Чулуут_сум
Буган хөшөө бол зөвхөн төв Азийн Монгол нутгаас гаралтай нэн өвөрмөц сонин бүтээл билээ. Утга бэлгэдэл, зан үйлийг бяцхан зайд өргән тусгасан энэхүү дурсгал бас Монголын зөвхөн төв ба баруун бүс түүний дотор Архангай нутагт байдаг онцлогтой. Олон бугыг бишрэн гоёмсог загварчилж зэрэгцүүлэн, үелүүлэн, эгнүүлэн, зөрөлдүүлэн босоо, ташуу, хэвтээ чиглэлээр урласан энэ туурвил нь нарыг шүтэж, бугыг сүлдлэн, хутгыг эрхэмлэн нум сумыг дээдлэх буюу цогц утгаараа эцгийн эрхт ёс, тэмцэл үймээнт догшин зуунаа баатарлаг оршихуйн үзэл хандлагыг илтгэжээ. Тэр цагт эр хүнийг овгийн болон төрийн түшиг хэмээн үзэж байсны илэрхийлэл нь энэ ажгуу.Манай Өлзийт голын буган хөшөө ийм нарийн утгыг агуулж байна. Хуучин чулуун зэвсгээс шинэ чулуунаа шилжихэд хүн төрөлхтөн байгалийн бэлэн бүтээгдэхүүнийг эгэл нэгэн хэрэглэгч бус, харин өөрсдөө үйлдвэрлэн бүтээгчид, цохон хэлбэл мал аж ахуй, газар тариалан эрхлэгчид болон хувирчээ. Энэ нь соёл иргэншлийн их шинэчлэл, аугаа их дэвшил байв. Тэр үед байгаль, нийгэм, хүмүүний харилцаа бас үндсээрээ өөрчлөгдөж, эхийн эрхт ёс эцгийн эрхт ёсоор солигджээ. Ийнхүү үсрэнгүй их үйлсийн тэргүүн эгнээнд манай Монгол, түүний дотор Архангайчууд, түүнээс Чулуутынхны өвөг дээдэс идэвхлэн тэмцэж, нүүдлийн мал аж ахуйг сонгодог (байгалийг байгалийн жам хуулинд нийцүүлэн удирдах-РС) хэлбэрээр хөгжүүлсэн нь дамжиггүй гэхийг дээр дурдсан дурсгалууд цогцолбор бүтцээрээ харуулж байна. Түүнээс хойшхи үе зууны залгамжид Арын Сайхан Хангай, түүнээс Чулуутын дүүрэг нутагт тогтнож асан олон аймаг, улс, ястан угсаатны түүх соёлын үнэт баримт сэлтийг янз бүрийн булш хиргисүүр, хот балгадын туурь , мөн сурвалж бичиг шастирын гэгээн хуудаснаас бэлээхэн олж үзән болно. Үүнд, НТӨ III-I зууны Хүннү, HOT l-lll зууны Сяньби(Сүмбээ),III-IV зууны Их Нирун (Жужан, Муюн, Тоба), V-VII зууны Түрэг, VIII Уйгар, IX-XII зууны Хятан болон XIII-XIV зууны Их Монгол Улсын үе цөмөөр багтаж, мянга хол илүү он цагийн үүх түүхийг хуучилна. Түүхчдийн судалгаагаар монгол оронд эрт, дундад үеийн хот суурины ул мөр дөрвөн зуу орчим бий гэнэм. Түүнээс хориод нь Архангай аймгийн нутаг дэвсгэрт буй бөгөөд одоогоор тэдгээрийн нилээдийг судлан тодорхойлоод байгаа ажээ. Гэтэл үүний цаана он цаг, нэр тухайлбал нь тодроогүй булш хиргисүүр, хөшөө дурсгал, буйр туурь өдий төдий бөгөөд үүний дотор Чулуут сум багтаж буйг уншигч түмэн юун эс андах билээ. Тийм болохоор, нэгд, тэдгээр дурсгалыг өв соёлын дайсан-хар мөрт шуналтнаас сайтар хамгаалах; хоёрт, ШУА зэрэг мэргэжлийн судалгааны газар албан ёсоор захиалга өгч шинжлүүлэх, улмаар орон нутаг судлал, аялал жуулчлалд зориулсан үзмэр болгон сурталчлах асуудал чухал билээ. "Монголын Нууц Товчоо", Лу "Алтан Товч", Рашид ад -диний "Сударын Чуулган" зэрэг сурвалж бичигт довтлон ирсэн Найман аймагтай дайтаж, тэднийг мөхөөхдөө Чингис хаан өнөөгийн Тамир,Чулуутын нутаг дэвсгэрдээгүүр зорчиж, морилон саатаж байсныг тов тодорхой өгүүлсэн байна. "Монголын Нууц Товчоо" 189-196-дахь зүйлээс үүнийг мэдэж болно. "МНТ" -ны 189 дэхь зүйлд Таян хаан хэлэхдээ "Дорно зүгийн цөөн Монгол омогдоод байх болов. Тэд бүгдийг эзлән хаан болох санаатай юу? Тэнгэрийг улам гэгээ гэрэлтэй болгохын тулд наран саран хоёр байдаг буй заа. Гэтэл газар дээр хоёр хаан байж яахин болно. Одоо тэр хэдэн Монголыг эзэлж авчиръя!" гэж ихэд бардамнахад түүний эх Гүрбэсү "Юу хийнэ! тэдний монголчууд ханхлах муу үнэртэй, хар муухай хувцастай тул авчирч юу хийнэ. Холхон байваас дээр буй. Гагцхүү шилдэг сайн охид бэрээдийг нь авчраад гар хөлийг нь угаалгавал үнээ хонь саалгаж болох мэт!" гэхчлэн ихэмсэглэн дээрэнгүйлж байв. Тэгээд Таян хан цэргээ авч хөдлөн Тамир руу яваад Орхоныг гаталж, Цахар Модод хэмээх газар хүрч ирэхэд Чингис хаан өөрөө манлайд явж, Хасарт гол хүчээ захируулан, Отчигин ноёноор бэлтгэл агтыг мэдүүлээд (МНТ-195) Наймануудтай тулалдаж наран орой болохын хэрд Чингис Хаан Наху Гүн уулыг бүсэлж аваад хоножээ. Монголын давшилтад түрэгдэн ухарч уул өөд авиран ихээхэн дээр гарсан бөгөөд газар мэдэхгүй найманууд өндөр уулан дээрээс халтиран унаж бие биеэ дарж, яс үсээ хугалан өөрсдийгөө сүйрүүлж байна. Маргааш нь Таян ханыг мохоон барихад хүнд шархдсан учир тэрээр даруй үхжээ. Түүний хүү Хүчлүгхан цөөн хүний хамт зугтаж Тамир Гол хүрч нэхсэн цэрэгт гүйцэгдээд хүрээ бэхлэлтийг барьж байлдсан боловч тэс ч чадсангүй Хангайг даван оджээ. Найманы улс иргэнийг Алтайн Өлгийд мохоож цөмийг эрхэндээ оруулан авчээ. Таяны эх Гүрбэсү хатныг Чингис хаан дуудан ирүүлж"Чи Монгол хүнийг муухай үнэртэй гэдэг бил үү. Чи одоо юунд ирэв!" (МНТ-196) гэхчлэн эре чанга мохоон асуусан байдаг. Энэ бол 1204 он буюу хулгана жилийн зуны эхэн сарын 16-ны улаан тэргэл өдөр эхэлсэн үйл явдал байлаа.