсын Шатрын холбооны ерөнхийлөгч болжээ. Элстэй хотод 33 дахь удаагийн дэлхийн шатрын олимпиад зохион байгуулагджээ.
Халимаг цагаачдын тухай
XX-р зуунд хэд хэдэн удаагийн урсгалаар Халимагууд барууны орон руу цагаачилжээ. 1917-1922/23 оны хооронд Октябрийн хувьсгалийн үеэр Халимагчууд Серби, Болгар, Франц, Румын, Чех руу цагаачилсан. 1941—45 онд хооронд дэлхийн 2-р дайны үед Халимагчуудын олонхи нь Гитлерийн Германы талд орж нүүсэн байна. 1951 онд Германы Мюнхен хотод амьдарч байсан халимагчууд олноороо АНУ руу цагаачилсан байдаг. Монгол Улсад 2020 оны байдлаар цөөн 20 орчим халимагууд байнга амьдарч байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс Ангилал:Монголын түүхэн улс Ангилал:Оросын холбооны муж
Перс үндэстэн
Перс үндэстэн (оросоор олон тоонд Пе́рсы) — Иран төрлийн Перс хэлээр хэлэлцдэг, Иран, Афганистан, Тажикистан гэсэн гурван төвтэй тархан суурьшсан Иран угсаатны гол цөм ард түмэн, 81 сая хүнтэй үндэстэн.
Ангилал:Иран хэлт угсаатан Ангилал:Библийн ард түмэн Ангилал:Персийн эзэнт гүрэн
Албанийн ерөнхийлөгч
Албани улсын ерөнхийлөгч — Албани улсын (одоогийнхоор БНАлбУ-ын) төрийн тэргүүн.
Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Албани Улс (1991 оноос хойш)
ерөнхийлөгч Ангилал:Төрийн тэргүүний жагсаалт
Алек Бёркс
Алек Бёркс (Alec Burks; 1991 оны долдугаар сарын 20, Миссури, Грандвью) — Америкийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд НБА-гийн «Юта Жаз» багт тоглодог.
Замнал
Бёркс драфтын №12-оор «Юта Жазад» хуваарилагдсан ба арванхоёрдугаар сарын 9-нд «рүүки» гэрээ байгуулжээ. «Рүүки» жилдээ 7.2 оноо 13.2 минутанд дунджилсан байдаг.
2013/2014 онд 14.0 оноо, 2.7 дамжуулалт, 3.3 самбар 28.1 минутанд дунджилж нийт 78 тоглолтын 12-т гараанд гарчээ.
Гадны холбоос
Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн шидэгч-хамгаалагч Ангилал:Юта Жаз багийн тоглогч Ангилал:Америкчууд Ангилал:1991 онд төрсөн
Зүүн үзэмчин хошуу
Зүүн үзэмчин хошуу — Хятад улс (БНХАУ)-ын Өвөр Монгол (ӨМӨЗО)-ы Шилийн гол аймгийн харъяат хошуу.
Чин улсын үед монголчуудыг овог аймгаар нь хошуу болгон суулгахад үзэмчин ардын хоёр хошууны нэг болж ийм нэрээр тогтжээ.
Ар талаараа Монгол улстай 527.6 км зурвасаар хиллэж, бусад талаар Баруун Үзэмчин хошуу, Шилийн хот, Авга хошуу, өөртөө засах орныхоо Хянган аймаг, Тунляо, Улаанхад хоттой хаяа залгадаг. 47,554 км2 газар нутгийн 95%-ийг малын бэлчээрээр ашигладаг.
2010 оны тооллогын байдлаар 56.5 мянган оршин суугчтайгаас 72% (40.8 мянга) нь монгол үндэстэн, 49% нь малчин байна.
Засаг захиргааны хуваарь
Засаг захиргааны хуваарь байнга өөрчлөгддөг. Одоогоор 6 балгас (镇—жэнь), 2 сум (苏木—суму) болно.
Зам, тээвэр
Монгол улсын Бичигт боомттой ам нийлсэн улсын хилийн Зүүн хатавч боомт Хатавч балгасны нутагт бий. Бусад чигт Улиастай балгаснаас засмал замаар Шилийн хот, Баруун үзэмчний Балгаргол балгас, Тунляогийн Хоолингол хот болон Хянган аймаг орж болно.
Гадаад холбоос
Ангилал:Өвөр Монголын хошуу Ангилал:Шилийн гол
Тай (үндэстэн)
Тай үндэстэн (тайгаар ไทย, дуудлага нь [таая], англиар олон тоонд Thai people, оросоор олон тоонд Тайцы) — Тайланд улсын үндсэн хүн ам, Тай хэл-угсааны ард түмэн, 60 сая хүнтэй үндэстэн.
Арменийн ерөнхийлөгч
Армени улсын ерөнхийлөгч — Армени улсын төрийн тэргүүн.
БНАрмУ-ын ерөнхийлөгч (1991 оноос хойш)
ерөнхийлөгч Ангилал:Төрийн тэргүүний жагсаалт
Катарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг
Катарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг нь Катар улсыг төлөөлж олон улсын тэмцээнд оролцдог хөлбөмбөгийн баг бөгөөд Катарын Хөлбөмбөгийн Холбоо удирддаг. Тэд Дэлхийн АШТ-д нэг ч удаа шалгарч байгаагүй, гэхдээ 2022 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг нутагтаа зохион байгуулах эрх аваад буй.
Цахим холбоос
Ангилал:Азийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг  Хөлбөмбөг
Халимагийн Улсын Их Сургууль
Халимагийн Улсын Их Сургууль (Халимаг: Хальмг улсин ик сурһуль) нь Б.Б.Городовиковын нэрэмжит ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын Их сургууль юм.
1970 онд тус Их сургууль анх Халимагийн Багшийн дээд сургуулийн суурин дээр Элст хотод байгуулагдсан байна. 1971 онд сургуулийн цогцолборын барилгын ажил эхэлсэн бөгөөд 1975 онд анхны төгсөлтөө гаргасан байна.