cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төв аймаг
Амьтан ургамал
230px|thumb|left|[[Сэлбэ голын эхэн. Майхан толгой]] Аймгийн нутгийн өмнө ба баруун хэсгээр хээр талын хүрэн, цайвар хүрэн хөрстэй, зүүн хойд хэсгээр нь ам хөндийн бараан хөрс, уулын ой, нугын саарал хөрс тархжээ.
Хангай, Хэнтийн салбар уулсад хуш, шинэс, улиас, бургас, нарс, яшил, яргай зэрэг янз бүрийн модтой, өрөл, мойл, үхрийн нүд, нохойн хошуу зэрэг жимс, сонгино, хөмөл, таана, мангир, халиар, гичгэнэ, мөөг зэрэг хүнсний ургамал, чихэр өвс, чацаргана мэтийн ховор болон дэгд, бадаана, таван салаа, тарваган шийр, алтан гагнуур зэрэг эмийн ургамал ургана.
Төв аймагт буга согоо, хандгай, аргаль угалз, хойлог, хун зэрэг 16 зүйлийн дархан цаазат амьтдаас гадна хэрэм, тарвага, үнэг, хярс, гахай, баавгай, шилүүс зэрэг агнуурын ач холбогдолтой 30 гаруй төрлийн араатан, жигүүртэн бий.
Хүн ам зүй
thumb|right|300px|Хүн амын тоо, сумаар. 2010 он.
Төв аймаг 2010 онд 83,838 мянган оршин суугчтай байсан бол 2014 онд 90,049 хүнтэй болсон.
Аймгийн төв Зуунмод хот буюу Зуунмод сум 13339 хүнтэй, Батсүмбэр (6913), Заамар (6568) сум харьцангуй олон хүнтэй бол Аргалант (1371), Баянцагаан (1401) харьцангуй цөөн оршин суугчтай байна.
Хүн амын 16 хувь хот газар (Зуунмод), 84 хувь хөдөө амьдардаг. Бичиг үсэг мэддэг — 97.5 хувь.
Ард түмэн
Төв аймгийн хүн ардын 99.8 хувь Монгол улсын иргэн, 98.2 хувь монгол үндэстэн, 94.2 хувь халх ястан байна.
Монгол хэлээр хэлэлцэнэ. Дийлэнх олонх нь Бурхан буддын шашин, тодруулвал шарын шашин шүтдэг.
Нутгийн хуваарь
thumb|280px|Газрын зураг thumb|280px|Нутгийн хуваарь Төв аймаг дараах 27 сум, 97 баг т хуваагдана.
Түүх
Төв аймгийн нутаг дэвсгэр нь Манжийн эрхшээлийн үе, Богд Хаант Монгол Улсын үед халхын Түшээт хан аймгийн нутаг байв.
Монгол улс тусгаар тогтносны дараа 1923 оны 10 сард «Богд хан уулын аймаг» хэмээгдсэн ба Төв аймгийн Лүн сумын нутаг Өвөр долоод гэдэг газар засаг захиргааны төвөө барин суусан ба энэ үеийг Төв аймаг үүсэн байгуулагдсан он болгон тэмдэглэдэг.
1923 онд Богд хан уулын аймаг 21 хошуу 82 сум, 1227 арваныг багтаав байв.
1931 онд аймгийн нэрийг «Төв» хэмээв. Төв аймгаас үе үе сумыг хөрш аймгуудад таслан өгч байсан бөгөөд 1933 онд 36 сум, 312 багтай байсан бол дараа 1944 болоход 22 сумтай үлджээ.
1931-ээс 1942 оныг хүртэл засаг захиргааны төв нь Улаанбаатарт байсан ба 1942 онд Богд хан уулын өвөр Зуун модны ам, Манзушир хутагтын сүмийн хажуу дахь сэрүүн дэнжэд шилжүүлэн гэр барьжээ. 1966 оноос Зуунмод хотын зэрэг авчээ.
1992 оноос хойш Төв аймаг 27 сумтай байна. Үүнд энгийнээр Зуунмод хот буюу засаг захиргааны нэрээр Зуунмод сум багтаж байгаа.
Засаг дарга нар
1. Дархан чин ван Пунцагдорж (1923-1924)
2. Нагнаадоржийн Санжаажамц (1924-1932)
3. Годонгийн Шагдар (1932-1934)
4. Жадамбын Цэрэннадмид (1935-1938)
5. Дольсүрэнгийн Өлзийт (1938-1940)
6. Сономпилын Бямбаа (1940-1942)
7. Пунцагийн Лувсангомбо (1942-1944)
8. Цэвээний Гомбосүрэн (1944-1945)
9. Чимэдбалжирын Адъяа (1945-1946)
10. Цагааны Ёндонжамц (1946-1947)
11. Сэдэдийн Түвдэн (1947-1951)
12. Зандраагийн Жамъяандампил (1951-1952)
13. Жүгдэрийн Чойдог (1952-1954)
14. Янживын Бадамжав (1954-1959)
15. Цэнджавын Жамсран (1959-1974)
16. Човдоронгийн Дашдэмбэрэл (1974-1985)
17. Жамбын Гомбожав (1985-1991)
18. Сандагийн Гончиг (1991-1996)
19. Пүрэвдоржийн Цэрэн /үүрэг./ (1996-1997)
20. Цэгмэдийн Батболд (1997-2000)
21. Мондооны Мэндбилэг (2000-2004)
22. Цэдэвдоржийн Энхбат (2004-2012)
24. Жигжидийн Батжаргал (2016-2020)
Дэд бүтэц
thumb|Зуны байгаль Аймгийн нутаг дэвсгэрт Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хот байрладаг, харилцаа холбоо, авто, төмөр зам зэрэг үйлдвэрлэлийн дэд бүтэц харьцангуй сайтай. Сүүлийн жилүүдэд Япон, Өмнөд Солонгос, Хятад, Герман зэрэг улсын муж, хотуудтай тогтоосон харилцаа улам хөгжиж байна.
Аж үйлдвэр
Чулуун нүүрс, төмрийн хүдэр, хар тугалга, гянтболд, усан ба утаат болор, жонш, оюу, номин, гятгануур мана, цагаан тугалга зэрэг ашигт малтмалтай.
Алдар гавьяатан
Төв аймгаас Монгол улсын төр нийгэм, урлаг соёл, спорт, эрдэм ухаан, ажил хөдөлмөрийн салбар салбарын алдар цуутан төрөн гарчээ.
Үүнд Монгол улсын баатар - 2, хөдөлмөрийн баатар - 55, ардын зүтгэлтэн - 23,  төрийн шагналт - 13, салбар салбарын гавьяат зүтгэлтэн - 200-аад, шинжлэх ухааны акедемич - 6, доктор профессер 150 гаруй, тод манлай уяач -3, манлай уяач -20, улсын аварга цолтой бөх -3, улсын цолтой бөх - 60 гаран байна.
Эх сурвалж
Ангилал:Монголын аймаг
Гүн
Гүн (公, пиньинь: Gōng) хэмээх цол нь эртний хятадын Жоу улсын үеэс язгууртан ноёдын дунд хэрэглэж эхэлсэн өргөмжит цол юм. Баруун Жоу улсын вангийн харъяат олон жухоу ноёдыг гавьяа зүтгэл, улс төрийн хүч чадлаас нь хамаарч гүн, хоу, бо, зи, нань гэх таван дэс болгон хуваасны тэргүүнд нь гүн цол ордог байсан. Жоу улсын вангийн захиргаа сулрах тусам орон нутгийн ноёдын аль хүчирхэг нь хахууль болон улс төрийн хуйвалдааны аргаар гүн болж, бие даасан гүнт улсыг захирч байсан. Хожим нь Хань, Тан, Сүн, Мин улсын үед уг цол нь сурвалжит ноёдын тэргүүн зэргийн цол хэвээр үлдсэн ч, тухайн ноёны гарал угсаа, нийгэмд эзлэх байр сууриас хамаарч "гуо гүн (國公)" буюу улсын гүн, "жүн гүн (郡公)" буюу муж орон нутгийн гүн, "шянь гүн (縣公)" буюу тосгон гацааны гүн хэмээх гурван дэс болжээ.
харин ар өвөр монголын аймаг хошууны засаг ноёд улсын түшээ гүн (鎮國公), улсад туслагч гүн (辅国公), гүнгийн зэрэг засаг тэргүүн зэрэг тайж гэх гурван төрлийн гүн хэргэм хүртэж байжээ.
Үүнээс гадна Күнзийн үр удамд Яньшэн гүн (衍聖公, Yǎn shènggōng) хэмээх үе улиран залгамжлах хэргэм соёрхож байв.
Эшлэл
Ангилал:Монголын цол Ангилал:Сурвалжит язгууртны цол
9 сарын 22
9 сарын 22 нь Григорийн тооллын жилийн 265 дахь (өндөр жил бол 266 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 100 өдөр үлдэж байна.
Энэ өдөр нас барагсад
0922 #22
Жулиа Манкусо
Холбоос
Ангилал:АНУ-ын уулын цаначин Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга Ангилал:АНУ-ын олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:АНУ-ын олимпын хүрэл медальтан Ангилал:2002 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2006 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч Ангилал:Уулын цанын олимпын аварга Ангилал:Америкчууд Ангилал:1984 онд төрсөн
Хангал сум
Хангал нь Монгол Улс ын Булган аймгийн сум юм. 1924 онд байгуулагдсан. Богд хаант Монгол Улс ын үед Халхын Түшээтхан аймгийн Эрдэнэ Дайчин вангийн хошуунд харьяалагдаж байсан. Сөрт, Урт, Хонгор-Өндөр, Хялганат гэсэн 4 багийн 1,493 өрх, 4,543 хүн амьдардаг. Булган аймгийн 16 сумаас газар нутгийн хэмжээгээр 13 дугаарт, хүн амын тоогоор 3 дугаарт (Булган сум, Хутаг-Өндөр сумын дараа) ордог. Аймгийн төв Булган хотоос 110 км зайд байрладаг. Эдүгээ тус сум нь хойд болон баруун талаараа Булган аймгийн Сэлэнгэ сум, урд талаараа Орхон аймгийн Жаргалант сум, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сум, зүүн талаараа Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн сум тай хиллэн оршиж байна. Сумын баруун захын цэг Хараа толгой, хойд захын цэг Сэлэнгэ гол, Сэлэнгийн татуургын уулзвар Дөшлүүр, зүүн захын цэг Шувуутын даваа, баруун урд захын цэг Ингэтийн даваа, урд захын цэг Хутаг-Өндөр уул юм. Далайн түвшнээс дээш 800-2000 метрт өргөгдсөн. Булган аймгийн Хангал сум нь Монгол орны төв хэсэгт Хангайн уулархаг бүсэд хамаарагддаг 165.6 мянган га газар нутагтай. Газар хөдлөлтийн эрчим 8 балл. Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ толгод бүхий тал хээр буюу мал аж ахуй, газар тариалан, аялал жуулчлал эрхлэхэд тохиромжтой.
Нэр
Хангал сумын нутагт “Хангал хээр” гэж алдаршсан нэг хурдан морь байжээ. Түүнээс үндэслэн Хангал гэдэг нэр бий болсон домогтой. Гэвч “Хангал хээр” хэн гэгч айлын адуун сүргийн унага болох, хэдий үед байсан, тэр морь аль газрын ямар наадам д хэдэн удаа түрүүлж байсан мэдээ олдоогүй. Үүний тухай эргэцүүлэн үзэхэд манай нутагт Хангалын голоос гадна Чингэлийн гол байдаг. Гэтэл ноён хутагт Ламын төвдөөр бичсэн нэгэн номонд “Цэн-голын ноён хутагт” гэж бичсэн байдаг гэсэн. Үүнээс үзвэл Цэн гол гэдэг нэр явсаар Чингэл болон хувирсан, түүнчлэн зэс, оюу, номин зэрэг олон эрдэнэсийг агуулсан уулыг өвөг дээдэс маань “Эрдэнэт” гэж нэрлэжээ.
Арвин эрдэнэсийн сан болсон Эрдэнэт уулын өмнө хормойгоор Чингэл, ар хормойгоор нь Хангал гол урсаж байдаг.”Хангах, цэнгэх” гэсэн үгнээс гаралтай хангалуун, цэнгэлүүн утгатай, Хангах гол, Цэнгэх гол гэсэн үндсэн утгаар нэрлэсэн байх гэж үзэв. Харин Хангал хээр гэдэг морины домог бол огт үндэсгүй зүйл биш бөгөөд тэр морь улс даяар алдартай онцгой сайн морь байгаагүй боловч үзэмж байдал сайтай, орон нутгийн чанартай наадамд давхидаг байж болно. Хангалын голд байснаар нь “Хангалын хээр” хэмээн нэрийдэж, эцэст нь “Хангал хээр” гэж ярьдаг байсан байж болох юм.
/1970 онд сумын нарийн бичгийн дарга З.Чойжамц “Сумын нэгдлийн түүхэн танилцуулга”-д дурьджээ/
Газар зүй
Хангал сумын нутаг дэвсгэр нь газар зүйн мужлалын хувьд Хангай, Хөвсгөлийн уулсын цаг уурын бүсэд хамаарагдана. Бүс нутгийн цаг уур нь эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай, сар, улирал, жилийн агаарын температур хэлбэлзэл ихтэй байдаг. Өвлийн улиралд салхины хүч намдаж цэлмэг хүйтэн өдрүүд олонтаа тохиолдоно. Хаврын улиралд салхины хүч намдаж, агаарын даралт аажмаар буурдаг. Зуны эхний хагаст хур тунадас багатай хуурайвтар, харин хоёрдугаар хагасаас нэлээд бороошдог. Сумын төв далайн түвшнээс дээш 1200-1300 м өндөрт оршино.
Цаг уур, орчны байдал
1962 оны 8 сарын 5-нд Хангал сумын төвд цаг уурын харуул ажиглагч нэртэйгээр цаг уурын станц байгуулагдсан. Энэ станцын олон жилийн ажиглалтаас үзэхэд нутгийн агаарын жилийн дундаж температур (-1° - 4°), өвөл агаарын температур хөрсний гадаргынхаас (1° – 3°) дулаан, зун (3° – 5°) сэрүүн байдаг. Жилд 200-230 орчим хоног хүйтэн байна. Тус сум ойт хээрийн уулархаг хэсэгт багтдаг учир хоногийн дундаж температур бараг 4 дүгээр сарын эхний 10 хоногт 0 градус болж цаашид дулаардаг. Намар 10 дугаар сарын эхний 10 хоногт 0 градус болж цаашид хүйтэрнэ. Хаврын эцсийн цочир хүйтрэл 5 дугаар сарын сүүлийн 10 хоногт тохиолддог боловч 6 дугаар сарын эхний 10 тохиолдох удаа цөөнгүй байдаг. Намрын цочир хүйтрэл ихэнхдээ 9 дүгээр сарын эхний 10 хоногт тохиолддог. Хамгийн хүйтэн 1 дүгээр сарын дундаж температур -20 -25, хамгийн дулаан 7 дугаар сарын дундаж температур (+17° - 20°) байна. Газрын хөрс 2.5-3 м гүн хөлддөг.
Чийгний горим нь хур тунадас, хөрсний бүтэц, бүрэлдэхүүнтэй холбоотой. Намрын цас хөрс хөлдсөнөөс хойш ордог учир чийгний хангамжинд намар, өвлийн цас нөлөө багатай байдаг гэж үздэг. Жилд дунджаар 350 мм, голын хөндийд 250-300 мм хур тунадас унах боловч бороо ихтэй жил /1988 онд/ 350 мм тунадас, гандуу жил 200-220 мм тунадас унах нь бий.
Газрын гадарга
Тус сумын нутаг дэвсгэр нь физик газарзүйн мужлалын хувьд Хангай, Хэнтий, Хөвсгөлийн салбар уулсад хамаарагдах бөгөөд далайн түвшнээс дээш дундажаар 1200 м өндөрт өргөгджээ. Уулсын гарал үүсэл болон морфологийн шинж чанараараа жижиг дов толгод болон дунд зэргийн өндөрлөг уулст гадаргад хамрагдана. Байгалийн төрх байдал нь ойн дундаж уул, нам уул, ойт хээрийн дундаж, нам уулс хоорондын хотгор гүдгэр, хээрийн хэв шинжтэй. Уулсын хоорондын хөндий далайн түвшнээс дээш 1200-1300 м орчим өргөгдсөн, тариалалтанд тохиромжтой хөрстэй.
Ашигт малтмал
Монгол орны томоохон гол, мөрөн болох Орхон-Сэлэнгийн сав газрын далайн түвшнээс дээш 1300 м өргөгдсөн Булган аймгийн Хангал сумын үзэсгэлэнт сайхан нутагт Эрдэнэт уул оршино. Эрдэнэт ууланд геологийн хайгуул хийж, хөрсөн доорхи баялгийг нь нарийвчлан судалснаар зэс, молибден ий олборлолтоор дэлхийд нэрд гарсан 10 том ордын нэгийг нээн илрүүлсэн юм. Зэс, молибден хэмээх энэ 2 металл нь орчин үеийн техникт ихээхэн хэрэгцээтэй.1983 онд Эрдэнэт уулыг наанадаж 80-100 жилийн нөөцтэй хэмээн тогтоож, зэс, молибдений орд газрыг түшиглэн уулын баяжуулах “Эрдэнэт” үйлдвэрийг барьж байгуулсан түүхтэй.
Хөрс
Газрын гадарга нь хэд хэдэн давхаргатай. Хамгийн өнгөн хэсэг нь ургамлын үндэс бүхий бусдаас илүү бараан өнгөтэй давхарга байдаг. Энэ бол өнгөн хөрс юм. Хөрс нь бараанаас улаан шар хүртэл өнгөтэй байдаг нь түүнд байгаа чулуулгийн найрлагаас хамаарна. Сумын газар нутгийн 70 орчим хувь нь уулын ширэгт тайгын, 20 орчим хувь нь уулын хар шороо, 10 хувь нь уулын ойн бараан хөрстэй. Газар тариаланд тохиромжтой хөрстэй учир Сэлэнгэ мөрний хөндийн гадарга нэлээд хэмжээний талбайг эзэлдэг. Энэ үржил шимт хөрсөнд өвөг дээдсийн үеэс тариалан эрхэлж ирсэн.
Эмийн ургамал
Нутгийн ард иргэд олон жилийн тэртээгээс эрүүл мэнд болон амьдрал ахуйдаа эмийн ургамлыг хэрэглэсээр иржээ. Зүрх судасны өвчинд алтан хундага, даралт бууруулахад долоогоно, мэдрэлийн эрхтнийг тайвшруулахад бамбай, сэрхлэг, лантанз /хортой/ амьсгалын замын эрхтнийг идэвхжүүлэх, тарваган шийр, цөсний эмгэгт хэрэглэдэг гишүүнэ, багваахай цэцэг, цэр ховхлох таван салаа, чихэр өвс, тарваган шийр, гэдэс дотрын өвчинд хэрэглэдэг сөд, нэрс, мойл, хоолойн өвчинд царван, шарилж, хөх дэгд зэрэг эмийн ургамлууд сумын нийт нутгаар тархан ургадаг.
Жимс жисгэнэ
Тус суманд ургадаг жимс жимсгэний дотроос өвслөг ургамлын гүзээлзгэнэ, аньс, нэрс, модлог ба бутлаг ургамлын бөөрөлзгөнө, тошлой, үхрийн нүд, долоогоно, мойл, өрөл, чацаргана, улаалзгана зэрэг жимс жимсгэнэ ургана. Эдгээр нь чихэрлэг амттай. Олон төрлийн органик хүчил, төрөл бүрийн витамин агуулсан байдаг учраас хүнс тэжээлээс гадна эмийн үйлдврэийн үнэт түүхий эд болдог.
Ан амьтан
Хангал сумын нутаг нь ан амьтнаар нэн баян. Өндөр уул, өргөн уудам хээр тал, өтгөн их ой хөвч, том жижиг гол мөрөн хосолсон энэ нутаг янз бүрийн ан амьтан оршин амьдрах таатай нөхцөл бүрдсэнтэй холбоотой. Үслэг ангаас үнэг, хярс, суусар, шилүүс, туулай, чандага, мах арьсны чиглэлийн буга, бор гөрөөс, зэрлэг гахай, хандгай болон махчин амьтан чоно олон бий. Зүйл зүйлийн мэрэгч, шавьж, хоёр нутагтан, мөлхөгчид зэрэг агнуурын биш амьтан нэн олон.
Шувуу
Тус сумын ойт хээрийн бүсийн холимог ойд хур, гургуул, хар арантас, элээ, үлэг ба морин харцгай, явдаг сар, хөхөө, хүүрзгэнэ, ууль, алаг тоншуул, турлиах, гургалдай, тодол, цэгцгий, хөх бух, уран шувуу, намнаахай, хөөндэй ээрэг олон зүйл шувуунаас гадна намаг, нуга, ус, зэгс зэрэгт тогоруу, галуу, нугас олноороо өндөглөн зусна. Элдэв амьтнаар баян энэ орчинд бүргэд, харцага, цагаан элэгт мэтийн махчин шувуу бас бий. Хээр талд тоодог, талын болжмор, шийхнүүхэй, адууч чогчоохой зэрэг элдэв жижиг шувууд элбэг.
Хүн ам зүй
Хүн ам суурьшлын нягтрал нь нэг км2 тутамд 2.7 хүн ноогдоно. Хангал сум 4,543 хүн амтай. Сумын хүн амын дундаж наслалт 62 байгаа нь улсын дундаж наслалтаас 3 насаар бага байгаа бөгөөд сумын хамгийн өндөр настан нь эрэгтэйчүүдээс 90 настай, эмэгтэйчүүдээс 92 настай буурай бий. Нийт хүн амын тоог багаар харуулбал: Хүснэгт
Ард түмэн
Сүүлийн жилүүдэд сумын иргэд удам судраа судлан, угийн бичгийг үнэн зөв хөтлөх нарийн чимхлүүр ажилд цаг заваа зориулж, ургийн баяр хийж, худ ургийн холбоотой хүмүүстэй ярилцах, эрт эдүгээгийн эрдэмтэн мэргэдтэй уулзах, ном зохиолыг нь судлах гэх мэт ажлуудыг хийцгээх болжээ.
Түүх
Хангал сум 1924 онд байгуулагдсан. Сумын анхны занги (дарга) «Хонхор» хэмээх Очир байсан. 1911 оны хувьсгалаас өмнө Түшээт Хан аймгийн хошуудад, нутгийн урд ба ихэнх хэсэг нь Ханддоржийн Дайчин вангийн хошуу, арын хэсэг нь Лувсанхайдавын Ахай гүний хошуунд, 1920-иод оноос Богд Хан уулын аймгийн Булган Хан уулын хошуу, Бүрэн Хан уулын хошуунд, 1931-1937 онд Газар Тариалан (Cэлэнгэ) аймагт тус тус харьяалагдаж байв.
1924 онд нутгийн хойд хэсгээр Сэлэнгэбүрэн хэмээх сум байгуулагдаж байсан ба тус сум нь сургууль, захиргаа, эмнэлэг, хоршоо, дэлгүүртэй жинхэнэ сумын чанартайгаар олон жил оршин тогтносон аж. Сэлэнгэбүрэн сумын даргаар 1927 оноос «Захирагчийн» хэмээх Цэмбэлийн Дэмбэрэл олон жил ажиллаж тус суманд артель, хамтрал, коммун байгуулж байжээ. Тус суманд «Ялалтын зам» нэгдэл байгуулагдаж байсан юм. Энэхүү сум нь хожим 1962 онд татан буугдаж, ар тал нь одоогийн Булган аймгийн Сэлэнгэ суманд харьяалагдах болж, урд тал нь Хангал сумын мэдэлд шилжсэн байна.
Tус сумын нутагт 1954 онд "Cаруул зам" нэгдэл байгуулагдсан бөгөөд анхны даргаар нь Хөдөлмөрийн Гавьяаны улаан тугийн одонт, ХТАЗүтгэлтэн Л. Oчир, Ардын депутатын хурлын тэргүүлэгчээр хүн эмнэлгийн бага эмч Л. Лувсандорж, малчин Л. Дамдиндорж нарын хүмүүс ажиллаж, хожим 1960 онд «Жаргалын зам», Сэлэнгэбүрэн сумын «Ялалтын зам» гэх 2 нэгдэлтэй нийлж томоохон хэмжээний МАА-н нэгдэл болжээ. Нэгдлийн дарга нараас О. Пирлай, Б. Даваасүрэн нар чадварлаг ажиллаж байв.
Тус сумаас МАХН-ын үе үеийн их хурлуудад хүний бага эмч Л. Лувсандорж, 1966 оны 15-р их хуралд Х.Чанцалдулам эмчийн ээж, саальчин Г. Долгор, 1971 оны 16-р их хуралд АИХ-ын депутат, Булган аймгийн Улсын Тэргүүний бага сургуулийн захирал С. Дарьсүрэн, Хангал сумын бага сургуулийн захирал Ш. Дамдинсүрэн, Фермийн эрхлэгч Д. Нармандах, 2007 оны 25-р их хуралд Хүний их эмч Х.Чанцалдулам, 2013 оны 27-р их хуралд 2-р Багийн Засаг дарга Х.Өнөрцэцэг нар оролцож байлаа.
Сумын ИТХ-ын даргаар:
1996-1998 онд Н. Бямбасүрэн,
1998-2000 онд Д. Шагдарсүрэн,
2000-2004 онд С. Пүрэв,
2004-2012 онд А. Бадамдорж,
2012-2016 онд М. Цэцэгмаа,
2020 оноос Л. Ойдов нар ажиллаж байна.
Сумын ЕБС
Хангал сумын нутагт анх 1932 онд 3 сарын түр сургууль, 1940 онд «Бэлчир» гэх газар С. Лувсанжамц захиралтай, Д. Чилхаажав, Гунаажав, Г. Долгор нарын багштай бага сургууль байгуулагдаж байжээ. 1982 онд Гавьяат багш Ш. Шийтэр захиралтай байх үед 8 жилийн сургалттай болж, улмаар 1997 онд их эрдэмтэн Б.Шагжийн нэрэмжит дунд сургууль болсон байна.
Үе үеийн захирлууд:
1940 оноос С. Лувсанжамц, Лувсанням, Дашдорж, 1975-1982 онд Ш. Дамдинсүрэн,
8 жилийн сургалттай сургуулийн захирлаар 1982-1985 онд Гавьяат багш Ш. Шийтэр (хими биологийн багш),
1985-1992 онд АБТА Н. Бямбасүрэн,
1992-1996 онд АБТА Б. Гомборагчаа,
1996-1999 онд АБТА Б. Цэндсүрэн (бага ангийн багш), Л. Бавуу (физикийн багш), Ж. Баасан,
1999-2003 онд АБТА Ч. Оюунтуяа,
2003-2004 онд АБТА А. Бадамдорж (дизайн технологийн багш),
2004-2011 онд АБТА Д. Пүрэвсүрэн (орос хэлний багш),
2011-2017 онд Б. Шинэбаяр (математикийн багш), 2017 оноос БТА Х. Тамжид (түүх, нийгмийн багш) ажиллаж байна.
Сумын ЭМТ
Тус суманд 1933 онд хүн эмнэлгийн салбар үүссэн ба түүнээс хойш эрхлэгч эмчээр бага эмч Найдан, Жадамба, Г. Магван, Л. Лувсанжамц, Бадамханд, Санжаажамц, 1974 оноос их эмч Саранцэцэг, Эрдэнэцэцэг, Х. Бямбасүрэн (хүүхдийн эмч), Бужгар, 1993 оноос Д. Дорждэрэм (чих хамар хоолойн эмч, АУ-ны доктор), Л. Болормаа, Ганболд, 2003-2004 онд Ө. Баатарзориг, 2004-2011 онд Х. Чанцалдулам (дотрын эмч, Эмэгтэйчүүдийн эмч, байцаагч түшмэл), 2011 оноос Д. Туул, Үүрийнтуяа, 2014 оноос Ч. Ганчимэг (шүдний эмч), Болортуяа, Уранчимэг, Цогзолмаа нар ажиллаж байсан ба ажиллаж байна. 1938 онд хүрэн эмнэлэг, 1997 онд Д. Дорждэрэм эмчтэй байх үед барилгын сүрлэн материалаар хүн эмнэлэг барин ажиллаж байсан.
2005 онд Алтан гадас одонт ЭХТА Х. Чанцалдулам эмчтэй байх үед 1, 2 багт Багийн эмчийг ажиллуулан багийн иргэдэд шуурхай тусламж үзүүлэн түргэний тэргийг шинэчлэн 2006 онд эмнэлгийн барилгыг стандартын дагуу болгох зорилгоор 2 давхар хүн эмнэлэг, эмийн санг ашиглалтад оруулж туслах аж ахуйн суурийг тавин чийрэгжүүлэлтийн кабинетыг шинээр бий болгож 2007 онд тус эмнэлэг "Эхийн эндэгдэлгүй хамт олон"-оор шалгарч байжээ.
Сумын Сүү тосны завод
1942 онд бий болж, мастераар Д.Санжаа, Д.Сандагсүрэн, А.Цэнд нар ажиллаж, жолоочоор Х.Баасандорж олон жил ажилласан байна.
Баг
Хувьсгалын дараа ардын төр засгаас хуучин хошууны зохион байгуулалтыг халж, “баг” нэртэй болгосон ч 1931 оноос өөрчлөн засаг захиргааны хамгийн бага нэгж 7 багтайгаар ажиллаж байв. 1959 онд нэгдэлжих хөдөлгөөн ялж, иргэдийн мал нийгэмчлэгдсэнээс хойш “баг” гэдэг нэр нь нэгдлийн бригад нэрээр солигдсон байна. Улмаар 1992 оны шинэ Үндсэн хуулийн засаг захиргааны бага нэгжийг “баг” хэмээн нэрлэх болжээ. Булган аймгийн Хангал сум нь засаг захиргааны 4 багтай.
Сөрт баг /1-р баг/
Хангал сумын 1-р баг нь Монгол Улсын Засгийн газрын 1992 оны 24 дүгээр тогтоолоор үүсэн байгуулагдсан бөгөөд Сэвсүүл, Сөрт, Тариат, Галт, Эргэл хайрхан, Гурван эвэртэй, Сэлэнгэ мөрн ий өргөн уудам нутаг усыг хамран оршдог. Энэ уудам нутагт 1960-1990 оны үед улсын өвсний фондыг бэлтгэхийн зэрэгцээ өвөл цаг хүндэрсэн үед отроор малаа бэлчээн малладаг гол газар байв. Сэвсүүл, Шивэрт, Сөрт, Тариат, Галтайд тус багийн нийт малчдын 60 орчим хувь, Хандгайт, Эргэл хайрхан, Улаан бургас, Гурван эвэртэйд цөөн тооны, Сэлэнгэ мөрнийг уруудан мянгаас дээш малтай малчид өвөлжиж, Чулуут, Зөөхийн голоор зусдаг.
175 өрхийн 532 иргэн, 30 орчим мянган толгой малтай. Багийн нутаг дэвсгэрт “Эрдэнэт” үйлдвэрийн баяжмалд ашиглах болон хотын ахуйн хэрэглээг хангах усан цахилгаан станц 2, тус үйлдвэрийн ажиллагсдын “Сэлэнгэ” амралтын бааз, хүүхдийн “Янзага” зуслан, “Галтай” амралт, саам эмчилгээ, сувиллын газрууд, Дэлхийн аварга болон нэр бүхий тэмцээнд тамирчдыг бэлтгэдэг “Олимп” спортын бэлтгэл сургалтын төв байрладаг.Тус багийг газар тариалангийн гол бүс нутаг хэмээдэг. Анх “Саруул зам” нэгдлийн дэргэд 1500 га атар газар ашиглан үр тарианы тасаг байгуулж, Гурван эвэртэй, Цагаан тавиланд үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн “Молор эрдэнэ түрүү” ХХК 1800 га, “Сүмийн нуга” ХХК 100 га, Нармандах эзэнтэй “Бүрэнхаан ХЭАА” 100 га, иргэд 500 га газар эзэмшин үр тариа, төмс, хүнсний ногоо, халтар арвай, овъёос, хар будаа тариалж байна.
Урт баг /2-р баг/
Сумын 2-р баг нь 1990 оноос өмнө буюу “Саруул зам” нэгдлийн үед хонин сүрэг голлосон МАА-н 2-р бригад хэмээн нэрлэгдэж байв. Тур бригадынхан Хонгор овооны хөндий, Алагийн нуруу, Хөшөөтийн хөндий зэрэг газраар отор нүүдэл хийж, Хангал, Чингэл, Зуны голоор зусч, мал сүргээ өсгөн үржүүлдэг байв.
1992 оноос Засаг захиргааны шинэчлэлээр багийн зохион байгуулалтанд орсон. Тус баг нь 63028 га газар нутагтай бөгөөд үүнээс 997.5 га тариалангийн, 21711.3 га бэлчээрийн, 3225.3 га хадлангийн талбайтай. 166 өрхийн 486 хүн ам, 20345 толгой малтай бөгөөд голлох эдийн засгийн үндэс нь мал аж ахуй юм. Тус багийн нутаг дэвсгэрт ойн нөхөрлөл 10, мод үржүүлгийн газар 1, малчны бүлэг 6, хоршоо 1, фермер 3 бий. Мөн Орхон аймгийн харьяа аялал жуулчлал, саам эмчилгээний “Мажаа” амралт сувилал, “Ногоон төгөл” амралт, “Энэрэл” хүүхдийн зуслан үйл ажиллагаа явуулж байна. “Эко хан буян” хоршоо нь газар тариалан, мал аж ахуй хоршин, улаанбуудай, тэжээлийн ургамал, төмс хүнсний ногоо, хар будаа тарьж тус багт үйлдвэрлэл явуулдаг.
Хонгор-Өндөр баг /3-р баг/
Хангал сумын 3-р баг нь Хангал сумын төв юм. Монгол Улсын Засгийн газрын 1992 оны 24-р тогтоолоор анх үүсэн байгуулагдсан.
Тус баг нь 139 өрхийн 930 орчин хүн амтай, 2144 тоо толгой мал тоолуулсан, 6525 га газар нутагтай. Сумын төвд Засаг даргын тамгын газар, 150 гаруй суралцагчтай 9 жилийн сургууль, сумын хүн эмнэлэг, 75 хүүхдийн цэцэрлэг, соёлын төв, цагдаагийн алба зэрэг төсвийн байгууллагууд болон Хаан банк, Төрийн банк, “Долоон бар” ХХК, шатахуун түгээх станц, Хангал нутгийн өндөг, “Хүй манель” ХХК зэрэг хувийн хэвшлийн олон аж ахуйн нэгжүүд үйл ажиллагаа явуулдаг. Баг, сумын нэрийн бүтээгдэхүүн болох гурил, арвайн гурил, бог будаа боловсруулах цехтэй.
Хялганат тосгон /4-р баг/
Хялганат тосгон нь Хантай, Бүрэнгийн ой хөвч, уул нуруудын өргөн Сэлэнгэ мөрний хөвөөнд далайн түвшнээс дээш 900 метрт Булган аймгийн Хангал, Сэлэнгэ сумдын нутгийг дамнан 20,000 га эдэлбэр газар эзэмшин оршдог. 1957 онд Цулхарт мод бэлтгэлийн бригад болон байгуулагдаж, улмаар 1967 онд артель болон өргөжсөн. Хантай нурууны ойн нөөцөд түшиглэн Үйлдвэрлэл хоршооллын байгууллагын харьяанд Дамдиндагваар удирдуулсан 10 гаруй хүнтэй 3 тасаг, 100 гаруй ажиллагсадтайгаар өргөжин ажилласан байна. БНМАУ-н Сайд нарын зөвлөлийн 1972 оны 2-р сарын 25-ны өдрийн 57-р тогтоолоор Артелийг Сэлэнгийн мод бэлтгэлийн аж ахуй болгон өөрчлөх шийдвэр гарч, ЗХУ-н техник эдийн засгийн тусламжтайгаар Мод бэлтгэлийн аж ахуйг иж бүрнээр барьж байгуулан, 1975 онд ашиглалтанд оруулсан. 1976 оноос Эрдэнэт хотын харьяа Хялганат хороо гэж нэрлэсэн.
1994 онд Засаг захиргааны нэгжийн тухай хуулийн дагуу тус хороо нь Булган аймгийн Хангал сумын 4-р баг, Хялганат тосгон болон харьяалал өөрчлөгдөж, тосгоны захирагчаар Х.Батаа /1994-1996/, С.Пүрэвээ /1996-2000/, Ж.Төмөрбаатар /2000-2009/, Б.Уянгабат /2009-2012/, Б. Ууганбаяр /2013-2017/, А.Сод-Эрдэнэ /2017-одоо/ ажиллаж байна.
Хялганат тосгон эдүгээ 915 өрхийн 3128 хүн ам, 20131 толгой мал, 50 га эргэлтийн ногооны талбайтай, 140 га-д үр тарианы тариалалт явуулдаг. Тосгоны захиргаа, 800 гаруй суралцагчтай 12 жилийн сургууль, 140 хүүхдийн цэцэрлэг, 3 их эмчтэй эмнэлэг, Онцгой байдлын гамшигаас хамгаалах 50-р анги, Зэвсэгт хүчний 234-р анги, Цагдаагийн хэсэг, Соёлын төв, худалдаа үйлчилгээний 25 цэг, үйлдвэр худалдааны 14 компани нөхөрлөл, Монгол-Хятадын хөрөнгө оруулалттай “Хиллан Жун” ХХК, шахмал түлшний үйлдвэр, 110/10 кВ-н дэд станц, 2 шатахуун түгээх станц, холбооны болон шуудангийн салбар, эмийн сан зэрэг үйлчилгээний байгууллагууд төвлөрсөн.
Газар тариалан
Газар тариалангийн эргэлтийн талбай 2011 онд 1315 га газар талбайг эргэлтэнд оруулж, тариалангийн зориулалттай талбайн 90 гаруй хувийг ашиглаж байна. Газар тариалангийн үйлдвэрлэл тогтвортой өсч 2010 онд үр тариа 1100 га-д, төмс хүнсний ногоо 115 га-д тариалж байсан бол 2013 онд үр тариа 1200 га-д, хүнсний ногоо 130 га-д тариалах болсон. Мөн таримлын төрөл нэмэгдэж, арвай 15 га, овъёос 40 га, будаа 6 га, малын тэжээлийн ургамал 60 га-д тариалан, Засгийн газрээс хэрэгжүүлсэн “Чацаргана” хөтөлбөрийн хүрээнд сумын иргэд, аж ахуйн нэгжүүд 45 га-д нийт 43 мянган суулгац тариалж, 6000 кг ургац хураасан.
Тус суманд “Молор эрдэнэ түрүү” ХХК, “Сүмийн нуга” хоршоо, “Хүй манал” ХХК-д 42 иргэн төмс хүсний ногоо үр тариа, тэжээлийн ургамал тариалж газар тариалангийн салбарт ажиллаж байна.
Мал аж ахуй
Мал аж ахуйг дэмжих үйлчилгээний чанар хүртээмж сайжирснаар нэг өрхөд болон нэг хүнд ноогдох малын тоо өсч, нэг өрхөд 162, нэг хүнд 54 мал ноогдож байна. Энэ хэрээр малчин өрхийн амьжиргааны түвшин чадавхи сайжирч, 1000 хүртэлх малтай айл 18, 1000-с дээш малтай айл 10 болсон. 2012 оны эцэст 76701 тоо толгой мал тоолуулж өмнөх оныхоос 2152, 2008 оныхоос 17727 толгойгоор өссөн дүнтэй гарсан. 2022 оны малын тооллогоор нийт 102.72 мянган толгой мал тооллогдсон. Үүнд хонь 37.57 мянган толгой, ямаа 33.54 мянган толгой, үхэр 22.37 мянган толгой, адуу 9.23 мянган толгой, тэмээ 0.01 мянган толгой тоологдсон.
Мал сүргийн тоо толгойгоор өсгөхийн зэрэгцээ нутгийн шилмэл омгийн болон өндөр ашиг шимтэй үүлдэр угсааны хээлтүүлэгчийг нэмэгдүүлэх замаар цөм сүргийн тоо толгойг олшруулах, 2008 оноос эрчимжсэн мал аж ахуй эрхэлдэг фермер 4 бий болж, 144 сүүний чиглэлийн үнээтэй болсон. 2013 онд 3020 эрлийз мал тоологдсон.
Үйлдвэрлэл, худалдаа үйлчилгээ
2009 оноос ЖДҮ-г дэмжих сан байгуулагдаж улс, орон нутгийн төсөв, Засгийн газрын бондын хөтөлбөр төсөл, хөдөлмөр эрхлэлтийн сангуудаас хөрөнгө төвлөрүүлж, арилжааны банкуудтай хамтран ажиллах замаар үйлдвэрлэл, бизнес эрхлэгчдэд дэмжлэг үзүүлж байна. ЖДҮ-г дэмжих сангаас 10.5 сая төгрөгийн эх үүсвэрийг арилжааны банкуудаар дамжуулан хөнгөлэлттэй, эргэн төлөх нөхцөлтэй зээл олгож, үүнд 2010 оноос эхлэн давхардсан тоогоор 30 хүн хамрагдан өрхийн үйлдвэрлэл, ажлын байраар хангажээ.
Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг
Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг            (испани. Selección de fútbol de Argentina) нь Аргентин улсыг олон улсын хөлбөмбөгийн тэмцээнүүдэд төлөөлдөг баг бөгөөд AFA буюу 1912 оноос хойш ФИФИ-гийн гишүүн болсон Аргентины хөлбөмбөгийн холбооныхоо удирдлагад байдаг.
Аргентины шигшээ бол дэлхийн хамгийн өндөр амжилттай шигшээ багуудын нэг бөгөөд яг одоогоор FIFA дэлхийн чансааны долдугаар байранд байна.
Энэ шигшээ баг FIFA дэлхийн цомыг 1986 ба 1978 онуудад хоёронтоо гардан авсан юм. Мөн Copa America тэмцээнд 14 удаа түрүүлсэн бөгөөд 1992 онд Confederations Cup-ын аварга, 2004 ба 2008 оны Олимпийн Наадмын хөлбөмбөгийн аварга болсон баг юм.
Түүх
Цэнхэр цагаанууд нь түүхэндээ Дэлхийн Цомын үзүүр түрүүнд дөрвөн удаа ирж байсан бөгөөд хамгийн эхнийх нь 1930 онд Уругвайн шигшээтэй таарч 4-2 оноогоор хожигджээ. Дараагийн үзүүр түрүүнд үлдэхдээ 1978 онд Нидерландыг 3-1 оноогоор бут ниргэсэн байна. Улмаар 1986 онд Диего Марадонагийн удирдлаган дор Баруун Германыг 3-2 оноогоор ялж дахин аваргалсан юм. Хамгийн сүүлд 1990 онд дахин үзүүр түрүүнд ирсэн бөгөөд энэ удаа Германд маргаантай торгуулийн цохилтын улмаас 1-0 оноогоор хожигдон мөнгөн медальтай нутаг буцсан.
Улсынхаа шигшээ багийг удирдан Дэлхийн цом гардсан дасгалжуулагч нар бол 1978 оны Цесар Луйс Меноти, 1986 оны Карлос Билардо нар юм.
Түүхэндээ Дэлхийн чансааг нэг удаа 2007 оны 3 сард тэргүүлж байсан.
Өмсгөл
=== 2010 FIFA World Cup Group B ===
Цахим холбоос
Хөлбөмбөг Ангилал:Өмнөд Америкийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг
Шампанск
Шампанск (Vin de Champagne) гэдэг нь оргилуун дарсны нэг төрөл юм. Амтат дарсны эх орон Францын Шампань мужаас оргилуун хүслийн бэлгэдэл болсон Шампанск мэндэлсэн түүхтэй. Олон улсын гэрээ ёсоор зөвхөн Шампань мужид үйлдвэрлэгдсэн оргилуун дарснууд л шампанск гэж нэрлэгдэх эрхтэй байдаг. Гэхдээ Монголд оргилуун дарсыг бүхэлд нь шампанск гэж нэрлэх нь бий.
Ангилал
Шампанск дарсыг сахарын агууламжаас нь шалтгаалж 6 төрөл болгон ангилдаг.
Цахим холбоос
Ангилал:Оргилуун дарс Ангилал:Гранд Эстийн соёл
Баян-Адарга сум
Баян-Адарга — Хэнтий аймгийн сум. 1931 онд байгуулагдсан. Баруун талаараа Биндэр сум, хойд талаараа Дадал сум, зүүн талаараа Норовлин сум, өмнө талаараа Батноров сумтай хиллэдэг. Нутаг дэвсгэр - 3021 ам дөрвөлжин километр.
Монгол улсын харъяат суурин хүн ам - 2,205. Энэ тооллогоор бол аймгийнхаа 17 сумнаас 7-р олон хүн амтай сум гэж үзэгдэнэ. Сумын нутаг захиргааны 4 багт хуваагддаг.
Газар зүй
Сумын төв Дуурлиг нь Онон голын хөндийд далайн түвшнээс дээш 1000 орчим метр өндөрт, х.ө 48°33', з.у 111°05'-ын солбицолд Өндөрхаанаас хойш 154 км, Улаанбаатараас 440 км зайтай оршино. Дуурлиг нарсанд орших Хүннүгийн булшийг улсын хамгаалалтад авсан. Сумын тахилгат уул нь Адаргын овоо, Баян-Өлзий.
Хэнтийн нурууны зүүн зах, Эрээний нурууны баруун урд захын намхан уулс толгод дотор байрлана. Хамгийн өндөр цэг нь сумын нутгийн зүүн хойд хэсэгт орших 1437 м өндөр Хөх чулуут уул юм. Хамгийн нам цэг нь Онон гол бөгөөд далайн түвшнээс дээш 930 орчим метр өндөр юм. Өнгөт төмөрлөг, жонш зэрэг ашигт малтмалын нөөц бий.
Уур амьсгал
Сумын төвд нэгдүгээр сарын дундаж температур -20°С-25°С, долоодугаар сарынх 16°С-18°С, жилд дунджаар 200-400 мм тунадас орно.
Сумын нутгаар алдарт Онон гол 80 орчим км урсана. Ононгийн цутгал Арангат, Шуус, Урт,Баруун-булаг, Хүйтэн, Сайхан зэрэг гол горхи урсана. Сайн-цагаан, Холбоо, Шийр, Улаан, Баян зэрэг нууруудтай. Гидрокарбонат-кальц-магнийн найрлагатай Арангатын рашаан бий.
Хөдөө аж ахуй
Хонь голлосон 44 мянган малтай. Тайгын ширэгт, хар шороон, хар хүрэн, хүрэн хөрстэй, шинэс, нарс, хус мод, улиас модон ойтой, мойл, улаалзгана, өрөл зэрэг жимсгэнэ элбэг. Уулын хээрийн бэлчээр, хадлангийн ургамалтай. Нэн ховор амьтан цэн тогоруу, ховор амьтдаас тоодог, буга, бусад амьтдаас дагуур зараа, гахай, шилүүс, чоно, үнэг, хярс, тарвага болон усны, нүүдлийн шувуудтай. Гол мөрнөөр нь тул, зэвэг, цагаан хадар, амрын хадран, амрын цурхай, амрын сугас, улаан живэрт, морин загас, мөнгөлөг хэлтэг, булуу цагаан, цулбуурт гутаар загас бий. Нутгийн хойд хэсэг Онон-Балжийн байгалийн цогцолбор газарт багтана.
Засаг захиргааны анхны нэгж үүссэн нь
Монгол орон Манжийн ноёрхолд орсон 1691 онд Дол нуурын чуулганаас халхын найман хошууг өөрчлөн аймаг, хошуу, сум гэсэн зохион байгуулалт хийхэд халхын Цэцэнхан аймаг, Дайчин Жонон вангийн хошуу тамгын газар үүсгэн байгуулагдсан.
Монгол оронд 1921 онд ардын хувьсгал ялж Богдын засгийн газрыг татан буулгаж, ардын хурлыг бий болгосноор 1922 оны 1 сарын 25-нд хамжлагат ёсыг халах шийдвэр гарч Цэцэнхан аймгийг Ханхэнтий уулын аймаг гэж нэрлэхээр тогтов. 1931 онд 28 сум байгуулагдсаны нэг нь Баянхонгор сум байв. 1933 онд Баянхонгор сумын нэрийг Баян-Адрага сум болгон өөрчилжээ.
Тэргүүний сайчууд
БНМАУ-ын Мянгат малчингууд: Цэдэнгийн Дамдин, Балдангийн Доржгомбо, Ванжилын Юндэнбазар нар "Улсын алдарт сайн малчин" цол хүртжээ.
Эх сурвалж
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Хэнтий аймгийн сум
Булган гол
Булган гол нь Баян-Өлгий аймгийн Булган сум, Дэлүүн сумын заагт орших Холбоо 2 нуур, мөнх цаст Дөш уулнаас эх авч Баян-Өлгий аймгийн Булган, Ховд аймгийн Булган сумдын нутгийн дундуур урсаж улмаар улсын хил даван Чингэл голтой нийлж Өрөнгө гол нэртэй болдог. Өрөнгө гол нь цаашаа олон улсын хэллэгээр Өлөнгөр нуур, тухайн нутагт амьдрах Монголчууудын хэлдэгээр Өрөнгөр нуурт цутгана. Өлөнгөр нуур нь Хяргас нууртай хэмжээгээр адилхан том нуур юм. Монгол орны Төв Азийн гадагш урсгалгүй ай савд багтах голууд дунд Ховд голын дараа орох 2 дахь том гол юм. Булган голд амьдардаг үнэт арьстай ховор амьтан болох минжийг хамгаалах зорилгоор анх 1965 онд анх дархан цаазат газрын ангиллаар хамгаалалтад авсан байна. Булган голын дархан газар нь зөвхөн минжийг хамгаалах, өсгөн үржүүлэх зорилготой учраас 1995 онд УИХ-ын тогтоолоор тусгай хамгаалалттай газар нутгийн хуулийн дагуу өөрчилж, ховордсон амьтныг хамгаалах зорилго бүхий биологийн нөөц газар болгосон байна. Голын хөндийн хоёр талаар орших уулс нь Монголын атираат уулсын тогтолцоонд хамаарах ба элсэн чулуу, шаварлаг занараас тогтоно. Зарим газар боржин чулуулгын илэрц ажиглагдана.
Зүүн баруун Хаац уулсаас баруун тийш Монцогийн улаан гол, Ярантын уулын орчим нутагт салхины нөлөөгөөр тогтсон элсэн толгод томоохон талбайг эзлэн оршино. Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын хойд зах Булган голын эхээр Монгол Алтайн салбар уулс оршино. Булган гол 100 гаруй цутгал гол горхитой бөгөөд тэдгээрээс хамгийн том нь Ёлтын гол, Хар нуурын гол, Улаагчины гол, Түргэн гол, Жаргалантын гол, Хужиртын, Их, Дунд, Бага Төмөртийн голууд, Түргэний гол, Ендэртийн гол, Тошилтын гол, Дээд нарийнын гол, Доод нарийны гол, Баянгол, Улиастайн зэрэг голууд юм. Мөн тухайн голын савд багтаж, тухайн гол руу Хар нуур нь Хар нуурын голоор, Хөх голын нуур нь Ёлтын голоор, Баян нуур нь Арцатын гол гарч Түргэний голоор, Сөнхөл нуур нь Сөнхөлийн голоор Түргэний голд цутгаж цаашаа Булган голд цутгадаг байна. Булган гол нь эхэн хэсэгтээ боргио, харгиа ихтэй уулын ширүүн урсгалтай, доошлох тусам урсгал нь намуухан дөлгөөн болно. Булган гол нь өндөр уулнаас буугаад хангай говь хосолсон өргөн хөндий дундуур урсаж улмаар БНХАУ-ын Шинжаан-Уйгурын өөртөө засах орны нутагт ороод Чингэл голтой нийлж Өрөнгө гол болж Өлөнгөр нуурт цутгана. Газрын гадарга нь гадаад хүчний нөлөөнд хүчтэй автсан хурц ирмэгтэй хяр, хад цохиотой уул нуруу, хонхор хөндий, нүх сэнж үүссэн цохиот уулс, бөмбөг шиг бөөрөнхий болтлоо элэгдсэн мөлгөр чулуутай хуурай сайр, хотос, хонхор, жижиг үйрмэг чулуу бүрхэн хучсан дэнж, тал бэл бүхий төрх байдалтай юм. Булган голын орчимд уур амьсгал ерөнхийдөө эрс тэс шинжтэй, зун нь халуун, өвөл нь хүйтэн, хур тунадас бага, салхи ихтэйгээс гадна намар орой хүйтэрч, хавар эрт дулаарах учраас хүйтний улиралд манай орны бусад нутгаас арай өвөрмөц юм. Булган гол нь эрт үед одоогийн Үенч, Бодонч голуудын адил Цоохор нуур луу цутгаж Бор цонжийн говь руу урсдаг байснаа хожим шинэхэн тектоник хөдөлгөөнөөр чиглэлээ өөрчлөн баруун тийшээ урсах болсон нь сонирхол татаж байгаа юм.
Натрийн гидроксид
Натрийн гидроксид (NaOH) нь натрийн шүлт, идэмхий натр эсвэл каустик сод гэж мөн нэрлэгддэг, органик бус нэгдэл. Цагаан өнгөтэй, хурай, маш каустик (идэмхий) металл суурьтай шүлт. Үрэл, ялтас, зоос хэлбэртэйгээр эсвэл янз бүрийн концентрацитай уусмал байдалтайгаар худалдаалагддаг. Устай, ойролцоогоор 50 жин.%-тай ханасан уусмалыг үүсгэдэг.
Булган гол
Ургамалжилтийн хувьд баглуур, шар мод, хялгана, буйлс зонхилсон цөлийн хээрийн бүлгэмдэлтэй байдаг. Хэвгий тал, толгодлог газраар хялгана, хиаг, шаваг бүхий бүлгэмдэл ноёрхоно. Харин голын хөндий, хужирлаг нугын хөрстэй газраар бургас, харгана, чацаргана бүхий дэрст ургамал зонхилно. Булган голын хөндий нь зэрлэг чацарганы бут хадгалагдаж үлдсэн цөөн газрын нэг юм. Уг хөндийд 18 төрөл, зүйлийн зэрлэг чацаргана ургадаг гэсэн судалгаа хийсэн ба энэ нь Монгол улсдаа хамгийн ихэд орно. Нөгөө талаар энэ орчимд бургас шугуй, дэрс, хонхот харгана, зэгс, шагшуурга бүхий цөөрөмтэй байдаг нь усны минж идэш тэжээлээ олох, өсөж үржих, амьдрахад тохиромжтой нөхцөлийг бүрдүүлдэг.
Амьтны аймгийн хувьд нэн ховор амьтан болох минж, ногоон бах, зэгсний зэрлэг гахай, мөнгөн сортой хар булга, ойн булга, хадны цагаан элэгт суусар, замба гүрвэл гэх мэт Монгол орны улаан номонд орсон 15 хөхтөн амьтан, 10 шувуу, 3 мөлхөгч, 25 төрлийн ургамал тухайн голын бүсэд бий. Нөөц газрын зурваст аргаль, янгир, хулан, хар сүүлт, ирвэс, шилүүс, үнэг, чоно, мануул зэрэг амьтад элбэгээс гадна Булган голд Монгол орны улаан номонд орсон шаргал үхэрдэй загас байдаг ба Монгол улсад зөвхөн тухайн голд байдаг алтлаг хэлтэг, зүүнгарын сугас, ердийн гүрц зэрэг 4 загас байдгаас гадна булуу цагаан, алгана, шивэр сугас, улаан нүдэн, сахалт эрээлж, шивэрт сахалт эрээлж, ердийн варлан, морин гүрц зэрэг 11 төрлийн загастай. Мөн Шиньжян Хадран хэмээх загас байж магадгүй гэсэн таамаг байдаг байна. Түүнчлэн нүүдлийн болон усны олон төрөл шувуудтай ба тухайн голын савд 273 төрлийн шувууд байдаг байна..
Ангилал:Азийн гол мөрөн Ангилал:Монголын гол мөрөн Ангилал:Ховд аймгийн гол мөрөн Ангилал:Шинжааны гол мөрөн
Натрийн гидроксид
Натрийн гидроксид нь ус, этанол, метанол зэрэгт уусдаг. Энэ төрлийн шүлтүүд нь гигроскоп бөгөөд агаарын чийг ба нүүрсхүчлийн давхар ислийг шингээдэг.
Эх сурвалж
Ангилал:Гидроксид Ангилал:Идэмхий бодис Ангилал:Натрийн нэгдэл Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис
9 сарын 23
9 сарын 23 нь Григорийн тооллын жилийн 266 дахь (өндөр жил бол 267 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 99 өдөр үлдэж байна.
Энэ өдөр нас барагсад
0923 #23
Валют арилжаа
Валют арилжааны талаар авч үзэхэд:
Ангилал:Банк Ангилал:Валютын арилжааны зах зээл Ангилал:Макро эдийн засгийн онол Ангилал:Мөнгөний бодлого Ангилал:Мөнгөний онол Ангилал:Эдийн засаг
Гүнж
rightГүнж (хятад ханз:公主) гэдэг нь хятад хэлээр хааны охин гэсэн утгийг илэрхийлдэг. Эртнээс нааш хятадад оршиж байсан бүх хаант улсуудын язгууртнууд цол хэргэмийг хэрэглэх тогтсон нэршилтэй байсан. Түүний адилаар хааны охид л зөвхөн уг цолыг хэрэглэж, бусад ван, гүнгийн охид жүнжү, шяньжү гэх зэргийн цолыг хэрэглэж байжээ. Хятадын хөрш зэргэлдээх Солонгос, Япон, Монгол, Вьетнам, Зүрчид, Кидан зэрэг улсууд энэ үгийг орчуулалгүй хэл яриандаа тохируулж ашигласан. Монголын Юань улсын үе болон түүний дараагаас Монголын их хааны охидыг гүнж гэж нэрлэх болсон. Манжийн ноёрхолын үеэр монголын ихэс хан, ван ноёдын охид уг цолыг ашиглах боломжгүй болсон нь тухайн цагийн хууль дүрмээр Гүнж гэх үгийг хэрэглэх нь хориотой байлаа.
=Холбоотой өгүүлэл=
Ангилал:Цол Ангилал:Гүнж Ангилал:Хааны гэр бүл
Цэрэндондогийн Цэнд-Аюуш
Цэрэндондогийн Цэнд-Аюуш нь Төрийн олон нийтийн байгууллагад 40 шахам жил идэвх зүтгэлтэй ажиллаж, ардчилал шинэчлэлийн төлөө хүүхэд, залуучууд, эмэгтэйчүүдийн эрх ашгийг хамгаалах, хүний эрхийг хамгаалагчдын тухай ойлголтыг нийгэмд сурталчлан таниулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулж яваа хүний эрхийн ахмад зүтгэлтэн юм.
Намтар
Цэрэндондогийн Цэнд-Аюуш нь 1966 онд Улаанбаатар хотын 10 жилийн 2 дугаар сургуулийг, 1971 онд Москва хотын Хөдөлмөрийн Академийг хөдөлмөрийн эдийн засагч мэргэжлээр тус тус төгссөн. Мөн 1976 онд МУИС-ийн Гадаад хэлний (англи) 2 жилийн курс, 1986 онд Намын дээд сургуулийн удирдах ажилтны курс, 2010 онд Москва хотын М.В.Ломосовын нэрэмжит Улсын Их Сургуулийн Олон улсын боловсролын төвийн курс, 2018 онд ОХУ-ын Олон Улсын найрамдал Их сургуулийн орос хэлний багш нарын мэргэжил дээшлүүлэх факультетийг тус тус төгссөн. 1996-2019 онуудад үндэсний болон олон улсын байгууллагуудаас зохион байгуулсан хүний эрхийн удаа дараагийн сургалтанд сурч сертификат авч байсан.
Эрхэлсэн ажил
Тэтгэвэрт гараад
Сонгуульт ажил
1973оноос олон нийтийн байгууллагын сонгуульт ажилд идэвхтэй оролцож МҮЭ-ийн Төв Зөвлөлийн ХЗЭ-ийн хорооны гишүүн, төв аппаратын үүрийн нарийн бичгийн дарга
Улсын Ардын Хянан Шалгах Хорооны намын үүрийн товчооны гишүүн, эмэгтэйчүүдийн зөвлөлийн гишүүн
Монголын Эмэгтэйчүүдийн Хорооны бүгд хорооны гишүүнээр сонгогдон улмаар Монгол-Зөвлөлтийн залуучуудын 5-р их наадам, Польшийн ҮЭ-ийн 8-р их хурал, Монголын Эмэгтэйчүүдийн 5-р их хурал, МҮЭ-ийн ээлжит бус 14-р хурал,Ази, Номхон далайн орнуудын шуудан, телефон, цахилгаан холбооны ажилтны олон улсын ҮЭ-ийн 28-р их хурал, Зүүн Азийн Эмэгтэйчүүдийн чуулганд тус тус төлөөлөгчөөр оролцож байсан.
Улс орон зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд ороход нийгмийн шинэ тогтолцоотой уяалдан ажилсагдын хөдөлмөрлөх эрхтэй холбоотлй эрх ашгийн хамгаалах, амьжиргааны түвшинг дээшлүүлэх, орлого багатай өрх толгойлсон эмэгтэйчүүдэд туслах зэрэг асуудалд хурцаар тавьгдаж хүний эрхийг хамгаалхын төлөө тууштай ажиллах болсон.
Ажлын туршлага
Монголын Эмнести Интернэшнл байгуулгад Хүний эрх, түүний дотор эмэгтэйчүүдийн эрх ашиг, сонирхолыг хамгаалахад чиглэгдсэн олон төрлийн ажил санаачлан хэрэгжүүлсний заримаас дурьдвал:
Шагнал
Ангилал:Монголын хүний эрхийн төлөө тэмцэгч Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч Ангилал:Улаанбаатарын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Мөхсөн хэл
Мөхсөн хэл гэдэг нь тухайн хэлээр ярилцдаг хүмүүс нь мөхсөн эсвэл өөр хэлээр харилцдаг болсоны улмаас (өөр хэлтэй хэлт үндэстэнтэй нэгдэн тухайн хэл шинэ хэлэнд уусаж алга болох) хэрэглэгдэхээ больсон түүхэн хэлийг хэлнэ. Боловсролын системд тухайн улсын албан ёсны хэлийг хэрэглэх болсон, даяарчлалын улмаас англи хэл хүчээ авч буй зэрэг шалтгаануудын улмаас үндэстний цөөнхүүдийн хэл соёл устахад хүрээд буй.
Метр
Метр гэдэг нь Олон улсын СИ системийн уртыг хэмжих үндсэн нэгж (хэмжээс) юм. Тэмдэглэгээ нь м.
Энэ тодорхойлолтыг одоог хүртэл мөрдөж байгаа болно.
Гадаад холбоос
Ангилал:Хэмжилтийн нэгж Ангилал:Уртын нэгж Ангилал:СГС-нэгж
Чингэл
Гадны холбоос
Ангилал:Хятадын гол мөрөн
9 сарын 24
9 сарын 24 нь Григорийн тооллын жилийн 267 дахь (өндөр жил бол 268 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 98 өдөр үлдэж байна.
Энэ өдөр нас барагсад
0924 #24
Эдвард Кэлвин Кэндалл
Эдвард Кэлвин Кэндалл (Edward Calvin Kendall, * 1886 оны 3 сарын 8; † 1972 оны 5 сарын 4) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын химич бөгөөд Миннесотагийн Их Сургууль, Маёо Клиникт хийсэн адренал кортексын гормоны биологийн нөлөөлөл болон бүтцийн тухай судалгаагаараа 1950 онд Филип Шовалтер Хэнк, Тадеус Райхштайн нарын хамтаар Физиологи ба Анагаах ухааны салбар дахь Нобелийн шагналыг хүртсэн эрдэмтэн юм. Тэрээр мөн гормоны кортизоныг нээсэн. Кэндалл Колумбийн Их Сургуульд суралцаж төгссөн бөгөөд 1908, 1909, 1910 онд бакалавр, магистр, докторын зэрэг хамгаалсан ажээ.
Төрсөн нутаг Норвалк дахь Кэндалл бага сургууль нь түүний нэрээр нэрлэгджээ.
Цахим холбоос
Ангилал:АНУ-ын биохимич Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан Ангилал:Ласкер~Дебэкейн клиник анагаахын судалгааны шагналтан Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:Америкчууд Ангилал:1886 онд төрсөн Ангилал:1972 онд өнгөрсөн
Хоол
Хоол - мах, төмс, ус, будаа.
Тогооч
Тэр цэс гаргаж, шинэ жор боловсруулж, даалгаврын чанарыг хянаж, эхлэгчдэд сургалт явуулж, аюулгүй ажиллагааны дүрмийг дагаж мөрддөг.
Монгол хоол
Монголчууд эртнээс нааш мал аж ахуйд голлон шүтэж амьдарсаар ирсэн учир идээ ундаандаа ихэвчлэн малын сүү шим, махыг янз бүрийн аргаар боловсруулан хэрэглэдэг бөгөөд Монгол хоол гэж монголчуудын тэрхүү уламжлалт хоолыг хэлнэ. Бас ан амьтан, зэрлэг, таримал ногоо, үр буурцаг, амуу тариа, жимс жимсгэнэ, ааг амттаны зүйлийг хачир болгосоор иржээ.
Лазер
Үүсэл
1917 онд Альберт Эйнштейн лазер болон мазерын онолыг үндэслэсэн. Үүнээс хойш хэд хэдэн эртэмтэд Эйнштейний гаргасан онолыг баталсан.
Мазер
1953 онд ЗХУ-н эрдэмтэд болох Николай Басов, Александр Прохов нар болон Америкийн эрдэмтэн Чарльз Хард Таун нар бие биеэсээ хамааралгүйгээр см-ийн мужид ажиллах хэт богино радиодолгионы үүсгүүр МАЗЕР-ыг анх зохион бүтээжээ. Мазер (англиар maser) гэдэг нэршил нь албадмал цацралаар микродолгионыг өсгөх буюу "Microwave Amplication by Stimulated Emission of Radiotion" гэсэн англи үгсийн товчлол юм.
Лазер
1960 онд АНУ-ын Теодор Мейман анхны амжилттай лазерыг угсарчээ.
Үсний лазер
Лазераар үс арилгах нь хүсээгүй биеийн үснээс салах ийм үр дүнтэй бөгөөд түгээмэл шийдэл бөгөөд үүнийг бараг ямар ч арьсны өнгөөр ашиглах боломжтой байдаг.
Сагсан бөмбөгийн ДАШТ-2010 А хэсэг
2010 оны сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний A хэсгийн тоглолт 2010 оны 8 сарын 28-нд эхэлсэн бөгөөд хэсгийн бүхий л тоглолт Турк улсын Кайсери хотын «Кайсери Арена» спортын танхимд болох юм.
Лазер
Төрөл
Лазер нь гэрэл үүсгэж буй аргаасаа хамаараад хийн лазер, химийн лазер, хатуу биеийн лазер, хагас дамжуулагчийн лазер гэх мэт хэд хэдэн төрөл байдаг.
Хэрэглээ
Өнөө цагт лазерын гэрлийг энгийн ахуйн хэрэглээнээс эхлүүлээд шинжлэх ухаан, эрүүл мэндийн салбар, зэвсэгт хүчний салбар, мэдээлэл холбооны салбар, металл боловсруулах үйлдвэр зэрэг маш олон салбарт хэрэглдэж байгаагаас цухас дурьдваас:
Сагсан бөмбөгийн ДАШТ-2010 А хэсэг
Энэ хэсэгт Ангол, Аргентин, Австрали, Герман, Йордан болон Сербийн шигшээ багууд багтсан байгаа. ФИБА-гаас гаргасан эрэмбийн хувьд энэ хэсгийн багуудын чансааны дундаж оноо 12.2, үүнээс Йордан хамгийн бага буюу 7.2 оноотой байгаа бөгөөд хамгийн их өрсөлдөөн явагдах хэсэгт зүй ёсоор тооцогдож байна.
Лазер
Хэрэглээ
Улаан өнгийн лазер хамгийн өргөн хэрэглэгддэг. Ногоон өнгийн лазер улаан өнгийн лазернаас илүү тод харагддаг боловч үйлдвэрлэх өртөг өндөр бөгөөд энерги их зарцуулдаг байна.
Тэмдэглэл
Ангилал:Цахилгаан гэрлийн эх үүсвэр Ангилал:Дулааны цахилгаан төхөөрөмж Ангилал:Таслах багаж Ангилал:Товчилсон үг Ангилал:20-р зууны техникийн түүх
Сагсан бөмбөгийн ДАШТ-2010 А хэсэг
Энэ дөрвөн багийн энэ удаагийн тэмцээний хасагдах шатны тоглолтонд шалгарсан тохиолдолд шилдэг амжилтаа үзүүлэх юм байна.
Тоглолтын хуваарь
Бүх цаг орон нутгийнхаар (UTC+3)
Холбоос
Ангилал:2010 оны сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн
Монгол бичиг
thumb|right|50px|«Монгол бичиг» Авиаг тэмдэглэх тэмдэгтүүдийг нь Монгол үсэг, тэрхүү үсгээр бичсэн бичгийг Монгол бичиг гэж нэрлэх нэгэн зүйл үсэг бичиг өдгөө байна. Энэ үсэг бичгийг 6-7-р зуунаас эхлээд өнөө үед ч гэсэн Монгол үндэстэн (Монгол угсаатан) хэл аялгаа тэмдэглэхэд хэрэглэсээр ирлээ.
Өдгөө Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд Монгол хэлийг тэмдэглэхэд албан ёсоор хэрэглэдэг бол Монгол Улсад Монгол хэлийг тэмдэглэх хоёрдогч бичиг болгон хэрэглэж, төрийн албан хэрэгт зарим байдлаар хэрэглэж байна.
Нийт 29 үсэгтэй бөгөөд үүнээс гадаад үгийг тэмдэглэх 9 үсэгтэй.