cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хархорин сум
Уур амьсгал
хаха Хархорин орчмын газар нь хотгор гүдгэрийн ялгаа, далайн түвшнээс дээшхи өндөр зэргээс хамааран өвөл нь төдийлөн хүйтэнгүй, харин зун нь сэрүүн байдаг зүй тогтолтой. Энд 1 дүгээр сард агаарын дундаж температур –18.1 байдаг бөгөөд хамгийн их хүйтрэлт –44 хэмээс хэтрээгүй, өвлийн 36 хоногт нь агаарын температур –30 хэмээс хүйтэн байна. Жилийн 180 гаруй хоногт хүйтэн байх бөгөөд дулаан хүйтний үргэлжлэх хугацаа бараг тэнцүү буюу жилийн дундаж агаарын температур 00 орчим байна.
Хур тунадас олон жилийн дундажаар жилд 354.5 мм хүрнэ. Газар нутгийн онцлогоос хамаарч аадар бороо орох тохиолдол цөөнгүй бөгөөд зарим тохиолдолд хоногт 46 мм тунадас унана. Жилд ордог тунадасны дийлэнхи нь зөвхөн зуны 3 сард орно. Жилийн дулааны улиралд 336 орчим мм хур тунадас орно. Харин өвлийн улиралд жилийн тунадасны 18.2 мм нь орно. Энд дулаан улирлын 62 хоногт хур бороо, 36 хоногт нь цас орно. Энэхүү хур тунадасны горимтой уялдан агаарын чийгшил сард 50-70% байна. Ер нь агаарын чийгшлийн хувьд эл нутаг тийм ч хуурай биш. Тухайлбал хаврын 4 дүгээр сард 30%-аас бага чийгтэй өдрийн тоо дунджаар 14 байна.
Өвлийн улиралд хур тунадас бага унах учир тогтвортой цасан бүрхүүл үндсэндээ тогтохгүй. Зарим цас ихтэй жил богино хугацаанд цасан бүрхүүл тогтоно. Энэ нутагт өвлийн улиралд орсон цасны хэмжээнээс хамааран ойролцоогоор 130 орчим хоногт дундажаар 7 см зузаан цасан бүрхүүл тогтдог байна.
Хөрс
Хархорин орчмын газар нутаг нь хөрс газарзүйн мужлалын хувьд Төв Азийн их мужийн Хангайн мужид багтах бөгөөд энд гол хөндийн нугын хүрэн хөрс, хээрийн ба уулын хээрийн хүрэн хөрс тархана. Механик бүрэлдэхүүний хувьд хөнгөн шавранцар хөрс голлон өнгөнөөсөө эхлэж том жижиг сайран чулуу элбэг байна. Энэ хүрэн хөрс доошилж уулын бэл хормой нам хэсэг рүү шилжих тусам үржил шимт давхарга нь зузаарч ялзмагийн хэмжээ нэмэгдэнэ. Ингээд хүрэн хөрс нь хар хүрэн, зарим хэсэгтээ ялангуяа хойшлох тусам шавранцар хөрстэй бүрдэл байдлаар тархана.
Хангайн гол нуруу ерөнхийдөө баруун хойноос зүүн урагшаа сунаж тогтсон бөгөөд баруун талын Цэцэн уулнаас зүүн талын Дэлгэрхаан уул хүртэл 700 км шахам үргэлжилсэн нуруу юм. Энэ нурууны геологийн бүтцэнд боржин чулуу ихээхэн суурь эзлэхийн зэрэгцээ хувирмал занар, элсэн чулуу, хүрмэн чулуу зэрэг чулуулаг элбэг тохиолдоно. Үнэмлэхүй өндөр дунджаар 3000 м орчим боловч зарим оргил далайн түвшнээс дээш 3500-4000 м хүрнэ. Хамгийн өндөр оргил нь мөнх цастай Отгонтэнгэр уул 4031 м хүртэл сүндэрлэнэ. Хангайн гол нурууны хяр голдуу хавтгай буюу бөмбөгөрдүү хэлбэртэй, эртний тэгш өндөрлөгүүдтэй. Тэгш өндөрлөгүүдийн оройгоор намаг, жижиг нууруудтай. Гол нурууны дунд хэсэгт уулын хажуу эгц цавчим, хад чулуу элбэгтэй байдаг. Харин зах тийшээгээ намссаар гадаргын байдал бэсрэг уулын шинжтэй болно.
Ус зүй
Тус бүс нутаг нь олон гол, горхи, нууруудтай бөгөөд Будант, Хар хушт, Улаан з‎эрэг нуурууд, Хангайн нуруугаас эх аван урсдаг Улиастай, Битүүт, Хятруун, Улаан, Хөнөг, Хамар, Могойт, Мойлт зэрэг олон гол горхи Орхон голд цутгаж түүний ус зүйн сүлжээг бүрдүүлдэг.
2004 оны гадаргын усны тооллогын дүнгээр Хархорин сумын нутагт Шар бүрд, Цагаан, Азар, Дуут зэрэг 7 нуур, байнгын урсгалтай 27, ширгэсэн 13 гол, булаг шанд 48, рашаан 4 байна.
Орхон гол нь Сэлэнгэ мөрний хамгийн том цутгал төдийгүй Монгол орны хамгийн урт голд тооцогдох бөгөөд Хангайн нурууны Суврага Хайрхан уулын ар хажуугаас эх авах Өлзийт, Тээл, Будант зэрэг голуудаас эх авч том жижиг олон голыг өөртөө нийлүүлсээр Сэлэнгэ мөрний баруун гарт цутган нийлнэ. Голын нийт урт нь 1124 км, ус цуглуулах талбйн хэмжээ 132855 ам дөрвөлжин километр болно. Ус зүйн сүлжээний нягтшилт голын эх хавьд 0.185- 0.250 км /км2 байна. Голын ус хураах талбай харьцангуй том, гол өөрөө урт болохоор байгалийн хэд хэдэн бүсийг хамран буюу дамжин урсахдаа голын хөндийн байдал усны горимын байдал ч голын хэсэг бүрд өөр өөр байна. Бүс бүслүүрийн ийм байдал голын гольдролын байдалд ч нөлөөлнө. Голын хөндий уулсаас гарахдаа илэрхий тавиурч тахирлан тохойрч эхлэх ба Туулын цутгалаас доош хэд хэд салаалж, хар ус, татаал цээл, арал олныг үүсгэнэ. Голын өргөн газар бүр адилгүй, эхэн хэсэгтээ 10-60 м байснаа адаг руугаа120-150 м болж өргөсөх ба урсгалын хурд ч бас илт саарна. Голын гүн 0.5-1.5 м, гүн цээл газраа 2.5-4.0 м, харгиа боргиотой газар 0.5 м байна. Түвшний хэлбэлзлэл 2.0-3.0 хүрэх ба 4-5 сард хаврын шар усны үер бууж 6-р сард урсацын зуны гачиг үе эхлэнэ. Зуны хур борооны үед Орхон гол савнаасаа хальж татам нугаараа халих үе цөөнгүй байх ба урсгалын дагуу Туул, Ерөө, Хараа зэрэг ус элбэг гол цутгах учир уруудах тусам зарцуулгын хэмжээ нэмэгдэнэ. Зарцуулгын олон жилийн дундаж Булган хотын орчим 45.1 м3/сек, Сүхбаатар хотын дэргэд 106.0 м3/сек хамгийн их үерийн үеийн зарцуулга дээрх газруудад 514.0 м3/сек, 891.0 м3/сек тус тус байна. Орхон голын адгаас Хараа голын адаг хүртэл 123 км зайд бага даацын усан онгоц явж болох ба бороо хур ихтэй голын усны түвшин өндөр байх үед бүр Туул голын б‎элчир хүртэл явж болно. Орхон голд олон арван гол горхи нийлэхээс томд нь Тамирын гол, хөгшин Орхон, Туул, Ерөө, Хараа, Шарын гол орно. Мөсөн бүрхүүлтэй байх хугацаа 140-160 хоног.
Ойн сан
Тус нутгийн ой нь нутгийн баруун болон хойд хэсгээр Хангайн нурууны салбар уулсаар тархан ургана. Ойн сангийн талбай нь 16403 га бөгөөд үүнээс байгалийн ой 13981 га, мод бэлтгэсэн 375 га, ойжуулах 1299 га талбай байна.
Үүнийг аж ахуйн ач холбогдол, зориулалт, талбайн хэмжээ, байршилт, экологи-эдийн засгийн ач холбогдолыг харгалзан дараах 2 бүсэд хуваасан байна. Үүнд:
Ой үүсгэх модны төрлөөр шинэс (Larix Sibirica) зонхилох бөгөөд хуш (Pinus sibirica), хус (Betula platyphylla) бага хэмжээгэ‎эр тархана. Сумын ойн сангийн 97.8 хувийг шинэс, 1.9 хувийг хуш, 0.2 хувийг хус мод эзэлж байна.
Ургамал, амьтны аймаг
Ботаник газарзүйн мужлалаар Евразийн хээрийн их муж, Монголын хээрийн муж, дундад халхын дэд мужид алаг өвст-бутлаг үетэн ба бутлаг алаг өвст хээрийн хаяа уулс, цав толгод, хотгор хотос, тал газрын Дагуур Монголын ба Монголын дорнод хэв шинжид багтах алаг өвс-хиаг-хялганат (Stipa baicalienesis, Stipa kriloүii, Leymus chinensis, Bupleurum scopzonerifolium, Galium үerum, Astragalus melilotoides) бүлгэмдэл зонхилсон нутаг юм. Энэ дэд мужийн ургамлын нөмрөгийг 7 эвшилд хуваах бөгөөд зонхилох ургамлууд нь цөм үетэн байхаас гадна түүний бүрэлдэхүүнд алаг өвс тун бага байдаг онцлогтой. Энэхүү хээрийн мужид тохиолдох эвшлүүдээс хуурай хээрт хамгийн элбэг нь хазаар өвст-хялганат, дааган сүүлт-хялганат хээр юм. Нийт 139 зүйл ургамалтайгаас модлог-4 зүйл, хүнсний-12 зүйл, эмийн-21 зүйл, жимсгэнэт-2 зүйл, тэжээлийн-52 зүйл, гоел чимэглэлийн-6 зүйл, техникийн-1 зүйл ургамал тус тус байна. Хархорин орчмын уул нуруу, Орхон голын хөндий орчмын амьтны аймгийн талаар судалсан цогцолбор ажлууд одоогоор байхгүй байна.
Хос далавчтаны багаас тэмээлзгэнэ (tipulidae), шумуул (culicidae), дэлэнч (simuliidae), хирономид ялаа (chironomidae), сирфид ялаа (syrphydae), эрээн далавчит ялаа /tephritidae/-ын овгийн төлөөлөгчид элбэг тархсан. Харин шавьжийн ангийн төлөөлөгчид дотроос Монгол улсын улаан номонд орсон махан дэвүүр /Papilio machaon/ гэх ганцхан зүйл байна.
Загасны ангиас Хойд мөсөн далайн ай савын гол мөрөн, усан сангаар өргөн тархсан 8 овгийн 14 зүйлийн загас зонхилж байгаагаас Монгол улсын Улаан номонд орсон Хилэм (Acipenser baeri baicalensis), ан агнуурын ховор зэрэглэлд хамаарах Тул /Hucho taimen/ зэрэг ховор загас байна.
Хархорины төвийн нутагт тэмдэглэгдсэн хүйтэн цуст амьтдын дотор Монгол оронд өргөн тархсан монгол бах, рашааны могой зэрэг 6 зүйл амьтан байна.
Нутгийн жигүүртэн шувуудын зүйлийн бүрдэлд 15 баг, 42 овог, 98 төрөлд хамаарах 163 зүйл шувуу байна. Оршин амьдрах хэв маяг, статусын хувьд өндөглөдөг нүүдлийн 95, өндөглөдөг суурин 35, нүүдлийн үедээ дайрч өнгөрдөг 28, тогтмол ирж өвөлждөг 3, тохиолдлын 2 зүйл байдаг. Ховор болон нэн ховор шувууд дотроос Улаан номонд бүртгэгдсэн халбаган хошуут, гангар хун, хээрийн галуу, усны цагаан сүүлт бүргэд, азийн цууцаль, уран шувуу гэх 6 зүйл шувууд амьдардаг байна.
Хархорин орчмын эргэн тойрны уул нуруу, голын хөндийн хөхтөн амьтны зүйлийн жагсаалтанд 4 баг, 12 овог, 26 төрөлд хамаарах 38 зүйлийн амьтдыг оруулж болох юм. Үүнээс Монгол улсын улаан номонд орсон дагуурын зараа, ховор зүйлийн шилүүс байна. Мөн Вашингтоны ЗАУХЗОУХХ (CITES)-ын конвенцийн 2-р хавсралтад орсон саарал чоно элбэг тохиолдоно.
Хархорин орчмын байгалийн аялал жуулчлал
Орхон-Хархорины бүсэд Хангайн нурууны аялал жуулчлалын гол төв хэсэг болох Орхон голын эх, Эрхэт, Суварга хайрхан, Найман нуур, Хоргой хүрэм зэрэг Хангайн нурууны хамгийн үзэсгэлэнтэй сайхан газрууд хамрагдана. Энд Хангайн нурууны байгалийн цогцолборт газар, Хүйсийн найман нуурын дурсгалт газар гэсэн улсын тусгай хамгаалалттай газрууд байгуулагдаад байна. Байгалийн дурсгал, өвөрмөц тогтоц, байгаль түүхийн дурсгалтай танилцах чиглэлтэй аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх боломжтой. Энэ бүсэд Хангайн уулархаг нутгийн аялал жуулчлал эрчимтэй хөгжих гол бүс нутаг бол Хархорины район юм. Байгалийн болоод түүхийн олон дурсгалт газруудтай тус нутагт ирэх жуулчдын тоо жил ирэх тусам улам нэмэгдэж байна. Тус нутагт байгалийн аялал жуулчлал (ecotour), морин аялал (horse riding), мөн түүхийн аялал (history tour) түлхүү хөгжүүлэх боломжтой.
Цөлжилт, хөрсний элэгдэл
Монгол орны нийт нутгийн ихэнхи нь гандуу хуурай нутаг бөгөөд дэлхий нийтийн дулааралтын нөлөөгөөр Монгол оронд хүйтний улирал харьцангуй дулаарах хандлагатай болж, сүүлийн 60-аад жилд жилийн дундаж агаарын температур 1.56 хэмээр нэмэгдэж, хавар, намрын улирал харьцангуй уртсаж хөрсний усны ууршилт ихсэх хандлагатй байна. Уур амьсгалын өөрчлөлтөөс улбаалан цөлжих үйл явц эрчимжиж байгаа нь мөнх цас хайлах, нуур, гол, горхи ширгэх, бэлчээрийн ургамлын зүйлийн бүрдэл хомсдох, хөрс элэгдэлд орох, үржил шимээ алдах зэрэг байгалийн элдэв гамшигт үзэгдлийн давтамж нэмэгдэж байна.
Байгаль орчны яамны судалгаагаар сүүлийн 10 жилийн хугацаанд Монгол Улсын гандуу нутгийн эзлэх талбай 3.4%-иар ихэсч цөлжилт хүчтэй илэрсэн нутгийн талбай 5.4 дахин, маш хүчтэй илэрсэн нутгийн талбай 1.8 дахин нэмэгдсэн байна.
Тус бүс нутагт цөлжилт, хөрсний элэгдэл, эвдрэлийн талаар хийсэн томоохон судалгаа шинжилгээний ажил хийгдээгүй бөгөөд тухайн нутгийн газарзүйн байрлал, экосистемийн онцлог байдал, газар тариалангийн зориулалтаар их хэмжээний газрыг боловсруулалтад оруулж байсан зэрэг нь цөлжилт, хөрсний элэгдэлд хүчтэй нэрвэгдэх эмзэг байдлыг бий болгож байгаа юм.
Үүний дээр Хархорин орчмын бүс нутаг нь баруун өмнөд, зүүн өмнөд талаасаа хуурай хээрийн бүс, говь цөлөөр хүрээлэгдсэн учир говь цөлийн нөлөөнд амархан өртөх эмзэг шинжтэй. Хангайн нурууны баруун өмнөд, өмнөд, зүүн өмнөдөөс эх авсан Онги, Таац, Түйн голууд нь Монгол орны говийн бүс болон Их нуурын хотгорын олон нуурын гол тэжээл болдогоороо говийн бүсийн экоситемд чухал үүрэгтэй бүс нутаг юм.
Шин‎ээр хот байгуулах тухай асуудал
Хархорин хотыг Хангайн‎ бүсийн тулгуур төв болгохтой холбогдуулан боловсруулсан хөтөлбөрт Хархорины хөгжлийн бүс‎эд түүн‎ээс 100-130км-ийн зайнд орших дараахи сумдыг багтаасан байдаг. Үүнд: Өвөрхангай аймгийн Бат-Өлзий, Хужирт, Өлзийт, Есөнзүйл, Бүрд сумд, Архангай аймгийн Ц‎энх‎эр, Түвшрүүлэх, Хотонт, Хашаат, Өгийнуур сумд болон Булган аймгийн Гурванбулаг, Рашаант, Дашинчил‎‎эн сумд ордог.
Эн‎э бүсийн газар нутаг 25494 хавтгай дөрвөлжин километр, хүн ам нь 2003 оны ‎эцсийн байдлаар 66221, үүний 25494 бу‏юу 38.5% нь сумдын төвд амьдардаг. Тус бүс 2003 оны ‎эцсийн байдлаар 1 210 076 толгой малтай байв.
Тус бүс‎эд улсын бүртг‎элтэй хоршоо 45, нөхөрлөл 19, хувьцаат компани 8, хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани 95, улсын үйлдв‎эрийн газар 5, бүгд 172 аж ахуйн нэгж ажиллаж байна. Мах, гурил, талх нарийн боов, архи, спирт з‎эрэг хүнсний бүт‎ээгдэхүүн, г‎э‎рийн мод, модон эдлэл, зочид буудал, аялал жуулчлалын бүтээгдэхүүн тодорхой х‎эмжээгээр үйлдвэрлэдэг.
Мөн түүнчлэн тус бүс‎эд д‎ээд сургууль 1, ерөнхий боловсролын сургууль 18, нэ‎гдсэн эмнэлэг 1, сум дундын ‎эмнэлэг, сумын эмнэлэг 12, хүүхдийн цэцэрлэг 18 тус тус байна. Ерөнхий боловсролын сургуульд 13187, ц‎эцэрлэгт 1258 хүүхэд сурч, хүмүүжиж байна.
Одоогийн байдлаар Хархоринд хамгийн ойр хил залгаа Хотонт, Хашаат, Хужирт, Бүрд сумдаас Хархорин сум руу чигл‎‎эсэн төвлөрөл маягийн үз‎эгдэл аажим явагдаж байгаа тухай орон нутгийн удирдлага ярьж байгаа боловч тодорхой баримт үгүй байна. Хархоринг ир‎ээдүйн нийсл‎элийн баримжаатай жишиг хот болгох асуудал ‎эрхзүйн хувьд баталгаажиж, гүнзгийр‎эх тусам Хархорин сумын төв, түүний нутаг уруу төвлөрөл э‎рчимжих нь гарцаагүй юм. Эртний болон шин‎‎э Хархорин хотын хүний нөөцийн хөгжилд ‎энэ бүсийн дээрхи сумдын хүн ам онцгой ач холбогдол, үүр‎эг гүйцэтгэх нь ойлгомжтой.
Хархорин хотоор төвлөсөн бүс нутагт төвдөө татагдах хязгаар нутгаа т‎этгэх т‎энцвэрт хөгжлийн орчинг одооноос тодорхой бодлого төлөвлөгөөтэ‎й бүрдүүл‎эх нь н‎эн чухал. ‎ Э‎нэ асуудалд одоо л цаг алдалгүй анхаарал тавьж тодорхой арга х‎эмжээний алхамууд хийж ‎‎эхлэхгүй бол богино хугацаанд хүн амын х‎эт механик төвлөрөл Хархорин сумын төв, хөдөө орон нутагт үүс‎эх, нөгөө талаасаа д‎ээр дурдагдсан сумдын төвүүд‎‎эд ‎ажилгүйдэл, ядуурал өсөх, эзгүйрэх аюултай.
Эн‎‎э бүс нутаг “Орхоны Хөндийн Соёлын Дурсгалт Газар”-ын ‎эргэн тойронд байгаль, экологи, соёлын түүхэн хам хөгжлийн хосгүй өвөрмөц тогтолцоог хадгалсан газар байгаа нь давуу талтай. Мөн ‎э‎нэ бүс нутгийн амьдрал хоорондоо түүх‎ээр гагнагдсан хүйн холбоотой, тогтвортой хөгжлийн орчин харилцан бүрдүүл‎эх өвөрмөц онцлогтой. Тус бүс нутгийн хүн, хүний амьдрал, байгалийн баялгын нөөц чадавхи ир‎ээдүйн Монгол Улсын нийслэлийн баримжаатай Хархорин хотыг хөгжүүл‎эх, т‎энцвэрт хөгжлийн төвийг бүрдүүл‎эхэд бүрэн хүрэлцээтэй зэрэг онцлогтой.
БСШУЯ, Японы Жайка байгууллагын хооронд Хархориныг жишиг хот болгохтой уялдуулан "Хархорин" гэсэн төсөл хэрэгжүүлэхээр хэлэлцэж тохироод байгаа бөгөөд энэ төслийн хүрээнд Эрдэнэзууд "Хархорин" хэмээх орчин үеийн тоног төхөөрөмжөөр иж бvрэн тоноглогдсон томоохон музей байгуулагдах юм. Санхүүгийн талын асуудлыг Японы Засгийн газрын буцалтгүй тусламжийн хүрээнд шийдвэрлэх юм байна.
Зала
200px Зала — Унгар улсын Өрнө Дунантуль мужийн 287 мянган хүнтэй хошуу. Төв нь Залаэгерсег хот.
Ангилал:Унгарын хошуу
Жон Локк
Ангилал:Гүн ухаан
Нигери
Нигери (Nigeria), албан ёсоор Холбооны Бүгд Найрамдах Нигери Улс (Federal Republic of Nigeria), нь 36 муж улс, нэг Холбооны Нийслэлийн Нутаг дэвсгэрээс тогтох, үндсэн хуульт холбоот улс юм. Тус улс нь Өрнөд Африкт, баруун талаараа Бенин, зүүн талаараа Чад, Камерун, хойд талаараа Нигер улсуудтай хиллэнэ. Өмнө талд нь Атлантын далайн нэг хэсэг болох Гвинейн булан оршино. Нийслэл нь Абужа хот. Тус улсын хамгийн том бөгөөд нөлөө бүхий 3 угсаатан нь Хауса, Игбо, Ёруба юм.
Нигери хэмээх нэр нь тус улсын нутгаар урсах Нигер мөрний нэрээс гаралтай бөгөөд Нигер, ареа (талбай) гэсэн үгсийг нийлүүлэн бүтээжээ. Уг нэрийг хожим Британийн колонийн захирагч Барон Лугардын эхнэр болсон Флора Шау 19-р зууны сүүлчээр бодож олсон гэдэг.
Нигери нь Африк тивийн хамгийн их хүн амтай улс бөгөөд дэлхийд 8-д жагсана. 148 сая иргэнтэй тус улс нь хамгийн их хүн амтай 'хар' улс юм. Бүс нутагтаа нөлөө бүхий тус улс нь "Next 11" буюу эдийн засгаар дэлхийг тэргүүлэх дараагийн 11 улсын тоонд нэрлэгдсэн бөгөөд Британийн хамтын нөхөрлөлийн гишүүн юм. Нигеригийн эдийн засаг нь Олон Улсын Валютын Сангийн тооцоогоор 2008 онд 9% байсан бөгөөд 2009 онд 8.3% байх төлөвтэй байгаа нь   тус улсыг дэлхийн хамгийн хурдацтай хөгжиж буй орнуудын нэгэнд зүй ёсоор оруулж байгаа юм.
Эшлэл
Ангилал:Африкийн орон Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Нэг ангийн хоёр
«Нэг ангийн хоёр» — 1974 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн уран сайхны кино.
Ангилал:1974 оны кино Ангилал:20-р зууны монгол кино Ангилал:Уран сайхны кино
Хүн судлал
Хүн судлал буюу Антропологи ( Англиар Anthropology; Оросоор Антропология) гэдэг нь хүн, хүн төрөлхтөнийг судлах байгалийн болон нийгмийн шинжлэх ухаан юм. 1501 онд Германы гүн ухаанч Магнус Хундт Антропологи (эртний Грек хэлний антропос хэмээх ἄνθρωπος, "хүн", -логиа хэмээх λογία, "судлал") гэдэг нэр томьёог анх хэрэглэсэн.
Антропологийн үүсэл хөгжил
XIX зуунд Францын их сэтгэгч Аугусте Комте (Auguste Comte 1798-1857) хүний нийгмийг судлах шаардлага байгааг дурдаад ийм судалгааг анх социологи (sociology) буюу “нийгэм судлал” (Hendry 1999: 8) гэж нэрлэх санал тавьснаас хойш нийгмийн шинжлэх ухаан бусад шинжлэх ухааны адил хөгжлийн алхамаа эхэлж байдаг. XIX зууны төгсгөл XX зууны эхэн үеэс энэ санаа улам нарийвчлан салж “нийгэм судлалаас” гадна бас түүнтэй төстэй “нийгэм-соёлын антропологи” (social-cultural anthropology), этнологи (ethnology), этнографи (ethnography) зэрэг бусад хүний нийгэм, соёлыг судалдаг салбар ухаанууд дор дороо Европын улс орнуудад гарч ирсэн байна. Антропологи, этнологи, этнографийн “нийгэм судлалаас” ялгарах гол онцлог нь тэдний арга зүй болон судлагдахуун байлаа. Судлагдахууны хувьдаа “нийгэм судлал” ихэвчлэн өөрийн оршин буй нийгмээ, нийгмээсээ хүнрүү чиглэсэн арга зүйгээр судлаж байсан бол антропологи, этнологи, этнографи ихэвчлэн өрөөл бусад үндэстэн угсаатнуудыг хүнээс нь нийгэмрүү чиглэсэн арга зүйгээр судалж эхэлсэн байдаг. Энэ утгаараа антропологи, этнологи хоёр “нийгэм судлалаас” эрс ялгарч бие даасан салбар ухаан болон хөгжсөн нь XX зууны эхэн үе болно.
Францын этнологи
Хэдий этнологи, sex ba gome антропологи гэдэг нэр томъёог хэрэглээгүй ч тэдэнтэй төстэй судалгаа хийж ялангуяа тэдний арга зүйг мэр сэр дурдсан тохиолдлууд байдаг. Францын судлаачид, гүн ухаантнууд бусад үндэстэн угсаатнуудын нийгэм, соёлыг сонирхон бичиж эхэлсэн анхны баримтууд бүр XVI зууны үеийн сэргэн мандлын үед хамаардаг байна. Үүний төлөөлөгчид нь Рабелес (Rabelais) буюу түүний дундад зууныхны сэтгэлгээний хэв маягийн тухай “угсаатны зүйн” (ethnography) ажил, мөн Монтайны (Montaigne) хүний махан хүнстэнгүүдийн тухай тэмдэглэл зэрэг болно (Leavitt 1996: 243).
Голдман Сакс
Голдман Сакс Групп (The Goldman Sachs Group, Inc.) нь голчлон байгууллагын хэрэглэгчдэд хөрөнгө оруулалтын банк, үнэт цаас, хөрөнгө оруулалтын удирдлага болон бусад санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлдэг олон улсын хөрөнгө оруулалтын банк, үнэт цаасны фирм юм. Голдман Сакс 1869 онд байгуулагдсан бөгөөд Нью-Йорк хотын Доод Манхаттан бүсийн 200 Баруун гудамжинд төв нь байрлахаас гадна олон улсын томоохон санхүүгийн төвүүдэд салбартай. Тус фирм нь M & A-гийн зөвлөгөө, андеррайтингийн үйлчилгээ, хөрөнгийн удирдлага, анхдагч брокерын үйлчилгээг корпораци, засгийн газар, хувь хэрэглэгчиддээ үзүүлдэг. Тус фирм нь мөн өмчлөлийн арилжаа, хувийн өмчийн гүйлгээ хийхээс гадна Нэгдсэн Улсын бондын зах зээл дээр анхдагч дилерийн үйл ажиллагаа явуулдаг байна.
Хүн судлал
Францын этнологи
1799-1804 оны хооронд Францад дэлхийн үндэстэн, угсаатнуудыг судлах “Хүмүнийг ажиглан шинжих нийгэмлэг” байгуулагдаж байжээ. Дараахан нь Францын хувьсгалаас дутаан одсон санваартан Дүбуа (Dubois) өмнөд Энэтхэгт хүрч суурьшин Энэтхэгчүүдийн ёс заншилын тухай бичиж үлдээжээ. Тэрээр тэр үеийн Европын судлаачдыг бусад үндэстэн, угсаатнуудыг судлахдаа нутагт нь очиж амьдрал дээр нь үздэггүй Европосоо судламар болж судлагдахуунаа бүрэн таньж мэдэлгүй өнгөцхөн онол гаргаж байдаг гэж шүүмжилж байжээ. Харин тэрээр өөрөө Энэтхэгчүүдийг судлан ойлгохын тулд тэдний итгэл найдварыг олох хэрэгтэйг ухаарч, тэгэхийн тулд яг тэдэн шиг аж төрөн, өмсөж зүүх эдэлж хэрэглэн энэ арга нь ч амжилтанд хүрсэн гэж өгүүлжээ. Тэрээр олон зүйл дээр ой нь гутаж байсан хэдий ч тэсэн өнгөрсөнөөр тэдний дунд нэвтрэн орж аль ч давхрааныхны итгэлийг олоод ямарч эртний нууцад нь нэвтрэх боломжтой болсон тухайгаа бичиж үлдээжээ (Deliege 1992: 57-58). Энэ бол түүнээс зуугаад жилийн дараа бий болсон антропологи, этнологи, этнографийн гол судалгааны арга болох “биечлэн дагах” арга зүй байлаа. Ингээд XIX зууны дунд үеэс Францууд энэ салбар ухаанаа этнологи гэж нэрлэж хэвшсэн бөгөөд энэ нь үндэстэн угсаатнуудыг ойлгож мэдэхийн тулд тэдний хэл, соёлыг судалдаг ухаан болсон байна (Leavitt 1996: 244).
Голдман Сакс
Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж Ангилал:Гадаад Харилцааны Зөвлөлийн гишүүн Ангилал:Нью-Йоркийн зээлийн байгууллага Ангилал:Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж Ангилал:1869 онд үүсгэн байгуулагдсан
Хүн судлал
Оросын этнография
Оросын цагаан хааны үед тэд өөрсдийн мэдэлд байсан Сибирийн ард түмнүүдийг судлан, бүртгэн тоочих ажил хийж түүндээ Германы судлаачдыг оролцуулж байсан тухай өмнө өгүүлсэн билээ. Үүнийг оруулаад өнөөг хүртэл Оросын этнографийг хөгжлийн гурван үе шат болгон хуваан үздэг байна. Эхнийх нь үе дээр дурдсан хувьсгалаас өмнөх хаант засгийн харъяалалдаа буй угсаатнуудыг бүртгэн баримжуулах ажил байсан бөгөөдл энэ нь XVIII зуунд эхэлж XIX зуун гэхэд бие даасан байгууллага болон өргөжиж өөрийн гэсэг эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, музейтэй болсон байна. Дараагийн хоёр дахь шат бол хувьсгалаас хойших үе бөгөөд энэ нь Марксист онолд тулгуурласан, Ленинист бодлого баримталсан этнографийн судалгааны үе байжээ. Гурав дахь шат нь одоо дөнгөж эхэлж байгаа бөгөөд Марксисмаас хойших буюу 1990-ээд оноос хойш Зөвлөлтийн засаглал задран нээгдэж этнологи, антропологийн олон онолын чиг баримжаа бий болон Марксист үзэл бол тэдний зөвхөн нэг нь болон үлдэж байгаа өнөө үе юм (Tishkov 1996: 493-495). Үүний тодорхой жишээ бол тэд этнографи гэдэг нэр томъёог өөрчлөн өргөжүүлэх зорилгоор этнологи, антропологи гэсэн нэр томъёонуудыг авч хэрэглэж эхэлсэн явдал юм.
Англи, Америкийн нийгэм-соёлын антропологи
Харин Англи, Америкт янз бүрийн үндэстэн угсаатны нийгэм, соёлын олон зүйлийг тэр зүйл бүр дээр нь биш харин түүнээс илүү түүн доторх хүн дээр төвлөн судална гэсэн чиг хандлага бий болгож антропологи буюу “хүн судлал” гэж нэрлэжээ. Ингэхдээ Англид “нийгмийн хүн судлал” (social anthropology) гэх болж харин Америкт “соёлын хүн судлал” (cultural anthropology) хэмээн нэрлэж заншсан байна. Америкийн хүн судлалын эцэг гэгдэх Германы Еврей цагаач Франц Боас (Franz Boas 1858-1942) 1890-ээд оноос Америкийн уугууль иргэдийн соёлыг судалсан. Ингээд өөрийн судалгаагаа соёлын судалгаа гэж тодорхойлж байсан бөгөөд соёл гэдэг бол аливаа судлагдахууны дотоод мөн чанар мэтээр үзэж байжээ (Kroeber and Kluckhohn 1952). Энэ нь цаашлаад тэдний “хүн судлалыг” “соёлын хүн судлал” хэмээн нэрийдэхэд хөтөлсөн байна. Дараахан нь Английн хүн судлалын үүсгэгчид гэгдэх Польш гаралтай эрдэмтэн Бронислав Малиновский (Bronislaw Malinowski 1884-1942) Номхон далайн Тробрианд (Trobriand) арлынхныг, Алфред Режиналд Радклиффе-Броун (Alfred Reginald Radcliffe-Brown 1881-1955) Бенгалийн тохой орчмын Андаман (Andaman) арлынхны жишээн дээр нийгмийн бүтэц тогтолцоо, үйл ажиллагааг (functionalism, structural functionalism) голлон судалсан нь (Hendry 1999: 9) тэдний “хүн судлалыг” “нийгмийн хүн судлал” хэмээн нэрлэхэд хүргэсэн байна. Түүхийн энэ шатанд хүн судлалын энэ хоёр дэг сургуулийг ихэд ялгаатай мэтээр маргаж 1930-аад онд их хурцдасан байна. Нийгмийн хүн судлаачид соёлын хүн судлаачдыг “соёл ба хүний зан төлөвийг” л судалдаг хэмээн буруу ойлгож байсан бол соёлын хүн судлаачид нийгмий хүн судлаачдыг соёлын хүн судлалын нэгэн жижигхэн хэсэг буюу бүхэл цогц зүйлийн жаахан хэсгийг тасалж аван цогц байдлыг нь алдуулан судалдаг мэтээр буруу ойлгож байжээ (Wood 1997: 18). Америкийн хүн судлаачид Английн хүн судлаачдийг нийгмийн бүтэц тогтолцоо, үйл ажиллагаа гэсэн өнгөц, энгийн, амар хялбар зүйл судалдаг хэмээн тохуурхаж, харин өөрсдийн “соёлын хүн судлалаа” аливаа зүйлийн гүн гүнзгий утга мөн чанарыг судалдаг мэтээр ойлгоцгоож байсан гэдэг. Харин 1970 оноос хойш тэдний хоорондын ялгаа зөрөө арилж одоо бол харин ийм далд, өнгөцийн эсвэл бүхэл, тусгайгийн ялгаагүй гэдэг нь тодорхой болон нотлогдож эвлэрсэн байна. Хэдий тийм боловч одоо хэр хэрвээ хэн нэг нь энэ хоёрыг өөр гэж үзвэл “соёлын хүн судлал” хүмүүсийн мэдлэг, зан заншил, байгууллыг бүрэн цогц байдлаар судалдаг байхад “нийгмийн хүн судлал” бол харин нийгмийн харилцааны аль нэгэн тодорхой хэсгийг тухайлбал, шашныг, улс төрийг, эдийн засгийг, ураг төрлийг ч юмуу судалдаг (Wood 1997: 17) гэж ялгадаг байна.
Монгол угсаатны зүй
“Соёлын хүн судлал”, “нийгмийн хүн судлал” хоёр өнөөгийн өндөрлөгт ялгаа зөрөө бараг үгүй болон нэгэн салбар ухаан болохыг ихэнх судлаачид зөвшөөрсөн байхад харин “хүн судлал”, “угсаатны зүй” хоёр ингэтлээ ойртон нэгдэж чадаагүй гэж үзэж болно. Англи, Америкийн хүн судлалын уламжлалаас гадна этнологи буюу “угсаатан судлал”, этнографи буюу “угсаатны зүй” бие даан зарим талаар тусгай салбар ухаан болон Франц, Герман, Орос зэрэг орнуудад түлхүү хөгжиж байлаа. Антропологи, этнологи, этнографи анх ерөнхий чиг хандлага нь янз бүрийн үндэстэн угсаатнуудын нийгэм соёлыг судлах нэгэн зорилготой, нэгэн арга зүйтэй байсан хэдий ч сүүлрүүгээ зарим оронуудын уламжлал холдон хөндийрч тус тусдаа бие даасан шинжлэх ухаанууд болон хөгжжээ. Энэ нь магадгүй хэлний ялгаа зөрөөнөөс болсон байх магадлал өндөр юм. Англи, Америкийн антропологи нэгэн хэлээр зангилагдаж байхад Европын этнологи, этнографид ийм боломж байгаагүй нь тодорхой юм. Цаашилбал, Франц, Герман, Оросын этнологи, этнографи тус тусдаа өргөжин хөгжсөн бөгөөд энэ хирээр ялгаа зөрөө нь улам ихэссэн байна. Оросын этнографи, хуучин зүүн Германы “ардын билигийг” бодвол Баруун Европ болон Францын этнологи (ethnologie) Англи, Америкийн антропологитой харилцаа холбоо ихтэй нэгэн онол, арга зүйг чамгүй хуваалцаж байсан нь энэ хоёр нэгэн дэг сургуулийн түүхэн хөгжлөөс илэрхий байдаг. Хамгийн энгийн баримт жишээг дурдвал Англи хэл дээр орчуулагдаад “хүн судлалын” тулгуур сурах бичигт ордог Герман, Францын хүн судлаачдын бүтээл олон байхад харин Оросын хүн судлаачдын орчуулагдсан бүтээл гэх зүйл харьцангуй цөөн байна.
Этнологи болон антропологийн ирээдүйн чиг хандлага
Дүгнэж үзвэл, “угсаатны зүйн” цаашдийн чиг хандлагыг антропологи юмуу этнологи гэж нэрлэх нь зохимжтой гэдэг тодорхой юм. Харин эндээс алийг нь сонгож авах вэ гэдэг бол бидний дараагийн асуудал болж байна. 1995 оноос хойш этнологи гэсэн сонголт хийсэн нь зөв зүйтэй шийдэл байсан боловч бас дутагдалтай талууд нэлээд байна. Учир нь дэлхий дахинд этнологи гэдэг нэр томъёо улам шахагдаж антропологи гэдэг нь хүчтэй түрэн орж ирж байгаа нь олон жишээн дээрээс тодорхой байдаг. Этнологи гэдэг үг антропологи гэдэг утгаар хамгийн хүчтэй хэрэглэгдсээр ирсэн Франц хэлтнүүд л гэхэд сүүлийн үед энэ хоёр нэр томъёог хосоор хэрэглэх эсвэл заримдаа дан антропологи гэж хэрэглэх тохиолдол нэлээд түгээмэл болоод байна. Тухайлбал, Францын энэ мэргэжилийн томоохон толь бичиг нь “Этнологи, антропологийн толь бичиг” (Dictionaire de l’ethnologie et de l’anthropologie 1991) гэх буюу голлон үздэг сурах бичиг нь “Нийгэм, соёлын антропологи” (Anthropologie sociale et culturelle 1992) гэсэн нэртэй байна.
Түүнчлэн хэдий энэ хоёр нэр томъёо ялгаагүй нэгэн зүйлийг нэрлэж байгаа гэж ном сурах бичиг, нэр томъёоны толиудад санал нэгтэй хүлээн зөвшөөрөх боловч аль нэрийг нь хэрэглэж байна тэр дэг сургуулийг баримталж дэмжиж байна гэсэн санаа болдог. Тодруулбал, бид монголоор “соёлын хүн судлал” англиар cultural anthropology гэдэг нэрийг авч хэрэглэвэл дэлхийн хүн судаалчид биднийг Америкийн, харин “нийгмийн хүн судлал” буюу social anthropology гэвэл Английн, этнологи (ethnology) гэвэл Францын дэг сургуулийг баримталж байгаагаа илэрхийлэхийн нэгэн хэлбэр болно.
Дээрх хоёроос гадна бас нэгэн албан бус зөрөө ажиглагдаж байдаг. Олонх нийгэм-соёлын хүн судлаачдын хувьд Оростой шинжлэх ухааны хэлхээ холбоо зузаантай тухайлбал Монголд этнологи гэдэг нэр томъёо хэрэглэхэд нэгд, Францын бус харин Оросын дэг сургуулийг дагаж байна гэж хүлээн авах магадлал өндөр бөгөөд хоёрт, Орос, Монголд нэгэнтээ олон жил этнологи биш этнографи байсан гэдгийг мэдэх тул тэр утгаараа бидний шинэчлээд өгсөн этнологийг этнографи хэмээн хандсаар байх нь түгээмэл байдаг.
Монголд өдий болтол байсан этнографи дээр суурьлан этнологи, антропологийг цэгцтэй бүрэн бүтнээр нь хөгжүүлэхэд бид аль нэгэн их соёлын дэг сургуулийг сонгон дагах нь олон оронд байгаа энэ салбар ухааныг нэгтгэн ойртуулах гэсэн дэлхий нийтийн хөгжлийн чиг хандлагыг сөрсөн хэрэг болохын сацуу дэндүү хязгаарласан, мөн манайх шиг бага улсад бодлогын хувьд ашиггүй, зөв зүйтэй сонголт биш юм. Түүнчлэн, нэгэнтээ шахагдан өөрийгөө бүрэн дүүрэн илэрхийлэхийн тулд антропологи гэдэг үгийг хамт хэрэглэхдээ хүрээд байгаа этнологи гэдэг нэр томъёог хэрэглэх нь ч туйлын зөв шийдэл биш болж таарч байна. Харин түүний оронд нэгэнтээ дэлхийн олон оронд хүчтэй дэлгэрч байгаа олон улсууд хүлээн зөвшөөрч, танин мэдэж байгаа антропологийг авч хэрэглэх нь зөв зүйтэй юм. Ингэхдээ дангаар нь антропологи гэж хэрэглэвэл антропологийн салбар ухаанаас ялгарахгүй, тухйалбал биологийн антропологиос ялгагдахгүй болох тул түүнийг тодотгож “нийгэм-соёлын” гэдэг нэмэлтийг нь хамт хэрэглэх нь зүйтэй болов уу. Энэ нэрийн давуу тал нь нэгд, биднийг этнологи ялангуяа Орос, Монголд дангаараа байсан этнографитай хольж солихгүй; хоёрт, энэ нэр нь аль нэгэн дэг сургуулийг онцлоогүй олон улсад хэрэглэгдэж байгаа тул бидний уялдаа харилцаа олон улсын түвшинд уян хатан альч улсын энэ салбарын байгууллагатай харьцах боломжийг нээж өгнө; гуравт, нэгэнт дэлхий нийтийн хэл болж байгаа англи хэлээрх бүхий л үйл ажиллага, судалгаа шинжилгээнд ойртоно гэхчилэн олон зүйлийг дурдаж болно.
Ном зүй
Ангилал:Эволюци Ангилал:Шүүх эмнэлэг Ангилал:Угсаатны зүй Ангилал:Гүн ухааны антропологи Ангилал:Шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар
Өндөг (кино)
«Өндөг» — 1975 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн уран сайхны кино.
Тэдун
Тэдун (солонгосоор 대동강, [тэдунъ-ганъ]) — Умард Солонгосоор 439 км урсаад Шар тэнгист цутгадаг мөрөн.
Ангилал:Азийн гол мөрөн Ангилал:Умард Солонгосын гол мөрөн Ангилал:Шар тэнгисийн усны систем
Хань
«Хань» — 1975 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн уран сайхны кино.
Ангилал:1975 оны кино Ангилал:20-р зууны монгол кино Ангилал:Уран сайхны кино Ангилал:Бадрахын Сумхүү
Жон Уолл
Жонатан Хилдред Уолл (Johnathan Hildred Wall, 1990 оны есдүгээр сарын 6-нд Өмнөд Каролина мужийн Рали хотод төрсөн) — Америкийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны Вашингтон Уизардс багийн холбон тоглогч юм. Кентаккигийн их сургуулийн багаас (2009—2010) Вашингтон Уизардс багт драфтын №1 сонголтоор элссэн Уолл 2010 онд тэсрэлт хийсэн залуу тоглогчдод олгодог Адольф Раппийн болон Уэйман Тисдейлийн нэрэмжит шагналыг тус тус хүртэж, 2012 оны НБА-гийн Бүх оддын тоглолтын шинэ бүрэлдэхүүнд багтан тоглож ур чадварын тэмцээнд аваргалж байлаа. 2010 оны арваннэгдүгээр сарын 10-нд Уолл анхны трипл-даблаа (19 оноо, 10 самбараас бөмбөг авалт, 13 ашигтай дамжуулалт, 6 бөмбөг таслалт, 1 хурдан довтолгоо) хийж НБА-гийн түүхэнд хамгийн залуудаа ийм амжилт гаргасан тоглогч болсон түүхтэй. 2013 оны долоодугаар сарын 31-нд багтайгаа таван жилийн гэрээг 80 сая доллараар шинэчлэн байгуулжээ. Уоллийн хувьд Лос Анжелес Лэйкерс багийн эсрэг 24 оноо, 6 самбараас бөмбөг авалт, 16 ашигтай дамжуулалт (ашигтай дамжуулалтын хувьд оргил амжилт нь) хийж багаа ялалтанд хүргэж байв. Түүнчлэн Мемфис Гриззлийз багийн эсрэг тоглолтонд 47 оноо авсан явдал нь шилдэг үзүүлэлт нь юм.
Холбоос
Ангилал:1990 онд төрсөн Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч Ангилал:Бүх оддын тоглолтонд оролцогч Ангилал:Вашингтон Уизардс багийн тоглогч Ангилал:Америкчууд
Хөдөөгийн баясгалан
«Хөдөөгийн баясгалан» — 1974 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн уран сайхны кино. Зохиолч Г.Бат-Очир Найруулагч Д.Жигжид.
Гол дүр:
Болд: Батзанын Батзаяа
Ширнэн: Доржийн Найдан
Рагчаа: Банзарын Дамчаа
Должин: Батлувсангийн Энхтуяа
Оюун: Дашийн Чулуунцэцэг
Худалдагч: Должингийн Довдон
Гунгаа :Содномын  Нарангэрэл
Энэ гол дүрд Монголын хошин урлагийн загалмайлсан эцэг гэгддэг гавьяат жүжигчин Батзанын Батзаяа 16 насандаа анх тоглож, ард түмнийхээ сэтгэлд тэр л хүүгийн дүрээр хоногшин үлдсэн.
Тэрээр анх арван жилийн сургуулиа төгсөөд, Улсын багшийн их сургуулийн кино драмын ангид элсэхээр шалгалт өгсөн байна. Тэр үеэр найруулагч Д.Жигжид түүнийг олж харсан гэдэг. Удалгүй "Хөдөөгийн баясгалан" уран сайхны киноны пробонд орж, тэнцээд Архустай, Жанчивлан зуслан орчимд зураг авалтад орж байжээ.
Киноны агуулга
Киноны гол баатар Болд хүү илгээлтээр сайн малчин Ширнэнгийнд ажиллах болж байгаагаар киноны уйл явдал эхэлнэ. Хашир малчин хот газрын ажил мэдэхгүй хүүг  малын дөргуй хуухэд гэж ихэд голдог байв. Харин тэр хүүгийн юмыг сурч мэдэхийг эрмэлздэг, ажилч хичээнгүйг нь мэдсэнээс хойш төрсөн хүүхэд шигээ хайрлана. Ингэснээр ажил амьдралын өргөн их мэдлэг, хүнлэг сэтгэлийн үнэ цэнийг хэрхэн мэдэрч байгаа тухай өгүүлжээ. Ангилал:1974 оны кино Ангилал:20-р зууны монгол кино Ангилал:Уран сайхны кино
Фейер
200px|thumb|Унгар дахь Фейер Фейер — Унгар улсын Төв Дунантуль мужийн 426 мянган хүнтэй хошуу. Төв нь Секешфехервар хот.
Газар зүй
Тус хошуу Шомодь, Веспрем, Тольна, Пешт, Комаром-Эстергом, Бач-Кишкунтай хиллэдэг.
4359 км² талбайт нутагтай. Дунай мөрний баруун талд, Балатон нуураас холгүй оршдог.
Нутгийн хуваарь
Дотроо 10 нутагт хуваагддаг.
Ангилал:Унгарын хошуу
Свахили хэл
Свахили хэл буюу Кисвахили (Kiswahili) нь Банту хэлний нэг төрөл бөгөөд Мозамбикийн сувгийн эргийн дагуу, хойд Кениэс хойд Мозамбик хүртэл, мөн Коморын арлуудад оршин суугч янз бүрийн угсаатны ярилцдаг хэл юм. Түүнчлэн Сомалийн угсаатны цөөнх уг хэлээр ярилцана. 5 сая хүний л төрөлх хэл боловч зүүн Африкийн ихэнх нутагт уг хэлээр нэвтрэлцэх боломжтой бөгөөд ярилцагчдын тоо 60 саяд хүрнэ. Свахили хэл нь дараах 5 улсын үндэсний буюу албан ёсны хэл болдог: Танзани, Кени, Уганда, Комор, Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс.
1200 гаруй жилийн турш Араб хэлтнүүд зүүн өмнөд Африкийн эрэг хавьд нутаглагчидтай харилцаатай байж ирсэн тул свахили хэлэнд араб хэлнээс зээлдсэн үг олон бий. Мөн сүүлийн таван зууны туршид перс, герман, португал, англи, франц үгнүүд тодорхой хэмжээгээр орж иржээ.
Төмөр зэвсгийн үе
Төмөр зэвсгийн үе гэж хүрэл зэвсгийн дараа хүмүүс хоол хүнс өөрсдөө чанаж хийж эхэлсэн Хүн төрөлхтөний түүхийн нэг үеийг нэрлэдэг археологийн шинжлэх ухааны нэр томъёо юм. Төмөр зэвсгийн үед хүмүүс өөрийн багаж, зэр зэвсгийг төмрөөр үйлддэг болсон нь хүний хөгжил, түүний нийгмийн түүхэнд үйлдвэрлэл, аж ахуйн хувьд дэвшилт болсон том түлхэц байжээ. Кристиан Томсен (1788–1865) нь төмөр зэвсгийн үеийг дотор нь зарчмын хувьд ялгаатай гурван үед хувааж үзсэн байдаг. Төмөр зэвсгийн үе нь газар зүйн бүс, цаг уурын нөхцлөөс хамааран дэлхийн хэмжээнд харилцан адилгүй үед эхэлсэн гэж үздэг байна. Тухайлбал: ойр дорнодод МЭӨ 1200-500 онд, энэтхэгт МЭӨ 1200-200 онд, европт МЭӨ 1200-МЭ 400 онд, хятадад МЭӨ 400-МЭ 200 он, Японд МЭӨ 100-МЭ 500 онд, Солонгост МЭӨ400-МЭ 50 онд тус тус хөгжсөн гэдэг ба хүн төрөлхтөний хувьд МЭӨ 1200-МЭ 700 онуудад болсон байна.
Монгол нутагт оршин сууж байсан овог аймгууд МЭӨ YII- III зууны үед төмөр зэвсгийн түрүү үеийг дамжин туулсан юм. Төмөр зэвсгийн түрүү үе нь хүй нэгдлийн нийгмийн төгсгөлийн шат бөгөөд тэр үед хүмүүс төмрийн хүдрийг хайлуулах аргыг эзэмшиж төмрөөр хөдөлмөрийн багаж, байлдааны зэр зэвсэг үйлдвэрлэх болжээ. Төмрөөр хийсэн багаж завсэн хүрлээс илүү бат бөх, хурц уян харимхай чанартай бөгөөд төмрийг давтаж болдог зэрэг олон давуу чанартай төдийгүй хүдэр нь зэсийнхээс элбэг тархсан байдаг. Төмөр зэвсэг үйлдвэрлэлд нэвтэрсэн өөрчлөлтүүд нь хүн байгалийг эзэмших боломжийг ихээхэн өргөсгөсөн ажээ. Тухайлбал газар тариалангийн хөгжил бүхий л талаараа сайжрах боломжтой болж, гар урлал, нэн ялангуяа төмрийн дарх, зэр зэвсгийн хөгжил ихэд түргэссэн бөгөөд гэр, сууц болон тэрэг, чарга зэрэг тээврийн хэрэгсэл янз бүрийн модон эдлэлийг хийх ажил ихээхэн боловсорчээ. Монгол орны түрүү үеийн өвөрмөц цогцолбор дурсгал бол Увс аймгийн Чандмань уулын булш юм. Чандмань уулнаа “дүнзэн бунхантай шороон булш” “жижиг чулуун хайрцган” булшинд хүмүүсийг олноор нь оршуулахдаа тэдний эдэлж хэрэглэж байсан хутга чинжаал, байлдааны алх, нум сум, шавар ваар, ноёл чимэглэлийн зүйлс зэргийг дагалдуулан тавьсан байдаг. Төмрийн түрүү үед холбогдох өөр нэг дурсгал бол хадны сийлмэл зураг юм. Архангай аймгийн Чулуут гол, Хөрөөгийн үзүүр, Булган аймгийн Баруун могой, Орхон гол, Өвгөнт, Үүдэнт, Увс аймгийн Хандгайт, баруун зүүн дунд Турга, Ховд аймгийн Үзүүр хөх хад, Хонгиогийн гол, Хөшөөт Ямаан ус, Баянхонгор аймгийн Бугат, Бичигт, Говь-алтай аймгийн Цагаан гол зэрэг олон газрын хаднаас амьтдыг бодит байдлаар болон амьтны загварт урлагийн барилаар дүрсэлсэн олон зураг олдсон юм.
Ангилал:Балар эртний ба эртний түүхийн үе  Ангилал:Төмөр
Бохайн тэнгис
thumb|300px|Сансраас авсан Бохайн тэнгисийн зураг Бохайн тэнгис ( Хятадаар 渤海) нь Хятадын зүүн хойд хэсэгт, Ляодуны хойг болон Шаньдуны хойгийн хооронд орших булан юм. Гадаргуугийн талбай нь 78,000 км2, дундаж гүн нь 25м. Зүүн талаараа Бохайн хоолойгоор Шар тэнгистэй холбогдоно. Бохайн тэнгист Шар мөрөн, Ляо мөрөн, Хай мөрөн зэрэг томоохон гол мөрнүүд цутгадаг.
Загасны нөөц ихтэй, мөн давсаар баялаг тэнгис юм. 1960 оноос Бохайн тэнгист газрын тос, шатдаг хийн хайгуул хийгдэж, олборлож буй.
Хятадын засгийн газраас Бохайн тэнгисийн эдийн засгийн чөлөөт бүсийг байгуулсан боловч ойрын жилүүдэд Тянжинь болон Таншань зэрэг аж үйлдвэрийн бүс нутгуудаас үйлдвэрийн хаягдал агуулсан бохир ус цутгах нь ихэсч, усны бохирдол нь анхаарал татах болсон.
Ангилал:БНХАУ-ын газар зүй Ангилал:Шар тэнгис
Түүхэн барилгын материал
thumb|Нураасан хананаас олзворлосон тоосго
Түүхэн барилгын материал гэдэг нь хуучин болон түүхэн барилгуудаас олзворлосон барилгын материалууд мөн. Энэ материалд дэлхийн хоёрдугаар дайнаас өмнөх барилгын материалуудыг тооцно.
Шинж тэмдгүүд
Бараг бүх барилгын материалуудыг эргүүлэн ашиглаж болно. Хамгийн өргөн дахин хэрэглэгддэг барилгын материалууд нь тоосго, шалны банз, хаалгууд, цонх, модон дам нуруу. Түүхэн материалуудыг дахин ашиглах сонирхол нь олон талтай. Зарим материалууд нь цор ганц эсвэл зарим нь хүрээлэмжид ээлтэй байдаг. Мөн хуучин материал хэрэглэснээр шинээр барилгын материал үйлдвэрлэх шаардлагагүй. Ингэснээр байгаа эд баялагийг хамгаална. Амьдрал дээр түүхэн материал ашиглах хамгийн гол сонирхол нь гоо зүйн үндэслэлтэй байдаг. Иймээс ч "эртний барилгын материал" гэж нэрлэх нь бий. Үнэндээ ч эртний эдлэлээс онц ялгардаггүй. Германд ойролцоогоор нийт 150 компани түүхэн барилгын материалуудын худалдаа эрхэлдэг байна. Ихэнх түүхэн барилгын материал санал болгогчид нь гар урлалчидтай хамтран ажилладаг.
Гадаад холбоос
Ангилал:Барилгын материал Ангилал:Түүх дурсгалт барилгын арчилгаа
Сүхболдын яриа
«Сүхболдын яриа» — 1975 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн уран сайхны кино.
Ангилал:1975 оны кино Ангилал:20-р зууны монгол кино Ангилал:Уран сайхны кино
Нарийнтээл сум
Нарийнтээл нь Өвөрхангай аймгийн сум юм. Сумын төв нь аймгийн төв Арвайхээрээс баруун тийш 135 км, нийслэл Улаанбаатараас 565 км зайд оршино. Мөн Баянтээгийн нүүрсний уурхай сумын төвөөс өмнө зүгт 40 орчим км зайд байдаг.
Харганат
Зүүлт
Ангилал:Харганат мужийн суурин Ангилал:Азийн суурин
Комаром-Эстергом
200px|thumb|Унгар дахь Комаром-Эстергом Комаром-Эстергом (Komárom-Esztergom) — Унгар улсын Төв Дунантуль мужийн 311 мянган хүнтэй хошуу. Төв нь Татабанья хот.
Газар зүй
Тус хошуу Словак улс болон Фейер, Веспрем, Дьёр-Мошон-Шопрон, Пешт хошуутай хиллэдэг.
2265 км² талбайт нутагтай.
Нутгийн хуваарь
Дотроо 8 нутагт хуваагддаг.
Ангилал:Унгарын хошуу
Эх бүрдийн домог
«Эх бүрдийн домог» — 1975 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн уран сайхны кино.
Ангилал:1975 оны кино Ангилал:20-р зууны монгол кино Ангилал:Уран сайхны кино Ангилал:Монголын кино Ангилал:Жамьянгийн Бунтар
Абужа
1991 онд Нигери улсын нийслэл болсон Абужа хот (Abuja, Abùjá) Нигери орныхоо төв хэсэгт байрладаг.
1828 онд үүссэн суурин газрыг нийслэл болгохыг 1976 онд хэлцэн тогтож, 1980 оноос Японы уран барилгач Тангэ Кэнзогийн удирдлагаар эрчимтэй барилгажуулан босгож авчээ. Хуучин нийслэл Лагос нутгийн өмнөд захад байдаг бол умард өмнөдийн ялгаа, олон үндэстэн шашинтны ашиг тусыг тэнцүүлэх Нигери улсын төр засгийн зорилгод Абужийн байрлал нийцэж байсан юм.
Хүн амын тоо хурдан өсч байгаа. Тухайлбал 2006 онд 776 мянган хүн байсан бол 2012 онд 980 мянгуулаа болжээ.
Гадаад холбоос
Ангилал:Нигери Ангилал:Африкийн нийслэл
Тачибана Мия
Тачибана Мия (立花美哉, たちばな みや, 1974 оны 12 сарын 12-нд төрсөн) нь Японы уран сайхны сэлэлтийн тамирчин юм. Шига аймгийн Ооцү хотод төржээ. Биеийн өндөр 170см, биеийн жин 55кг.
Бага сургуульд байх үедээ уран сайхны сэлэлтээр хичээллэж эхлэн, Иноүэгийн уран сайхны сэлэлтийн клубт хичээллэж байв. 1991 онд дэлхийн өсвөр үеийнхний аварга шалгаруулах тэмцээнээс 3 алтан медальтай буцаж ирснээр олонд танигджээ. Ахлах сургуулиа төгсөөд Доошиша их сургуульд элсэн орсон байна. Гэвч Канадад бэлтгэл хийдэг болж, их сургуулиа орхижээ.
1996 оны Атлантын олимпод Японы шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтан, хүрэл медалиар энгэрээ мялаав. 2000 оны Сидней, 2004 оны Афины олимпуудаас хос, багийн төрөлд оролцож тус бүр 2 мөнгөн медаль зүүсэн байна. Түүнээс гадна 2001 оны Дэлхийн усан спортын аварга шалгаруулах тэмцээнд Такэда Михотой хослон оролцож, тус улсын түүхэнд уран сайхны сэлэлтээр анх удаа алтан медаль хүртсэн юм.
Тэрээр Афины олимпийн дараа зодог тайлж, Японы Үндэсний Олимпийн Хорооны спортын дасгалжуулагчийг гадаадад сургах хөтөлбөрт хамрагдан АНУ-ын Калифорни муж улсын Санта-Кларагийн "Акуамэйдс" клубт суралцсан бөгөөд 2008 оны 10 сард нутагтаа буцаж ирээд төрөлх клубтээ дасгалжуулагчаар ажиллаж байна.
Гадаад холбоос
Ангилал:1974 онд төрсөн Ангилал:Японы уран сайхны сэлэлтийн тамирчин Ангилал:Японы олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Японы олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Япончууд
Хайрхандулаан сум
Монгол улсын Өвөрхангай аймгийн арван есөн сумын нэг нь Хайрхандулаан сум юм. Улсын нийслэлээс баруун урагш 502 км, аймгийн төв Арвайхээр хотоос баруун урагш 72 км давхиж байж тус сумын төвд хүрдэг. Урьдын цагт Сайн ноён хан аймгийн Сайн ноён ханы хошуунд харьяалагдаж байсан. Бүр Намнансүрэн ханы орд гэр тус сумын Хан хөгшин уулын ард байдаг байжээ. Хайрхандулаан сум нь Өвөрхангай аймгийн нутгийн баруун хэсэгт, баруун урд талаараа Нарийнтээл, хойд талаараа Уянга, зүүн талаараа Тарагт, урд талаараа Гучин-ус сумтай хиллэж, Хангай нурууны өвөр, тал хээрийн бүсэд далайн төвшнөөс дээш 2000 - 2978 м өндөрт өргөгдсөн, 413,8 мянган кв.м газар нутгийг эзлэн оршдог. Бурхант, Нарт, Эмээлт, Дэрсэн хонхор, Аргуйт, Марзат гэсэн 6 багийн  нийт   1014 өрхөд 3298 хүн амьдардаг.
179062 толгой малтай.
Газар зүйн онцлог
Далайн түвшнээс дээш 1900 м өргөгдсөн.Физик газарзүйн хувьд Хангайн нурууны уулсын бүсэд багтдаг.
Газар хөдлөлийн эрчим 3-4 балл.
Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ толгод бүхий хангайхээр буюу мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой.
Цаг уурын нөхцөл
Уур амьсгалын хувьд их газрын эрс тэс уур амьсгалтай. Сүүлийн 3 жилийн дунджаар хур тунадасны хэмжээ 143,7 мм, гантай жилийн тунадас 77,3 мм байна. Монгол орны уур амьсгалын мужлалын хувьд авч үзвэл сумын нутгийн ихэнх хэсэг нь хуурайдуу сэрүүхэн зунтай, өвөлдөө цас ихтэй байдаг.
температур-21 °С
§ 7 дугаар сарын дундаж
температур+18 °С
§ жилийн дундаж салхины хурд4-8 м/с
§ жилийн хур тундасны нийлбэр255-337мм
Нийт газар нутгийн хэмжээ 413770.0 га.
ЭДИЙН ЗАСАГ
Сумын төсвийн нийт орлого нь 101.3 сая төгрөг бөгөөд улсын төвлөрсөн төсвийн шилжүүлэг 2.2 сая төгрөг, аймаг, сумын өөрийн орлого 99.1 сая төгрөгийн орлогоос бүрддэг.
Орон нутгийн нийт төсвийн зардал нь 288.5 сая төгрөг байна. Нийт зардлын 63.0 хувь нь цалин,  7.0 хувь нь нийгмийн даатгалын шимтгэл,  19.4 хувийг урсгал шилжүүлэг, 10.6 хувийг нь бусад зардал эзэлж байна.
Эдийн засгийн бүтэц
Сумын хэмжээнд нийт 22 аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэн үйл ажиллагаа явуулж 69.1 сая төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж улсад 2.2 сая, аймагт 71.4 сая, орон нутагт 27.7 сая нийт 101.3 сая төгрөгийн татвар төвлөрүүлж байна.
Газар тариалангийн үйлдвэрлэл эрхэлдэг1 хоршоо, 1 бүлэг, 41 иргэн, Оёдол, гутал үйлдвэрлэлийн чиглэлээр  1 хоршоо, 4 иргэн, дугуй засвар 2 иргэн,  төмөр хийц, гагнуурын чиглэлээр 2 иргэн, эсгий үйлдвэрлэлийн чиглэлээр 2 иргэн, модон эдлэлийн чиглэлээр 2 иргэн, туслах аж ахуй эрхэлдэг 5 иргэн, худалдаа, үйлчилгээний чиглэлээр  2 хоршоо, 17 иргэн тус тус ажиллаж байгаа нь тус сумын үйлдвэрлэл, үйлчилгээг хөгжүүлэхэд  нөлөөлж  байна.
Хөдөө аж ахуй
Малын бүтэц
Сумын хэмжээнд 179062 толгой малтайгаас 65 тэмээ, 7236 адуу, 3733 үхэр, 72389 хонь, 95639 ямаа байна.
Сумын хэмжээнд нийт 12 га-д газар тариалан эрхэлдэг. Үүнээс 5 га буюу 42 хувьд нь төмс, 3 га буюу 25 хувьд хүнсний ногоо, 3 га буюу 25 хувьд малын тэжээлийн ургамал, 1 га буюу 8 хувьд чацаргана тариалж байна.
Инженерийн дэд бүтэц
Зам тээвэр. Сумын газар нутаг дээгүүр Арвайхээр- Баянхонгорын чиглэлийг холбосон улсын чанартай 77 км авто зам дайран өнгөрдөг. Багууд хоорондоо  шороон замаар холбогддог.
Цахилгаан хангамж.Сум нь Төвийн эрчим хүчний системд холбогдсон. Сумын төв дээр 2004 онд баригдсан 110/35/10квт-ийн дэд станцтай.
Ус хангамж.Сумын төвд цэвэр усны эх үүсвэрийн 3 гүний худаг, 36 м3 багтаамжтай 2 усан сан, 1 цагт 1.6 тн ус татах хүчин чадалтай 1 насос, 1 цагт 3.6 тн ус татах хүчин чадалтай 2 насосоор усыг шууд татан шугам хоолойгоор түгээж байна. Төвлөрсөн ус хангамжийн системд холбогдоогүй.
Дулаан хангамж. Сумын төвд төвлөрсөн уурын зуух байхгүй, ЗДТГазар, Эрүүл мэндийн төв, Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургууль 1, дотуур байр 1, Соёлын төв 1, Хүүхдийн цэцэрлэг 1, нийт 6 уурын зуухууд ажиллаж байна.
Шилжилт хөдөлгөөн
Тус сум нь аймагтай хил залгаа оршиж нийт хүн амын 22.1 хувь нь сумын төвд, 77.9 хувь нь хөдөөд амьдардаг, Эмээлт, Дэрсэн хонхор баг аймагтай хил залгадаг, Аргуйт баг сумын төвөөс алслагдмал оршдог.Энэ нөхцөл нь хүн амын шилжилт хөдөлгөөний тогтвортой байдалд сөргөөр нөлөөлж байна.
Чимкент
Шымкент (Шымкент) ( үзбек. Чимкент ) гэж Казахстан буюу Казахстан улсын Өмнөд Казахстан мужийн засаг захиргааны төв. Узбекистантай хиллэх өмнөд хилд оршдог. Хүн амын тоогоор Алматы, Астанагийн дараа 3-рт орно. 2020 оны байдлаар 1 сая хүн амтай.
Хайрхандулаан сум
Шилжилт хөдөлгөөн
Сумын хүн амын 54.7 хувь нь залуу болон дунд насныхан, 37.4 хувь нь хүүхэд, 7.9 хувь нь хөгшид байна.
Чимкент
Казахууд Шымкент ( Shymkent ), Узбекууд Чимкент ( Chimkent ) гэж дууддаг. Чимкент нэр нь Согд хэлний “chim” буюу ширэг, “ kent “ буюу хот гэсэн үгнээс гаралтай.
Хайрхандулаан сум
Орон сууцны хангамж
Суманд инженерийн бүрэн хангамжтай орон сууц баригдаагүй. Шинээр орон сууцны барилга барих шаардлагатай.
Чимкент
Нэр
Орос, Зөвлөлтийн үед Чимкент гэдэг байв. Монгол, орос үгний «чи..»-г хасагаар «шы..» гэж бичдэгийг анзаарвал монголоор «Чимкент» гэж үргэлжлүүлэх нь зөв.
Хайрхандулаан сум
Боловсрол
Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 18 бүлэгт 470 хүүхэд өдрөөр суралцаж, албан бус боловсролын дүйцсэн хөтөлбөрөөр бага, суурь, бүрэн дунд боловсрол нөхөн олгох сургалтанд 18 иргэн суралцаж байна. Бага ангийн хамран сургалт 83.0 хувь, суурь боловсролын хамран сургалт 80.0 хувьд хүрсэн. Ерөнхий боловсролын сургуульд мэргэжилтэй багшийн хангалт 100 хувь..