cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Монголын үндэсний түүхийн музей
Уйгур Улс (МЭ 741-840 он)
Хөх Түрэгүүд нэг талаас Хятад нөгөө талаас өөрсдийн Докуз Огуз /Есөн Огуз/, Карлук болон Басмыл гэх мэт Түрэг овог аймгуудтай дайтсаны улмаас хүчин мөхөстсөн билээ. Орхон болон Сэлэнгийн сав нутгаар нутаглаж байсан Уйгарууд өөрсдийн 3 дахь Түрэгийн хаант улсаа байгууллаа. Уйгарууд Хөх Түрэгийн нэгэн үндэстэн байсан бөгөөд Хөх Түрэгүүд Уйгар болон бусад Түрэг овог аймгуудыг нэгэн далбаан дор нэгтгэж чадсан юм. Уйгарын хаант улс нь худалдаа наймааг чухалчлан үзэхийн зэрэгцээ Хөх Түрэгийн зан заншлыг үргэлжлүүлэн хадгалжээ. Худалдаа наймаа хөгжихийн хэрээр Манихейн сүм хийд байгуулагдан худалдааны төв болон өргөжиж, улмаар албан ёсны шашин нь Манихейзмын шашин болсон юм. Эрэлхэг дайчин Уйгарын ард түмний соёл урлаг, худалдаа наймаа хөгжсөн хэдий ч цагийн эрхээр хүчин буурч хойд хөрш Кыргиз Түрэгүүд Уйгарын нийслэл рүү довтолсноор Уйгарын хаант улс мөхсөн юм. Ийнхүү хөдөө аж ахуй эрхэлдэг Уйгарын ард түмэн баруун бие хэсэгт Туркистаны нутгаар амьдрах болжээ. 1229 онд Монгол угсаатнууд Уйгар угсаатныг түүхийн тавцнаас унагасан юм. Монголчууд Уйгаруудыг итгэл найдвартай зөвлөгч хэмээн тооцож төрийн дээд албанд ажиллуулсаар иржээ.
Хидан гүрэн (X-XI зуун)
Энэ үед Киданчууд нүүдлийн ба суурин соёлыг хослуулан аж төрж байв. Уламжлалт нүүдлийн амьдралын зэрэгцээ газар тариалан эрхэлж, гар урлал, металл төмрийн боловсруулах технологи, худалдаа арилжааг хөгжүүлж байлаа. Цайз, тосгон, хот суурин, сүм хийд, дуган, чулуун гүүр хүртэл хурдтай баригдсан байна. Киданд Хятадын дүрс үсэгт үндэслэсэн их үсэг ба уйгар үсэгт үндэслэсэн бага үсэгний аль алийг нь хэрэглэж байв. Уран зохиол, судар номууд орчуулагдаж, аялагч эрдэмтэд аян замын тэмдэглэлээ эдгээр бичгээрээ бичиж үлдээжээ. Хөрөнгө чинээтэй язгууртнууд Кидан, Хятад, Энэтхэг, Солонгос зэрэг орнуудын арвин номын баялагтай номын сантай байжээ. Мөн Кидан нь ойролцоох хөрш зэргэлдээ орнуудтай бэлэг болгож номыг солилцдог байв.
Монголын уламжлалт хувцас, гоёл чимэглэл
Монгол хувцасны төрөлд 400 гаруй төрлийн дээл, 100-аад төрлийн малгай, 20–иод төрлийн гутал, бүс 30 орчим төрөл байдаг. Дээл нь эсгүүр загвар ба зориулалтаараа ялгаатай. Эрэгтэй эмэгтэй өдөр тутмын хувцас, өвөл зуны хэрэглээ, мөн баяр, ёслол, онцгой хэргийнх гэх мэт. Монголчуудын малгай нь угсаатны бүлэг бүрээр ялгаатай мөн нас, хүйс, онцгой ба өдөр тутмын, улирлын хувьд өөр өөр байдаг. Малгайны шовх хэлбэр нь тэнгэрийн орон, хөгжилт цэцэглэлт, элбэг баян зэргийг зөгнөсөн сэтгэлийг бэлгэддэг. Малгайг ихэд хүндэтгэн үздэг монгол хүн малгайгаа гэрийнхээ хоймор залж дээш нь харуулахгүй хүндэтгэлт ёс ч бий. Монгол гоёл нь ахуй хэрэглээний эдлэлээ үнэт эрдэнээр бүтээж, уламжлалт угалж, хээ чимгээр баяжуулан өдөр тутамдаа хэрэглэдэг өвөрмөц онцлогтой юм. Монгол эмэгтэйчүүдийн гоёл чимэглэл нь олон төрөлтэй, алт, мөнгө үнэт чулуугаар урладаг нандин чамин хийцтэй. XVII-XIX зууны монгол эхнэрүүдийн толгойн боолт, хавчаар чимэглэл туйлын өвөрмөц хийгээд Гарьд /Домогт өгүүлдэг шувуу/-ын далавчтай адилхан хэлбэрээр гэзгээ зассан домогтой. Толгойн боолтын оройвч нь дундад эртний монгол хатдын богтаг малгайн уламжлалыг хадгалсан дээрээ жижиг дугуй тойрогтой, оройвчийг мөнгө, алтаар хийж шүр, сувд шигтгэн чимэглэсэн гоёл юм. Түүний залгаа үсний мөнгөн хавчаар байх хийгээд дээр өгүүлсэн үсний дэргэр хэлбэрийг хадгалах, чимэглэл зүүсгэлийн гоёмсог бүрдэл болно. Мөн дэрийлгэж наасан үсний дорх сул гэзгийг сүлжин хос дугтуйд хийх ба үүнийг үсний гэр ч гэдэг. Үсний гэрийг торго хамба, алт мөнгө, сувд шүрээр чимэглэж үзүүрт нь мөнгөн зүүлт унжуулна. Түүнчлэн гинжин хэлхээ бүхий олон салаатай, навч, зоос зэрэг хээ чимэгтэй сийх ээмэг, цул алт, мөнгөн бөгж, эрдэнийн чулуун болон мөнгөн бугуйвчийн аль нэгийг донж маягийг тааруулан гоёно. Ташаанаас хос мөнгөн бэл унжуулах нь хэрэглээ хийгээд гоёлын шинжээ хамтатгасан өвөрмөц сайхан гоёл болно. Зарим нутагт аяганы алчуур хэмээх олон өнгийн торгон чимгийг уужны хоёр хажуугаас зүүнэ. Мөн ёслол хүндэтгэлийн зүүсгэлд арын гуу буюу нурууны чимэг зүүлт дагалдана.
Монгол эрэгтэйчүүд дээлэндээ мөнгө, сувдан товч хадаж, гаанс, тамхины уут, хөөрөг, хөөрөгний даалин, мөнгөн аяга, аяганы уут сэлтээ бүснээсээ зүүн гоёно. Гаансны толгойг мөнгөөр урлаж, их биеийг хаш, пийсүү, ган зэргээр хийнэ. Хөөргийг мана, хаш, гартаам, оюу, усан болор, молор, мод, яс, шаазан гэх мэт үнэт зүйлээр хийдэг байжээ. Хөөрөгний толгойг голдуу шүрээр хийх ба халбагыг нь яс, модоор хийнэ. Хамрын нунтаг тамхи нь хатуу, зөөлөн, гаатай, энгийн зэрэг олон төрөлтэй. Хөөрөгний даалинг гоёмсог торгоор хийж, хатгамал болон зээгт наамлыг урладаг байв. Монгол эрэгтэйчүүд бүснийхээ баруун талд хэт хутгаа зүүдэг. Энэхүү хэт хутгыг улаан мод, ган, яс, арьс, мөнгө зэргээр хийдэг. Хөөрөг солилцох нь уламжлалт мэндчилгээг илэрхийлэх маш чухал ёс заншил юм.
Монгол гутал нь нүүдэлчдийн амьдралын маягт ихэд зохицсон байх төдийгүй хэв загварын олон төрөлтэй юм. Арьс, ширээр эх биеийг хийж улийг нь товшин ширж, түрүү, зуузай, харааг нь уламжлалт хээ чимгээр гоёсон, ээтгэр хоншоортой байна. Гутлын дотуур эсгий оймс давхар өмсөнө.
Монголын эзэнт гүрэн (XIII- XIV зуун) ‏
Тус танхим нь Монголын түүхийн сэргэн мандлын үе эзэнт гүрний түүхийг өгүүлэх бөгөөд ханлиг улсын үе, Их Монгол улс, Эзэнт гүрэн хэмээх сэдэв дор багтаан эд үеийн түүхэн үзмэрийг байрлуулсан. Монголын эзэнт гүрэн үзүүллэгийн танхим дахь үзмэрүүд нь монголын эзэнт гүрний үеийн гайхамшигт түүхийн гэрч болсон археологийн олдворууд, цэргийн хувцас хэрэглэл, эртний хотын тууриас олдсон эд өлөг, олдвор, хаадын дипломат харилцааны баримт, болон тухайн үеийн Их Монгол улсын нийслэл хотыг сэргээн хийсэн загвар зэрэг олон сонирхолтой үзмэрээс бүрдэнэ. Эдгээрийн түүхэн өгүүлэмжийг дор товчлон толилуулж байна. Ханлиг улсын үе: X-XII зууны үед Монгол угсаа гаралтай янз бүрийн овог аймгууд өмнийн их говиос Байгаль нуур хүртэлх өргөн уудам газар нутагт тархан амьдарч байв. Тэд нутаг орон, аж ахуйн хэвшлээрээ “талын иргэд”, “ойн иргэд” хэмээн ялгарч байв. Талын иргэд мал ахуй, гар урлал, тариалан эрхлэн аж төрж байсан ба ойн иргэдээс нийгэм болон соёлын хөгжлөөрөө илүү байв. Хамаг монголын ханлиг бусад дундаа нэр хүндтэй зонхилогч байв. Хараахан нэгдэн нягтарч амжаагүй талын нүүдэлчдийг Хамаг монголын ханлигийн хан Есүхэйн хөвүүн Тэмүжин бусад итгэлт нөхдийн хамтаар нэгтгэж эхлэв. Ийнхүү хүн төрөлхтөний түүхэнд алтан үсгээр бичигдэх их түүхийг монголчууд бүтээж эхэлсэн ажээ. Тэмүжин 1189 онд Хамаг монголын ханаар өргөмжлөгдөн Чингис хэмээх цолыг авав. 1206 онд их бага 32 ханлиг аймгийг нэгтгэн нэгэн төрийн жолоонд оруулж Их Монгол улсыг төвхнүүлэв. Чингис хаан түүний байлдааны урлагийн гайхамшигт ур, арга, төлөвлөгөө үргэлж ялалт авчирч байлаа. Чингис хаан дэлхийн цэргийн урлагийн шалгарсан жанжин, аугаа их улс төрч байжээ. Тийм ч учраас хожмын хүмүүс түүнийг мянганы хүн, суут дөрвөн жанжны нэг хэмээн тодруулжээ.
Монголын арми тухайн үеийнхээ дэвшилтэт технологийг эзэмшсэн байнгын арми байв. Хятад ба Ислам дархадын ур ухааныг армийн зэвсэг хэрэглэлийг боловсронгуй болгоход ашиглаж байв. Энэ үеийн монгол цэргийн байлдааны хэрэглэл, арга, төлөвлөгөө бусад үндэстэн угсаатныхаас хавьгүй илүү байсан гэдэг. Чингис хааны үеийн Их Монгол Улс умардад Байгаль нуур, өмнө зүгт хятадын Цагаан хэрэм, дорно зүгт Хянганы нуруу, өрнө зүгт Алтайн нуруу хүртлэх өргөн уудам нутгийг эзлэн оршиж байлаа. Чингис хааны үе залгамжлагчдын үед Монголын эзэнт гүрэн нь дэлхийн талыг байлдан дагуулсан аугаа эзэнт гүрэн болов. Монголын эзэнт гүрэн нь бүрэлдэхүүний хувьд таван үндсэн хэсэгт хуваагдаж байв. Чингэс хаанаас эхлэн 1259 онд Мөнх хааныг таалал төгсөх хүртэлх төв хэсгийн Монголын эзэнт гүрэн, Хубилай хаан аас эхэлсэн Хятадын Юань гүрэн, Персийн Ил хааны улс, Оросын алтан орд, Төв Азийн Цагаадайн хаант улс. Монголын эзэнт гүрэн нь дэлхийн олон үндэстэн, шашин, түүх, хэл соёлоороо ялгаатай улс орнуудыг эрхшээлдээ оруулж дорно өрнийг холбосон ба эдгээр улсуудын улс төр, эдийн засаг, соёлын хөгжил дэвшилд чухал нөлөөг үзүүлж байв. Монголын байлдан дагуулагчдын гүйцэтгэсэн гол үүрэг роль нь, анх удаа өрнө ба дорныг холбосонтой уялдаад хүн төрөлхтөн, тэдгээрийн улс төр, эдийн засаг, худалдаа арилжаа, шашинтай холбоотой нийгмийн хөгжилд онцгой хувь нэмэр оруулсан явдал хэмээн судлаачид тэмдэглэдэг. Хубилай хааны хаанчлалын үед монголын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд Японы арлаас бусад дорно зүгийн газар нутаг үндсэндээ харьяалдаж байлаа.
Хубилай хаан 1264 онд нийслэл хотоо одоогийн Бээжинд шилжүүлсэний дараа өмнөх нийслэл Хархорин ы нөлөө аажмаар суларчээ. Судлаачид, Хубилай хааныг бойжиж боловсорсон талын язгууртан байсан хэмээн үнэлдэг. Тэрээр Юань гүрнийг 34 жил удирдсан бөгөөд 1294 онд тэнгэрт хальжээ. Хубилайн хааны дараа төр барьсан хаад эзэнт гүрний улс төрийн хямралыг намжааж чадалгүй байсаар 1368 онд Юань гүрэн мөхжээ.
Ил хаан ы улсыг Хүлэг хаан /1256-1265/ Перс, Ирак, Анатоли зэрэг улсыг байлдан дагуулсны дүнд байгуулсан нь түүхийн тавцанаа 100 орчим жил оршин тогтнов. Чингис хаан ы хөвүүн Цагаадай зүүн Уйгар улс аас баруун Бухар болон Самарканд хүртлэх эзэмшил газрыг өвлөн авсан нь уламжлан түүхнээ Цагаадайн хаант улс хэмээгдэх болсон. Төв Ази дахь Монголчуудын хаант засаглалтай байсан Цагаадайн улс нь 125 жилийн турш оршин тогтножээ. Монголын эзэнт гүрэн нь нэгдсэн хаант засаглалаар өөр өөр соёлтой, олон улс орон, Евроазийн эх газрын ихэнх хэсгийг захирч байжээ. Монголын эзэнт гүрний үед монголчууд дэлхийн тэн хагасыг нэгтгэн нэгэн төрийн жолоонд захирч байсан нь хүн төрөлхтний түүхэн дэхь анхны бөгөөд эцсийн тохиол байлаа. Монголчуудын байлдан дагуулал асар их гарз хохирлыг дагуулсан ч дорно өрнийн соёл, эдийн засгийн хөгжлийг түргэтгэж, ард түмнүүдийн харилцааг идэвхжүүлсэн эерэг талууд ч цөөнгүйг эрдэмтэд тэмдэглэжээ.
Уламжлалт аж ахуй
Дэлхий дээр нүүдлийн сонгодог хэв маягийг эдүгээ хүртэл тээж ирсэн монголчуудын гэр сууц, уналга ачлагын тоног хэрэгсэл, ан агнуур, газар тариалангийн багаж зэрэг уламжлалт аж ахуй, соёлын тухай үзүүллэгийг энэ танхимаас үзнэ.Эмээл хазаарын төрөл сав суулга гэх мэт.
Манжийн эрхшээлийн үеийн Монгол Улс XVII-XX зууны эхэн
Монгол орон XVII-XX зууны эхэн үе хүртэл Манж Чин улсын эрхшээлд 200 гаруй жил оршин тогтнож байсан. Энэ үед хэрэглэгдэж байсан тамга тэмдэг, зоос, эрүү шүүлтийн хэрэгсэл зэрэг түүхэн үзмэрүүд энэ хэсэгт бий...
Богд хаант Монгол орон
XX зуун бол монголчуудын хувьд эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл, өөрчлөлтөөр дүүрэн байлаа. Монголын ард түмэн үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал хийж, шашин төрийг хослон барьсан хаант төрийн хэлбэрээр төрт улсаа сэргээсэн түүхийг энэ танхимд харуулж байна. Та бүхэн монгол орны улс төр, нийгэм-эдийн засагт гарсан өөрчлөлт дэвшлийг илтгэхүйц сонирхолтой үзмэрүүд, төрийн зүтгэлтнүүдийн хэрэглэж байсан эд өлгийн зүйлтэй танилцана.
Богд хаант үеийн Монгол Улс (1911-1920)
20-р зуун гараад Монголчууд манжийн эрхшээлээс ангижрах үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг хийсэн юм. Тухайн үед монголчууд “шинэ засгийн бодлого” гэгчийг газар бүр эсэргүүцэж Манжаас салан тусгаарлах үзэл санаа нийгэм даяар өрнөж байлаа. Үүний дүнд Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал ялж 1911 оны 12-р сарын 29-нд Олноо Өргөгдсөн Богд хаант Монгол улсыг байгуулсан тухай тунхаглан зарласан юм. Шашны тэргүүн VIII Богд гэгээн Жавзандамба хутагтийг Богд хаанд өргөмжилж, төрийн 5 яамтай засгийн газраа байгуулжээ. Богд хаант Монгол улсын Гадаад хэргийн яамнаас нь тусгаар тогтнолоо зарлаж, олон улсаар батламжлуулах нот бичиг илгээж байв. Энэ тухайд 1913 онд Монгол-Төвөдийн гэрээ гээр Олноо өргөгдсөн Богд хаант улсыг хүлээн зөвшөөрсөн ганц гэрээ юм. Энэ үеийн монголын улс төрчдийн бодлого үйл ажиллагааны талаар түүхэн баримт, төрийн бэлгэдлийн зүйлс туг, далбаа, түүхэн хүмүүсийн лаан баримал, тухайн үед оросоос тусламжаар ирсэн зэвсэг зэрэг ховор сонин үзмэр олон бий.
Ингээд 1913 онд Орос, Дундад иргэн улс хоёр Гадаад Монголын автономийн тухай илтгэн гаргах бичиг” тунхаглалд гарын үсэг зурж хоёр гүрэн монголын тусгаар тогтнолыг хавсадан цуцлаж Ар монголыг ДИУ-ын харъяат автономит эрхтэй байлгахыг удирдамж болгожээ. Хэдийгээр өөртөө засах эрх бүхий улс болсон ч улсын дотоод хэргийг түвшитгэх, боловсрол, эдийн засгийн харилцаагаа өргөжүүлэх тал дээр анхааран улсын суруультай болоход туслаж, хуурай замын цэргийн байгууламж, сонин, гэрэл цахилгаан, цахилгаан холбооны газрыг нээхэд зориулан Оросын хаант улсаас зарим эдийн засгийн тусламжийг нийлүүлж байжээ. Дэлхийн 1-р дайнд айл хөрш Орос, Хятад улсууд аль аль нь татагдан орж, дотоод улс төрийн байдал нь нэн тогтворгүй болж, нийгмийн анги бүлэг, улс төр, цэргийн хүчний хоорондын тэмцэл хурцдаж, Орос оронд хувьсгал гарсан нь Монголын дотоод, гадаад байдалд ихээхэн нөлөөлжээ. Удалгүй ардуудын дунд улаан Оросын большивек намтай холбоо тогтоох, бүлгэм дугуйлан байгуулах, сэм уулзан нам байгуулах, хаант засгийг халах зэрэг асуудал өрнөсөөр 1921 онд Монгол оронд Ардын хувьсгал манджээ.
Социализмын үе (1921-1989)
Хятадын харгислал Унгерний дэглэмээр солигдсон ч Унгерний босгосон автономит засаг нь улс болон тогтож чадахгүй нь илт байлаа. Энэ эгзэгтэй үед Богд гэгээний засгийн газар нөхцлийг хүлээжнэж байсан нь умар зүгт үйл явдал түргэн өрнөхөд нөлөөлөв. 1920 онд эх орноо чөлөөлөх тэмцэлд олон түмнийг уриалан босгох бүлгэмүүд хуралдаж Монгол Ардын Нам /МАН/-ыг хамтран байгуулсан ажээ. МАН 1920 оны 7-р сард төлөөлөгчдөө Зөвлөлт Орос Улс руу улс руу илгээв. Эхлээд С.Данзан, Х.Чойбалсан нар мордож, араас нь Д.Бодоо, Д.Чагдаржав хоёр мөн Д.Сүхбаатар, Д.Догсом, Л.Лосол нар Богд хааны тамгатай бичгийг авч явжээ. МАН нь засгийн газар ба цэрэг армийг зохион байгуулж С.Данзан намын тэргүүн, С.Сүхбаатар цэргийн удирдагч болов. 1921 оны 7 сарын 23-нд Ардын засгийн газар нь төрийн хэрэгт хааны эрх мэдлийг хязгаарлаж, засгийн эрхийг Ардын засгийн газарт төвлөрүүлснийг зарлажээ.
1924 онд Богд хааныг таалал төгсөж 1921-1924 онд ардын эрхтэй хэмжээт цаазат хаант засгийн хэлбэрээр оршиж байсан шилжилтийн үе дуусаж, монгол оронд анх удаагаа сонгуулийн бүгд найрамдах засаг тогтоох үйл ажил эхэлжээ. Улсын анхдугаар их хурал хуралдаж 1924 оны 11 сарын 26-нд Үндсэн хуулийг баталжээ. Ийнхүү Үндсэн хуулийг баталсан нь 20-р зууны монголын түүхэнд онцгой чухал үйл явдал болсон юм.
1925-1953 онуудад Монголын засгийн газраас үндэсний ардчилсан зорилтийг хэрэгжүүлэх оролдлогыг хийж бие даасан байдлаа хадгалахыг чармайж байв. Коминтерний “ардын дайсан” гэсэн нэр томъёог гарган ирж, улмаар Монголын Хувьсгалт Намыг өөрчлөхийг ятгах болов. 1932 онд ЗХУ-аас, лам нарыг үймээн самуун гаргаж байгаа хэмээн буруутгаж, засгийн газар бүх сүм хийдүүдийг хааж эхэлжээ. 1937 онд засгийн газраас улсын дайсан болох буддын шашны сүм хийд ба эрдэм мэдлэгтэй хүмүүсийг оролцуулан тэдгээр хүмүүсийн эсрэг хэлмэгдүүлсэн гашуун түүх өрнөсөн ажээ. Хувийн өмчийг нийгэмчилж, сүм хийдүүдийг нурааж сүйтгэв. Бүрэн бус мэдээгээр 36000 хүн хэлмэгдүүлэлтийн золиос болсон хэмээдэг. Дэлхийн 2-р дайны үед монголын төрийн бодлогод коммунист үзэл онол хүчээ авч МАХН үндэсний ардчилсан үзэл бодол, үйл хэргээсээ социалист үзэл баримтлалд шилжин улс үндэсний эрх ашиг, сонирхол орхигдоход хүрсэн ажээ. Ингээд 1953-1965, 1965-1989 онуудад БНМАУ-д Социалист өөрчлөлтийг хэрэгжүүлж эхэлсэн.
Ардчилалын үеийн Монгол Улс, 1990 оноос эдүгээ
1989 оны үед дэлхий нийтэд коммунизмын үзэл баримтлал уналтад орж эхэлсэн бөгөөд гадаад орчноос гүн хамааралтайгаар монгол орон энэ өөрчлөлтөд татагдан орсон юм. Эрх чөлөө, ардчилалыг хүсэмжилсэн залуучууд Монголын ардчилсан холбоо, Ардчилсан социалист хөдөлгөөн, Шинэ дэвшилтэт холбоо зэрэг эвсэл холбоод байгуулагдсан нь ардчилсан хөдөлгөөн бүх орон даяар өрнөх үндсэн нөхцөл болжээ. Улмаар олон намын тогтолцоотой болов. Монголд өрнөсөн ардчилсан хөдөлгөөн эрчимжиж тэмцлийн хурц хэлбэр улс төрийн өлсөглөнг зарлав. МоАХ-ныхон 1990 оны 3-р сард Сүхбаатарын талбайд төрийн эрх баригчид, Засгийн газрыг огцруулах шаардлагыг тавьж өлсгөлөн зарласан юм. МАХН-ын 8-р бүгд хурал хуралдаж Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч, намын удирдан чиглүүлэх үүргийн тухай Үндсэн хуулийн заалтаас татгалзах шийдвэр гаргав. 7-р сард бүх нийтийн сонгууль явуулж МАХН нийт саналын 60%, бусад шинэ намууд 40% санал авав.
Шинэ засгийн газар нэн яаралтайгаар ажил хэргээ эхлэж дараагийн байнгын тогтвортой засгийн газрыг байгуулахын тулд Шинэ үндсэн хуулийг батлах ажлыг хийсэн билээ. Жил гаруй толгой өөд татах завгүй ажиллан, асуудлыг хэлэлцэн 1992 оны 1-р сарын 25-нд Шинэ үндсэн хуулийг баталжээ. Улс орон феодалын нийгмээс коммунизмд, 1990 оноос ардчилсан ба зах зээлийн нийгэмд шилжсэн. Гэсэн ч өмнөх чиг хандлага нь маш хэцүү байдалтай байсан. Засгийн газрыг дахин эмхлэн байгуулахтай зэрэгцээд монголд оруулсан оросын тусламжийн зээллэг хүнд цохилт болсон. Тэр нь ойролцоогоор дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 1/3-тэй дүйцэх хэмжээтэй байжээ. Үйлдвэрүүд зогсож, хэрэгцээтэй бараа материал хомсдож, архи, хонины мах, талх зэрэг хүнсийг картаар олгох болсон. Картаар хүнс олгох тогтолцоо 1991-1993 он хүртэл үргэлжилжээ. Монгол орныг хөгжил дэвшлийн замд оруулсан 1990 оны ардчилсан шинэчлэлт нь Монгол дахь өөрчлөлт шинэчлэлтийг эргэлт буцалтгүй болгож, ардчилсан нийгэм байгуулах явцыг түргэтгэсэн 20-р зууны Монголын түүхэн дэх улс төрийн томоохон үйл явц болох 1911-1912 он, 1921 оны түүхэн үйл явдлын шууд үргэлжлэл нь байв.
Гадны холбоосууд
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл Ангилал:Улаанбаатарын музей Ангилал:Музей
Панжаби хэл
Панжаб хэл (ਪੰਜਾਬੀ/پنجابی) — Панжаб нутгаар амьдардаг Панжабуудын хэл. Энэтхэг-Ари хэлний бүлэгт багтдаг. Дотор нь зүүн, баруун гэж хуваан үзэж болно. Панжаб хэлийг Энэтхэгт Гүрмуки нэртэй үет үсгээр, Пакистанд Шахмуки нэртэй араб үсгээр бичдэг.
2005 оны нэгэн тооцоогоор 88 сая хүний төрөлх хэл нь болдог гэсэн байдаг. Иймээс дэлхийд түгээмэл тархсан арван хэлний нэгэн болно. Панжаб хэл Энэтхэгийн Панжаб мужийн албан ёсны хэл болдог ба Пакистанд (үндсэндээ Панжаб мужид) хамгийн дэлгэр тархсан буюу хүн амын 44.15%-ийнх нь төрөлх хэл нь юм.
Зүүлт
Ангилал:Авиан хэл Ангилал:Дан ганц хэл
Андрей Аршавин
Андрей Сергеевич Аршавин (1981 оны тавдугаар сарын 29-нд төрсөн) нь Оросын хөлбөмбөгчин асан. Тэрээр довтлох чиглэлийн хагас хамгаалалтын болон хоёрдугаар довтлогчийн байрлалд чадварлаг уран тоглолтоороо эх орныхоо нэрийн хуудас болсон хөлбөмбөгчин билээ. «УЕФА-гийн цом» болон «УЕФА-гийн Супер цом» гэх Европын хөлбөмбөгийн томоохон хоёр цомд Зенит багт байхдаа түрүүлж байсан билээ.
2006 оны Оросын шилдэг хөлбөмбөгчингөөр шалгарч байсан Аршавин шигшээ багийн ахлагчийн үүргийг Евро-2008 тэмцээнээс хойш гүйцэтгэсээр ирсэн бөгөөд 2009 оны хоёрдугаар сарын 3-нд «Их буучдын» эгнээнд элсэж, хорин нэг хоногийн дараа Сандерленд багтай хийсэн Премьер лигийн ээлжит тоглолтод анхны гараагаа 61 дэх минутад Карлос Велагаар сэлгэгдэн хийж байв. 2009 оны гуравдугаар сарын 21-нд Блэкберн Роверс багийг 4-0 харьцаагаар буулган авсан тоглолтод Аршевин «Премьер лигийн анхны гоолоо» хийсэн бол 2009 оны дөрөвдүгээр сарын 11-нд Уиган Атлетик багийг 4-1 харьцаагаар ялсан тоглолтод гурван гоол оруулсан байх юм.
Баг
Зенит
Цахим холбоос
Ангилал:Оросын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Арсенал багийн тоглогч Ангилал:Зенит Санкт-Петербург багийн тоглогч Ангилал:Кайрат багийн тоглогч Ангилал:Кубань багийн тоглогч Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:УЕФА Европын Лигийн аварга Ангилал:Оросын хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Нэгдсэн Орос Намын гишүүн Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн Ангилал:Оросууд Ангилал:1981 онд төрсөн
Элбасан
thumb|200px|Элбасан хот Элбасан хот (Elbasani) — Албани улсын Элбасан мужийн төв, 128232 хүний хот.
Ангилал:Элбасан мужийн суурин Ангилал:Албанийн коммун Ангилал:Албанийн суурин
Архины бус гаралтай элэг өөхлөх өвчин
Ерөнхий
Элэг нь липидийн метаболизмд чухал эрхтэн бөгөөд нарийн гэдэснээс шимэгдсэн өөх, тосны гаралтай бодисуудыг үүдэн венийн судасны системээр хүлээн авч, боловсруулж, хадгалаж дараагийн эрхтэнд хүргүүлэх нарийн тэнцвэрт үүргийг биелүүлдэг. Организмд энэ метаболизмын тэнцвэр алдагдах үеийн нэг илэрэл нь элэгний эс доторх липидын төрөл болох триглицеридын хуримтлал юм. Тэнцвэр алдагдах шалтгаан нь олон байж болох боловч өөх, тосны хангалтын илүүдэл эсхүл задлан боловсруулалтын дутагдал гэсэн үндсэн 2 хэсэгт шалтгаануудыг хувааж болно. Согтууруулах ундаа удаан хугацаагаар хэтрүүлэн хэрэглэх, судсаар тэжээл авах, зарим төрлийн эм хэрэглэх, өөхөн хүчлийн исэлдэлтийн ферментүүдийн төрөлхийн дутагдал гэх мэт тохиолдолуудад элэг өөхлөх боловч дийлэнх тохиолдолд өөх тос хэтрүүлэн хэрэглэж, таргаласантай холбоотойгоор элэг өөхөлдөг. Таргалалттай холбоотой элэг өөхлөлтийн үед мөн инсулины мэдрэгшил алдагдах, өлөн үеийн цусан дахь чихрийн хэмжээ нэмэгдэх, дислипидеми, даралт нэмэгдэх зэрэг шинж тэмдэгүүд илэрдэг учир зарим мэргэжилтэнүүдийн үзэж байгаагаар элэг өөхлөл нь метаболизмын синдромын элэгний илрэл юм. Метаболизмын синдром нь өнөөгийн нийгэм дэхь тэжээлийн хэрэгцээ, биеийн хөдөлгөөний хоорондох тэнцвэр алдагдсантай холбоотойгоор үүсдэг өөрчлөлт бөгөөд жингийн илүүдэл, таргалалтын хамт дэлхийд тархац өндөртэй байна.
Патомеханизм
Триглицеридын ердийн задрал нь гол төлөв митохондрид β исэлдэлтээр явагдах боловч пероксисомын болон эндосомын исэлдэлтүүд задралын явцад мөн бага хэмжээгээр оролцдог. Митохондрын исэлдэлтийн явцад чөлөөт өөхөн хүчлийн исэлдэлт нь жирийн тохиолдолд ч дутуу исэлдсэн хүчилтөрөгчийн чөлөөт язгуурууд /ХЧЯ/ үүсэгдэг боловч эдгээр эмгэг молекулуудыг организмын өөрийн антиоксидантууд саармагжуулдаг. Триглицеридын хэмжээ хэвийнхээс хэтэрсэн үед энэ саармагжуулалтын тэнцвэр алдагдаж ХЧЯ олширох аюултай. ХЧЯ нь сул электрон бүхий хүчилтөрөгчийн молекулаар дамжуулан ДНХ, ханаагүй өөхөн хүчлүүд гэх мэт чухал макромолекулудыг гэмтээдэг. Өөхөн хүчлүүд ийнхүү дутуу исэлдэх явцыг пероксидаци гэх бөгөөд тэдгээр чухал молекулуудыг гэмтээж үүргийг нь алдагдуулна. Энэ нь эсийн гэмтэл, үхэл, эдийн түвшинд үрэвсэл, лейкоцитын инфильтрац, фиброзын явцыг эхлүүлж архины бус гаралтай стеатогепатит болон хүндэрнэ. Энэ явц он удаан явагдах бөгөөд үрэвслийн явцаас шалтгаалж элэгний хатуурал, элэгний жинхэнэ эсийн хавдар зэрэг өвчнүүд үүсэх магадлал нэмэгддэг байна.
Өөр (элэгний вирусын халдваргүй, согтууруулах ундаа хэтрүүлдэггүй зэрэг) шалтгаангүй элэгний хатуурлын тохиолдолд элэг өөхөлсөн байх магадлалтай байдаг нь стеатогепатитын хор хөнөөлтэйг батална. Гэсэн хэдий ч стеатоз болгон стеатогепатит болон хүндэрдэггүй. 20 жилийн туршид өөхөлсөн элэгтэй өвчтөнгүүдийг хянанахад эдгээр хүмүүс дунд цирроз оношлогдох магадлал 5%, элэгний хавдар оношлогдох магадлал 0,5% байсан байна. Элэгний өвчнүүдийн оношлогдох магадлал бага байгаа харагдах боловч эдгээр хүмүүсийн нас баралт эрүүл хүмүүсийнхээс үнэн магадлалтайгаар өндөр байгаа нь метаболизмын синдромын бусад илрэлүүдтэй холбоотой байж болох юм. Үүнээс гадна, уг өвчний өндөр ерөнхий тархалттай хамт авч үзэхэд, өөхөлсөн элэг нь элэгний эмгэгийн нэг томоохон шалтгаан болж байна гэж үзэж болох талтай. Эдгээрээс хархад өөхөлсөн элэгийг үрэвсэлд хүргэж байгаа хүчин зүйл нь таргалалтаас тусдаа байгаа бөгөөд элэг өөхлөлт нь зөвхөн эмгэгийн суурийг бүрдүүлж өгч байна. Үүнийг “дараалсан эмгэгийн” онол нэрэн доор Дей нар дэвшүүлсэн билээ. Тэдний үзэж байгаагаар өөхөлсөн элэгний суурин дээр зарим төрлийн эм хэрэглэх /амиодарон, аспирин, интерферон, валпоат/, согтууруулах ундаа хэрэглэх, генетикийн хүчин зүйлүүд /β исэлдэлтийн энзимуудын бага итэвхжил, цитохром Р 450 2Е1 энзимын харьцангуй өндөр итэвхжил гэх мэт/, хүнс тэжээлийн онцлог /антиоксидант багатай хүнс хэрэглэх гэх мэт/ зэрэг нь өвчин хүндрэх шалтгааныг бүрдүүлдэг байна. Нэгэнт үрэвсэлд орсон элэг нь ямар магадлалаар элэгний хатуурал, хавдар болон хүндэрдэлийг доорх шалтгааны улмаас нарийн тогтооход мөн хүндрэлтэй байна.
Эмгэг өөрчлөлт, оношилгоо, тархалт
Элэг өөхлөлт нь туршлагаас хархад элэгний хамгийн өргөн тохиолддог эмгэг боловч тархац нь ч нарийн тогтоогдоогүй байна. Үүний нэг шалтгаан нь ихэнх тохиолдолд энэ өвчиний эхний шатанд эмгэг өөрчлөлт эсийн ханан дотор явагдаж энгийн лабораторийн шинжилгээгээр нарийн оношлогдох магадлал бага байдагтай холбоотой. Эмнэлгийн практикт оношлогдож байгаа өөхөлсөн элэг нь гол төлөв жингийн илүүдэлтэй боловч бусдаар эрүүл хүмүүст хэт авиан үзлэгээр илэрдэг. Өвчин даамжирсан тохиолдолд ядрах, хэвлийн баруун дээд хэсэгт хөндүүрлэх зэрэг шинж тэмдэг мэдрэгдэж болно. Эхо сонографийн аргаар үзхэд өөхөлсөн элэг нь эрүүл элэгтэй харьцуулахад илүү нягт болсон байдаг учир дүрс нь цайвар болж харагддаг. Өөхөлсөн элэг оношлогдсон тохиолдолд элэгний энзимуудын шинжилгээ мөн өндөр гарах магадлал бий. Өөр өвчний шалтгаан байхгүй тохиолдолд энэ нь энгийн өөхөлсөн элэг нь өөхөлсөн элэгний үрэвсэл хэлбэрт шилжиж, хүндэрсэн болхыг харуулна.
Гэсэн хэдий ч хэт авиа, компютер томографи зэрэг дүрс оношилгооны аргууд нь их хэмжээний элэгний өөхлөлтийн үед л магадлал өндөртэйгээр илрүүлж чаддаг байна. Үүнээс гадна дүрс оношилгооны аргууд нь стеатоз, үрэвсэл хоерын ялгах мэдээлэл өгөхгүй. Элэгний эдийн шинжилгээ (биопси) нь эмчилгээ, тавиланд шаардлагатай эдийн өөрчлөлтийн талаарх мэдээлэлийг дэлгэрэнгүй өгөх боловч шинжилгээний эрсдэлээс шалтгаалж өргөн хэрэглэх боломж алга байна. Эрдэм шинжилгээний зориулалтаар ашиглагддаг цөмийн соронзон спектроскопийн аргаар судалхад хүний гарал үүсэл, хүйснээс хамааран дундажаар эрүүл элэгний 2,8- 4,8% нь триглицерид байдаг байна. Зарим судалгааны тооцоогоор АНУ-ын хүн амын 30%, Скандинавын улсуудын хүн амын 24,8%, БНХАУ-ын 28,6% нь элэг нь өөхөлсөн гэсэн тооцоо байна.
Эмчилгээ
Элэг өөхлөлт нь эдгэрдэг өөрчлөлт бөгөөд үүсгэж байгаа хүчин зүйлийг арилгахад липидын дуслууд алга болдог байна. Эмийн аргаар хүний биед өөх тосны хэмжээг бууруулах судалгаа үргэлжилсээр байгаа боловч одоогийн байдлаар аюулгүй, үр дүнтэй эм өргөн хэрэглээнд гараагүй байна. Дийлэнх элэг өөхлөлт нь хооллолт, тэжээлийн хэрэгцээний тэнцвэр алдагдсантай холбоотой байдаг учир зан үйлийн арга хэмжээгээр аажим турах нь зохимжтой болохыг туршлага харуулж байна. Үүнээс гадна, А Е төрлийн витаминууд нь антиоксидант чанараараа организмын ХЧЯ-аас хамгаалах чадварыг нэмэгдүүлдэг эмпирик баримтаар практикт өргөн хэрэглэгддэг байна.
Эшлэл
Ангилал:Гастроэнтерологийн өвчин Ангилал:Элэг судлал
Hépatite 肝炎
Ну Тэ-ү
Ну Тэ-Ү 1932-2021 (노태우, 盧泰愚) нь Өмнөд Солонгосын 13 дахь ерөнхийлөгч.
Ангилал:Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч Ангилал:Өмнөд Солонгосын дотоод хэргийн сайд Ангилал:Өмнөд Солонгосын хуурай газрын зэвсэгт хүчний генерал Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай) Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд Ангилал:1932 онд төрсөн
Фүшинь
Хятад улсын Ляонин мужийн аймгийн энтэй Фүшинь (монгол бичгээр фүсин гэж бичдэг, хятад ханзаар 阜新 гэж бичиж хятад хэлний умард аялгуугаар [Fùxīn = Фүү-шинь] хэмээдэг, үүнийг кирилл бичгээр хэлбэрт оруулвал [фүү шинэ] болно, англиар Fuxin, хотод 2010 оны байдлаар 1.8 сая хүн амьдран сууж байна.
Дотроо 5 дүүрэг, 1 шянь (хошуу), 1 өөртөө засах шянь (хошуу)-нд хуваагддаг. Монгол үндэстэн өөртөө засах Фүшин шянь гэж бий.
Цахим холбоос
Ангилал:Ляонины суурин Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот
Лхүмбийн хэрэг
Лхүмбийн хэрэг гэдэг нь ЗХУ-ын талын Монголыг зөвлөлтжүүлэх зорилгоор үүнийг эсэргүүцэж байсан монголын удирдагч нар болон бусад боловсрол мэдлэг бүхий монголчуудыг зохион байгуулалттайгаар хомроглон устгасан Их Хэлмэгдүүлэлтийг эхлэл болсон улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн хэрэг юм.
Үйл явдлын оршил
Улаанбаатар хот дахь 1 дүгээр тусгай морин дивизид алба хааж байсан Хэнтий аймгийн Онон хошууны Норовлин сумын 4-р багийн харьяат Шодой хочит Эрэнчиний хөвгүүн Дамдин өөрийн нутгийн цэрэг Цэрэнгийн Намжилын хамт 1929 оны 11 дүгээр сарын 13-нд цэргээс оргожээ. Тэд тус бүрийн морь, винтов буу, 45 сумтай, сэлэм, цэргийн иж бүрэн хувцастай байжээ. Тэд шууд Манжуурт очсон байна. Тэр үед цэргээс оргогч нарыг хурдан барьж шийтгэдэг байтал тэд ингээгүй байна.
Хэнтий аймгийн Дадал сумын харъяат, эвлэлийн гишүүн, 19 настай Мархайн Цэвээнийг Лувсандорж гэдэг хүний хамт 1931 оны 11 дүгээр сард Цэргийн яамны гуравдугаар газрын даалгавраар Баргын Хайлаар чиглэлээр тагнуулчаар явуулжээ. М.Цэвээн Хайлаар орчим хүрч 1 сар шахам болоод ирэхдээ Хэнтийд ирж өөрийн төрсөн ах Хэнтийн 7-р дивизийн холбоо сумангийн дарга М.Шагдар, мөн ах Дадал сумын Галттай коммуны дарга М.Очирбат болон бусад хүмүүс, найз нөхөддөө тагнуулын ажлаар яваад ирсэн тухайгаа, Хайлаарт Шодойн Дамдинтай уулзсан,японы тогоо шанага барьж байна гэх мэтээр өөрийн мэдээллээ нийтэд задалсан байдаг.
Энэ үеэс Ш.Дамдины тухай Хэнтий нутгаар ам дамжсан цуурхал яриа дэгдэжээ. Энэ цуурхалд японы том даргын дэргэд байдаг, 50 үсэрдэг буутай, Хэнтийд ирээд буцдаг гэнэ гэх мэт яриа газар аван дэлгэрч байсан нь Хэнтийнхэн японы тагнуулын сүлжээнд хамрагдсан байж болзошгүй гэх нийгмийн сэтгэл зүй бүрэлдэх үндэс суурь нь болсон байна.
М.Цэвээн нь Улаанбаатарт ирээд МАХН-ын ТХ-ны тэргүүлэгч гишүүн, МҮЭ-ийн Төв Зөвлөлийн дарга Ж.Лхүмбийг олж уулзан Манжуурт нууц ажлаар явсан тухайгаа бас ярьжээ. 1932 оны 4 дүгээр сард тухайн үеийн нам засгийн бодлогыг эсэргүүцсэн зэвсэгт бослого дэгдэж, дарагдав. 1932 оны 6 дугаар сарын 29-30-нд МАХН-ын ТХ ба Хянан Байцаах Төв Комиссын хамтарсан онц 3 дугаар Бүгд хурал хуралдав. Энэ хурал дээр анх удаа ЗХУ-ын чиг шугамыг МАХН-ын алдаа дутагдлыг шүүмжилсэн байдаг.Дараа нь энэ бүгд хуралд үг хэлсэн бараг бүх хүн алуулсан.
Үйл явдлын өрнөл
1932 оны 10 сараас эхлэн мөнөөх Шодойн Дамдин Монголд ирээд буцсан тухай мэдээг Хэнтий дэх Дотоодыг хамгаалах анги хүлээн авсан ба энэ талаарх мэдээллүүдийг цуглуулж эхэлжээ.
1933 оны 1 дүгээр сарын 9-18-нд Улаанбаатар хотноо ДХГ-ын төв, орон нутгийн анги хэлтсийн дарга нар ба Зөвлөлтийн сургагч мэргэжилтний хамтарсан зөвлөлгөөн болов. Зорилго нь ЗХУ-аас Монголд ирсэн (дагаар орсон) буриад нарын дотор Японы гар хөл болсон баримт байж болох талаар хэлэлцжээ. Зөвлөлгөөнөөс “... ирэх хавар цагт эсэргүү нар дахин шинэ бослого гаргахыг оролдоно. Хятад, буриад, орос, түвэд нарын этгээдүүдээс гадна гадаад тагнуул, эсэргүү этгээдтэй холбоо хэлхээтэй байж магадгүй тул тэдгээрийг илрүүлэхийг бүх анги, хэлтэст даалгаж, эсэргүүцэн тагнах ажлыг сайжруул...” гэсэн даалгавар өгөв. 1933 оны 3 дугаар сард МАХН-ын ТХ-ны нарийн бичгийн дарга Д.Лувсаншарав, МАХН-ын ТХ-ны тэргүүлэгч гишүүн Х.Чойбалсан нарыг ЗХУ-д эмчилгээнд явуулав. Шийдвэрийг нь МАХН-ын ТХ-ны Тэргүүлэгчдийн тогтоол гарган шийдвэрлэв. Тэртээ 1928 оны 11 дүгээр сарын 25-нд Коминтерны Улаанбаатар дахь төлөөлөгч нар хуралдаж Монголын удирдлагад хэнийг тавих тухай ярилцаж байхдаа “... Х.Чойбалсанг ЗХУ-д хагас жилээр эмчилбэл ... бидний нөлөө хүчтэй болно шүү дээ...” гэцгээж байсныхаа дагуу түүнийг яг 6 сар эмчилгээнд илгээсэн. 1933 оны эхээр ДХГ-ын тусгай нууц туршуулаар элссэн Манзушир хутагтын нэрээр хувьсгалын эсэргүү нууц байгууллага байгуулж, ардын засагтай тэмцэе гэсэн бичиг хийлгэж, Хэнтий аймгийн нөлөө бүхий хийдийн хутагт хувилгаадад явуулав. Хэнтийн Бэрээвэн хийдийн хувилгаан Номун хан Найдансүрэн тэр бичгийг нь аваад Хэнтийн Дотоодыг хамгаалах ангид шууд ирж, Манзушир ийм бичиг өгөв гэснээр энэ ажиллагаа нь нурсан байна.
1917 онд эцэг эхээ дагаж Монголд орж ирсэн буриад Дамдин овогтой Данзан 1932 оны 3 сард ДХГ-ын Онон, Дадалыг хариуцсан тусгай төлөөлөгчөөр томилогдон ирсэн бөгөөд Хэнтий Балж сумын харъяат эхнэр Дондогийн Балжмаагаа Улаанбаатар хотод багшийн сургуульд сурч байгаа учир түр орхиод ганц биеэр иржээ. Ирмэгцээ Дадалын дэлгүүрийн худалдагч 17 настай Жалсангийн Сэрэмжид гэгч охиныг эргүүлж эхэлсэн байна. Гэтэл Сэрэмжидийн эцэг, эх нь нутгийн буриад Санжийн Цэрэнгийн хүү Бадамтай сүй тависан байв. Сэрэмжид нь Ж.Бавуудорж, Т.Юмдорж гэх мэт залуустай бас бие, сэтгэлийн холбоотой байсан ба эдэн дотроосДадал сумын харъяат буриад Банзрагчийн Раднаагийн хөвгүүн Цэвэгжавтай илүү дотно байсан.
Ж.Сэрэмжид буу зэвсэг агссан, эрх мэдэл бүхий, онгироо ойворгон Д.Данзанд сэтгэл, өвөрөө нээсэнд Р.Цэвэгжав дургүйцэн түүнээс хөндийрчээ. Данзан өөрийн дүү Дуламжавыг Сэрэмжидтэй хамт тэр үеийн 6 айл суух нэгэн байшинд байр авч өгөн суурьшуулж, тэр ч бүү хэл Сэрэмжидийгээ Дотоодыг Хамгаалахын нууц ажилчин болгон элсүүлж авчээ. Гол даалгавар нь өрсөлдөгч Р.Цэвэгжавын тухай л мэдээ өгч бай гэсэн байдаг. Яг тэр үед нь Данзаны эхнэр Балжмаа хотоос ирж, гурвалжин, дөрвөлжин хэрүүл үүсэв. Ойворгон Данзан эхнэр Балжмаагаа зодож, нүдэж, айн сүрдүүлсээр төрхөмд нь буцаажээ. Дараа нь 1933 оны 10 сард Д.Данзан, Ж.Сэрэмжидтэй нийлэн суусан байдаг.
Тэр үед Хоршооны Ерөнхий хорооны гишүүн бөгөөд дэлгүүрийн эрхлэгчээр мөнөөх Д.Данзангийн дүү Дуламжав, хоршооны даргаар Лувсан гэж хүн ажиллаж, Ж.Сэрэмжид худалдагч нь байв. Гэтэл тэд 1932 оны 5 сарын 3-нд муудалцаж, хоршооны мах муулдаг амбаарын түлхүүрийг хоорондоо шидэлцэж байгаад алга болгов. Түлхүүргүй болсоноос агуулахыг нээлгүй удсан тул Хэнтийн сургууль, гуанз, бас цэргийн хэрэгцээнд нийлүүлсэн малын толгой шийр, гэдэс дотор өмхийрч мууджээ. 5 тэрэг гэдэс дотор, 5 тэрэг толгой шийр хаягдав. Төлөөлөгч Д.Данзан энэ бол хоршооны дарга асан Р.Цэвэгжавын буруугаас болов гэсэн яриа гаргасанд, Р.Цэвэгжав уурлаж Данзанд, - “Чи дүүгээ хэргээс мултлах гэж намайг ингэх ёсгүй” гэх мэтээр хэрэлдсэн байдаг.
Тэр үеийн Хэнтий хүмүүс Д.Данзанг Дотоодыг Хамгаалахын нэрээр бусдыг их айлган сүрдүүлдэг, өмнөх Норовринчин төлөөлөгч байхдаа ер тэгдэггүй сайн хүн байсан, “Данзангаас бүх хүн айж байх юм, ямар муухай догшин ширүүн хүн бэ“ гэж ярьж байсан нь эдүгээ Тагнуулын Ерөнхий Газрын архивт хадгалагдан үлджээ.
Үйл явдал хүчээ аван өргөжсөн нь
Төлөөлөгч Д.Данзан нь Р.Цэвэгжав, Ж.Дашдорж нар Ш.Дамдинтай холбоотой, японы тагнуул” гэж 1933 оны 5-р сард баривчлав. Мөн Цэрэнгийн Бадамыг холбогдуулсан бөгөөд Бадам нь дээр хэлсэн Ж.Сэрэмжидийн сүй тавьсан залуу, бичиг үсгийн чадвар маш сайтай цаашид өсөн дэвших ирээдүй бүхий хүн байсан бөгөөд Р.Цэвэгжавын дотно найз байв. Нөгөө талаар Хэнтийн Дотоодыг Хамгаалах ангийн дарга Эрэнчин Д.Данзанг Ш.Дамдингийн ирээд буцсаныг мэдсэнгүй, харилцаа холбоог нь олсонгүй гэж байнга донгодон зэмлэж байсан нь Данзанг бусдыг гүтгэн гүжирдэх замыг нь шулуутган өгчээ. Тэр өөртөө дургүй бүхнийг Ш.Дамдинтай холбоотой хэмээн баривчилжээ.
Хэнтийн Онон Дадалд нийтийн баривчилгаа эхлэв. Хамгийн анх Ц.Бадам байцаагдав. Түүнээс Р.Цэвэгжавтай хувьсгалын эсэргүү ажлын талаар захидлаар харилцдаг байсан гэсэн мэдүүлэг гаргуулж авчээ. Дараа нь Жанжин штабын ажилтан Шагдарын Галсанжамбыг ДХГ-ын Тусгай хэлтсийн дарга Ч.Мандал 50 гаруй хоног байцааж тамласны эцэст 1933 оны 7-р сарын 26-нд “Хэнтийн Дотоодыг Хамгаалахын Нороврэнцэнд анх элссэн, дараа нь Р.Цэвэгжавт элсэгдсэн” гэсэн мэдүүлэг гаргуулж авчээ. Тэрээр 1933 оны 7-р сарын 26-ны мэдүүлэгтээ хувьсгалын эсэргүү байгууллагын удирдах тэргүүлэх гишүүд нь Р.Цэвэгжав, Нороврэнчин, Ш.Дамдин, Т.Юмдорж гэх мэтээр арваад хүнийг нэрлэсэн байдаг.
1933 оны 5 дугаар сарын 23-нд МАХН-ын ТХ-ны нарийн бичгийн дарга бөгөөд МҮЭ-ийн Төв Зөвлөлийн дарга Ж.Лхүмбэ үйлдвэрчний эвлэлийн ажлаар гэнэт ганцхан өдрийн томилгоогоор Өндөрхаанд ирэв. Тэр Хэнтий аймгийн Намын Хорооны дарга Цэрэнгийнд хоноод буцав. Түүнтэй Хэнтийн Дотоодыг Хамгаалах ангийн дарга Эрэнцэн машинд нь сууж хамт Улаанбаатарт иржээ. Тэр бараг хэнтэй ч уулзсангүй, үнэндээ Хэнтийд яагаад гэнэт томилогдсоноо ч мэдээгүй байдаг. Өөрийнх нь машин бэлэн биш, Б.Элдэв-Очирын машиныг гуйж унажээ
Дараа нь Ж.Лхүмбэ Хэнтийд очоод Р.Цэвэгжавтай аймгийн төвийн хойно нэгэн хашааны ард нууцаар уулзаж холбоо бариад шууд хот буцсан юм гэсэн яриаг Хэнтийн Дотоодыг Хамгаалахаас тараав.
Үйл явдал хүчээ авч хэлмэгдүүлэлт эхэлсэн нь
1933 оны 5 дугаар сарын 24-нд Хэнтийн Дотоодыг Хамгаалах ангийн дарга Эрэнчин ДХГ-ын дарга, сургагч, Тусгай хэлтсийн дарга, сургагч нарт Р.Цэвэгжав нарын тухай танилцуулсанд ДХГ-аас сургагч Григорьевыг Хэнтийн Хамгаалах ангид сургагчаар хэлмэрч Давжаевын хамт түр томилж, бас Бадам, Цэвэгжав нарыг баривчлан мөрдөн байцаахыг Эрэнчин, Григорьев нарт даалгаж тусгай төлөөлөгч буюу туслах сургагч Церенов гэгч буриадыг энэ ажилд туслан гүйцэтгүүлэхээр томилов. Тэд 1933 оны 5 дугаар сарын 27-нд Өндөрхаанд ирсэн.
1933 оны 7 дугаар сарын 27-нд ЗХУ-ын ОГПУ (Улс төрийн удирдах газар)-ын Гадаад хэлтсээс эзэн И.Сталинд, “... Хэнтий аймагт гарсан хувьсгалын эсэргүү хуйвалдааны хэргээр шинэ мэдүүлэг авлаа. Яллагдагч Цэвэгжав, Бадам, Мархаев нар Хэнтийн байгууллагад удирдамжийн захидал дамжуулахад МАХН-ын ТХ-ны нарийн бичгийн дарга Лхүмбийг зуучилсан гэж мэдүүлэв. Захидлыг Мархаев (Мархайн Цэвээн) бичиж Лхүмбээр дамжуулан Хэнтийн байгууллагын нэгэн толгойлогч Цэвэгжавт өгчээ. Мархаев цааш мэдүүлэхдээ, Лхүмбэ бүр 1930 онд Монголын баруунтны үзэл суртлын профессор Жамцранотой хамт япончуудад захидал бичиж байсан гэжээ. Охтины (Монгол дахь ЗХУ-ын Бүрэн эрхт төлөөлөгч) зөвлөснөөр ДХГ-ын зөвлөх нь ДХГ-ын нэрийн өмнөөс Лхүмбийг баривчлахыг тус газрын дарга Д.Намсрайд зааварласан байна. Гэндэн ба Төв Хорооны хоёр нарийн бичгийн дарга болон Цэргийн яамны шийдвэрээр Лхүмбийг баривчилсан болно. Лхүмбийг байцааж эхэллээ....” гэж илтгэсэн байна.
1933 оны 7 сарын 22-нд Ж.Лхүмбээс эхний байцаалт авч ДХГ-ын дарга Д.Намсрай 62 асуулт асууж байцаасан байдаг. Түүнийг ЗХУ-д 5 сар, Монголд 6 сар тамлан байцааж, 1м.
Тэр тамлуулж 1933 оны 12 дугаар сарын 19-нд ЗХУ-аас монголын хил дээр ирэхдээ ДХГ-ын тасгийн дарга Ш.Самданд, “... Би тийшээ (ЗХУ-д) явахдаа ёстой нэг нарийн шалгаж үнэн мөнийг олоод өгөх байх гэж бодсон юмсан. Гэтэл тэгсэнгүй. Амь насны тухай одоо ярих юм байхгүй, өнгөрсөн шүү дээ. Зөвхөн хар амиа бодвол болох л байлаа. Тэгж сайн нөхөд, гэмгүй хүмүүсийн цусаар гараа угаагаад яах вэ? Ганц толгойгоогоороо дүүрье гэж бодлоо. Би бүр шийдчихээд байна. Улсдаа зүтгэж яваад хайран залуу насаа алдах боллоо. Би их азгүй хүн юм” гэсэн байна.
Үйл явдлын төгсгөл, үр дүн
Ж.Лхүмбэ нарыг Японы цэргийн ерөнхий штабын шууд удирдлагын доор ажилладаг, СССР улсаас монголын харилцааг таслан салгахыг оролдож, нам засгийн удирдлагыг алж хороох бэлтгэл ажил хийж явсан 7 хуудас зохиомол хэрэг хүлээлгэн, 1934 оны 6 дугаар сарын 25-нд ДХГ-ын дэргэдэх Тусгай Комиссын 6 дугаар хурлаар 33 хүний хамт буудан алах ялаар яллаж, амийг нь хороосон байна. Лхүмбийн хэрэгт нийт 317 хүнийг холбогдуулан таслан шийтгэснээс 53 хүнийг буудан алах ялаар, 136 хүнийг 3-10 жилээр хорих, 126 хүнийг ЗХУ-д цөлөх ялаар шийтгэсний ихэнх нь буриадууд байсан байна. Ер нь энэ хэрэгт 1278 хүнийг холбогдуулан хэлмэгдүүлсэн байна.
Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь
5-р Далай лам Лувсанжамцын (1617-1782) үед Түвдийн шашны урсгалуудын хооронд засаглалын төлөө тэмцэл ид явагдаж түүнд нь Монгол, Ойрад монгол, Манжууд идэвхийлэн оролцож байв. Тэрээр Гэлэгпагийн урсгалыг Түвдийн төв хэсэгт ноёрхох үүдийг нээж Түвдийг Гэлэгпагийн урсгалын дор нэгтгэгжээ. Цахарын Лигдэн хаан улааны урсгалыг дэмжин шар малгайтны урсгалыг устгасан авч удалгүй өөд болж Халхын Цогт хунтайж түүний үйл хэргийг үргэлжлүүлэн Хөх нуурт очин Амдог эзлэн Үй, Цанруу цэрэг оруулав. 5-р Далай лам Лувсанжамц Хошуудын Төрбайх тайж буюу Гүүш хаанаас тусламж эрсний дагуу Гүүш хаан шарын урсгалыг хамгаалан 1637 онд Цогтын цэргийг Улаан хошуунд бут цохин улмаар 1642 онд Түвдийг эзлэн 5-р Далай ламыг Түвдийн шашны ба улс төрийн тэргүүн болоход нь тусалж өрсөлдөгч урсгалуудыг даржээ. 5-р Далай лам Лхаст Будаалин хийдийн суурийг тавьж засаглалаа тийш нь нүүлгэн 1652 онд Бээжинд очиж Манжийн хаанаас тамга олгосоныг хүлээн авчээ. Тэрээр 1682 онд өөд болсныг Түвдүүд улс төрийн зорилгоор 15 жил нууж 1697 онд Цанъянжамцыг 6-р Далай ламаар өргөмжлөн засгийн эрхийг Дэсрид Санжаажамц барьж байв. 6-р Далай лам сахил санваараа үл тоон архи хүүхэн хэрэглэн хайрын дуу зохион байх дор 1705 онд Хошуудын Лхавзан хаан Түвдийг эзлэн засаг баригч Дэсрид Санжаажамцыг хороон Далай лам Хөх нуур орчим нас барсан байна. (зарим түүхэнд түүнийг нас барсан хэмээн худал зарласан бөгөөд 1746 онд нас барав хэмээх нь бий)
Лхүмбийн хэрэг
Үйл явдлын төгсгөл, үр дүн
Гэвч энэ нь зөвхөн эхлэл бөгөөд Их Хэлмэгдүүлэлтийн удиртгал хэсэг байжээ.
Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь
Ингээд Лхавзан хаан шинэ Далай лам тодруулсан авч Далай лам Гэлүгпагийн урсгалыг дагаагүй юм. 1717 онд Зүүнгарын Их Цэрэндондов Түвдийг эзлэн түүнийг хороосон нь Түвдэд нэлээн дэмжлэг хүлээснийг үл тоон Манжийн Энхамгалан хаан түргэн арга хэмжээ авч 1718 онд Лхасд цэрэг оруулсан боловч бут цохигджээ. 1720 онд Энхамгалан хаан дахин үлэмжхэн хүчээр довтолж Зүүнгарыг Түвдээс гаргаж Галсанжамцыг Гүмбүмээс Лхаст авчран 1721 онд 7-р Далай ламаар суулгажээ. Ангилал:Монголын түүх
Лхүмбийн хэрэг
Гадаад холбоос
Ангилал:Улс төрийн гэмт хэрэг Ангилал:Хэлмэгдүүлэлт
Берат
Берат - Албани улсын Берат хошууны төв, 65000 хүний хот.
Ангилал:Албанийн хот
Хүүхэдтэй дагина
Хүүхэдтэй дагина (Madonna Litta) нь Леонардо да Винчигиин нэгэн бүтээл болох тосон будгийн зураг юм. 1490 оны орчим туурвисан гэж үздэг бөгөөд өдгөө Санкт-Петербург хот дахь Эрмитажид хадгалагдаж байдаг. Ангилал:Уран зураг Ангилал:Леонардо да Винчигийн бүтээл
Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)
Монгол улсын Өвөрхангай аймгийн харьяаны арван есөн сумын нэгийг Баян-Өндөр сум гэнэ. Улсын нийслэлээс баруун урагш 303 км, аймгийн төв Арвайхээр хотоос зүүн хойш 122 км давхиж байж сумын төвд хүрдэг.
Эшлэл
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Өвөрхангай аймгийн сум
Эмре Жан
Эмре Жан (Emre Can; 1994 оны нэгдүгээр сарын 12, Франкфурт) — Турк гаралтай Германы хөлбөмбөгчин, Английн «Ливерпүүл» багийн хагас хамгаалагч.
«Байер 04» 2013—2014 онд 29 тоглолтонд 3 гоолдож олонд анзаарагдсан Эмре Жангаа «Ливерпүүлд» 9.75 сая фунтийн үнэд хүргэн худалдав. Наймдугаар сарын 17-нд анхны гараагаа «Саутхемптоны» эсрэг (2:1) сэлгээнээс хийжээ.
Гадны холбоос
Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Байерн Мюнхен багийн тоглогч Ангилал:Байер 04 багийн тоглогч Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч Ангилал:Германчууд Ангилал:1994 онд төрсөн
Нүүрстөрөгчийн нано хоолой
Ангилал
CNT-үүд нь урт, давхаргын тоо, диаметр зэргээрээ хоорондоо ялгагддаг бөгөөд ихэвчлэн 1-50 нм-ийн диаметртэй, хэдхэн микроны урттай байна. Хоорондын ялгааг нь үндэслэн CNT-г дотор нь хэд хэд ангилдаг.
Нэг ханат нүүрстөрөгчийн нано хоолой (SWNT)
Ихэнх SWNT-нүүд 1 орчим нм-ийн диаметртэй байдаг бөгөөд графины давхаргыг хексагон дүрстэй ямар өнцөг үүсгэн хуйлснаас нь болж 3 ангилна.
Олон ханат нүүрстөрөгчийн нано хоолой (MWNT)
MWNT-нүүд нь бие биеийнхээ дотор талд байрласан хэд хэдэн графины давхаргаас бүтэх бөгөөд үзүүлэх шинж чанарын хувьд SWNT-тэй төстэй боловч түүнийг бодвол илүү бат бөх. CNT нь маш бат бөх, өөрийн гэсэн сунамтгай шинж чанарыг агуулдаг бөгөөд даралтыг тэсвэрлэхдээ муу. Цахилгаан дамжуулах шинж чанарын хувьд хамгийн сайн гэгддэг зэснээс 1000 дахин илүү дамжуулдаг ба дулаан дамжуулалтын хувьд тусгаарлагч ч дамжуулагч ч болдог.
Нүүрстөрөгчийн нано хоолой гарган авах арга
CNT-г дараах 5 аргаар гарган авч болно.
Хэрэглээ
Одоогийн байдлаар Easton-Bell Sports, Inc ба Zyvex Performance Materials хамтран унадаг дугуйн хэсгүүдийг (суудал, жолоо...) үйлдвэрлэхэд, мөн Zyvex Performance Materials нь үзүүлэн маягаар 54 инчийн усан завийг бүтээхэд тус тус CNT-г ашиглаж байна. Нанотехнологийн салбарт CNT-ийн хор хөнөөл ихээхэн анхаарал татаад байгаа бөгөөд энэ төрлийн судалгаа шинжилгээнүүд дөнгөж л анхан шатандаа явж байна. Гэвч өнөөг хүртэл хийгдсэн судалгааны үр дүнд CNT нь тодорхой нөхцөлд амьд организмын эсийн мембраныг нэвтлэн орж маш их хор хөнөөл учруулдаг болох нь тогтоогдоод байгаа.
Гадны холбоос
Ангилал:Нүүрстөрөгч Ангилал:Наноматериал
Люшня
Люшня — Албани улсын Фиер хошууны харьяа 38000 хүний хот.
Ангилал:Албанийн хот
Цогт тайж (кино)
«Цогт тайж» — 1945 онд бүтсэн, Монголын 2 ангитай уран сайхны кино.
Уг кино дэлгэцэнд гарсан нь Монголын кино урлагт мэргэжлийн уран бүтээлчид төрөн гарч, бие даан бүтээл туурвих өргөн боломж нээгдсэнийг зарлан тунхагласан сайхан зүйл байлаа. Монгол кино үйлдвэрийн бүх салбар, тасгийн ажилчид оролцсон, мөн мэргэжлийн техникчид, хамт олон бүрэлдэн тогтжээ. Энэ киноны нэг онцлог нь эдүгээ "Алтан үеийнхэн" хэмээн нэрлэгдэх болсон Монголын мэргэжлийн уран бүтээлчид өөрсдийнхөө ур чадварыг сорьж, анхны гараагаа амжилттай эхэлсэнд оршино.
Агуулга
17-р зууны үед амьдарч байсан, эх оронч соён гэгээрүүлэгч Цогт хунтайжийн намтарт түшиглэн Манжийн түрэмгий бодлогын эсрэг тэмцэн боссон Монголчуудын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг уран сайхны аргаар чадварлаг боловсруулан тусгасан юм.
Эх сурвалж
Ангилал:Уран сайхны кино Ангилал:Монголын кино Ангилал:XX зууны манлай Ангилал:Билэгийн Дамдинсүрэн Ангилал:Лувсанжамбын Мөрдорж Ангилал:Бямбын Ринчен
Тэнгисийн шумбуур
Тэнгисийн шумбуур (Aythya marila) нь Нугасныхан овгийн шувуу юм. Тэд Еврази, Хойд Америк, Туйлын бүсийн тундр, намгархаг газар, нуур цөөрөмд нутаглана.
Гадаад төрх
Нас бие гүйцсэн шумбуур 42–51 см урт, далавчаа дэлгэхэд 71–80 см юм. Цэнхэр хошуу, шар нүдтэй. Эрэгчин нь ногоон солонготой бараан өнгийн толгой, хар цээж, голдоо цагаантай хар сүүлтэй. Эмэгчин шумбуур бор толгой, биетэй ба хошууны угт цагаан өргөн зураастай.
Тэнгисийн шумбуурын гол идэш тэжээл нь нялцгай биетэн, усны ургамал зэрэг болно. Тэд усанд шумбаж сэлэн хоол тэжээл хайж олдог.
8-10 өндөг гаргаж, 24-28 хоног дарна.
Цахим холбоос
Ангилал:Шумбуур Ангилал:Монгол орны шувууд
Их Никобар арал
Их Никобар арал 2004 оны Энэтхэгийн далайн газар хөдлөлтийн дараах цунамид өртөж их хохирол амссан юм.
Газарзүй
Аралд Александра, Амрит Каур, Догмар, Галатеа зэрэг хэд хэдэн гол байдаг бөгөөд тэд бүгд өмнө эсвэл баруун өмнө зүг рүү урсдаг нь тус арлын налуулгийн чиглэлийг илтгэнэ. Арлын овгор товгор толгод өмнөөс хойш сунан тогтсон байдаг. Далайн түвшнээс дээш 642 метр өргөгдсөн Туйллье уул нь тус арлын хамгийн өндөр цэг юм.
Гадны холбоосууд
Ангилал:Энэтхэгийн далайн арал
Нэнси Ажрам
Нэнси Набиль Ажрам (1983 оны 5 сарын 16-нд төрсөн) нь Ливаны дуучин юм.
Гадны холбоос
Ангилал:Ливаны дуучид