cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Авьяас
Авьяас бол уран бүтээлчийн үйл ажиллагаанд илэрдэг аливаа зүйлийг хүлээж авах, нийгмийн чухал, хурц асуудалд зоригтой хандах, амьдралын үзэгдэл, үйл ялдал, баримтыг тусгах, мэдрэх, сэтгэх, бодох, илэрхийлэх өвөрмөц чанар, чадваруудын нийлбэр юм. Өөрөөр хэлбэл, хүний хурц сэргэлэн, ажигч чанар, идэвхтэй бөгөөд зоримог уран санал, гүн гүнзгий уужим саруул ой ухаан, уян хатан бодол сэтгэлгээ, сэтгэлийн төрөлх мэдрэмтгий чадварыг авьяас гэж хэлдэг. Гэхдээ авьяас гэдэг нь зөвхөн дуу бүжиг урлагаар илрэхгүй. Авьяасын урьдач нөхцөл нь байгалиас заяасан ер бусын чадвар буюу сэтгэн бодох мэдрэлийн үйл ажиллагаа, нэг дэх болон хоёр дахь дохионы системийн харилцан нөлөөллийн хөгжил, мэдрэлийн үйл ажиллагааны хөдөлгөөн, харилцан шилжилт, ой тогтоох, тунгаан бодох, хурдан шуурхай тусгах чадварын өсөлт байдаг. Энэхүү урьдач нөхцөлийг хөгжүүлэх, амьдралд хэрэгжүүлэх явдал нийгмийн нөхцөл байдал, хувь хүний амьдралын зорилго, онцлогоос шууд шалтгаалдаг. Авьяасыг хөгжүүлэх, боловсронгуй болгох гол үндэс бол тааламжтай нөхцөлөөс гадна уран бүтээлчийн уйгагүй хөдөлмөр, хүн төрөлхтний эрх ашгийн төлөө гэсэн хүсэл эрмэлзэл, мэдлэг, боловсрол, туршлага, ур чадварыг дээшлүүлэх хичээл зүтгэл байдаг. Авьяасын шалгуур нь шилдэг бүтээл туурвих, оюуны үнэт зүйл бүтээх явдал мөн. Авьяасын түвшин, хэм хэмжээ нь утга зохиол, сэтгүүл зүйн хөгжлийн түвшин, түүний хөгжлийн хандлага, өөрчлөлтийг тодорхойлдог онцлогтой. Төрөлх авьяас нь бичиг зохиолын алдартныг төрүүлдэг бөгөөд тэрхүү авьяас хөдөлмөр зүтгэлийн үрээр төлжин төгөлдөрждөг. Авьяас билгийн үндэс нь “зөн билиг” (интуиция) болно. Онолч Дандин “Зохист аялгууны толь” хэмээх алдарт бүтээлд авьяасын тухай “Төрөлхийн ухаан, мохошгүй хичээл зүтгэл, тээнэгэлзэлгүй үлэмж их мэдлэг нь хотол төгссөн зохист аялгууны учир шалтгаан болно” (21. I. 101-103-р зүйл) гэж тайлбарлажээ. Энэ нь эдүгээ ч онолчдын номлодог шилдэг бүтээлийг бий болгодог гурван гол учир шалтгаан болсон төрөлхийн авьяас мэдлэг, уйгагүй хичээл оролдлого буюу уран бүтээлчийн хөдөлмөрийг хэлсэн хэрэг юм. Авьяас зохист аялгуучтай хамт төрж, бас үгүй болно. Сонирхлоор авьяасыг бий болгож болохгүй. Харин авьяас багатай ч төрөлхийн их ухаанаа ашиглан уйгагүй хөдөлмөр хичээл оролдлогоор зохист аялгууг бүтээх бололцоо байдаг. Ангилал:Танин мэдэхүй
Сахалин муж
Сахалин муж (Сахали́нская о́бласть) нь Оросын Холбооны Улсын Алс Дорнодын Холбооны тойрогт багтах, Сахалин болон Курилийн арлуудаас бүрдэх муж юм.
87,100 км² газар нутагтай бөгөөд 2002 оны тооллогоор 546,695 хүн амтай байв. Засаг захиргааны төв, хамгийн том хот болох Южно-Сахалинск нь 170,000 орчим хүн амтай.
Сахалин мужид багтдаг Курилийн арлуудын өмнөд 4 арал нь Япон улстай маргаантай байдаг.
Цагийн бүс
Сахалин муж нь 2 янзын цагийн бүст хуваагддаг:
Мануул
Мануул (Felis manul) буюу Палласын муур нь Төв Азид тархсан жижиг муур юм. Гэрийн муурны дайтай хэмжээтэй 60 см урт биетэй, 25 см урт сүүлтэй, дунджаар 3.6 кг жинтэй. Үс нь босоо судал бүхий зосон улаан өнгөтэй боловч их үстэй тул бараг харагддаггүй.
Мануул бусад мийнээс ялгагдах хэд хэдэн өвөрмөц шинжтэй. Хамгийн сонирхолтой нь дугуй хүүхэн хараатай. Хөл нь богино, бандгар, үс нь урт, өтгөн. Үсний өнгө улирлаа даган өөрчлөгдөнө. Өвөл нь сааралдуу, хээ багатай байдаг. Чих нь доошоо байдаг тул ууль мэт төрхтэй болдог. Харьцангуй хавтгай нүүртэй тул мануулыг Перс муурны үүлдэрийн өвөг гэж ташаа үзэж байсан.
Мануул Азийн тал хээрт 1000-4000 орчим метрийн өндөрт нутагладаг. Мэрэгч, шувуудаар хооллоно.
Удаан хугацааны турш мануулыг арьсыг нь авах гэж агнаж байсан бол одоо ихэнх газар, жишээ нь Хятадад хамгаалагдсан. Хөдөө аж ахуйн хортон мэрэгчдээр хооллодог тул, ашигтайд тооцогддог. Гэхдээ мэрэгчдийг хордуулж устгаж байгаа нь мануулд мөн нөлөөлж байна.
Мануулыг тэжээмэл нөхцөлд үржүүлэхэд хэцүү. Хэдий зулзагалдаг боловч халдварын улмаас амьд гарах хувь нь бага байдаг. Мануул бие биеэсээ халдвар авахааргүй хол тусгаар амьдардаг тул дархлалын систем нь муу хөгжсөн байдагтай энэ холбоотой.
Дэд зүйлүүд
Хүлээн зөвшөөрөгдсөн гурван дэд зүйл бий:
Гадаад холбоос
Ангилал:Мийнхэн Ангилал:Монгол орны хөхтөн амьтад
Жамель Месбах
Жамель Эддин Месбах (Djamel Eddine Mesbah, جمال مصباح; 1984 оны аравдугаар сарын 9-нд Зигхут Юсеф хотод төрсөн) — Алжирын хөлбөмбөгчин бөгөөд «Сампдориа» болон Алжирын шигшээд хамгаалагчаар тоглодог.
Замнал
2012 оны нэгдүгээр сарын 18-нд «Миланд» элсэв.
2013 оны нэгдүгээр сарын 21-нд «Пармад» солилцоогоор элссэн.
Месбах 2014 оны есдүгээр сарын 1-нд «Сампдориад» тодорхойгүй үнээр элссэн.
Гадны холбоос
Ангилал:Алжирын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Серветт багийн тоглогч Ангилал:Базель багийн тоглогч Ангилал:Лорьян багийн тоглогч Ангилал:Аарау багийн тоглогч Ангилал:Люцерн багийн тоглогч Ангилал:Авеллино багийн тоглогч Ангилал:Лечче багийн тоглогч Ангилал:Милан багийн тоглогч Ангилал:Парма багийн тоглогч Ангилал:Ливорно багийн тоглогч Ангилал:Сампдориа багийн тоглогч Ангилал:Швейцарын хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Алжирчууд Ангилал:1984 онд төрсөн
Хелен Келлер
thumb|200px|right|Хелен Келлер thumb|200px|right|Хелен Келлер
Хелен Адамс Келлер (Helen Adams Keller, 1880 оны 6 сарын 27 - 1968 оны 6 сарын 1) нь АНУ-ын сурган хүмүүжүүлэгч, нийгмийн халамжийн зүтгэлтэн. Тэрээр өөрөө хүнд хэлбэрийн хөгжлийн бэрхшээлтэй байсан ч түүнийгээ даван туулж, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн боловсрол, нийгмийн халамжийн талаар ихийг хийж бүтээжээ.
Цахим холбоос
Ангилал:АНУ-ын зохиолч Ангилал:Дүлий-сохор Ангилал:Америкийн Социалист Намын гишүүн Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн Ангилал:Токиогийн хүндэт иргэн Ангилал:Алабамагийн хүн Ангилал:Америкчууд Ангилал:1880 онд төрсөн Ангилал:1968 онд өнгөрсөн
Эрик Ламела
Эрик Мануэль Ламела (Erik Manuel Lamela; 1992 оны гуравдугаар сарын 4, Карапачай) — Аргентины хөлбөмбөгчин, Английн болон Аргентины шигшээн хагас хамгаалагч. Испанийн давхар иргэншилтэй тэрээр Коко хочтой.
«Тоттенхэм Хотспур» Италийн «Ромагаас» Ламелаг 2013 оны наймдугаар сарын 30-нд 30 сая фунт зарлагадан элсүүлжээ. Удалгүй арванхоёрдугаар сард нуруундаа бэртэл авч улирлын турш өнжөхөөр болсон билээ.
Гадны холбоос
Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгчин Ангилал:Аргентины шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Ривер Плейт багийн тоглогч Ангилал:Рома багийн тоглогч Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч Ангилал:Аргентинчууд Ангилал:1992 онд төрсөн
Рожер Гиллемин
Цахим холбоос
Ангилал:АНУ-ын биохимич Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан Ангилал:Мадридын автономит их сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Америкийн Шинжлэх Ухааныг Хөгжүүлэх Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч) Ангилал:АНУ-ын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Медаль шагналтан Ангилал:Альберт Ласкерын шагналтан Ангилал:Олон Улсын Гайрднер шагналтан Ангилал:Францчууд Ангилал:1924 онд төрсөн
Агаарын спорт
Агаарын спорт нь ур чадвар, тэсвэр, тэвчээр, эр зоригийн шалгуурыг шалгасан спорт юм. Экстрим спортын ангилалд орно. Дотроо хэд хэдэн төрөлд хуваагдана: Дэлхийн Агаарын Спортын Холбоо(FAI)-ноос (Fédération Aéronautique Internationale) ДАШТ, Тивийн АШТ, Дэлхийн цомын цуврал тэмцээн, Дэлхийн Агаарын Тоглолт зэрэг тэмцээнүүдийг тогтмол зохион байгуулдаг. Нисэх загварын спортоор 2015 оны ДАШТэмцээний Резинэн хөдөлгүүрт F1B ангилалд хувийн амжилтаар Монгол улсын гавьяат тамирчин Мижиддоржийн Гонгор түрүүлж алтан медаль, мөн тус тэмцээний Хугацаат нислэгийн F1C ангилалд багийн амжилтаар мөнгөн медаль, Ази, Номхон далайн АШТэмцээнээс алт, мөнгө, хүрэл медалийг тус тус хүртэж багаараа түрүүлж байсан байна.
Гадаад холбоос
Ангилал:Спортын төрөл зүйл
Кабул
Кабул [кабу́л] буюу тухайн нутгийнхны хэлдгээр Ка́бэл (کا‌‌‌بل) хот бол Афганистаны нийслэл, мөн улсын хамгийн том, цаашилвал дэлхийд 64-р том гэж үздэг хот юм. Засаг захиргааны хуваариар улс доторх Кабул аймгийн төв, түүний 15 хошууны нэг болдог бөгөөд өөрөө 18 дүүрэгт хуваагддаг. 275 км² дэвсгэр газартай.
Кабул 3500 жилийн өмнөөс хүн суурьшсан урт түүхтэй. Могол Улсыг байгуулахын даваан дээр 1504–1526 онд Бабур энд сууж байв. 1747 онд Дурраны улсын мэдэлд орж, 1776 онд Дурраны Тимур шах Дуранни зарлигаар нийслэл болсноос хойш тэр хэвээр өнөөдөртэй золгожээ. Дайн самууны хөлд нэрвэгдэж, агаараас бөмбөгдүүлж ч үзсэн.
Кабул 2012 онд 3,289,000 оршин суугчтай байсан. Үүнээс 27 хувийг тажик, 25 хувийг хазаар, мөн 25 хувийг пуштун, 2 хувийг узбек, 1 хувийг балуч гээд иран болон түрэг угсааны ард түмэн бүрдүүлжээ. Энэ олон хэлтэн дари буюу Афганы перс хэлээр санаа бодол нэвтрэлцдэг гэнэ. Шашин шүтлэг зөрөөгүй, лалын шашны суннит ёсийг дагадаг.
Хүн ам
Тимур шах Дуранни нийслэлээ Кабул руу нүүлгэхээс өмнө энэ хотын хүн ам нь Тажик; Тажикчууд Кабулистан хотын хүн амын дийлэнх хувийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд энэ бүс нутгийн уугуул иргэд байв. Үүнээс гадна Кабулд Энэтхэгээс ирсэн олон хүмүүс байсан.
Энэ хот 3.5 сая хүн амтай гэсэн тооцоо бий. Хэдийгээр Афганистаны засгийн газрын статистик мэдээ энэ тоог бага зэрэг дутуу гаргадаг - 2012 онд 3.289.000 хүн.
Ихэнх хүмүүс хөрш зэргэлдээ аймгуудаас тус улсад болсон иргэний дайн үймээнээс зугтаж ирсэн. Хотын хүн амын дийлэнх нь Дари хэлээр ярьдаг суннитууд - Тажикууд (45%), Шиитүүд - Хазара нар (25%), цөөнх нь пуштунууд (25%), Узбекүүд (4%) юм. Түүнчлэн хотод Энэтхэгээс ирсэн цагаачид байдаг - Индо -Ари хэлээр ярьдаг сикх, хиндүчүүд.
Шашны хувьд Кабулын хүн амыг суннит шашинтнууд давамгайлдаг (75%), шиитүүд 25%орчим байдаг. Жижиг Христэд итгэгчид болон Хинду шашинтнууд байдаг байна.
Эдийн засаг
Шинэхэн, хуурай жимс, самар, афган хивс, арьс шир, хувцас, тавилга, эртний эдлэлүүдийг Кабулд худалдаалдаг.
2005 онд Ираны гаралтай Америкийн архитектор Хишам Ашкури Кабулын дүүргүүдийн нэгийг бүрэн сэргээн босгох томоохон төслийг санал болгож, одоо байгаа барилгуудыг бүрэн нурааж, оронд нь 5 давхар барилга барихыг санал болгов. Төслийн дагуу хотын нутаг дэвсгэрийн нэлээд хэсгийг ногоон байгууламж, амралтын газар эзлэх ёстой. 2013 онд уг төсөлд нэг тэрбум доллар хуваарилсан байна.
Хотын дүүргүүдийн дийлэнх нь шавар, чулуугаар хийсэн 1-2 давхар байшинд иргэд нь амьдардаг. Ийм байшинд ихэвчлэн цахилгаан байдаггүй, бараг үргэлж усгүй байдаг. Эдгээр барилгуудын гол асуудал нь хүн амын өсөлт хурдацтай явагдаж байгаатай холбогдуулан төрөлт, мужуудаас ирсэн иргэдийн шилжилт хөдөлгөөнөөс шалтгаалан эдгээр байшингууд хүн амын нягтаршлыг өндөр түвшинд хангаж чадахгүй байгаа бөгөөд хот хэтэрхий "өргөн гонзгой сунжирсан хэлбэрээр" хөгжиж байгаа явдал юм. Хөрөнгө оруулалтын орчин тааруу байгаа тул хотод шинэ барилга барих нь ховор.
Тээвэр
Кабулын төвөөс 16 милийн зайд орших Кабул олон улсын нисэх онгоцны буудалтай. Кабул нисэх онгоцны буудлын олон улсын шинэ терминалыг Японы Засгийн газрын тусламжтайгаар барьж, 2008 онд үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Кабулын нисэх онгоцны буудал нь мөн Афганистаны нисэх хүчин болон НАТО -гийн цэргийн хүчний бааз юм. Ихэнх машин дизель түлшээр ажилладаг. Троллейбусны хөдөлгөөнийг сэргээхээр төлөвлөж байна. Кабулд төмөр зам байдаггүй.
Зүүлт, тайлбар
Ангилал:Кабул аймгийн суурин Ангилал:Азийн нийслэл Ангилал:Афганистаны аймгийн төв Ангилал:Эртний Ираны хот Ангилал:Саятан хот Ангилал:Хиндүкүшийн нуруу Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Экстрим спорт
Экстрим спорт (Extreme sport) гэдэг нь тэсвэр тэвчээр, эр зориг шаардсан эрсдэлтэй спортыг хэлнэ.
Үүнд:
Ангилал:Спортын төрөл зүйл
Роберт Паттинсон
Роберт Дуглас Томас Паттинсон (Robert Douglas Thomas Pattinson, 1986 оны 5 сарын 13-нд төрсөн) нь Английн жүжигчин, загвар өмсөгч, хөгжмийн зохиолч, продюсер юм. Паттинсоны амжилтын гараа нь Харри Поттэр ба Галт хундага киноны Седрик Диггорийн дүрд тоглосноор эхэлжээ. Тэрээр дараа нь Стефани Майерын роман Харуй Бүрий кинонд Эдвард Каллены дүрд тоглосноор дэлхий дахинд алдартай болж Холливүүдийн хамгийн өндөр хөлстэй жүжигчин болж, байр сууриа бэхжүүлж чаджээ. 2010 онд Паттинсон Magazine сэтгүүлээс тодруулдаг Дэлхийн хамгийн нэр алдартай 100 хүний нэрэнд багтсан бөгөөд мөн Forbes сэтгүүлээс эрхлэн гаргадаг Хамгийн чинээлэг 100 алдартны жагсаалтад багтсан байна. 2012 онд Харуй Бүрий киноны цуврал дууссанаас хойш тэрээр бие даасан богино хэмжээний кино хийх болжээ.
Бага нас
Паттинсон Английн Лондон хотод төржээ. Түүний аав Ричард нь Америкаас машин оруулж ирдэг байжээ. Харин түүний ээж Клэри загварын агентлагт ажилладаг байжээ. Паттинсон нь Виктория Паттинсон болон дуучин Лизи Паттинсон нар юм. Тэрээр Лондон хотын захад орших Барнестэд өссөн юм. Паттинсон 12 нас хүртлээ Tower House School д суралцсан ба мөн The Harrodian School д сурч байжээ. Тэр өөрийнхөө хүслээр Барнесийн театрын компанид оржээ. Мөн Guys and Dolls хэмээх богино хэмжээний хэсэгчилсэн кинонд оролцон тоглосон байна. Дараа нь "Thornton Wilders Our Town кинонд George Gibbs-тэй хамтран тоглосон байна. Мөн Anything Goes and Macbeth д тоглосон юм.
Амжилтын гараа
Паттинсон 12 настайгаасаа загвар өмсөж эхэлсэн гэвч ажлын норм нь 4 жилийн дараагаар багасч эхэлсэн юм. Тэрээр өөрийнх нь моделийн ажил багасч эхэлсэн талаар хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа: "Би өндөр болсноосоо хойш охин шиг харагдах болсон тиймээс би олон ажил хийдэг болсон, учир нь хүмүүс намайг манин гэж хардаг байсан" гэж хэлжээ. Паттинсоны загвар өмсөгчийн гараа тийм ч сайхан байгаагүй юм. Паттинсон 2007 оны Hacketts хэмээх намрын цувралыг сурталчилж байжээ. Роберт Паттинсон гитар, төгөлдөр хуур тоглодог байснаас гадна хөгжим зохиодог байв. Тэр Харуй Бүрий киноны Newer Think дууг Sam Brabley-тэй хамтарч зохиожээ. Мөн Let me sign дууг Marcus Foster болон Bobby Long нартай хамтарч зохиожээ. Паттинсон 2012 онд Hollywood-ын нэр алдар бүхий хөгжмийн зохиолчоор шалгарч байжээ.
Хэвлэл мэдээлэл
Паттинсон 2008, 2009 оны People сэтгүүлээс гаргадаг цорын ганц Sexiest man alive -аар тодорч байжээ. 2009 онд Glamour-ын хамгийн халуухан залуугаар түүний нэр тодоржээ. "Ask men" Паттинсоныг 2009 оны хамгийн нэр нөлөө бүхий 49 хүний нэгээр тодруулжээ. 2009 онд Паттинсон болон Anjelina jolie нар хамгийн сайхан залуу болон хамгийн сайхан эмэгтэйгээр хамт тодорч байжээ. 2009 оны 12 сард Паттинсоны гарын үсэгтэй гитарыг дуудлага худалдаанд оруулж буяны байгууллагад хандивласан байна. 2010 онд GQ болон Glamour түүнийг хамгийн хүн гое хувцасладаг залуугаар тодруулсан бөгөөд бас  GQ Паттинсоныг хамгийн хүн чанартай залуугаар тодруулжээ. 2010 онд People сэтгүүл Паттинсоныг Дэлхийн хамгийн үзэсгэлэнтэй одод хэмээх жагсаалтанд багтаасан байна. Британы "The Sunday Times" аас тодруулдаг баячуудын жагсаалтанд хамгийн залуу саятнаар 13 сая доллараар бичигдсэн байна. Time сэгтүүл түүнийг 2010 оны дэлхийн хамгийн нэр нөлөө бүхий 100 хүний жагсаалтанд багтаасан байна. 2011 онд Паттинсон "Hollywood top 40" д багтаж чадсан бөгөөд 2010 онд 27,5 сая долларын цалинтай байжээ. GQ Паттинсоныг 2012 онд Хамгийн сайхан хувцасладаг залуугаар дахин тодруулжээ.2012 онд Glamour түүнийг хамгийн халуухан залуугаар тодруулсан байна.
Хувийн амьдрал
2008 онд Харуй Бүрий кинонд тоглосноосоо хойш Паттинсон Kristan Stewart-тай хайр сэтгэлийн холбоотой болжээ. Тэд өөрсдийн харилцаагаа 4 жилийн турш үгүйсгэсэн боловч папарацуудын дуран болон тэднийг харсан хүмүүсээс болж шүтэн бишрэгчид нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр тайлбар хийхийг хүчтэй шаардсан бөгөөд тэдний тухай хэвлэл мэдээллээр өргөн цацагдах болжээ. Stewart 2012 оны 7 сард хоорондын харилцаагаа албан есоор хүлээн зөвшөөрсөн боловч Us Weekly-д Stewart болон түүний найруулагч Rupert Sanders- тай холбоотойг нь баталсан зураг нийтлэгджээ. Үүний улмаас Паттинсон сүй тавихаа хойшлуулж олны өмнө хүлцэл өчихөд хүрчээ.
Эх сурвалж
Ангилал:Английн кино жүжигчин Ангилал:Их Британийн кино жүжигчин Ангилал:Театрын жүжигчин Ангилал:Их Британийн хөгжимчин Ангилал:Лондоны уран бүтээлч Ангилал:Англичууд Ангилал:Их Британичууд Ангилал:1986 онд төрсөн
Шаньюй
Шаньюй — Хүннүгийн хааны цол. Хятад бичгийн сурвалжнаа «單于» чаньюй гэсэн, хүннүгийн өөрийн сурвалж олдоогүй.
Хятад сурвалжнаа шаньюйг ихэвчлэн «улсын ван» (хятадаар 王), зарим онд «хаан» (хятадаар хуанди) цолтой дүйцүүлжээ.
Лев Гумилев «насан туршийн удирдагч» гэсэн утга болов уу хэмээн тайлсан. Бас Өвөр Монголын профессор Учралт "Хүннү хэлний судлал" гэх номдоо "шаньюй" гэж эзэн богд Чингис хааны "Чингис"-ийн язгуур бүхий "Чингь (Чинги)" хэмээх үгийн эртний хятад хэлээр тэмдэглэсэн авиа мөн гэж бичжээ.
Анхны нэр нь тодорсон шаньюй бол Түмэн (НТӨ 220-209), хамгийн алдартай цуутай нь Модун (НТӨ 209-174) байв.
1.1 Умард Хүннү (НТ 46-93 он)
Умард Хүннү одоогийн Монгол улс болон Төв Азийн нутаг дэвсгэрт
1.2 Өмнөд Хүннү (НТ 48-216)
Өмнөх Хүннү нь одоогийн Өвөр Монголын нутагт оршдог бөгөөд Хань улсын вассал улс юм
Холбоотой өгүүлэл
Ангилал:Хүннү Ангилал:Хүннү улс Ангилал:Төрийн тэргүүний цол Ангилал:Сурвалжит язгууртны цол
Китазакүра Хидэтоши
Китазакүра Хидэтоши (北桜 英敏, きたざくら ひでとし, 1971 оны 12 сарын 15 - ) нь Японы Хирошима хотын уугуул, Китаноүми дэвжээнд харьяалагддаг сүмо бөх юм. Жинхэнэ нэр нь Мүкоо Хидэтоши (向 英俊). 190 см өндөртэй, 164 кг жинтэй. Баруун золгох, түрж гаргахдаа чадмаг. Оргил чансаа нь барууны 9-р маэгашира (2001 оны 7 сарын башо). Аав болон дүү Тоёозакүра нь мөн сүмо бөх юм.
Амжилт
2001 оны 5 сард жүүрёо, 1997 оны 11 сард макүшита зиндаанд түрүүлж байсан.
Гадны холбоос
Ангилал:1971 онд төрсөн Ангилал:Японы сүмоч
Индира Ганди
Инди́ра Приядарши́ни Га́нди (хуучин овог нь Не́ру, англиар-Indira Gandhi: 1917-1984; 66 насалсан) - Энэтхэгийн алдарт эмэгтэй улс төрч, "Энэтхэгийн үндэсний хурал" намын гол зүтгэлтэн, Энэтхэгийн анхны Ерөхий сайд Жавахарлал Неругийн охин,Энэтхэг улсын 3 дахь бөгөөд 1966-1977, 1980-1984 онуудад цорын ганц эмэгтэй ерөнхий сайд.
Намтар
Индира Ганди 1917 оны 11 дүгээр сарын 19-нд Аллахабад хотод (өнөөгийн Уттар-Прадеш муж), алдартай өмгөөлөгч Жавахарлал Неру -гийн охин болж төржээ. Түүний эх Камала Неру мөн Энэтхэгийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч байсан.
Индира 1934 онд энэтхэгийн алдарт зохиолч, яруу найрагч Рабиндранат Тагор-ын байгуулсан ардын Их сургуульд элссэн байна. Гэсэн хэдий ч 1936 онд өвчтэй ээжийгээ асархаар тэрээр хичээлээ орхиж Европ руу явах шаардлагатай болжээ. Эхийгээ нас барсаны дараа Европод үлдэж 1937 онд Английн Оксфордын Сомервиль коллежид элсэн орж, удирдлага, түүх, антропологийн чиглэлээр суралцсан байна. 1941 онд Энэтхэгтээ буцаж ирээд 1942 онд өмнө нь танил байсан бөгөөд сүүлд Лондонд их ойртсон Фероз Ганди-тай төрсөн Аллахабад хотод гэрэлсэн байна. Удалгүй залуу улс төрч гэр бүл 1942 оны 9 дүгээр сард баривчлагдаж Индира Ганди 1943 оны 5 сар хүртэл шоронд суужээ. Фероз, Индир нар хоёр хүүтэй болсон байна. Раджив 1944 оны 8 дугаар сарын 20-нд, Санджай 1946 оны 12 дугаар сарын 14-нд төржээ.
1947 оны 8 дугаар сарын 15-нд Энэтхэгийн тусгаар тогтнолыг тунхаглаж, удалгүй анхны үндэсний Засгийн газар байгуулагдав. Индира Ганди Ерөнхий сайдын аавынхаа хувийн нарийн бичгийн дарга болж, Нерутай хамт гадаадын бүх аялалд хамт явдаг болжээ.
Нөхөр Фероз Ганди 1960 онд зүрхний шигдээсээр нас барж дараа жил нь Индира Энэтхэгийн Үндэсний хурлын намын ажлын хорооны гишүүнээр сонгогдож, үндэсний зөрчилдөөний голомттой газрууд руу явж эхэлсэн байна.
1977 онд өөрийн байр суурь олсон нэр хүндээ хэт өндөр үнэлж И.Ганди өөрөө парламентын сонгууль зарлаад ялагдал хүлээжээ. Түүнийг гэр бүлийнхэнтэйгээ хамт авлига авсан гэх хэргээр хоёр удаа баривчилж байжээ.
Тэрээр 1978 онд өөрийн "Энэтхэгийн Үндэсний хурал нам"-аа сэргээн байгуулаад 1980 оны сонгуулиар ялалт байгуулж дахин Ерөнхий сайд болсон юм.
Хэрэгжүүлсэн бодлогууд:
1980-аад оны эхээр Гандигийн үед Энэтхэг зэвсэг хураах, эдийн засгийн хөгжил хоёрын хоорондын харилцаанд анхаарлаа хандуулж, Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөн дэх чухал үүргээ дахин батлахыг оролдов. Хөгжиж буй орнуудын эдийн засгийн хоцрогдолыг шийдвэрлэх замаар Ганди болон түүний залгамжлагчид эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөнд хүчтэй нөлөө үзүүлж байв. Хүйтэн дайны үеийн зарим асуудлаас хөндийрүүлж, Кубын удирдагч Фидель Кастро захирах гэж оролдсон тус хөдөлгөөний ЗХУ руу чиглэсэн байдал 1979 оны Гавана дахь уулзалт маргаан дагуулсан. 1983 оны Делигийн дээд хэмжээний уулзалт нь Энэтхэгийн хөдөлгөөн дэх нэр хүндийг өсгөсөн бол Зөвлөлт Холбоот Улстай ойр дотно харилцаа, Афганистан, Камбожийн талаар Зөвлөлтийг дэмжигч байр суурьтай байсан нь түүний нөлөөг хязгаарласан юм.
1950 оны Энэтхэгийн Үндсэн хуулийн дагуу 1965 он гэхэд Хинди хэлийг албан ёсны үндэсний хэл болгох ёстой байв. Энэ нь хинди хэлээр ярьдаггүй олон мужид хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй байсан бөгөөд Засгийн газарт англи хэлийг үргэлжлүүлэн ашиглахыг санал болгосон юм. 1967 онд Ганди Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, хинди, англи хэлийг албан ёсны хэл болгон ашиглахыг баталгаажуулжээ. Энэ нь Энэтхэгт хоёр хэлтэй байх төрийн албан ёсны бодлогыг тогтоож, Энэтхэгийн хинди хэлээр ярьдаггүй мужууд сэтгэлд нийцүүлж чадсан байна. Ганди өөрийгөө Энэтхэгийн үзэл бодолтой удирдагчийн нэг гэдгээ харуулжээ. Гэсэн хэдий ч шүүмжлэгчид түүний байр суурь нь хойд, Хинду мужийн хүчтэй тэмцэл байсан Уттар Прадеш зэрэг Конгрессын удирдагчдын байр суурийг сулруулах зорилготой гэж мөн үзэж байв. Ганди хэлний зөрчилдөөнөөс Энэтхэгийн өмнөд хэсгийн ард түмний хүчтэй дэмжлэгээр гаргаж чадсан юм.
Ганди Энэтхэгийн Ерөнхий сайд асан өөрийн эцэг Жавахарлал Неругийн цөмийн хөтөлбөрийг хөгжүүлэх алсын харааг хэрэгжүүлэхэд хувь нэмрээ оруулж цаашид үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлсэн юм. Ганди 1967 онд цөмийн зэвсэг бүтээхийг БНХАУ-ын цөмийн туршилтын хариу арга хэмжээ болгосон байна. Ганди энэхүү туршилтыг Хятадын цөмийн сүрдүүлэг гэж үзэж, цөмийн их гүрнүүдээс хараат бус Энэтхэгийн тогтвортой байдал, аюулгүй байдлын ашиг сонирхлыг тогтоохын тулд Неругийн үзэл бодлыг үргэлжлүүлэн сурталчилсан юм.
Нас барсан нь
1999 онд Их Британийн Би-Би-Си "BBC" мэдээллийн байгууллагын зохион явуулсан санал асуулгад Ганди "Мянганы онцлох эмэгтэй"-ээр шалгарчээ.
Гэр бүл
Индира Ганди бизнесмен Фероз Гандитай (овог нэг боловч Махатма Гандитай ураг төрлийн холбоогүй) гэрлэж, Ражив, Санжай Ганди хоёр хүү төрүүлсэн. Ражив Ганди 1984 онд И.Гандиг-г алуулсаны дараа үргэлжлүүлэн Энэтхэг улсын Ерөнхий сайд болсон.
Ач хүү Рахул Ганди 2017 оноос Энэтхэгийн Үндэсний хурал намын даргын албан тушаалтай, улс төрч.
Цахим холбоос
Ангилал:Энэтхэгийн ерөнхий сайд Ангилал:Энэтхэгийн гадаад хэргийн сайд Ангилал:Энэтхэгийн сангийн сайд Ангилал:Энэтхэгийн Үндэсний Конгрессын гишүүн Ангилал:20-р зууны улс төрч Ангилал:Бхарат Ратна шагналтан Ангилал:Лениний нэрэмжит олон улсын энхтайвны шагналтан Ангилал:Васэда их сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:Киевийн хүндэт иргэн Ангилал:Неру-Гандийн гэр бүл Ангилал:Аллагын хохирогч Ангилал:Аллагын хохирогч Ангилал:1984 оны эрүүгийн хэрэг Ангилал:Аллахабадын хүн Ангилал:Энэтхэгчүүд Ангилал:1917 онд төрсөн Ангилал:1984 онд өнгөрсөн
Хотонт сум
Нэр
Өнө эртэд Хотонт уул дулаан уул нэртэй байж хэмээнэ. Үнэхээр ч өврийн ам жалганд нь жавар салхинаас нөмрөлсөн дулаан тухтай олон өвөлжөө байдаг. Монгол газарт түрэг язгуурын Уйгур улс зэргэлдээ нүүдэлчин Енисейн киргизүүдэд ялагдаж нийслэл Ордубалык (Ордубулиг, Балиглиг) хотоо шатаалган сүүтгүүлээд баруун зүг зугтан зайлжээ. Харин зарим овог хэсэг нь өөрийн гэх нутаг усаа орхиж эс тэвчин хоцорч Хиргисүүдийн эрхшээлд орсны дотор Уйгарын нэгэн хааны хатун, ой билиг төгс, гоо үзэсгэлэн тэгш Дой нэрт хатун ахайтанг харь солгой дайсан нь хүртэл хүндэлж нийслэлээс нь хойш хорь шахам мод газрын зайд орших нэгэн цагаан нуурын хөвөөн дэх орд харшид нь суулган үлдээв гэнэ. Он жил хангирч Дой хатун сүүдэр орхисон авч түүний нэр нөгөөх цагаан нууранд мөнхөрч Дойтын цагаан нуур хэмээн нэршмүй. Хатун ахайн шарилыг орчин тойрондоо өндөрт тооцогдох Дулаан уулын зүүн бага оргилын оройд оршуулж, дээр нь 5x6 метрийн хэмийн өрлөгтэй найман талтай чулуун бунхан орж мөхлөсөн байна. Тийнхүү Дулаан уул нэрээ сольж Хатант уул хэмээх болжээ. Цаг хугацаа хуучрахын хэрээр Хатунт уулын нэр ам дамжин дуудлага бүдгэрсээр Хотунт буюу Хотонт болон нэршин хэвшиж өдгөөг хүрсэн хэмээнэ.
Түүх
Архангай аймгийн 1931 оны цогц 35 сумын нэг. Аймаг байгуулагдахаас өмнө, хойно хэд хэдэн удаа өөрчлөгдсөнөөс нутгийн хил зааг тухай бүр шинэчлэгдсэн бөгөөд эдүгээ сумын нутаг дэвсгэр, хүн ам нь хуучны дөрвөн хошуу, сумын дөрвөн хэсгээс бүрдэнэ. Үүнд : 1. Сүжигт бэйсийн хошуу буюу Хотонт уулын хошууны нутаг бүтнээрээ 2. Зоригт засгийн хошууны дийлэнх нутаг буюу Өндөр-Сант сумын нутгийн хагас 3. Илдэн бэйлийн хошууны хойт хэсэг буюу мөн Өндөр-Сант сумын нутгийн хагас 4. Заяын шавийн өмнөт захын хэсэг нутаг тус тус багтана.
Түүх соёлын дурсгал
Уйгарийн хар балгас: Төв Азийн нүүдэлт ард түмний дунд VIII-IX зууны үед ээлжит төр улсаа байгуулан 100 орчим жил оршин тогтнож байсан Уйгурын хаант улсын нийслэл Ордубалык гэдэг их хотын нуранхай Архангай аймгийн Хотонт сумын нутаг Орхоны баруун хөндийд буй. Үүнийг нутгийн ардууд Хар балгас гэдэг. Дойтын толгойн туйр: Сумын нутагт Шорвог нуур, Хунт нуур, Дойт нуур, Цагаан нуур гэхчлэн таван жижиг нуур буйн дунд хааш хаашаагаа холын бараа сайн харагдах Дойтын толгойн оройн тэгш талбайд энэ нуур бий. Гол барилгын дөрвөн буланд засмал боржин чулуу нь үлдсэн. Мөн голд нь ухаж нүх гаргасан баганын суурь чулуу хэд хэд бий. Дойтын толгойн туйрыг Өгөдэй хааны “Гэгэ- чаган орд” мөн болвуу гэж Монгол, Японы археологчид үзсэн байна. Төвийн болон сүүл толгойн буган чулуун хөшөө: Сумын төвд нилээд хэдэн хөшөө чулуу, баримал, хятад бичээстэй хөшөө болон хэд хэдэн буган хөшөө байдаг. Дөрвөлжингийн амны туйр: Улаан чулуу багийн нутаг, сумын төвөөс зүүн урагш 20 км зайтай Хархорин-Хотонтын төв замын баруун талд 2 км орчим зайтай Дөрвөлжингийн ам хэмээх уулын хуурай аманд нийт 8 дөрвөлжин хэлбэрийн суурь буй бөгөөд энд хүрэл зэвсгийн үеийн хиргисүүр  нилээд бий. Нутгийнхан үүнийг Түрэгийн үеийнх хэмээн ярина. Эрдэнэ уулын хадны зураг: Сумын төвөөс доош Жарантайн голыг уруудан 10-аад мод яваад голын хойдох үргэлжилсэн нүцгэн нуруунаас тасарч тусгаарласан, нилээд эгц өндөр, замын бартаатай толгойг Эрдэнэ уул гэнэ. Уулын оройн том жижиг их хадан дотор 10-аад Элгэн хадны нүүрэнд хадны эртний зураг бий. Дүвхан хийд: Өндөр Сант багийн төвөөс баруун урагш 10-аад мод газарт Их Булагийн амны эхэнд Дүвхан хэмээх битүү модтой үзэсгэлэнт өндөр уул бий. Түүний торгон орой нь түшлэг бүхий суудал мэт сонин тогтоцтой байц хадны өвөрт Дүвхан хэмээх төсөрхөн хийд бий. Үүнийг 1651 онд Өндөр гэгээн Занабазар номын бясалгал үйлдэхээр Чулуун хана туургатай жижиг сүм босгуулснаар үүдэлтэй гэдэг. 1773 оноос Занабазар гэгээний дурсгалд зориулж хурал ном хуруулж эхэлжээ. 1994 онд нурж эвдэрсэн энэ хийдийг улсын хамгаалалтанд авсан бөгөөд 2001 онд сэргээн ашиглалтанд оруулжээ.
Хүн ам
Хуучин Сүжигт бэйсийн хошууны ард иргэд нь Чорос, Өөлд, Монгол, Харчу, Өндөрийх зэрэг цөөн хэдэн овогтой байжээ. Эл хэдэн овог болон түүх шастираас харвал хошууны ноёд тайж нар Өөлд угсааны язгууртан нар агаад албат иргэд нь халх өөлд холилдсон, хожмын үед бол бүр халхажсан болох нь илэрхий. 1931 онд хүн ам, газар нутгийн ихэнх нь хуучин Зоригт засгийн хошууны Өндөр-Сант сумын бүрэлдэхүүнд орсон хийгээд 1938 онд Төвшрүүлэх сум байгуулагдахад тэнд бас нилээд хэсэг нь шилжин оржээ. Энэ нь уг хошуу 1925 оноос хойш, гурван удаа өөр суманд хуваагдсан гэсэн үг юм.
2008 оны эцэст хүн амын тооллогоор 4809 хүн амтай, өрхийн тоо 1357, нийт мал 231909 толгой малтай ба үүнээс 12 тэмээ, 23652 адуу, 13993 үхэр, 96110 хонь, 98142 ямаатай болсон байна.
Байгаль, газар зүй
Сумын нутаг нь Монгол Улсын төв, Хангайн их уулсын зүүн урд захын шувтрах хэсэг, Жарантай, Орхон голыг хавчин оршино. Газрын өндөр нь далайн төвшнөөс дээш 1300-2400м-ийн хооронд гэж үздэг. Нутгийн төв, зүүн, хойт хагас буюу дэвсгэрийн дийлэнхийг Орхон голын их хөндий тал, түүний цутгал жижиг гол горхи, Жарантайн голын сав газар, Хөөврийн хавийн үргэлжилсэн нүцгэн ухаа гүвээ эзэлнэ. Газрын хөрсний хувьд тайгын цэвдэгт карбонатлаг хүрэн ангилалд багтана. Цаг уур нь эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай, 1 дүгээр сарын дундаж хүйтэн нь -20°С-21°С, 7 дугаар сарын харьцангуй дулаан нь +16°С-+18°С орчим бөгөөд жилд дундажаар 300-400мм хур тундас унадаг. Аймгийн баруун хойт талын хангайн сумдтай харьцуулбал арай орой хүйтэрч, эрт цас ханзран дулаардаг. Харин хаврын цагт хавсрага салхи ихдэж мал туйлдуулах нь элбэг.
Эдийн засаг
Сумын нутаг дэвсгэрт Орхон, Жарантай голын их хөндий, түүний ойр орчмын ам, энгэрийг тариа тарихад тохиромжтой газар хэмээн үздэг хийгээд үнэхээр ч Уйгарын үеэс тариа тарьж байсан ул мөр усалгааны далан шуудуу элбэг тааралдана. 1968 оноос газар тариалан эрхэлж үлдсэн тохиромжтой газраа хагалж, үр тариа, малын тэжээл төмж, хүнсний ногоо тариалж эхэлжээ. Нэгдлийн тариалангийн эргэлтийн талбай 80-аад он гэхэд 8,6 га-д хүрч жилд дунджаар 5,5 га-д тариалалт хийж байсан нь улсын хэмжээнд тариалангийн томоохон үйлдвэрлэлтэй нэгдлийн тоонд багтах болжээ. 1958 оноос төвийн эрчим хүчний өндөр хүчдэлийн системд холбогдсноор соёл, аж ахуйд нилээд дэвшилт хийх боломж олгосний нэг нь нэгдэл томоохонд орох үр тарианы механикжсан үтрэм барьж ашигласан явдал юм.
Эшлэл
Ангилал:Архангай аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Агуулга ба хэлбэр
Агуулга ба хэлбэр (Содержание и форма. Contents and form). Сэтгүүл зүйн онол, дадлага, арга зүйд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг үндсэн ойлголтын нэг бол нийтлэл, нэвтрүүлгийн агуулга, хэлбэрийн тухай асуудал юм.
Тойм ойлголт
Агуулга, хэлбэр гэдэг нь тухайн зүйлийг зохион байгуулах арга болон тэр зүйлийг бүрдүүлж буй эхийн харьцааг тодорхойлоход ашигладаг философийн уламжлалт ангилал мөн.
Сэтгэгчдийн үзэл баримтлал
Платон хэлбэрийг тухайн зүйлийн материаллаг ахуйгаас үл шалтгаалан оршиж буй “ирээдүйн дүр төрх” гэж үзэж байсан.
Аристотель агуулгыг тухайн зүйлийн орших, эс орших боломж, урьдчилсан нөхцөл, хэлбэрийг тухайн зүйлийн нэгдлийг хангахад чиглэгдсэн түүний дотоод зорилго гэж тодорхойлсон байдаг.
И.Кант агуулга, хэлбэрийн асуудлыг сэтгэхүйн агуулга, хэлбэрийн асуудал гэж үзэж байв.
Г.Гегель хэлбэрийн хоёрдмол шинжийг онцлон тэмдэглэж, өөрөө тодорхой нэг зохион байгуулалтанд ороогүй, гадаад дүр төрхийг илэрхийлдэг учраас агуулгын хувьд ямар ч ач холбогдолгүй зүйл, харин дотоод зохион байгуулалтанд орсон зүйл бол агуулга мөн гэж тодорхойлжээ.
Дээрх тодорхойлолт, үндэслэлүүдийг орчин үеийн сэтгүүл зүй судлаачид нийтлэл, нэвтрүүлэгт дүн шинжилгээ хийхэд арга зүйн үндэс болгодог нь түгээмэл ажиглагддаг. Сэтгүүл зүйн онолчид нийтлэлд дүн шинжилгээ хийхдээ хэрэглэж байгаа судалгаа, шинжилгээний гол арга нь:
Агуулга хэлбэрийн шүтэлцээ
Бас нэлээд дэлгэрч байгаа өөр нэг арга нь агуулга, хэлбэрийн нэгдлийн холбоо шүтэлцээг оновчтой зөв тогтоох гэсэн оролдлого юм. Нэлээд нарийн төвөгтэй, олон талын учир холбогдол бүхий нийтлэлийн агуулга хэлбэрийн тухай асуудал нь үндсэндээ дөрвөн гол талтай бөгөөд тал тус бүр нь харьцангуй биеэ даасан зүйл юм. Үүнд:
Нийтлэлийн агуулга, хэлбэрийг бүрдүүлэгч үндсэн зүйл нь хэл, түүний байгуулалт юм. Гэхдээ мэдээллийн хэрэгсэл бүр өөр өөрийн онцлогт тохирч нийцсэн агуулга, хэлбэрийг бүрдүүлэгч үндсэн болон туслах материалуудтай байдаг.
Нийтлэлийн агуулга
Агуулга гэдэг бол тухайн юмыг бүрдүүлж байгаа элементүүдийн цогц, тэдгээрийн хэлхээ холбоо, ерөнхий байдал, хандлага мөн. Тиймээс Гегель “агуулга бол бие даасан олон оршин байхуйн хөгжингүй хэлбэр, гадаад чанар, эсрэг тэсрэг мөн, тэдгээрийн адилсаг холбогдол мөн” (18. 211) гэж тодорхойлсон байдаг.
Нийтлэлийн агуулгын бүрэлдэхүүнүүд:
Нийтлэлийн хэлбэр
Хэлбэр бол агуулгын дотоод зохион байгуулалтын илрэл буюу Гегелийн хэлсэнчлэн “агуулга бол бүхэл мөн бөгөөд хэсгээс (хэлбэрээс) бүрддэг” (18. 211) юм.
Энэ нь тодорхой бүтээлд дүн шинжилгээ хийх, бүтээл туурвилаа мэдлэгтэйгээр тэрлүүлэн босгох үндсийг бүрдүүлж өгнө.
Хөх толбо
thumb|150px|Өгзөг дээрээ хөх толботой хүүхэд
Агуулга ба хэлбэр
Нийтлэлийн хэлбэр
Ангилал:Гүн ухаан Ангилал:Сэтгүүл зүй
Хөх толбо
Хөх толбо (Mongolian spot) буюу Монгол толбо нь зүүн Азийн хүн амын дунд элбэг бөгөөд зарим орны хүн амын 90-95% д тохиолдох бөгөөд мөн Зүүн Африк, Америкийн Индианчуудад элбэг тохиолддог энэхүү тэмдгийг 3 ангилдаг:
Агуулга ба хэлбэр
Нийтлэлийн хэлбэр
__INDEX__ __NEWSECTIONLINK__
Хөх толбо
Гарал
Хөх толбо нь арьсанд байрлах нөсөөт эсүүдээс (меланоцит) үүсдэг бөгөөд ихэнхдээ нуруу, өгзөг, мөр, гарны орчим тохиолддог хүүхдийн хүйснээс хамаардаггүй байна. Энэхүү үр хөврөлийн хөгжлийн үлдэц нь мелацотины өмнөх шатлалаас (меланобластен) мэдрэлийн сувгийн (үүнээс сүүлд нь нугас үүсдэг) эдийн давхаргаас арьс руу нүүдэг байна.
Хөх толбо нь ихэнхдээ хүүхэд насанд оройтлоо гэхэд шилжилтийн насанд хүрэхэд уусан алга болдог.
Хамгийн анх үүнийг шинжлэх ухаанд хүний биеийн онцлог шинж чанар хэмээн 19-р зууны сүүлээр германы антропологич Эрвин Баелц бүртгэн авсан байдаг. 20-р зуунд францын судлаачид хөх толбыг Хүннүчүүдээс тархсан хэмээн тодорхойлжээ. Хөх толбо нь бас америк тивийн уугуул иргэдэд байдаг. Францын антропологич Роберт Гессайн хөх толбыг сонирхон судалсан бөгөөд тэрбээр эхлээд Гренландад, дараа нь Мексикийн Идальго муж улс дахь Уэуэтлод нэлээд хэдэн жилийн ажиглалт хийснийхээ дараа хөх толбо нь эхлээд Инуитчүүдээс гарсан байх хэмээх таамгийг дэвшүүлсэн байдаг.
Тархалт
Монголчууд, Түрэгүүд, Хятадууд, Япончууд, Солонгосчууд, Вьетнамчууд, Индианчууд ба Инуитчүүдийн хүүхдүүд төрөхдөө 99 % нь энэхүү толботой төрдөг байна. Мөн Энэтхэгийн ойролцоох газар нутгийн, Энэтхэг, Пакистан, Афганистан, Бангладеш зэрэг улс оронд бас тохиолддог. Мөн түүнчлэн Өрнөд Азид ч бараг л энэ хэмжээний толботой төрдөг. Тархалтын хувьд Азид 95-100 хувьтай байх бол Дорнод Африкт 90-95 %-тай байна. . Газар дундын тэнгис орчмын европчуудад дунд цөөн тоогоор илэрдэг.
Европоос гаралтай цагаан арьстнуудын дунд 1-10% тохиолддогийг төв Азийн нүүдэлчдийн байлдан дагуулалттай холбон авч үздэг бөгөөд үүний нотолгоо нь төв Азиас гаралтай Унгарчуудын 22,6%-д хөх толбо байдаг дээр үндэслэгддэг байна.
Эшлэл
Ангилал:Арьс Ангилал:Биологийн антропологи
Аида Роман
Аида Роман (испаниар Aída Nabila Román Arroyo, оросоор Аи́да Рома́н, англи латинаар Aida Roman) — 1988 онд Мехикод төрсөн, 2012 оны олимпын эмэгтэй ганцаарчилсан харвааны мөнгөн медальт Мексик улсын байт харваач.
Эх сурвалж
Ангилал:1988 онд төрсөн Ангилал:Мексикийн байт харваач Ангилал:Мексикийн олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Мексикийн олимпын оролцогч Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Мексикчүүд
1993 оны улсын наадмын бөх барилдаан
Есийн даваа
Ангилал:Улсын наадмын барилдаан
4 сарын 27
4 сарын 27 нь Григорийн тооллын жилийн 117 дахь (өндөр жил бол 118 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 248 өдөр үлдэж байна.
Тэмдэглэлт өдөр
0427 27
Кавай Леонард
Замнал
2011 оны драфтын №15 Леонард Индиана Пэйсерс багт хуваарилагдсан ч Спёрс багийн хөөцөлдлөгөөгөөр буюу Жорж Хилл, Дэвид Бертанс нарын тоглогчдоор солилцоо хийн тус багт ирсэн.
Спёрс 2014 оны НБА-гийн шувтаргад Майами Хитийг 4:1 харьцаагаар ялахад 22 настай залуу довтлогч Леонард гялалзсан тул Билл Расселлын нэрэмжит шувтаргын үнэ цэнтэй тоглогчийн шагнал хүртэж, Тим Данканы (1999) тогтоосон "Спёрсийн хамгийн залуу MVP" амжилтыг эвдэв.
Тодруулбал, Леонард цувралын сүүлийн 3 тоглолтод 29, 20 ( + 14 самбар) болон 22 оноог ( + 10 самбар) авсан байв.
2014/2015 онд 16.5 оноо, 7.2 самбар, 2.5 дамжуулалт, 2.3 таслалт дунджилсан Леонард 2015 оны дөрөвдүгээр сарын 23-нд НБА-гийн оны шилдэг хамгаалан тоглогчоор шалгаран Майкл Жордан, Хаким Олажьювон нартай түүхэнд бичигдэв. Дараагийн өдөр хасагдах шатны 3 дахь тоглолтод «Клипперсийн» эсрэг хувийн дээд 32 оноогоо авав.
Гадны холбоос
{{{2011 оны НБА-гийн драфт}}
Сан-Паулугийн метро
thumb|220px|"[[Санто-Амаро (өртөө)|Санто-Амаро" өртөө]]
Цахим холбоос
Ангилал:Бразилын метро метро метро Ангилал:Метроны систем
Оюуны өмч
Оюуны өмч (Англиар "intellectual property") гэдэг нь эд хөрөнгө, өмчлөлийн нэг төрөл бөгөөд хүний оюуны ухааны хүчээр бий болсон биет бус бүтээлүүдийг хамруулдаг юм. Тухайн ойлголт нь голдуу патент, зохиогчийн эрх, барааны тэмдэг болон газар зүйн заалт гэх зэрэг ухагдахуунуудыг багтаадаг. Уг ойлголт нь мөн бусад төрлийн эрх, тухайлбал, худалдааны нууц, сурталчлах эрх, ёсны эрх болон шударга бус өрсөлдөөний эсрэг эрх гэх зэрэг эрхүүдийг давхар хамруулдаг. Дуу хөгжим болон уран зохиол гэх мэт урлагийн бүтээлүүд, мөн зарим нэг шинжлэх ухааны нээлт, зохион бүтээл, үг хэллэг, өгүүлбэр, тэмдэглэгээ, ялгах тэмдэг болон загвар дизайн оюуны өмчийн эрхээр хамгаалагддаг. Оюуны өмчийн эрх зүй нь олон зуун жилийн туршид хөгжин өнөөдрийг хүртэлх замыг туулжээ.
Түүх
Монополийн эсрэг тогтоол (1624) болон Их Британи Улсын Аннын тогтоол (1710) нь патент болон зохиогчийн эрхийн үүсэл хөгжлийн цэг гэж тооцогддог. Тухайн тогтоолууд нь ерөнхийдөө оюуны өмчийн эрх зүйн суурь үндсийг тавьж өгсөн гэж ойлгож болно.
"Оюуны өмч" гэдэг нэр томьёог хамгийн анх 1769 онд Лондон хотын Сар бүрийн тойм сэтгүүлд дурдсан байдаг. Гэхдээ тухайн нэр томьёог яг орчин үеийн утгаар нь ашиглаж эхэлсэн цаг бол 1808 оны эхэн үе юм. Учир нь энэ цаг үед оюуны өмч гэдэг нэр томьёог албан ёсоор ашиглан хэд хэдэн зохион бичлэгийн цуглуулгад нийтэлжээ.
Герман Улсын хувьд оюуны өмч гэдэг нэр томьёог хамгийн анх Хойд Германы Нэгдсэн Улсыг байгуулснаар ашиглаж эхэлсэн бөгөөд тус улсын үндсэн хууль оюуны өмчийг албан ёсоор хамгаалах эрх зүйн үндсийг тавьж өгсөн байна. Үүний дараагаар Аж үйлдвэрийн өмчийг хамгаалах тухай Парисын конвенц (1883) болон Утга зохиол болон урлагийн ажлыг хамгаалах тухай Бернийн конвенцоор (1886) байгуулагдсан захиргааны газрууд 1893 онд нэгдэж, Берн руу нүүхэд шинээр байгуулагдсан Оюуны өмчийг хамгаалах Олон улсын нэгдсэн товчоо нь оюуны өмч гэдэг нэр томьёог шууд хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд цаашид баруун Европт өргөн дэлгэрэхэд хүргэсэн юм. Оюуны өмчийг хамгаалах Олон улсын нэгдсэн товчоо нь хожим нь 1960 онд Женев руу нүүж, улмаар 1967 онд НҮБ-ын салбар байгууллага болж хувирсан бөгөөд Дэлхийн оюуны өмчийн байгууллага гэдэг шинэ нэрийг авсан. Харин АНУ-ын хувьд тэд энэ цаг үеэс оюуны өмч гэдэг нэр томьёог ашиглаж эхэлсэн бөгөөд 1980 онд Бэйл-Доулын актыг баталснаар өргөн хэрэглээнд нэвтрүүлсэн билээ.
Патент
Үндсэн нийтлэл: Патент
Аж үйлдвэрийн өмчийг хамгаалах тухай Парисын конвенц патентад ашигтай загвар болон бүтээгдэхүүний загварыг ижил түвшинд хамруулсан байдаг ч "патент" гэдэгт зөвхөн шинэ бүтээлийн патентыг ойлгодог. Шинэ бүтээлийн патентаар тухайн шинэ бүтээлээр санал болгож байгаа техникийн шийдлийг хамгаалахыг зорьдог. Техникийн шийдэл гэдэг нь бидний ажил, амьдралд тулгарч байгаа техникийн тодорхой асуудлуудыг байгалийн хуулийг ашиглах шийдвэрлэх санаа байна. Товчхондоо байгалийн хууль, хүчийг ашиглах замаар тодорхой үр дүнг бий болгож чадах шийдэл байх юм. Тухайлбал, усан дээр биетийг байрлуулахад тухайн биетэд түрэгдэж гарсан усны жин хөвөх хүчтэй тэнцүү бол уг биет усан дээр хөвнө. Энэ үзэгдэл нь байгалийн хуулийг илэрхийлэх хэдий ч патентаар хамгаалагдахгүй, харин уг байгалийн хуулийг ашиглан зохион бүтээсэн усан онгоцны хэлбэр хийц техникийн шийдэлд хамаарч байвал патентаар хамгаалагдах боломжтой.
Патентын эрх гэдэг нь төрөөс цоо шинэ зохион бүтээл бүтээсэн хүнд олгож буй албан ёсны онцгой эрхийг хэлнэ. Энэ эрхийг ашиглан патент эзэмшигч бусад хүмүүсийг зах зээлд нэвтрэхээс сэргийлж, улмаар зах зээлийн өрсөлдөөнд өөрт давуу байдлыг бий болгодог. Тухайлбал патент эзэмшигч түүний зохион бүтээсэн бүтээлийг хэн нэгэн хүн хуулбарлан зах зээлд бүтээгдэхүүн болгон гаргахыг шууд хориглодог. Түүнчлэн онцгой эрх эзэмшигчийн хувьд өөрийн патентын эрхийг бусдад шилжүүлэх болон лицензлэх замаар худалдаалж болно. Apple болон Samsung гэх зэрэг компаниуд ухаалаг гар утасны зах зээлд ширүүн өрсөлдөөнтэй байдаг бөгөөд олон жилийн туршид патентын дайн үүсгэн хоорондоо тэмцэлдэж байна. Олон улсын түвшинд 1883 онд батлагдсан Аж үйлдвэрийн өмчийг хамгаалах тухай Парисын конвенц патентын эрх зүйн бүх үндсэн зарчмыг тусгаж, хуулийн хүрээнд зохицуулсан байдаг. Монгол Улсад 2006 онд батлагдсан Патентын тухай хууль өнөөдөр тухайн эрх зүйн харилцааг зохицуулах баримт бичиг болж байна.
Зохиогчийн эрх
Үндсэн нийтлэл: Зохиогчийн эрх
Ерөнхийдөө зохиогчийн эрхээр голдуу "бүтээл" гэж нэрлэгддэг зохиогчийн утга зохиол, урлагийн бүтээлийг хамгаалдаг. Зохиогчийн эрх нь зохиогч болон хамаарах эрхийн объект эзэмшигчийн тухайлбал, уран зохиолын бүтээл туурвигчийн эрх, зураачийн уран бүтээлийн зохиогчийн эрх, гэрэл зурагчны гэрэл зургийн бүтээлийн зохиогчийн эрхийн ойлголт юм. Илүү нарийвчилбал, зохиогчийн эрх нь зохиогч өөрийн бүтээлийн хувьд эдлэх эрхийн тухай бол өргөн утгаараа зохиогчийн эрхийн тогтолцоотой ихэнх улс орнуудад "хамаарах эрх" гэж нэрлэгддэг тоглогч, дүрс бичлэг үйлдвэрлэгч, өргөн нэвтрүүлгийн байгууллага, хэвлэлийн газар зэрэг байгууллагын эдлэх эрхийг мөн багтаадаг.
Зохиогчийн эрх нь мөн патентын адил төрөөс олгож буй албан ёсны онцгой эрх юм. Патентын эрхээс ялгаатай нь зохиогчийн эрхийг голдуу утга зохиол, урлаг болон уран сайхны ажил бүтээсэн хүнд олгодог. Өөрөөр хэлбэл тухайн эрхийн хамгаалах субьект патентаас тэс өөр юм. Зохиогчийн эрх нь хоёр төрөлд хуваагддаг. Тэдгээр нь ёсны эрх болон эдийн засгийн эрх юм. Зохиогчийн эрх эзэмшигчид патент эзэмшигчдийн адил бусас хүмүүсийг зөвшөөрөлгүйгээр тэдний хийсэн ажлыг ашиглаж, улмаар зах зээлд бүтээгдэхүүн болгон гаргахаас хориглох боломжтой. Эрх эзэмшигчид өөрсдийн бүтээлийг мөн бусдад шилжүүлэх болон лицензлэх замаар худалдаалдаг. Бусдад өөрийн хийсэн ажлаа шилжүүлсэн тохиолдолд зөвхөн эдийн засгийн эрхээ шилжүүлдэг. Ёсны эрх бол мөнхийн шинжтэй эрх юм. Олон улсын түвшинд 1886 онд батлагдсан Утга зохиол болон урлагийн ажлыг хамгаалах тухай Бернийн конвенц зохиогчийн эрхийн бүх үндсэн зарчмыг тусгаж, хуулийн хүрээнд зохицуулсан байдаг. Монгол Улсад 2006 онд батлагдсан Зохиогчийн эрх болон түүнд хамаарах эрхийн тухай хууль уг харилцааг зохицуулж байна.
Барааны тэмдэг
Барааны тэмдэг гэдэг нь нэг зах зээлд өрсөлдөж буй бизнес аж ахуйн нэгжүүдийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг ялгаж өгөх зориулалттай дүрс зураг, бичиг, дизайн болон тэдгээрийн хослолыг хэлнэ. Барааны тэмдэг нь бизнес хөгжүүлэлтэд маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд аливаа бизнес, аж ахуйн нэгжийн нэр төр болон үнэ цэнийг бүрдүүлдэг чухал элементүүдийн нэг. Барааны тэмдэг нь уламжлалт болон уламжлалт бус гэж ангилагддаг. Тухайн ойлголтыг мөн газар зүйн заалттай холбон авч үздэг. "Coca-cola" нь барааны тэмдгийн жишээ юм.
Газар зүйн заалт
Газар зүйн заалт гэдэг нь голдуу хүнс болон хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүнүүд дээр хэрэглэгддэг тусгай тэмдэг юм. Улс орон бүрийн хууль тогтоомж өөр байдгаас шалтгаалан газар зүйн заалтыг барааны тэмдэгт хамруулан зохицуулах аль эсхүл түүнээс тусад нь авч зохицуулдаг. Эрдэмтэн судлаачид газар зүйн заалтыг гэрчлэх тэмдэг, хамтын тэмдэг аль эсхүл энэ хоёрын нийлбэр гэж үздэг. Газар зүйн заалт нь хүнс болон хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний үүсэл гарал, чанарыг илтгэдэг тул барааны тэмдгийн адил үүрэг гүйцэтгэдэг гэж үзэж болно. Сүүлийн үед генетикийн өөрчлөлттэй хоол хүнс улс орны аюулгүй байдал, ард түмний эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлж байгаатай холбогдуулан газар зүйн заалтын ач холбогдол улам их нэмэгдэж байгаа. Францын "Champagne" буюу шампанск хэмээх оргилуун дарс нь газар зүйн заалтын нэг жишээ юм.
Худалдааны нууц
Оюуны өмчийн төрөлд багтдаг бас нэг ойлголт бол худалдааны нууц билээ. Худалдааны нууц нь аливаа бизнес, аж ахуйн нэгжийн үйл ажиллагаанд чухал ач холбогдол эзэлдэг мэдээллийг хэлэх бөгөөд тухайн мэдээлэл нь өндөр нууцлалттай байдаг. Худалдааны нууц нь бусад өрсөлдөгчдөөс давуу байдлыг бий болгодог. Худалдааны нууц нь бүтээгдэхүүний нууц жор, бизнесийн үйл ажиллагаа, процесс, бүтээгдэхүүний загвар дизайн болон хэв маягийг хэлж болно. Бусад оюуны өмчөөс ялгаатай нь худалдааны нууцыг бизнес, аж ахуйн нэгж өөрөө хамгаалдаг. Төрөөс худалдааны нууцыг хамгаалах ямар нэгэн гэрчилгээ олгодоггүй. Худалдааны нууцыг ихэвчлэн нууцлалын гэрээ байгуулан хамгаалдаг. "KFC" шарсан тахианы нууц жор бол худалдааны нууцын жишээ юм.
Эдийн засгийн өсөлт
Оюуны өмч нь улс орны эдийн засгийн өсөлтөд асар их нөлөөлдөг. Дэлхийн том том компаниуд өөрсдийн өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэхийн тулд үргэлж судалгаа-боловсруулалтын ажил гүйцэтгэж, патент болон зохиогчийн эрхийн хамгаалалт авч байдаг бөгөөд компанийнхаа нүүр царай болох барааны тэмдэгт их хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийж, өөрсдийн үнэ цэнийг өсгөдөг. Өөрөөр хэлбэл оюуны өмчийг үр дүнтэй ашигласнаар компаниуд илүү нэмүү өртгийг бий болгож, тогтвортой өсөх үүд хаалгыг нээдэг юм. Азид байдаг 6 улс орны эдийн засгийн өсөлтөд оюуны өмчийн систем хэрхэн нөлөөлснийг судалсан ДОӨБ болон Нэгдсэн үндэсний их сургуулийн хамтарсан судалгаагаар "оюуны өмчийн системийг бэхжүүлэх нь эдийн засгийн өсөлтөд эерэгээр нөлөөлдөг" болохыг тогтоожээ.
Бизнес хөгжүүлэлт
Оюуны өмч нь бизнес хөгжүүлэлтэд маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг, тэр тусмаа барааны тэмдэг. Барааны тэмдэг нь аливаа бизнес, аж ахуйн нэгжийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг ялгаж өгөхөөс гадна түүний нэр төрийн илрэл бөгөөд үнэ цэнийг нь өсгөж өгдөг. Дэлхийн банкны ерөнхийлөгч асан Мойсез Найм өөрийн бичсэн "Хүч, эрх мэдлийн төгсгөл" хэмээх номондоо, "Өнөөдөр, эрдэмтэд, компанийн зах зээлийн үнэ цэнийн 40-өөс 90 хувийг биет бус хөрөнгө бүрдүүлж байна гэж тооцоолсон байна, энэ нь патент, зохиогчийн эрхээс авахуулаад компаниа удирдан зохион байгуулах арга, брэнд болон үйлчлүүлэгчдэд нөлөөлөх чадварыг хамруулдаг" гэж өгүүлжээ.
Оюуны өмч хамгаалалтын хугацаа
Оюуны өмч хязгаарлагдмал хугацаанд хамгаалагддаг бөгөөд хамгаалалтын хугацаа дууссанаас хойш нийтийн хүртээл болдог. Оюуны өмчийн эрхийн хугацаа дууссан тохиолдолд эрх эзэмшигчийн зөвшөөрөлгүйгээр түүнийг хэрэглэх боломжтой юм. Уламжлалт буюу биет хөрөнгийн эрх үүнээс өөр байдаг. Жижиг, том ялгаагүй хөрөнгө байгаа л бол хуулиар хамгаалдаг. Гэр бүлийн өв хөрөнгө эвдэрч сүйдээгүй бол үе дамжин өвлөгдөж, хуулиар хамгаалагдаж байдаг.
Альберто Фүжимори
Альберто Кэн-я Фүжимори (Фүжимори Кэн-я (藤森 謙也); 1938 оны 7 сарын 28-нд төрсөн) нь Перугийн ерөнхийлөгчөөр 1990 оны 7 сарын 28-наас 2000 оны 11 сарын 17-ныг хүртэл ажилласан улс төрч юм. Ерөнхийлөгчөөр ажиллах үедээ Перу дахь терроризмын уг үндэстэй амжилттай тэмцэж, макро эдийн засгийг тогтворжуулж чадсаныхаа төлөө   ихэд нэр хүндтэй байсан хэдий ч авторитари дэглэм тогтоож, хүний эрхийг зөрчиж байсан хэмээн хожим шүүгдсэн билээ. Тэрээр 2008 онд төрийн эрх барьж байх үедээ үйлдсэн "хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэргүүд"-ийнхээ улмаас шийтгэл хүлээсэн ч Перучуудын гуравны хоёр нь түүний засаглалын үе дэх Фүжиморигийн манлайллыг хүлээн зөвшөөрдөг юм.
Оюуны өмч
Олон улсын түвшинд оюуны өмчийн хамгаалалт
Дэлхийн оюуны өмчийн байгууллага (ДОӨБ) нь дэлхийн улс орнуудын оюуны өмчийн тогтолцоог уялдуулан зохицуулах, хамгаалах, олон улсын эрх зүй, дэг журмыг түгээн дэлгэрүүлэх үүрэгтэй. Дэлхийн Худалдааны Байгууллага худалдаанд хамаарах оюуны өмчийн эрхтэй холбоо ТРИПС-ийн хэлэлцээрийг хариуцан ажилладаг. Олон улсын оюуны өмчийн хамгаалалтыг дараах гурван эрин үед хуваан үздэг. Үүнд:
Эх сурвалж
Ангилал:Материаллаг бус бүтээгдэхүүний эрх зүй Ангилал:Зохиогчийн эрх зүй Ангилал:Патентын эрх зүй Ангилал:Маркийн эрх зүй
Альберто Фүжимори
2007 оны 12 сард Фүжимори албан тушаалаа урвуулан ашигласан хэргээр 6 жилийн хорих ялаар шийтгэгдсэн. Тэрээр давж заалдсан хэдий ч Дээд Шүүх дээрх шийдвэрийг хэвээр үлдээжээ.
Хабибулла Хан
Хабибулла Хан (1872 оны 6 сарын 3 - 1919 оны 2 сарын 20) нь Афганистаны эмир (1901 - 1919 онуудад хаанчилсан). Абдур Рахман Ханы ууган хүү.