cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Библийн монгол орчуулга
Ойрхи үеийн орчуулгууд
Протестант урсгал нь Католик шашнаас салан гарсны дараагаар гадаад улс орнууд руу илгээлтийн эздийг илгээж эхэлсэн бөгөөд үүний нэг нь Моравын илгээлтийн эзэн болох Конрад Нейц Библийн зарим хэсгийг Халимаг-Монгол хэлнээ орчуулж байсан тухай баримт бий. Үүний дараа герман гаралтай оросын монголч эрдэмтэн Исаак Яков Шмидт (1779-1847) нь Библийн орчуулгын ажлаа 1809 оноос эхлүүлсэн бөгөөд эхний бэлэн болсон Матай номыг тод бичгээр 1812 онд Москва хотноо, 1815 онд Санкт Петербург хотноо хэвлүүлсэн.
Корнель Рамн гэдэг хүн 1 Иохан, Дуулал номыг Халимаг-Монгол хэлнээ орчуулсан гэх боловч шатаагдсан учраас өдгөө бидэнд өв болж үлдсэнгүй.
Үүний дараа Буриадын Сэлэнгэ аймагт амьдарч байсан Английн Илгээлтийн эзэд болох Эдвард Сталлиборд, Виллям Свон нар нь Буриад аялгуу дээр Библийг бүхэлд нь орчуулж монгол бичгээр 1846 онд Лондон хотод хэвлүүлсэн байна. Энэхүү Библи нь өдгөө Лондонгийн Кембрижийн Их Сургуулийн номын санд хадгалагдаж байна.
Орчин үеийн орчуулга
20-р зууны хамгийн анхны Библийн орчуулга нь Буриад аялгуу руу орчуулсан Эхлэл, Сайн мэдээ, Шавь нарын Үйлс номууд орох бөгөөд Франс Ларсон орчуулж, 1900 онд Шанхай хотод хэвлүүлжээ. Харин 1913 онд Халх аялгуу руу Сайн мэдээ, Шавь нарын Үйлс номын орчуулан Японы Ёкохама хотод хэвлүүлсэн байна.
Үүний дараа Иоел Эриксон, Герда Оллен нар нь Библийн хятад орчуулгаас Халх Монгол хэл рүү Сайн мэдээ, Шавь нарын Үйлс номыг орчуулан 1939 онд хэвлүүлсэн байна.
1933-1953 оны хооронд хийгдсэн Шинэ Гэрээний монгол орчуулгыг Стюарт Гунзел орчуулсан бөгөөд монгол бичгээр Хонконгод хэвлүүлсэн ба өдгөө бидний үед хадгалагдан үлджээ.
1990 оноос хойших орчуулгууд
Ардчилал, өөрчлөлт шинэчлэлтийн үед Христийн шашин Монголд дахин нэвтрэхэд монгол Ариун Библи ч цуг орж ирсэн юм. Үүний хамгийн сонгодог нь Жон Гиббенсийн Шинэ Гэрээний орчуулга болно. Монголын Христэд итгэгчдийн дунд "Нартай Шинэ Гэрээ" гэдгээрээ танил болсон уг орчуулга нь 1971-1990 оны үед орчуулагдаж 1990 онд Хонгконгт хэвлэгдсэн юм. Энгийн өгүүлбэрээр орчуулсан Библи учраас уншихад ойлгомжтой боловч хэт тайлбарласан тул мөргөл, хүндэтгэлийн үеэр хэрэглэх нь зохимжгүй байсан аж.
Үүний дараа Япон улсын Христэд итгэгч Акихидэ Китамүра нь 1998 онд Шинэ Гэрээг орчуулан Япон улсад хэвлүүлсэн бөгөөд өдгөө хэрэглэгдэж байгаа орчуулга болно.
Харин Монголын Христэд итгэгчдийн дунд түгээмэл хэрэглэдэг Библийн орчуулга нь 1993 оноос одоог хүртэл хянан засварлагдан орчуулагдаж байгаа Монголын Библийн Орчуулгын Хороо, Ариун Бичээс Библийн Нийгэмлэгээс гаргасан АБ2004 гэдэг орчуулга болно. Шинэ Гэрээ болон Хуучин гэрээг бүхэлд нь орчуулсан уг орчуулга нь Библийн англи орчуулгаас орчуулсан бөгөөд өдгөө хүртэл хүртээмжтэйгээр хэрэглэгдэж байна. 2013 онд АБ2004 орчуулгын сайжруулан шинэчилсэн хувилбар болох АБ2013 гарсан.
Монголын Библийн Нийгэмлэгээс Монголын олон арван итгэгчид зориулан орчуулсан нэгэн орчуулга 2015 онд хэвлэгдсэн нь шинэчилсэн, бүрэн орчуулгатай "нартай" Библи билээ. Уг орчуулга нь дээр дурдсан Жон Гиббенсээр удирдуулсан орчуулгын хамт олны ачаар 1971 оноос 2015 оныг хүртэл хийгдсэн нөр их хөдөлмөрийн үр дүн билээ. Уг орчуулгын давуу тал нь грек, арамай, еврей хэл дээрх библийн тескттэй уялдуулан орчуулсан нь бусад Библийн орчуулгуудаас шинэлэг болсон аж.
Монгол угсааны бусад улсад
Оросын Холбооны Улсын Бүгд Найрамдах Буриад улсад Библийн Орчуулгын Институтээс (Institute of Bible Translation, IBT) эрхлэн гаргасан IBT 2010 Бурят хэмээх орчуулга байдаг боловч нутгийн буриадууд Буриад-Монгол хэлээ төдийлэн сайн мэдэхгүй байгаагаас үүдэн уг Библи олонд түгээмэл хэрэглэгдэхгүй байна. Мөн орчуулсан нэр томьёо нь хэтэрхий шашинлаг байгаагаас нийтийн хүртээл болоход хүндрэлтэй байна. Харин Бүгд Найрамдах Халимаг улсад мөн Библийн Орчуулгын Институтээс орчуулсан IBT 2002 Калмык хэмээх Библийн орчуулга бий. Хэрэглээний хувьд тодорхой мэдээлэл байхгүй болно.
БНХАУ-н Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд Библийн гурван салангид орчуулга нэгэн зэрэг хэрэглэгдэж байгаа бөгөөд эдгээр нь Ариун ном, Ивээлт ном, Шинэ Гэрээ гэсэн орчуулгууд болно. Мөн өвөрлөгч монголчууд АБ 2004 орчуулга, хятад орчуулгуудыг зэрэгцүүлэн хэрэглэж байна.
Стандарт Монгол орчуулга - СМО
Ариун Бичээс Нийгэмлэгийн 2014-2025 оны хооронд хийх хамгийн том орчуулга нь Стандарт Монгол Библи хэмээх орчуулга болно. Энэ нь Библийн эх хэлнээс орчин цагийн монгол хэл рүү орчуулагдаж байгаа гэдгээрээ онцлогтой. Хуучин Гэрээг эх хэл болох Еврей, арамей хэлнээс, Шинэ Гэрээг грек хэлнээс орчуулж байгаа юм. Стандарт Монгол Орчуулга төслийн орчуулгын явц 2023 оны 1-р улиралын байдлаар "Хуучин Гэрээ"-г бүрэн орчуулсан, "Шинэ Гэрээ"-ний орчуулга эхэлсэн байна. АБН-ийн зүгээс 2025 онд "Шинэ Гэрээ"-ний орчуулгыг бүрэн дуусгана хэмээн зарласан. Орчуулгын хяналтын уншлагууд хийгдэж буй бөгөөд iOS, Android үйлдлийн системтэй утсан дээр апп татаж унших болон төслийн албан ёсны вебээс унших боломжтой болсон байна.
Гадаад холбоос
Монгол Ангилал:Монголын утга зохиол Ангилал:Монгол хэл Ангилал:Монголын христийн шашин
Мекка
Исламын уламжлалаар Меккаг Ишмаелын үр удам байгуулсан хэмээнэ. 7-р зуунд Исламын зөнч Мухаммед нь тухайн үедээ томоохон худалдааны төв басан Меккад Исламын шашныг тунхагласан бөгөөд тус шашны эртний түүхэнд ихээхэн чухал үүрэг гүйцэтгэж байв. 966 оны дараа Мекка нь орон нутгийн шарифуудаар захирагдаж байсан бөгөөд 1924 онд Саудын Араб улсын газар нутаг болсон. Орчин үед Меккагийн хэмжээ, дэд бүтэц ихэд хөгжиж өргөжиж байна.
Өнөөгийн Мекка хот нь Саудын Арабын Макках мужийн төв, түүхэн Хижаз бүсэд оршино. 2008 оны байдлаар 1,700,000 хүн амтай бөгөөд Жеддагаас 73 км зайд, д.т.д. 277 орчим өндөрт, нарийн хөндийд байрладаг.
Гадаад холбоос
Ангилал:Саудын Араб
Жагбори дацан
Жагбори Анагаах Ухааны Дацанг 1669 онд Төвдийн нийслэл Лхас хотод Бодала ордоны хажуу дахь Жагбори буюу Төмөрт уулын орой дээр Тавдугаар Далай ламын хүсэлтээр Дэсрид Санжайжамц байгуулсан.
1959 оныг хүртэл Төвдийн анагаах ухааны томоохон төвийн нэг байсан. Энэ дацангийн лам Агвааншарав гэдэг маарамба Монголд 1700-аад оны үед ирж Тариатын хүрээний манба дацан г байгуулж байсан гэдэг.
1959 онд Хятадууд Төвдийг эзлэх үеээр нураад дахиж сэргээгүй боловч 1992 онд Жагбори сургуулийн сүүлчийн эмч нарын нэг Төвдийн лам Тогава ринбүчи асан Энэтхэгийн Даржаалин гэдэг газар дахин сэргээн байгуулсан.
Молдавын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг
Молдавын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (Echipa naţională de fotbal a Moldovei) нь Молдав улсыг төлөөлдөг хөлбөмбөгийн баг бөгөөд Молдавын Хөлбөмбөгийн Холбоо үйл ажиллагааг нь зохицуулдаг. Молдавчууд Кишинау дахь Зимбру цэнгэлдэх хүрээлэнд өөрийн тоглолтуудаа явуулдаг. Зөвлөлт Холбоот Улс задарсны дараа тус шигшээ баг байгуулагдаж, анхны тоглолтоо 1991 оны 7 сарын 2-нд Гүржийн шигшээ багтай хийж байсан түүхтэй.
Жагбори дацан
Ангилал:Уламжлалт анагаах ухаан
Папарацци
thumb|300px|Папарацциуд Папарацци (Paparazzi) гэдэг нь алдартай хүмүүсийг дагаж, хувийн амьдралын тухай зургийг нууцаар аван өндөр үнээр худалдан амьдардаг гэрэл зурагчдыг хэлнэ.
Үгийн үүсэл
Федерико Феллинигийн найруулсан "Ла Долсе Вита" хэмээх киноны гол баатар, сурвалжлагч гэрэл зурагчин залуу Папараццогийн (paparazzo) нэрнээс үүдэлтэй.
Ерөнхий ойлголт
Тэднийг алдартнуудын хувийн амьдралыг үл тоомсорлон, үл хүндэтгэн ханддаг гэж үзэх нь ч бий.
Эшлэл
Ангилал:Сэтгүүл зүйн хүний нэршил Ангилал:Гэрэл зургийн сэтгүүл зүй Ангилал:Олон нийтийн хэвлэл мэдээллийн эрх зүй Ангилал:Хувь хүний эрх
Дамдинсүрэнгийн Нацагдорж
Дамдинсүрэнгийн Нацагдорж (1957 оны тахиа жилийн хавар Завхан аймгийн Цагаанчулуут сумын нутагт төрсөн) нь Монгол Улсын хүний гавьяат эмч, билгүүн номч, Манба дацангийн хамба лам, зєвлєх оточ юм. Эцэг эхээсээ 14 үүлээ өсч торнисон. Аав нь тэр үеийн мэргэдээр, шинээр мэндэлсэн хүүгийнхээ хувь төөргийг үзүүлсэнд: " Олонд тустай сайн хүн болно" гэж буусан гэдэг. Нутгийн олон түмэн Нарванчин гэгээнтний хойд дүр гэж ярьдаг.
1974 онд уйгаржин монгол бичгийг бие даан сурсандаа түшиглэн Дорж гуайн “Түвэд” хэл сурах бичгийн нэгдүгээр дэвтрийг олж сонирхон судалж эхэлжээ. Тэр үед техникумд хамт сурч байсан найз нөхөддөө "лам" хэмээн хочлуулж, хуучин цагийн ном бичиг дэмий үзэж цагаа барлаа гэж зэмлүүлэх үе ч байсан гэдэг. Техникумаа төгсөөд Усны аж ахуйн яамны хуваариар Борнуурын услалтын системд гидротехникчээр томилогдов. Дараа нь Хэнтий аймгийн Хэрлэнбаян-Улааны 160 га –гийн услалтын системийн дулааны шугамыг тавьж, техникч инженерийн ажлыг хавсарч бригад удирдан ажиллаж байжээ. 1980 онд Шашны их сургуульд тэнцэж буян номын замаар эргэлт буцалтгүй орсон доо гэж ярьсан байдаг.
Тэрээр өөрийн байгуулсан Манба дацангаа 1760 онд Их Хүрээнд байгуулагдаад 1938 онд устгагдсан “Бусдад Туслахуй Анагаах Ухааны” Манба дацан” хийдийг уламжлан шинээр барьж байгуулсан гэж үздэг. Түүний байгуулсан Манба дацан нь “Оточ манрамба” анагаах ухааны дээд сургууль, “Манба дацан эмнэлэг”, "Манба дацан" эмийн үйлдвэр, ”Шинжээч оточ“ лаборатори, Эмчилгээ сургалтын цогцолбор, Хэвлэл мэдээллийн алба, ”Манла бурханы хүүхдүүд” нийгэмлэг зэрэг салбаруудтайгаар үйл ажиллагаа явуулж байна.
2005 онд Монгол улсын ерөнхийлөгч Н. Багабанди Монголын уламжлалт анагаах ухааныг эмчилгээ, сургалт, судалгаа, шинжилгээ, эм үйлдвэрлэлийн чиглэлээр сэргээн хєгжүүлж, хувийн хэвшлийн эрүүл мэндийн байгууллагыг үүсгэн тєлєвшүүлж, ард олныг эмчлэн эдгэрүүлэхэд оруулж байгаа хувь нэмрийг нь үнэлж Монгол Улсын хүний гавъяат эмч цолоор шагнасан.
Хамба Нацагдоржтой холбоотой гадна холбооснууд
Манба Дацангийн вэб хуудас http://www.manbadatsan.mn
Улаанбаатар Таймс Сонинд өгсөн ярилцлага. http://ubtimes.mn/index.php?Itemid=151&id=3104&option=com_content&task=view
Түүний айлдсан лекцийн тухай. http://www.sonin.mn/2008/05/01/1699/
Ангилал:Уламжлалт анагаах ухаан
Өмнөд Суматра
Өмнөд Суматра (индонезээр Sumatera Selatan) - Индонез улсын 34 мужийн нэг. Суматра аралд байрладаг, 7.4 сая хүнтэй. Төв нь Палембан ( Palembang) хот. Хүн амын 31% нь Малай үндэстэн, 27% нь Жава үндэстэн, 6% нь Комерин ястан.
Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Индонезийн аймаг Ангилал:Суматра
4 сарын 30
4 сарын 30 нь Григорийн тооллын жилийн 120 дахь (өндөр жил бол 121 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 245 өдөр үлдэж байна.
Тэмдэглэлт өдөр
0430 30
Төвөдийн эмнэлэг зурхайн хүрээлэн
Төвдийн Эмнэлэг Зурхайн Хүрээлэн буюу Мэнзийхан (Tibetan Medical and Astrological Institute Men Tsee Khang) нь 1916 онд 13-р Далай Лам Түвдэнжамцийн санаачлагаар Төвдийн алдарт эмч Чанравноров байгуулсан. 1959 онд Хятадууд Төвдийг эзлэснээр хойш нэг хэсэг хаагдсан байснаа Соёлын хувьсгалаас хойш дахин сэргэн одоо Төвдийн Өөртөө засах орны Лхаса хотод Эмнэлэг Зурхайн хүрээлэн нэртэйгээр байгаа. Мөн Энэтхэгийн Дхарамсала хотод Төвдөөс дүрвэн гарсан эмч нар 1961 онд уг хүрээлэнгийн уламжлалыг хадгалсан хүрээлэнг байгуулсан. Эмнэлэг, сургалт, үйлдвэрлэлийн үйл ажилгаа явуулдаг.
Гадна холбоос
Дхарамсала дахь Төвдийн эмнэлэн зурхайн хүрээлэнгийн вебсайт http://www.men-tsee-khang.org/lstatus/establish.htm
Ангилал:Уламжлалт анагаах ухаан
Моль
Моль нь олон улсын СИ систем дэх аливаа бодисын тоо ширхэгийн хэмжээг хэмжих үндсэн нэгж юм. Олон улсад латин үсгээр mol гэж тэмдэглэх ба манай улсад моль гэж тэмдэглэдэг.
1 моль нь 12 гр, цэвэр, харьцангуй атом масс нь 12 байх, нүүрстөрөгчийн 12C изотопод агуулагдах атомын тоогоор тодорхойлогддог. Энэ нь Авогадрогийн тоотой тэнцүү буюу 6.02214129(27)×1023 тай тэнцүү юм.
Ангилал:СИ-системийн нэгж Ангилал:Бодисын тоо хэмжээний нэгж
Цэвэгийн Дорж
Цэвэгийн Дорж нь Монгол Улсын Их Сургуулийн Төвд судлалын тэнхимийн багш байсан, урьд нь лам болж явсан гавьж хүн. Гурван дэвтэр Төвд хэлний сурах бичиг зохиосон. Монголын түүхийн сурвалж бичгүүдийн дотор нэлээд алдартай түүхийн ном Зава Дамдин ламын “Хорчойнжун” судрыг 1940, 1950-иад оны үед түвдэч Ишсамбуугийн хамт монгол хэлнээ орчуулсан байна.
Ангилал:Төвөд судлал
Дамчаа
Дамчаа нь Монгол эрэгтэй хүний нэр юм.
Ардын үндэсний эрх сонин
“Ардын үндэсний эрх”. 1932 оны 9 дүгээр сарын 26-наас 1941 оны 11 дүгээр сарын 13 хүртэл 9 жил орчим хугацаанд гарч байсан БНМАУ-ын Засгийн газрын хэвлэл. Энэ сонин тэргүүн, дагавар өгүүллээс гадна Улсын бага хурал, Сайд нарын зөвлөлийн тогтоол шийдвэр, яамдын тушаал заавар, засаг төрийн олон шатны байгууллагын ажлын тухай мэдээ зэрэг материалуудыг голлон нийтэлж байв. Тус сонин “Гадаад мэдээ”, “Засаг захиргааны анги”, “Соёл боловсролын бүлэг”, “Уран сайхны анги”, “Шүүмжлэл”, “Аж ахуйн бүлэг” зэрэг байнгын 8 булантай байсан бөгөөд явцынхаа дундаас “Эрдэм шинжилгээ”, “Эмнэлгийн зүйл”, ”Хотын мэдээ”, “Хөдөө орон нутгийн мэдээ”, “Сонины мөрөөр”, “Сонин уншигчдад тусламж” зэрэг булангуудыг нэмж хөтөлдөг болсон байна. “А. ү. э.” сонин 7 хоногт эхний үед хоёр, сүүлдээ гурван удаа 4 нүүрээр гарах болж, баяр ёслолын үеэр хэмжээгээ томруулж, зураг чимэглэлтэй, заримдаа жижиг хавсралтай гарч байв. Сониныг Ц.Баттөмөр, Өлзий-Очир нар эрхлэн гаргаж, С.Буяннэмэх, Ө.Чимид, Н.Цэенжав, Л.Цэнд-Очир, Д.Цэвэгмид, Х.Пэрлээ, Ч.Дашням нарын зохиол, нийтлэл голлон гарч байжээ. “А. ү. э.” сонин тухайн үед нам, засгаас хэрэгжүүлж буй бодлогыг идэвхтэй сурталчилж, түүний учир утгыг тайлбарлан таниулахад чухал үүрэг гүйцэтгэж байсны хамт оршиж буй алдаа дутагдал, учирч буй саад бэрхшээлийг илчлэн шүүмжилж, арилгах талаар санал зөвлөмжийн шинжтэй, асуудал хөндсөн материалуудыг олноор нийтэлж байв. Энэ сонин хурц, чухал асуудлыг хөндсөн нийтлэл, өгүүллийг гол төлөв нууц нэрээр гаргадаг байжээ. Сонины гол нийтлэл нь товч, дэлгэрэнгүй мэдээ, өгүүлэл, ярилцлага байсан бөгөөд найруулал, шог найруулал, уран нийтлэл зэрэг нийтлэл-уран сайхны төрөл зүйл ховор нийтлэгддэг байв. Мөн үе үе уран зохиолын бүтээл, шүлэг, шүүмж, уран сайхны киноны тайлбар гардаг байсан байна. 1936 оноос тус сонинд улс төрийн болон ахуй амьдралын сэдэвт шог зураасан зураг, үйлдвэр, аж ахуйн газрын дотоод байдал, тэргүүний хүмүүсийн хөрөг, сурвалжлан авсан гэрэл зургууд олон гарч эхэлжээ. Нийтдээ 1043 дугаар гаргаж, төр засгийн бодлогыг зүйл бүрээр сурталчилж байсан энэ сонин тухайн үеийн нөлөө бүхий томоохон хэвлэл байсан юм.
Ангилал:Монголын хэвлэгдэхээ больсон сонин Ангилал:Монгол хэлээрx сонин Ангилал:1932 онд анх хэвлэгдсэн Ангилал:1941 онд хэвлэгдэхээ больсон
Олимпын триатлоны тэмцээн
Триатлон зуны олимпод анх багтсан нь Сидней хотод зохиогдсон 2000 оны олимп байсан бөгөөд түүнээс хойш олимпын төрөлд багтсаар иржээ. Олимпын триатлоны тэмцээнийг Олон Улсын Триатлоны Холбоо удирдан зохион байгуулдаг.
Түүх
2000 оны зуны олимпод анх триатлоны спорт багтахад 48 эмэгтэй, 52 эрэгтэй тамирчин аваргын төлөө өрсөлджээ. Олимпын триатлоны тэмцээний гурван төрлийн зайг "олон улсын" буюу "стандарт" хэмжүүрээр тогтоосон байдаг: усанд сэлэлт - 1.5 км, дугуй - 40 км, гүйлт 10 км. 2004 онд зайн хувьд өмнөхтэйгээ адилхан байсан бөгөөд оролцогчдын тоог эрэгтэй, эмэгтэй тус бүр 50-иар тогтоожээ. Харин 2008 оны Бээжингийн олимпод оролцогчдын тоог эрэгтэй, эмэгтэй тус бүр 55 болгож нэмэгдүүлсэн байна.
Медалийн хүснэгт
3 олимпоос нийт 18 медалийг 9 улсын тамирчид хуваан хүртжээ.
Тэмцээн
Олимпын триатлоны тэмцээнээр эрэгтэй, эмэгтэй тамирчид тус бүрдээ аваргаа шалгаруулна. Зайн хувьд ижилхэн 1.5 км, 40 км, 10 км байдаг. Гараанаас бөөнөөр гарах бөгөөд дугуйн уралдааны хэсэгт тамирчид бүлэг үүсгэн, ээлжилж салхиа хагалж явахыг зөвшөөрдөг.
Оролцсон улсууд
Дараах улсууд олимпын триатлоны тэмцээнд тамирчдаа оролцуулж байв.
Тайлбар: M - зөвхөн эрэгтэй; W - зөвхөн эмэгтэй; B - хоёул.
Дээд амжилт
Уралдааны зам нь тухайн газар орны онцлогоос шалтгаалж өөр өөр байдаг тул триатлоны спортод олимпын дээд амжилтыг албан ёсоор тооцдоггүй.
Эрчүүдийн албан ёсны бус дээд амжилтыг Саймон Витфелд Сиднейд тогтоосон бол эмэгтэйчүүдийн албан ёсны бус дээд амжилтыг Эмма Сновсилл Бээжинд тогтоосон аж.
Гадны холбоосууд
Ангилал:Триатлон
Ки Бу-бэ
Ки Бу-бэ (солонгосоор 기보배, англи латинаар Ki Bo-Bae) — 1988 онд улсынхаа Аньян хотод төрсөн, олимпын (2012) аварга Өмнөд Солонгос улсын эмэгтэй байт харваач.
Эх сурвалж
Ангилал:Байт харвааны олимпын аварга Ангилал:Байт харвааны дэлхийн аварга Ангилал:Байт харвааны азийн наадмын аварга Ангилал:Байт харвааны универсиадын аварга Ангилал:Өмнөд Солонгосын олимпын аварга Ангилал:Өмнөд Солонгосын олимпын оролцогч Ангилал:Өмнөд Солонгосын байт харваач Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд Ангилал:1988 онд төрсөн
Машин код
Машин код (Machine code) буюу машины хэл гэдэг нь компьютерын процессороор гүйцэтгүүлсэн 0 ба 1-ийн системийн урсгал өгөгдөл болон зааврыг хэлнэ. Процессор болгон өөрийн машин кодын зааварлагаатай байдаг. Машин кодыг ашиглан машины үйлдлийг хийх алгоритмыг нарийвчлан гаргах хүний харилцааны нэг хэлбэрийг тодорхойлох программ зохиож болно. Өөрөөр хэлбэл, тооцоолох электрон машин буюу компьютер дээр хийгддэг тооцон бодох үйлдлийг илэрхийлэх чадвар бүхий, машин уншихад зориулсан зохиомол хэлийг машин код гэнэ. Ихэнх машин код өөрийн гэсэн синтакс, семанкстай байдаг. Учир нь компьютерт маш нарийн тодорхойлсон зааварчилгаа шаардлагатай байдаг.
Ангилал:Программчлалын хэлний сэдэв Ангилал:Хоёртын код
Шимотори Норио
Шимотори Норио (霜鳳 典雄, しもとり のりお, жинхэнэ нэрний дуудлага нь ижил, ханз нь 霜鳥 典雄, 1978 оны 3 сарын 18 - ) нь Япон улсын Нийгата мужийн Мёоко (хуучнаар Арай) хотын уугуул, Токицүказэ дэвжээнд харьяалагддаг байсан мэргэжлийн сүмо бөх юм. Өндөр 188 см, жин 147 кг, дээд цол нь барууны комүсүби (2004 оны 3 сар). Үндсэн мэх нь баруун золгоо, түрэх, шидэх, цүппари.
Амжилт
<td style="background-color:#CCC">Тэмцээн болоогүй
Гадны холбоос
Ангилал:1978 онд төрсөн Ангилал:Японы сүмоч
Дугуй ширээ
Артур хааныг домогт алдаршуулсан дугуй ширээний хаан өөрийн шадар туслахуудтай энэ тэнцүү эрх мэдэлтэйгээр суудаг байжээ. Гэхдээ үүнийг 1155 онд Wace гэдэг хүн Артур хааны Дугуй ширээний хурлаас санаа аван анх удаа тайлбарлан гаргасан ажээ. Дугуй ширээний билэг тэмдэг нь цаг хугацааны туршид боловсрон бий болж байсан ба ХII зууны үед рыцаруудын дугуй ширээ хэмээн нэрлэгдэх болсон байна.
Түүхээс нь маш товчхон үзье. Дугуй ширээ нь анх 1155 онд дуусгасан Wace-ын "Roman de Brut" хэмээх номын Норман хэл дээрх хувилбарт дурьдагдсан байдаг байна. Wace хэлэхдээ Артур хаан аль нь ч доогуур байрлахыг хүсдэггүй өөрийн шадар сайдууд, баронуудаа хоорондоо муудалцахаас сэргийлэн үүнийг гаргасан хэмээжээ.
XIII Wace-ын ажлыг судалж байсан Laamon мөн хэлэхдээ Артур хааны албатуудын хоорондын мууцалцаан тэдний хооронд мөргөлдөөн гаргахад хүргэсэн хэмээжээ. Үүний хариуд хааны Корнын мужаан том хэдий ч зөөвөрлөхед амархан дугуй ширээг бүтээсэн байна.
Хожмын хөгжил: Дугуй ширээ нь XII зууны сүүл, XIII зууны эхэн үеэс өөр хэмжээстэй болсон ба энэ нь Артур хааны дор гавъяа байгуулж байсан онцлох хүмүүсийг алдаршуулах билэг тэмдэг болсон байна. 12 суудлаас нэг нь урван мэхлэлтийг илэрхийлэн хоосон байдаг ба энэ суудалд аль нэг рыцарь урвагчийг суулгатал хоосон байдаг байсан байна.
Дундад зууны үед Артурын ширээ-ний хувилбараар дугуй ширээ хэмээх фестиваль Европ даяар тэмдэглэгддэг байжээ. Энэ баярт Рыцарын тулаан, бүжиг, баярын зоог байх ба заримдаа Артурын Рыцарууд ч оролцдог байсан гэгддэг,
Ангилал:Зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх Ангилал:Ширээ
Контрабасс
Контрабасс нь октобассын дараа ордог хамгийн аргил буюу хамгийн доод өнгийг гаргадаг хамгийн том хэмжээтэй нумт чавхдаст хөгжмийн зэмсэг юм. Орчин үеийн симфони найрал хөгжимд контрабасс нь маш ихээр ашиглагдах ба хөгжмийн төрлүүдэд нь жаз хөгжмөөс эхлээд рок-н-ролл, рокабилли хүртэл орно. Энгийн хийцтэй контрабасс нь дөрвөн чавxдастай байдаг. Харин симфони найрал хөгжимд ашигладаг контрабасс нь таван чавxдастай байдаг нь дуугаралтыг улам аргил болгох зорилготой юм.
Контрабассыг ихэвчлэн басс гэж нэрлэдэг бол нийтийн дунд басс хийл гэх нэр түгээмэл тохиолдоно. Контрабасс гэх нэр нь контра-октаваас гаралтай ба контра-октав хөгийг тус хөгжмийн зэмсгээр үүсгэдэгээс үүдэлтэй.
Эшлэл
Ангилал:Нумт хөгжмийн зэмсэг Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг
Бишиндээгийн Урантунгалаг
Бишиндээгийн Урантунгалаг — 1977 онд төрсөн Монгол улсын байт харваач.
Эх сурвалж
Ангилал:1977 онд төрсөн Ангилал:Монголын байт харваач Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Монголын олимпын оролцогч Ангилал:Монголчууд
Риау
Риау (индонезээр Riau) - Индонез улсын 34 мужийн нэг. Суматра аралд байрладаг, 5.5 сая хүнтэй. Төв нь Пеканбару (Pekanbaru) хот. Хүн амын 38% нь Малай үндэстэн, 25% нь Жава үндэстэн, 11% нь Минанкабау ястан, 7% Батак ястан.
Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Индонезийн аймаг Ангилал:Суматра
Билдербергийн уулзалт
Билдербергийн уулзалт анх 1954 онд Бельгийн хатан хаан Беатрисын аав, хунтайж Бернардо, Давид Рокфеллер, Польшийн аристократ Иосиф Ритенгер нарын санаачилгаар Атлантын далайн хоёр талын хоорондоо яриа хэлэлцээ явуулах албан ёсны гүүр болгох, мөн дэлхийд коммунизм түргэн дэлгэрэхийг хазаарлан тогтоох зорилготойгоор үүсгэн байгуулсан түүхтэй ажээ.
Бильдербергийн бага хурал, групп гэж байдаг бөгөөд тэд жилд нэг удаа ихэвчилэн Бельгид цугларч хуралддаг. Тэднийг дэлхийн сүүдрийн засгийн газар гэж нэрлэх ч тохиолдол байдаг. Энэ клубын уулзалт нь хэнд ч үл мэдэгдэм маш нууцлаг явагддаг. Олон нийтийн болон хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд түүнд оролцдоггүй бөгөөд харин оролцогчид нь "ам нээхгүй, нууцаа хадгална" гэсэн тангарагтай байдаг.
Тэднийг бас G-20 буюу "Их хорь" -ийн уулзалт гэж нэрлэх нь бий. Уулзалтанд ойролцоогоор дэлхийд нэртэй 130 гаруй хаад хатад, төр нийгмийн зүтгэлтэн, цэргийн эрхтнүүд, улс төрчид, банкны эзэд цуглан оролцдог. Тэрхүү уулзалтанд Их Британы хаан хатан, АНУ-ын ерөнхийлөгч, улс дамжсан том корпорацуудын ерөнхийлөгчид, том банкны эзэд, зарим нэрт улс төрчид болох Генри Кессенжир, З.Бзежинский, Жорж Сорос, Рокфеллөр, Ротшильдүүдийн залгамжлагчид оролцдог байна.
Үнэн ба зөв нам
Үнэн ба зөв нам нь 2017 оны 3 сарын 10-нд байгуулагдаж, 2017 оны 6 сарын 7-нд Монгол улсын Дээд шүүхэд бүртгэгдсэн, Монгол Улсын 26 дахь улс төрийн нам.
Билдербергийн уулзалт
Бильдербергийн талаар Данэль Эстулин гэгч хүн "Бильдербергийн группын үнэн түүх" хэмээх ном бичсэн нь дэлхийн 42 улсад 24 хэлээр 155000 ширхэгээр хэвлэгдэн тараагджээ. 1995 онд Дэлхийн шинэ журмын бэлтгэл ажлаар уулзсан Сан-Франциско хотоын Пайрмонт зочид буудалд болсон уулзалтан дээр "20:80" гэсэн нэг тоог их л нууцлан хэлэлцсэн нь XXI зуунд дэлхийн хүн амын 20 хувийг үлдээн 80 хувийг нь устгана гэсэн төлөвлөгөө байсан ажээ.
Үнэн ба зөв нам
Намын дарга: А.Отгонбаатар
ЕНБД: Супермэн
Гишүүдийн тоо одоогоор 10000 гаруй.
Ангилал:Монголын нам
Ятга
Ятга нь монголын уламжлалт татах хөгжмийн зэмсэг бөгөөд гүдгэр модот цитр хөгжмийн бүлэгт багтах чавхдаст хөгжмийн зэмсэг юм. Ятгатай ойр төрлийн хөгжмийн зэмсэгт хятадын гүчжэн, солонгосын каягым, вьетнамын дан тран, японы кото зэрэг ордог.
Түүх
Ятга хөгжим нь эрт үеэс уламжлагдан ирсэн Монголын үндэсний хөгжмийн зэмсгийн нэг бөгөөд "товшвор" хөгжмийн зэмсгийн төрөлд хамаарагддаг. Эрт дээр үеэс Монголчууд хааны ордны ёслол хүндлэл, баяр наадам, хурим, төрийн ёслолын зан үйлийн үед, мөн цэрэг гарах буух, анд мордох зэрэгт хөгжим хангинуулдаг байсан мэдээ бий. Энэхүү дуу хөгжмийн уламжлалын талаар эртний сурвалж бичгүүдэд дурдахдаа: "МЭӨ III зууны үед Эртний Хүннү нар оройдоо цуур, ятга хангинуулан дуулж бүждэг" байсан гэдэг мэдээг түүх судлаач, эрдэмтэн Гүнжийн Сүхбаатар судлан "Монголчуудын эртний өвөг" номдоо дэлгэрэнгүй бичсэн билээ. Түүнчлэн олон улсын шагналт, Зөвлөлтийн хөгжим урлаачдын нийгэмлэгийн орлогч дарга, нэрт урлаач Д. В. Яровой "Эгшиглэнт хөгжмийн нууц" гэдэг бүтээлдээ хэлэхдээ: "Дэлхий дахинаа анхлан хамгийн болхи бүдүүлэг хийцтэй товшуур, ятга мэтийн хөгжмийн зэмсгүүд үүсээд хожим нь ур хийц шаардсан нумт хөгжмийн зэмсгүүд бий болсон ба эдгээр нь Азиас Европ тиврүү Зүүн Славян, Орос, Болгар, Испанийн газар нутгийг дамжин Араб руу очсон" гэж мэдээлснийг судлаач Д. Дашдорж, С. Цоодол нар" Ардын суу билэгтнүүд" номдоо судлан тэмдэглэн үлдээжээ.
Хубилай хааны үед 500 гаруй хөгжимчидтэй их найралд ятга хөгжим нь олон төрөл хэлбэрээр хэрэглэгдэж байсан гэх бөгөөд 12 төрлийн ятга хөгжмийг нэр төрөл, хэлбэр дүрсээр нь цохон дурдсан байдаг. Жишээлбэл: Төрийн ятга, Агуу их ятга, Ятга, Ятгалиг, Босоо ятга гэх мэт 1-25 чавхдастай, 1,10-3 метр урттай янз бүрийн хэлбэр хэмжээтэйгээс гадна, тоглогдох арга барилын хувьд гараар дэнслэн татах, нумаар хөрөөдөх, саваа, хумсаар товшин хөгжимдөх өөр өөрийн онцлог бүхий ятгууд байжээ.
Монгол улсад 1961 оноос тэнхимийн сургалтаар нарийн мэргэшсэн ятгачдыг бэлтгэж эхэлсэн байдаг. Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд ятга хөгжмийн анги нээгдэхэд 16 сурагч элсэн орсноос 12 эмэгтэй сурагч, 4 эрэгтэй сурагч байсан. Анхны 16 мэргэжлийн ятгачид Д. Алтантуул, Л. Алтанцэцэг, Ж. Батсайхан, Г. Бүдханд, Б. Наранбаатар, Д. Нарантуяа, Г. Лхагвасүрэн, Г. Лена, Д. Сандаг, С. Тунгалаг, Г. Цогзолмаа, М. Цэрэнбалжир, Д. Цэрэнбат, Л. Цэнд, Л. Төөгөө, Б. Эрдэнэхуяг нар юм.
Хийц
Ятга нь хэмжээ ба хийцийн хувьд олон төрлөөр хийгддэг. Ятганы чавхдасын тоо, тэвх мод, хөг зэргээрээ бас өөр хоорондоо ялгаатай байдаг. Дууны хөндий их бие нь бага зэргийн гүдгэр хэлбэртэй. Ятгын чавхдасны өнгөний өндөр намыг түүний доороос тулах бараг гурвалжин хэлбэртэй тэвх модыг дээш доош шилжүүлэн гүйлгэж тохируулна.
Энгийн хийц бүхий ятга нийт 21 чавхдастай байх ба чавxдасны материалд адууны дэл сүүл, шөрмөс, өлөн, эсвэл ээрсэн торгоор хийдэг байжээ. Орчин үед чавхдасыг ихэвчлэн нийлэг эд (нейлон) юм уу нейлоноор ороосон төмөр утсыг хэрэглэдэг. А-чавхдасыг ердийн тохиолдолд ногоон өнгөөр будах ба бусад бүх чавхдас цагаан өнгөтэй байна.
Өнөөдөр хамгийн ихээр хэрэглэгдэж буй ятга нь 21 чавхдастай, 1,62 метрийн урттай байх ба жин нь 5-6 килограмм байдаг. Ийм хийцийн ятгыг мастер ятга гэж бас нэрлэнэ. Мастер ятга нь хятадын гүчжэнтэй ерөнхийдөө төстэй. Богино хийцтэй ятганы дуугаралт нь өөр байхаас гадна зарим тохиолдолд цөөн чавxдастай ч байдаг. Монголын эртний зохиолуудын нэг болох Жангарын туульд нэгэн залуухан гүнж 800 чавxдас, 82 тэвхтэй ятгаар хөгжимдөв хэмээн өгүүлсэн байдаг ажээ.
Ятга хөглөх
Ятгын үндсэн хөг нь пентатоник учраас 21 чавxдасаар 4 октавыг хөглөх боломжтой.
Эшлэл
Ангилал:Цитр хөгжмийн зэмсэг Ангилал:Монголын хөгжмийн зэмсэг
Матиас Сильвестре
Матиас Агустин Сильвестре (Matías Agustín Silvestre; 1984 оны есдүгээр сарын 25-нд Мерседес хотод төрсөн) — Аргентины хөлбөмбөгчин бөгөөд «Сампдориа» хамгаалагчаар тоглодог.
Гадны холбоос
Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Бока Хуниорс багийн тоглогч Ангилал:Катани багийн тоглогч Ангилал:Палермо багийн тоглогч Ангилал:Интернационале багийн тоглогч Ангилал:Милан багийн тоглогч Ангилал:Сампдориа багийн тоглогч Ангилал:Аргентинчууд Ангилал:1984 онд төрсөн
Кувейт (хот)
Кувейт хот (Эль-Кувейт - الكويت) нь Кувейт улсын нийслэл. Хүн ам нь 191,000 бөгөөд тус улсын хамгийн том хот юм. Кувейт хотод төрийн байгууллагууд болон том компани, санхүүгийн байгууллагууд, Кувейт цамхаг зэрэг байдаг. Байрлал нь умард өргөргийн 29 хэм 22'11", дорнод уртрагийн 47 хэм 58'42".
Кувейтийн олон улсын нисэх онгоцны буудал, Шувэйк боомт, Ахмади боомтоор дамжин тус хотод хүрч болно. 1990 онд Персийн булангийн дайны үеэр Иракийн армид эзлэгдэн, тэр үеийн Иракийн ерөнхийлөгч Саддам Хусейны нэрээр Саддам хот хэмээн нэрлэгдэж байв. Иракийн армийг хөөн зайлуулсны дараа хотыг хуучин нэрээр нь нэрлэжээ.
Яломица тойрог
Я́ломица тойрог (Judeţul Ialomița [], ) — Румыны нэгдүгээр зэргийн тойрог, 274.148 хүнтэй «жудец». Яломица тойргийн төв нь Слобозиа.
Кувейт (хот)
Цахим холбоос
Ангилал:Азийн нийслэл Ангилал:Далайн боомттой суурин  Ангилал:Кувейтийн суурин
Яломица тойрог
Эх сурвалж
Ангилал:Румыны тойрог
Алтай хэл
Алтай хэл (Алтай тили, Altai tili) нь Түрэг хэлний бүлэгт хамаарах хэл юм. Тува хэл, Хакас хэл, Шор хэлнүүдийн хамт Зүүн Хойд хэлний аймагт багтана. Оросын Холбооны Улсын Алтайн Бүгд Найрамдах Улс, Алтайн хязгаарт амьдрах алтайчуудын ярилцдаг хэл болно. Алтай хэлний бичгийн дурсгал нь 19-р зууны сүүлийн хагасаас эхлэлтэй боловч 1928 онд латин үсэг хэрэглэх болж, зөв бичгийн дүрэм нь боловсорсон байна. Хожим 1938 оноос кирилл үсэг хэрэглэх болжээ. Орос хэлэнд хэрэглэгддэг 33 үсгээс гадна Ј、Ö、Ÿ、Ӱ үсгүүд бий.
Эгшиг
Алтай хэл нь үндсэн 8 эгшиг авиатай.
Юань Улс
Юань Улс буюу бас өөрөөр Дай Өнь Их Монгол Улс (1271–1368) нь Монгол угсаатны байгуулсан Монгол, Хятад, Солонгос улсуудын газар нутгийг эзлэн оршиж байсан феодалын нийгэмт хаант улс байсан юм. Тус улс нь Чингис хааны байгуулсан, Их Монгол Улсын үргэлжлэл тул түүхэн дэх хамгийн том газар нутагтай эзэнт гүрнийг удирдах төв нь байснаараа онцлогтой.
Алтай хэл
Эгшиг
Урт эгшиг, хос эгшгийг тэмдэглэх зарчим нь монгол хэлтэй ижил.
Юань Улс
"Юань" гэсэн үгийн тайлбар
Их Юань (Дай Өнь, 大元) гэдэг нэр бол Хятадын “Зурхайт ном (易經)” -ын “Цянь юань” буюу “тэнгэр мэт их” хэмээх утгыг үндсэлж өгсөн нэр болно. "Хөх Тэнгэр", "Хөх Монгол" гэдэгт ордог "Хөх" гэсэн утга 元 (нан. yuán)д байна. Хятад хэлний "Үгийн далай 辭海" хэмээх Их толь (7р утгыг үз), "Хятад хэлний Их толь" (Тайванд хэвэлсэн, 21р утгыг үз), "Япон Хас толь" (21р утгыг үз)-нуудад байна. 元 (yuán) нь 玄 (хөх, тэнгэр өнгө) тэй ижил утгатай (元通玄) гээд, Юанийн үед тийн хэрэглэж байсан тайлбартайгаа байна гэж эрдэмтэн Балдандоржийн Сумъяабаатар баталгаа гаргаж ирэв. "Юань улс" гэдгийн монгол нэр нь "Хөх Монгол" юм.
Алтай хэл
Эшлэл
хэл Ангилал:Дан ганц хэл Ангилал:Түрэг хэлний бүлэг
Юань Улс
Юань улс байгуулагдсан нь
1260 онд Хубилай өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг Хархорум хотоос Жунду (Дайду) (одоогийн Бээжин хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, Юань хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн Алтан Орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улс, Юань улс гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдсан түүхтэй.
Хубилайн дараах үеийн Юань улс
Хаан ширээний залгамжлал нь Юань гүрэнд томоохон асуудал болж байсан ба хожим нь дотоод тэмцэл болон томоохон маргааны эх үүсвэр болсон юм. Энэ нь Хубилайн хаанчлал төгсөхөд илэрхий болсон юм. Хубилай анхнаасаа түүний ууган хүү болох Чингимийг хаан ширээгээ залгамжлуулах хүсэлтэй байсан боловч Чингим 1285 онд хаан эцгээсээ өмнө таалал төгссөн. Иймээс Чингимийн хүү болох Төмөр өлзийт хаан Хубилай хааны үхлээс хойш 10 гаруй жил (1294-өөс 1307 оны хооронд) улсаа удирдсан юм. Төмөр хаан өвөг эцгийнхээ хийсэн маш их ажлуудыг үргэлжлүүлэхээр зориг шулуудан шийдсэнээс гадна Монголын баруун зүгт орших бусад хаант улсуудтай эв найрамдлын харилцаа тогтоожээ. Гэсэн хэдий ч бутрал эв нэгдэлгүй байдал Төмөр хааны хаанчлалын үеэс эхэлсэн байна. Түүний хаанчлалын жилүүдэд өрнөсөн хамгийн том үйл явдал нь Хайдугийн тэмцлийг бүр мөсөн дарж чадсан явдал юм.
Хайсан хүлэг хаан Төмөр хааныг таалал төгссөний дараа Юань улсын хаан болжээ. Тэрбээр Хубилай хааны ажлыг үргэлжлүүлэх нь байтугай харин ч эсрэгээрээ түүний хийсэн зүйлийг нураажээ. Түр зуурын хаанчлалын (1307-оос 1311 хүртэл) үед Юань гүрэн санхүүгийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч эхэлсэн нь Хайсан Хүлэг хааны хийсэн зарим зүйлүүдтэй шууд холбоотой байсан. Хайсан Хүлэг хааныг нас нөгчих үед, Юань улсын сан хөмрөг хоосорч маш их өрөнд орж Юань гүрний улс төрийн тогтворгүй байдлын эх үүсвэрийг тавьсан байна.
Аюурбарбад хааны засаглалын үед улс орон нэг үе ахин сэргэн, улс төрийн байдал тогтворжиж эхэлсэн ч Аюурбарбад хааны урьд ахдаа амласан амлалтнаасаа буцан өөрийн хүүгээ хунтайж болгосон нь Юань улсад өрнөх дотоодын улс төрийн хямралын эхлэлийг тавьжээ. Тус хааныг нас барсны дараа түүний хүү Шадбал хаан суугаад 2 жилийн дараа Тэгш ноёноор толгойлуулсан босогчдод хороогдсон. Түүний дараа Жинь ван Есөнтөмөр хаан суудалд суув. Энэ хааны үед Юань улс сүүлийн удаа амар тайван байсан ч 1328 онд Есөнтөмөр хаан Шанду хотод нас нөгчсөнд Шанду хотыг сахин суусан Давлат шах, Ванчин зэрэг түшмэл, түүний хөвгүүн Аригиба хаан өргөмжилжээ. Мөн энэ үед Дайду хотыг сахин суусан Хайсан хааны хуучин түшмэл Янтөмөр нар Тугтөмөрийг Нанжин хотноос тосон авчирч Дайду хотод хаан өргөмжилжээ. Ингээд монголчууд нэгэн зэрэг хоёр хаантай болж Их нийслэл Дайду, дээд нийслэл Шандугийн хооронд өөр өөрийн өргөсөн хаанаа хамгаалах ширүүн дайн болов. Эцсийн дүнд Шандугийн тал ялагдаж Тугтөмөр хаан суужээ. Гэвч Тугтөмөр журам ёсыг дээдлэн Хархорумыг сахин суусан ах Хүслэндээ хаан суурийг найр тавихаа илтгэв. Ингээд 1329 онд Хүслэн Хархорумаас ирж хасбуу тамгыг хүлээн авч хаан ширээ эзэлсэн боловч хэдэн өдрийн дараа гэнэт нас нөгчжээ. Тугтөмөр хаан ширээгээ сэргээв. Юань улсад иргэний дайн дэгдэн үй олон хүний амийг авч одсон тэмцэл 10 гаруй жил өрнөж, уг улсын байдал туйлын тогтворгүй болж ирсэн.
Юань улсын мөхөл
14-р зууны дунд үед Юань улсын газар нутагт дараалсан олон усны үер болсоны улмаас 1351 онд шар мөрний далан задарсан аж. Тухайн үед Юань гүрнийг Тогоонтөмөр хаан удирдаж байсан бөгөөд тэрбээр өмнө зүгт Шаньдуны хагас аралд шинээр суваг бариулсан байна. Яг энэ үеэс эхлэн хятадууд анх удаа бослого зохион байгуулж эхэлжээ. Үүний дараа хэд хэдэн томоохон бослого хөдөлгөөн гарч эхэлсэнээс хятадуудын хувьд хамгийн чухал бослогын бүлэг нь улаан алчууртны бослого байсан юм. Тус бослого нь одоогийн Аньхуй, Жяньсу, Жэжян, Юньнань, Сюйчуань, Шаньдун, Хэнань, Хүбэй зэрэг мужуудыг хамарсан. Анх Хань Шань Тун, Люй Фу Тун нар тус бослогыг өдөөсөн. Яваандаа хүч нь нэмэгдсээр 1368 онд Юань улсыг мөхөөхөд гол нөлөө үзүүлсэн.
Юань улсын сүүлийн хаан Тогоонтөмөрийн үед бослого хөдөлгөөн жил алгасалгүй гарч, ихэс ноёдын зөрчил дээд цэгтээ тулж, улс орон самуурч байсаар 1368 онд Юань улс мөхөж, Монголчуудын эзэгнэл төгсгөл болжээ.
Эдгээрээс гадна Юань улсыг мөхөлд хүргэсэн өөр шалтгаанууд ч бас бий. Үүнд дэлхийг эзэгнэсэн том гүрнийг удирдан захирч авч явах чадвартай хаан байгаагүй нь хамгийн гол хүчин зүйл байв. Өөр нэг шалтгаан нь 14-р зууны хоёр дахь хагаст гарсан тахлаас шалтгаалан алс холд хийж байсан худалдааны системд муугаар нөлөөлсөн байна. Хятад гүрнийг эзэлж байгаад хөөгдсөн бусад үндэстэнтэй харьцуулбал монголчууд хэдийгээр хятадад хаанчлалаа алдсан ч Юань улсын дараа бий болсон Мин улсын хойд хэсэгт үзүүлэх нөлөө нь хүчирхэг хэвээр байсан юм. Юань улсын үед эхэлсэн улсын нэгдсэн бодлого болоод засаг захиргааны санаачлагуудыг Мин улс тэр хэвээр нь үргэлжлүүлэн хэрэглэсэн байна.
Юань гүрний үеийн засаг захиргааны зохион байгуулалт
Хубилай хааны төр барьсан эхний жилүүдээс монголын төрийн төв хуучин Алтан улсын нутагт шилжсэн нь эзлэгдсэн хятад нутгийг захирахын тулд хятадын төрийн уламжлалт бүтцийг Их Монгол Улсын хэмжээнд хэрэглэж эхлэл тавигдсан. Анх Өгэдэй хааны үед Алтан улсыг дайлан дагуулсан цагт зөвхөн эзлэгдсэн хятад орныг хуучин бүтэц зохион байгуулалтаар нь захирах бодлого хэрэгжүүлж байсан бол, Хубилай сэцэн хааны үеэс эхлэн нийт монгол гүрэн даяар хэрэгжүүлж эхэлсэн. Сэцэн хааны зөвлөх Лю Бинжун тэргүүтэй хятад түшмэд монголын төрийн бүтэцийг хятадын төрийн тогтолцоогоор солих ажлыг боловсруулсан. Анхны төслийг 1260-1271 онуудын хооронд хэд хэдэн удаа засварлаж дараах байдлаар зохион байгуулсан. Юань улсын хамгийн дээд эрх мэдлийг хаан хязгаарлалтгүйгээр барих бөгөөд төвлөн засах яам (Уг яаманд Сангийн яам, Ёслолын яам, Цэргийн яам, Шүүхийн яам, Үйлдвэрлэх яам зэрэг 6 яам харьяалагдаж байв), нууц бичгийн яам, зарга шийтгэх яам гэх гурван бие даасан харилцан хяналт тавих үүрэг хүлээсэн яамд ажиллаж байсан байна. Тус яамыг зарим үед хунтайж Жун шу лин буюу эрхэлсэн сайдын албан тушаалыг хашиж, түүний доор хоёр чинсан байдаг байлаа. Гэхдээ эрхэлсэн сайд гэдэг нь байнгын бус түр орон тоо юм. Энэ нь хунтайж нас барах, хаан болох үед арилгадаг байсан. Юань улсын үед Дорж (1261-1263), Чингим (1273-1286), Буянт хаан (1307-1311), Гэгээн хаан (1316-1320) нар уг тушаалыг хашиж байсан. Төвлөн засах яамны эрхэлсэн сайдын дараа баруун, зүүн этгээдийн тэргүүлсэн сайд чинсан нар орж байжээ. Баруун этгээдийн сайд нь зүүнийхээс илүү эрх мэдэлтэй байв. Тэргүүн сайдын дор, цэрэг улсын хүнд хэргийг тэгшлэн засагч түшмэл (᠋平章政事) хэмээх дөрвөн сайд, засагт туслагч түшмэл байв.
Түүний дараа Цэргийн явдлын хүрээлэн нь цэргийн үйлийг хариуцаж, дайн зарлах, цэргийн бүртгэл, цэргийг орон нутагт тараан хувиарлан суулгах гэх мэт асуудлыг хариуцаж байсан бөгөөд зөвхөн хаанд шууд захирагдах Шумиши түшмэл захирдаг байжээ.
Юй ши тай буюу Зарга шийтгэх яам нь түшмэдийн албанд нь хяналт тавьж дэвшүүлэх юмуу бууруулах эсэхийг тогтоох, шүүн таслах, зарга хэлэлцэх асуудлыг хамаарч байсан. Энэхүү хоёр яамд нь мөн адил орон нутагт салбартай байснаас гадна тус бүрийг хариуцсан түшмэл томилж байсан.
Мөн эдгээрээс гадна тус бүрдээ үүрэг хүлээсэн 20 гаруй яам, тэднээс салбарласан олон зуун хүрээлэн, асар, хэлтэс, товчоо зэрэг байгуулагдаж, зарим нь цаг үеийн шалгуураар татан буугдах, нэгтгэгдэж байсан.
Нутаг дэвсгэрийн хуваарь
Юань улсын сударт бичсэнээр засаг захиргааны хуваарь байнга өөрчлөгдөж байсан бөгөөд 1330 оны байдлаар Төвлөн засах төлөөний яам-11, чөлгэ (лу)-185, Фу-33, жоу- 359, сянь-1127 байжээ. Уугуул Монгол нутагт засаг захиргааны хуваарь өөрчлөгдсөнгүй. Хууль цааз нь төрийн асуудлыг зохицуулахад чиглэсэн дүрэм журам байлаа. Юань гүрний үед нутаг дэвсгэрийн хамгийн том нэгж нь муж байв. Мужийг дотор нь:
Дотоод муж нь Төвлөн засах яаманд шууд захирагддаг Хэбэй, Шаньдун, Шаньси гурван мужийг багтааж байсан.
Харин гадаад муж нь нийт нийслэл хотоос алслагдсан бусад мужийг хэлж байсан.
Үүнд:
Хараат улсуудыг захирах мужууд
Муж нь дотроо: Лу (сүүлийн үед Зам, Чөлгөө, Чөлгэ, Цүлх гэж нэрлэгдэх болсон), Фу (сүүлийн жилүүдэд Шүлтгэн, Шилтгэн гэх нэршилийг Түүхийн хүрээлэнгийн бүтээлүүдэд тавигдах болсон), Жоу, Сянь гэж хуваагддаг.
Мужийг Юань улсын үед хятадаар Синь Жун Шу Шэн гэж нэрлэх бөгөөд энэ нь Төвлөн засах яамны төлөөний яам гэсэн утга агуулна. Үүнийг заримдаа Син шэн, Шэн гэх зэргээр товчлох асуудал байсан. Мөн орон нутаг дахь Нууц бичгийн яам, Зарга шийтгэх яамнуудын салбар байгууллага муж бүрт байршиж байсан. Тэдгээрийг син шу ми юань, син юй ши тай гэх зэргээр нэрлэж байсан.
Аливаа удирдах албанд заавал монгол хүнийг томилох бөгөөд 25-аас дээш насны Монгол дарга нараар захируулдаг байв. Харин гацаа болон тосгодыг хятад хүнээр захируулдаг байжээ. Энэ нь монгол хүний тоо хятад нутгийнхантай харьцуулахад хэт цөөн байснаас улбаалаад бүх шатанд хүрч ажиллах боломжгүй учир зөвхөн дээд удирдах шатанд томилдог байжээ. Гэхдээ Монгол хүн гэдэгт Их Монгол улсад хамгийн түрүүнд дагаар орсон Харлиг, Уйгур, Хиргис, Хятан зэргийн хүмүүсийг багтаах явдал байсныг анхаарууштай.
Хууль цааз
Юань улсын үед монгол хаад ноёдын зүгээс суурин иргэд, малчин ардыг нэгтгэн захирах үүднээс хэд хэдэн хууль цаазын бичгийг хэрэглэж байлаа. Хубилай хаан, түүний шинэ улсад шинэ хуультай болох нь зайлшгүй зүйл байсан. Улмаар Жи Юаний шинэ хууль гэх хууль цаазын бичгийг Е Рун Зу гэх бичгийн түшмэл удирдаж 1291 оны 6 сарын 18-нд эмхэтгэсэн. Энэ хууль нь Алтан улсын Жанзун хааны үед зохиосон Тай Хэ Люй И гэх хууль цаазын бичиг, Чингис хааны үед зохиосон Их Засаг хуулийг үндэс болгосон байдаг. Уг хууль нь 96 зүйл, 10 бүлэгтэй. Үүнд түшмэдийн ёс, мөнгө санхүү, шашин шүтлэг, боловсрол, хулгайн хэрэг, цагдан хорих гэх мэт зүйлд хуваагдаж байлаа.
Мөн Төмөр Өлзийт хааны үед 1305 онд Да Дөгийн хуулийн эмтхэтгэл гэх хууль цаазын бичгийг гаргасан. Үүнээс гадна 1322-1323 оны хооронд Юань улсын хууль цаазын бичиг, Их Юань улсын нэвтэрхий хууль зэргийг эмхэтгэж баталсан. Тус бүр нь 2000 гаруй боть бөгөөд 20 гаруй бүлэгт хуваагдаж байдаг.
Юань улсын сүүл үед холбогдох бас нэгэн хууль цаазын бичиг нь 1338-1345 оны хооронд Тогоонтөмөр хааны зарлигаар Их Юань улсын нэвтэрхий хууль болон өмнөх үеийн хуулийг нэгтгэсэн нэгэн хуулийг гаргасан. Үүнийг хятадаар Жыжөн Тяогө гэдэг. Монголчилбол Жыжөнгийн хуулийн эмхэтгэл гэнэ. Энэ нь нийт 2909 боть бөгөөд удиртгал бүлэг нь 150 боть, хуулийн эмхэтгэл бүлэг нь 1700 боть, хавсралт бүлэг нь 1059 боть болдог. 1346 оноос албан ёсоор хэрэглэж эхэлсэн. Энэ хууль нь 22 жил болоод Мин улс байгуулагдахад халагдаж, хожуу Юнлө хааны үед бичигдсэн Юнлө Дадян, манж Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны үед бичигдсэн Дөрвөн хөмрөгийн данс бичмэл хэмээх хоёр бүтээлд багтсан билээ.
Юань гүрний эдийн засаг
Юань улсын үед хөдөө аж ахуйг үндэс болгосон олон төрлийн аж ахуйг зэрэг хөгжүүлэх бодлого баримталсны дүнд таримлын төрөл зүйл олширч тариа будааг элбэг хураах болсон бөгөөд мал сүрэг ч өнөр өссөн байна. Юань улсын үед гар үйлдвэр ихээхэн хөгжжээ. Жишээ нь: хөх цэцэгтэй цагаан шаазан нэгэнт дэлхийн хэмжээний шилдэг бүтээгдэхүүн болж олон оронд борлуулагдаж байжээ. Онгоц хийх мэргэжил дээшилж усан флоттой болжээ. Хубилай хаан анх удаа хууль ёсны баталгаатай цаасан мөнгийг гүйлгээнд гаргасан нь олон улсын худалдааг хөгжүүлэхэд чухал ач холбогдолтой зүйл болсон байна. Юань улсын үед Ханчжоугаас Бээжин хүрэх усан сувгийг холбосон бөгөөд Шанхай, Ханчжоу, Гуанчжоу зэрэг нэлээд олон газрыг худалдааны чөлөөт бүс нутаг болгож ус хуурай хосолсон шинэ торгоны замыг нээж дэлхий олон орны эдийн засаг соёлын солилцоонд чухал хувь нэмэр оруулжээ.
Эшлэл
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл Ангилал:Монголын түүхэн улс Ангилал:Хятадын династи  Ангилал:Их Монгол Улс Ангилал:13-р зууны Монголын түүх Ангилал:14-р зууны Монголын түүх
Enhanced Interior Gateway Routing Protocol
Enhanced Interior Gateway Routing протокол нь Cisco компаний өмч бөгөөд анхны хувилбар нь 1985 онд IGRP нэртэй гарч байсан. 1992 онд EIGRP протокол гарсан.
Үүсэл
Энэхүү протокол нь Cisco компаний өмч бөгөөд анхны хувилбар нь 1985 онд IGRP нэртэй гарч байсан. 1992 онд EIGRP протокол гарсан.
Онол
Enhanced Interior Gateway Routing Protocol (EIGRP) Cisco-гоос хөгжүүлсэн ба IPv4 хаяглалтай сүлжээний замчлалыг хийх зорилготой distance vector замчлалын протокол юм. EIGRP протоколыг зөвхөн сискогийн төхөөрөмжүүд дэмждэг байсан бол 2013 оноос бүх үйлдвэрлэгчдийн төхөөрөмж дэмждэг болсон. EIGRP нь distance vector замчлалын протокол бөгөөд link-state замчлалын протоколын зарим шинж чанарыг агуулсан. EIGRP нь IGRP (Interior Gateway Routing Protocol)-оос боловсронгуй болсон. EIGRP нь зөвхөн Интернет Протоколт (IP) сүлжээнд биш, мөн түүнчлэн AppleTalk ба Novell NetWare сүлжээнд хэрэглэгдэж чадна.
Diffusing Update Algorithm
EIGRP замчлалын протокол нь DUAL алгоритмыг ашигладаг. EIGRP нь DUAL алгоритмыг ашиглан хүлээн авах сүлжээ хүртэлх нөөц замын мэдээллийг хадгалдаг ба шаардлагатай үед маш хурдан нөөц замаар өгөгдлийг дамжуулж эхэлдэг.
DUAL алгоритм нь үүрэг Пакет дамжуулах болон илгээхдээ Reliable Transport Protocol(RTP) протоколыг ашигладаг. EIGRPv6 нь зөвхөн сүлжээний түвшинд ашигладаг замчлалын протокол учраас дамжууллын түвшний TCP болон UDP протоколыг ашиглаж чаддаггүй. Сүлжээний ачаалыг тэнцвэржүүлэхийн тулд unequal болон equal load balancing хэрэгжүүлдэг.
EIGRP метрик
Metric = 256*((k1*BW + (k2*BW/256-LOAD)+K3*DELAY)*(k5/REL=K4))
EIGRP нь дефаултаараа зурвасын өргөн болон саатал 2ыг ашиглан замчлалаа тодорхойлдог.
Default EIGRP metric = (Bandwidth + Delay) * 256
BW = 10000000/interfaces low bandwidth (kbps)
Delay = SUM (interfaces Delay)/10 (µsec)
EIGRP хугацаа
Өөрчлөлтийн шинэчлэлтийн мэдээлэл буюу Bounded update – ийг ашигладаг.
Онол
Enhanced Interior Gateway Routing Protocol for IPv6 (EIGRPv6) Cisco-гоос хөгжүүлсэн ба IPv6 хаяглалтай сүлжээний замчлалыг хийх зорилготой distance vector замчлалын протокол юм. EIGRPv6 протоколыг зөвхөн сискогийн төхөөрөмжүүд дэмждэг байсан бол 2013 оноос бүх үйлдвэрлэгчдийн төхөөрөмж дэмждэг болсон. EIGRP нь distance vector замчлалын протокол бөгөөд link-state замчлалын протоколын зарим шинж чанарыг агуулсан. EIGRP нь IGRP (Interior Gateway Routing Protocol)-оос боловсронгуй болсон. EIGRP нь зөвхөн Интернет Протоколт (IP) сүлжээнд биш, мөн түүнчлэн AppleTalk ба Novell NetWare сүлжээнд хэрэглэгдэж чадна.
Diffusing Update Algorithm
EIGRPv6 замчлалын протокол нь DUAL алгоритмыг ашигладаг. EIGRPv6 нь DUAL алгоритмыг ашиглан хүлээн авах сүлжээ хүртэлх нөөц замын мэдээллийг хадгалдаг ба шаардлагатай үед маш хурдан нөөц замаар өгөгдлийг дамжуулж эхэлдэг.
EIGRPv6 метрик
Metric = 256*((k1*BW + (k2*BW/256-LOAD)+K3*DELAY)*(k5/REL=K4))
EIGRPv6 нь дефаултаараа зурвасын өргөн болон саатал 2ыг ашиглан замчлалаа тодорхойлдог.
Default EIGRP metric = (Bandwidth + Delay) * 256
BW = 10000000/interfaces low bandwidth (kbps)
Delay = SUM (interfaces Delay)/10 (µsec)
EIGRPv6 хугацаа
Өөрчлөлтийн шинэчлэлтийн мэдээлэл буюу Bounded update – ийг ашигладаг.
R1 төхөөрөмж
interface Loopback0
no ip address
ipv6 address 2001:DB8:CAFE:1::1/64
!
ipv6 address FE80::1 link-local
ipv6 address 2001:DB8:CAFE:2::1/64
ipv6 eigrp 1
serial restart-delay 0
ipv6 address 2001:DB8:CAFE:6::1/64
R2 төхөөрөмж
interface Loopback0
no ip address
ipv6 address 2001:DB8:CAFE:3::1/64
ipv6 eigrp 1
!
interface Serial1/0
ipv6 address FE80::2 link-local
serial restart-delay 0
interface Serial1/1
ipv6 address 2001:DB8:CAFE:4::1/64
R3 төхөөрөмж
interface Loopback0
no ip address
ipv6 address 2001:DB8:CAFE:5::1/64
ipv6 eigrp 1
interface Loopback1
ipv6 address 2001:DB8:ABCD:1::1/64
!
interface Loopback2
ipv6 address 2001:DB8:ABCD:2::1/64