cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Өлзийт сум (Дундговь)
Сум нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан хүмүүс
1963 онд ус цаг уурын харуул анх ажилд орсон. Р.Авирмэд, Долгорсүрэн, Ч.Балжмаа, Батбуян нар ажиллаж байсан. Нутгаас төрөн гарсан алдартнууд: Дэл хөнжлийн уул, Дэн шургуулын говь, Хайрхан товрууд, Хажуу гурван хэс нутагтай Өлзийт сумаас ажил үйлс, авьяас чадлаараа тодрогсод олон. Монгол улсын 18 дахь Ерөнхий сайд, УИХ-ын гишүүн, Барилга хот байгуулалтын сайд, Дундговь аймгийн нутгийн зөвлөлийн дарга Ж.Наранцацралт, Монгол улсын баатар Түвдэнгийн Бор, Хөдөлмөрийн баатар тэмээчин Д.Цэнд, оёдолчин Д.Дашням, Төрийн шагналт зохиолч Д.Нямаа, Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн Б.Сумьяа, монгол улсын гавьяат хуульч Д.Зундуй, Монгол улсын аварга малчин Б.Адилбиш, Т.Чимэд, Ц.Гүндсамба, С.Дашдорж, Монгол улсын гавьяат малчин Х.Отгон, Х.Баянжаргал, Монгол улсын гавьяат жүжигчин Л.Буянхишиг, Г.Дамбийжанцан, А.Нэргүй, Сандаг, А.Пэлжээ, Н.Дагийранз, Б.Сарантуяа, Ж.Дүнжмаа, Ц.Чулуунцэцэг, Монгол улсын гавьяат багш Ц.Чойжамц, түүхийн ухааны доктор профессор Д. Хүүхэнбаатар нарын алдартан гавьяатнууд олноор төрөн гарсан билээ. Мөн таван жилийн гавшгайчид 274 бий бөгөөд нийтдээ монгол улсын төрийн дээд шагнал, одон медалиар шагнагдсан хүн 350 гаруй байна.
Сумын амьтан, ургамал, ашигт малтмал
Тус сумын нутагт хөхтний аймгаас хулан, аргаль угалз, янгир, хар сүүлт болон цагаан зээр, чоно, шилүүс, үнэг, хярс, мануул, дорго, өмхий хүрнэ, мэрэгчдийн аймгаас туулай, бозлог, загийн шар, шар чичүүл, алаг даага, үхэр оготно, хөх болон цагаан оготно, жигүүртний аймгаас тас, бүргэд, элээ, сар, хэрээ, шар шувуу, шонхор, тогоруу, ногторуу, хулан жороо, өвөөлж, алтан хараацай, бор шувуу, шавьжны аймгаас төрөл бүрийн цох хорхой, царцаа, голио, хилэнцэт хорхой, төрөл бүрийн аалз, эрвээхэй, хэвлээр явагчдын аймгаас хортой хоргүй могой, хонин болон могойн гүрвүүл зэрэг амьтан элбэгтэй юм. Ургам лын хувьд сумын өмнө талын нутгаар хайлаас, яшил, сухай, заг зэрэг модлог ургамал цөөн тоотой ургах бөгөөд нутгийн төв хэсгээр алтан болон улаан харгана, хотир, бүйлс, чацаргана, товцог, дэрс зэрэг бутлаг ургамал элбэг дайралдахаас гадна багалуур, бударгана, хуйраг, шар болон бор шаваг, агь, гашуун, хазаар, ерхөг, хялгана зэрэг малын гол тэжээлийн ургамал тархмал ургадаг. Мөн шар мод,цулхир,гоёо,хармаг,хүмүүл,таана,тэмээн хөх зэрэг хүнсний төрлийн ургамал,загсгал,зээрийн ундаа, цулбуур цахилдаг, чихэр өвс,юм дүүжин, халгай,  шарилж зэрэг эмийн ургамалууд элбэг ургадаг болно.
Ургамал, ан амьтан
Намхан гүвээ толгод, хээр тал хосолсон нутгийн хойд талаар бут, харгана, таана, хялгана, хязаар өвс голлон ургадаг элсэрхэг хөрстэй хоолой хөндий, тойром, цав сархиаг, хадан уул элбэгтэй өмнөд талаар хайлаас мод, заг, улаан бор бударгана, багалуур, сондуул, шар мод, хотир, загсгал, шаваг мэт ургамал хүнсний болон эмийн анартай гоёо, цулхир, зээрийн ундаа, чихэр өвс, хармаг, тэмээн хөх, хүмүүс зэрэг олон төрлийн ургамал ургана. Говийн энэ шаргал хөрсөнд идээшсэн аргаль, янгир, угалз хар сүүлт, зээр, үнэг, хярс, чоно ан амьтад нутаглана. Мөн тас, бүргэд, харцыг, ногтруу, ууль, шар шувуу зэрэг хээр талын жигүүртэн шувууд нэн олон. Мөн чулуужсан мод, эртний амьтны яс зэрэг олдворууд элбэгтэй нутаг.
Байгалийн баялаг, үзэсгэлэнт газрууд
Өлзийт сумын нутаг нь Цагаан суварга, Өөш манхны элс, хэвтээ босоо, Алаг зандангийн агуйнууд, Өсөх Номгоны говь, Дэлийн хөнжлийн уул, Морин толгойн цав, Монтойн хайлааст ам зэрэг байгалийн үзэсгэлэн газрууд олонтой билээ. Үзэсгэлэнт Цагаан суврагыг түшиглэн жуулчны бааз үйл ажиллагаа явуулж байна. Мөн байгалийн баялаг ихтэй. Тухайлбал. Буянтаас эхлээд Төхмийн хоолой, Мөнхрөх, Аяга шанагын хоолой, Цагаан суварга хүртэлх талбайд уран, зэс, нүүрсний, Төхөм хавьд нефтийн, Дэл хөгжлийн хэцэд алт, Хөтөл уснаас Цант, Цагаан ус хүртэлх газарт хайлуур жоншны, Замын сүүжийн ард шохойн чулууны орд, улаан, ногоон шар, хүрэн гэх мэт зос хаа сайгүй тааралдана. Энэхүү баялгийг ашиглан үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эрхлэхэд бүрэн боломжтой юм.
Төрийн түшээд
1. Дүнжмаагийн Цэнд (1920-1997) -2 удаа АИХ-ын депутат.
2. Лувсанжамцын Дашням- 1984 онд АИХ-ын депутат.
3. Бат-Очирын Жамбалдорж (1908-1998)-1951 оноос 4 удаа АИХ-ын депутат.
4. Будын Сумъяа- АИХ-ын депутат.
5. Мишигийн Дагвадорж (1914-1991)-1963 онд АИХ-ын депутат.
6. Бат-Очирын Батмөнх-1990 онд АИХ-ын депутат
7. Содномын Батмөнх-1990 онд АИХ-ын депутат
Монгол Улсын Их Хурлын гишүүд
2. Содномын Батмөнх -1992 онд УИХ-ын гишүүн.
3. Батсүхийн Наранхүү- 2012, 2016 оны УИХ-ын гишүүн
4. Батсүхийн Саранчимэг 2013 оны УИХ-ын гишүүн
Монгол Улсын сайд
1. Жанлавын Наранцацралт (1957-2007) -Монгол улсын Ерөнхий сайд
3. Бат-Очирын Жамбалдорж (1908-1998)- ДЯЯ-ны сайд, Шүүх Яамны сайд
4. Даржаагийн Зундуй (1930-2001)- Хууль зүйн яамны 1-р орлогч сайд
5. Чүлхрэмийн Цэнд-Сангийн яамны дэд сайд
6. Бандихүүгийн Ургамалцэцэг- Боловсрол, шинжлэх ухааны дэд сайд
Монгол Улсын баатар
1. Түвдэнгийн Бор (1913-1932) Улсын баатар-1961 онд авсан
Монгол Улсын ардын цолтон
1. Нямын Дагийранз (1930-2014) кино жүжигчин, дуу оруулагч, ерөөлч магтаалч -2013 онд Ардын жүжигчин цол авсан.
2. Адилбишийн Нэргүй уртын дуучин - 1993 онд Ардын жүжигчин цол авсан.
3. Адилбишийн Дашпэлжээ дуурийн дуучин- 2014 онд Ардын жүжигчин цол авсан.
Монгол Улсын гавьяат цолтон
1. Гогойн Дамбийжанцан (1919-1984) Гавьяат жүжигчин, хөгжимчин -1970 онд
2. Цэндийн Сандаг (1928-1976) Гавьяат жүжигчин, циркийн амьтан сургагч -1974 онд
3. Лувсандоржийн Буянхишиг Гавьяат жүжигчин, найруулагч -1979 онд
4. Лхамсүрэнгийн Чимэддорж Гавьяат жүжигчин, хүүхэлдэйн жүжигчин - 1989 онд
5. Хоомонгийн Баянжаргал Гавьяат малчин-1991 онд
6. Адилбишийн Нэргүй Гавьяат жүжигчин, дуучин -1993 онд
7. Адилбишийн Дашпэлжээ Гавьяат жүжигчин, дуучин -1993 онд
8. Нямын Дагийранз (1930-2014) Гавьяат жүжигчин-1997 онд
9. Батчулууны Сарантуяа Гавьяат жүжигчин, дуучин -2000 онд
10. Будын Сумъяа Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, судлаач -2000 онд
11. Жамъянгийн Дүнжмаа Гавьяат жүжигчин, дуучин -2001 онд
12. Даржаагийн Зундуй Гавьяат хуульч-2001 онд
13. Хандсүрэнгийн Отгон Гавьяат малчин-2002 онд
14. Цэндоогийн Чойжамц (1942-2013) Гавьяат багш -2005 онд
15. Цэрэнгийн Чулуунцэцэг Гавьяат жүжигчин, дуучин -2008 онд
16. Долгорын Нямаа Соёлын гавьяат зүтгэлтэн -2009 онд
17. Пэлжидийн Банзрагч (1924-2014) Хүний гавьяат эмч -2009 онд
19. Дашдаваагийн Жуужаа- Гавьяат багш -2018 онд
20. Нанзадын Энхпагма -Гавьяат багш - 2018 онд
21. Гончигдоржийн Хүүхэнхүү - ШУ-ны гавьяат ажилтан 2019 онд
22. Сандагдоржийн Пүрэвсүрэн - Үйлчилгээний гавьяат ажилтан - 2019 онд
23. Мишигийн Чимиддорж - Гавьяат багш -2020 онд
24. Жамьянхоролын Цэвэгмид - Гавьяат багш - 2021 онд
26. Чимидоржийн Түвшин - Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн - 2021 онд
27. Дашдаваагийн Отгонбаатар - Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан - 2021 онд
28. Сандагийн Эрдэнэ - Гавьяат эмч- 2021 онд
Эрдэмтэд
1. Дашдаваагийн Хүүхэнбаатар (1937-2013) -Түүхийн ухааны доктор /Ph.D/
2. Будын Сумьяа- Түүхийн ухааны коктор /Ph.D/
3. Гончигдоржийн Хүүхэнхүү- Физикийн ухааны доктор /Ph.D/
4. Жамьянхоролын Цэвэгмид -Техникийн ухааны доктор /Ph.D/
5. Жанлавын Наранцацралт- Газар зүйн ухааны доктор /Ph.D/
6. Содномын Батмөнх - Философийн ухааны доктор /Ph.D/
7. Сэрээгийн Чанцалмаа - Эдийн засгийн ухааны доктор /Ph.D/
8. Ланганы Отгонтуяа - Эдийн засгийн ухааны доктор /Ph.D/
9. Дашдаваагийн Отгонбаатар- Эрүүл мэндийн ухааны доктор /Ph.D/
Жэффри Баттл
Ангилал:Канадын уран гулгагч Ангилал:Канадын олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Канадчууд Ангилал:1982 онд төрсөн
Өлзийт сум (Дундговь)
Эрдэмтэд
11. Даржаагийн Зундуй- Хууль зүйн ухааны доктор /Ph.D/
12. Жуужаагийн Эрдэнэбулган- Хууль зүйн ухааны доктор /Ph.D/
13. Бадамын Басбиш- Техникийн ухааны доктор /Ph.D/
14. Батсүхийн Одончимэг- Байгалийн ухааны доктор /Ph.D/
15. Цэрэнгийн Чулуунцэцэг- Урлаг судлалын ухааны доктор /Ph.D/
Тойм
Өлзийт сумаас 1951-2016 онд АИХ-ын депутат болон УИХ-ын гишүүн зэрэг төрийн түшээд 11 хүн 17 удаа сонгогдсон бол МУ-ын Ерөнхий сайд, сайд, дэд нар зургаан хүн ажиллаж байв.
Гавьяат жүжигчин-10
Соёлын гавьяат зүтгэлтэн-3
Гавьяат багш-5
Гавьяат малчин-2
Хүний гавьяат эмч -1
Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан-2
Үйлчилгээний гавьяат ажилтан-1
ШУ-ны гавьяат ажилтан-1
Гавьяат хуульч-1
Гавьяат эдийн засагч-1
тус тус байна. Гавьяат цолтон 26 хүний гураваас /Ц.Сандаг, Л.Чимиддорж, Ч.Түвшин/ бусад хүмүүс нь Өлзийт сумын болон Буянт-Овоо багийн сургуульд суралцаж байсан. МУ-ын Гавьяат жүжигчин, СГЗ нарын  гурваас /Ц.Сандаг, Л.Чимиддорж, Ч.Түвшин/  бусад нь Өлзийт сумын Соёлын төв /сумын клуб"/- ийн тайзан дээр урлагийн төрөл бүрийн тоглолтонд оролцож байсан хүмүүс байдаг юм.
Мөн Дундговийн Цагаандэлгэр сумын харьяат Гавьяат эдийн засагч Нямдолгорын Сампилноров Өлзийт суманд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байхдаа анхны байнгын ажиллагаатай УБХ-ын гишүүн болж байсан,  Дэлгэрхангай сумын харьяат Сугирын Халзанхүү Өлзийтийн сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байхдаа АИХ-ын депутат болж байжээ.
Ангилал:Дундговь аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Хуанми
Хуан Мигель Хименес Лопес (Juan Miguel Jiménez López, Хуанми; 1993 оны тавдугаар сарын 20-нд Коин хотод төрсөн) — Испанийн хөлбөмбөгчин бөгөөд «Малага» багт довтлогчоор тоглодог.
Замнал
Тэрээр «Малагагийн» нөөц багт 2009 оноос тоглож эхэлсэн ба үндсэн бүрэлдэхүүнд 2010 оны нэгдүгээр сарын 13-нд Испанийн цомд «Хетафегийн» эсрэг (1:6) анх гараалахдаа гоолдож, багийн түүхэн амжилтанд хүрчээ. Нэгдүгээр сарын 17-нд Ла лигийн дебютээ мөн л «Хетафетай» (1:0) хийжээ.
Хуанмиг 2013 оны нэгдүгээр сарын 14-нд Сантандерийн «Расинг» зээлэхээр тохиролцов.
Амжилт
Шигшээ
Испани (19-)
Гадны холбоос
Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Малага багийн тоглогч Ангилал:Расинг Сантандер багийн тоглогч Ангилал:Испаничууд Ангилал:1993 онд төрсөн
2007 оны хөлбөмбөгийн багийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн
2007 оны хөлбөмбөгийн багийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн (2007 FIFA Club World Cup) нь Япон улсад 2007 оны 12 сарын 7-ноос 16-нд зохиогдсон хөлбөмбөгийн тэмцээн юм. ФИФА-гаас тивийн холбоодын тэргүүн багуудыг оролцуулсан хөлбөмбөгийн багийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион явуулах болсны дөрөв дэх нь байлаа.
Цомын эзнээр Милан баг шалгарсан бөгөөд ийнхүү тэд олон улсын тавцанд хамгийн олон цом хүртсэн (18) баг болжээ. Европын баг уг тэмцээнд анх удаа түрүүлсэн нь энэ юм.
Оноолт
Бүх цаг орон нутгийн цагаар (UTC+9)
Гадны холбоос
Ангилал:Хөлбөмбөгийн багийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнүүд
Малага (хөлбөмбөгийн баг)
Малага (Málaga Club de Fútbol) — Испани улсын Малага хотод төвхнөсөн, 2012 он гэхэд Испанийн хөлбөмбөгийн АШТ-ын дээд зиндаанд 34 жил, дунд зиндаанд 34 жил тоглоод байгаа хөлбөмбөгийн баг. 2011/2012 оны Испанийн АШТ-д дөрөвдүгээр байр эзлэсэн, 2012/2013 оны Европын аваргуудын лигт шөвгийн 16-д шалгарч үлдсэн.
Ангилал:Андалусийн хөлбөмбөгийн клуб Ангилал:Малагагийн байгууллага Ангилал:1948 онд байгуулагдсан
Нарны зайн онгоц
Нарны зай хураагуураас цэнэглэгддэг цахилгаан хөдөлгүүрт нисдэг төхөөрөмжийг Нарны зайн онгоц гэнэ. Энэ технологи нь одоогоор үүсгэлтийн түвшинд хөгжиж байгаа шавхагдашгүй эрчим хүчийг ашиглагч маш ирээдүйтэй технологи юм.
Анхны нарны зайн онгоц Астрофлайт Санрайзыг 1974 онд АНУ-д цэргийн зориулалт туршилтаар нисгэсэн байна.
Аливаа нисэх төхөөрөмж нь хүн ба ачаа тээхийн тулд маш хөнгөн байх гол хязгаарлалтаас болж нарны зайн онгоцыг голцуу зөвхөн нарны цэнэг хураагуур ба цахилгаан хөдөлгүүр гэсэн үндсэн хөдөлгөх механизмтай ба зарим үед бага зэрэг зай хураагуур нэмж бүтээж байна. Цэнэг хураагч нарны хавтангууд онгоцны далавч ба сүүлэн дээр нарны гэрлийг бүрэн тусгах зориулалттай байрлана. Сэнсийг бага хүчин чадлын нэг ба хэд хэдэн цахилгаан хөдөлгүүрүүд эргүүлдэг.
Бичлэг
Ангилал:Нарны зайн хөдөлгүүрт тээврийн хэрэгсэл
Уур амьсгалын бүс
Уур амьсгалын бүс - Дэлхий дээр дулаан, сэрүүн, хүйтэн гэсэн уур амьсгалын үндсэн 3 бүс байдаг. Дэлхийн янз бүрийн өнцөгт орших нутаг орны байгалийн байдал ялгаатай. Байгалийн бүрэлдэхүүн хэсгүүд хоорондоо байнгын холбоо харилцаанд орших бөгөөд энэ нь газар бүр өөр өөр. Үүний үр дүнд байгалийн бүс бүрэлдэн тогтоно. Байгалийн бүсийн ялгаа үүсэхэд анхдагч хүчин зүйл нь уур амьсгал юм. Ямар уур амьсгалтай байхаас хамааран дэлхий дээр хөрс, ургамал, амьтны ялгаа бий болжээ.
Encapsulation Security Payload
Encapsulation Security Payload (RFC 2406)- Хайрцаглагдсан Аюулгүй байдлын ачаа
Ангилал:Интернэт протокол Ангилал:Virtual Private Network Ангилал:Криптографийн протокол Ангилал:Криптологийн стандарт
Шоргоолж
Ангилал:Шавж
Стивен Айрлэнд
Стивен Жеймс Айрленд (Stephen James Ireland, 1986 оны наймдугаар сарын 22-нд Корк хотод төрсөн) — Ирландын хөлбөмбөгчин бөгөөд Сток Ситид тоглодог.
Замнал
Жэймс Милнерээр солилцон зээлэхээр Астон Вилла тохиролцсон ч эмчийн үзлэгийн дараа 2010 оны наймдугаар сарын 17-нд 8 сая фунтээр худалдсан юм.
Зээлээр 1 жил тоглосон Сток Сититэйгээ Айрленд 2014 оны дөрөвдүгээр сарын 15-нд гурван жилээр гэрээлсэн.
Шигшээ
Айрленд анх 2006 оны нэгдүгээр сард Шведтэй тоглоход Жон О'Шиг сэлгэн гараалсан бол аравдугаар сарын 7-нд Кипртэй тоглоход (2:5) гоолдсон.
Холбоос
Ангилал:1986 онд төрсөн Ангилал:Ирландын хөлбөмбөгчин Ангилал:Ирландын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Сток Сити багийн тоглогч Ангилал:Манчестер Сити багийн тоглогч Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч Ангилал:Ньюкасл Юнайтед багийн тоглогч Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:Ирландчууд
Сонины бичлэгийн төрөл, зүйл (ном)
“Сонины бичлэгийн төрөл, зүйл” ном (УБ. 1994. 9.7 х.х.).
Доктор Л.Норовсүрэнгийн бичсэн эл бүтээл нь сонины бичлэгийн төрөл, зүйлийн талаар бичигдсэн анхны сурах бичиг бөгөөд урьд хэвлэгдэн гарч байсан товхимол, гарын авлагуудаас бичлэгийн төрөл, зүйлийг онолын үүднээс судалж, практик жишээ баримтын үндсэн дээр тайлбарлаж, арга зүйн шинжтэй зөвлөмжүүдийг агуулснаараа онцлогтой юм.
Агуулгын тойм
Уг бүтээлд бичлэгийн төрөл зүйлийн тухай ойлголт, бичлэгийн төрлүүдийн нийтлэг болон ялгаатай талууд, ангилал, бичлэгийн хамгийн шуурхай зүйл болох мэдээнээс эхлээд уран нийтлэл хүртэлх мэдээлсэн, шинжлэлт, нийтлэл-уран сайхны 17 бичлэгийн төрөл, зүйлийг авч үзжээ. Сэтгүүл зүй н онолын үндсэн категорийн нэг болох бичлэгийн төрөл зүйл буюу жанрын тухай онол, практик, арга зүйн тодорхой мэдлэг эзэмших нь сонин хэвлэлийн ажилтнууд, идэвхтэн бичигчдэд зарчмын чухал ач холбогдолтой юм. Учир нь бичлэгийн төрөл, зүйл аливаа нийтлэлийн агуулга хэлбэрийн нэгдлийг хангаж, сэтгүүлчийн ур чадварын шалгуур болохын хамт нийтлэл, нэвтрүүлгийн үр нөлөө, үр ашгийг дээшлүүлэхэд нөлөөлдөг гол хүчин зүйл болдог. Тиймээс бичлэгийн төрөл зүйлийн талаар тодорхой мэдлэг, чадвартай болох нь хэвлэл мэдээллийн ажилтнуудын өмнө тулгарч буй чухал зорилтын нэг бөгөөд энэ асуудлыг зохих хэмжээгээр шийдвэрлэхэд энэ бүтээлийн зорилго оршино.
Зохиогч энэхүү сурах бичгийг бэлтгэхдээ Орос болон бусад орны сонины бичлэгийн төрөл, зүйлийн онол, манай сонин хэвлэлд бичлэгийн төрөл зүйлийг хөгжүүлж ирсэн туршлагын аль алиныг анхаарч үзсэний дээр жишээ баримтыг авахдаа монголын ахмад болон авьяаслаг залуу сэтгүүлчдийн бичсэн зүйлд аль болохоор тулгуурлахыг хичээсэн байна. Судлаач урьд өмнө судалгааны эргэлтэнд ороогүй олон баримт мэдээллийг ашиглаж, зарим бичлэгийн төрөл, зүйлд нэн шинэлэг байдлаар хандаж, урьдын дүгнэлт, үзэл баримтлалыг шинэ санаагаар баяжуулсан байна. Номыг доктор Т.Баасансүрэн, Ц.Мөнхжаргал нар редакторлажээ.
Мөн үзэх
1990-ээд оны дунд үеэс манай сэтгүүл зүй судлаачид бичлэгийн төрөл, зүйлийн асуудалд ихээхэн анхаардаг болж, сүүлийн жилүүдэд хэд хэдэн бүтээл хэвлэгдэн гарлаа. Тэдний дотор Л.Норовсүрэнгийн “Монголын тогтмол хэвлэлийн бичлэгийн төрөл, зүйл” (УБ. 1996. 9,8 х.х.) нэг сэдэвт зохиол, Ч.Чойсамбын “Сонины мэдээллийн бичлэгийн төрөл, зүйл” (УБ. 2001, 9 х.х.) сурах бичиг, “Монгол сонины мэдээ” (УБ. 2000, 10 х.х.) нэг сэдэвт зохиол, М.Зулькафиль, Л.Норовсүрэн нарын “Ярилцлага” (УБ. 2003. 8 х.х.) гарын авлага чухал байр эзэлдэг.
Ангилал:Сонин Ангилал:Сэтгүүл зүй Ангилал:Хэвлэл
Сонины дизайн (ном)
“Сонины дизайн” (УБ. 2004. 9,5 х.х.). Доктор Б.Болд-Эрдэнийн бичсэн энэхүү бүтээл нь орчин үеийн сонины дизайны тухай бичсэн анхны сурах бичиг бөгөөд дизайны онол, практик, арга зүйн асуудлыг сонин хэвлэлийн хөгжлийн уламжлал шинэчлэл, чиг хандлагатай холбон тайлбарласнаараа онцлог юм. Зохиогч уг бүтээлдээ сонины дизайны үндэс, зарчим, зохиомж, элементүүд, сонины дизайны урлаг, шрифтийн тухай ерөнхий ойлголт, шрифтийн ангилал, хэлбэр, мэдээллийн график, дүрс тэмдэгтүүд, гэрэл зураг, түүний байгуулалт дэглэлт, өнгөний үүрэг зорилго, хэрэглээ, реклам сурталчилгаа, таблойд хэвлэл, сэтгүүлийн дизайны асуудлыг хөндөн бичиж тодорхой дүрслэл, баримт, жишээ, график, зургаар баяжуулан өөрийн үзэл баримтлалыг баталгаажуулжээ. Зохиогч “Сонины дизайн бол шрифт, өнгө, зураг график, илэрхийлэлийн цогц тогтолцоо юм. Бас агуулгын хэлбэр тэмдэгт, билэгдлийн орчин мөн. Энэ тухай номондоо өгүүлсэн болно” (11.3) хэмээн бүтээлийн тухай товчхон дүгнэсэн байдаг. Орчин үеийн тогтмол хэвлэлийн үйл ажиллагааны үр нөлөөг дээшлүүлэх, уншигчдын сэтгэхүйд нөлөөлөх нэг чухал хүчин зүйл бол сонины өнгө үзэмж, гадаад дүр төрх болсон өнөөгийн нөхцөлд тогтмол хэвлэлийн дизайны асуудлыг онол, практикийн талаас нухацтай судалж, практик зөвлөмж боловсруулж, үнэлэлт дүгнэлт өгөх шаардлага хурцаар тавигдаж байна. Энэ асуудлыг нааштай шийдвэрлэхэд тодорхой нөлөө үзүүлж, сонины дизайны судалгааны эхлэлийг тавьсанд уг бүтээлийн ач холбогдол оршино. Номыг практик сэтгүүлчид, дизайнер операторууд, их дээд сургуулийн мэргэжлийн ангийн оюутнуудад зориулан бичжээ. Бүтээлийг доктор Ү.Хүрэлбаатар редакторласан байна.
Ангилал:Хэвлэл мэдээллийн дизайн
Самурай бонд
Самурай бонд (サムライ債) гэж Японы зах зээл дээр өөр орны хуулийн этгээд, засгийн газар, олон улсын байгууллагын гаргасан, иенээр уягдсан бондыг нэрлэдэг. Өөрөөр хэлбэл, Японы бус аливаа улс орны засгийн газар болон байгууллага тус улсын зах зээл дээр хөрөнгө татах зориулалтаар гаргасан бонд буюу өрийн бичиг юм.
Ангилал:Хүүлэх үнэт цаас
Компьютерын техник хангамж
Компьютерын техник хангамж (Hardware) нь компьютерын системийг бүрдүүлж буй биет элементүүдийн бүрдэл юм. Компьютерын техник хангамж нь дэлгэц, хулгана, гар, өгөгдөл хадгалах хатуу диск (HDD), санах ой (RAM), эх хавтан гэх мэт компьютерыг бүрдүүлэх биет хэсгүүд орно.
Программ хангамж нь компьютерт зааварчилгаа өгөх программ, холбогдох өгөгдлийн цогц юм. Техник хангамж программ хангамж нь нийлээд тооцоолох системийг гүйцэтгэдэг.
Фон Нойманн загвар
Орчин үеийн компьютерын загвар бол Унгарын математикч Жон фон Нойманны 1945 хуудас бүтээлд дэлгэрэнгүй бичигдсэн. Энэ нь арифметик алгоритмын хэсэг болон боловсруулагч машинуудаас тогтох боловсруулалтын хэсэг, мөн зааварламжийн машин болон програм хэмжигчийг агуулсан удирдлагын хэсэг, мөн өгөгдөл болон зааварламжийг хадгалах зорилготой ой санамж, мөн нэмэлт их хэмжээний мэдээлэл хадгалах хадгалалтын хэсэг, мөн гаралт оролтын механизм гэсэн таван жижиг хэсгээс бүрдсэн электрон дижитал компьютерын бүтцийн загварыг тайлбарлан үзүүлсэн юм.
Борлуулалт
Гурав дахь жилдээ дараалан АНУ-ын B2B суваг борлуулалт (дистрибютер болон арилжааны борлуулагчаар дамжуулан борлуулсан борлуулалт) 2013 оны сүүл үе хүртэл бараг 6 хувь буюу 61.7 тэрбум доллар болтол өссөн. Энэхүү гайхалтай өсөлт нь эдийн засгийн хямрал дууссанаас хойших хамгийн хурдацтай өссөн борлуулалт байсан. Борлуулалтын өсөлт нь 2012 оны хоёрдугаар хагаст эрчимтэй өссөн бөгөөд оны дөрөвдүгээр улиралд хамгийн ихдээ 6.9 хувиар нэмэгдсэн.
Өөр өөр систем
Өнөөдөр гэхэд төрөл бүрийн компьютерын системүүд ашиглагдаж байгаа.
Хувийн компьютер
Хувийн компьютер буюу өөрөөр PC (Personal Computer) гэж нэрлэгддэг, түүний олон талт хэрэглээ болон харьцангуй бага үнэ нь түүний хамгийн түгээмэл болсон шалтгаан юм. Зөөврийн компьютерууд нь ерөнхийдөө маш төстэй байдаг ба эрчим хүч бага хэрэглэдэг бөгөөд жижигрүүлсэн хэлбэрийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг ашигладаг.
Компьютерын гэр
Компьютерын гэрийн ихэнхийг төмөрлөг материал, зарим хэсэг нь хуванцар бүрдүүлдэг. Эдгээр нь ширээн доор багтахуйц жижиг, гэсэн хэдий ч сүүлийн жилүүдэд илүү авсаархан буюу дэлгэц процессорыг хамтад нь багтаасан Apple-ийн iMac загвар нь энгийн зүйл болоод байгаа. Гэр нь том эсвэл жижиг байж болно, гэхдээ эх хавтан дээрх хэсгүүдийн байрлал илүү чухал байдаг. Зөөврийн компьютерууд ихэвчлэн нугасан бүтэцтэй байдаг хэдий ч сүүлийн жилүүдэд ийм төрлийн зөөврийн компьютерын гажилтуудаас болж зөвхөн хавтгай дэлгэцэн болох нь анзаарагдах болсон.
Цахилгаан хангамж
Цахилгаан хангамж нь компьютерын дотоод бүрэлдэхүүн хэсгүүд рүү хувьсах цахилгаан гүйдлийг тогтмол цахилгаан гүйдэл болгон хувиргаж оруулдаг. Зөөврийн компьютер нь зайныхаа тусламжтайгаар тодорхой хугацааны турш хэвийн ажиллах чадвартай байдаг.
Үндсэн хавтан
Компьютерын үндсэн хэсэг бол эх хавтан. Энэ нь CPU, RAM, диск уншигч (CD, DVD г.м), цаашлаад хавтан дээрх бүхий л зүйлийг нэгтгэн холбосон цахилгаан хэлхээ бүхий том дөрвөлжин хавтан юм. Эх хавтантай шууд болон хэсэгчлэн холбогдсон бүрэлдэхүүн хэсгүүд:
Өргөтгөлийн картууд
Нэмэлт карт нь компьютерын хүчин чадал, үйл ажиллагааг улам нэмэгдүүлэх зорилгоор компьютерын эх хавтанд суулгах боломжтой картууд юм.
Хадгалалтын төхөөрөмжүүд
Компьютерын мэдээллийн хадгалалт буюу багтаамж нь компьютерын тусгай төхөөрөмж болон төрөл бүрийн бичигчийн дата хадгалах байдлаар илэрхийлэгддэг. Өгөгдөл хадгалах нь компьютерын үндсэн үйл ажиллагаа, үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг юм. SSDriver үнэ нь сүүлийн жилүүдэд ихээр унасан тул компьютерт нэмж тавих нь их зөв сонголт болж, файлууддаа илүү хурдан нэвтрэх болон форматлах боломжтой байгаа юм. Компьютерын мэдээллийн хадгалалт буюу багтаамж нь компьютерын тусгай төхөөрөмж болон төрөл бүрийн бичигчийн дата хадгалах байдлаар илэрхийлэгддэг.
Тогтмол хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл
Мэдээлэл нь компьютерт олон хэлбэрээр хадгалагдах боломжтой. Хатуу диск драйвер нь өндөр хүчин чадалтай, бага зардалтай байдгийн улмаас бараг бүх хуучин компьютерт ашиглагддаг байсан, SSD нь эрчим хүч илүү хэмнэдэг бөгөөд хатуу дискээс үнэтэй учраас илүү үнэтэй компьютеруудад байдаг байна. Зарим системууд илүү хурдтай, найдвартай байлгахын тулд диск массив хянагчийг ашигладаг байна.
Зөөврийн медиа файл
Компьютеруудын хооронд өгөгдөл дамжуулахад USB флэш диск, эсвэл оптик диск ашиглаж болно. Тэдгээрийн ашигтай тал нь бусад системүүдэд уншигдаж байхаас хамаарна; төхөөрөмжүүдийн дийлэнхид нь оптик диск болон USB PORT байгаа.
Оролт, гаралтын төхөөрөмжүүд
Оролт ба гаралтын төхөөрөмжүүд нь ихэвчлэн гол компьютерын гаднаас залгагддаг. Эдгээр нь ихэнх компьютерт ижил байдаг.
Оролтын төхөөрөмж
Оролт нь тухайн компьютерийн хүлээж авах өгөгдөл эсвэл дохио, гаралт нь тус компьютераас илгээж буй өгөгдөл, дохиог хэлнэ. Ихэнх PC компьютерууд хулгана, болон гартай байдаг бол зөөврийн компьютер нь хулганы оронд мэдрэгч самбарыг ашиглаж байна. Бусад оролтын төхөөрөмжүүдэд микрофон, вебкамер болон сканнер орно.
Гаралтын төхөөрөмж
Компьютерийн боловсруулсан электрон өгөгдлийг хүний ойлгохуйц хэл рүү хөрвүүлэн гаргах төхөөрөмж юм. Жишээ нь принтер, чанга яригч, монитор гэх мэт.
Mэйнфрэйм компьютер
Толгой компьютер (Mэйнфрэйм компьютер) нь ихэвчлэн өрөөг бүхэлд нь эзлэхээр асар том хэмжээтэй бөгөөд энгийн PC компьютероос хэдэн мянга дахин үнэтэй байдаг. Эдгээр компьютер засгийн газар болон томоохон аж ахуйн нэгж байгууллагын олон тооны тооцооллыг гүйцэтгэх зорилготой юм.
Хэлтсийн автоматчлал
1960, 1970-аад онд олон олон томоохон хэлтэс байгууллагууд процессын хяналт болон лабораторийн автоматжуулалтыг бий болгох зорилгоор тусгай зориулалтын системүүдийг ашиглаж эхэлсэн байна.
Супер компьютер
Супер компьютер нь энгийн компьютертай ерөнхийдөө адилхан боловч асар их хэрэгцээний тооцоололд зориулагдсан. 2013 оны 11 сарын байдлаар, дэлхий дээрх хамгийн хурдан супер компьютероор Хятадын Гуанжоуд байрлах Тяньхэ-2 шалгарсан. Супер компьютер нь ямар нэг онцгой технологид хамаардаггүй, харин ч энэ нь ямар ч үе дэх хамгийн хурдан компьютерыг тодорхойлдог байна. 2011 онд, хамгийн хурдан супер компьютер 1 петафлоп (petaflop)-ыг даваад байгаа юм. Супер компьютер нь хэдий хурдан ч, маш өндөр өртөгтэй тусдаг учир, тэдгээрийг том байгууллагууд ашиглах нь олонтаа. Супер компьютер ерөнхийдөө цэргийн болон шинжлэх ухааны хэрэглээнд ашиглагддаг. Хэдий өндөр өртөгтэй ч, тэдгээр нь маш том хэмжээний өгөгдөл задлан шинжлэх шаардлагатай арилжааны хэрэглээнд мөн ашиглагддаг. Жишээ нь, том хэмжээний банкнууд олон төрлийн хөрөнгө оруулалтын бодлогын зардал болон эргэлтийг тооцоолоход тэдгээрийг ашигладаг.
Техник хангамжийн сайжруулалт
Компьютерын техник хангамжийг ашиглаж байх үед, компьютерт шинэ техник хангамж суурилуулах нь компьютерын гүйцэтгэлийн хурдыг сайжруулахаас гадна багтаамжийг нэмж байгаа учир сайжруулалт гэж тооцогдоно. Жишээ нь, хэрэглэгч SSD-тэй техник хангамжийг байршуулсанаар гүйцэтгэлийн хурдыг болоод багтаамжийн хэмжээг ихэсгэж болох юм. Мөн хэрэглэгч РАМ-ыг ихэсгэснээр компьютер гацалтгүй илүү ажиллах юм. Эдгээр сайжруулалтыг хийх нь програмын системийн шаардлагыг хангахад хэрэгтэй юм.
Ангилал:Програмчлал Ангилал:Англи хэллэг
Тоорил хан
Тэмүжиний эсрэг хуйвалдаан, үхэл
1203 онд Жамуха, хүү Сэнгүм болон бусад ноёдын хатгалгаар Тэмүжинг гэнэдүүлэн довтолж устгах төлөвлөгөө боловсруулан Сэнгүмийн дүү Чаур Бэхийг Зүчид буулган өгөхөөр дууджээ. Энэ хуйвалдааны мэдээллийг Хэрэйдийн Чэрэнгийн адуучин Бадай, Хишилиг нар Тэмүжинд хүрч ирэн дуулгаж зүүн зүг зугтааснаар Муу Өндөр хэмээх газар хориглон тулалджээ. Тоорил хаан ба Жамухын цэргийн хүч давуу байсан боловч Тэмүжиний харьяанд байсан урууд, мангудууд эрэлхэг зоригтой байлдан, Сэнгүм шархадсан зэргээс хамааран бүрэн ялалт байгуулж чадаагүй байна. Удалгүй Тэмүжин хан, Тоорил ханыг гэнэдүүлэн довтолж ялалт байгуулснаар Хэрэйд аймаг мөхжээ. Зугтаж явсан Тоорил ханыг Найманы харуул Хорисубэчи үл танин алсан байна.
Эшлэл
Ангилал:12-р зуунд төрсөн Ангилал:1203 онд өнгөрсөн Ангилал:Чингис хаан
2000-2001 оны НБА-гийн улирал
2000-2001 оны НБА-гийн улирал — Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны 55 дахь улирал юм.
Холбоос
#2000/01 НБА
Химийн индикатор
Индикатор (indicator – заагч) — бодисын эсвэл түүний аль нэг бүрдүүлэгчийн агууламжийн (концентрац) өөрчлөлтийг нүдэнд харагдахуйцаар (нүдээр тодорхойлж болохоор) илэрхийлэх нэгдэл (бодис). Индикаторуудыг титрлэлтийн үед эсвэл рН, еН г.м. үзүүлэлтүүдийг богино хугацаанд тодорхойлоход ашиглагддаг. Янз бүрийн тусгай зориулалтын индикаторууд байдаг. Жишээ нь цацраг идэвхжилийн хэмжээг тодорхойлох.
Индикаторуудын хэрэглээ
Индикаторууд нь шингэн ба хийний бүтцийг богино хугацаанд тодорхойлох, өөрчлөлтийг хянах, эсвэл химийн урвалын явцыг ажиглах боломжийг олгодог.
Хийн орчны бүтцийг тодорхойлоход индикаторын цаас эсвэл индикаторын хоолойг ашигладаг.
Азобензолын уламжлалууд - индикаторууд
.
Эх сурвалж
Ангилал:Нотлох урвалын бодис Ангилал:Физикийн анализын арга Ангилал:Лабораторт хэрэглэх материал
Зундуйн Пүрэв
Зундуйн Пүрэв (* 1923 онд Ховд аймгийн Дарви суманд) нь Монгол Улсын гавьяат жүжигчин. 1956 онд УТТ-т жүжигчин болсноос хойш тасралтгүй 50 шахам жил тус театрын тайзнаа жүжигчлэсэн уран бүтээлч юм. Тэрээр 1987 онд БНМАУ-ын Гавьяат Жүжигчин цол хүртсэн.
Театрын тайзнаа тоглосон жүжгүүд
“Урагшлах замд”-ын Бадрах, “Скапены дамшиглал”-ын Геронт, “Босгон дээр”-ийн Дамдинсүрэн, “Арвайхээрийн талд”-ын Осор, “Аянгын жимээр”-ийн Сэм, “Шаарлагдсан хүмүүс”-ийн Лука, “Хар санаа хайр сэтгэл”-ийн Бурм, “Далан худалч”-ийн Галдан ноён, “Төрсөн өдрийн баяр”-ын Эдуард, “Эзэд”-ийн Балтав, “Ээдрээ”-гийн Данзанваанжил, “Анхны тулаан”-ы тээрмйин эзэн, “Арын албаныхан”-ы Чойжав, “Цэрэн хаачив”-ийн Хөх ноён, “Эдип хаан”-ы Терес, “Эхийн сэтгэл”-ийн замчин, “Нандин эрдэнэ”-ийн Дамчаа, “Дөшин жирмийнхэн”-ий Самдан, “”Маш нууц”-ын Равсал, “Ууган хүү”-гийн Сарафанов, “Отелло”-гийн Барабанцио, “Цэргийн бэлбэсэн гэргий”-н Алексей, “Их авхай”-н Ловон, “Мартагдсан аялгуу”-ны Яринпил, “Талын баатар”-ын Бадам, “Шинэ зам”-ын Дандарт тус тус тоглосон байна.
Ангилал:Театрын жүжигчин Ангилал:Монголын жүжигчин Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол) Ангилал:Дарвийн (Ховд) хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1923 онд төрсөн Ангилал:20-р эсвэл 21-р зуунд өнгөрсөн
Чингис бонд
Монгол Улсын Засгийн Газар 2012 оны арван нэгдүгээр сарын 28-нд олон улсын зах зээлд гаргасан урт хугацааны өрийн бичиг буюу бондыг "Чингис бонд" гэж нэрлэдэг. Тус бонд нь Сингапурын хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй, нийтдээ 1.5 тэрбум долларын өрийн бичиг болно. Чингис бондыг 4.1-5.1 хувийн хүүтэйгээр арилжаалжээ.
Ватикан
Ватикан, албан ёсоор Ватикан Хот Улс (латин. Status Civitatis Vaticanæ, Stato della Città del Vaticano) нь Итали улсын нийслэл Ром хотын дотор 44 га буюу 0.44 км² талбай эзлэн орших тусгаар тогтносон хот улс юм. Дэлхийн хамгийн жижиг, цөөн хүн амтай улс бөгөөд Ромын Католик шашны төв, Гэгээн Ширээт Улс захирна.
1929 онд Латераны гэрээ ёсоор тусгаар тогтнолоо олсноос хойш Ромын Католик Сүмээр удирдуулж ирсэн. Ромын Католик сүм, Гэгээн Ширээт Улсын албан ёсны хэл нь латин хэл байхад Ватикан хот-улсын албан ёсны хэл нь итали хэл юм.
Ромын Пап нь 756 оноос 1860 он хүртэл төв Италийг захирдаг байсан бөгөөд 1860 онд газар нутгийн ихэнхийг Италийн вант улс хураан аваад, Ром хотын төвд үлдсэн байсан газар нутаг нь ч 1870 онд үгүй болсон байсан нь 1929 онд сэргэсэн гэж хэлж болно. Төрийн тэргүүн нь Ромын пап юм. Гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн нь Төрийн нарийн бичгийн дарга, кардинал Пиетро Паролин юм.
Гадны холбоос
Ангилал:Далайд гарцгүй орон Ангилал:Европын нийслэл Ангилал:Хаант Улс Ангилал:Европын орон
Велигтон
Велигтон Робсон Пена де Оливейра (Welligton Robson Pena de Oliveira, Велигтон; 1979 оны наймдугаар сарын 26-нд Фернандополис хотод төрсөн) — Бразилын хөлбөмбөгчин бөгөөд «Малага» багт хамгаалагчаар тоглодог.
Цахим холбоос
Ангилал:Бразилын хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Парана багийн тоглогч Ангилал:Пенафиел багийн тоглогч Ангилал:Грассхоппер багийн тоглогч Ангилал:Малага багийн тоглогч Ангилал:Бразилчууд Ангилал:1979 онд төрсөн
Шинэ Зеланд
Шинэ Зеланд (англ. New Zealand [ˌnjuː ˈziːlənd], маори. Aotearoa [aɔˈtɛaɾɔa]) баруун өмнөд Номхон Далайд орших хоёр том арал болон олон тооны жижиг арлаас (томоохноос  Стюарт арал/Ракиура, Четхэм арлууд) бүрдсэн улс.
Уугуул иргэд болох маори үндэстэн Шинэ Зеландыг Aotearoa буюу орчуулбал Урт цагаан үүлний орон гэдэг байжээ. Өөрийн засаг захиргаатай боловч чөлөөт холбооны бүрэлдхүүнд ордог Күүкийн арлууд болон Ниуэ; Токелау; Росс хараат нутаг дэвсгэр (Шинэ Зеландын Антарктид дахь нутаг дэвсгэр) мөн Шинэ Зеландын хүрээлэлд багтдаг.
Шинэ Зеланд газарзүйн хувьд Австралиас Тасманы тэнгисээр 2000 орчим километр зайтай тусгаарлагдаж оршдог. Түүний хамгийн ойрын хөршүүд гэвэл хойд зүгт нь орших Шинэ Каледони, Фижи, Тонга юм. Урт удаан хугацаанд тусгаарлагдмал байсан учраас Шинэ Зеланд нь шувууд зонхилсон өвөрмөц амьтны аймагтай болжээ. Эдгээр шувууны олонхи зүйл нь хүмүүс болон тэдний авчирсан хөхтөн амьтдын улмаас устаж үгүй болжээ.
Хүн ам нь голдуу Европ гаралтай бөгөөд уугуул Маори үндэстэн нь хамгийн том үндэсний цөөнх юм. Азичууд болон Маори бус полинезчууд ялангуяа хотуудад олноороо оршин суудаг.
Хатан хаан II Элизабет Шинэ Зеландын хатан хааны хувьд Төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бөгөөд түүний эзгүйд намын гишүүн бус Амбан захирагч Хатан хааныг төлөөлдөг. Хатан хаан 'хаанчилдаг боловч төрийн эрх барьдаггүй.' Хатан хаан улс төрийн бодит нөлөөгүй бөгөөд үндсэндээ бэлэг тэмдгийн шинжтэй. Улс төрийн эрх мэдлийг ардчилсан замаар сонгогдсон Шинэ Зеландын Парламент Засгийн газрын тэргүүн болох Ерөнхий сайдын удирдлага дор барьдаг. Шинэ Зеландын нээлттэй эдийн засаг дэлхийн хамгийн чөлөөт зах зээлийн капиталист эдийн засгийн нэг гэдгээрээ нэртэй юм.
Нэрийн гарал
Европчуудыг ирэхээс өмнө Маоричууд Шинэ Зеландад бүхэлд нь нэр өгсөн байсан эсэх нь одоогоор мэдэгдээгүй. Гэхдээ тэд Хойд Арлыг Te Ika a Māui (Мауигийн загас), Өмнөд Арлыг Te Wai Pounamu (ногоон чулууны ус) буюу Te Waka o Aoraki (Аоракигийн усны каноэ завь) гэж нэрлэдэг байжээ. XX зууны эхэн хүртэл Хойд Аралыг мөн Aotearoa (үгчлэн орчуулбал "урт цагаан үүлний орон") гэдэг байсан бөгөөд өдгөө Маори хэлээр тус улсыг бүхэлд нь ийнхүү нэрлэдэг болсон. Aotearoa-г энэ утгаар нь Шинэ Зеландын англи хэлэнд өргөн хэрэглэдэг.
Шинэ Зеландад Европчуудын өгсөн анхны нэр нь 1642 онд эдгээр арлыг нээсэн анхны Европ хүн болох Голландын далайчин Абел Тасманы өгсөн Staten Landt хэмээх нэр байлаа. Тасман эдгээр арлыг 1615 онд Жакоб Лө Мэрийн Өмнөд Америкийн өмнөд хошуунаас өмнө зүгт нээсэн газартай холбоотой өмнөд тивийн нэг хэсэг гэж бодсон. Голландын Зееланд хэмээх мужийн нэрээр Nova Zeelandia хэмээн нэрлэсэн Голландын зурагзүйчидийн өгсөн нэрнээс Шинэ Зеланд хэмээх нэр үүсчээ. Яг хэн анх энэ нэрийг зохиосон нь тодорхойгүй байдаг боловч энэ нэр 1645 онд анх хэрэглэгдсэн бөгөөд зурагзүйч Йохан Блэугийн сонгосон нэр байж болох талтай. Британийн далайчин Жэймс Күүк энэхүү голланд нэрийг тэр дор нь англичилж New Zealand болгожээ. Энэ нэр Данийн Зеландтай ямар ч холбоогүй.
Колончлолын өмнөх xугацаа
Голландын судлаач Абел Тасман 1642 онд Өмнөд арлыг харж, түүнийг Staten Landt гэж нэрлэсэн бөгөөд дараа нь Голландын зураг зүйч Жоан Блэу түүнийг Ниев Зеланд болгон өөрчилсөн байна. Тасманы экспедиц орон нутгийн маоритай холбоо тогтоож, түүний дөрвөн багийнхан Варевхаранги (Алуурчид) буланд болсон мөргөлдөөний үеэр амь үрэгджээ. Дараа нь Тасманы хөлөг онгоцууд газардахгүйгээр хөдлөв. 1701-1730 оны хооронд Нгай Таху хүмүүс Веллингтоноос Өмнөд арал руу, Банкс хойг хүртэл нүүжээ. Бусад худалдааны хөлөг онгоцууд ирэв.
Маоричууд Европт суурьшсан хүмүүсийн колоничлох оролдлогыг эрс эсэргүүцэж, улмаар Шинэ Зеландын дайн гэгдэх болсон хэд хэдэн мөргөлдөөнд хүргэв. 1845-1872 он хүртэл үргэлжилсэн эдгээр дайнууд нь аль аль талдаа хүчирхийлэл, цус урсгах, харгислал зэргээрээ онцлог байв. Маоригийн олон тосгон сүйрч, олон мянган маори хүмүүс амь үрэгдэж, орон гэрээ орхин дүрвэсэн. Мөргөлдөөн нь Маоригийн соёл, нийгэмд чухал нөлөө үзүүлж, хүн амын тоо буурч, уламжлалт мэдлэг, дадал зуршлаа алдахад хүргэсэн.
19-р зууны эхээр Христийн шашны номлогчид Шинэ Зеландад суурьшиж эхэлсэн бөгөөд Сүмийн Номлогчдын Нийгэмлэг (CMS) 1814 онд Арлуудын булан дахь номлолын станцыг анх байгуулжээ. Номлогчид Маоричуудыг Христийн шашинд оруулах зорилготой байв. мөн түүнчлэн Европын газар тариалангийн арга барил, худалдаа, бичиг үсгийн талаар тэдэнд заах.
Маоричууд христийн шашинд орсон нь тэр дороо биш, нэгдмэл байсангүй бөгөөд шинэ шашин нь тэдний хүч чадал, амьдралын хэв маягт заналхийлж байна гэж үздэг уламжлалт Маори шашны удирдагчдын эсэргүүцэлтэй тулгардаг байв. Гэсэн хэдий ч цаг хугацаа өнгөрөхөд олон Маоричууд Христийн шашинд орсон бөгөөд энэ нь тэдний соёл, өвөрмөц байдлын чухал хэсэг болсон.
Христийн шашны Маори ард түмэнд үзүүлэх нөлөө нь тэдний уламжлалт итгэл үнэмшил, зан үйл, түүнчлэн Европын суурьшсан хүмүүстэй харилцах харилцааг өөрчлөхөд хүргэсэн. Номлогчид Христийн шашин болон Европын соёлыг түгээн дэлгэрүүлэхийн төлөө зүтгэж байхдаа Маоричуудыг колоничлох, гадуурхахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.
19-р зууны эхээр Шинэ Зеландад суурьшсан Европчууд Маоричуудын ёс заншил, өмчлөх эрхийг төдийлөн үл тоомсорлож, хууль дүрэмгүй гэж үздэг байв. Тэдний олонх нь далайн амьтдад ихээхэн хохирол учруулсан далайн хав, халим агнуурын ашигтай үйлдвэрлэл эрхлэхээр ирсэн. Нэмж дурдахад францчууд тус газар нутгийг улам их сонирхож эхэлсэн нь Британийн засгийн газрыг Шинэ Зеландад бүрэн эрхээ бэхжүүлэх арга хэмжээ авахад хүргэв.
Үүний хариуд Их Британийн засгийн газар 1839 онд Уильям Хобсоныг Шинэ Зеланд руу илгээж, Маори үндэстний удирдагчидтай Их Британийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн гэрээ хэлэлцээр хийхээр болжээ. Маори болон Британийн хооронд хамтын ажиллагаа, харилцан ойлголцлын хүрээг бий болгох зорилготой Вайтангийн гэрээг анх 1840 оны 2-р сарын 6-нд Арлуудын буланд байгуулжээ.
Гэрээний төслийг яаравчлан бэлтгэсэн бөгөөд орчуулгатай холбоотой санал зөрөлдөөн, үл ойлголцол их гарч, утга агуулга, хэрэглээний талаар маргаан үргэлжилсээр байна. Гэсэн хэдий ч энэхүү гэрээг Шинэ Зеландын үндэстний үндэс суурь гэж үздэг бөгөөд Маоричууд тэдний эрхийн баталгаа гэж хүндэтгэдэг.
Хобсон эхэндээ Окиатог (одоо Рассел гэгддэг) Шинэ Зеландын нийслэлээр сонгосон боловч 1841 онд засгийн газрын суудлыг 1840 онд Британийн суурин болгон байгуулагдсан Окланд руу шилжүүлсэн. Энэ алхам нь Их Британийн хяналтыг тогтоох зорилготой байв. Маори ард түмэн Британийн хууль тогтоомж, засаглалд захирагдахыг баталгаажуулах.
Европын колоничлол
1840 онд Шинэ Зеланд нь Их Британийн захиргаанд байсан Шинэ Өмнөд Уэльсийн колонийн нэг хэсэг байх статусаасаа салж, ноёрхсон газар болжээ. Энэ нь Европоос, ялангуяа Британийн арлуудаас цагаачдын тоо нэмэгдэхэд хүргэсэн тул суурьшсан хүмүүс газар нутаг, эдийн засгийн хөгжил цэцэглэлтийн боломжуудыг олж харав. Маоричууд эхэндээ шинээр ирсэн хүмүүсийг хүлээн авч, тэдний нэрлэж заншсанаар "Пакеха"-тай худалдаа хийх хүсэлтэй байсан нь олон иви баяжихад хүргэсэн.
Гэсэн хэдий ч Европын цагаачдын тоо өсөхийн хэрээр Маори болон шинээр суурьшсан хүмүүсийн хооронд газар өмчлөх маргаан үүссэн. Эдгээр газрын маргаан даамжирч, 1860-1870-аад оны Шинэ Зеландын газрын дайнд хүргэсэн бөгөөд үүний үр дүнд Маори улсын ихэнх газар нутгийг алдсан. Европчууд суурьшсан бөгөөд Маоричуудаас газар нутгийг нь булаан авч, тэднийг гэр орноос нь хөөж гаргахын тулд ихэвчлэн хүч, хүчирхийлэл ашигладаг.
Европчууд Маоричуудаас хэрхэн суурьшиж, газар нутгийг нь авсан тухай нарийн ширийн зүйл нь маргаантай сэдэв хэвээр байгаа бөгөөд энэ талаар олон янзын үзэл бодол, хэтийн төлөв байсаар байна. Гэсэн хэдий ч Шинэ Зеландыг Европын колоничлолын үр дүнд Маоричууд ихээхэн хохирол амссан нь тодорхой байна.
1852 онд Нэгдсэн Вант Улс Шинэ Зеландын Үндсэн хуулийн хуулийг баталж, колони дахь төлөөллийн засгийн газрыг байгуулсан. Шинэ Зеландын анхны парламент нь 1854 онд байгуулагдсан бөгөөд хоёр жилийн дараа колонийн засгийн газар нутгийн уугуул хүн амд чиглэсэн бодлогоос бусад бүх дотоодын асуудлыг хариуцдаг өөрөө өөрийгөө удирдах улс болжээ. 1860-аад онд Английн суурьшсан иргэдийн тоо өссөөр өөрийгөө удирдах хүсэлт гаргасны дараа Маоритай харьцах эрх мэдэл колонийн засаг захиргаанд шилжсэн. Оршин суугчид удалгүй сонгогдсон чуулганы олонхийн дэмжлэгтэйгээр гүйцэтгэх засаглалыг хариуцан ажиллах эрхийг олж авав. Гэсэн хэдий ч амбан захирагч болон түүгээр дамжуулан Лондон дахь Колонийн алба 1860-аад оны дунд үе хүртэл уугуул бодлогын хяналтыг хэвээр хадгалав.
1863 онд Ерөнхий сайд Алфред Дометт Өмнөд Аралыг тусгай колони байгуулахвий гэж санаа нь зовсны учир нийслэлээ Күүкийн хоолойн хавьд шилжүүлэх тогтоол гаргажээ. Австралиас ирсэн комиссын гишүүд (дундыг сахисан тул сонгогдсон) Веллингтоныг усан онгоцны буудал, төв байрлалтай тул нийслэл байгуулахад тохиромжтой гэж зөвлөсөн бөгөөд 1865 онд парламент энд албан ёсоор байрлах болжээ. 1893 онд тус улс эмэгтэйчүүдэд сонгох эрх олгосон дэлхийн анхны улс болсон. 1907 онд Шинэ Зеланд тусгаар тогтносон доминион, 1947 онд Вестминстерийн хуулийг соёрхон батлахад бүрэн тусгаар тогтножээ. Гэсэн хэдий ч Британи үүнээс хавьгүй эрт Шинэ Зеландын төр засгийн хэрэгт ямар ч үүрэг гүйцэтгэхгүй болсон байлаа. Шинэ Зеланд улс төрийн хувьд улам бүр тусгаар тогтнохын хэрээр эдийн засгийн хувьд хараат болж байлаа. 1890-ээд онд хөргүүртэй усан онгоц гарч ирснээр Шинэ Зеландын эдийн засаг бүхэлдээ Британи руу гаргах мах, сүүн бүтээгдхүүний экспорт дээр суурилах болсон.
Дэлхийн 1-р дайн
Дэлхийн 1-р дайны үед Шинэ Зеланд нь Британийн колони, Британийн эзэнт гүрний гишүүн хэвээр байв. Үүний үр дүнд 1914 оны 8-р сард дайн эхлэхэд Их Британийг урам зоригтойгоор дэмжиж байсан. Шинэ Зеландын дайнд оролцох эхлэл нь Ойрхи Дорнод болон Европт тулалдахаар илгээсэн сайн дурын ажилтнуудаас бүрдсэн Шинэ Зеландын Экспедицийн хүч (NZEF) байв.
Шинэ Зеландын цэргүүд оролцсон анхны томоохон үйл ажиллагааны нэг бол Номхон далай дахь Германы колони болох Германы Самоаг эзэлсэн явдал юм. Энэ нь 1914 оны 8-р сард цус урсгалгүйгээр бүтсэн бөгөөд 1962 онд Самоа тусгаар тогтнолоо олж авах хүртэл Шинэ Зеланд газар нутгийг захирч байв.
Шинэ Зеландын дайны хүчин чармайлтад оруулсан гол хувь нэмэр бол Баруун фронт дахь янз бүрийн кампанит ажил, түүнчлэн Османы эзэнт гүрэн дэх Галлиполи кампанит ажилд тулалдаж байсан NZEF юм. ANZAC (Австрали, Шинэ Зеландын армийн корпус) хүчин ихээр оролцсон Галлиполи кампанит ажил нь холбоотнуудын хувьд ихээхэн хохирол учруулж, Шинэ Зеландын 2700 гаруй цэрэг амиа алдсан юм.
Шинэ Зеландын Дэлхийн 1-р дайнд оролцсон байдал 1914 оноос 1918 оны дайн дуустал үргэлжилсэн бөгөөд энэ хугацаанд 100 000 гаруй Шинэ Зеландчууд хилийн чанадад алба хааж, 18 000 нь амиа алдаж, 41 000 нь шархадсан байна.
Дайны дараа Шинэ Зеланд дэлхийн ихэнх орны нэгэн адил Их хямралд нэрвэгдэв. Энэхүү эдийн засгийн уналт 1929 онд эхэлж 1930-аад оны сүүл хүртэл үргэлжилсэн. Шинэ Зеландын эдийн засаг экспорт, ялангуяа ноос, сүүн бүтээгдэхүүнээс ихээхэн хамааралтай байсан бөгөөд эдгээр бүтээгдэхүүний эрэлт буурсан нь өргөн хүрээний хүндрэлийг үүсгэсэн. Засгийн газар хариу арга хэмжээ авч, үндэсний халамжийн улс байгуулах зэрэг олон арга хэмжээ авчээ. Төрөөс санхүүжүүлдэг эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ, ажилгүйдлийн тэтгэмж, тэтгэвэр, нийгмийн орон сууц зэрэг нийгмийн олон төрлийн үйлчилгээг Засгийн газар нэвтрүүлсэн. Тэд мөн төрөөс санхүүждэг эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ, ажилгүйдлийн тэтгэмж, тэтгэвэр, нийгмийн орон сууц зэрэг олон төрлийн нийгмийн үйлчилгээг нэвтрүүлсэн.
Дэлхийн 1-р дайны өмнө Шинэ Зеланд ч Боерын дайнд оролцож, 1899-1902 оны хооронд Өмнөд Африкт тулалдахаар цэргээ илгээж байсан. Энэ мөргөлдөөний үеэр Шинэ Зеландын цэргүүд Британи болон бусад колонийн цэргүүдтэй мөр зэрэгцэн Боерын бүгд найрамдах улсуудын эсрэг тулалдаж байв.
Эдгээр үйл явдлууд Шинэ Зеландын үндэсний онцлог, Британийн эзэнт гүрэнтэй харилцах харилцааг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж үздэг. Шинэ Зеландын цэргүүд дэлхийн нэгдүгээр дайн, түүнчлэн дараагийн мөргөлдөөнүүдэд хийсэн золиослолыг тус улсад жил бүрийн АНЗАК-ын өдрөөр тэмдэглэсээр байна.
Дэлхийн 2-р дайн
Дэлхийн 2-р дайны үед Шинэ Зеланд 120,000 гаруй цэргээ дайны хүчин чармайлтад оруулж, Британийн эзэнт гүрнийг дэмжихэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Тус улс 1,7 сая хүн ам, түүний дотор 99,000 маори хүн амтай, Хөдөлмөрийн нам засгийн эрхэнд өндөр дайчилгаатай байсан. Тус нам эвлэлдэн нэгдэл, халамжийн төрийг дэмжсэн нь хөдөө аж ахуйг өргөжүүлэхэд тус дөхөм болж, Их Британи руу мах, цөцгийн тос, ноосны дээд амжилтыг илгээжээ. Америкийн цэргүүд ирэхэд тэднийг бас хооллож байсан.
Шинэ Зеланд дайнд 574 сая фунт стерлинг зарцуулсан бөгөөд үүний 43% нь татвар, 41% нь зээл, 16% нь Америкийн зээлийн түрээсээс бүрддэг. Зардлаа үл харгалзан үндэсний орлого 1937 онд 158 сая фунт стерлинг байсан бол 1944 онд 292 сая фунт стерлинг болж өсөхөд энэ нь хөгжил цэцэглэлтийн эрин үе байсан. 1939-45 онд инфляцийг зөвхөн 14% хүртэл хэмжигдэхүүн, үнийн хяналттай байлгаж чадсан. Тус улс 292 миль (470 км) зам зэрэг батлан хамгаалахын ажил, цэргийн байр, эмнэлгүүдэд 50 сая фунт стерлинг зарцуулсан.
Дайн зарласны дараа Шинэ Зеландын зэвсэгт хүчин шуурхай дайчлагдлаа. Хааны Тэнгисийн цэргийн Шинэ Зеландын дивизийг Британийн Адмиралтатын мэдэлд өгсөн бол Шинэ Зеландын Хатан хааны Агаарын цэргийн хүчин (RNZAF) RAF-д үйлчлэх нисгэгчдээ Европ руу илгээв.
Шинэ Зеландын арми мөн дайны хүчин чармайлтад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Шинэ Зеландын 2-р экспедицийн хүчин (2NZEF) байгуулагдаж, Ойрхи Дорнод руу илгээгдсэн бөгөөд Хойд Африк, Газар дундын тэнгисийн кампанит ажилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 2NZEF нь Шинэ Зеландын өнцөг булан бүрээс ирсэн сайн дурын ажилтнуудаас бүрдсэн бөгөөд явган цэрэг, их буу болон бусад туслах хэсгүүдийг багтаасан. Үүнийг анх Дэлхийн нэгдүгээр дайны ахмад дайчин, өмнө нь Британийн армид алба хааж байсан хошууч генерал Бернард Фрейберг удирдаж байжээ.
2NZEF-ийн анхны томоохон ажиллагаа нь Хойд Африкийн кампанит ажилд ирсэн бөгөөд тэрээр Британийн наймдугаар армийн хамт Герман, Италийн хүчний эсрэг тулалдаж байв. Шинэ Зеландчууд хурдан хатуужил, шийдэмгий байдлаараа нэр хүндтэй болсон бөгөөд Сиди Резег, Эль Аламейн, Монте Кассиногийн тулалдаанд тэдний оруулсан хувь нэмэр онцгой ач холбогдолтой байв. Шинэ Зеландчууд Сицилийг довтолж, улмаар Италийн кампанит ажилд гол үүрэг гүйцэтгэсэн.