cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Юрий Жирков
Замнал
Жирков 13.2 сая фунтээр Анжид 2011 оны наймдугаар сарын 14-нд дөрвөн жилээр элсэв.
2013 оны наймдугаар сарын 6-нд Динамо Москвад ирсэн.
Шигшээ
Жирков Оросын шигшээд анх 2005 оны хоёрдугаар сарын 5-нд Италийн эсрэг нөхөгсөг тоглолтонд гараалаад улмаар 61 дэх гараандаа Мароккогийн хаалганд анхны гоолоо оруулсан. 2008, 2012 оны ЕАШТ болон 2014 оны ДАШТ-д оролцсон бөгөөд ЕАШТ-ий хүрэл медальтай.
Холбоос
Ангилал:Оросын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Динамо Москва багийн тоглогч Ангилал:Челси багийн тоглогч Ангилал:Анжи багийн тоглогч Ангилал:ЦСКА Москва багийн тоглогч Ангилал:Спартак Тамбов багийн тоглогч Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:Оросын хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Оросын хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:УЕФА Европын Лигийн аварга Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн Ангилал:Оросууд Ангилал:1983 онд төрсөн
Хүнни
Хүнни (Ούννοι, Hunni), эсвэл Гунну нь Төв Ази, Кавказ, Зүүн Европ хавьцаа амьдарч байсан нүүдэлчин ард түмэн юм. Гунну нарын гарал үүсэл тодорхойгүй, зөвхөн Азиас гаралтай болох нь мэдэгддэг.
Косово тойрог
Косов аймаг (Косовски округ) — Серб улсын Косов-Метох мужийн аймаг. Гэвч одоо Серб улсын бус, тусгаар Косов орны харьяанд байгаа.
Хүнни
Гунну нарыг Хүннүгийн удам угсаа гэж үзэх тохиолдол бий. Хүннү нарыг англи хэлэнд Xiongnu, орос хэлэнд Хунну гэж нэрлэдэг бол гунну нарыг англи хэлэнд Hun, орос хэлэнд Гунну гэж нэрлэдэг. Хүннү нар болон гунну нарын хооронд удам угсааны холбоо хамаарал буй эсэх дээр судлаачдын дунд янз бүрийн санал байх ажээ.
Косово тойрог
Ангилал:Сербийн аймаг
Хүнни
Цахим холбоос
Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан Ангилал:Нүүдэлчид Ангилал:Ард түмнүүдийн нүүдэл Ангилал:Морьтны соёл
Печ тойрог
Печ аймаг (Пећки округ) — Серб улсын Косов-Метох мужийн аймаг. Гэвч одоо Серб улсын бус, тусгаар Косов орны харьяанд байгаа.
Ангилал:Сербийн аймаг
Чанша
Чанша (长沙, Changsha) — Хятад улсын Хүнань мужийн төв, 11800 км² газар нутаг, 7 сая хүн бүхий аймгийн энтэй хот.
Нинбо
Нинбо́ (宁波, Ningbo) — Хятад улсын Жөжян мужийн харъяат 9800 км² газар нутаг, 7.6 сая хүн бүхий тал мужийн эрхтэй далайн боомт хот.
Ангилал:Жөжяны суурин Ангилал:Хятадын аймгийн энтэй хот Ангилал:Далайн боомттой суурин  Ангилал:Саятан хот
Олимпын бобслейн тэмцээн
Бобслей 1924 онд анх өвлийн олимпод багтсанаас хойш бараг бүх олимпын наадмын хөтөлбөрт багтаж ирсэн юм. Харин 1960 оны олимпын наадмыг зохион байгуулах хороо зардлаа хэмнэхийн тулд бобслейн зам бариагүйгээс олимпын бобслейн тэмцээн тасалдаж байсан түүхтэй. 1928 оны олимпод 5 хүн бүхий багууд, бусад бүх олимпод 4 хүн бүхий багууд өрсөлдөж байсан бөгөөд үүн дээр нэмэгдэн 1932 оноос 2 хүн бүхий багууд өрсөлдөх болж, ингэснээр эрчүүд 2 цогц медалийн төлөө өрсөлддөг юм. Харин эмэгтэй 2 хүн бүхий багийн төрөл 2002 оноос олимпийн хөтөлбөрт багтжээ.
1974 оны улсын наадмын бөх барилдаан
1974 оны (Ардын хувьсгалын 53 жилийн ойн) улсын баяр наадмын торгон ногоон дэвжээнээ 512 бөх идэрийн жавхааг гайхуулан барилдсанаас Төв аймгийн Жигжидийн Мөнхбат аварга түрүүлж, Увсын Хорлоогийн Баянмөнх аварга үзүүрлэжээ.
Гадаад холбоос
Ангилал:Улсын наадмын барилдаан
Барилгын физик
Барилгын физик нь барилга байгууламжид физикийг ашиглаж буй хэрэглээ юм. Сүүлийн арван жилүүдэд буюу ойролцоогоор 1970- аад оноос барилгын физикийн ач холбогдол ихэссээр иржээ. Ялангуяа барилгын дулаан тусгаарлалтай холбогдон барилгын физикийг төлөвлөлтөнд ихээхэн анхаарах болсон байна.
Хамрах хүрээ
Барилгын физик нь их ба дээд сургуулиуд дахь архитектур ба барилгын инженерийн салбарын ажлын болон судалгааны талбар мөн.
Хэрэглээ
Барилгын физик нь архитектурын болон барилгын хийцийн төлөвлөлтийн эхний үе шатнаас нь эхлэн төлөвлөлтөнд тусгагдана.
Тедди Ринер
Тедди Пьер-Мари Ринер (франц:-Teddy Pierre-Marie Riner, 1989 оны 4 сарын 7-нд Гваделупын Пойнт-а-Питрт төрсөн) нь Францын жүдочин. Жүдо бөхийн +100 кг жинд хамгийн залуудаа дэлхийн аварга цол хүртсэн, мөн хамгийн олон удаа буюу 11 удаагийн Дэлхийн аварга, 3 удаагийн Олимпын (2012, 2016, 2020) аварга, 5 даа Европын аварга болсон эрэгтэй алдарт жүдо бөх юм. Тэрээр гэр бүлийнхэн нь аяллаар явж байх үед Гваделуп арал дээр төрсөн бөгөөд Парист өсчээ.
Ринер 2.04 метр өндөртэй бөгөөд 125 кг жинтэй ажээ. Түүнийг "Тедди баавгай" (Teddy Bear) гэж хочилдог.
"Тедди баавгай" 2010 оноос хойш 9 жилийн турш дэвжээн дээр ялагдал хүлээлгүй нийт 157 ялалт байгуулжээ.
Гэр бүл
Тедди Ринер Лютна Плокус-тай хамтран амьдардаг бөгөөд 2014 оны 4 дүгээр сарын 1-нд тэд нар Эден хүүтэй болсон. 2018 оны 10 дугаар сард мөн охин Исис төржээ.
Эшлэл
Ангилал:Францын жүдоч Ангилал:Францын олимпын аварга Ангилал:Францын олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга Ангилал:Жүдогийн европын аварга Ангилал:Францын олимпын оролцогч Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Францын Үндэсний Гавьяаны одон шагналтан (офицер) Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь) Ангилал:Францчууд Ангилал:1989 онд төрсөн
Инженерийн байгууламж
thumb|225px|[[Гүүр нь инженерийн байгууламж болох нь]]
Инженерийн байгууламж нь барилгын салбарт харьяалагдах бөгөөд техникийн барилгын хийц ба төлөвлөлтийг хамаарна. Инженерийн байгууламжууд хэмээн ихэвчлэн түүнийг байгуулахад онцгой техник- хийцийн тооцоо ба энгийн бус статик шаардсан, эсвэл техникийн материал оролцсон байгууламжийг нэрлэдэг.
Орчин үеийн инженерийн урлаг
Инженерийн барилгын урлаг нь ялангуяа инженерийн байгууламж дахь даацын хийц ба архитектурын бүтээцэд тавигдах шаардлагуудыг хангасан байна. Инженерийн байгууламжуудын зарим жишээг дурьдвал: Мюнхений олимпийн стадион, хол алгасалтай хурал зөвлөгөөний танхим эсвэл машин тоног төхөөрөмжийн заал, агуу гүүр ба цамхаг (сүмийн цамхаг ба телевизийн цамхаг), геологийн хэцүү тогтоцтой газар дахь туннел, онцгой газар доорх байгууламж ба далан эсвэл өндөр ачаалалтай салхин сэнсүүд.
Мөн түүнчлэн зарим гүний уснаас хамгаалах шаардлагатай, эсвэл сул чулуулагтай тусгай суурьтай "энгийн" томоохон барилга ч гэсэн барилгын инженерийн онцгой чадвар шаарддаг.
Алдартай түүхэн жишээнүүд
Олон түүхэн барилгууд нь жинхэнэ инженерийн байгууламжид багтдаг ч Эйфелийн цамхаг ордоггүй. Дараах барилгуудыг инженерийн багууламжид тооцно:
Гадаад холбоос
Ангилал:Барилгын салбар Ангилал:Барилгын инженерийн салбар
Хайнань муж
thumb|Хятад орон дахь Хайнань муж thumb|Хайнань арал дээрээсээ Хайнань (Хаинань, «тэнгисийн өмнөд», хятадаар 海南 - - Хаянаань, монгол бичгээр хайинан, англиар Hainan) — БНХАУ-ын муж. 33,920 км² (28/33) газар нутагт нь 2010 онд 8,671,518 хүн (28/33) амьдарч байсан. Хүн амын 82.6%-ийг Хятад үндэстэн, 15.8%-ийг Ли ястан, 1.6%-ийг бусад ард түмэн бүрдүүлнэ. Төв нь Хайкоу хот. Дотроо Хайкоугийн 4 дүүргээс гадна өөр бас 20 нутагт хуваагддаг.
Гадаад холбоос
Ангилал:Хятадын муж
Кен Доэрти
Кен Доэрти (Ken Doherty, 1969 оны есдүгээр сарын 17-нд төрсөн) — Ирландын мэргэжлийн снукер биллиардын тамирчин юм. Кен-до 1993-2008 оны хооронд дэлхийн чансааны эхний 16-д тогтмол бичигдсэн, өсвөр үе-сонирхогчид-мэргэжлийн төрөлд дэлхийн аварга (1989, 1997) болж байжээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Английн биллиардын тэргүүн Ангилал:Биллиардын тайлбарлагч Ангилал:Дублины тамирчин Ангилал:Ирландын снукерийн улсын аварга Ангилал:Ирландын оны шилдэг тамирчин Ангилал:Ирландын снукер биллиардчин Ангилал:Снукерийн алдрын танхимын гишүүн Ангилал:Снукерийн дэлхийн аварга Ангилал:Ирландчууд Ангилал:1969 онд төрсөн
Java virtual machine
Java virtual machine (товчоор JVM) буюу Жава виртуал машин нь Java Virtual Machine Specification-ы хэрэгжүүлэлт бөгөөд хөрвүүлэгдсэн жава бинар код буюу байткодыг компьютерын процессорт (техник платформ) танигдахаар дамжуулагч юм. Ингэснээр Жава дээр бичигдсэн програм нь өөр платформ дээр бичигдсэн ч дахин бичих, дахин хөрвүүлэлт шаардахгүйгээр бусад платформ дээр ажилладаг. Жава виртуал машин нь платформуудын тодорхой заавруудын урт болон бусад нөхцлийг мэддэг. Java Virtual Machine Specification нь бодит машин юм уу процессор гэхээсээ илүү абстракт ойлголт бөгөөд зааварчилгаа регистрүүдийн бүрдэл, стак, аргуудыг агуулдаг. Java програм нь бит биш байт кодуудад хөрвөн ажилладаг бөгөөд энэхүү байт кодуудыг зөвхөн Java Virtual Machine (JVM) хэмээх систем ажиллуулдаг юм. Харин JVM нь платформ болгонд зориулагдан тусдаа хийгдсэн байдаг тул таны бичсэн програм, код аль ч үйлдлийн систем, платформ дээр ажиллах болж байгаа нь түүний хамгийн өвөрмөц онцлог юм. Java-гийн байт кодууд нь JVM агуулах ямар ч платформ дээр биелэгддэг тул Java хэлийг авсаархан (portable) хэлэнд тооцдог. Java виртуаль машин (Virtual Machine) нь байт кодыг машины хэлрүү хөрвүүлдэг. Тэгэхлээр Java Virtual Machine нь байт кодын интерпретатор (interpreter) юм. Java Virtual Machine-ын үзүүлэлт нь (abstract computer)-т зориулагдсан. Class нь аль ч Java програмаас файлыг цуглуулдаг ба Java хөрвүүлэгч нь Java API-ийг гүйцэтгэдэг. Class-ийг ачаалсаны дараа шалгагч class нь file-ийн ажиллагаатай үгүйг Java байткодоор шалгадаг ба системд илүү ч үгүй дутуу ч үгүй оруулдаг. Үүгээр дамжуулан byte-code-ийн pointer, arithmetic үзүүлэлтийг баталгаажуулна. Энэ arithmetic үзүүлэлт нь хууль бусаар санах ойд нэвтрэхийг олгодог. Хэрэв class нь хяналтыг давбал энэ Java хөрвүүлэгч дээр ажиллана. Бас Java нь Garbage Collection үзүүлэлтээр санах ойг автоматаар зохицуулна. Обьектоос санах ойг засах үйл ажиллагаа нь дахин хэрэглэгдэхгүй бөгөөд системрүү буцах боломжгүй. Олон хайгуул нь garbage collection алгоритм дээр төвлөрөх бөгөөд энэ нь Java програмын үзүүлэлтийг програмын хэл дээр нэмэгдүүлнэ. Java Virtual Machine нь программ хангамжийг үйлдлийн системд гүйцэтгэнэ. Үүнд Windows, Linux, Mac OSX, зарим вэб хөтөчид хамаарна. Java Virtual Machine нь техник хангамжийг гүйцэтгэхдээ онцгой тусдаа бэлтгэсэн Chip дээр Java програмыг суулгана. Хэрэв Java Virtual Machine нь программ хангамж дээр суурилагдсан бол Java хөрвүүлэгч нь byte-code-ийн үйлдлийг нэг нэгээр нь хийнэ. Хурдан програм хангамжийн техникийг just-in-time зохиогчоор хэрэглэх юм. Ийнхүү анх удаагаа Java хэлний хэрэглээний арга барил нээгдсэн. Byte-code нь үүний хэлбэрийг энгийн техникийн хэл болгон системд нэвтрүүлсэн.
Мөн үзэх
Ангилал:Програм хангамж
Автомашины эд ангиудын жагсаалт
Энэхүү автомашины эд ангиудын жагсаалт нь автомашиныг бүрдүүлдэг эд ангиудыг багтаасан болно.
Ангилал:Автомашин
Призрен тойрог
Призрен аймаг (Призренски округ) — Серб улсын Косов-Метох мужийн аймаг. Гэвч одоо Серб улсын бус, тусгаар Косов орны харьяанд байгаа.
Ангилал:Сербийн аймаг
Бодит хугацааны үйлдлийн систем
Үйлдлийн систем гэдэг нь хэрэглэгч компьютер хоёрыг хооронд нь холбож, компьютерийн үйл ажиллагааг удирдаж, мэдээллийг зохион байгуулж байдаг суурь систем юм. Хугацааны заасан хязгаарт үр дүнгээ гаргах шаардлага тавин зохиогдсон үйлдлийн системийг бодит хугацааны үйлдлийн систем (real time operating system) гэнэ. [Embedded system] үргэлж бодит хугацааны үйлдлийн системийг ажиллуулдаг. Бодит хугацааны үйлдлийн систем нь хэрэгтэй цагтаа өгөгдөл дамжуулах болон процессорын ажиллагаанд байрлан хэрэглэгддэг. Иймээс үүнийг заримдаа тусгай хэрэглээний программ доторх төхөөрөмжийг удирдахад хэрэглэдэг.
Ангилал:Компьютерын системийн хөгжүүлэгч
Косовска Митровица тойрог
Косов-Митровиц (Косовско-митровачки округ) — Серб улсын Косово ба Метохи мужийн аймаг. Гэвч одоо Серб улсын бус, тусгаар Косов орны харьяанд байгаа.
Ангилал:Сербийн аймаг
Петр Райс
Петр Райс нь (* 1935 оны нэгдүгээр сарын 16-нд Лаут мужийн Дандолк хотод төрсөн; † 1992 оны аравдугаар сарын 25-нд Лондон хотод нас барсан) Ирландын зохиолч ба инженер байлаа. 1977 онд тэрээр Италийн архитектор Ренцо Пианогийн хамтаар L'Atelier Piano & Rice архитектурын студийг үндэслэн байгуулжээ; уг студи нь түүний нас барах хүртэл ажиллаж байв.
Нас барсан нь
Тэрээр 1991 онд тархины хорт хавдартай хэмээн оношлогдоод дараа жил нь 57 насандаа өөд болжээ. Түүнийг төрсөн нутагт нь оршуулсан байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Барилгын инженер Ангилал:Зохиогч Ангилал:Ирландчууд Ангилал:1935 онд төрсөн Ангилал:1992 онд өнгөрсөн
Говь-Алтай аймаг
Говь-Алтай (монгол бичгээр – гоби-алтаи) нь Монгол улсын баруун өмнөд хэсэгт орших аймаг юм. Аймгийн төв нь Алтай.
Түүхэн тойм
Түүхийн хуудас сөхвөл ар халхын 4 аймгийн нэг, Засагт хан аймгийн нэршил ардын хувьсгал ялсаны дараахан буюу 1923-1924 онд тэр үеийн аймаг хошуудын нэрийг газар усны нэрээр өөрчлөхөд Хантайшир уулын аймаг хэмээсэн ба (гол хошууг нь ч мөн нэрээр нэрлэж) түүнд одоогийн Говь-Алтай аймгаас гадна, Увс аймгийн Өндөрхангай, Зүүнхангай, Зүүнговь сумд, Ховдын Зэрэг, Дарви сумд, Баянхонгорын Байдрагаас баруун хойшхи Баацагаан, Бууцагаан, Баян-Өндөр, Шинэжинст зэрэг сумд, мөн Завхан аймгийн нэлээд хэдэн сумд харъяалагдаж байсныг түүхийн олон эх сурвалжид дурдсан байна. 1931 онд олон аймаг байгуулахад Алтай, 1934 оны эцэсээр Завхан аймагтай нийлээд, дараа нь 1940 оны шинэчилсэн өөрчлөлтөөр одоогийн Говь-Алтай аймаг болж төвхнөсөн байна.
Газар зүй
Аймгийн нутгийн хойд захаар Завхан гол урсах бөгөөд Зүйл, Сагсай зэрэг адагтаа ширгэдэг гол горхи бий, Мөн Ихэс, Шарга, Тонхил зэрэг нуурууд бий. Хөнхөр зуслан, Улаанхайрхан, Аргалант зэрэг рашаан ус бий. Говь-Алтай аймаг нутаг дэвсгэрийнхээ хэмжээгээр улсдаа 2-рт орно.
Хүн ам
Хүн ам, орон сууцны 2020 оны  ээлжит тооллогын дүнгээр Говь-Алтай аймгийн харьяат хүн 57.7 мянга байгаа нь 2010-2020 оны хооронд буюу 10 жилийн хугацаанд 3.9 мянган хүнээр өсжээ. Хүн амын 49.8 хувь нь эрэгтэйчүүд, 50.2 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Говь-Алтай аймгийн харьяат хүн амын  99.3  хувийг Халхчууд эзэлж, өмнөх тооллогын үеийнхээс 0.7 пунктээр өссөн байна. Мөн Захчин-0.2, Дөрвөд-0.1, Казах-0.1, Баяд-0.1, Торгууд-0.1 бусад үндэстэн 0.2 хувийг тус тус эзэлж байна. 2020 оны тооллогоор тоологдсон 16.1 мянган өрхийн 33.1 хувь нь хотод, 66.9 хувь нь хөдөөд амьдарч байна.
Амьтан ургамал
Алтайн өвөр хэсгээр цөлийн бор саарал, хөрс, ууландаа уулын нугын ба уулын хүрэн хөрстэй, нутгийн хойд хэсгээр хүрэн хөрстэй, Алтайн өврөөр говийн ургамалтай, ууландаа уулын хээр, хойд хэсгээрээ хээрийн ургамал тархжээ. Аймгийн нутагт дэлхийд нэн ховордсон бөхөн, хулан, хавтгай, мазаалай болон бусад олон төрлийн амьтад амьдардаг байна, Аймгийн хэмжээгээр 2 сая гаруй малтай бөгөөд малын олонхи нь хонь, ямаа юм. Говь-Алтай аймагт Хятад улс руу гарах Бургастайн хилийн боомт Алтай суманд бий.
Аймгийн сүлд
Аймгийн сүлд нь ариун цагаан өнгийн бадам цэцэг суурьтай, төгөсгөлгүй үргэлжлэн дэлгэрэх түмэн наст хээгээр хөвөөлсөн, мөнх тэнгэрийг бэлгэдсэн дугариг хөх дэвсгэртэй байна.
Сүлдний төв хэсэгт ан амьтнаар баялагийг бэлгэдэн дүүлж байгаа угалз, говь-хангай, өндөр сүрлэг уулсыг харуулсан ногоон шар дэвсгэр, мөнх цаст уулын зураг, дэлхийн даяаршил, мэдээллийн технологийг бэлгэдсэн долгионыг дүрсэлсэн байна. Сүлдний хүрээний магнайн хэсэгт шинжлэх ухаан боловсролыг дээдэлсэн дэлгэсэн номын дүрсэн дээр Монгол улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, цог хийморийг илтгэсэн алтан соёмбыг залж, доод хэсэгт аж үйлдвэр, газар тариаланг илтгэсэн хүрд араа, тариан түрүүг тус тус дүрсэлнэ.
Сүлдний доод хэсгийг "Говь-Алтай" гэсэн бичигтэй туузаар ороосон байна. Аймгийн сүлдийг үйлдэх, дүрслэхдээ түүний хэмжээнээс үл хамааран Үндсэн хуульд хавсаргасан Монгол улсын сүлдний эх загварт заасан тэг, харьцааг чанд баримтална.
Туг
Туг Говь-Алтай аймгийн далбаа нь шар хөх хосолсон өнгөтэй байна. Далбааны доод хэсэгт гурав хаваасны нэгийн хэмжээтэй говийг бэлгэдсэн шар өнгөтэй, дээд хэсэгт мөнх тэнгэрийг бэлэгдсэн хөх дэвсгэр дээр аймгийн сүлдийг байрлуулсан байна. Далбааны ишин талд сүлдийг байрлуулна. Далбааны өргөн, урт нь 1х2-ын харьцаатай байна.
Сүлд дуу
Зулай цагаан Алтай
/Үг: З.Гүнсэн, Ая: Ч.Сангидорж/
Алдартнууд
Говь-Алтай аймаг нь Монгол Улсын Генерал цолтон хамгийн олон төрсөн аймгийн нэг юм. Мөн шинэ үеийн дүрслэх урлагийн анхдагч Балдуугийн Шарав, Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан Пунцагийн Жасрай болон Монгол Улсын баатар Магсарын Жанчив, Дүгэрийн Гуулин, Ванчинжавын Шарав, төрийн хошой шагналт нэрт зохиолч Чадраабалын Лодойдамба, Зохиолч судлаач Лодонгийн Түдэв, Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн, Монгол Улсын Гавьяат Зүтгэлтэн, зохиолч, яруу найрагч, сэтгүүлч Дагшинжавын Лхагвасүрэн,  Монгол Улсын гавьяат хуульч, хурандаа генерал Жарантайн Авхиа, Монгол Улсын гавьяат тамирчин Нанзадын Бүргэдаа, Монгол Улсын Ардын эмч Навааны Жамбал, Монгол Улсын гавьяат эмч, академич, доктор, профессор Бямбажавын Рагчаа, гавъяат эмч Машбалжирийн Ганбаатар, Гавъяат эмч Бундангийн Болдсайхан, Монгол улсын гавьяат эмч Чогсомын Содномпил, Монгол Улсын гавьяат багш, академич, төрийн шагналт доктор професор Дарийн Содномдорж, Монгол Улсын Хуулийн салбарын алтан үеийнхэний нэг гавъяат хуульч Буяндэлгэрийн Санжмятав, Монгол Улсад худалдаа, нийтийн хоолны салбарыг хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан анхдагчдын нэг Дан-Аажавын Пунцаг Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Ундармаа, дипломатч, доктор профессор Чоёгийн Даваадаш нар энэ нутгийн бахархал мөн.
Эшлэл
Ангилал:Монголын аймаг !
Албан газрын барилга
Удирдлага Ангилал:Захиргаа
Ампер
Ампер (Ampère; богиноор amp, тэмдэглэгээ: A) нь цахилгаан гүйдлийн хүчийг хэмждэг Олон улсын нэгжийн систем-н үндсэн нэгж юм. Францын физикч Андре Мари Амперын нэрээр нэрлэгдсэн
Тодорхойлолт
1 ампер нь ямарваа нэгэн цэгээр 1 кулон цахилгаан цэнэг 1 секундэд дамжин өнгөрөх хэмжээний цахилгаан гүйдлийн хүч юм.
Ангилал:СИ-системийн нэгж Ангилал:Цахилгаан соронзонгийн нэгж Ангилал:Андре Мари Ампер
Дулаан
Гадаад холболт
Ангилал:Энергийн хэлбэр Ангилал:Физик тоо хэмжээ Ангилал:Термодинамик
Лабрадорын хойг
thumb|right|200px|Лабрадорын хойг, Канад улс
Лабрадорын хойг (Labrador Peninsula) нь зүүн Канадад орших томоохон хойг юм. Баруун талаараа Хадсоны булан, хойгуураа Хадсоны хоолой, зүүн талаараа Лабрадорын тэнгис, зүүн өмнө талаараа Сент-Лоренсын булангаар хүрээлэгдэнэ. Тус хойг нь газар зүйн бүсийн хувьд Ньюфаундленд ба Лабрадор мужийн нэг хэсэг болох Лабрадор бүс, мөн Кэбэк мужийн Сагуен-Лак-Сент-Жин, Кот-Норд, Норд-ду-Кэбэк бүсүүдийг агуулна. 1,400,000 км2 орчим талбайтай тус хойгт 2006 оны байдлаар 150,000 орчим хүн амьдарч байна.
Ангилал:Атлантын далайн хойг Ангилал:Хойд Америкийн хойг Ангилал:Канадын хойг Ангилал:Ньюфаундленд ба Лабрадорын газар зүй Ангилал:Кэбэкийн газар зүй
Хичээнгүй Амарлингуй Гүнж
Хичээнгүй Амарлингуй Гүнж буюу Гүрүн и Кө жин Гүнгжү (хятадаар: 固伦恪靖公主, пининь:Gù Lún Kè Jìng Gōngzhǔ) нь Энх Амгалангийн 18-р оны (1679) 5-р сарын 27-ний өдөр Манж Чин Гүрний Энх Амгалан хааны зургаадугаар охин болон мэндэлсэн байна. Эх нь Манж Гороло овгийн хатан байсан ажээ. Энх Амгалангийн 36-р онд (1697 он) Энх Амгалан хаан зарлиг буулган "Гинггүн Элхэ Гүнжү" буюу "Хошой Гүнж" хэмээх Гүнж цол олгож, Халх Монголын Дархан чин ван Дондовдоржид их хатан болгон соёрхжээ. 1723 онд "Төрийн Гүнж" хэмээх эрхэм хэргэмээр шагнасан.
Монголд ирэн, алтан ургийн угсаат ханы хатан болж, гурван хүү төрүүлж өсгөсөн бөгөөд Монгол нутаг, Монголчуудад ихэд элгэмсүү хандаж байсан түүнийг нас барсны дараа гэрээслэл ёсоор Монгол нутагт хөдөөлүүлсэн аж. Одоогийн Тэрэлжид орших "Гүнжийн сүм"-д Гүнж хатны шарлийг хадгалсан бөгөөд 1938 онд хүртэл хадгалагдан байв.
Холбоотой өгүүлэл
Ангилал:Манж үндэстэн Ангилал:1679 онд төрсөн Ангилал:1735 онд өнгөрсөн Ангилал:Айсингиоро
Надежда (дуу)
«Наде́жда» — 1971 онд зөвлөлтийн хөгжмийн зохиолч Александра Пахмутова ба яруу найрагч Николай Добронравов нарын хамтран бүтээсэн Зөвлөлтийн үеийн дуу бөгөөд олон нийтэд ихэд түгэн алдаршсан байна.
Надежда дууны үг
Энэ дууг Иосиф Кобзонд анх санал болгон дуулуулах гэсэн боловч татгалзсан тул Эдит Пьехад санал болгосноор тэр анх тайзан дээр дуулжээ. Дууны үг, нотыг Варшав руу хүнд гэмтсэн байсан Анна Германд илгээсэн нь энэ дууг ихэд алдаршлуулсан байна. Анна Германы дуулсан хувилбар нь энэ дууны сонгодог ганц хувилбар болсон юм. Зөвлөлт болон оросын сансрын нисгэгчид сансарт нисэхийн өмнө энэ дууны Анна Германы дуулсан бичлэгийг заавал сонсдог уламжлал тогтжээ. Энэ дууг мөн П. И. Климук и В. И. Севастьянов Муслим Магомаев нар дуулсан байна. .
Энэ дуу нь геологичдын тухай дуу бөгөөд Зөвлөлт-Оросын геологичдын албан бус дуу юм.
Цахим холбоос
Ангилал:ЗХУ-ын дуу Ангилал:Орос хэлээрх дуу Ангилал:1971 оны дуу
Пьер Ферма
Пьер де Ферма (Pierre de Fermat, 1601 оны наймдугаар сарын 17 -нд төрсөн— 1665 оны нэгдүгээр сарын 12-нд нас барсан) — Францын дундад зууны алдартай математикч.
Замнал
Ферма Францын Бомон-де-Ломань гэх тосгонд худалдаачны гэр бүлд төржээ. Тэрээр Тулуз хотын их сургуулийн хууль цаазын ангийг төгсөж 1631 оноос эхлэн насан туршдаа хотын Захиргааны хуулийн зөвлөхөөр ажиллаж байсан бөгөөд ажлынхаа чөлөө цагаар өөрийн мэргэжлээс тэс өөр салбар математикаар хичээллэж тооны онол, алгебр, геометр, магадлалын онолд чухал нээлтүүд хийсэн юм.
Ферма өөрийн бүтээлийг хэвлүүлэхийг хүсдэггүй, харин ажлынхаа үр дүнг нэрт математикч Паскаль, Декарт зэрэг нөхдөдөө бичиг захидлаар мэдээлдэг байв. Түүнчлэн нөхдөдөө өөрийн ажлын үр дүнг зөвхөн мэдээлээд, чухам ямар аргаар баталснаа хэлдэггүй байсан учир түүний томъёолсон теоремуудыг хожим нь Эйлер, Коши гэх мэт алдарт математикчид баталж гүйцээжээ.
Тэрээр "Фермагийн их, бага теорем" гэж нэрлэгдсэн хоёр теоремыг томъёолсноороо тооны онолыг үндэслэгчдийн нэг болж алдаршсан билээ. Эрдэм шинжилгээний бүтээл нийтлүүлэх тогтмол хэвлэл байгаагүй тэр үед Грекийн эрдэмтэн Диофантын "Арифметика" номын x^2+y^2=z^2 гэсэн тэгшитгэлийн харалдаах сул зайд "кубыг хоёр куб, биквадратыг хоёр биквадрат, ер нь квадратаас дээш ямар ч зэргийг мөнхүү зэрэгтэй хоёр тоо болгон задалж болохгүй. Би үүний үнэнхүү гайхамшигт баталгааг олсон боловч энд бичих зай байсангүй" хэмээн бичиж үлдээжээ. Фермагийн их теоремийн агуулга чухам ийм билээ. гэсэн тооны "p" нь анхны тоо байвал заавал "p"-д хуваагдана. Энэ бол Фермагийн бага теорем юм. Тэрээр энэ теоремынхоо баталгааг мөн л үлдээгээгүй бөгөөд хожим түүнийг нэрт математикч Эйлер баталжээ.
Ферма тэгш өнцөгт координатын аргыг геометрт системгүйгээр хэрэглэн, үл мэдэгдэгчтэй I, II зэргийн ерөнхий тэгшитгэлийг судалж аналитик геометрийн үндсийг тавьсан юм. Түүний нээсэн "хамгийн их, хамгийн бага утгыг олох арга", "бутархай илтгэгчтэй зэргийн функцийг дифференциалчлах ба интегралчлах ерөнхий дүрэм" зэрэг нь дифференциал, интеграл тоололд чухал байр суурь эзэлдэг. Бас физикийн ухааны салбарт, тухайлбал гэрлийн хугарал болон ойлтын хуулийг томъёолсон нь "Фермагийн зарчим" гэж алдаршжээ. Энэхүү зарчмыг математикийн үүднээс авч үзвэл вариац тооллын анхны бодлого байсан юм.
Цахим холбоос
Ангилал:17-р зууны математикч Ангилал:Шинэ эриний өмнөх үеийн хуульч Ангилал:Францын математикч Ангилал:Францын шүүгч Ангилал:Францчууд Ангилал:1601 онд төрсөн Ангилал:1665 онд өнгөрсөн
Косово-Поморав тойрог
Косов-Поморав аймаг (Косовско-поморавски округ) — Серб улсын Косово ба Метохи мужийн аймаг. Гэвч одоо Серб улсын бус, тусгаар Косов орны харьяанд байгаа.
Ангилал:Сербийн аймаг
Флорин Гардош
Флорин Гардош (Florin Gardoș; 1988 оны аравдугаар сарын 29, Сату-Маре) — Румыны хөлбөмбөгчин, «Саутхемптон» болон Румыны шигшээн хамгаалагч.
Жонон
Жонон нь Монголын Юань улсын үеэс уламжлан ирсэн цолны нэг бөгөөд энэ бол Чингис хааны найман цагаан гэрийн ёслолын хэргийг эрхэлсэн түшмэдийн цол юм. Анх Хубилай хаан 1292 онд ач хүү Гамалад Хархорум хотоор төвлөрсөн уугуул Монгол нутгийг захируулахаар илгээхдээ Жинь ван цол олгож илгээсэн. Утга нь Жинь ван буюу Язгуурын ван гэсэн утгатай бүхий цолыг хүртээсэн нь сунжирсаар Жинон, Жонон хэмээгдэх болсон. Умард Юаний үед хан хөвүүд дотроос зөвхөн ганц хүнд л уг цолыг хүртэж баруун гурван түмний Ордос түмэнд сууж захирах болсон. Жинон цолыг Агбаржин жинон эхлэн хүртсэн тухай сурвалжид үлдэж үүнээс эхлэн жинонгуудын нэрс тодорч эхэлсэн.
Флорин Гардош
Клуб
Румын «Стяуа» багт 2010—2014 онд тоглохдоо лигийн 81 тоглолтонд 3 гоолдсон байдаг ба Английн «Саутхемптон» 7.5 сая фунтээр элсүүлж, 2014 оны наймдугаар сарын 14-нд дөрвөн жилээр гэрээлжээ.
Жонон
Судалсан байдал
Хятадын эрдэмтэн Лю Жинсо нь хонжинг "ёслолын явдлыг эрхэлсэн сайд түшмэлийн хэргэм байсан", хятадын судлаач Ринчингаваа нь "Их Юань улсын үеийн ёслолын хэрэг эрхлэх түшмэлийг хонжмн түшмэл гэдэг". Харин Сайшаал абугай хонжинг "хятад хэлний ноёнтой буюу ноён гэсэн утгатай гуанжин гэсэн үг" гэж үзжээ. Хубилай хааны үед зохиосон Цагаан түүхд "түшмэлийн тэргүүн хонжин tüsimel-ün terigün qonjin" хэмээн үзэж байжээ. =Цолны түүхэн хөгжил= Цагаан түүхд "...Гурван их үйлийг 3 хонжин мэд, хоёр үйлэнд эндүүрэлгүйеэ аварваас амьтныг удирдагч биеийн шүтээн хонжин хэмээюү... энх төрөөр гар газар хөл хөсөр амируулваас улсыг засагч зарлигийн шүтээн хонжин хэмээюү... харь дайсныг арга хүчнээр доройтуулан чадваас иргэн ургуныг сахигч шүтээн хонжин хэмээюү..." гэж заасан байдаг. 1295 оноос Юань улсад уг цолыг Чингис хааны найман цагаан гэрийн дотор байх тайши, дайбу, зайсан тэргүүт найман их ямутаны дотор оруулж өгсөн. XIV-XVII зууны үед ноёдын тэргүүн цолны нэг байсан. 1570-аад онд Ордосын Хутагтай сэцэн хунтайж нэгэн удаад Очир түмэйд Уханчу чандан хэмээгдэх гэргийг, гүй он хонжин,цол өгч түшмэдийн тэргүүн болгосон тохиолдол гарч байжээ. 1578 оноос шарын шашинд Сога хонжин (bsoga qonjin) гэх нэртэйгээр хэрэглэж эхэлсэн. Харин XVII зууны эхэн үеэс эхлээд доод дэв зиндааны түшмэлийн цол болж эхэлсэн. Чин улсын үеэс түшмэлийн цолд хэрэглэхээ больж, гагцхүү Ордосын Чингис хааны онгоны 8 ямутанд хэрэглэх сул тушаал болоод үе уламжлах болж ирсэн.
Флорин Гардош
Шигшээ
Шигшээдээ 2011 оны хоёрдугаар сарын 8-нд Украйны эсрэг нөхөрсөг тоглоход анх гараалж байжээ.
Жонон
Манжийн үеийн жинон цол
Чин улсад дагаар орох хүртэл 10 язгууртан залгамжлан хүртээд Ордос түмэнд төвлөрөн сууж, Монголын баруун гарын гурван түмэн улс ардыг ерөнхийлөн захирч, Чингис хааны тахилын найман цагаан ордын тахилга, зан үйлийг удирдаж байсан. Харин сүүлийн Ринчин жинонгийн үед их хаан Лигдэнд захирагдахаа больж салан одсон. Манжийн цэрэг 1635 онд эзлэн авсны дараа дагаар орсны дараа, уг цолыг сул тушаал болгож, зөвхөн Чингис хааны онгоныг тахих 500 өрх дархадыг даргалах хэмжээнд хүрч очоод, Ордос түмнийг 7 хошуунд хуваан Хатан голын Бор тохойд суулгасан. Дархан жюнь вангийн хошууны засаг ноёнд хааны зарлигаар хүртээх болгосон байдаг. 1636-1959 он хүртэл нийт 30 гаруй алтан ургийн язгууртад жонон цолыг хүртээд 1959 онд сүүлийн жинон нас барснаар дахин хэрэглэхээ больжээ.
Флорин Гардош
Гадны холбоос
Ангилал:Румыны хөлбөмбөгчин Ангилал:Румыны шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Конкордиа Кьяжна багийн тоглогч Ангилал:Стяуа багийн тоглогч Ангилал:Саутхемптон багийн тоглогч Ангилал:Румынчууд Ангилал:1988 онд төрсөн
Жонон
Ар Халхын жинон цолтон
Ар халхад жонон цолтон XVI зууны сүүл үе, XVII зууны эхэн үеэс гарч ирсэн байдаг. Чухамдаа Халхад үлдсэн Чингис хааны цагаан сүлдийг сахин хамгаалагчид тусгай хэргэм олгох хэрэгцээ байсан ч, эрх мэдэл, албан тушаалд дуртай ноёд, тайж нар жонон цолыг хавтгайруулахад хүргэжээ. Тухайн цагт Халх долоон хошуу даяар 2-3 жинон цолтон байсан. Нэг нь, Элжигин халхын Цагаан сүлдийг хамгаалан тахигч Сэцэн жинон Пунцагравдан, Хоёр дахь нь, Хэрлэн голд Чингисийн сүлдийг тахигч Далай жинон Гэгээн Сэцэн хан Шолой, Ойрадын Хошуудад Сэцэн жинон хэмээх цолтон нар байжээ. 1630-иад оны үеэс эдгээр жонон цолтонгуудаас гадна зарим хунтайж нар бас жонон болох үзэгдэл гарч байжээ. Сэцэн хан Шолой өөрийн хан цолоо V хүү Бабуд, отгон хөвүүн Анандад Далай жинон цолоо шагнасан. Харин зарим сурвалжид Шолойн зарим хөвүүд, тухайлбал Цэвдэн хунтайжийг Цэвдэн жинон гэх мэтээр бичсэн байна. Ар Халх 1911 онд Манж Чин гүрний захиргаанаас гарч, тусгаар тогтнолоо зарласны дараа хошууны ноёдод цол чимэг шагнахад Сэцэн ханы аймагт Жонон вангийн хошуу, Түшээт ханы аймагт Жонон гүний хошуу, Засагт ханы аймагт Жонон вангийн хошуу нийт 3 хошуу бий болжээ.
Өв дурсгал
Ж.Цэвээн гуай Ордост Чингис хааны онгоны талаар судалгааны ажил хийж явах үедээ "Хонжин дэвтэр оршивой" гэдэг хурим ёслолын холбоотой нэгэн сурвалж олсныг Ц.Дамдинсүрэн гуай Монгол уран зохиолын зуун билиг оршивой гэх бүтээлдээ оруулжээ. Хонжин нь сүүл үе хүртэл Ордосын Чингисийн онгоны тайлгын ерөөлийг дуудах үүрэгтэй хүнийг хэлж байжээ. Сүүлдээ энэ нь хавтгайраад Ордос нутгийн хурим найрыг удирдан зохион байгуулах хүнийг хэлдэг болжээ. Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн 1994 оны 67-р хавсралт дахь Төрийн тугийг хүндэтгэн залах журамд зааснаар Үндэсний их баяр наадмаар есөн хөлт цагаан тугийг залах торгон цэргийг залах захирагчыг хонжин гэж нэрлэж, '''Төрийн тугийг хүндэтгэн залах үед Төрийн хонжин ... оролцож байгаа төрийн ёслолын торгон цэргийг захирна'''
Жонон цолтод (1434-1634)
=Холбоотой өгүүлэл=
= Эшлэл =  Ангилал:Цол Ангилал:Монголын цол
Cooperating processes
Интер-Процесс харилцаа
Интер процесс харилцааг процессууд хоорондоо давхцах ба холбогдохдоо ашигладаг ба Shared memory system, Message-Passing system гэж 2 хуваадаг байна. Shared-memory system ба Message-Passing system хоёрыг харицуулвал Shared-memory system нь ашиглахад илүү амар бол харин Message-Passing system нь програм бичхэд амар байдаг байна.
Shared-Memory system
Shared memory system нь нэгэн зэрэг ачааллаж байгаа хоёр програмуудын хооронд мэдээлэл солилцох зорилгоор ашигладаг арга юм. Энэ аргыг ашиглахын тулд харилцаж буй процессуудад санах ойн бүс бий болгох хэрэгтэй ба Shared-memory-н бүс нь shared-memory хэсгийг үүсгэж бүй процессийн хаяг дээр байрладаг байна. Энэхүү хэсэгрүү нэвтэрхийн тулд бусад процессууд өөрийнхөө хаягруу нэмэх хэрэгтэй байдаг.
Message-Passing system
Message-Passing system-г ашигласнаар процессууд хоорондоо харилцахдаа хувьсагч, ижил хаяг хуваалцах шаардлагагүй байдаг ба харилцаж байгаа процессууд нь хуваарилагдсан орчинд(өөр өөр компьютерууд) байх үед хэрэгтэй байдаг.
Ангилал:Компьютерын архитектур Ангилал:Зэрэгцээ тооцоолол
Соёлын төв
Соёлын төв нь соёл, нийгмийн ажил ба нийтийн хоолны газар нэг дор үйл ажиллагаа явуулах зориулалттай, 200- аас дээш хүний хүлээн авах хүчин чадалтай байшинг хэлнэ. Уг барилга нь голчлон олон төрлийн туслах өрөөнүүдтэй нэг ба хэд хэдэн заалнаас бүрдэнэ.
Соёлын төвүүд нь өөрийгөө санхүүжүүлэх чадваргүй тул татвараас чөлөөлөгдөн холбоо нийгэмлэгүүд удирдан үйл ажиллагаагаа явуулдаг.
Орчин үед мөн соёлын төвийг исламын шашны соёлын төв гэх мэт мечеттэй төстэйгөөр соёлтой холбосон шашин шүтлэгийн үйл ажиллагаа явуулах болжээ.
Александр Михайлин
Александр Вячеславович Михайлин (1979 оны 8 сарын 18-нд Москвад төрсөн) нь Оросын жүдочин.
Цахим холбоос
Ангилал:Оросын жүдоч Ангилал:Оросын олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга [[Ангилал:Жүдогийн европын аварга]] Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Оросын олимпын оролцогч Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн Ангилал:Оросууд Ангилал:1979 онд төрсөн
Казанийн ханлиг
Крымийн Ханлиг (1443-1783), Астраханийн Ханлиг (1460-1556) салж тусгаар улс болон гарснаар Алтан ордны улс мөхжээ.
Оросын зүүн өмнөд этгээдийн хамгийн том, хамгийн ойр хөрш нь Казанийн хант улс байв. Казанийн хант улсад одоогийн Татар, Марийнск, Чуваш, Удмуртскийн холбооны улсууд болон Ульянов, Пензен, Саратов, Тамбов, Киров, Перм муж харьяалагдаж байв. XY зууны хоёрдугаар хагасаас Алтан Ордоос тасарч үүссэн Казанийн хант улсын дотоод хэрэгт оролцон, өөрийн талын хүнийг хан ширээнд суулгах ордны хуйвалдаан зохион байгуулах, тэднийг өөр хооронд эвдрэлцүүлэн бутаргах идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж, сүүлдээ гадаад бодлого нь эзлэн түрэмгийлэх шинжтэй болж эхэлсэн байна. XVI зууны хоёрдугаар хагасаас Оросын гадаад бодлого илт түрэмгийлэх шинж агуулах болж, нутаг дэвсгэрээ Волга мөрнөөс Урал, Казаниас Каспийн тэнгис хүртэл өргөтгөн тэлэх зорилгоо идэвхтэй хэрэгжүүлж эхэлжээ. 1436-1556 онд III Иван, IY Василий, Догшин хэмээх IV Иван гэсэн гурван хаан дамжсан, зуу гаран жилийн удаа дараагийн Орос-Казанийн дайны дүнд 1557 онд Казанийн хант улс Орост бүр мөсөн нэгтгэгдсэн. Догшин Иван гурван зуун жилийн өмнө Бат хаан Орос орныг эзлэхдээ энхийн гэрээ үсэглэн ялалтаа хуульчлан батлаагүйтэй адил ямар ч бичиг баримт үйлдэлгүй шууд татвар хурааж эхэлжээ. Оросууд “Казань хотыг эзлэхэд цэргийн төдийгүй шашны, энгийн бүх эр хүйстэнг хүйс тэмтэрч, цорын ганц амьд үлдээсэн эр хүн нь Москвад хүргэгдэх ёстой хан байв. Казанийн төрийн бүтэц, цэрэг армийг устгасан ч ардын бослого удаа дараа гарч оросуудад амар бууж өгөлгүй зовоожээ. Оросыг хүлээн зөвшөөрөөгүй Турк, Крым, Астрахан, Ногайн Ордын улсууд Казанийг ийнхүү эзлэсэнд дургүйцэж байв. Гэвч тэд хүчээ нэгтгэлгүй, эв нэгдэлгүй байж алгуурласаар, Орост дараа дараагийн улсуудыг ээлж дараалан амархан эзлэх боломж болгожээ.
Ангилал:Казань  Ангилал:Европын түүхэн улс Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр
Косово ба Метохи
Косово ба Метохи (Косово и Метохија) — бодитоор Косовогийн мэдэлд орсон боловч Серби улс өөрийн өөртөө засах аймаг хэвээр байгаа гэж үздэг нутаг.
Ангилал:Сербийн газар зүй Ангилал:Югославын нутаг дэвсгэр
Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт
Европыг байлдан дагуулсан Монгол
Европыг булаан  эзэлсэн монголын байлдан дагуулалт Дундад зууны эзэнт гүрнээс Польш,Унгар улс руу дайралт хийж энэ булаан эзлэлт 1237 оны 12 сарын 21-нд эхэлсэн. Европыг эзлэх булаан эзлэлтийг 1223 онд Халх гол орчмын Монголын цэргийн жанжин Сүбээдэй, Зэв нарын удирдсан тулаан Европ Монголын хооронд болж тагнуул хийж ажиглах замаар Оросын хэд хэдэн вангуудын хүчийг нэгтгэж чадсан юм. 12-р зуунд Оросын Кивичүүд Европын дорнодын түүхэнд тоо томшгүй булаан эзлэлтийг хийж байсан бөгөөд Слав хүмүүс дотроо 3-н үндэстэнд хуваагддаг байжээ. Нэгдүгээр нь Москвад өсөн хөгжиж байлаа.15 жилийн дараа Оросын булаан эзлэгчид Бат хаан болон түүний дайчид 1237-1240 оны турш найрамдал тогтоож хямрал түр зогсжээ. Европын компаньт өрсөлдөөн намжиж хүч тэнцвэржжээ.
Ерөнхий тойм
Монголын Европ дахь булаан эзлэлт Сүбээдэйгээр удирдуулан дорнод Слав болон түүний Ханлиг вант улсууд Киев, Владимирт сүйтгэл учруулсан юм. Монголчууд Унгарын вант улсыг эзэлж, Мохийн тулаанд Польш улсыг Легницад тус тус байлдан эзэлжээ. Уг булаан эзлэх байлдаан Бат хаанаар удирдуулсан бөгөөд Чингис хааны ач хүү Хадан болон Сүбээдэй, Зэв жанжин нар булаан эзлэлтийг төлөвлөн хэрэгжүүлжээ. Түүхчид 13-р зуунаас хойш Монголчууд Европыг нэгтгэн эзэлсэн гэж дүгнэдэг. Ихэнх армиуд Баруун Европчууд болон Оросууд Монголчуудын байлдан дагуулалт түүний хүчнээс айдаг байсан гэдэгт итгэдэг байсан. Монголчуудын Европыг байлдан дагуулсан тухай Хятадын дундад зууны театрт дуугаар өгүүлсэн байдаг.
Оросын газар нутгийг байлдан дагуулсан нь
Дундад зууны үед Владимир Ярослов 2-р хан эргэж ирэхэд дайн сүйрэл болж байлаа. Өгөдэй хаан, Бат хаан 1235 онд Оросыг булаан эзэлжээ. Гол хүч нь Зүчи хүү тэдний нагац Мөнх хаан, Гүюг хаанаар толгойлуулж 1237 оны 12 сард Рязаньд ирсэн. Рязанийхан бууж өгөхөөс татгалзсан ч Монголчууд Суздалийг цөлмөн дээрэмдсэн. Олон Оросын армиуд ялагдал хүлээж Юри хан (гүн) Сит голд 1238 оны 3 сарын 4-нд алагдсан. Гол гол хотууд жишээлбэл Владимир, Торццок, Козелск эзлэгджээ. Хожим нь Монголчууд Курект, анхаарлаа төвлөрүүлж Крымыг бүслэн цөлмөжээ. Бат хаан 1239 онд Орост дахиж ирж Присслав, Черновыг эзэлсэн. Ихэнх Оросын вангууд эсэргүүцэл үзүүлсэн боловч Монголчууд 1240 оны 12 сарын 6-нд Киев, Галич, Володимир-Волунскиг байлдан дагуулав. Бат хаан Польшуудыг тандаж төв Европыг эзэлсэн. Польшийн армийг дийлсэнээр буцаж ирсэн.
Төв Европ дахь булаан эзлэлт
Монголчууд төв Европт 3-н армийг нь эзэлсэн. Нэг арми нь алэнст Польш гэр бүл Христийн сүм, 2-р арми нь Пемос Хенру, Дуке Силеза Легница дахь тулалдаанд 2 дахь арми Карпатын нуруунд 3 дахь арми Динивт тус тус ялагдал хүлээжээ. Армиудад шахалт үзүүлж 1241 онд Унгарчууд ялагдал хүлээж, Мохи 1241 оны 4 сарын 11-нд ялагдал хүлээжээ. Монголын цэргүүд Унгарын ардыг сүйрүүлж 1242 оны зун, хавар Унгарчуудыг эзлэв. Армиуд Унгарыг 1242 оны зун хавар Австри, Далмати, Моровяг эзэлсэн. Агуу их хаан 1241 оны 12 сард нас барсан боловч Чингис хааны угсааны ханхүү мэдээг сонсоод буцаж Монголд ирээд шинэ хаан сонгожээ. Пис 2-р Хенри Легникагийн тулаанд алагдаж энэ тухай 19-р зуунд зураач Жан Матико зурагтаа дүрсэлжээ. Киевийг эзэлсний дараа Бат хаан цөөн тооны цэргүүдийг илгээн Польш, Лублин болон Польшийн армийг сүйрүүлсэн. Бусад багууд Монголын хүчийг нэгтгэн Польш Галицийн хилд байв. Монголчууд хохирогч олонтой ч Оломок, Моровагийн тоо томшгүй олон Европын армитай тэмцэж байлаа. Монголын морин цэргийн хувьд Европын газрын байрлал, цэрэг арми бусад талууд ч ашиггүй хохиролтой байлаа. Польшид Монголчууд Монгол цэргийн бодлого сайтар төлөвлөгөөтэй стратегийн дагуу хаан Венселастай тулалдсан юм. Татарууд Полоник хүрч Гзарна Ханза хүрч буудалласан. Вольвад тулалдаж Кракованыг эзлэв. Польшууд давуу талаа ашиглаж өөрийн цэргээс цөөн ч олон Монголчуудыг хөнөөсөн юм. Эцэст нь Польшууд гарын үсэг зурсан. Тулааны турш Польш шоронгуудад олон цэрэг амь үрэгдсэн. Польшууд(хэргэм зэрэгтнүүд) зугтаж гарын үсэг зурсанаар Польшийг амжилттай эзэлжээ. Гэвч Сүбээдэйтэй хийсэн тулаанд Европчууд удаан үргэлжилсэн төлөвлөгдсөн амжилттай тулаан ялалтуудыг байгуулж байлаа. Оросын вант улсад асар их хөнөөл сүйрлийг авчирсанаар барахгүй Польш, Унгар, Австри болон европт тулааны бэлтгэл хийгдсээр байлаа. Европын вант улсууд тулаанд бэлтгэж Бат хаанаар удирдуулсан байв. Бат хаан,Бат хааны хүү Зүч нар удирдаж харин Сүбээдэй Оросын вант улсыг удирдан Унгарыг Хадан Легникийн тулаанд Гюкийн арми Транславанд ялгуусан ялалт байгуулав. Тэд Унгарын талд Сүбээдэйг хүлээж байв. Сажо голд шинэ арми байгуулж Унгарын Вайла 4-р хааныг Мохигийн тулаанд ялж Сүбээдэй төлөвлөсөн үйл ажиллагааны дагуу агуу ялалтуудыг хийсэн юм.
Мохи дахь тулалдаан
1241 онд Унгарын вант улс Феодалууд Европд Бербунд өв залгамжилж бүрэн эрх мэдлээ шилжүүлж газрын эзэнд цаг олгосон. 1222 оны хэрэг явдлаар Голдин Бүүл, хаан Эндру бүрэн эрхийг олж нөхцөл байдлын улмаас хэрүүл тэмцэлтэй санал зөрчилдөөнтэй байв. 4-р Вела хаан эрх мэдлийг авахыг хүсэж байвч хоорондоо санал зөрөлдөв. Ингээд улсаа таслан эрх мэдлээ тогтоов. Хаан Эндру Оросын хэргэм зэргийг хүртээн Волга голын эрэг дээр амьдарч байв. 1237 онд Жулианусын ноёрхол их байсан бөгөөд Вела хаан Бат хаан руу захиа илгээсэн. Энэ захианд Унгарын хаанд Бат хааныг бууж өгөхийг шаардаж сүйрлээ зогсоохыг хүссэн. Вила хариу авч чадаагүй бөгөөд 2 нууц захиа Унгарт хүргэгдсэн. Эхлээд 1239 онд Хибчаг ханлиг Унгарт орогнолыг хүсэж байсан ч ялагдаж, 2 дахь захиа нь 1241 оны 2 сард Польшид илгээгдсэн ч ялагдсан. Вила өөрийн армиудыг нэгтгэн улс орондоо хамгаалалт тогтоож байлаа.
Пабын засаглалтай баруун Европд бүх зүйлээ асуудаг болохоор энэ хууль тустай байв. Гадаадын тусламж ирж ялангуяа Фредрик, Австрийн гүнжээс туслаж тэр нь жижиг хэсгийг нэгтгэж, энэ хамгаалалтандаа, арми цэрэгтээ итгэлтэй байлаа. Унгарын иргэд Вилагийн төвлөрүүлсэн хүчийг улам нэгтгэж энэ нь хүч чадлаа олсоор байлаа. Хэдий тийм ч Монголчууд үнэндээ аюултай байлаа. Унгарчууд бэлтгэл хангагдаж чадаагүй бөгөөд цэрэг дайчид хүн ам 100 гаруй жил тэмцэлдсээр байсан. Унгарчууд овог дайчдын толгойлогч цэргийн зохион байгуулалтын хувьд төстэй байсан юм. Унгарын арми 60,000 дайчидтай Мухын тулалдаанд асар мэдлэг, сахилга бат, зохион байгуулалттайгаар орсон. Гэвч тэд салангид үзэлтэй туршлагажаагүй байлаа. Хибчаг, Кутэн, Котони болон түүний дайчид тэмцсээр байсан. Хэдийгээр тэд тэмцэлдэж, зугтаж, ялж, ялагдаж байсан ч Монголчууд Унгарчуудын хооронд болсон тулаанд Бат хаан болон түүний байлдагчид Котоныг алсан. Австрийн цэрэг барууныханд бага ч болов тусалсан ч Унгарчууд өөрсдөө илүү чармайлттайгаар эх орноо хамгаалсаар байсан.
Дундад зууны үеийн Мохигийн тулаан
Унгарын арми Хэрнид голын эрэг дээр 1241 оны 4 сарын 10-нд буудалласан бөгөөд Монголын талд энэ нь ашигтай байв. Тулаанд хаан болон түүний хүүхдүүд зугтааснаар Унгар эзлэгдэв. Агуу уудам Унгарын тал нутаг Карбатын уулс Трансилваниа тэдний гарт оржээ. Монголын арми асар хурдацтайгаар амжилтаа давтсаар байсан бөгөөд ноёрхолоо тогтоож байв. Нэлээд газар нутгийг эзэлсэн хэдий ч хамгаалалтаа бэхжүүлж чадаагүй бөгөөд хүмүүс туслахгүй байв. Тэд ард түмний асар их эсэргүүцэлтэй тулгарч байсан бөгөөд Панноны баруун Европд зун намар эсэргүүцэж тулалдсаар байв. Данивт тулааныг үргэлжлүүлсэн Австрийн хил болон Адриатын тэнгис хүртэл булаан эзлэлтийг хийсэн бөгөөд Унгарчууд эзлэгдэх хүртлээ тэмцсээр л байсан. Энэ үед Корота 1091 онд эзлэгдсэн. Унгарчууд хааны нэр бүхий зоостой байв. Михиал Правдин, Вайла Бат хаантай тэмцсэн боловч ялагдал хүлээсэн. Хүн амын 20-40 хувь нь үхэж үрэгдсэн бөгөөд Монголчууд Унгарт хяналтаа тогтоож чадсан. Мөн Фрхур, Естергом, Вэйсприм, Тихани, Гуюр, Паннохалма, Мөсөн, Супрон, Зала, Локенхаус, Братислав, Нитра, Комбром, Филаков зэрэг хотуудад хяналтаа тогтоож чадлаа.Унгарын талаас гарын үсэг зурж ялагдлаа хүлээн зөвсөөрсөн ч 4-р Вила хаан Жевиш түүний гэр бүл тэмцлээ далдуур үргэлжлүүлсэн. 1242 оны хавар Цагаадай хаан 56 насандаа нас барж түүний дараа ан гөрөө хийх болон архидалт их байлаа. Бат хаан болон түүний байлдан дагуулагчид Азид эргэн иржээ. Унгарчууд тэмцлээ үргэлжлүүлсээр, Монголчууд баруун Европоос зугтааж булаан эзлэлтээ зогсооход хүрсэн байлаа. Унгарын түүхчид Унгарын эсэргүүцэл Монголд жинхэнэ бодитоор баруун Европд хадгалагдсан байсан гэж үздэг. Хэдийгээр баруун Европын түүх судлаачид хэлмэрчилхээс татгалзсан байдаг ч Цагаадай хааны гэнэтийн үхэл рүү дайрах ёстой, мөн баруун Европоос зайлсхийдэг, бусад Европ Америкийн түүхчдээс Монголчууд чадвартай юу хэмээн асуусан байдаг. Унгарын Европын баруун руу дайралтаа үргэлжлүүлсэн. Тэдний стратеги нь хэвээр, хэрэглэх морины тоо, Европод байх байршлын утга зүй нь өгөгдсөн байдаг. Монголын дайралт Магярсд энгийн нэг сургамж болсон. Хэдийгээр Монголын хотоо тойрсон бэхлэлт, цайз зэрэг нь сүйрсэн байсан ч тэдний довтолгоо нь улам нэмэгдсээр, тэд өөрсдийн цайзаа улам бэхжүүлж барьсаар байлаа. Тэд бэхлэлтээ барихдаа зөвхөн эргэн тойрондоо биш хил хязгаараа тойруулан барьж байсан. 13-14 р зууны турш хааны хүчинд маш их газрыг эзлэн өөрсдийн цайзаа улам бэхжүүлсэн.
Крот-ын довтолгоо
1242 онд Клис портрэс дахь Монголын сүйрлийг тайлбарласан байдаг. Дундад зууны турш Крот нь 4-р Вила хаантай хамтран Унгарын вант биеэ даасан нэгдсэн улс байсан. Монгол Кадан нь 1241 онд Сажо мөрөн (гол)ын сав дагуу нутаг дэвсгэрийг эзэлж байсан. Тэдний 2 дахь довтолгоо нь Кротыг эзлэх төлөвлөгөөтэй байлаа. Дараа нь Зибрагын оршин суугчид нь тэдний эргэн тойрон болон оршин суух газраа тойруулан хамгаалалтын хашаа барьж байсан.
Вилагийн Монголчууд нь Загреб дагуу Паннониа Далматыг эзлэхээр үргэлжлүүлсэн байдаг. Киданы толгойлогчын удирдлаган доор байх зуур 1242 оны 3-р сард Крот дахь Клис портрэс нь гол довтолгооны хэсэг байсан. Паннониа Далматд 4-р Вила хаанаас Монголчуудыг мөрдөж байсан байдаг. Далмат болон Трогер Реб нь 4-р Вила хааныг зугтахад нь тусалсан. Дараа нь тэдний цэргүүдийн довтолгоо дахин эхэлсэн. Цагаадай хааны үхлийн шалтгааныг ихэнх түүхчид судлаж үзсэн байдаг. 1242 онд Унгарын Кротын довтолгооны үеэр 4-р Вила хааны Мариа Ласкарина төрсөн байдаг. Энэ гэнэтийн халдлага нь цочирдуулсан Сарбатын хоолойн эргэн тойронд нуугдах байр газар хайх ба ойд нуугдахад хүргэсэн. Гэхдээ халдлагын гол төв нь Унгарын хаант улс байсан. Монголчуудын эсрэг Европчуудын дайн бүтэлгүйтэж байсан. Европчуудын үеэс үед дамнасан хаант улс хоорондын уламжлалт тулааны арга барил нь Монголчуудын дайралтын эсрэг үр дүнтэй байсан ч сүйрлээр төгссөн. 1241 онд Унгар ба Лэгница Польшийн хувьд ихээхэн аюултай байсан. Европын феодол Хятадын ба эрхшээлийн эр зоригийн арга барилаар биш байсан нь хадгалагдсан гэвч урьдчилан тааварлаагүй Монголын Өгөөдэй удирдагчын ноёрхолын үхэл ба түүний армийн хожмын ухралт гэнэтийн зүйл байсан. Монголчууд Лэгницагийн тулаанд оролцсон Герман, Франц, Польш-ийн армийн 30000 хүний 25000 орчмыг нь хөнөөсөн байна. Үүний дараа Германы хотууд Майкл Кон-ы бичсэнээр Монголчуудад бууж өгсөн.
Хятад Европ руу Монголын довтолгоо өргөжсөн нь
Зарим их сурвалжид бичсэнээр Хятадын армийн түгшүүр, тэдний чавхи харвах, галт бөмбөг шидэх зэрэг нь Европын эсрэг Мохид тулалдахад Монголчуудад ашигтай байсан. Профессор Kenneth Warren Chase Монголчуудын Европ руу чиглэсэн дайнд галт зэвсэгийг ашигласан нь сайшаалтай байсаныг тэмдэглэсэн байдаг. Европод дэлгэрсэн яриагаар Сатантай нийлсэн Berthold Schwarz-н хийсэн зүйл нь хоосон зүйл болох тухай худал домог болсон байдаг. Европод Монголчуудын ашиглаж байсан зэвсэг нь тэд үнэхээр өөрсдөө зохион бүтээсэн зэвсэг байжээ.
Монголын довтолгооны төгсгөл
Зарим мэдээллээр Европод үлдсэн Монголын талаархи ярианд тэдний ялагдалд цаг агаарын нийт уур амьсгал тэдний нум сумны цавуу, шөрмөсний чанарт нөлөөлсөн гэж үздэг. Баруун Европын нутаг дэвсгэр ихээхэн ой хөвч, цайз шилтгээнтэй байсан ба тэдний хүчирхэг морин цэргүүд (Монголын морин цэргээс хүчтэй байсан) тулаанд нилээд боломж бий болгосон. Зарим түүхчид Мохи голд хийсэн Батын зогссон гол шалтгаан болсон, тэр ер нь давшилтаа урагшлуулахыг бодоогүй зэрэг нь нөлөөлсөн гэж үздэг. Тэр Оростой хийсэн олон жилийн аян дайнаас их хаан нас нөхцсөний дараа болон хүч чадлаа сэлбэх, цэргийн хүчээ зузаатгахаар Монгол руу буцаж эсэн мэнд ирсэн. Сүбээдэй руу тэдний удирдлагын ба анхан шатны стратеггүй байдал нь Монгол армийг буцаасан. Бат хаан Их далай руу(Атлантын далай)очих өөрийн төлөвлөгөөгөө Их хааны адил Мөнх хааны сонгох асуудал төгссөнөөс болон Цагаадай хаан үхсэний дараа 1255 он хүртэл Баруун Европ руу үргэлжлүүлж чадахгүй байсан. 1241-1248 онд Бат Зүчи хоёрын дунд зөрчил гарч байсан. Энэ үед Цагаадайн бэлэвсэн хатны төр барьж байсаны гол зорилго нь өөрийн хүү Зүчийг хаан ширээнд өргөмжлөх явдал байв. Хааны гэр бүлд тулгарсан зөрчил 1248 онд Гүег нас барсанаар Бат эрх мэдлийг авсан ба сүүлийн хэдэн жил байнгын зөрчилтэй байсан. Ингэснээр 1254 онд Алтан ордны бодлого нь Холучийн Данилагийн удирдлаган доор байсанаа 1259 онд түүний нас барсанаар төгсгөл болов. 1259 оны дайнд бүрэн ялагдсанаар Алтан орд Бэрхийн удирдлаганд оров. 1255 он хүртэл Бат өөрийн армиа буцаан авч чадаагүй байсан. 1251 онд Мөнх хаан Их хаан болсон. Тэрээр Их Ханиттай харилцаагаа бэхжүүлсэн хэдий ч Европыг булаан эзлэх бэлтгэлээ дуусгалгүй нас барсан. Түүний хүү аавынхаа ( үйл хэргийг) төлөвлөгөөг үргэлжлүүлэхээр хангалттай удаан амьдраагүй. Батын бага дүү Бэрх Кибчак Ханитын хаан болсон. Бэрх нь өөрийн үеэл Хүлэг шиг Европыг эзлэн авах хүсэлгүй байв. Бэрх өөрийн үеэл Исламын Аббасид Галипыг сүйрүүлж хаясан аймшигийг харсан. Эдгээр байдлыг хараад Бэрх үеэлийнхээ үйл хэргийг дэмжээгүй. Егепитийн Амлук болон Мусламын аль аль нь түүний үеэлийг дэмжээгүй учир тэднээс Бэрх болгоомжтой байж туслахыг гуйсан. Бэрхийн эзлэн авсан улсын ихэнх нь Туркууд байжээ. Чингисийн том хүү Зүчи нь зөвхөн 4000 цэрэгтэйгээр өөрийн байлдан дагуулалтыг хийж байсан. Түүний 500000 цэрэг нь Монголчуудад эзлэгдсэн Турк хүмүүс байв. Иймээс Ханать (эзлэн авсан улс) нь Турк соёл иргэншилтэй өөрийн ордны Монгол бөө мөргөлөөс илүүтэйгээр Туркын Мусилман шашинтай байсан. Иймээс Хүлэг хаан төр барьж эхлэхдээ Амлукийн хяналтан доорх ариун газрын төлөө өөрийн үеэл Бэрхийн эсрэг цэрэг морьдуулж дайн зарлаад эзлэн авжээ. Хүлэг 1262 онд нутагтаа эргэн ирж 1263 онд Кавказын хойд хэсэгт ялагдаж хүнд байдалд орсон. Бэрхтэй уулзахаар баруун тийш морьдсон.