cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Солонгос хэл
Өмнөд Солонгосын засгийн газар "Хангуг о" хэмээдэг байхад Хойд Солонгост "Жосеон о" гэж нэрлэнэ. Дэлхий даяар 77 сая гаруй хүмүүс хэлэлцдэг гэсэн судалгаа бий бөгөөд 75 сая гаруй ярилцагч нь Солонгосын хойгт аж төрж байна. Солонгосын хойгоос бусад газарт буюу БНХАУ (гол төлөв ЯБСҮӨЗТ) болон хуучны Зөвлөлт холбоот улсад багтаж байсан орнууд(гол төлөв Сахалин, Узбекистан, Казахстан) амьдарч байгаа солонгос үндэстэн, солонгос угсаатай хүмүүс уг хэлээр ярилцаж байна.
Өгүүлбэр зүйн хувьд алтай язгуурын хэлүүдтэй адил SOP бүтэцтэй. Хэл шинжлэлийн хувьд залгамал хэл юм.
Түүхэндээ япон болон вьетнам хэлний адил хятад үсэг буюу ханз хэрэглэж байсан бөгөөд хятад хэлнээс орж ирсэн харь үг үгсийн санд орж ирдэг. Орчин үед Хангуль буюу Солонгос үсгийг өдөр тутамдаа хэрэглэж байна.
Түүхэн ба орчин цагийн хэл шинжлэлийн үүднээс солонгос хэлийг тусдаа бүлэг хэмээн үзэх болов. Мөнхүү солонгос хэлний уг гарваль Манжуурын хавьцаа үүссэн гэж таамагладаг.
Түүх
МЭ-ий 1-р зуунд, өвөг гурван улсын үед хятадын дүрс бичиг буддизмын шашинтай цуг солонгост орж ирцгээв. Дүрс бичгийг солонгосчууд өөрийн анхдагч бичиг үсгээ болгон ханжа(угтаа ханз) гэж нэршүүлэн авсны дараа олон төрлийн авианы бичгийн тогтолцоо зохиогдсоныг дурдалтай. Үлгэрлэвэл: идү, күгьёл, хьянчал. Язгууртан дээдэс ханжаг бичиж уншиж сурдаг бөгөөтөл энгийн ард бичиг үсэггүй туйлын харанхуй байсан.
15-р зуунд Сэжөн хаан өнөөгийн хангул үсгийг боловсуурсан ажээ. Тэр бээр "хятад дүрс үсэг манай солонгос хэлэнд үлэмж үл тохирч, бичлэг ихтэй, энэ нь сурахад тээр болж байна" хэмээн үзэн зохиосон. Хунминчонум гэгч хэлний зүйн бичигт хангулыг боловсруулснаа эмхэтгээд, нийтэд түгээнгүүт Солонгос даяар тархан, хүн ард сурч эхэлсэн билээ. Тухайн үедээ энэ хангулыг "эмсийн бичиг" хэмээн шоовдорлон, ханжаг "жинхэнэ бичиг" гэж дээдсүүд үзсээр байв. Үүнтэй зэрэгцэн төрийн албан хэрэг цөмийг хангулаар бичдэг болсон ба ард түмэн ханжа мэдэхгүй тул нийтэд сонсгох зарлиг бичгийг хангулаар тэмдэглэх болжээ. 16-р зуун гэхэд солонгосын бараг бүх давхаргын хүмүүс, зарцас, ихэс нар хангулд нэвтэрч оржээ. 17-р зуунд бичиг үсэг мэдэгчид туйлын дээд түвшиндээ хүрсэн бөлгөө. Одоо цагт солонгосчууд ханжаг хэрэглэхгүй ба шаардлагатай зарим тохиолдолд ханжаг ашигладаг байна.
Хятан хэлэнд монгол ба түнгүс хэлэнд байдаггүй ч, солонгосынхтой адил олон үгс бий. Үүнийг цаашдаа судалбал зохино.
Ангилал
Солонгос хэлийг их төлөв саланги, тусдаа бие даасн хэлний бүлэг гэж үздэг ба харин алтайн хэлний онолыг баримтлагчид алтайн хэлний бүлэгт багтаадаг.
Гийгүүлэгч дуу
1 Гийгүүлэгч төст эгшгүүд болох /w/ ба /j/-г эгшгээр тэмдэглэдэг тул эгшгүүдийн хэсэгт багтаав.
Эгшиг
ㅏ бол уг нь уужимдуу төвийн эгшиг.
Хэлний зүй
Хэлбэр бүтцийн хувьд залгамал хэл. Ерөнхийдөө солонгос хэлэнд 9 төрлийн хэлэхүйн хэсэглэл бий гэж үзнэ. Үгийн ард залгавар залгаж үгийг хувиргаж болдог. Солонгос хэлний өгүүлбэрийн бүтэц SOV буюу өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-өгүүлэхүүн хэлбэртэй. Монгол хэлний адилаар өгүүлэхүүн гишүүн байрын тогвортой бөгөөд бусад гишүүдийг мөн сэлгэж болдог. Орчуулга: "Та дэлгүүр лүү явсан уу?"
Хэлэхүйн хэсэглэл ба хүндлэхүй
Өгүүлэгч ба харьцагчийн хоорондын харьцаа бол солонгос хэлний чухал илтгэгч болдог. Хоорондын харьцаанд үндэслэн хүндэтгэгч-хүндэтгүүлэгч гэх хоёр хэлэхүйн харьцаа гарч ирнэ.
Хүйс
Монгол хэлтэй адилаар солонгос хэлэнд хүйс заасан байдал бараг байхгүй гэж үзэлтэй. Зөвхөн 3-р биеийн ганц тооны төлөөний үг 그 geu (эр) буюу 그녀 geunyeo (эм) гэсэн ялгаатай.
Үгийн сан
Цөм үгс нь Солонгосын уугуул үгс буй. Нөгөөтээгүүр солонгост хийсвэр ухагдахууныг илэрхийлсэн үгс нэг бол хятадаас, аль эсвэл японтой хоршин орж ирсэн.
Дээрхээс үзэхэд солонгос хэлний үгсийг уугуул солонгос үг, хятад-солонгос үг хэмээн хувааж болохоор байна. Иймд тэдэнд хоёр төрлийн тоолохуйн тогтолцоо бий ажээ. Ташрамд хэлэхэд: хятад-солонгосын үгс дан үеэс бүтсэн бол уугуул солонгос үгс гол төлөв олон үет байдаг. Мөн солонгосчууд монголоос эээлсэн үг байдгийг дурдалтай.
Бичгийн тогтолцоо
Доор солонгосын үсгүүдийг үзүүлэв. Солонгос бичгийн тогтолцооны нэг онцлог нь бусад орны адил нийлүүлж залгаж бичдэггүй, нэг үеийг нэгж нүдэнд багтахаар бичнэ. Үүнийг үет нүд гэнэ. Жишээлбэл: бибимбап гэхэд монголоор 8 үсэг орж байхад, солонгосоор 비빔밥 гэсэн гурван үет нүд болж байна. Үет нүдийг дээрээс доош буюу зүүнээс баруунш бичдэг. Орчин цагт голчлон зүүнээс баруун зүглэж бичнэ. Солонгосын цэг цэглэлийг хэрэглэхүй нь барууны орнуудынхтай адил билээ.
Эшлэл
Ангилал:Дан ганц хэл  Ангилал:Тусгаарлагдсан хэл
Шиншилла
Шиншилла нь Chinchillidae овгийн мэрэгч амьтан ба Өмнөд Америкийн Андын нуруунаас гаралтай. Зурамнаас арай томхон энэ мэрэгчийн үнэтэй тансаг арьснаас нь болж ихээр агнаснаас 19 зууны сүүл гэхэд ихэд цөөрсөн болно. Өдгөө гоёлын үслэг эдлэлийн үйлдвэрлэлд хэрэглэж буй арьс голдуу фирмд өсгөж үржүүлсэн шиншилла аж. Шиншилла нь 2 янзын зүйл байна.
Зэрлэг шиншилла ургамал, жимс, үр, хорхой шавьж гэх мэтээр хооллодог аж. Харин гэршүүлсэн тэжээвэр шиншилла голдуу өвс иддэг.
Үржил
Тэд жилийн аль ч үед нийлж чадах ба эм нь 110 хоног хээлээ тээдэг. Ихэнх мэрэгчдээс хамаагүй урт энэ хугацаанд зулзага нь төрөх үедээ үс нь бүрэн ургаж гүйцэн, нүдээ нээсэн байдаг. Голдуу 2 зулзага гаргах бөгөөд дунджаар 15-20 насалдаг байна.
Гадны холбоосууд
Ангилал:Усан гахайн төрлийнхөн Ангилал:Гэрт тэжээдэг амьтан
ГАЗ-А
ГАЗ-А нь Форд-А 1930-н бүрэн хуулбар, Оросын хамгийн анхны суудлын тэрэг юм.
Мөн үзэх
Ангилал:ГАЗ Ангилал:Суудлын автомашины загвар Ангилал:Форд Ангилал:Дээд ангиллын автомашин Ангилал:Комби Ангилал:Лимузин Ангилал:Родстер Ангилал:Купье Ангилал:Кабриолет
Гол мөрөн
thumb|250px|Хөвсгөл аймгийн [[Үүрийн гол|Үүр гол]] left Гол ба мөрөн нь газрын гадаргуугийн өндөрлөг хэсгээс нам дор газар луу урсах харьцангуй өргөн, байгалийн урсгал ус юм. Мөрнөөс бага, горхиос их урсгал усыг гол гэдэг. Онц цөөн тохиолдолд ямар нэгэн мөрөн болон горхийг гол гэх нь байдаг. Гол мөрөн нь усан солилцооны (эргэлтийн) салшгүй нэг хэсэг болно. Голын ус нь хур тунадас, газрын доорхи ус, зарим тохиолдолд мөнх цас, мөсөн голын хайлсан усаар тэжээгдэж байдаг. Булаг, нуур, намаг, уулын ус, горхиноос эх авч гол үүсдэг. thumb|250px|[[Дунай мөрөн дээгүүрх Унгар, Словакийг холбосон гүүр]]
Мөрөн
left Монгол хэлэнд олон цутгал голтой, арвин урсац бүхий өргөн сав газарт голыг мөрөн гэж нэрлэдэг. Монгол улсад гагц 924 километр урт Сэлэнгийг мөрөн гэж үздэг.
Дэлхийн томоохон мөрөн
thumb|250px|[[Нил мөрөн|Нил мөрний садраа golianhigh.jpg|thumb|300px|right|Байгалийн усны эргэлт]]
Тайлбар
Ангилал:Урсгал ус Ангилал:Голын гольдролын хэлбэр Ангилал:Биотопын төрөл
Форд-В
thumb thumb Форд-В нь Форд компанийн үйлдвэрлэж байсан автомашин юм.
Ангилал:Дунд ангиллын автомашин В Ангилал:Суудлын автомашины загвар Ангилал:Тойрон аяллын тэрэг Ангилал:Родстер Ангилал:Лимузин Ангилал:Купье Ангилал:Кабриолет
Шарль Н’Зогбия
Шарль Н'Зогбия (Charles N'Zogbia; 1986 оны тавдугаар сарын 28-нд Арфлёр хотод төрсөн) — Францын хөлбөмбөгчин бөгөөд «Астон Вилла» багт хагас хамгаалагчаар тоглодог.
Замнал
2009 оны нэгдүгээр сарын 30-нд 6 сая фунтээр «Уиган Атлетикт» эслэж, 3.5 жилээр гэрээлсэн.
«Уиганы» 90 тоглолтонд 18 гоолдсон жигүүрээр довтолгоо дэмжин тоглодог Н’Зогбияг «Астон Вилла» 2011 оны долоодугаар сарын 15-нд 10 сая фунтээр элсүүлэв.
Гадны холбоос
Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Ньюкасл Юнайтед багийн тоглогч Ангилал:Уиган Атлетик багийн тоглогч Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч Ангилал:Францчууд Ангилал:1986 онд төрсөн
Тормод Кнутсен
Тормод Кнутсен (Tormod Knutsen, 1932 оны 1 сарын 7 - ) нь олимпийн аварга, Норвегийн цанын хоёр төрөлтийн тамирчин юм. Эйдсволл хотод төрсөн тэрээр 18 настайдаа цанын харайлтаар Норвегийн идэрчүүдийн аварга болжээ. 1954/55 оны улирлаас хоёр төрөлтөд хүчээ сорих болсон байна. Кнутсен Олимпийн наадамд гурван удаа оролцож, тухай бүрт амжилтаа ахиулж байв. Анхны олимп нь 1956 оны Кортина д'Ампеццогийн олимп байсан бөгөөд 6-р байр эзэлсэн байна. 4 жилийн дараа Ско-Валлигийн олимпод оролцож, Германы Георг Томагийн дараа орж 2-р байр эзлэн, шагналын тавцанд гарав. 1961/62 оны улирлаас олимпийн аварга асан Сверре Стенерсен Норвегийн шигшээ багийн дасгалжуулагч болсон нь Кнутсены амжилтад нөлөөлж, 1964 онд Инсбрукийн олимпоос алтан медальтай буцжээ.
Ангилал:Норвегийн олимпын аварга Ангилал:Норвегийн олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Норвегийн цанын хоёр төрөлтийн тамирчин Ангилал:Норвегичууд Ангилал:1932 онд төрсөн
Эрида
Эрида, албан ёсоор 136199 Эрида нь нарны аймгийн (тэмдэг: ), хамгийн том одой гараг, нарыг шууд тойрон эргэж буй ес дэх том биет юм. Диаметр нь 2,500 км орчим бөгөөд Дэлхийн вангаас 27% орчмоор их масстай.
Эридаг анх 2005 оны 1 сард Паломар одон орон судлалын төвд Майкл Брауны ахалсан баг нээсэн бөгөөд тухайн жилийн төгсгөлд үүнийг нотолжээ. Эрида нь куйперийн бүсээс цааш орших сарнисан диск гэх хэсэгт орших тэнгэрийн вангаас цааших биет юм. Дисномиа гэх нэг дагуултай ба сүүлийн үеийн судалгаагаар өөр дагуултай байх баталгаа олдоогүй ажээ. Одоогийн байдлаар нарнаас 96.7 а.н. буюу дэлхийн вангаас гурав дахин их зайд оршдог. Зарим сүүлт одыг тооцолгүйгээр Эрида болон түүний дагуул нь одоогоор мэдэгдэх нарны аймгийн хамгийн хол орших биетүүд юм.
Эрида нь дэлхийн вангаас том учраас түүнийг нээсэн хүмүүс болоод НАСА-гийнхан нь тус биетийг нарны аймгийн арав дахь гараг гэж байв. Энэ хэрэг болон түүнтэй ойролцоо хэмжээтэй биес ирээдүйд нээгдсэний улмаас Олон Улсын Одон Орны Холбоо гараг гэсэн үгийг анх удаа тодорхойлох болжээ. Ийнхүү 2006 оны 8 сарын 24-ний гаргийн тодорхойлолтоор Эрида болон Дэлхийн ван, Церера, Хаумеаг "одой гараг" гэсэн шинэ ангилалд багтаах болжээ.
Оролцсон судалгааны одон орон судалгааны төвүүд
Ангилал:Одой гараг
Амиран Папинашвили
Амиран Папинашвили (ამირან პაპინაშვილი, 1988 оны 6 сарын 17-нд төрсөн) нь Гүржийн жүдоч.
Эшлэл
Ангилал:1988 онд төрсөн Ангилал:Гүржийн жүдоч
Дорнын толбот өмхий хүрэн
Дорнын толбот өмхий хүрэн (Spilogale putorius) нь жижиг, урт нарийн биетэй өмхий хүрэн ба АНУ-н зүүн хэсэг, Мексик, Швейцар, Скандинавт таарна.
Ангилал:Хөхтөн амьтан
Өгөгдлийн сангийн бүртгэл
Өгөгдлийн сангийн бүртгэл (лог) нь заримдаа гүйлгээний бүртгэл (лог) гэж нэрлэгддэг, өгөгдлийн сангийн удирдлагын тогтолцооны үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Өгөгдлийн сан дахь аппликешний бүх өөрчлөлтүүдийг бүртгэлд (лог) тогтмол бичдэг. Энэ мэдээллийг ашиглан мэдээллийн сангийн удирдах систем нь өгөгдлийн санд ямар өөрчлөлт оруулахыг хянах боломжтой болно. Цаашлаад буцаах болон сэргээх үйл ажиллагаа нь өгөгдлийн сангийн бүртгэлийг өгөгдлийн санг тодорхой цэг дээр цаг хугацаанд нь шинэчлэх боломжийг олгодог.
Өгөгдлийн сангийн бүртгэл (лог) үүсгэх арга нь ӨСУС-ээс хамаарч өөр өөр байдаг. Зарим нь мэдээллийн баазын системийн төвшин дэх бүртгэл, бусад нь мэдээллийн баазын системд бий болсон өгөгдлийн сан бүрийн мэдээллийн баазын логийг тодорхойлно. ӨСУС-ээс хамааран мэдээллийн баазын бүртгэл(лог) хэд хэдэн файлаас бүрдэж болно. Ангилал:Өгөгдлийн сан удирдах систем
Судалт өмхий хүрэн
Биеийн хэмжээ
Судалт өмхий хүрэн 1.2-6.3 кг жинтэй, 33-46 см урт юм. Өтгөн саглагар сүүл нь 18-25 см байна.
Идэш тэжээл
Энэ өмхий хүрэн нь харуй бүрийд идэвхтэй, өдрийн цагийг ихэвчлэн үүр нүхэндээ өнгөрөөнө. Өвлийн цагт бүрэн ичихгүй ч, цөөн хооллон, үйл хөдөлгөөн нь идэвхгүй сулардаг. Тэд оготно хулгана, өндөг, хорхой шавьж болон мөөг, жимсээр хооллодог.
Үржил
2-3 сард нийлэх ба 42-63 хоног зулзагаа тээнэ. Голдуу 5-6 зулзага гаргадаг.
Галлерей
Ангилал:Хөхтөн амьтан
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц /англи.The Constitutional Court of Mongolia/ гэдэг нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн шүүх юм. Ардчилсан эрх зүйт төртэй улс орнуудад төрийн эрх мэдлийн хуваарилалт, түүний үйл ажиллагааны хууль ёсны байдалд хяналт тавих, иргэдийн үндсэн эрх, эрх чөлөөний баталгааны хэрэгжилтэд Үндсэн хуулийн замаар хяналт тавьдаг тусгай шүүх ажилладаг бөгөөд Монголд энэхүү чиг үүргийг Үндсэн хуулийн цэц гүйцэтгэдэг юм.
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц 1992 оны 7 сарын 1-ний өдрөөс эхлэн үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Байгуулагдсан цагаасаа хойш нийт 3000 гаруй өргөдөл, мэдээлэл, хүсэлтийг хүлээн авч шийдвэрлэсэн. Үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэр нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн нэрийн өмнөөс гарах бөгөөд гармагцаа хүчин төгөлдөр болдог.
Аливаа байгууллага, албан тушаалтан, иргэн Цэц, түүний гишүүний үйл ажиллагаанд хөндлөнгөөс оролцох, нөлөөлөхийг Монгол Улсын Үндсэн хуулиар чандлан хориглосон юм.
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийг байгуулсан түүх
БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын XI дэх удаагийн сонгуулийн IX чуулган (1990 оны V сар) БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн нэмэлтийн хуулийг баталж мөрдүүлсний дараа дээр дурдсан Үндсэн хуулийн хяналтын тусгай байгууллагын тухай асуудал яригдаж эхэлсэн юм. Чингээд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын XII дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар хуралдаанаар (1990 оны 9 дүгээр сар) “БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн хяналтын зөвлөлийн тухай асуудлыг хэлэлцсэн байна. Эл хуралдаан дээр депутат Т.Очирхүү, О.Очиржав, Ч.Пүрэвдорж, С.Баяр, Ж.Чунагсүрэн, Ч.Хурц, Э.Бат-Үүл нарын 10 гаруй хүн үг хэлж, тэдний зарим нь ийм зөвлөл байгуулах нь зүйтэй гэж үзэж байхад, нөгөө хэсэг нь тийм зөвлөл байх хэрэггүй гэсэн санал гаргасан байна. Эцэст нь БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн хяналтын зөвлөл байгуулах эсэх тухай санал хураалгахад хуралдаанд оролцсон депутатуудын их зонхийн саналаар энэ удаад тийм зөвлөл байгуулах шаардлагагүй гэж үзсэн юм.
1992 онд Монгол Улсын шинэ Үндсэн хууль батлагдснаар Үндсэн хуулийн хяналтыг хэрэгжүүлэх шүүх байгуулах эрх зүйн үндэс бүрджээ. Үндсэн хуулийн хяналтын механизмыг бий болгосон нь шинэ Үндсэн хуулийн нэг ололт, шинэлэг тал байлаа. Үндсэн хуулийн Жаран дөрөвдүгээр зүйлийн нэгд “Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц бол Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавих, түүний заалтыг зөрчсөн тухай дүгнэлт гаргах, маргааныг магадлан шийдвэрлэх бүрэн эрх бүхий байгууллага мөн” хэмээгээд Үндсэн хуулийн цэцийн бүтэц, үйл ажиллагааны зарчим, эрх хэмжээг хуульчлан тунхаглажээ. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн шүүхийг “Цэц” хэмээн нэрлэсэн нь бас учиртай. Я.Цэвэл абугайн “Монгол хэлний товч тайлбар толь”-д “Цэц 1. Юмны онч, цэц булаалдах, цэц харвах, цэц хэлэлцэх, 2. Буу зэвсгийн зорьсон газартаа онож тусахдаа сайны нь, бууны цэц үзэх” хэмээн тайлбарласан байна. Тэгэхлээр асуудлын ончийг олж мэргэн шийдвэрлэх гэсэн үгийн утгаар энэ үгийг оноон тавьж сонгон авсан нь илэрхий байна. Утгын хувьд бас монгол төрийн болон үндэсний уламжлалыг бодолцсон аж. Энэ нь нэг талаас, Их Монгол Улсын үеэс хаанд зөвлөх эрх бүхий Цэцдийн (Сэцдийн) зөвлөл ажиллаж, Цэц гэдэг үгийг төрийн чухал институтийн нэр болгож байсан төрийн түүхэн уламжлалыг, нөгөө талаас, монгол үндэсний сонгодог спорт-эрийн гурван наадмын гол цөм-бөхийн маргааныг магадлан шийдвэрлэдэг, хөлийн цэц дээр үеэс ажиллаж, асуудлыг ончтой зөв шийдэж ирсэн үндэсний уламжлалыг бодолцсон хэрэг юм. Гол нь улсын эх хуулийг онч мэргэнээр сахин хамгаалах утгыг бэлгэдэж, Үндсэн хуулийн цэц хэмээн нэрлэсэн болой.
Монгол Улсын Бага Хурлын 1992 оны хаврын V чуулганы 7 дугаар сарын 1-ний өдрийн хуралдаанаар Үндсэн хуулийн цэцийн анхны бүрэлдэхүүнийг батлах тухай асуудлыг хэлэлцсэн юм. Асуудлыг хэлэлцэхэд Улсын Бага Хурлын гишүүдийн 67.9 хувь нь оролцсон байна. Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүдэд хууль ёсоор Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгч, Улсын дээд шүүхээс тус бүр гурван хүний нэр дэвшүүлжээ. Харин Улсын дээд шүүхээс нэр дэвшсэн Б.Пүрэв: Цэцэд янз бүрийн мэргэжлийн хүмүүсийн төлөөлөл оруулах, Цэцийн гишүүдийн бүрэлдэхүүнийг улам чанаржуулах гэсэн үндэслэлээр нэрээ татаж авсан байна.
Ингээд Улсын Бага Хурлын гишүүд санал хураалт явуулахад, Улсын Их Хурлын санал болгосноор Гэндэнгийн Нямдоо, Цэндийн Цолмон, Дамбадаржаагийн Чилхаажав нарыг, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн санал болгосноор Жавхлангийн Бямбаа, Наваанпэрэнлэйн Жанцан, Галдангийн Совд нарыг, Улсын дээд шүүхийн санал болгосноор Лэгцэгийн Баасан, Баасайн Дангаасүрэн нарыг тус тус Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнээр томилжээ. Харин 7 дугаар сарын 6-ны өдрийн хуралдаанаар Улсын дээд шүүхийн санал болгосноор Жамцын Чойжанцанг Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнээр томилсон байна. Ингэж Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц бүрэн бүрэлдэхүүнтэй болжээ.
Улсын Их Хурлын чуулганы 1997 оны 7 дугаар сарын 7-ний өдрийн хуралдаанаар Үндсэн хуулийн цэцийн төсөв, цалингийн санг тогтоосон байна.
Үндсэн хуулийн цэцийн харьяалан шийдвэрлэх маргаан
Үндсэн хуулийн цэц нь Үндсэн хуулийг зөрчсөн тухай маргааныг иргэдийн өргөдөл, мэдээллийн дагуу өөрийн санаачилгаар буюу Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, Улсын дээд шүүх, Улсын ерөнхий прокурорын хүсэлтээр хянан шийдвэрлэнэ. Үндсэн хуулийн цэц дараахь маргаантай асуудлаар дүгнэлт гаргаж Улсын Их Хуралд оруулна:
Үндсэн хуулийн цэцийн дүгнэлтийг Улсын Их Хурал хүлээн зөвшөөрөөгүй бол Үндсэн хуулийн цэц дахин хянан үзэж эцсийн шийдвэр гаргана. Хууль, зарлиг, Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгчийн бусад шийдвэр, түүнчлэн Засгийн газрын шийдвэр, Монгол Улсын олон улсын гэрээ нь Үндсэн хуульд нийцээгүй гэж Үндсэн хуулийн цэц шийдвэр гаргавал зохих хууль, зарлиг, батламж, шийдвэр хүчингүй болно.
Цэц шийдвэрээ Монгол Улсын Үндсэн хуулийн нэрийн өмнөөс гаргадаг. Үндсэн хуулийн цэцийн эцсийн шийдвэр гармагцаа хүчин төгөлдөр болдог
Цэц дор дурдсан албан тушаалтнуудыг огцруулах үндэслэл байгаа эсэх талаар дүгнэлт гаргана:
Маргааны харьяалал
Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлд зааснаар Цэц дараах хэргийн харьяаллыг тогтооно:
Аль ч шүүх авч хэлэлцэхгүй байгаа эрх зүйн маргааны хэргийн харьяаллыг тогтоолгохоор иргэн, албан тушаалтан, төр, олон нийтийн байгууллага гомдол гаргавал хэргийн харьяаллыг тогтоож холбогдох шүүхэд шилжүүлнэ.
Иргэн, байгууллагаас Үндсэн хуулийн цэцэд өргөдөл, мэдээлэл гаргаагүй ч Цэцийн гишүүний санаачилгаар Цэцийн их суудлын хуралдаан хуралдаж болно.
Хэрэв эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтан шийдвэр гаргахдаа Цэцийн шийдвэрээр хүчингүй болсон хууль болон бусад шийдвэрийн заалтыг шууд буюу агуулгаар нь дахин сэргээвэл Цэцийн аль нэг гишүүний санаачилгаар Цэц хяналтын журмаар хянан шийдвэрлэж болно.
Цэцийн гишүүн, түүний бүрэн эрхийн баталгаа
Үндсэн хуулийн цэц нь есөн гишүүнээс бүрдэнэ. Тэдгээрийн гурвыг Улсын Их Хурал, гурвыг Ерөнхийлөгч, гурвыг Улсын дээд шүүхийн санал болгосноор Улсын Их Хурал зургаан жилийн хугацаагаар томилдог. Цэцийн гишүүнээр хууль зүй, улс төрийн өндөр мэргэшилтэй, Монгол Улсын дөчин нас хүрсэн иргэнийг томилно. Шинээр буюу нөхөн томилогдсон Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүний бүрэн эрх томилогдсон өдрөөсөө эхлэн Үндсэн хуульд заасан бүрэн эрхийн хугацаа дуустал үргэлжилнэ.
Цэцийн гишүүнийг хувийн хүсэлтээ гаргасан, эсхүл эрүүл мэндийн улмаас ажил үүргээ гүйцэтгэх боломжгүй болсноос бусад тохиолдолд хуульд зааснаас өөр үндэслэл, журмаар түүнийг уг албан тушаалаас чөлөөлөх, эгүүлэн татах, өөр ажилд шилжүүлэх хориотой. Цэцийн гишүүний бүрэн эрхийн хугацаа дуусгавар болсон, эсхүл хуулиар тогтоосон үндэслэл, журмын дагуу чөлөөлсөн бол түүнийг гишүүнээр томилогдохын өмнөх ажилд нь эгүүлэн ажиллуулах, түүнтэй тэнцэх цалин хангамж бүхий ажлаар хангадаг.
Үндсэн хуулийн биелэлтэд тавих дээд хяналтын тухай
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц нь Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавьдаг цорын ганц байгууллага юм. Харин Үндсэн хуулийн биелэлтэд хяналт тавьдаг бусад байгууллагууд бий. Өөрөөр хэлбэл Үндсэн хууль бол тухайн улс орны төрийн байгуулалтын бүтэц, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны үндсэн зарчим, бүрэн эрх, хүний эрх, эрх чөлөө, түүний баталгааг хуульчлан бэхжүүлж, бусад хууль тогтоомжийн хууль зүйн эх сурвалж болдог учраас юуны өмнө төрийн эрх барих хууль тогтоох дээд байгууллага болох Улсын Их Хурал, түүний гишүүд болон байнгын хороод бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Үндсэн хуулийн биелэлтэд байнгийн хяналт тавих үүрэгтэй. Түүнчлэн шүүх эрх мэдлийг хэрэгжүүлж, хүний эрхийг хамгаалах талаар ардчилалын баталгаа болсон шүүхийн байгууллагын чиг үүрэг бол Үндсэн хуулийн биелэлтэд хяналт тавих явдал юм. Мөн хэрэг бүртгэх, мөрдөн байцаах, ял эдлүүлэх ажиллагаанд прокуророос тавих хяналтын гол хэсгийг Үндсэн хуулийн хяналт эзэлдэг.
Нэгдүгээрт, дээрх байгууллага, албан тушаалтнууд өөрсдийн бүрэн эрхийн хүрээнд Үндсэн хуулиас гадна бүх хуулийн биелэлтэд хяналт тавих үүрэгтэй. Үндсэн хуулийн цэц нь зөвхөн Үндсэн хуулийн биелэлтэд хяналт тавих үүрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл Цэц бусад хуулийн заалт Үндсэн хуульд нийцэж байгаа эсэхийг хянахаас бус тэдгээрийн биелэлтэд хяналт тавьдаггүй. Энэ утгаараа Үндсэн хуулийн цэцийн хяналтын үйл ажиллагаа нь объектын хувьд нэлээд явцуу байхаар Үндсэн хууль болон Цэцийн тухай хуулиар заагдсан байдаг.
Хоёрдугаарт, Цэц дор дурдсан албан тушаалтны үйл ажиллагаа Үндсэн хууль зөрчсөн эсэх тухай асуудлаар гарсан маргааныг хянаж дүгнэлт гаргана:
Гуравдугаарт, Цэцийн Үндсэн хууль зөрчсөн эсэх маргааныг хүлээн авч магадлал, дүгнэлт, тогтоол гаргах, маргааныг магадлан шийдвэрлэх асуудлууд ч гэсэн Үндсэн хуулийн биелэлтэд хяналт тавих үүрэгтэй бусад байгууллагын шийдвэрлэх асуудлаас эрс ялгаатай.
Үндсэн хуулийн цэцийн хяналтыг "Дээд хяналт" гэж хуульчлахын гол учир нь: 1-рт Цэцийн хяналтын зүйл нь хууль зүйн хамгийн дээд хүчин чадалтай Үндсэн хууль байдаг. 2-рт Цэцийн хяналтын объект нь төрийн дээд байгууллага, түүний өндөр албан тушаалтнуудын үйл ажиллагаа байдаг. Өөрөөр хэлбэл Үндсэн хуулийг биелүүлэх талаар мэргэжлийн өөр ямар ч байгууллагад харьяалагддаггүй байгууллага, албан тушаалтнуудад хяналт тавьдаг. 3-рт Үндсэн хуулийн цэцийн эцсийн шийдвэрийг давж заалдах, өөрчлөх, хүчингүй болгох, эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтан байдаггүйд оршино.
Үндсэн хуулийн цэцийн Үндсэн хуулийн биелэлтэд тавих дээд хяналтаа хэрэгжүүдэг арга нь: 1-рт Үндсэн хууль зөрчсөн тухай маргааныг хянан үзэж, дүгнэлт гаргах. 2-рт Уг маргааныг магадлан шийдвэрлэх явдал юм. Европын Үндсэн хуулийн шүүхийн загвар ёсоор дээр дурдсан хоёр эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч субьект нь Үндсэн хуулийн шүүх гэсэн нэртэй байдаг бөгөөд Үндсэн хуулийн цэц нь шүүх төдийгүй, зөвхөн Үндсэн хуулиар харъяалуулсан төрийн эрх бүхий байгууллага, тэдгээрийн өндөр албан тушаалтан Үндсэн хуулийн заалтыг хэрхэн биелүүлж байгаад хяналт тавьж, тэдгээрийн үйл ажиллагаанд Үндсэн хуулийн заалтыг зөрчсөн эсэх талаар гарсан маргаанд дүгнэлт гаргах, магадлан шийдвэрлэх бүрэн эрх бүхий Үндсэн хуулийн ардчиллын баталгаа болдог юм.
Цэцийн онцлох тэмдэг
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн “Онцлох тэмдэг” нь дугуй хэлбэртэй, хөвөөгөөр нь “Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Цэц” хэмээн кирилл үсгээр эмжин бичсэн, доод талд нь эр, эм загас, гол хэсэгт нь хар, цагаан тавиуртай дэнс, хөвчлөн татсан нум сумыг хослон байрлуулсан байна.
Онцлох тэмдгийн доод талд буй эр, эм хоёр загас нь эл байгууллага бол Үндсэн хуулиа нүд үл цавчин, сонор соргог манах төдийгүй арга билгийг шүтэн барилдуулж үйл ажиллагаагаа явуулна гэсэн санааг илэрхийлнэ. Уг тэмдгийн төв хэсэгт байрлуулсан хар цагаан тавиуртай тэгш хэмийн дэнс нь Үндсэн хуулийн аливаа маргааныг төрийн алтан буулга мэт цааз эрхэмжийг чанд баримтлан, үүдэн буй асуудлыг оюун ухаандаа ширгээн тунгааж хуудуугүй нягт магадлан шийдвэрлэх утгыг илтгэнэ. Харин хөвчлөн татсан нум сум нь Үндсэн хуулийн Цэцийн шийдвэр тусгалаа олсон онч мэргэн, хурц цэгц байхыг билэгдэнэ.
“Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц” гэсэн бичиг, эр, эм хоёр загасны дүрслэл, тэдгээрийг байрлуулсан дугуй хүрээ нь мандан бадрах нарыг бэлэгдсэн алтан шаргал өнгөтэй; дэнс, хөвчлөн татсан нум сумыг байрлуулсан дотор дугуй дэвсгэр нь мөнх тэнгэрийг бэлэгдсэн хөх цэнхэр өнгөтэй байна.
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн Онцлох тэмдгийг өнгө ялгаж болон өнгө ялгахгүйгээр үйлдэж, дүрсэлж болно.
Цахим холбоос
Үндсэн хуулийн цэц Ангилал:Үндсэн Хуулийн Цэц Үндсэн хуулийн цэц Ангилал:Улаанбаатарын байгууллага Ангилал:1992 онд байгуулагдсан
Нарны аймаг
Нарны аймаг нь Нар, түүнийг татах хүчнийх нь улмаас тойрон эргэх найман гараг, 5 тогтоогдсон одой гараг (Дэлхийн ван, Церера, Макемаке, Эрида, Хаумеа), тэдгээрийн дагуулууд, маш олон тооны жижиг биетүүдийг багтаасан систем юм. Хүмүүс байгаль ертөнцийг хүрээлэн буй хамгийн ойр дөт зүйлээсээ эхлэн таньж мэджээ. Дэлхий бөөрөнхий хэлбэртэй, нарыг тойрч эргэдэг зэргийг тогтооход олон зуун шаардагдсан юм. Одод бол манай нартай адил бөгөөд гагцхүү нэн алс хол оршдог, нарыг тойрон гарагууд, үүнийг тойрон тэдгээрийн дагуулууд эргэж байдаг гэдгийг баталсан явдал дундад зууны шинжлэх ухааны лут их ололт байлаа. Ийм байр сууринаас авч үзвэл эх дэлхий маань энгийн нэг гариг болох тул бусад гараг дээр бидний адил оюун ухаант амьтад аж төрдөг л байж таарна гэсэн үзэл бодол аль эрт цагаас газар аван тархжээ. Орчин үеийн одон орон судлалын онцгой хөгжил, техникийн дэвшлийн дүнд өнөөдөр бид орчлонт ертөнцийн тогтоцын талаар арвин их мэдлэгтэй болж тэнгэрийн янз бүрийн эрхсийг эх дэлхийгээсээ төдийгүй сансрын хөлөг, станцуудыг ашиглан өргөн хүрээтэй судалгааг хийж шинэ шинэ мэдээллийг олж авсаар байгаа.
Орчлон ертөнцийн тухай өнөөгийн төсөөлөл асар уудам орон зайг хамарч байна. Нарны аймагт одоогоор есөн гаригтай, арав дахь гараг байгаа нь тодорхой болов. Нарны аймгийн гарагуудыг нарнаас алслагдах дарааллаар нь нэрлэвэл: Буд, Сугар, Дэлхий, Ангараг, Бархасбадь, Санчир, Тэнгэрийн ван,  Далайн ван (Дэлхийн ван гаригийг бага гаригийн ангилалд оруулах болсон). Нар, дэлхийн хоорондох дундаж зай /150 сая км/-ыг нэг одон орны нэгж зай гэж нэрлэдэг. Манай гаригт хамгийн ойр орших тэнгэрийн эрхэс бол өөрийнх нь цорын ганц дагуул болох сар юм. Сар нь дэлхийг 384000 км радиустай тойрог замаар эргэх ба ийм зайг цагт 100 км хурдтай галт тэргээр зогсолтгүй явна гэвэл хагас жил шахам хугацаа шаардагдана. Гэтэл вакуум гэж нэрлэх нэн сийрэг орчинд гэрэл тарах хурдаар энэ зайг дөнгөж нэг сек гаруйхан хугацаанд  туулна. Агааргүй орчинд гэрэл тарах хурдыг орчлонгийн хамгийн дээд хурд гэж үздэг. Энэ хурд ойролцоогоор 300000 км/сек байдаг тул нарнаас цацрах гэрэл дэлхийд ердөө л найман минут гаруйхан хугацаанд ирэх нь байна. Тэгвэл гэрэл дэлхийгээс Дэлхийн ван гариг хүрэхэд таван цаг, манай нарны аймгийн нэг захаас нөгөө зах хүрэхэд 11 цаг, бидэнд хамгийг ойр орших Өмнөд хаалганы гялаан од хүрэхэд 4.3 жилийн хугацаа шаардагдах  ажээ. Хэрэв нарыг таван см хөндлөн огтлолтой жижиг бөмбөг гэж сэтгэвэл манай дэлхий түүнээс 540 см зайд орших хагас милиметр ч хүрэхгүй хөндлөн огтлолтой бяцхан үрэл болж таарах юм. Энэ машстабаар авч үзвэл нарны аймгийн хамгийн захын гариг 220 орчим метрийн алсуур эргэх болно. Манай нарны аймагт есөн гаригаас гадна 2000 шахам жижиг гаригууд, сүүлт одод нарыг тойрон эргэнэ. Од бол халуун цөмийн урвалын дүнд өөрөөсөө асар их энергийг ялгаруулдаг нартай адилхан эрхэс юм. Харин сүүлт од бол төв одоо тойрон эргэж, түүний татах хүчинд баригдаж байдаг өөрөөсөө гэрэл үл гаргах тэнгэрийн нэгэн эрхэс юм. Ийм болохоор сүүлт одыг од(Нар )той адилтган үзэж болохгүй. Манай нар шиг одод өөрийгөө тойрсон гариг, бусад эрхэсүүдтэй байхыг огтхон ч үгүйсгэдэггүй. Одод бүхэн өөр хоорондоо адил байдаггүй бөгөөд гэрэлтэлт, масс, хөгжил хувьслын үе шат гэх зэрэг олон шинж чанаараараа ялгагддаг. Манай нар аль ч талаараа бусад ододоос үл онцгойрох ердийн л шар нэг од болох нь нэгэнт тодорхой болжээ. Хэрэв манай нар бусад бүх оддоос эрс ялгаатай олон шинж чанартай байдаг бол нарны аймгийн хүрээний олон үзэгдлийг онцгой зүйл гэж үзэж болох талтай. Гэтэл нэгэнт иймгүй нь судалгаа шинжилгээгээр батлагдаж байгаа болохоор өөр ододын хувьд манай нарны аймгийн бүтэц тухайлбал, гаригийн систем байхыг үгүйсгэх аргагүй болно.
Манай нар бүрэлдэхүүнд нь багтдаг хоёр зуун тэрбум шахам ододын аймгийг манай галактик /Галактик-Galaxy гэдэг нь латины сүү гэсэн үгнээс гаралтай юм/ буюу манай оддын ай гэж нэрлэдэг. Манай ододын айг бүрдүүлэгч ододын олонх нь нимгэн хоёр тавгийг амсраар нь нийлүүлэн тавьсан мэт хэлбэрийн эзэлхүүнд төвлөрдөг. Хэрвээ манай галактикийг өөрийнх нь гол хавтгайд сүүдэрлэн буулгавал эрчилсэн давхар цагираг маягийн угалзан дүрс бууна. Төв хэсэгтээ бөмбөрцөг хэлбэрийн эзэлхүүнд хэдэн арван тэрбум одод хуралдсан байх ба түүний гадуур зээрэнцэг хэлбэртэйгээр угалзлан бас хэдэн арван тэрбум од тархаж оршдог ажээ. Манай нар галактикийн төвөөс 32600 гэрлийн жил орчим зайд оршдог. Цэлмэг шөнө тэнгэрийг заагласан мэт татсан цайвар зурвас ажиглагддаг. Эрт цагаас энэ цайвар зурвасыг улс үндэстэн бүхэн гайхан ажиглаж янз бүрээр нэрлэж байжээ. Тухайлбал, монголчууд “Тэнгэрийн заадал” (" Бадамгарав"), “Тэнгэрийн оёдол”, “Эрхтийн зам” хэмээн нэрийдэж ирсэн байна.
Галактикийн хэмжээ асар их юм. Түүний масс гэхэд нарны массаас наяд /1011/ дахин их ажээ. Бөмбөрцөг хэсгийн хөндлөн огтлол 50 мянга, зээрэнцгийн хөндлөн огтлол 100 мянга, зузаан нь 12 мянга орчим гэрлийн жилийн хэмжээтэй юм. Бөмбөрцөг хэсгийн төвд галактикийн цөм оршино. Энэхүү цөмөөс холдох дутам одод сийрэгжин байршдаг зүй тогтолтой. Галактикийн цөмөөс барагцаалбал 10 мянган гэрлийн жилийн зайд орших нарны ойр орчимд хааш хаашаа дундажаар зургаан гэрлийн жилийн орон зайд нэг од оногдож байдаг бол цөм хавьдаа түүнээс 10 сая дахин нягтарч ирдэг. Гэтэл галактикийн төвөөс 25-30 мянган гэрлийн жил зайд дээрхээс бараг 300 дахин сийрэг болдог ажээ.
Галактик бүхэлдээ тэнхлэгээ эргэх бөгөөд манай нар 250 сая жилд галактикийнхаа төвийг нэг бүтэн тойрдог ажээ. Манай нарны насыг таван тэрбум орчим жил гэж үздэг тооцоогоор бол үүссэн цагаасаа хойш галактикийнхаа төвийг хориод удаа л тойроод байж таарах нь. Гэхдээ яг нэг тойрог замаар давтан эргэнэ гэж үздэггүй. Бид дэлхий нарыг нэг бүтэн тойрох хугацааг байгалийн үзэгдэл давтагдах нэг жилийн хугацаа болгон авч үздэг бол галактикийн нэг жил нь дэлхийн 250 сая жилтэй тэнцэх болж байна. Тэгвэл дэлхий дээр хүн үүсээд 2.5 сая орчим жил болж байгаа буюу галактикийн жилээр долоо хоног ч хүрэхгүй хугацаа өнгөрчээ гэсэн тооцоо гарна.
Галактикийн бөмбөлөг болоод зээрэнцэг аль ч системд одод хэсэг хэсгээр бөөгнөрөн байршсан байдаг онцлогтой. Ийм ододыг бөөн од гэнэ. Нэг бөөн одод нэг ижил гарал үүсэлтэй, бусад ододтой харьцуулахад нэг ерөнхий чиглэлийн хөдөлгөөнтэй байдаг нь батлагджээ.
Сарнимал болон бөмбөлөгөн бөөн одод гэж хоёр янз байдгаас манай галактикт эхнийх нь 800 орчим, сүлчийнх нь 200 орчим тоологдоод байна. Бидний сайн мэдэх Мичид бол сарнимал бөөн од юм. Сая шахам ододоос тогтох бөмбөлгөн бөөн одод 8-10 тэрбум жилийн настай байдаг нь сарнимал бөөн ододынхоос үлэмж их юм. Орчлонгийн уудамд манай галактиктай адил галактикууд олон байдгийг ХХ зуунд л анх нарийвчлан судалж тогтоожээ Манай галактикаас гадагш орших өөр галактикуудыг гадаад галактик гэж ерөнхийлөн нэрлэдэг. Хэдийгээр манай галактикийн нэг захаас нөгөө зах хүртэл 100 мянган гэрлийн жилийн хэмжээтэй, оддын хооронд хүрч хүрэлцэхийн аргагүй хол мэт санагдавч үүний дотор агуулагдах бүх од бүгд нэгэн аврага их бүлд харъяалагдан нэг ерөнхий хүчинд захирагдан хөдөлж байгаагаараа бидний ойрын “нутаг ус” нэгт одод билээ.
Гадаад галактикуудыг эртнээс судлан бүгдийг нэгэн жагсаалтанд оруулжээ. Жишээ нь, М31 галактик гэдэг бол Францын одон оронч Ч.Мессьегийн үндэслэсэн жагсаалтад 31 дэх обьект болон бүртгэгдсэн Адаг чуулганы ордны их угалзан галактик юм. Мөн одон оронч И.Дрейерийн зохиосон Шинэ ерөнхий жагсаал/NGC/ гэж бий. NGC-224 гэдэг бол Адаг чуулганы мананцрын шинэ дугаар юм.
Оптикийн ердийн дуран авайд маш бүдэг од мэт ажиглагдаж байдаг обьектыг хамгийн хүчтэй дуран авайгаар ажиглахад хэдэн зуун тэрбум оддоос тогтсон галактик болох нь мэдэгддэг. Өнөө үед ОХУ-д зургаан метрийн голчтой аварга том дурангаар алсын галактикийг ажиглан судалж байгаа бол АНУ-д 10м-ийн голчтой дуранг бүтээж байна. Алсын галактикийг дэлхий дээрээс оптик дурангаар судлахын зэрэгцээ сансрын хөлөгт байрлуулсан тойрог замын оптик дурангуудыг өргөн ашиглаж байна.
Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл
Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөл нь үндэсний аюулгүй байдлыг хангах төрийн нэгдмэл бодлого боловсруулах үйл ажиллагаа болон түүнийг хэрэгжүүлэх явдлыг уялдуулан зохицуулах, энэхүү зохицуулалт нь хэрхэн хангагдаж байгаад хяналт тавих төрийн зөвлөлдөх байгууллага  юм.
Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл анх 1992 онд байгуулагджээ.
Зөвлөл 3 гишүүнээс бүрдэнэ. Зөвлөлийн тэргүүн нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, гишүүд нь Монгол Улсын Их Хурлын Дарга, Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар байна. Мөн зөвлөлийн үндсэн чиг үүрэгт хамаарах асуудлаар судалгаа хийх, үнэлэлт, дүгнэлт  гаргах, шийдвэрийн үндэслэлийг боловсруулах, биелэлтэд хяналт тавих ажлыг зохион байгуулж, Зөвлөлийн гишүүд бүрэн эрх, чиг үүргээ хэрэгжүүлэхэд нь тусалж, тэднийг үндэсний аюулгүй байдлын талаарх судалгаа, мэдээллээр хангах дотоод ажлыг эрхлэх Нарийн Бичгийн Даргатай байна. Зөвлөлийн нарийн бичгийн даргыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч томилдог.
Гадаад холбоос
Албан ёсны сайт
Ангилал:Монголын байгууллага
Нарны аймаг
Орчлон ертөнц байнга хувьсан өөрчлөгдөж байдаг. Энэхүү өөрчлөлт, түүний үр дагавар нь хүний амьдралын  өчүүхэн бага хугацаанд үл анзаарагдана. Орчлогт ертөнцийн энэ хувьсал хөдөлгөөнийг жолоодох гол хүч нь таталцал юм. Их эрдэмтэн А.Эйнштейн 1916 онд харьцангуй ерөнхий онол буюу таталцлын релятив онолыг боловсруулж их масштаб дахь массын тархалт, хөдөлгөөн, орчлонт ертөнцийн хувьслыг үзэх шинэ үзэл баримтлалыг дэвшүүлжээ. Нэрт эрдэмтэн А.А.Фридман, Эйнштейний таталцлын тэгшитгэлээс орчлонт ертөнц хувьсан өөрчлөгдөж буйг илтгэн үзүүлэх шийдийг олж орчин үеийн Орчлон судлал /Космолог/-ийн үндсийг тавьсан байна. Орчлонт ертөнц хугацаанаас хамааран хувьсч байдаг гэдэг нь Фридманы онолын гол санаа юм. Фридманыг энэхүү дүгнэлтийг хийснээс хойш тун удалгүй 1929 онд Америкийн одон оронч Э.Хаббл гадаад галактикууд бие биесээс улам алслагдсан тэлсээр байгааг ажиглалтаар баталсан юм. Хабблын ажигласнаар галактикууд бие биесээс холдох тусмаа цаашлах хурд нь улам өсч байв. Галактикууд бие биеэсээ гурван сая гаруй гэрлийн жилийн зайтай алслагдах тутамд тэдгээрийн холдох хурд секундэд 55 км-ээр өсч байдгийг өнөө үед нарийвчлан тогтоожээ. Орчлонгийн бодис ийнхүү зугтаах мэт бие биесээс улам алслагдсан тэлсээр байгаа энэ сонин үзэгдлээс улбаалан Тэлэгч орчлонгийн орчин үеийн онол үүссэн юм. Бидний мэдэх сонгодог механикийн хууль ёсоор аливаа хөдлөгч бие кинетик энеригээ алдан алдсаар хөдөлгөөн нь зогсдог. Гэтэл орчлонгийн бодис тэлэхдээ тэлэлтийн хурд нь ийнхүү улам ихэссээр байгаа нь ихээхэн сонирхолтой юм.
1965 онд долоон см-ийн урттай радио долгионы мужид сансрын өвөрмөц радиоцацаргалтыг илрүүлсэн явдал дээрх таамаглалыг баталж байгаа билээ. Орон зайн чиглэл бүхэнд нэгэн төрөл байдаг энэ цацаргалтыг үлдэгдэл буюу реликт цацаргалт гэж нэрлэдэг. Энэ нь орчлон ертөнц асар халуун, нягт байх үед үүссэн цацаргалт бөгөөд өнгөрсөн урт удаан хугацаанд хөрч өнөө үед 30К-ийн температур бүхий радиоцацаргалттай адил болсон ажээ. Энэ цацаргалт орчлонгийн орон зайг жигд дүүргэсэн бөгөөд түүний шинж чанар “их тэсрэлт”-ийн онолын тооцоотой сайн тохирдог.
Орчлон ертөнц цааш мөнхөд тэлэх юм уу эсвэл эргэж агших уу гэдэг асуудал онц сонирхолтой юм. Энэ бол их орон зайн бодисын дундаж нягт болон таталцалтай холбоотой асуудал. Орчлонгийн уудмыг дүүргэх бодисын дундаж нягт тодорхой критик утгаас их буюу бага байх нь зарчмын ач холбогдолтой болж байна. Хэрэв бага байвал тэтэлт төгсгөлгүй үргэлжлэх, их байвал аажимдаа агшилтаар солигдоно гэдгийг Стефен Хокинг нарын онолчид баталдаг. Үүнийг одоогоор нарийн хэмжиж тодорхойлох боломжгүй байгаа бөгөөд баримжаагаар дүгнэлт хийх нь их гэнэн хэрэг болно. Түүнээс гадна орчлонгийн уудамд тархсан бодисын янз бүрийн төрлүүд нийт массын хэдий хир хувийг эзэлж байна гэдэг нь мөн нарийн тогтоогдоогүй байна. Нейтрино гэгч бөөм тайван масстай нь бүрэн нотлогдвол дээрх тэлэлтийн асуудлыг нэлээд өөрөөр үзэхэд хүрнэ. Учир нь туршлагын физикчдийн урьдчилсан мэдэгдэж байгаачлан нейтриний тайвны масс 35 эВ орчим гэдэг нь тогтоогдвол бүх массын дийлэхн хувь нь нейтринод ноогдох юм. Нэг үгээр хэлбэл бүхий л одод болон од хоорондын орчны масс нийлээд нейтриний массын өчүүхэн хувийг эзэлнэ гэсэн дүгнэлтэнд хүрнэ. Ингэвэл бодисын дундаж нягт дурдсан критик утгаасаа давж гарах буюу агшилт явагдах болно. Энэ талаар судлаачид шаргуу ажилласаар байна. Галактикийн бодисын массын 99-ээс илүү хувийг оддын масс эзлэх ба үлдэх бага хэсгийг од хоорондын хий, тоосонцор орчин эзэлнэ. Ийм учраас од бол орчлонгийн уудамд нэн их тархсан объект юм. Чухамдаа од /нар/-ыг тойрсон гариг болох дэлхий дээр амьдрал байгаа нь бидний хувьд уг одыг онцлон үзэхэд хүргэж байна. Оддыг түүний цацруулж буй гэрлийн спектр, хөдөлгөөн зэргээр нь судалж улмаар ажиглалтын баримт болон онолын тооцоог харьцуулан үздэг. Оддын цацаргах гэрлийн спектрээр нь одны гадаад давхарга болох хийн бүрхэвчийг судалж тогтооно. Харин оддын дотор явагдах процессыг цэвэр физик онолын үүднээс тайлбарлаж байна. Оддын гүнд явагдах халуун цөмийн урвалаар хөнгөн элементүүд нэгдэж үүний дүнд асар их хэмжээний энерги суллагдана.
Нарны аймгийн аврага гаригуудын дагуул нь тэдгээрээс тасран салсан гэдэг санаа одог орончдын дунд ихээхэн газар авсан байдаг. Бархасбадь, Санчир, Тэнгэрийн ван гаригуудын хажуугаар нисч өнгөрсөн гариг хоорондын “Пионер”, “Вояжер” зэрэг автомат станцуудын дамжуулсан гэрэл зураг, дүрс бичлэг сонин баримтуудыг гаргаж ирсэн юм. Юуны өмнө Санчир гаригийн бүслүүр янз бүрийн хурдтай эргэгч олон тооны цагирагаас тогтдог нь  тов тодорхой болов. Тэр ч байтугай хамгийн захын цагирагийн нэгэн цэгт хуралдаж бөөгнөрсөн бодис байгаа нь түүний гэрэл зургаас тодорхой харагдана. Үүнийг чухамдаа гаригийн дагуул үүсэх үйл явцын эхэн үе шат гэж үзэж байна. Бодисын нягт багатай, тэнхлэгээ харьцангуй хурдан эргэх аварга гаригууд эргэлтийнхээ улмаас экваторынхоо орчмоор цүлхийн тодорхой нөгцөлд бодисын хэсгүүд тасарч цагираг үүсгэх буюу аажимдаа дагуул болон хувирах процесс хөгжил хувьслын урт удаан хугацаанд бүрддэг гэсэн одон орончдын таамаглал олон жилийн настай ч хөдөлгөөнгүй баталгааг шаардсан хэвээр ээ.
Орчлонгийн хязгааргүй уудамд манай нарны аймаг, оддын айн өнөөгийн ерөнхий дүр зураг ийм болой.
Үүсэл хөгжил
Нарны аймаг 4.6 тэрбум жилийн өмнө молекул, тоосонцрын аварга үүл дотоод таталцлынхаа хүчээр (гравитацын хүч) агшсаны үр дүнд бүрэлдсэн байна. Энэхүү үүл нь хэдэн гэрлийн жилийн хэмжээтэй байсан ба нэг биш хэд хэдэн одыг төрүүлсэн байж болзошгүй. Уг үүлнээс манай Нарны аймаг үүссэн нарны мананцар хэмээх тэр хэсэг агшихад өнцгөн момент хадгалагдсанаар эргэлт нь түргэссэн байна. Массын дийлэнх нь бөөгнөрсөн төв хэсгийн температур эрс нэмэгдэж, түүнийг тойрон эргэж буй хавтан хэлбэрт тоосонцрынхоос илүү өндөр температуртай болсоор байв. Ийнхүү агшин буй манацар нь эргэлтийнхээ явцад хавтгай хэлбэртэй болж, 200 AU орчим диаметр бүхий гараг хөврөлийн хавтгай үүсгэж, төвдөө нэн халуун бөгөөд өндөр нягттай  одны хөврөл үүсгэсэн байна. Энэ шатанд Нар T Tauri ангиллын од байсан гэж үздэг. T Tauri ангиллын оддыг ажиглахад 0.001–0.1 нарны масс бүхий гараг хөврөлийн үүлэнцрээр хүрээлэгдсэн нь олонтаа ажиглагддаг бөгөөд мананцрын массын дийлэнх хэсэг одондоо төвлөрсөн байдаг. Энэхүү дугуй хавтан манацар дахь тодорхой цэгүүдэд массын төвлөрөл үүссэнээр гарагууд бүрэлдсэн байна. Одны хөврөлийн төв дэх ус төрөгчийн даралт хэлбэрэлтгүй нэмэгдсээр 50 сая жилийн дотор халуун цөмийн урвал эхлэх нөхцөл бүрджээ.
Тийнхүү температур, урвалын хурд, даралт, нягт нэмэгдсээр дулааны энерги таталцлын хүчний тэнцвэрт байдал тогтжээ. Энэ шатанд Нар гол цувааны одны бүх шинжийг олсон билээ.
Нар
Нар бол од юм. Нар болон түүнийг тойрон эргэх гарагууд нь мананцрын бөөгнөрөлөөс үүссэн. Гэвч энэ мананцар нь Их дэлбэрэлтийн үе шиг зөвхөн устөрөгч болон гелигээс тогтоогүй юм. Тэднээс өөр олон элемент байсан юм. Эдгээр хүнд элементүүд нь Их дэлбэрэлтээс хойш Нар бий болж эхлэх хүртэлх ойролцоогоор 10 тэрбум жилийн туршид үүссэн анхны оддоос үүсчээ. Эдгээр одод сөнөхдөө өөрийн агуулж байгаа бодисын ихэнх хэсгийг сансарт цацдаг. Ингээд эхлээд устөрөгч, бага хэмжээний гели агуулсан оддын хоорондох орон зай хүнд элементээр баяжжээ. Гэвч устөрөгч, гелигээс бусад элементүүд 2%-д ч хүрэхээргүй бага байлаа. Үүний дараа шинээр үүссэн одод эдгээр элементийг агуулсан хийнээс тогтсон тул гараг,дагуул, сүүлт оддыг үүсгэх түүхий эдийг агуулж байдаг. Энэ байдал цааш үргэлжлэхэд оддын хоорондох зай хүнд элементээр баяжиж эхэлдэг. Манай нарны аймаг ч бас гараг үүсэхэд хэрэгцээтэй бодис бүхий мананцраас бий болсон юм. Өөрөөр хэлбэл манай Нарны аймаг, өмнө үүсээд сөнөсөн одноос үүссэн юм.
Гарагууд
Нарны аймаг найман гарагтай. Эдгээрийг хөрстэй болон хийн гэж хоёр бүлэгт хуваадаг.
Хөрстэй гараг
Хөрстэй гарагт Буд, Сугар, Дэлхий, Ангараг багтдаг. Эдгээр гарагууд хатуу, чулуурхаг гадаргуутай тул хөрст гараг гэдэг.
Хийн гараг
Хийн гараг болох Бархасбадь, Санчир, Далайн ван, Тэнгэрийн ван нь их хэмжээний хийнээс тогтдог бөгөөд жижиг, хатуу цөмтэй байдаг.
Дагуулууд
Аварга том гарагууд анх нягтрахдаа маш халуун байдаг. Иймээс одоогийн хэмжээтэй нь харьцуулахад илүү том байдаг байсан. Гараг үүсэх явцын төгсгөлд гарагийг бий болгосон хий, тоосонцруудын үлдэгдэл гарагийг тойрон эргэлдсээр байдаг. Цаг хугацаа өнгөрөхөд хийн ихэнх хэсгийг гараг залгиж эсвэл сансарт таран замхардаг. Үлдсэн хий, тоос нь нэг дор цугларч дагуулуудыг бий болгоно.
Дагуулуудын ихэнх нь дээр өгүүлсэн маягаар бий болсон гэж үздэг ч зарим нь гараг бий болсны дараа гаднаас нэгдсэн нь ч бий. Энэ дагуулуудын тойрог зам нь маш нягт элипс хэлбэртэй бөгөөд бусад дагуултай харьцуулахад өөр байдаг. Үүнд Поебе, Тритон болон хэд хэдэн бяцхан дагуулууд багтдаг. Ангараг гарагийн дагуул Побос, Деймосыг гараг үүссэний дараа нэгдсэн гэж үздэг.
Хөрст гарагуудын дагуулууд бүгдээрээ нэг бол гараг бий болсны дараа нэгдсэн эсвэл мөргөлдсөнөөс болж үүссэн байна. Энэ нь аварга том хийн гарагуудын эргэн тойронд л дагуул үүсдэг гэсэн таамаглалыг нотолж байгаа юм.
Бага гараг
Нарны аймгийн гарагуудын хоорондох зайг авч үзвэл Нарнаас холдох тусам тодорхой дараалалтай байгааг ажиглаж болно. Гараг бүрийн тойрог зам нь өмнөхөөсөө 75%-иар илүү өргөн байдаг. Үүнээс харахад Бага гарагийн бүс оронд мөн гараг байх ёстой мэт. Гэхдээ тодорхой баталгаа байхгүй. Харин зарим нэг гараг судлаач эрдэмтэдийн үзэж байгаагаар урьд нь энд нэг гараг үүсч байгаад Бархасбадь гарагийн хүчтэй татах хүчинд автан хэдэн хэсэг болж таржээ. Мөн энд гараганцрууд нэг дор бөөгнөрөөгүй тул ямар нэг гараг үүсээгүй гэж үздэг.
Сүүлт од
Дэлхий вангийн цаад талд гараг үүссэний дараа үлдсэн бодисоос тогтсон нэгэн бүс байдаг. Энэ бүсэд тус бүр нь 1 км буюу үүнээс илүү диаметртэй, 200 сая сансрын биет байгааг тооцоолон гаргажээ. Куйперийн бүс гэж нэрлэсэн энэ бүсэд Дэлхий ван, түүний дагуул Чарон ч ордог. Мөн Далай вангийн дагуул Тритон ч энэ бүсийн гишүүн юм. Эдгээр дагуулууд уг бүсийн хамгийн том хэмжээтэй нь ажээ.
Сүүлт одууд тойрог замаасаа гарч Нарны аймаг руу чиглэх нь уг сүүлт одод хоорондоо мөргөлдөн тогтворгүй байдал үүсгэснээс болдог. Богино хугацааны сүүлт одууд (ойролцоогоор 100 жилд нэг удаа) ихэнхдээ Куйперийн бүсээс ирдэг. Харин урт хугацааны давтамжтай ирдэг сүүлт одууд өөр бүсээс ирдэг гэж таамаглаж байна. 1950 онд одон орон судлаач Жан Хендрик Оорт энэ талаар нэгэн таамаглал дэвшүүлжээ. Түүний таамаглалын дагуу эдгээр сүүлт одууд Нарны системийг бүхэлд нь бүрхсэн нэг бүсээс ирдэг ажээ. Оортын үүл гэж нэрлэсэн энэ бүс бидэнд харагддагүй боловч урт хугацааны давтамжтай ирдэг сүүлт одууд энэ бүсийн талаар мэдээлэл авчирдаг.
Оортын үүл бий болсон явцыг дараах маягаар тайлбарладаг. Бархасбадь зэрэг аварга том гарагууд дэргэдүүр нь өнгөрөхийг завдсан гараганцруудыг хүч султай тойрог замд оруулан тогтоон барьдаг. Заримдаа эдгээр биетүүд Нарны татах хүчнээс мултран сансар руу ахиж эргэж ирэхгүйгээр оддог. Харин ихэнх нь Нарны татах хүчнээс салж чадалгүй хүч султай тойрог замаар тойрон эргэлдсээр байдаг. Нарнаас хол байдаг мөн, хурд багатай тул ихэнхдээ Оортын үүлэнд байрлацгаана. Оортын үүлийг тойруулан тойрог зурахад гадиус буюу Нар хүртэлх урт нь нэг гэрлийн жил байдаг. Үүнээс цааш Нарны аймгийн хил төгсч, оддын орчин эхэлдэг гэж хэлж болно.
Гадаад холбоос
Ангилал:Одон орон
Деннис Прат
Деннис Прат (Dennis Praet; 1994 оны тавдугаар сарын 24-нд Лёвен хотод төрсөн) — Бельгийн хөлбөмбөгчин бөгөөд «Андерлехт» болон Бельгийн шигшээд довтолгооны хагас хамгаалагчаар тоглодог.
Замнал
«Андерлехтийн» академиэс 2011 онд дэвшсэн Прат 2012 оны гуравдугаар сард 2017 онд гэрээ дуусгахаар шинэчилсэн юм. «Андерлехтийн» өмнөөс '100 дахь гараагаа' 2014 оны наймдугаар сарын 31-нд «Брюгге» багийн эсрэг хийв. Есдүгээр сарын 16-нд «Галатасарайн» эсрэг Аваргуудын лигийн хэсгийн тоглолтонд Прат гоолдон тэргүүлэл авчирсан ч нэмэлт цагт тэнцээний гоол алдсан билээ.
Гадны холбоос
Ангилал:Бельгийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Бельгийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Андерлехт багийн тоглогч Ангилал:Бельгичүүд Ангилал:1994 онд төрсөн
Нарны толбо
thumb|250px|right|2004 оны 6 сарын 22-нд ажиглагдсан нарны толбо Нарны толбо гэдэг нь Нарны фотосфер дээр заримдаа бий болдог, эргэн тойронтой нь харьцуулахад харлаж харагддаг үзэгдэл юм.
Ангилал:Нар (од)
Бүгд унтаж байхад
Хошин урлагийн Шинэ үе продакшны бүтээл Английн зохиолч Рэй Кунийн Бүгд унтаж байхад (2007) жүжгийг Найдангийн Ганхуяг найруулан тавьжээ. Уг жүжигт жүжигчин Н.Ариунболд, Д.Хүрэлхүү нараас гадна Р.Анхням, Монгол улсын гавьяат жүжигчин Б.Батзаяа нар тоглосон юм. Жүжгийн дууны шүлгийг Найдангийн Ганхуяг бичиж, аяыг Монгол улсын гавьяат жүжигчин Ц.Энхманлай хийжээ.
Ангилал:Жүжиг
Сибирийн жирх
Сибирийн жирх буюу Замба жирх, Tamias sibiricus, нь Азийн хойд хэсэг, Орос, Хятад, Монгол, Солонгос болон Японы Хоккайдо аралд амьдардаг. Ижил төрлийн бусад зүйл жирх нь бүгд Хойд Америкт амьдардаг байна.
Сибирийн жирх 18-25 см урт, 50-150 гр жинтэй. Тэд мөөг, жимс жимсгэнэ, нялцгай биетэн, жижиг хэвлээр явагч зэргээр хооллоно. Эсрэгээр махчин шувууд, суусар гэх мэт амьтдын идэш болдог байна. Гэрийн тэжээмэл сибирийн жирх нь 6-10, заримдаа илүү урт насалдаг аж.
Цахим холбоос
Ангилал:Хөрсний хэрэм
Стратегийн Судалгааны Хүрээлэн
Стратегийн Судалгааны Хүрээлэн нь цэрэг, эдийн засаг, нийгэм, экологи, мэдээллийн аюулгүй байдалд нөлөөлж болох олон талт хүчин зүйл, улс орны хөгжлийн стратегийн талаар судалгаа хийдэг эрдэм шинжилгээ, судалгааны байгууллага юм.
Түүх
Тус хүрээлэн анх 1990 онд Цэргийн түүхийн хүрээлэнгийн дэргэд орон тооны бус судалгааны байгууллага болон байгуулагджээ. 1992 оны 5-р сарын 2-ны өдрөөс Батлан Хамгаалах яамны харьяа Стратегийн Судалгааны хүрээлэн нэртэйгээр өргөжин байгуулагдсан байна.
Гадаад холбоос
Албан ёсны сайт
Ангилал:Монголын байгууллага