cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дарви сум (Говь-Алтай)
Сум байгуулагдсан түүх
БНМАУ-ын Ардын их хурлын тэргүүлэгчдийн 1958 оны 5 дугаар сарын 5-ны өдрийн “Аймгуудын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн  хуваарьт өөрчлөлт оруулах тухай” 54 дүгээр зарлиг гарсны дагуу Дарви сумын 7-р баг, 8-р багийг “Хасагт” суманд шилжүүлсэн нь сумуудын хүн амын тоог тэнцвэржүүлэх, газар нутгийн ойрыг харгалзан үзсэн, нөгөө талаар шинээр байгуулагдсан МААМС (мал аж ахуйн машинт станц)-ыг дэмжих зорилготой байсан аж. БНМАУ-ын Ардын их хурлын тэргүүлэгчдийн 1959 оны 8 дугаар сарын 5-ны өдрийн “Аймгуудын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн  хуваарьт өөрчлөлт оруулах тухай” 129 дүгээр зарлигт ...Манай орны хөдөө аж ахуйд социалист харилцаа ялж, ардын аж ахуйтан хөдөө аж ахуйн нэгдэлд нийтдээ нэгдсэн явдал нь орон нутгийн засаг захиргааны зохион байгуулалтал зохих өөрчлөлт хийхийг шаардаж байгаа бөгөөд энэ нь хөдөлмөрчдийн хүсэлтээр хэрэглэсэн туршлагаар нотлогдсныг үндэслэн БНМАУ-ын ИХТ-ээс тотоох нь...гэж заасны дагуу “Овоот“ сум байгуулагдаж, Дарви сумын 6-р баг дээр нэмэгдэн хуучин шилжсэн хоёр баг, мөн “Хасагт” сумын хоёр баг орж байсан аж. Нэг жилийн дараа БНМАУ-ын Ардын их хурлын тэргүүлэгчдийн 1960 оны 5 дугаар сарын 5-ны өдрийн “Аймгуудын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн  хуваарьт өөрчлөлт оруулах тухай” 109 дүгээр зарлигаар  ”Овоот”, “Хасагт” сумууд татан буугдаж Дарви, Шарга сумуудад нэгдсэн ажээ.
Хүн ам
Улсын төв архивд байгаа 1945 оны 10 дугаар сарын 20-нд Бүгд Найрамдах Монгол Ард улсын Тусгаар тогтнолын талаар бүх ард түмний санал асуулга явагдахад Говь–Алтай аймгийн Дарви сумын 18-аас дээш настай нийт 8 багийн 1338 хүн оролцох ёстойгоос 1281 хүн (сургуульд сурахаар явсан, хоршооны мал туусан, жинд явсан зэрэг шалтгаанаар данстай хүмүүсээс 57 хүн хамрагдаагүй) саналаа өгснөөс 100% дэмжиж, татгалзсан болон түдгэлзсэн хүн гараагүй байна. Сумын комиссын дарга Цүлтэм, гишүүдэд Бавуужав, Хас-Очир нарын 4 хүн байж, баг бүрд комиссын дарга, гишүүдэд мөн 4 хүн байж санал асуулгыг зохион байгуулсан байна. Жишээ нь 3 дугаар багийн комиссын дарга П.Балжин, гишүүдэд: Дамдин, Дэмбэрэл, Нямаа, Д.Бадарч нар, 4 дүгээр багийн комиссын дарга Лхүндэв, гишүүдэд: Намжиа, Жалцав, Жамц, Б.Бадарч нар орж байжээ.
Хантайшир уулын аймгийн Бүсхайрхан уулын хошууны 1929 онд хийгдсэн хүн амын тооллогоор Зүүн Сутай сум 313 өрхтэй 1551 хүнтэй, Баянжавхлан сум  328 өрхтэй 1814 хүнтэй байсан, энэ хоёр сумыг нийлүүлж Алтай аймгийн Дарви сумыг байгуулсан бөгөөд 1929 оны хүн амын тооллогоос харахад хүн ам харьцангуй их, хүйсийн харьцаа 49:51 бараг тэнцүү, хүүхдийн тоо 33%-ийг, лам нар 15%-ийг, 70 наснаас дээш өндөр настан 0,02%-ийг эзэлж байжээ. Нийт өрх 641 байсны дотор ганц биеэр (эхнэргүй эсвэл нөхөргүй) өрх толгойлсон 209 өрх бүртгэгдэж, 5-аас дээш насны зөрүүтэй гэр бүл нийт өрхийн 70% орчим хувийг эзэлж,  13 наснаас дээш зөрүүтэй гэр бүл 33 байж, хамгийн их насны зөрүүтэй гэр бүл Зүүнсутай сумын Норов эхнэрээсээ 29 насаар ах, Баянжавхлан сумын Дүгэр эхнэрээсээ 30 насаар ах байсан, хоёр эхнэртэй хүн Зүүнсутай сумын Дамдины Гэлэг тайж байсан бол 1933 оны бүртгэлд Далантайн Санжмятав гэдэг хүн нэмэгджээ.
Фредерик Кануте
Замнал
Францын «Лион» багаас мэргэжлийн гараагаа эхэлсэн Фредерик 2000 онд Английн Премьер лигийн «Вест Хэм Юнайтедад» элсэж, улмаар 2003 оны наймдугаар сарын 5-нд «Тоттенхэм Хотспур» 3.5 сая фунтээр гэрээлж байлаа. 2005 оны наймдугаар сарын 17-нд «Севилья» 6.5 сая еврогоор элссэн ба Малийн шигшээд ч дуудагдаж байв. Шигшээн 39 тоглолтонд 23 гоолдон түүхэнд эхэнд бичигдсэн.
Дарви сум (Говь-Алтай)
Хүн ам
Дарви сумын хүн ам (олон жилийн бүртгэл – тооллогоор) Онууд	1929(Хүн ам-3365) 	1933(2775) 	1944(2429)	1956(2109) 	1969(1469)	1979(1612)	1989(1580)1990(1684) 	1995(2166)	2000(2123)	2005(1913)	2010(1793)	2015(1819)	2018(1861) Хүн амын тоо бүртгэлээс харахад анх сум байгуулагдаж байх үед хүн ам хамгийн олон тоотой байж түүнээс хойш сургууль, цэрэгт жил тутам хүүхэд залуучууд явдаг болж, улмаар улс орны хөгжлийн хандлагаар хот суурин газарт шилжиж ажиллах хүний тоо ихэссэн нь сум, орон нутагтаа амьдарч ажиллах хүний тоо буурахад нөлөөлсөн ажээ. Нөгөө талаар энэ тоо буурахад нөлөөлсөн зүйл бол бүрэн бус тоогоор Дарви сумын харьяат томоохон лам-64, угсаат гүн (Жалчингомбодоржийн Чагдарцэрэн), тайж (Намнангийн Мишиг, Гомбын Чимэддорж) нарыг 1930-1940 оны хооронд баривчилж хэлмэгдүүлэн хороосон зэргээс зарим хүмүүс нь нутаг орноо орхиж өөр газар луу дүрвэхэд хүргэсэн байна. Мөн 1958 онд тус сумын долоо, наймдугаар багийг Шарга суманд шилжүүлсэн нь тус сумын хүн амын тоонд сөрөг нөлөөтэй төдийгүй эдийн засгийн чадавхад ч сөрөг нөлөө үзүүлжээ. Ялангуяа өнгөрсөн зууны 50-аас 80-аад оны үед сургуульд суралцсан болгон улсын хуваарь томилолтоор өөр газарт ажиллах болсноос орон нутагтаа амьдарч мал маллах хүний тоо эрс цөөрсөн ажээ. 1990-2000 оны хооронд улс орны эдийн засгийн байдал хүндрэхэд нэлээд тооны хүмүүс төрсөн нутаг орноо бараадаж хүн амын тоо харьцангуй өссөн байдалтай байсан ч хүн амын шилжилт хөдөлгөөн чөлөөтэй болсон учир хот суурин газар бараадах залуучуудын тоо өсөж, үр хүүхдээ дагаж бараадсан хөгшчүүлийн тоо тодорхой хэмжээгээр нэмэгджээ. 1990 ооос хойш төр засгаас авч хэрэгжүүлэх хүн ам зүйн бодлого алдагдаж урсгалд нь орхисноос эмэгтэй хүүхдээ сургууль соёлд оруулах хандлага давамгайлснаас хүн амын зохистой харьцаа алдагдаж, хөдөө эрэгтэй хүний тоо их байхад, хот суурин газарт нөхөргүй сэхээтэн эмэгтэйчүүдийн тоо эрс өссөн байдал тус суманд тод ажиглагдаж байна.
Фредерик Кануте
Гадны холбоос
Ангилал:Малийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Малийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Олимпик Лион багийн тоглогч Ангилал:Вест Хэм Юнайтед багийн тоглогч Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч Ангилал:Севилья багийн тоглогч Ангилал:Бэйзин Гоань багийн тоглогч Ангилал:Маличууд Ангилал:1977 онд төрсөн
Дарви сум (Говь-Алтай)
Хүн амын овгийн байдал
Дарви сумын хүн амын овог, угсаа гарвал олон янзын байх ажээ. Тэдгээр овог нь өнөөгийн Монгол Улс болон хөрш зэргэлдээ орнуудын монгол угсаатны дунд тархсан, эртний язгуурын овгууд байна. Эрдэмтдийн судалгааны ном, зохиол, сурвалжаас үзэхэд тус суманд "Боржигин", "Бэсүд", "Урианхан", "Урианхай", "Олхонуд", "Жалайр", "Баарин", "Соёг", "Убаши", "Алаг адуут", "Өөлд", "Улаан залаатан", “Тангад” зэрэг овгууд бүртгэгдсэн байна. Дарви сумын нутгийн баруун, баруун хойд талд ”Урианхан”, “Олхонууд”, ”Бэсүд” овогтнууд зонхилж байхад сумын урд (дорнод) хэсгээр “Урианхан”, “Жалайр,” “Бэсүд”, “Баарин” овогтой гэцгээдэг хүмүүс зонхилож, “Өөлд” “Соёг” овогтон байгаа нь Баатар ван, Сүжигт гүний хошууныхантай ураг барилдаж ямар нэг хэмжээгээр холилдож байсных ажээ.
Аж ахуй
Дарви сумын хүн амыг ерөнхий байдлаар авч үзэхэд олон овог, угсаатай хүмүүс энд тэндээс ирж суурьшисан юм уу даа гэмээр байдаг. Цаг хугацаа улирахад өөрийн гэсэн нутгийн онцлог ёс заншил бүрэлдэж бий болсон байна. Энэ нутгийнхан өнө эртнээс мал аж ахуй эрхлэн ашиг шимээр амьдарлаа залгуулдаг, цөөн тооны хүмүүс тариа тарьж амьдардаг, энэ нь эртний уламжлалтай ажээ. Малчид хавар намарт Ихэсийн гол, Хойт хоолой, Далан түрүү, Арьяа, Бөөрөг, Дарвийн нурууны ар бэлээр, өвөлд нурууны өвөр талд өвөлжиж, зунд Сутайн нуруу, Дарвийн нурууныхаа зоо хярд зусаж, жилийн дөрвөн улиралд дунджаар 7-8 удаа нүүдэллэн аж төрнө. Харин дээхнэ (19 дүгээр зууны эцэс 20 дугаар зууны эхээр) үед айлууд мал цөөтэй, холхон нүүгээд байдаггүй баруун уулынхан (хонь, сарлаг голдуу малтай), голынхон (ямаа, монгол үхэр, тэмээ), хярынха н(цөөн бог, голдуу сарлаг), бэлийнхэн (цөөн бог,цөөн улаан үхэр), говийнхон (цөөн бог, тэмээ) гэж тэрүүхэндээ нэг дорын бүлэг маягтай амьдардаг, аль ч айлд унааны хэдэн адуутай байдаг, юу ч үгүй ядуу, яадгаа алдсан ядуу хүн энэ нутагт байгаагүй гэх бөгөөд өвөлд их хүйтэрч цас их ордгоос мал их хорогддог,  Дарвийн нурууны даваануудаар морьтой хүн давахад бэрх болдог, зунд их халуун болдог байсан ажээ. Бас боломжийн хөрөнгөтэй (төрөл бүрийн олон малтай) цөөн тооны айлууд 1-3 айлаар мал, ахуйдаа туслалцуулж амьдралыг нь дааж, дагуулж явдаг байсан ажээ. Малын сүүг ашиглах, сүүн бүтээгдэхүүн боловсруулах талаар халхын ихэнх нутагтай адил боловч өөрийн гэсэн онцлогтой. Гүүний айраг газрын өндөрлөгөөс хамаарч исэлт муутай тул бараг байхгүй гэхэд болно. 1960 оноос өмнө үхэр бүхий өрхүүдэд улсын төлөвлөгөөний дагуу сүүний ноогдол оноож сумын хэмжээнд сарлаг, монгол нийлсэн 500 гаруй үнээ сааж Их Өлзийт, Цахирын худаг, Майхны эх, Цутгаланд сүүний тасаг ажиллуулан цөцгий тос бэлтгэдэг байсан бөгөөд нэгдэл байгуулагдсны дараа нэгдлийн малыг сааж цагаан идээний үйлдэхүүн тушаадаг байжээ. Ямаа, үхрийн сүүгээр цагаан идээ (Сүүлийн үед малын тоо толгой ихэссэнээс тэр байх, хонийг саахаа больж үхрээ ч бага саадаг болжээ) хийнэ. Аарцыг том хавтгай чулуунуудын хооронд 2-3 хоног шахаж, дараа нь зүсэж хатаана. Намарт ууттай аарцаа хоёр хэсэг болгож хатаахад гадна тал нь хөрсөлж хатаад өвөлд доторх талыг нь төнхөж идэхэд нэн амттай, хөгшин хүмүүс цайндаа хийж уудаг байлаа.
Цагаан сар тэмдэглэх ёс
Монгол түмний уламжлалт баяр, хэдэн өдрийн өмнөөс боов, мах шүүс, банш идээ будаагаа бэлтгэж, гэр орон, хашаа хороо, хотоо цэвэрлэж битүүний оройгоос шинэ дээл (гоёлын) хувцасаа гаргаж цагаалж эхлэдэг нь Монголын бусад нутгийнхантай бараг ижил гэхэд болно. Харин овоонд очиж газар, тэнгэрт сүслэн мөргөх заншил нь өөрийн гэсэн онцлогтой. Говь–Алтай аймгийн Дарви суманд цагаан сарын шинийн нэгний өглөө тухайн хот айлын эрчүүд овоонд очиж уулын толгойд наран тусахын цагт тэнгэр газартаа өргөл мөргөл хийхдээ овооны өмнөх ширээг орлох хавтгай чулуун дээр тавагтай идээ, домботой цайгаа тавьж, аргал цогшуулан арц хүж уугиулан сан тавиад, овоо руугаа харан наран ургах зүгт нь хормойгоо дэвсэн хагас сөхөрч дугуйран зээглэж сууцгаагаад гарын алгаа дээш харуулан урагш алдлан өргөж тухайн хот айлын хамгийн ахмадын чангаар хэлснийг бусад нь амандаа давтаж:: Аугаа их Хан хурмаст минь, Аврал ихт асура тэнгэр минь, Ашид дурсагдах өвөг дээдэс минь, Асрын өндөр Алтай нутаг минь, Алсаас бараалах Цаст богд минь, Ачлал ихт Хараат хайрхан минь, Өргөн түмний минь сүр сүлдийг өргөж, Эх нутаг минь тайван амгалан байх болтугай! Ирэх жилдээ элгэн саднаараа Энх мэнд, түвшин амгалан байх болтугай! Үеийн үед биднийгээ ивээж, Үр хүүхдүүд минь жаргах болтугай! Үржилт мал сүрэг минь олширч, Буян хишиг нь дэлгэрч байх болтугай! Хурай! Хурай! Хурай! хэмээн хурайлж гарын алгаа дээш харуулан хагас алдалж алганы арыг газарт хүргэн овоо руугаа харж гурав мөргөөд босцгоон овооны дөрвөн зүг найман зовхис, “Цаст богд, Хараат хайрханы зүгт “Чөөт хайрхан” хэмээн аялгуулан хэлж идээ цагааныхаа дээжийг дээжийг өргөсны дараа тоононы чагтаганы эрчлээсэнд хавчуулаастай байсан, тухайн жилд зарсан, үрэгдсэн сайн морь,  эцэг малын үс хялгасыг овооны санд  өргөөд, цай идээнээсээ амсацгаагаад  буцаж хот айлынхаа хамгийн ахмад настны гэрт цуглаж золгоцгоодог  байна. Мөн зарим нь овооны өмнө арц уугиулан сан тавиад овоо руугаа харан урд зүгт нь хормойгоо дэвсэн хагас сөхөрч зээглэн сууцгаагаад гарын алгаа дээш харуулан урагш алдлан өргөж “Үргэлж биднийг ивээгч Өндөр дээд тэнгэр минь! Өмөг түшиг болсон Алтайн арван гурван оргил минь! Хотол олноороо энх мэнд, төвшин амгалан байж, үржилт мал сүрэг минь эргэх цагийг эндэлгүй давах болтугай!” гэж товчхоноор ахмад нь хэлэхэд бусад нь даган хэлээд овооны дөрвөн зүг найман зовхист авч ирсэн идээ цагааныхаа дээжийг өргөөд, буцаж гэртээ очиж золгож шинэлдэг ажээ.
Эшлэл
Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Булган (салаа утга)
Булган (монгол бичгээр Зураг:Булган мб - хэвтээ.PNG bulaɣan, булаган):
Салаа утгын анхдагч байж болох:
Хөвсгөл аймаг
Хөвсгөл аймаг нь гүн цэнхэр Хөвсгөл нуурынхаа нэрээр нэрлэгдэх ба 1931 онд үүсэн байгуулагдсан. Булган, Архангай, Завхан аймагтай хиллэх ба улсын хилээр зааглагдаж Оросын Холбооны Улс, түүний Тува, Буриад улсуудтай хаяа залгадаг. Аймгийн төв Мөрөн хот улсын нийслэлээс баруун хойш 671 км зайтай. Хөвсгөл аймаг 1992 оны үндсэн хуулийн хүрээнд 24 сум, цаашилвал 126 багийг агуулан байгаа.
Хөвсгөл аймаг нэг зуун мянга зургаан зуу гаран (100,629) ам дөрвөлжин километр газар эзэлсэн Монгол улсын 6 дахь том дэвсгэр газартай аймаг. Үндсэндээ уулархаг. Уул, ус, ой, хөвч, тайга болсон нутгийг аялагч жуулчид үзээд «Монголын Швейцар» гэж нэрийдэх нь бий. Амьтан ургамал, ашигт малтмалаар баялаг, түүх, байгалийн дурсгалт газар арвинтай, онгон дагшин байгалийн өлгий болсон нутаг.
2011 оны байдлаар 126 мянган хүн оршин сууж байсан ба хамгийн олон хүнтэй аймаг юм. Үндсэндээ монгол үндэстэн, тэр дотроо халх, дархад, хотгойд, урианхай зонхилдог. Өөр аймагт байдаггүй цаатан отгийн хүмүүс цөөн тоогоор бий.
Түүх
Тус аймгийн нутаг дэвсгэр дээр нэн эртний үеэс хүн оршин сууж амьдарч байсныг илтгэсэн чулуун болон хүрэл зэвсгийн үеийн булш, хадны сүг зураг, буган хөшөө олонтой.
Нутгийн хуваарь
thumb|240px|Нутгийн хуваарь thumb|240px|Хужиртын давааны овоо
Угсаатны бүрэлдэхүүн
Аймгийн нийт хүн амын 76,9%-ийг халх, 13,7 %-ийг дархад, 5,2 %-ийг хотгойдууд эзэлдэгийн зэрэгцээ Буриад, Урианхай, Цаатан, зэрэг ястнууд амьдардаг олон ястны өлгий нутаг юм.
Тус аймгийн Баянзүрх, Улаан уул, Рэнчинлхүмбэ, Цагааннуур суманд ихэвчлэн Дархад, Цаатан, Тува, Чандмань-Өндөр суманд Урианхай, Цагаан-Үүр суманд Буриад, Шинэ Идэр, Галт, Жаргалант суманд Халх, бусад суманд Хотгойд ястнууд голлон амьдардаг.
Газарзүй
Тус аймагт мөнх цаст сүрлэг уулс, ян сарьдаг, гүн цэнхэр нуурууд, хөвч тайга, гол мөрний өргөн хөндий зэрэг нь тэр аяараа Хөвсгөл нутгийн үзэсгэлэн гоо билээ. Шохойн ба гантиг чулуун тунадаснаас үүссэн Цагаан-Үүр сумын Даян дээрх зэрэг олон агуй, хонгил, сэнжит хад нь байгалийн биет үзмэр юм.
Элбэг баян араатан, жигүүртэн ан амьтад, түүхийн дурсгалт зүйл, байгалийн үзэсгэлэн зэргээр гайхагдсан Хөвсгөл нутгийг Монголын Швейцар хэмээн нэрлэдэг.
Газрын гадарга
Aймгийн нутаг дэвсгэр нь Хангайн уулархаг мужид оршдог. Уул нурууны гол хэсэг нь хангай нурууны салбар хэсэг Хөвсгөл Тагна, Соёны нуруу багтана. Дэлгэрхаан уулын ноён оргил нь далайн түвшнээс дээш 3190 метр өндөрт орших ба аймгийн нийт нутаг дэвсгэр нь далайн түвшнээс 1650-2050 метр өргөгдсөн.
Гол мөрөн
Хангайн нуруунаас эх авсан Идэр, Тэс, Бүгдгээн, Хөвсгөл нуурын баруун ба зүүн талын уулсаас эх авсан Дэлгэр мөрөн, Бэлтэс, Шарга, Шишгэд, Эг, Үүр, Уйлган зэрэг 400 гаруй гол мөрөн, горхи булагтай.
Хөвсгөл аймагт 300 гаруй том, жижиг нуур байдаг. Эдгээр нууруудын дотроос цэнгэг тунгалагаараа дэлхийд тэргүүлдэг, талбайн хэмжээгээрээ Ази тивд аравдугаарт, Монгол оронд хоёрдугаарт, гүнээрээ Төв Азид хоёрдугаар ордог Хөвсгөл нуур байна.
Тус аймагт анагаах чадлаараа улс даяар алдартай Булнай, Салбарын халуун рашаан, Торц, Дулаан бүлээн, Наранбумбат, Хоногцол, Бөөстөг, Гантигт зэрэг хүйтэн рашаан байдаг ба эдгээрийг түшиглэн амралт сувиллын газрууд ажилладаг. Энэ аймгийн хамгийн их нуур буюу "Хөвсгөл" нуур нь ОХУ-ын "Байгаль" нууртай газар доор эх нь холбоотой байдаг гэх домогтой.
Ашигт малтмал
Хөвсгөл аймаг байгалийн баялаг, эрдэнэсийн сангаар нэн арвин, үйлдвэрийн зориулалтаар ашиглах боломжтой судалгаа хийсэн олон сая тонн нөөцтэй фосфорит, нүүрс, бал чулуу, алт, төмрийн хүдэр, хөнгөн цагаан, шороон будаг, шохойн чулуу, гантиг, боржин гэх зэрэг хөнгөн үйлдвэрлэлд чухал ач холбогдолтой баялаг бий. Мөн олон сая шоо метрээр тооцогдох ойн нөөцтэй.
Амьтан, ургамал
Aймгийн нийт нутгийн 35,4% буюу 35,5 мянган км квадрат талбайг ойн талбай эзэлнэ. Ойд гацуур, хуш, нарс, улиас зэрэг навчит болон шилмүүст мод эзэлдгийн 90 орчим хувь нь хар мод юм.
Тус аймагт вансэмбэрүү, алтан хундага зэрэг 80 шахам төрлийн эмийн ургамал ургана. Нэрс, үхрийн нүд, улаалзгана, бөөрөлзгөнө, улаагана, хад, аньс, тошлой, гүзээлзгэнэ зэрэг жимс, самар, мэхээр, мөөг, сонгино гэх мэт хүнсний ургамлын арвин баялаг нөөцтэй юм. Эдгээрээс биологийн нөөц удмын сангаараа эрдэмтний сонирхлыг татдаг Сибир жодоо, хонин арц, ягаан цээнэ, ямаан сэрдэг, шивүүрт, ортууз зэрэг олон төрлийн ургамлууд Монгол улсын ховор ургамалд ордог аж.
Хөвсгөл аймагт 5 баг, 13 овог, 31 төрөлд хамрагдах 35 зүйлийн хөхтөн, тэр дундаа үнэг, чоно, хандгай, баавгай, хярс, хүдэр, зэрлэг гахай, буга, гөрөөс, булга, тарвага, ан амьтан, 2 зүйлийн 2 нутагтан, 4 зүйлийн хэвлээр явагч, 400 гаруй зүйлийн шавьж бүртгэгджээ.
Манай аймгийн гол мөрөн нууранд 10 гаруй зүйлийн загас байдгийн дотор монголдоо хамгийн томд тооцогдох тул загас, Сэлэнгэ мөрнөөр дамжин ирсэн хилэм загас, Дархадын хотгор, Шишгэдийн голын сав нутагт дэлхийд хосгүй цагаан загас бий. Эдгээр загасыг Оросын Петр хаан хүнсэндээ
Боловсрол
Аймагт ерөнхий боловсролын сургууль 32, цэцэрлэг 29, соёлын төв 23, Хөгжимт драмын театр, орон нутгийг судлах музей ажилладаг.
Тус аймагт сумын эмнэлэг 23, аймагт орчин үеийн тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон нэгдсэн эмнэлэг ажилладаг.
Эдийн засаг
Аймгийн эдийн засгийн гол салбар нь хөдөө аж ахуй юм. Хөдөө аж ахуйд мал аж ахуй голлох байр эзэлнэ. Аймгийн нийт нутгийн 57.7%-г хөдөө аж ахуй эдэлбэр газрын хэрэгцээнд ашигладаг.
Тус аймгийн байгаль цаг уурын нөхцөлд тохирсон нутгийн шилмэл омгийн Дархад омгийн хонь, хогоргын улаан монгол, эрчимийн хар ямаа, тэсийн голын адуу зэргийг үржүүлэн ашиглаж байна. Тус аймгийн Цагааннуур суманд цаа бугыг өсгөн үржүүлдэг. Тус аймгийн Tариалан Эрдэнэбулган, Рашаант сумд газар тариалан эрхэлж ирсэн ба 2000 оноос нийт эргэлтийн талбай 20,4 мянган га–д хүрч жилд дунджаар 10,4 мянган га–д үр тариа, төмс, хүнсний ногоо тариалж байна.
Аялал жуулчлал
Аймгийнхаа байгалийн үзэсгэлэнт газар нутаг, Хөвсгөл нуурын цогцолбор газрыг ашиглан аялал жуулчлалыг эрчимтэй хөгжүүлж байна.
Алдартай хүмүүс
thumb|130px|Өндөр Гонгор Хөвсгөл аймаг эх орныхоо тусгаар тогтнол, хөгжил цэцэглэлийн төлөө амь бие, оюун ухаан, авъяас чадвараа зориулж ирсэн алдар цуутнуудын өлгий билээ. Тус аймгаас ардын домогт баатар Чингүнжав, Жалханц хутагт Дамдинбазар, Монгол улсын баатар Л.Даваадорж, Л.Гэлэгбаатар, Г.Цэнд, Д.Гунгаа, Үндсэн хуулийн эцэг Бяраагийн Чимид нар төрөн гарсан бөгөөд Ардын хувьсгалын партизан 40 гаруй, Хөдөлмөрийн баатар 22, гавъяат 48, эрдэмтэд 100 гаруй улс, аймгийн олон зуун аварга, сайчууд төрсөн.
1990 оны ардчилсан хувьсгалын төлөө бусад аймгуудаас хамгийн түрүүн хөл тавьж Даваадоржийн талбайд өлсгөлөн зарлаж тэмцэж явсан түүхтэй. Хөвсгөлчүүдийн шаргуу хөдөлмөрийг үнэлж төр засгаас 1986 онд аймгийг "Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон"–гоор 2015 онд Сүхбаатарын одонгоор тус тус шагнасан билээ.
Эдгээрээс гадна Өндөр Гонгор, Шүхэрч Гэлэнхүү нар Хөвсгөлд төржээ. Данийн аялагч Хэннгинг Хаслунд-Кристенсен нь одоогийн Эрдэнэбулган суманд 1, 2 жилийн турш 1920-оод онд иржээ. Мөн нутгийн зарим ард Алан-Гуа эхийг Чандмань-Өндөрт төрсөн гэж үздэг. Иймд энэ суманд улсын баяр наадмын үеэр Алан-Гуа эхийн баярыг тэмдэглэдэг.
Эх сурвалж
Ангилал:Монголын аймаг
Дост Мухаммед Хан
Дост Мухаммед Хан (1793 - 1863 оны 6 сарын 9) нь Афганистаны эмир.
Тэрээр 1835 онд албан ёсоор эмир болсон бөгөөд Англи улс Оросын нөлөөг ихэсгэхгүйн тулд Афганистанд цэрэг байрлуулахыг хүссэн боловч Дост Мухаммед Хан хариуд нь Пешаварыг Афганистанд буцааж өгөхийг шаардсан байна. Афганистаныг хүчирхэгжүүлэхийг хүсээгүй Англичууд хуучин эмир Шужа Шах Дурранитай хамтарч, 1838 онд Афганистанд дайн зарласан юм.
Англичууд 1839 оны 8 сард Кабулыг эзэлж, Шужа Шахыг эмир болгов. Дост Мухаммед Төв Азийн Бухар луу дүрвэж, хэсэг хугацааны дараа буцаж ирэн байлдсан боловч 1840 оны 11 сард бууж өгөн, Английн харьяаны Энэтхэгт хүргэгдсэн байна.
Гэвч Афганистаны нэгдүгээр дайн гэж нэрлэгдэх болсон энэхүү дайнаар улс орны өнцөг булан бүрт эсэргүүцэл үргэлжилсээр байсан тул их хохирол амссан Английн арми дайныг зогсоохоос өөр аргагүй байдалд хүрэв.
Ийнхүү 1843 онд Англичууд Дост Мухаммедыг чөлөөлж, тэрээр буцаж хаан ширээндээ суусан юм.
Ангилал:Афганистаны эмир Ангилал:19-р зууны ноёрхогч Ангилал:Англи-Афганы нэгдүгээр дайны хүн Ангилал:Афганчууд Ангилал:1793 онд төрсөн Ангилал:1863 онд өнгөрсөн
Игорь Денисов
Игорь Владимирович Денисов (И́горь Влади́мирович Дени́сов, 1984 оны тавдугаар сарын 17-нд Санкт-Петербург төрсөн) — Оросын хөлбөмбөгчин бөгөөд Динамо Москва болон Оросын шигшээд тоглодог гавъяат тамирчин юм.
Холбоос
Ангилал:Оросын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Динамо Москва багийн тоглогч Ангилал:Анжи багийн тоглогч Ангилал:Зенит Санкт-Петербург багийн тоглогч Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:Оросууд Ангилал:1984 онд төрсөн
11 сарын 29
11 сарын 29 нь Григорийн тооллын жилийн 333 дахь (өндөр жил бол 334 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 32 өдөр үлдэж байна.
Энэ өдөр нас барагсад
1129 #29
2 сарын 18
2 сарын 18 нь Григорийн тооллын жилийн 49 дахь өдөр бөгөөд жилийн эцэс хүртэл 316 өдөр (өндөр жил бол 317 өдөр) үлдэж байна.
Тэмдэглэлт өдөр
0218 #18
Хулгар гуйванга
Хулгар гуйванга (Asio flammeus) нь Strigidae овгийн нэг зүйл шар шувуу юм. Тэд Asio төрөл бөгөөд хөхтөн амьтдын чихтэй төстэй туг өдтэй байдаг. Энэхүү туг өд нь ил харагдах зүйл байхад далд зүйл бас бий. Хулгар гуйвангын чихний туг өд нь маш богино тул бараг харагддаггүй.
Гадаад төрх
Энэхүү шар шувуу нь дундаж хэмжээний, 34-43 см, 206-475 гр жинтэй, том нүд, толгой, богино хүзүү, өргөн далавчтай. Хошуу нь богино, махир, бахим бөгөөд хар өнгөтэй юм. Далавчаа дэлгэхэд 85-103 см урт байна. Эмэгчин нь биеэр арай том байдаг.
Хөхморьт сум
Хөхморьт нь Говь-Алтай аймгийн сум юм. 1924 онд үүсгэн байгуулагдсан. Хөхморьт сум 629 мянган га нутагтай, 2700 гаруй хүн амтай. Говь-Алтай, Завхан, Ховд гэсэн гурван аймгийг холбодог.
Хулгар гуйванга
Амьдрах бүс
Хулгар гуйванга нь Антарктид болон Австралиас бусад бүх тивд хамгийн өргөн тархан амьдардаг шувуу юм. Хойд зүгт амьдрах хэсэг нь өвлийн улиралд өмнө зүгт нүүдэллэдэг.
Хөхморьт сум
Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум Ангилал:Монголын сум Ангилал:1924 онд байгуулагдсан
Хулгар гуйванга
Үржил
Тэд тундр, саванна, тал, нуга хөндийд газар үүрлэдэг байна. Өвс, ургамал, өд зэргээр халхлан далдалсан байх аж. Голдуу 4-7 өндөг гаргах ба хэрэв оготно зэрэг идэш тэжээл элбэг үед арав гаруй өндөг гаргадаг байна. Эмэгчин нь 21-37 хоног өндгөө даран ангаахай гарж, 28 хоноод бие даан амьдарна. Нэг нас хүрээд үржлийн нас бие гүйцдэг ажээ. Хойд зүгт 3-6 сарын хооронд нийлэх ба нэг хостойгоо амьдардаг байна.
Идэш тэжээл
Хулгар гуйванга голдуу шөнөөр ан хийх ч, өдрийн цагт ч идэвхтэй байна. Гол идэш тэжээл нь оготно зэрэг мэрэгч бөгөөд мөн бусад жижиг хөхтөн, шувуу, томхон шавьжаар хооллоно.
Цахим холбоос
Ангилал:Уулийнхан
Ногтруу
Ногтруу (Syrrhaptes paradoxus) нь дундаж хэмжээний шувуу бөгөөд Ази тивийн хуурай тал хээр нутгаар амьдарна. Казахстан болон Монголд амьдрах хэсэг нь цасны оролтоос шалтгаалан өвлийн улиралд өмнө зүг нүүдэллэдэг.
Гадаад төрх
Ногтруу нь шаравтар эрээн өнгөтэй, элэгний тус хар толботой, 30-41 см урт байна. Эрэгчин нь саарал толгой, цээж, улбар шар нүүртэй. Сүүл нь урт, үзүүр хэсэгрүү нарийссан байх ба нисэхдээ их дуу чимээтэй. Хөл, хуруу нь өд ноолуураар бүрхэгдсэн байдаг.
Константин Зырянов
Константин Георгиевич Зырянов (1977 оны аравдугаар сарын 5-нд төрсөн) нь Оросын хөлбөмбөгчин юм.
Ангилал:Оросын хөлбөмбөгчин Ангилал:1977 онд төрсөн Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:Оросууд
Дөрвөд хошуу
Дөрвөд хошуу ( Dörbed qosiɣu, хятадаар 四子王旗) — Хятад улсын Өвөр Монгол орны Улаанцав хотын харъяат хошуу. Өөрөөр хэлбэл Хятад үндэстэн гол болсон улсад, Монгол үндэстний өөртөө засах орон, аймаг дахь Монгол үндэстний уламжлалт газар нутаг юм.
Нутгийн хуваарь
Дөрвөд хошуу дотроо 5 балгас, 3 шян, 5 сум болон хуваагддаг.
Сансрын хөтөлбөрт
Тус хошууны Хонгор сумын нутагт Шэньжоу сансрын хөлөг газарддаг болсон.
Зураг
Ангилал:Өвөр Монголын суурин Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог
Зя Зонь Ян
Зя Зонь Ян (贾枞阳, 1991 оны гуравдугаар сарын 1-нд төрсөн) — Хятадын фристайльчин юм. Тэрээр дэлхийн цомын тэмцээнд хоёр түрүүлсэн. 2010 болон 2014 онуудад олимпод эх орноо төлөөлөн оролцож зургаа, гуравдугаар байр эзлэж байв.
Холбоос
Ангилал:Хятадын фристайльчин Ангилал:Хятадын олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Хятадын олимпын оролцогч Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Фристайлийн азийн наадмын аварга Ангилал:Фристайлийн универсиадын аварга Ангилал:Хятадууд Ангилал:1991 онд төрсөн
Мартен Стекеленбург
Давид Луис Морейра Мариньо (Maarten Stekelenburg, 1982 оны есдүгээр сарын 22-нд Харлем хотод төрсөн) нь Нидерландын хөлбөмбөгчин бөгөөд Фулхэм болон Нидерландын шигшээ багийн хаалгач юм.
Холбоос
Ангилал:1982 онд төрсөн Ангилал:Нидерландын хөлбөмбөгчин Ангилал:Нидерландын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:Фулхэм багийн тоглогч Ангилал:Нидерландчууд
Алексей Абрикосов
Алексей Алексеевич Абрикосов (Алексей Алексеевич Абрикосов, * 1928 оны 6 сарын 25-нд Москва, ЗХУ; † 2017 оны 3 сарын 29-нд Пало Алто, АНУ ) ) нь Оросын Холбооны Улсын онолын физикч юм. 1948 онд Москвагийн Их Сургуулийг төгсөөд 1948-1965 онд Оросын Шинжлэх Ухааны Академид ажиллаж байв.
2003 онд "Хэт дамжуулагч ба хэт урсагчийн онолд оруулсан хувь нэмэр" нь үнэлэгдэж, физикийн салбар дахь Нобелийн шагналыг хүртжээ.
Эшлэл
Ангилал:20-р зууны физикч Ангилал:Оросын физикч Ангилал:Физикийн Нобелийн шагналтан Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн багш Ангилал:Москвагийн техникийн улсын их сургуулийн багш Ангилал:Москвагийн физик ба технологийн хүрээлэнгийн багш Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Унгарын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн Ангилал:Америкийн Физикийн Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:Лозаннын их сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:Төрийн шагналтан (ЗХУ) Ангилал:Лениний нэрэмжит шагналтан Ангилал:АНУ дахь Оросын цагаач Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн Ангилал:АНУ-ын хүн Ангилал:Оросууд Ангилал:1928 онд төрсөн Ангилал:2017 онд өнгөрсөн
Нефтчи Баку
Нефтчи Баку Хөлбөмбөгийн Баг (Neftçi Peşəkar Futbol Klubu) буюу Нефтчи нь Азербайжаны хөлбөмбөгийн баг бөгөөд тус улсын нийслэл Баку хотод байрлана. Өдгөө Азербайжаны Премьер лигт харьяалагддаг. Тэд Азербайжаны Премьер лиг, Азербайжаны цомд тус бүр 5 удаа түрүүлсэн, тус улсын хамгийн алдартай, нэр хүндтэй, амжилт өндөртэй баг билээ.
УЕФА-гийн тэмцээнүүд дэх амжилт
2008 оны 12 сарын байдлаар.
Эшлэл
Ангилал:Азербайжаны хөлбөмбөгийн клуб Ангилал:Бакугийн спортын клуб Ангилал:1937 онд байгуулагдсан
Лукас Андерсен
Лукас Андерсен (Lucas Andersen; 1994 оны есдүгээр сарын 13-нд Ольборг хотод төрсөн) — Даниийн хөлбөмбөгчин бөгөөд Нидерландын «Аякс» багт хагас хамгаалагчаар тоглодог.
Амжилт
«Аякс»
Гаднын холбоос
Ангилал:Данийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Ольборг багийн тоглогч Ангилал:Аякс багийн тоглогч Ангилал:Грассхоппер багийн тоглогч Ангилал:Йонг Аякс багийн тоглогч Ангилал:Нидерландын хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Даничууд Ангилал:1994 онд төрсөн
Анжелина Швачка
Анжелина Швачка нь Оросын дуучин юм.
Ангилал:Дуурийн дуучин Ангилал:Меццосопран Ангилал:Киевийн уран бүтээлч Ангилал:Украины хөгжимчин Ангилал:Ардын Жүжигчин (Украин) Ангилал:Тарас Шевченкогийн нэрэмжит шагналтан Ангилал:Пётр Чайковскийн нэрэмжит Украины Үндэсний Хөгжмийн Академийн төгсөгч Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн Ангилал:Украинчууд Ангилал:1971 онд төрсөн
Зая бандид Намхайжамц
Монгол угсаатан, тэр дундаа ойрадын ард түмний дундаас төрсөн XVII зууны нэрт хүн, буддын шашин болон төрийн зүтгэлтэн, равжамба, зая бандид, дуун хөрвүүлэгч, тод үсгийг зохиогч, соён гэгээрүүлэгч Зая бандид Намхайжамц (өөрөөр Зая Бандид Огторгуйндалай; халимагаар Зая Пандит, бүтнээрээ Зая Пандит Оһтрһун Дала; оросоор Зая-Пандита, Зая-Пандита Намкхай Чжамцо, 1599-1662) 1599 оны шарагчин гахай жилд Зүүнгар улсын нутагт сууж байсан хошууд (аймаг)-ын гөрөөчин отгийн шангас овогт Хүнгүйзаяачийн ууган хүү Баавханы тавдугаар хөвүүн болон төрж Шархаваг хэмээх нэрийг олов. 1616 онд 17 насандаа Төвөдийн Лхасын Барайвун хийдэд шавилан суужээ. Түүний Намхайжамц гэх сахилын нэр нь монголоор «Огторгуйн далай» гэж хөрвөнө. 10 жил шашны ном үзээд рабжамба (хэтэрхий мэдэгч) цолыг хамгаалжээ. Түүнээс хойш ахиад 20 жил Төвөдийн олон хийдэд багш лам болж явахдаа Зая бандид гэж хүндлэгдэн алдаршив. 1638 онд Гурван их богд хэмээн алдаршсан буюу V дүрийн Далай лам Агваанлувсанжамц, IV дүрийн Банчин эрдэнэ, Галдан ширээт хийдийн хамба Галдан тив нарын зарлиг дор Халх долоон хошуу, дөрвөн ойрдын нутагт төр шашны их багшаар томилогдон эх нутагтаа морилон иржээ.
1640 оны халх-ойрадын олон ноёдын Тарвагатайн чуулганд оролцож Их цаазын бичигт санаа бодлоо нийлүүлэв. Тэрээр Зүүнгараас гарч яваад 1641—1642 онд Халх, 1645, 1657 онд хоёр удаа Ижилийн ойрад гэх мэт манжийн эрхэнд ороогүй монгол нутаг болгоноор ном сургааль айлдаж байжээ. Зая бандид Намхайжамц 1648 оны хулгана жил Зүүнгарын нутаг Чүй голын эрэгт Авлай тайжийнд өвөлжихдөө хамаг монгол хэлтэнд дөхөмчилж худам монгол үсгийг тодруулж, тодорхой болгосон үсэг зохиосон нь тод үсэг юм. 1662 онд Төвөдөд очих замдаа Хөхнуурт нас нөгчжээ.
Эшлэл
Ангилал:Буддын шашин Ангилал:Монголчууд Ангилал:1599 онд төрсөн Ангилал:1662 онд өнгөрсөн
Сканди
Сканди нь Sc химийн тэмдэг, 21 атомын дугаар бүхий химийн элемент. Металлын мөнгөлөг цагаан, d-блокийн элемент бөгөөд зарим тохиолдолд иттри ба лантаноидуудтай хамт газрын ховор элемент гэж нэрлэгддэг. 1879 онд Скандинавиас олдсон иксенит ба гадолинит эрдсүүдээс спектрийн анализаар илрүүлсэн.
Ангилал:3-р бүлгийн элемент Ангилал:4-р үеийн элемент Ангилал:Галын аюултай бодис Ангилал:Хөнгөн металл Ангилал:Газрын ховор металл Ангилал:Шилжилтийн металл Ангилал:Химийн элемент
11 сарын 30
11 сарын 30 нь Григорийн тооллын жилийн 334 дахь (өндөр жил бол 335 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 31 өдөр үлдэж байна.
Тэмдэглэлт баярууд
1130 #30
Цахар баруун гарын хойд хошуу
Цахар баруун гарын хойд хошуу (монгол бичгээр чахар барагун гарун хойиду хошигу, хятадаар 察哈尔右翼后旗) — Хятад улсын Өвөр Монгол орны аймгийн энтэй Улаанцав хотын харъяат хошуу. Өөрөөр хэлбэл Хятад үндэстэн голлосон улсад, Монгол үндэстний өөртөө засах орны аймагт, угаас Монгол үндэстэн суусан нутаг юм. Засгийн ордон нь Баянцагаан балгаснаа байдаг.
Нутгийн хуваарь
Энэ хошуу дотроо 5 балгас, 1 шян, 2 сум болон хуваагддаг.
Ангилал:Өвөр Монголын суурин Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог
Осман Нури Топбаш
Осман Нури Топбаш, Osman Nuri Topbaş; 1942, Истанбул.
Товч намтар
1942 онд Истанбул хотын Эрэнкөй дүүрэгт төржээ. Эцэг нь Муса Топбаш, эх нь Фатма Фэридэ нар юм. Осман Нури Топбаш нь гэрлэж дөрвөн хүүхэдтэй болжээ. Анх Эрэнкөйгийн Зихни Паша бага сургуулийг төгсөж, тэнд сурч байхдаа Кур’аны судрын сургаалийг сурчээ. 1953 онд Истанбулын Имам-Хатиб сургуульд элсэн орсон нь Османт эзэнт гүрний өвд тооцогдож байсан М. Жэлалэддин Өктэн, Махир Из мэтийн багш нар ба Нүрэддин Топчу мэт Өрнөдийн гүн ухааны хүмүүс багшилдаг чухал нэгэн байгууллага байв. Тэрбээр нас чацуу авга ах Абидин Топбашийн хамт уг сургуулийг 1960 онд төгжээ. Тухайн үед М. Зэкаи Конпара, Яман Өвгөн (Абдулкадир Кэчэоглу), Ахмэт Давутоглу, Махмут Байрам, Али Рыза Сагман багш нар хичээл заадаг байв. Имам-Хатип явсан онуудад Нэжип Фазыл гуайтай танилцжээ. Түүнтэй ойр дотно болоод ярилцлагад нь оролцож, Бүйүк (Их) Дорнод сэтгүүлийн байнгын уншигч, бодлыг нь сэтгэлээрээ дэмжигч болов. Имам-Хатип Ахлах сургуулиа төгссөний дараа хэсэг хугацаагаар худалдаа үйлдвэрлэлийн салбарт ажиллажээ. 1962 онд Сиирт аймгийн Тилло сумд багшилж цэргийн албаа дүүргэжээ. Энэ хугацаандаа багшлах ажилдаа улам бүр сонирхолтой болж хүмүүсийг боловсруулж залуучуудтай цаг өнгөрөөх дуртай болжээ. Цэргээс халагдаад дахиад худалдаа үйлдвэрлэлийн салбарт оржээ. Гэвч тэрбээр шинжлэх ухаан ба буяны үйл ажиллагааг хэзээ ч орхиогүй юм. Шинжлэх Ухааныг Дэлгэрүүлэх Нийгэмлэгт идэвхтэй ажилладаг байв. Түүний ажлын газар нь буяны байгууллага шиг оюутан сурагчдад тэтгэлэг, ядуу зүдүүчүүдэд тусалцаа олгох төв байв. Нийгэмлэгийнхээ буяны үйл ажиллагааг бүгдийг тэр хариуцдаг байжээ. Ажлын байрандаа явуулдаг үйлчилгээг Хүдай Санг байгууласны дараа сангийн байранд нүүж орж, тэргүүлэн байгуулсан сангийнхаа үйл ажиллагааг улам бүр өргөтгөжээ. Түрк дэх хамаатан садангууд ба Африкаас эхлээд хамаг дэлхийгээс ирсэн залууст сэтгэлээрээ хандив олгож, тэдний боловсролд туслагч болов. Осман Нури Топбашийн номнуудыг олон хэлээр орчуулсан, эдгээр номнууд нийтэлсэн орнуудаас ирсэн семинар, шинжлэх ухааны их хүрал мэтийн урилгыг дагаж үзэл бодлоо хуваалцдаг ба ийнхүү үйл ажиллагаагаа хүн төрөлхтөнд үйлчлэх санаагаараа явуулж байдаг. Осман Нури Топбашийн 43 хэлээр орчуулсан номуудын pdf. форматыг энэ сайтнаас үнэгүйгээр буулгаж болно: http://www.islamicpublishing.net
Бүтээлүүд
Осман Нури Топбашийн 40 орчим номыг 43 орны хэлээр орчуулсан байдаг. Номуудын pdf. форматыг уг сайтнаас үнэгүйгээр буулгаж болно: http://www.islamicpublishing.net
Мартин Лютер Кинг
Бага Мартин Лютер Кинг (Martin Luther King, Jr., 1929 оны 1 сарын 15 - 1968 оны 4 сарын 4) бол Америкийн санваартан, идэвхтэн, мөн Африк-Америкчуудын иргэний эрхийн хөдөлгөөний гарамгай удирдагч юм. Тэрээр хүчирхийллийн бус, иргэний үл дагах арга ашиглаж, иргэний эрхийг дээшлүүлэх талаар амжилт олсон алдартан билээ. Ийнхүү Кинг Америкийн орчин үеийн либерализмын түүхэнд билэг тэмдэг нь болон үлджээ.
Баптист үүрэг гүйцэтгэгч Кинг нь үйл хэргээ иргэний эрхийн төлөөх идэвхтэн болсноор эхэлсэн. Тэр 1955 онд Монтгомерийн автобусын хоригийг удирдан, 1957 онд Өмнөдийн Христийн Манлайллын Чуулганыг (SCLC) байгуулахад туслалцан, анхны ерөнхийлөгчөөр нь ажиллаж байсан. Кингийн удирдлагаар 1963 оны 3 сард Вашингтоны марш болж, тэр үеэр алдарт "Надад мөрөөдөл бий" хэмээх илтгэлээ тавьжээ. Ийнхүү тэр Америкийн түүхэн дэх агуу уран илтгэгчдийн нэг гэгдэх болсон юм. Түүнийг тулгуур үзэлтэн хэмээн тодорхойлсон Холбооны Мөрдөх Товчооны Сөрөг Тагнуулын Хөтөлбөрийнхөн үлдсэн амьдралынх нь туршид мөшгисөн билээ.
1964 оны 10 сарын 14-нд, Кинг арьс өнгийн хоорондын тэгш бус байдлын эсрэг хүчирхийллийн бус аргаар тэмцсэнийхээ төлөө Нобелийн энхтайвны шагнал хүртжээ. Дараагийн жилүүдэд нь тэрээр үйл ажиллагаагаа ядуурал ба Вьетнамын дайны эсрэг асуудлаар өргөжүүлж, 1967 онд "Вьетнамаас чанагш" хэмээх илтгэл тавьсан нь либерал үзэлтэй хуучны хамтрагчаас нь түүнийг хөндийрүүлж орхисон төдийгүй түүнийг үхэл рүү түлхсэн билээ. Кинг ядуу ардуудын кампани гэх суултыг Вашингтон хотноо зохиохоор төлөвлөөд байв. Кинг 1968 оны 4 сарын 4-нд Теннесси муж улсын Мемфис хотноо алагджээ. Түүнд 1977 онд Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль, 2004 онд Конгрессийн алтан медаль нэхэн олгосон бөгөөд 1986 оноос Мартин Лютер Кингийн өдрийг АНУ даяар Холбооны амралтын өдөр болгон тэмдэглэх болжээ. Мөн тус улсад түүний нэрээр нэрлэгдсэн хэдэн зуун гудамж бий.
Эхэн үеийн амьдрал ба боловсрол
Бага Мартин Лютер Кинг 1929 оны 1 сарын 15нд Жоржиа мужийн Атланта д санваартан том Мартин Лютер Кинг ба Алберта Виллиамс Кингийнд мэндэлсэн. Түүний хуулин дахь нэр нь “Майкл Кинг” байсныг түүний эцэг нь өөрийнхөө нэрээр Майклийг Мартин Лютер болгон өөрчилсөн ба түүний хойно Майкл нэрээр нь мөн дууддаг байсан. Бага Мартин айлын дунд хүүхэд ба эгч нь Виллие Кристине Кинг, эрэгтэй дүү нь Альфред Даниел Виллиамс Кингюм. Кинг 1939 онд Атлантад Салхитай цуг явна кинонд сүмийн найрал дууныхантай дуулсан байна. Кинг эхэндээ Христийн шашны олон шаардлагад эргэлзээтэй ханддаг байсан. Тэр 13 насандаа Ням гарагын сургуульд \цуглаанд\ байх үед Есүсийн бодитой дахин сэргэлтэд \эргэн ирэх\  эргэлзээтэй ханддаг байжээ. Уг асуудлаар тэр “хойшид өршөөлгүй зүйлийн үндэсд түдгэлзэлтэй хандаж эхлэнэ” гэж тэмдэглэж байжээ. Хэдий тийм боловч, тэр сүүлд Библийн агуулга бүхий “ үлэмж төгс үнэн бол хэзээд буурашгүй” гэсэн санаанд итгэн шашны сургуульд элсэхээр шийдсэн байна.
Кинг Атлантад Нягтлон бодох Т.Вашингтоны ахлах сургуульд хүмүүжин өссөн байна. Оюутан болохоос өмнө 9-с 11-р ангидаа харайлтаар хичээллэдэг байсан ба ахлах сургуулиа 15 насандаа төгсөхдөө МореХаусын Коллежд элссэн. 1948 онд, тэр МореХаусыг Социологийн чиглэлд Урлагын Бакалаврын зэргээр төгсөж, Пеннсилваниагын Честерд Крозерийн Шашны Семинарт элсэн, улмаар 1951 онд Бурханыг шүтэх үзлээр Бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. Кинг 1953 оны 6 сарын 18нд Корелла Скоттой өөрийн уугуул нутаг Алабамагын Хейбергер дэх эцэг эхийнхээ ногоон зүлгэн дээрхи байшинд гэрлэсэн байна. Тэд 4 хүүхдийн эцэг эх болсон: Иоланда Кинг, Мартин Лютер Кинг 3дахь, Декстер Скотт Кинг, ба Бернайс Кинг нар юм. Кинг 1954 онд 25 насандаа Алабамагын Монтгомери дахь Баруун өргөн чөлөөний Баптист Сүмд санваартан болсон байна. Кинг улмаар Бостоны Их сургуульд шашны системлэг байдлын талаар докторын судалгаагаа хийж эхлэн, тэрээр 1955 оны 6 сарын 5нд “Паул Тиллич ба Хенри Нелсон Виеман нарын сэтгэлгээндэх Бурханы үзэл баримтлалыг харьцуулах нь” сэдэвт диссертациар Философийн Доктор хамгаалсан. 1980 оны судалгаа шинжилгээгээр түүний диссертаци нь хүний санааг хулгайлсан болж “эрдэмд оюунлаг хувь нэмэр оруулах” хүртлээ буруутай болж байсан.
Мартин Лютер Кинг нь алуулах хүртлээ бурхны үнэнч шүтэн бишрэгч байсан бөгөөд энэ түүний дагачдад ихээхэн нөлөөлсөн байдаг.
Эх сурвалж
Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан Ангилал:20-р зууны баптизмын гэгээнтэн Ангилал:20-р зууны баптизмын теологич Ангилал:Иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч Ангилал:АНУ-ын христийн шашны түүх Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Грэммийн шагналтан Ангилал:Аллагын хохирогч Ангилал:Расизмын хохирогч Ангилал:Тамлагдагч Ангилал:Хүчирхийллийн эрх чөлөө Ангилал:Хүн амины хэргийн хохирогч Ангилал:1968 оны эрүүгийн хэрэг Ангилал:АНУ дахь эрүүгийн хэрэг Ангилал:Харрисбургийн хүн Ангилал:Америкчууд Ангилал:1929 онд төрсөн Ангилал:1968 онд өнгөрсөн
Цогт сум
Цогт нь Говь-Алтай аймгийн сум юм. Сумын нутгийн Говийн хэсэгт Баянтоорой тосгон оршино.
Газар зүй
Говь-Алтай аймгийн Цогт сум нь Алтайн нурууны төгсгөл, Их говийн баруун хойд хэсэгт сумын төв нь аймгийн төвөөс 188 км, Улаанбаатар хотоос 1050 км, баруун талаараа Алтай, Цээл хойд талаараа Халиун, Бигэр зүүн талаараа Эрдэнэ, Урд талаараа  БНХАУ-н Шинжаан уйгарын өөртөө засах оронтой тус тус хиллэн оршино.
Тус сумын хамгийн нам дор цэг нь далайн түвшнээс дээш 861 м өргөгдсөн, (Алтайн цаадахь говь Гашуун гүний хоолой), хамгийн өндөр цэг нь 3765 м өндөртэй Эмээлцэгийн хяр юм. Цогт сумын нутагт Их тооройн нуруу, Их мэлтсийн нуруу, Талын мэлтсийн хойд нуруу, Хар үзүүрийн нуруу зэрэг Монгол Алтайн нурууны салбар нурууд байхаас гадна, Хулангийн бор толгойн хөндий, Нүдэн булгийн хөндий, Хоолойн довонгийн хөндий, Эх дэлийн хөндий, Балчингийн хоолой зэрэг оршино.
Амьтан ургамлын аймаг
Цогт сумын өвөр хэсгээр цөлийн бор саарал, хөрс, ууландаа уулын нугын ба уулын хүрэн хөрстэй, нутгийн хойд хэсгээр хүрэн хөрстэй, Цогт сумын өврөөр говийн ургамалтай, ууландаа уулын хээр, хойд хэсгээрээ хээрийн ургамал тархжээ. Сумын нутагт дэлхийд нэн ховордсон бөхөн, хулан, хавтгай, мазаалай болон бусад олон төрлийн амьтад амьдардаг байна, Сумын хэмжээгээр зуун тавиад мянган толгой малтай бөгөөд малын олонхи нь хонь, ямаа юм. Газар тариалан бараг хөгжөөгүй газар болно.
Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Квантуны Арми
Квантуны арми (関東軍, かんとうぐん, Кантоо-гүн) нь Дорныг хамаарах арми гэсэн утгатай бөгөөд хуучин Японы эзэнт гүрний хуурай замын цэргийн томоохон бүлэглэлүүдийн нэг юм. Тоожоо Хидэкигийн удирдлага дор Квантуны армии 1938 онд 200 мянган цэрэгтэй байсан бол 1940 он гэхэд 300 мянга хүрч өссөн байна.
Эшлэл
Ангилал:Японы Хаант Улсын үндсэн арми Ангилал:Японы Хаант Улсын гадаад бодлого Ангилал:Манжуурын хямрал Ангилал:Хятад-Японы хоёрдугаар дайны зэвсэгт хүчний холбоо Ангилал:Номхон далайн дайны зэвсэгт хүчний холбоо Ангилал:Японы колоничлолын түүх‎ Ангилал:1906 онд үүсгэн байгуулагдсан Ангилал:1945 онд татан буугдсан
12 сарын 2
Тэмдэглэлт өдрүүд
1202 #02
Цээл сум (Говь-Алтай)
Цээл нь Говь-Алтай аймгийн сум юм.
Хүмүүс
Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Анкилозавр
Анкилозавр (Ankylosaurus, "нэгдсэн гүрвэл" гэсэн утгатай) нь Анкилозаврынхан овгийн үлэг гүрвэлийн нэг төрөл бөгөөд A. magniventris хэмээх зүйлээс бүрдэнэ. Хойд Америкийн баруун хэсгээс Цэрдийн галавын төгсгөл үед амьдарч байсан анкилозавруудын чулуужсан яс олддог.
Гадны холбоос
Ангилал:Үлэг гүрвэлүүд
Дундад Ази
Дунд (дундад) Ази (хуучнаар Өрнө Туркестан, Оросын Туркестан) — Төв Азийн баруун хагас.
ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан Тажикистан, Туркменистан, Узбекистан, Казахстан, Киргиз таван улсын нутгийг Дунд Ази хэмээн хамтатгана. Зөвлөлт Холбоот Улсын үед Хасагаас бусад дөрвийг албаны хэлээр «Дунд Азийн эдийн засгийн район» гэдэг байв.
Дунд Азид Устюрт, Тураны нам доор газар, Тургайн тэгш өндөрлөг, Шар нуруу, Копетдаг, Памир-Алай, Тянь-Шань (Тэнгэр уул), Зүүнгарын Алатау, Саур, Тарвагатайн нуруу, Каракум, Кызылкум цөл, Арал тэнгис байдаг.
Орос, Монголоос ялгаатай нь англи хэлэнд ийм нэр томьёо байхгүй. НҮБ-ын шинэ бүсчлэлээр Монгол улс Central Asia (үгчилвэл Төв Ази)-ийн гадна үлдсэн. Гэвч олон жил Төв Азийн орон гэгдэж явсан, соёл, газар зүйн бодит холбоо нөхцлөөр Төв Азийн орон мөн бөгөөд Central Asia-г «Дунд Ази» гэж ялгадаг хэвээрээ байна.
Дунд Ази бол урьдын түүхэнд торгоны замын зангилаа ба нүүдлийн иргэншил хөгжиж асан газар юм.
Лавлах холбоос
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл  Ангилал:Азийн бүсчлэл
Халиун сум
Халиун нь Говь-Алтай аймгийн сум юм. 2019 онд Халиун сумын 60 жилийн ой тохиож байсан түүхтэй билээ.
Говь-Алтай аймгийн Халиун сумын төв нь Шаргын говийн үргэлжлэл болсон Халиуны хоолойд Хар Азаргын нурууны ар бэлд оршдог бөгөөд Улаанбаатар хотоос 1026 км, Алтай хотоос хойгуураа 112 км, урдуур Дөтийн даваагаар 87 км зайтай байдаг.
Түүх
Говь-Алтай аймгийн Халиун сумын нутаг нь хуучнаар Засагт хан аймгийн Эрдэнэбишрэлт Засагт ханы хошуу, Дайчин вангийн хошуу, 1923 оноос Хантайшир уулын аймгийн Хантайшир уулын хошуу, 1931-34 онд Алтай аймгийн, 1935-40 онд Завхан аймгийн, 1940 оноос Говь-Алтай аймгийн Баян, Түмэн, Наран сумын нутагт багтаж байсан.
Халиун сумыг 1959 оны 2 дугаар сарын 4-ний өдрийн Говь-Алтай аймгийн Намын хорооны товчоо, Хөдөлмөрчдийн Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны гишүүдийн хамтарсан хурлын 26/3 дугаар тогтоолоор "Коммунизмын төлөө" нэгдэл нэртэйгээр Халиуны голд байгуулсан.
Засаг захиргааны нэгж
Халиун сум нь засаг захиргааны хувьд Олонбулаг, Сүүж, Гүү бариач, Чацран гэсэн 4 багт хуваагдана. Сумын газар нутаг 5214 км² болно.
Газар зүй
Сумын нутагт гадаргын ус ховор биш. Төв Азийн урсгалгүй савд багтах богинохон голуудтай. Голууд цас, мөсний ба гүний усаар тэжээгддэг. Хамгийн элбэг устай голын тоонд Бурхан Буудай уулнаас эх авдаг Уст чацран, Намалзах, Хар азаргын нуруунаас эх авдаг Урд Улиастай, Дунд Улиастай, Цагаан гол, Харз, Бор гол, Хуст, Найтуур, Цангилах, Хантайширын нуруунаас эх авдаг Дархинт, Шинэ Ус, Согоот, Бумбат зэрэг нийт 82 гол, горхи байдаг.
Амьтан ургамал
Сумын нутаг цөлөрхөг хээрийн бүсийн ургамлаар баялаг. Говь хоолойгоор тэсэг, харгана, шаваг, баглуур, зээргэнэ бүхий хялганат-таанат, хялгана-баглуурт ургамал зонхилно. Шаргын говийн өмнөд зах болох нутгийн хойд хэсгээр заг, хармаг, харгана, тэсэг, нохойн шээрэн, улаан бударгана зэрэг бутлаг ургамалтай. Мөн хөмөл, таана, өргөст хамхуул ургана. Шинэ усны амнаас хойш бага зэргийн цулхир ургана. Олон булаг, Халиун голын эх, Гүү бариач зэрэг олон газар дэрстэй. Олонбулаг багийн орчмоор хиаг, зангуу, царван, өмхий шарилж, намгийн шарилж, толгодын бударгана ургадаг. Хантайшир, Хар Азаргын нуруугаар алаг өвст ботиул, алаг өвст жижиг дэгнүүлт, үетэн ботиулт зэрэг уулын хээрийн ургамалтай.
Говь, хээрийн олон зүйлийн амьтан нутагладаг. Аргаль, янгир, зэгсний гахай, хар сүүлт, бөхөн, буга зэрэг туурайтан, Ирвэс, хадны суусар, чоно, үнэг, хярс, мануул, шилүүс зэрэг махчин, ятуу хахилаг, хойлог, ногтруу, тас, бүргэд, ууль, элээ зэрэг шувууд элбэг байдаг. Эдгээрээс буга, хойлог, аргаль, янгир, хар сүүлт, бөхөн, суусар, ирвэс зэрэг нь улаан номд орсон ховордсон ан амьтан юм.
Уур амьсгал
Халиун сум нь Алтай, Хангай, Говь хосолсон өргөн уудам нутагтай тул эх газрын эрс тэс солигдмол уур амьсгалтай. Өвөл, зуны температурын хэлбэлзэл ихтэй. Тус сумын агаарын үнэмлэхүй бага хэм 1 дүгээр сард -36.4°С, үнэмлэхүй их хэм 7 дугаар сард 38.4°С хүрдэг. Хур тундасны дийлэнх нь дулааны улиралд унах ба жилд дунджаар 110 мм хур тундас унадаг. Уулархаг нутгаар 200 мм, говь, талдаа 150-250 мм унадаг. Нартай байх хугацаа жилд 2900 цаг байдаг бөгөөд цэлмэг өдрийн тоо 100-120, бүрхэг өдрийн тоо 50-70 өдөр байдаг. Өвөл, зуны аль ч улиралд баруун зүгийн салхи давамгайлдаг. Агаарын харьцангуй чийгшил 33.8% байдаг. Цасан бүрхүүл шууд ууршдаг учраас хөрсөнд бага чийг хуримтлагдана. Агаар ерөнхийдөө их хуурай, зарим сард 2-4%-д хүрч буурах тохиолдол байдаг.
Сумаас төрсөн алдартнууд
Сумаас Алдар цуутангууд олноор төрөн гарсан. Үүнд: Хөдөлмөрийн баатар Г.Лодойхүү, Л.Түдэв, Б.Үрчгэр, Н.Дугуйцагаан, Д.Аюур, Ардын багш Ж.Дүгэр зэрэг болно.
Халиун сумаас Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, их соён гэгээрүүлэгч, эрдэмтэн зохиолч Л.Түдэв, нэрт яруу найрагч, зохиолч, сэтгүүлч, орчуулагч, их соён гэгээрүүлэгч М.Цэдэндорж, Соёлын гавъяат зүтгэлтэн, зохиолч Д.Дашдондов, Соёлын гавъяат зүтгэлтэн, зураач Д.Мөнх, Монгол Улсын Хүний гавьяат эмч Б.Дагвадорж зэрэг шинжлэх ухаан, утга зохиол, урлаг, соёлын алдартнууд төрөн гарсан.
Халиун сум нь хамгийн олон Генерал цолтон төрсөн сум юм. Анхны генералуудын нэг Хошууч генерал Д.Цэдэв, Дэслэгч генерал Ш.Жадамбаа, Хошууч генерал Ж.Баатар, Хошууч генерал Я.Чойжамц, Бригадын генерал М.Заяабаатар, Бригадын генерал Т.Дашдэлэг нар болно.
Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Чандмань сум (Говь-Алтай)
Алтайн магтаал аялгууны уугуул гарал Говь-Алтай аймгийн Чандмань сум. Чандмань сумын засаг дарга Эрдэнэ-Очир ажиллаж байна. Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Алан Загоев
Алан Елизбарович Загоев (И́горь Влади́мирович Акинфе́ев, 1990 оны зургаадугаар сарын 17-нд Беслан хотод төрсөн) — Оросын хөлбөмбөгчин бөгөөд ЦСКА Москва болон Оросын шигшээд тоглодог.
Холбоос
Ангилал:Оросын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:ЦСКА Москва багийн тоглогч Ангилал:Крылья Советов-СОК багийн тоглогч Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:Оросууд Ангилал:1990 онд төрсөн
10 сарын 2
10 сарын 2 нь Григорийн тооллын жилийн 275 дахь (өндөр жил бол 276 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 90 өдөр үлдэж байна.
Монгол Википедиа
2004 оны 2 сарын 28-наас монгол хэлний кирилл бичгээр Википедиа ажиллаж эхэлсэн.
Өнөөдрийн байдлаар үүнд бичлэг байгаа нь нийт 309 хэлний Википедиагийн дунд 117-р их тоот болж явна. 2011 оны 1 сарын 8-ны байдлаар 11,183 бүртгэгдсэн гишүүнтэй байсан бол 2020 оны 5 сарын 31-нд 64,819 бүртгэгдсэн гишүүнтэй болж өргөжжээ. Эдгээрээс 5 нь зохицуулагч. Сүүлийн 1 сард хувь нэмэр оруулсан (идэвхтэй) гишүүний тоо 90 байна.
Гаднын холбоосууд
Ангилал:Монгол хэл Ангилал:Википедиа хэлээр
Шууман шонхор
Шууман шонхор (Falco subbuteo), нь нэг зүйл жижиг шонхор юм. Тэд Европ, Азид тархан амьдрах ба өвлийн улиралд хол зам туулан нүүдэллэж Африкт өвөлждөг.
Гадаад төрх
Биеийн урт 31-35 см, эгэл шонхороос арай жижиг юм. Эр эм гадаад төрхөөр төстэй, залуу шонхор нь арай бордуу өнгөтэй байна. Шууман шонхор задгай газар, саванна болон ой тайгад нутагладаг.
Идэш тэжээл
Томхон шавьж, сарьсан багваахай зэргээр хооллодог.