cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сонгогчийн боловсрол
Сонгогч Та дараахь үйлдэл, үйл ажиллагаа явуулахыг хуулиар хориглодог.
Дээр дурьдсан үйл ажиллагаа явуулсан иргэнд эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхээргүй бол 14 хоногийн хугацаагаар баривчлах, захиргааны шийтгэл ногдуулахаар хуульчилсан байна.
Сонгуультай холбоотой нэр томьёонууд
Сонгуулийн хууль - сонгуулийн үйл явцын бүх талыг хамран зохицуулж буй хууль.
Урьдчилан санал өгөх (absentee voting) – сонгуулийн өдөр санал авах байранд биеэр очих боломжгүй бүртгэгдсэн сонгогчид өөр газар бас саналаа өгч болох үйл явц.
Сонгуулийн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт – албан журмаар сонгуулийн тухай хууль тогтоомжид оруулсан өөрчлөлт.
Сонгуулийн сурталчилгаа – тодорхой нэг нэр дэвшигч эсвэл улс төрийн намын мөрийн хөтөлбөрийг сонгогчдод мэдээлэх, дэмжлэг авах зорилготой уулзалт, жагсаал, цуглаан, үг хэлэх, парад зэрэг улс төрийн үйл ажиллагаа болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл ашиглах зэрэг бусад үйл ажиллагаа.
Нэр дэвшигч - улс төрийн намын албан ёсны төлөөлөгчөөр буюу бие даагчаар сонгогдохоор зорьж буй болон нэрээ дэвшүүлсэн хүн.
Ёс зүйн дүрэм – сонгуулийн үйл явцад тодорхой үйл ажиллагаа явуулахад баримтлах багц дүрэм, журам. Уулзалт, жагсаал цуглаан, улс төрийн суртал нэвтрүүлэг явуулахад зохицуулах улс төрийн нам, нэр дэвшигчид болон сонгуулийн ажиглалт явуулахад баримтлах нөхцөл, хязгаарлалтыг тогтоох, сонгуулийн ажиглагчид, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд болон сонгуулийг зохицуулах байгууллагад хамааралтай.
Саналыг нэгтгэх – хэд хэдэн санал авах байрнаас сонгуулийн дүнг нэгтгэх үйл явц.
Тойрог – сонгогчид өөрсдийн төлөөлөгчдийг сонгоход улсын нутаг дэвсгэрийг сонгуулийн зорилгоор хуваасан газарзүйн бүсүүд. Үндэсний хэмжээнд нэг тойргийн загвар (улсын нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд цорын ганц тойрог байх) эсвэл олон тойргийн загвар (улсын нутаг дэвсгэрийг хэд хэдэн тойрогт хуваагдана) байж болно. Тойрог бүрийн суудлын хувьд нэг гишүүнтэй тойргууд (тойрог бүр нэг суудалтай) болон олон гишүүнтэй тойргууд (нэг тойрогт хэд хэдэн суудал ногдоно) байж болдог.
Сонгуулийн хэсэг – нэг санал авах байрны үйлчлэх нутаг дэвсгэрийн нэгж.
Үндсэн хууль – хууль тогтоох, гүйцэтгэх болон шүүх засаглалын хоорондын харилцааг зохицуулан улс орны засгийн газар зохион байгуулагддаг үндсэн багц дүрэм журам.
Тооллогын төв – нэгээс дээш санал авах байрны саналуудыг тоолдог бүс нутгийн болон төвийн байгууллага, газар.
Сонгуулийн дотоодын ажиглагчид - өөрийн улс орондоо сонгуулийн үйл явцыг ажиглаж хянадаг бүлэг хувь хүмүүс, иргэд болон оршин суугчид (олон улсын сонгуулийн ажиглагчилтай харьцуулвал).
Сонгуулийн ажиглалт – сонгуулийн үйл явцад хөндлөнгөөс оролцох эрхгүй хүмүүс сонгуулийн үйл явцын талаар зорилготойгоор мэдээлэл цуглуулж, хуримтлуулсан мэдээллийн үндсэн дээр энэхүү үйл явц хэрхэн явагдаж буй талаар сайтар боловсруулсан дүгнэлт гаргах.
Олон улсын сонгуулийн ажиглагчид – сонгуулийн үйл явцыг ажиглаж хянадаг Сонгуулийн эрх бүхий байгууллагад бүртгүүлсэн гадаадын албан ёсны төлөөлөгчид
Хууль эрх зүйн хүрээ – үндсэн хууль, сонгуулийн хуулиуд, холбогдох бусад хууль тогтоомж, заавар, чиглэл, ёс зүйн дүрмүүдээс бүрдсэн сонгуулийн үйл явцын бүтэц.
Хөдөлгөөнт санал өгөх – санал хураах өдөр урьдчилан тохирсон газруудад үйл ажиллагаа явуулах санал авах байр.
Төлөөлөн санал өгөх – санал авах байранд очих боломжгүй сонгогчид өөр хүнийг өөрсдийн өмнөөс санал өгүүлэхээр сонгон томилж болох үйл явц.
Сонгуульд бүртгэгдсэн улс төрийн нам – сонгуульд оролцохын тулд сонгуулийн хуульд заасан шаардлагуудыг хангаж бүртгүүлсэн улс төрийн нам.
Саналын жагсаалт гаргах – сонгуулийн тооллогын дүнг нэгтгэх үйл явц. Ангилал:Сонгууль
Анно Норико
Анно Норико (阿武教子, 1976 оны 5 сарын 23-нд улсынхаа Ямагүчи аймгийн Фүкүэ сууринд төрсөн) — эмэгтэй жүдо барилдааны олимпын аварга (2004 онд 78 кг), дэлхийн дөрвөн удаагийн аварга (1997 онд 72 кг, 1999, 2001, 2003 онуудад 78 кг), Азийн наадмын нэжгээд удаагийн аварга (1994), Япон улсын тамирчин.
Эх сурвалж
Ангилал:Японы жүдоч Ангилал:Японы олимпын аварга Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга Ангилал:Жүдогийн азийн аварга Ангилал:Жүдогийн универсиадын аварга Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Японы олимпын оролцогч Ангилал:Ямагүчи аймгийн хүн Ангилал:Япончууд Ангилал:1976 онд төрсөн
Николас Бёрнс
Роберт Николас Бёрнс (англи. Robert Nicholas Burns; 1956 оны 1-р сарын 28-нд АНУ-ын Нью-Йорк мужийн Буффало хотод төрсөн) америкийн дипломат. 2022 оны 4-р сараас АНУ-аас БНХАУ-д суугаа Элчин сайд.
Намтар
1978 онд Бостоны коллеж (Европын түүхээр бакалавр) төгссөн.
1980 онд Жон Хопкинсын Их сургуулийг Олон улсын харилцааны ангийг магистраар төгссөн.
Бөрнс дипломат албаа Африк, Ойрхи Дорнодоос эхлүүлсэн байна. Мавритани улсын Нуакшотт дахь АНУ-ын Элчин сайдын яаманд дадлагажигч байсан.
1983-1985 онд Египетийн Каир дахь АНУ-ын Элчин сайдын туслах ажилтан, дараа нь 1985-1987 онд Иерусалим дахь АНУ-ын Ерөнхий консулын газарт Улс төрийн асуудал эрхэлсэн ажилтан байсан.
1997-2001 онуудад Грек дахь АНУ-ын Элчин сайд.
2001-2005 онуудад НАТО дахь АНУ-ын Байнгын төлөөлөгч.
2005-2008 онуудад АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн улс төрийн асуудал эрхэлсэн орлогч.
Р.Н.Бёрнс нь Жо Байдены 2020 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанит ажлын гадаад бодлогын зөвлөх байсан бөгөөд 2016 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанит ажилд Хиллари Клинтоны албан бус зөвлөхөөр ажиллаж байжээ.
2022 оны 4-р сараас АНУ-аас БНХАУ-д суугаа Элчин сайдаар томилогдоод байна.
Гаанжуурын Батням
ХӨВСГӨЛ АЙМГИЙН АРБУЛАГ СУМЫН ХАРЬЯАТ
"АЙМГИЙН АРСЛАН" ГАНЖУУРЫН БАТНЯМ
Төрсөн аймаг, сум: Хөвсгөл аймгийн Арбулаг сум
Төрсөн он, сар, өдөр: 1987.04.06
Барилдаж эхэлсэн үе: 2004 оноос
Бөхийн удам, бөх болоход нөлөөлсөн зүйл:
Ээжийн талд аймгийн арслан С.Лувсаншарав, а.з С.Дагвасамбуу
Анхны багш: Чөлөөт бөхийн спортын мастер Х.Алтанбагана
Одоогийн багш: Аймгийн арслан Г.Батпүрэв, улсын начин М.Эрдэнэбат, улсын харцага Г.Элбэг, хүчний багш Б.Батням
Анхны цол: 2004 онд Алаг-Эрдэнэ суманд үзүүрлэж, сумын начин
Барилдааны амжилт:
2008 онд Ардын хувьсгалын 87 жилийн ой, Хөвсгөл аймаг байгуулагдсаны 77 жилийн ойн үндэсний бөхийн барилдаанд Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харьяат  А.х.а Намсрайн Баттүвшинтэй үзүүр түрүүнд үлдэн 8 даван түрүүлж,
"АЙМГИЙН АРСЛАН" цол хүртсэн. Тэрээр Арбулаг сумаас Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд түрүүлсэн 2 дахь бөх болсон билээ.
2012 онд Ардын хувьсгалын 91 жилийн ой, Хөвсгөл аймаг байгуулагдсаны 81 жилийн ойн үндэсний бөхийн барилдаанд Хөвсгөл аймгийн Галт сумын харьяат МУ-ын Өсөх идэр начин Чинчулууны Хөхчирэнгэртэй үлдэж үзүүрлэсэн.Тэрээр Арбулаг сумаас Хөвсгөл аймгийн баяр наадамд үзүүрлэсэн  анхны бөх болсон билээ.
2013 онд Ардын хувьсгалын 92 жилийн ой, Хөвсгөл аймаг байгуулагдсаны 82 жилийн ойн үндэсний бөхийн барилдаанд Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох сумын харьяат Аймгийн арслан Бат-Эрдэний Хаш-Эрдэнэтэй үлдэж  үзүүрлэсэн.
2020 онд Ардын хувьсгалын 99 жилийн ой, Хөвсгөл аймаг байгуулагдсаны 89 жилийн ойн үндэсний бөхийн барилдаанд
шөвгийн наймд үлдсэн.
Биеийн өндөр, жин: Өндөр 178 см, жин 96 кг жинтэй.
Барилдааны тал: Зүүн
Голлож хийдэг мэх: Хутгах, гар ачих
Ирээдүйн зорилго: Улсын цол авах.
Харьяалагддаг байгууллага, дэвжээ:
Хөвсгөлийн хүчтэн дэвжээ,
Боловсрол, мэргэжил: Шонхор БТДС-ийг 2009 онд үндэсний бөхийн багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр төгссөн.
Хүндэлж явдаг бөх: Бүх бөхчүүдээ хүндэлдэг.
Гэр бүл: Эхнэр хүүхдүүдийн хамт
Хобби: Шатар тоглох
Эх сурвалж: БӨХ СОНИН
Дмитро Кулеба
Дмитро Ива́нович Куле́ба (Дмитро Іванович Кулеба; 1981 оны 4-р сарын 19-нд ЗХУ-ын ЗСБНУкрУ-ын Сумы хотод төрсөн) - украины дипломат. 2020 оны 3-р сарын 4-нөөс Украины Гадаад хэргийн сайд, Украины Үндэсний Аюулгүй байдал Батлан хамгаалахын Зөвлөлийн гишүүн.
Намтар
1981 оны дөрөвдүгээр сарын 19-нд Сумы хотод төрсөн.
2003 онд Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Үндэсний их сургуулийн Олон улсын харилцааны дээд сургуулийг олон улсын эрх зүйч мэргэжлээр онц дүнтэй төгссөн.
2003 оноос - Украины ГХЯ-ны хуулийн ахлах зөвлөхийн албаны атташе.
2004-2005 онд Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Үндэсний их сургуулийн Олон улсын харилцааны хүрээлэнгийн Олон улсын эрх зүйн тэнхимийн аспирант.
2005 онд Украины ГХЯ-ны эрх зүйн туслалцааны хэлтсийн гуравдугаар нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан.
2010-2012 онд Украины Гадаад хэргийн сайдын Тамгын газрын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, зөвлөх, хэлтсийн дарга.
2013 онд Украины дэд ерөнхий сайд Константин Грищенкогийн хүмүүнлэгийн асуудал хариуцсан зөвлөхөөр ажиллаж байсан.
2013 оноос хойш Украины соёлын дипломатын сангийн тэргүүнээр ажиллаж байна.
2014 оны 6-р сард тэрээр сайд Павел Климкиний урилгаар ГХЯ-нд буцаж ирээд Тусгай үүрэг даалгавар, стратегийн харилцаа холбоо хариуцсан Элчин сайдаар томилогдов. Тэрээр Украины ГХЯ-ны стратегийн харилцаа холбоог бий болгох, яамны ажилд орчин үеийн харилцаа холбооны технологийг нэвтрүүлэх, Украинд олон нийтийн дипломат харилцааг бий болгох ажилд оролцож байжээ.
2016 оны 4-р сарын 9 - Украины Европын Зөвлөлийн байнгын төлөөлөгчөөр томилогдсон.
2017 оны 12-р сард 70 орчим шинжээч оролцсон Дэлхийн бодлогын хүрээлэнгээс явуулсан санал асуулгаар тэрээр Украины гадаад дахь шилдэг элчин сайдаар тодорсон.
2019 оны 8-р сарын 29-нөөс хойш - Гончарукийн Засгийн газарт Украины Европ, Евро-Атлантын интеграцчлалын асуудал эрхэлсэн Шадар сайд.
Хууль зүйн ухааны доктор. Англи, итали хэлтэй.
Гэр бүл
Эцэг - Иван Дмитриевич Кулеба (1953 онд төрсөн) 1993 оноос хойш мэргэжлийн дипломатч, 1997 оноос Египет, Чех, Казахстан улсад Украины Элчин сайд, Украины ГХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн даргын орлогч, Гадаад хэргийн дэд сайдаар ажиллаж байсан. 2019 оны арванхоёрдугаар сараас хойш Украинаас Армени улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар томилогдон ажиллаж байгаа.
Ангилал:21-р зууны улс төрч Ангилал:Украины гадаад хэргийн сайд Ангилал:Украины шадар сайд Ангилал:Украины элчин сайд Ангилал:Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Үндэсний Сургуулийн багш Ангилал:Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Киевийн Үндэсний Сургуулийн төгсөгч Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн Ангилал:Украинчууд Ангилал:1981 онд төрсөн
1944 оны улсын наадмын бөх барилдаан
Есийн даваа
Ангилал:Улсын наадмын барилдаан
Кристиан Гентнер
Кристиан Гентнер (Christian Gentner; 1985 оны наймдугаар сарын 14-нд Баден-Вюртемберг мужийн Нюртинген хотод төрсөн) — Германы хөлбөмбөгчин бөгөөд «Штутгарт» багт хагас хамгаалагчаар тоглодог.
Ах — Томас Гентнер — «Штутгартер Кикерс» багийн тоглогч.
Замнал
2010 оны нэгдүгээр сарын 8-нд Гентнерийг «Штутгарт» элсүүлсэнээ зарлав. 2013 оны нэгдүгээр сарын 6-нд гэрээгээ 2016 оны зургаадугаар сард дуусахаар сунгав.
Шигшээ
2009 оны тавдугаар сарын 19-нд шигшээд дуудагдаж, тавдугаар сарын 29-нд Хятадын эсрэг анхны тоглолтоо хийсэн.
Гадны холбоос
Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин Ангилал:Германы шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Штутгарт багийн тоглогч Ангилал:Вольфсбург багийн тоглогч Ангилал:Германчууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Төрийн худалдан авах ажиллагааны газар
Төрийн худалдан авах ажиллагааны газар нь Төрийн болон орон нутгийн өмчийн хөрөнгөөр бараа, ажил, үйлчилгээ худалдан авах тухай хууль-н дагуу төсвийн хөрөнгөөр Засгийн газрын худалдан авах ажиллагааг зохицуулах хэрэгжүүлэгч агентлаг.
Цахим холбоос
Ангилал:Монголын төрийн байгууллага
Монос Косметик
Монос Групп-ын ууган компаниудын нэг болох “Монос гоо сайхан“ ХХК нь 1990 онд байгуулагдсан ба өөрийн орны хуурай, эрс тэс цаг уур, монгол хүний арьсны онцлогт тохирсон гоо сайхны бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх зорилго тавин ажиллаж, эдүгээ 52 нэр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэн худалдаанд гаргаад байна.
Эм гоо сайхны "Монос үйлдвэр" нь 1995 онп эмийн үйлдвэрлэл, худалдааны "Монос Фарм" ХХК, гоо сайхны үйлдвэрлэл худалдааны "Монос Косметик" ХХК болж өргөжсөн юм.
"Монос Косметик" ХХК нь анх байгуулагдсанаасаа эхлэн өөрийн орны хуурай, эрс тэс цаг уур болон монгол хүний онцлогт тохирсон гоо сайхны бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх зорилго тавьсан юм. Үүний үр дүнд төрөл бүрийн амин дэм, амин хүчил, уураг зэрэг биологийн идэвхит бодисоор баялаг, арьсыг чийгшүүлэх, залуужуулах, сэргээх үйлчилгээтэй байгалийн гаралтай экологийн хувьд цэвэр гоо сайхны бүтээгдэхүүнээр хэрэглэгчдийг хангаж байна.
=Бүтээгдэхүүн= Монос Косметик ХХК нь одоогийн байдлаар 50 гаруй нэр төрлийн гоо сайхны бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байна. Хамгийн сүүлд зөвхөн эрчүүдэд зориулсан "Биомакс", батгашилтын эсрэг "Биодерм" бүтээгдэхүүнүүдийг зах зээлд амжилттай нэвтрүүлээд байна. Мөн 2015 ондоо багтаан шинэ бүтээгдэхүүн болон сав баглаа боодлын шинэчлэлтүүд хийгдэнэ.
=Гавьяа, шагнал=
Бүгд Найрамдахчуудын Олон Улсын Хүрээлэн
Бүгд Найрамдахчуудын Олон Улсын Хүрээлэн (англи. International Republican Institute) нь 1983 онд байгуулагдсан, удирдлага нь АНУ-ын Бүгд Найрамдах Намын гишүүдээс бүрдсэн, дэлхий даяар ардчиллыг хөгжүүлэх зорилготой ашгийн бус байгууллага. АНУ-ын Төрийн департамент, АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг болон Америкийг болон ардчиллалыг дэмжигч бусад улс төрийн хүчнийг санхүүжүүлдэг зарим сангуудтай нягт хамтран ажилладаг байгууллага. БНОУХ-гийн Удирдах зөвлөлийн даргаар 2018 оноос АНУ-ын Аляска мужаас сонгогдсон сенаторч Дениэл Скот Салливан ажиллаж байна.
100 гаруй оронд өөрийн хөтөлбөрийг Эмэгтэйчүүдийн Ардчиллын Сүлжээний хамтаар хэрэгжүүлсэн бөгөөд өнөөгийн байдлаар 75 улсад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байна. Мөн Их Британий Олон улсын хөгжлийн байгууллага (DFID) зэрэг Европын хэд хэдэн сан, байгууллагууд, бусад Барууны улс орнууд болон НҮБ-ын олгосон тэтгэлгээр санхүүжин үйл ажиллагаа явуулдаг. БНОУХ-гийн улс орнууд дахь салбар сүлжээ болон орон нутгийн түншлэгч нартай тогтоосон урт хугацааны түншлэл нь тус хүрээлэнг олон төрөл улс төрийн орчин нөхцөл, жишээ нь мөргөлдөөний дараах нөхцөл зэрэг, орчинд дэлхийн хэмжээгээр түргэн хугацаанд өөрийн үйл ажиллагааг төлөвлөн хэрэгжүүлэх боломжийг олгож байдаг юм.
Монгол дахь үйл ажиллагаа
Бүгд Найрамдахчуудын Олон Улсын Хүрээлэн (БНОУХ) нь Монгол Улсад 1992 оноос үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд Монгол Улсад парламентын тогтолцоог хөгжүүлэх, улс төрийн намуудыг чадавхжуулах мөн түүнчлэн сонгуулийн тогтолцоог сайжруулах ажлын хүрээнд УИХ, УИХ-ын гишүүд, улс төрийн намууд болон Сонгуулийн Ерөнхий Хороотой хамтран ажиллаж ирсэн.
Хүрээлэнгийн албан ёсны цахим хаяг: https://www.iri.org/ Ангилал:Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)
Камбожийн эдийн засаг
Ерөнхий мэдээлэл
Камбожийн Хаант Улсын хүн ам 2018 онд 16 сая хүрсэн. 2017 оны байдлаар ДНБ-ний хэмжээ 22,158 тэрбум ам.доллар, нэг хүн амд ногдох ДНБ-1260 ам.доллар, эдийн засгийн өсөлт 2018 онд 6,8% байсан. Цалингийн доод хэмжээ 140 ам.доллар, хүн амын 91,5% бичиг үсэгтэй, 92% нь буддын шашинтай, ядуурлын түвшин -13,5%, инфляц-3,04% байна.
Эдийн засгийн бүтэц
Камбожийн эдийн засгийн бүтэц үйлчилгээний салбарт -42,3%, аж үйлдвэрт-29,4%, хөдөө аж ахуйд-28,2% ноогдож байна. Жилд 4 сая гаруй гадны жуулчин хүлээн авдаг тул үйлчилгээний салбарын эдийн засагт эзлэх хувь түлхүү байгаа бөгөөд АНУ-д хувцас экспортлох тогтвортой квот тогтоож чадсан тул энэ нь нийт экспортын 50% эзэлдэг байна. Экспортод чиглэсэн оёдол болон гутлын үйлдвэрүүд 350 мянган ажилчидтай бөгөөд эдийн засгийн өсөлтөд эергээр нөлөөлдөг ажээ. Хөдөө аж ахуйн салбарт хөдөлмөрийн насны хүн амын 80% хамрагддаг бөгөөд гол төлөв цагаан будаа, эрдэнэ шиш, каучук, тосны ургамал тариалдаг байна. Мал аж ахуйн салбарт үхэр /ордос/, гахай, тахиа үржүүлдэг. Эдийн засгийг хөгжүүлэх талаар Засгийн газраас баримталж буй цаашдын зорилтууд:
1. Ядуурлыг буруулах, эдийн засгийг цогцоор нь хөгжүүлэх, санхүүгийн салбарт шинэтгэл хийх. 2. Хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэрийн хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх.
3. Аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх зэрэг юм.
Гадаад худалдаа
Камбожийн гадаад худалдааны нийт эргэлт 2017 онд 25,5 тэрбум ам.долларт хүрснээс экспорт 11.27 тэрбум ам.доллар, импорт 14.28 тэрбум ам.доллар болжээ. Экспорт: Оёдлын бүтээгдэхүүн, каучук, далайн хүнсний бүтээгдэхүүн.(Түншүүд нь АНУ, Их Британи, ХБНГУ, Япон, Канад) Импорт: Газрын тосны бүтээгдэхүүн, бөс бараа, автомашин, электрон бараа, барилгын материал, хөвөн, тамхи, эм. (Түншүүд нь Тайланд, БНХАУ, Вьетнам, Хонконг, Сингапур) Камбожийн Хаант улс НҮБ, АСЕАН, ОУВС, ДБ, АХБ, зэрэг олон улсын байгууллагуудын гишүүн орон юм.
Санхүүгийн салбар
Санхүүгийн зах зээлийн өрсөлдөх чадвараараа 140 орноос 66 дугаарт ордог, гадаад өр 7,22 тэрбум ам.доллар, орлогын татвар 20%. Хөрөнгийн зах зээл муу хөгжсөн, зөвхөн ганц Cambodia Securities Exchange бирж ажилдаг. (CSX, 2012 оноос ажиллаж эхэлсэн.) 2016 оны байдлаар 100 сая ам.долларын хэмжээтэй. Үндэсний валют “Риел”-ээс гадна ам.доллар чөлөөтэй эргэлтэнд ордог ажээ. 2018 оны 1 дүгээр сарын байдлаар 1 ам.доллар 4000 орчим камбож риелийн ханштай байна.
Хөрөнгө оруулалт
Гадны хөрөнгө оруулалт нээлттэй бөгөөд бүх салбарт хөрөнгө оруулахыг зөвшөөрч хөрөнгийн хязгааргаарлалт тавьдаггүй байна. Камбожийн Засгийн газар гадны хөрөнгө оруулагчдад дараах баталгаа гаргаж өгдөг. Үүнд:
• Иргэншилээс үл хамаарч бүх хөрөнгө оруулагчдад тэгш эрх олгодог;
• Хөрөнгө оруулагчийн үйлдвэрлэсэн бараанд болон үзүүлж буй үйлчилгээнд үнийн хяналт тавьдаггүй;
Камбожид хөрөнгө оруулалтаар БНХАУ, БНСУ, Вьетнам, Малайз, Тайван жагсаалтыг тэргүүлж байна. "US,Cambodia Trade and Investment Framework Agreement (TIFA)" 2006, "ASEAN Free Trade Agreement (AFTA)" 2015 онд гэрээ хэлэлцээрүүд байгуулсан нь хөрөнгө оруулалтад сайнаар нөлөөлж байна.
2018 оны 6 сарын байдлаар Камбожид шууд хөрөнгө оруулалт 831 сая ам.долларт хүржээ.
Дэлхийн банкны “Doing Business 2017” судалгааны шаталбараар Камбожийн Хаант Улс бизнес эрхлэх таатай нөхцөл байдлаар 131 дүгээрт жагсаж “Transparency International” –ын авлигын судалгаагаар тус улс 150 дугаарт оржээ.
Улс төрийн байдал
Камбожийн зах зээл дээрх гол компаниуд
Форбс “Forbes” –ийн судалгаагаар Камбожийн компаниуд дэлхийн хамгийн том 2000 корпорацид өнөөгийн байдлаар багтадгүй байна. Камбожийн Хаант улсын гол компаниуд.Үүнд:
Радио Улаанбаатар 102.5 ФМ
Улаанбаатар Радио 102.5 нь 1995 оны 4-р сарын 8-нд байгуулагдаж хэт богино долгионы  радио өргөн нэвтрүүлгийг явуулах болсноор нийслэлд төдийгүй Монгол улсдаа анхны хувийн, стерио  дуугаралттай радио болсон бөгөөд Монголын  радио мэдээллийн салбарт томоохон шинэчлэлийг хийсэн  юм. Бид Монголын хамгийн анхны Поп цомог болох МУГЖ Б.Сарантуяагийн “Return to desert ”, Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар Лувсаншаравын “Хэрлэнгийн эгшиг”, “Best of Mongolia” шилдэг дууны түүвэр, Монгол Улсын морин хуур чуулгын хөгжимчин СТА Б.Шинэбаярын “Хийморь” ардын хөгжмийн цомгуудыг дэмжин гаргасан.Манай хамт олон сонсогчиддоо шинэ мэдээ мэдээллийг хүргэхийн зэрэгцээ нийгэмд чиглэсэн нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэн хүргэж байна. Тус радио нь эдийг засаг, нийгэм улс төр, шинжлэх-ухаан мэдээлэл,урлаг соёл,гоо сайхан,боловсрол эрүүл мэндийн асуудлыг хөндсөн нэвтрүүлгүүд явуулсаар ирсэн. Эфирээр цацагдаж байгаа нийт цагийн ихэнх хувийг Монголын болон гадаадын,орчин үеийн,хуучны хит дуунууд эзэлдэг  ба сонсогчиддоо цаг алдалгүй,шинэ содон мэдээ мэдээлэл, танин мэдэхүйн нэвтрүүлгүүд, шууд ярилцлагууд, радио шоу нэвтрүүлгүүдийг хүргэж байна.Манай радио нь үргэлж шинэ уран бүтээлчдийг дэмжиж, Монголын хөгжмийн ертөнцөд шинээр таниулах зорилготойгоор Ата Боргужин,Реппер  Thunder, Maberrent дуучин Ука, Хишигдалай,    Namone,Naagii,RataBuzz,Jiijah,Producer DJ Man on  the   Moon,Henza,Odonbat  гэх мэт уран бүтээлчидтэй хамтран ажиллаж байна.Улаанбаатар Радио 102.5  нь “Цагийн  салхи” “UB Radio Top 20 Singles Chart" “Ялалтын   Парад”,  Repper’s Delight, “Mand Podcast “,“Tamiraa’s Mix”,“The Official UK Top 40 Singles Chart “, “Billboard Hot 100 “ "Golden Songs",Кино ертөнц,Music Mix зэрэг   хөгжмийн  хөтөлбөрүүдийг “Юу   сонсоно  түүгээр   хөгжинө ” гэсэн уриатайгаар өргөн нэвтрүүлгийн контентуудыг сонсогч нартаа хүргэдэг. Мөн манай радиог  дэлхийн өнцөг булан бүрт online-р болон таблетнаас радиогийн App татан сонсох боломжтой. Өөрөөр хэлбэл App store-с УБ Радио 2.0 гэж бичиж хайгаад, татан авч дуртай үедээ Iphone, Ipad, Ipod-г ашиглан УЛААНБААТАР РАДИО 102,5 -г сонсоно. Цаашид Дэлхийн жишигт хүрсэн Радио болох зорилгыг дэвшүүлэн ажиллаж байна. Ангилал:Монголын радио станц
Доржсүрэнхоролжав
Түшээт хан аймгийн хамгийн сүүлчийн засаг ноён Дашнямын Доржсүрэнхоролжав (1908-1937). Эцэг болох Түшээт хан Дашням нь 26 настайдаа Богд Хаант Монгол Улсыг байгуулахад алтан урагийн ноёдыг оройлон оролцсон ба 1912 онд Тусгаар тогтнолын үйл хэрэгт оролцсон эрэлхэг эх орончдоос хамгийн түрүүнд Дашням ханыг онилон хорлосон байдаг нь цаанаа их учиртай.Хэрвээ Богд гэгээн Монгол Улсын хаан болохыг зөвшөөрөөгүй бол тэрээр заншил ёсоор их хааны ор суух хүн байсан юм.
Гадаад холбоос
Түшээт ханы хошуу
Ангилал:Боржигин Ангилал:Түшээт хан Ангилал:1908 онд төрсөн Ангилал:1937 онд өнгөрсөн
Европын орнуудын жагсаалт
Доорх жагсаалтад Европын газарзүйн болон улс төрийн янз бүрийн нийтлэг тодорхойлолтуудын хүрээнд хэсэгчлэн ордог бүх улсууд орно. Бүрэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн тавин тусгаар тогтносон улс, хязгаарлагдмал, гэхдээ олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн Косово, бараг хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй, бодит байдал дээр танигдаагүй, хязгаарлагдмал де-факто таван улс Европт газар нутагтай эсвэл олон улсын Европын байгууллагуудад гишүүнчлэлтэй байна.
Тусгаар улс
Бүрэн эрхт улс гэдэг нь үндэсний ашиг сонирхлын үүднээс шийдвэр гаргадаг хүн амын дээр үр дүнтэй бүрэн эрхт байдал бүхий улс төрийн холбоо юм. Монтевидео конвенцийн дагуу улс нь байнгын хүн амтай, тодорхой газар нутагтай, засгийн газартай, бусад улстай харилцаа холбоо тогтоох чадвартай байх ёстой.
НҮБ-ийн гишүүн улс ба ажиглагчид
Европын нийтлэг тодорхойлолтод багтсан нутаг дэвсгэрт оршдог/эсвэл олон улсын хэмжээнд Европын олон улсын байгууллагад гишүүнчлэлтэй байдаг бүхий 50 бүрэн эрхт улс байдаг. Бүгд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улс эсвэл ажиглагч улс бөгөөд Беларусь, Казахстан, Ватикан хотоос бусад нь Европын Зөвлөлийн гишүүд юм.
Доорх жагсаалтанд багтсан бүр Европ дахь байршлын зурагтай байна. Европод оршдог газар нутгыг нь хар ногоон өнгөөр; газар зүйн хувьд Европын газар нутагт оршдоггүй газар нутгыг нь тод ногоон өнгөөр. Цайвар ногоон өнгөөр ЕХ-ны бусад улсыг тэмдэглэв.
Шанхын хийд
Шанхын хийд Монголын буддын шашны хийд юм.
Европын орнуудын жагсаалт
Бусад улс
Европ дахь дараах зургаан улсыг НҮБ-ын гишүүн нэг эсвэл хэд хэдэн улс хэсэгчлэн дипломат хүлээн зөвшөөрдөг (иймээс төрт ёсны үндсэн онолоор улс гэж тодорхойлдог) эсвэл НҮБ-ын гишүүн аль ч улс дипломат хүлээн зөвшөөрөөгүй боловч тунхаглалын онолоор төрт ёсны улс гэж тодорхойлсон болно. НҮБ, Европын Зөвлөл, ЕХ-ны гишүүн аль нь ч биш.
Шанхын хийд
Нэрийн тайлбар
Их хүрээ Орхон голын хөндийгөөс Хэнтий уулын өвөр тийш нүүхэд номын хүрээний гол хэсэг мөн түүхийн эх сурвалж бичиг баримт судар түүх дурсгалын холбоотой үнэт зүйлүүдийг үлдээж нүүсэн байна. Энэ цагаас эхлэн баруун талд үлдсэн хийдийн гол хэсгийг олны дотор /Баруун хүрээ/ хэмээн нэрлэх болжээ. Энэ нь бас Шанх уулын өвөр талд байрших болсноор Шанхын хүрээ гэж хожим нэрлэгджээ.
Европын орнуудын жагсаалт
Эшлэл
Европ тив !
Шанхын хийд
Нэрийн тайлбар
Байршил: Өвөрхангай аймгийн Хархорин сумын Шанх багийн төвөөс 4 км.
Координат: E-102˚56̍ 59.99̎, N-47˚03̍ 13.90̎
Очиж болох замын чиглэл: Улаанбаатар-Хархорин 385км-Шанхын хийд 18км
Түүх
Өндөр гэгээн Занабазар олон хүн амьтны төлөө буян тусыг бүтээсээр насан өндөр болох үед Түшээт хан Ванжилдорж бээр өөрийн хөвгүүн Пунцагравданг гэгээнд өргөсөнд Өндөр Гэгээн тэр хөвгүүнийг “Ноён лам” хэмээн өргөмжлөн Баруун хүрээний шашны тэргүүнээр залсан байдаг. Баруун хүрээ нь Чингис хааны алтан ургийн угсааныхан, Түшээт ханы хошууны сүсэг бишрэлийн гол хийд байсан. Үе улиран залгамжилж залсан Ноён ламууд нь Чингис хааны алтан ургаас тодорч байсан зэргээс үзэхэд Монголын төр шашны олон зууны түүхтэй салшгүй холбоотой хийд билээ. Тиймээс ч Чингис хааны хар, цагаан сүлдийг залж тахидаг сүлдний өргөө “Хойд бурханы” хэмээх эрхэм шүтээний цогцолбор байрладаг байжээ.
Үзмэр үйлчилгээ
Түүхэнд Түлэнгэ уулын ар, чөдөр голын эрэг, нүүрс толгойн өвөрт байгаа хэмээн тэмдэглэгдсэн шашин шүтлэг, номын их өргөө бүхий тэр их хийд бэрх цагийн шуурганд сүйтгэгдэн усдаж үгүй болсон хэдий ч "Ноён ламын" сүм буюу Пунцагдоржийн гол дуган үлдэж хоцорсонд тулгуурлан 1990 онд Баруун хурээ хийд дахин сэргээгдэж эхэлсэн. Бурханы шашнаа шүтэх эрх, эрх чөлөө хаалттай байсан хүнд хэцүү олон арван жилүүдэд Өндөр гэгээний анхлан хурсан Цогчин хурлыг тасралтгүй хурсаар эдүгээ цагийг үзсэн нь энэ хийдийхний бахархал бөгөөд зарим бурхан шүтээн ном судраа хамгаалан хадгалаж үлдсэн нь бахархууштай үйл хэрэг юм. Баруун хүрээнд Халхын их шүтээн Очирваань. өндөр гэгээний баринтаг номын хувцас бүтээсэн бурхад зэрэг ховор нандин үнэт ев эд зүйлс хадгалагдан үлдсэн байна. Арвин баялаг түүхийн өлгий нутаг болсон Орхоны хөндийн савд орших энэ хийд нь энэ цаг үед зорин очих зон олон, мөргөлчид аялагч жуулчид төдийгүй олон улсын монгол судлаач эрдэмтэн мэргэдийн сонирхолыг зүй ёсоор татдаг түүхэн дурсгалт газар билээ. Мөн шанхын дурсгалт газар “Сарын голын” хөндийд Чингис хааны хар цагаан сүлдэт тугны “өргөөний цогцолбор”-ыг ойрын жилд байгуулахаар төлөвлөж байна.
Ангилал:Монголын буддын шашны хийд Ангилал:Өвөрхангай аймаг
Үэно Масаэ
Үэно Масаэ (上野雅恵 1979 оны 1 сарын 17-нд төрсөн) — эмэгтэй жүдо барилдааны 70 кг жинд олимп (2004, 2008), дэлхийн хошой (2001, 2003), Азийн наадмын (2006) аварга болсон Япон улсын жүдоч.
Эх сурвалж
Ангилал:Японы жүдоч Ангилал:Японы олимпын аварга Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга Ангилал:Жүдогийн азийн аварга Ангилал:Жүдогийн азийн наадмын аварга Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Японы олимпын оролцогч Ангилал:Хоккайдо аймгийн хүн‎ Ангилал:Япончууд Ангилал:1979 онд төрсөн
Сыма Цянь
thumb|150px|Сыма Цяний хөрөг
Сыма Цянь (НТӨ 145-86) — эртний Хятадын Хань улсын үед амьдарч асан түүхч хүн байв.
Сыма Цянь улс орноор 30-аад жил хэрэн хэссэн бөгөөд Хүннүтэй байлдсан жанжныг ч даган явдаг байсан.
Түүний эцэг Сыма Тан ордны түүхч байсан бөгөөд эцгийн эхлүүлсэнийг гүйцээсэн нь «Ши цзи» (Түүхэн тэмдэглэл) ном байв.
Домгийн Шар хаанаас эхлэн Хань улсын Ү хаан хүртэл түүхийг 130 бүлэг 526 мянган дүрс үсгээр эмхлэн бичжээ.
Тэр мөн одон оронч байсан бөгөөд түүхийг соёл, эдийн засаг, олон талаас бичсэн нь хожим Солонгос, Японы түүхэн бичигт нөлөөлжээ.
Жинь Юн
Жинь Юн (金庸; 1924 оны 3 сэрий 10-ий өдөр—2018 оны 10 сар 30-ы этэр) Ча Ляньюн — Хятадын зохиолч хүн юм.
Ча 1955-1972 оны хооронд күнфү (зодоон, тулаан) дүрслэгдсэн 15 зохиол бичсэн нь сайнаар үнэлэгдэн Хятад, Тайвань, Хонконгийн хятад хэлтнээ хүрээд зогссонгүй, дэлхийн олон хэлээр орчуулагдан 100 сая хувь хэвлэгджээ.
Зохиол
thumb|left|180px|Жөжянгийн Таохуа арал дахь Жинь Юнгийн хөшөө 1. «Ном сэлэм тэмцэлдсэн түүх» (書劍恩仇錄) — 1955–1956 онд Шинэ үдэш сонинд нийтлэгдэж байв 2. «Хөх цуст сэлэм» (碧血劍) — 1956 онд Хонконгийн өдрийн сонинд 3. «Бүргэд баатар» (書劍恩仇錄) — 1957–1959 онд Хонконгийн өдрийн сонинд 4. «Цаст уулын нисдэг үнэг» (雪山飛狐) — 1959 онд Минпао сонинд 5. «Бүргэд баатар эргэн ирсэн нь» (神鵰俠侶) — 1959–1961 онд Минпаод 6. «Нисдэг үнэгийн сураг» (書劍恩仇錄) — 1960–1961 онд Үшя ба түүх сэтгүүлд 7. «Цагаан морь янцгаасан өрнийн салхи» (白馬嘯西風) — 1961 онд Минпаод гэх мэт 15 зохиол бичжээ.
Минпао
1959 онд «Минпао» өдөр тутмын сонин Хонконгод эрхлэн гаргадаг болсон. 1993 онд ажиллахаа больсон.
Ангилал:Хятадын зохиолч Ангилал:20-р зууны утга зохиол Ангилал:Сонины ерөнхий эрхлэгч Ангилал:Псевдоним Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн офицер Ангилал:Хонконгийн хятадууд Ангилал:1924 онд төрсөн Ангилал:2018 онд өнгөрсөн
Ганбатын Энх-Амар
Ганбатын Энх-Амар буюу "AM-C" нь 1995оны 7-р сарын 4-нд Улаанбаатар хотод төрсөн.ЧИНГЭЛТЭЙ Дүүргийн 50-р сургуулийг 2012 онд төгссөн. AM-C уран бүтээлийн гараагаа 25-р суваг телевизийн "Making The Band" реалити нэвтрүүлэгт орж, MixX хамтлаг элссэнээр эхэлсэн.
2015 онд AM-C дебут сингл "Habibi"-ээ өөрийн найз Siente-тэй хамтран гаргаж, 2018 онд дебут албум "Jene Sequa "-г долоон дуутай гаргасан. Цомгийн нэр нь Франц "je ne sais quoi" үгнээс үүдэлтэй. 2019 оны 11-р сарын 22-нд тэрээр "GUND" нэртэй цомгоо 11 дуутайгаар гаргасан.
Эх сурвалжууд
Ангилал:Монголын рэп дуучин Ангилал:Монголын жүжигчин Ангилал:Монголын дуучин Ангилал:Улаанбаатарын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1994 онд төрсөн
Хай-Фай Радио ФМ 98.9
Монголиан Мюзик Медиа ХХК-ийн дэргэдэх Хай-Фай Радио FM 98.9 нь 2005 оны 1-р сарын 24-нд анхны нэвтрүүлгээ нийслэлчүүддээ хүргэж эхэлсэн түүхтэй. Өнгөрсөн 4 жилийн турш тус радио 32 мянга гаруй цагийн эфир, 60 гаруй нэвтрүүлгийг сонсогчиддоо хүргэсэн байна. Хай-Фай Радио FM 98.9 нь дэлхийн болон монголын шилдэг альтернатив, рок шинэ дуу хөгжмийг сонсогчиддоо хамгийн түрүүнд хүргэдэг, хотын соёлыг сурталчилдаг, хөгжмийн боловсролыг дээшлүүлэх зорилготой ажилладаг. Улаанбаатар хотод хөгжмийн хамгийн олон урсгал, тухайлбал, рок, жааз, сонгодог, поп, регги, ар-н-би соул, альтернатив, металл, чилл аут, электро, электо рок, хип-хоп гэх мэт 10 орчим урсгалаар дагнасан хамгийн олон хөгжмийн хөтөлбөртэй радио станц юм.
Hi-Fi 98.9 радио нь жил бүр “PLAYTIME” хөгжмийн наадам зохион байгуулдаг. Өнөөдөр манай орны радио нь өмчийн хэлбэрээр нь олон нийтийн, арилжааний хувийн, улсын гэсэн хоёр ангилагдаж байна. Нэвтрүүлэг дамжуулж байгаа аргаар нь агаарын долгионоор, радио релейний шугамаар, хэт богино долгионы гэж хувааж болно. Сонсогчдийг хамрах хүрээгээр нь орон даяар нэвтрүүлэг цацдаг, орон нутгийн /аймаг, хотын/ гэж ангилж үздэг.
Ангилал:Монголын радио станц
Шинэ долгион ФМ 107.5
Шинэ долгион ФМ 107.5 нь Билэг санаа ХХК-ийн дэргэдэх радио станц юм. Энэ радио станц 1998 оны 5 сарын 15- наас нийт Улаанбаатар хот даяар ба тvvнд ойролцоох хотуудад хєгжим мэдээллийн нэвтрvvлгээ цацжээ. FM 107,5 нь хєгжим мэдээллийн, хувийн, арилжааны радио ба тус байгууллагад захирал, менежер, нягтлан бодох, 3 найруулагч, 3 хєтлєгч, 2 редактор, утасны оператор зэрэг нийт 11 хvн ажилладаг юм. Нийслэл хотод ажилладаг нийт FM радиостанцаас зєвхєн хоёр нь 24 цагийн нэвтрvvлэг цацдагийн нэг нь 107.5. Нийт нэвтрvvлгийн ихэнх хувийг монголын болон гадаадын поп, рок дуу, хуучны хит дуунууд эзэлдэг боловч бид манай 25-45 насны сонсогчдын сонсох дуртай мэдээ мэдээлэл, танин мэдэхvйн нэвтрvvлгvvд, шууд ярилцлагууд, радио шоу зэрэг олонд танил болсон олон нэвтрvvлэгтэй. Радио нэвтрvvлгийн хувьд “Гэртээ ганцаараа”, “Эрдэнийн хорол” зэрэг нь олны танил хэдийнэ болж єєрийн сонсогч олонтой юм. Мєн жолооч нарт зориулсан “Жолооны ард” хэмээх радио шоуг анх удаа vндэсний телевизтэй хамтран явуулж байсан. мєн цэцэрлэгийн насны хvvхдvvдэд зориулсан “Yлмэдэх цэцэгхэн хотхонд“ нэвтрvvлгийг UBS телевизтэй хамтран теле хувилбар болгон долоо хоногт 2 удаа нэвтрvvлж олон нийтийн хvртээл болгосон юм. “Ностальжи”, “Радио кола”, “Орос дуунд дуртай юу”, “Азийн дуу хоолой” зэрэг гадаад дуу хєгжмийн нэвтрvvлэг бэлтгэн цацдаг юм. Байгуулагдсан цагаасаа хойш хоёр удаа нийт 700 сонсогчдын дунд санал асуулга явуулж тэдний насны онцлог, ихэнхдээ хаана, хэзээ, ямар нэвтрvvлэг сонсох дуртай, реклам сурталчилгаанд яаж ханддаг тухай тодорхой хэмжээний мэдээлэлтэй болсон буюу жил болгон тодорхой тооны сонсогчдийн дунд санал асуулга явуулж нэвтрvvлгийнхээ бодлогод єєрчлєлт хийдэг байна.
Ангилал:Монголын радио станц
Чайковский, Петр Ильич
Пётр Ильич Чайковский (1840 онд мэндэлсэн- 1893 онд нас барсан) Оросын нэрт хөгжмийн зохиолч, хөгжмийн удирдаач, шүүмжлэгч.
Намтар
Түүний 1840 оны 4-р сарын 25-нд төрсөн газар болох Камско-Воткинск нь уулын үйлдвэрийн суурин бөгөөд Москва хотоос зүүн тийш 600 км-ийн хол оршдог, уурхай түшиглэсэн нэгэн жижиг тосгон байв. Тэрээр Илья Петрович Чайковскийн 2 дахь хүү нь бөгөөд түүний эцэг мэргэжил нь уулын инженер, мод боловсруулах үйлдвэрийн даргын ажил хийдэг байжээ. Эх нь төгөлдөр хуур тоглон дуулдаг, урлагт дуртай хүн байсан. Эцэг эх хоёр нь хэдийгээр насны хувьд зөрүүтэй байсан ч бие биенээ хайрлан хүндэтгэдэг, үлгэр дуурайлтай, гэр бүлийн эвсэг харилцаа хүндэтгэдэг, халуун дулаан уур амьсгал бүрдүүлдэг байсан учир энэ гэр бүлийн амьдралын хэв маяг болон орчин нөхцөлд хүүхэд өсч хөгжихөд тун таатай байлаа. Тэдний гэрт хөгжим сонирхогчдын концерт байнга тоглогддог байсан учир хүмүүжил, хөгжмийн анхан шатны боловсрол, соёлын талаарх ойлголтыг Чайковский гэр бүлээсээ олж авчээ. 1838 онд түүний ах Николай, 1842 онд эмэгтэй дүү Александра (нөхөрт гараад Давыдова овогтой болсон), 1843 онд дүү Ипполит, 1850 онд дүү Модест төрсөн.
Фанни Дюрбах нэртэй франц гэрийн хүмүүжүүлэгч нь Чайковскийг бусад хүүхдүүдээсээ сэтгэлзүйн хувьд онцгой, авьяаслаг, юмыг хүлээж авах чадвар сайтай болохыг олж мэджээ. Энэ эмэгтэй хүүгийн тухай сэтгэлийн хөдлөл ихтэй эмзэгхэн гэж хэлдэг байсан бөгөөд түүнтэй их болгоомжтой зөөлөн харьцдаг байжээ. Тосгонд хоржигнон урсах гол горхи, сэрчигнэн шаагих ой шугуй, шувуудын жиргээ, бугын урамдаан, хөрөө сүхний хангинаан, морьдын тургиа, загасчдын дуулах уянгалаг дуунууд зэрэг нь Чайковскийд хамгийн анхны хөгжмийн хурц тод сэтгэгдлийг төрүүлсэн байлаа. Ирээдүйн хөгжмийн зохиолч чухам эндээс ямар нэг чимэг хачиргүй цэвэр хөгжмийг мэдэрсэн ажээ. Хөгжмийн талаарх хүүхэд ахуйн энэ сэтгэгдэл насан туршид ой ухаанд нь хадгалагдсаны хэрээр түүний хөгжмийн уран бүтээлүүдэд нь нөлөөлжээ. Эцгийнхээ үйлдвэрт ажилладаг ах механик органаар сайхан зохиол олныг тоглодог байсны дотор Моцартын пьесүүд байлаа. Энэ тухай тэрээр хожим:
"Хувь заяа намайг хүүхэд насанд минь Моцарттай учруулж хөгжим гээч эцэс төгсгөлгүй сайхан ертөнц болохыг хэлж өгсөн юм" гэж ярьдаг байжээ.
1850 онд Чайковский хуулийн сургуульд амжилттай элсэн орсон бөгөөд хүсвэл хөгжмийн ангид явах боломжтой байсан. Сургуульд байхдаа ээжтэйгээ хамт  Михайл Глинкагийн “Иван Сусанин” дуурийг үзсэн нь түүнд маш гүн сэтгэгдэл үлдээжээ. Ийнхүү Моцарт, Глинка хоёр Чайковскийн хувьд насан туршид нь хамгийн хайртай хөгжмийн зохиолчид нь байсаар үлдсэн.
Тэр сургуульдаа Оросын нэрт хормейстр Гаврил Помахины удирдлага дор сургуулийн найрал дуунд оролцдог, төгөлдөр хуурын нэрд гарсан багш Р.Кюндингерээр хөгжмийн хичээл заалгадаг байсан. Чайковский хожим нь “Би  сопран хоолойтой байсан, сүмийн ёслолын эхэнд болон төгсгөлд дуулдаг гурвалын нэгэнд нэлээн хэдэн жил дараалан дуулсан”[1] гэж бичсэн.
1854 оны 6 сарын 14-нд түүний хайртай ээж нас барж өсвөр насны Пётр хүүд хүнд цохилт болсон. Чайковский 1850-1859 онуудад Хуулийн Сургуульд суралцаж дотуур байранд амьдардаг байсан  бөгөөд тэр үеэс анхны зохиолуудаа туурвих болсон. Эдгээр нь: “Хэтрүүлэг” дуурь (алдагсан), төгөлдөр хуурт зориулсан Вальс, мөн түүний анхы хэвлэгдэн гарсан бүтээл болох  “Meццa нот” гэдэг дуу зэрэг болно.
1859 оны 5 сарын 13 нд сургуулиа төгсөөд Хууль Зүйн Яаманд зөвлөхөөр ажиллахаар томилогдов. Өдөр тутмын нэг хэвийн ажлаас залхсан тэрээр энэ ажил мэргэжил  өөрт нь тохирохгүй  гэдгийг мэдэрсэн бөгөөд зугаа цэнгэл хөөцөлдөн, хайр дурлалын адал явдлуудад өөрийн бүх эрч хүчээ зарцуулдаг болжээ. 1861 оны зун гэр бүлийн найз Василий Писаревтай хамт тэр хүний нарийн бичиг, хэлмэрчийн ажлаар анх удаа гадаад улсад зорчсон. Энэ аяллын үеэр  Берлин, Гамбург, Лондон, Париж, Брюселд очжээ. Тэр оны намар Чайковскийн амьдралд том эргэлт гарсан. Орос улсад мэргэжлийн хөгжмийн боловсролыг дэмжих зорилгоор дөнгөж байгуулагдаад байсан Оросын Хөгжмийн Нийгэмлэгийн саналаар Николай Заремба-ийн хичээлд тэрээр хамрагдсан байна.
Муулихай
Муулихай бол Чингис хааны эх өөр, эцэг нэгтэй дүү Бөх Бэлгүтэйн 12 дахь үеийн ач юм. XV зууны дунд үед Монгол улсын дотор Оннигуд аймгийн нэр нөлөөтэй байсан язгууртан юм.
Чайковский, Петр Ильич
Намтар
Мэргэжлийн багш нар нь Н.И.Заремба, А.Г.Рубинштейн нар байсан. Консерваторид заавал үзэх хичээлийн нэг нь төгөлдөр хуурын хичээл байсан бөгөөд Чайковский маш сайн чадварлаг тоглодог байсан учир 1862 онд уг хичээлээс чөлөөлсөн байна. Дэлхийд нэртэй төгөлдөр хуурч, Оросын хөгжмийн нийгэмлэгийн зохион байгуулагч, Оросын анхны Хөгжмийн Дээд Сургуулийн захирал, хөгжмийн зохиолч А.Рубинштейн зохиомжийн болон зэмсэг судлалын хичээл заадаг байжээ.
Муулихай
Намтар
1451 онд "...Тайсун хааныг хорооход Муулан тайжийг Цэвдэн өөрийн зээ гэж эс хороолгов. Түүний хойно Цэвдэнгээс Муулан хааныг Гэмчигүдийн (Хиргис) Тагадар дайбу, Гурладын (Горлос) Хубчир Молатай тэр хоёр (авч) их улсын захад хүргэж хүнд өгөв. Тэр хүн нь Магулихай (Муулихай) ун-д хүргэв. Онигудын сайд Магулихай унг их улсын тө дээдэв (дэмжив). Чи хан ор суу гэв. Магулихай ун хэлсэн нь: Хан эзний минь үр үгүй биш, энэ бие хойд урд үл зохим гэж эс болж Магулихай ун, Муулан хаанд хүйст гоо морио унаа болгон унуулж, алтан очроо атгуулж, долоон настай байхад нь тахиа жил их хан ор суулгав..."
Түүний хойно Ордосын Мөнх, Хада буха хоёр хатгах үг хэлж, Муулихай ун чамайг (Молон хааныг) Самандай хатандаа тэлж муу сэтгэнэм гэж хэлэв. Түүний урьд бид цэрэг мордъё гэж цэрэг мордов. Молон хаан цэргийн хүнийг үзээд Муулихай унд хэл хүргэв. Муулихай ун эс итгэж, цэргийн тоосыг үзэж мэдэв. "...Магулихай ун цэргээ хурааж, тэнгэрт сацал сацаж єчсєн нь: Дээр мөнх тэнгэр чи мэд. Дэд нь болох суут богд чи мэд. Урд чинь би сайн хийлээ. Үр чинь над муу сэтгэв гэж тэнгэрт мөргөв. Магулихай ун гурван зуун цэрэгтэй нуугдав..."
Чайковский, Петр Ильич
Намтар
Түүнийг 1866 онд түүнийг Москвагийн Хөгжмийн Дээд Сургуульд багшлахаар уригдаж бие даасан уран бүтээлч амьдрал эхэлжээ. Москвад түүнийг нөхөрсөг, уран бүтээлч нөхцөл байдал угтав. Сургуулийн захирал нь А.Рубинштейний ах Николай Григорьевич Рубинштейн байжээ. Гайхамшигтай төгөлдөр хуурч, удирдаач, чадварлаг сурган хүмүүжүүлэгч Николай Григорьевич Чайковскийг тун найрсгаар угтан авч өөрийнхөө гэрт байлган бүх талаар тусалж байлаа. Ахаасаа ялгаатай нь тэрээр Чайковскийн хөгжмийг ойлгодог байв. Олон ч жилийн турш Чайковскийн бүтээл бүрийг анхлан тогложээ. Удирдаачийн хувьд 1, 2, 3-р симфони, 1-р сюит, "Фатум", "Ромео Джулетта хоёр", "Шуурга", "Франческа да Римини", "Евгений Онегин" дуурийг нь удирдан тоглуулжээ. Энэ үеэр Чайковский 1-р симфонио зохиож эхэлсэн ч энэ нь түүнд амаргүй байсан. Учир нь түүнийг толгойн  өвчин, нойргүйдэл ихээр шаналгадаг байсан ажээ.
Муулихай
Намтар
''"...Өөрийн монгол Заргучи нэрт дүүгээ эхлэн гурван дүү нарыг байлдуулан Муулан хааныг барьж, нохой жил Магулихай унгийн гарт тэнгэр болов. Борбугийн баян Үрмэгэрийг амьд барив. Бүгд алъя гэв. Муулан хааны өмнө хошуу одогч энэ билээ. Хааныхаа өмнө хошуу одсон сайн хүн, маны өмнө хошуу үл одох буюу гэж эс алав. Тавьсан хойно Үрмэгэр, шар ишт хутгаар хааны хүүрийн гадуур газрыг хэмжин зурж онхлов. Муулан хааны Мөнхөлдэй хатан гашуудан уйлав:
Хайран их төрийг минь эвдрүүлсэн Хамгийн эзэн хаанаас минь хагацуулсан Мөнх, Хада Буха хоёр, Бїтсэн их төрийг минь бүрэлгэсэн, Бүгдийн эзэн хаанаас минь хагацуулсан, Мөнх, Хада Буха хоёр..."''
Чайковский, Петр Ильич
Намтар
Пётр Чайковский 26 настайдаа профессор цолтой болсон байв. Тэр боломжийн цалинтай, амьдралдаа сэтгэл хангалуун байсан тэр мөчид буюу 1868 онд Москвад дуурийн алдарт дуучин Дезире Арто ирэв. Бүсгүйтэй танилцан дотносч сүй тавихаар болсон хэдий ч дуучин эмэгтэй Варшавт очсоноосоо хойш удалгүй гэрлэсэн гэсэн мэдээ иржээ. Чайковский ч энэ мэдээг маш тайван хүлээж авав. Учир нь тэрээр дурласан гэхээсээ эмэгтэйн авьяас чадварыг нь илүү биширч үлдсэн байснаа мэдэрч байжээ. Уран бүтээлийнхээ хажуугаар үндэснийхээ урлагийг хөгжүүлэх зорилгоор шүүмж, нийтлэл бичиж эхэлсний хажуугаар сурган хүмүүжүүлэх ажилд анхааран хөгжмийн дээд сургуульд зориулан сургалтын гарын авлага, сурах бичгүүд зохиож эхэлсэн байна. 1871 он түүний бичсэн “Дуурьсахуйн ухааныг дадлагаар судлах удирдамж” хэмээх анхны орос зохиогчтой ном гарсан билээ. Н.Рубинштейн, М.Балакирев нарын ачаар Чайковскийн бүтээлүүд тоглогдож эхэлснээр түүний нэрийг Москва, Петербургт мэдэхгүй хүнгүй болжээ. Түүнчлэн 3-р симфони анх удаа 1875 оны 10 сарын 25 нд Бостонд тоглогдсон нь Чайковскийн зохиол болон нэр хүндийг Европ даяар алдаршуулж эхэлжээ.
1876 оны сүүлээр түүний зохиосон зарим жижиг зохиолуудыг төгөлдөр хуур болон виолончель хөгжимд зориулж хөрвүүлж бичих захиалга Чайковскийд ирсэн. Энэ захиалга нь Надежда фон Мэкк хэмээх эмэгтэйгээс ирүүлсэн байлаа. 14 жилийн турш тэд хувийн жаргал зовлонгоо харилцан хуваалцдаг байсан ч энэ нь бие биенээ харахгүй, уулзахгүй гэсэн харилцан гэрээн дор явагдаж байсан.Тэр эмэгтэй Чайковскийг нэлээд их хэмжээний мөнгөн тэтгэмжээр тэтгэдэг байсан ба ийм маягаар түүнийг Москвагийн Консерваторийн зохиомжийн багшийн ажлаас чөлөөлж, уран бүтээлээ туурвихад нь дэм болдог байжээ.
Муулихай
Эшлэл
Ангилал:15-р зуунд төрсөн Ангилал:15-р зуунд өнгөрсөн Ангилал:Боржигин
Чайковский, Петр Ильич
Намтар
Энэ эцэс төгсгөлгүй айдас түгшүүр нь түүнийг нийгмийн амьдралаас холдуулж, гуниг гутрал, хувь заяандаа гомдох гутрангуй амьдрал нь түүнийг бүх хүч чадлаа хөгжим рүү чиглүүлэхэд нь саад болж байлаа. Тэрээр цаг үргэлж тэмцдэг байсан боловч айдас түгшүүрээ давж гарах чадвар дутагдаж байсан. Ромео Жульетта  симфони найраглал нь 1870 онд тоглогдсон бөгөөд үүнээс 7 жилийн дараа Чайковскийн оюун санааны удаах зөрчилдөөнийг илэрхийлсэн IV симфони болон  “Евгений Онегин” дуурь зохиогджээ.
Хөгжмийн удирдаачийн ажил хийж, 1885 онд Петербургийн хөгжмийн нийгэмлэгийн Москвагийн салбарын захирал, Оросын хөгжмийн нийгэмлэгийн хvндэт гишvvнээр сонгогдов. Багшлах ажлаа vргэлжлvvлсээр залуу хөгжмийн зохиолчдод чин сэтгэлийн туслалцаа дэмжлэг vзvvлнэ. Түүний нэр дэлхий даяар алдаршиж дуурийн удирдаачийн хувьд европын олон хотоор явж аялан тоглолт хийдэг болов. 1888 онд Чехийн Прага, Францын Париж хотод хийсэн концертууд нь тvvний хөгжмийн сод авьяасын илэрхийлэл болсон юм.
1891 онд Карнегихолл хэмээх концертын томоохон танхимын нээлтэд уригдаж АНУ-ын олон хотоор аялан тоглолт хийжээ. 1893 онд Английн Кембрижийн их сургууль түүнд дэлхийн суут хөгжмийн зохиолчийн хувьд хууль зvйн хvндэт доктор цол олгож байлаа. Чайковский Европ, Ази, Хойд Америкийн нийт 150 гаруй хот сууринаар аялсан гэсэн баримт байдаг. 1893 оноос эх орондоо байнга сууж зохиол бvтээлээ туурвихаар шийдэж Клин хотын ойролцоо эдлэн газарт сууж 6-р симфонио дуусгаж Петербург хотод удирдан тоглуулсны дараа бие нь гэнэт муудаж 1893 оны аравдугаар сарын 25-26-нд уран бүтээлийнхээ ид цэцэглэлтийн үед нас баржээ. [1] Надежда фон Мекк-д бичсэн захиа. 1879.11-24-12.06
[2] Антон Рубинштейн болон гүнгийн эхнэр Елена Павловна нарын үндэслэсэн
[3] Г.Нямсүрэн. Оросын сонгодог хөгжим.,2007. 234-р хуудас
[4] Leslie Kerney. Tchaikovsky and His world. Pg 26
[5] Abraham Gerald. Music of Tchaikovsky. Pg 12
[6] www.tchaikovsky-research.net/en/places/index.html
Дуурийн уран бүтээл
«Воевода» (либретто - А. Н. Островский ба Чайковскna, 1868онд зохиосон, 1869онд тавигдсан, Большой театр, Москва)
«Ундина» (либретто – Чайковский, Ф. де ла Мотт Фукегийн зохиолыг В. А. Жуковский орчуулсан ч Чайковский түүнийг үгүй хийсэн)
«Опричник» (либретто - Чайковсий, 1872онд зохиогдсон,1874 онд Мариинский театрт тавигдсан)
«Кузнец Вакула» (либретто - Я. П. Полонский,  Н. В. Гоголийн «Ночь перед Рождеством» зохиолоор, 1874 зохиогдсон, 1876, Мариинский театр, Петербург)
«Орлеанская дева» (либретто – Чайковский, Ф. Шиллерийн жүжгээр, 1879 ондзохиогдсон, 1881 онд Мариинский театр, Петербург)
«Мазепа» (либретто - В. П. Буренин Пушкины «Полтава»зохиолоос сэдэвлэн бичсэн, 1883 онд зохиогдсон, 1884онд Большой театр, Москва)
«Черевички» (1885 онд зохиогдсон, 1887, Большой театр, Москва)
«Пиковая дама» (либретто - М. И. Чайковский, Пушкины зохиолоор, 1890, Мариинский театр, Петербург)
Балетын уран бүтээл
«Лебединое озеро» /Хунт нуур/ (либретто - В. П. Бегичев болон В. Ф. Гельцер, 1876 зохиогдсон, 1877 онд Большой театр, Москва)
«Спящая красавица» /Унтаж буй гоо үзэсгэлэнт бүсгүй/ (либретто - И. А. Всеволожский, 1889 он, Ш. Перрогийн үлгэрээс сэдэвлэсэн, 1890, Мариинский театр, Петербург)
«Щелкунчик» (либретто - Всеволожский Э. Т. А. Гофманы үлгэрээс сэдэвлэв, 1892 онд Мариинский театр, Петербург)
Жак Уэтерфорд
Жак Уэтерфорд (англи-Jack Weatherford, 1946 онд АНУ-ын Өмнөд Каролина мужийн Колумбиад төрсөн) АНУ-ын Миннесота мужийн Макалейстрийн Коллежийн антропологийн профессор, Чингис хаан судлаач эрдэмтэн. "Чингис хаан" одон 2022 онд хүртсэн.
Намтар
Тэрээр 1946 онд Анна Грүмс /Anna Ruth Grooms/, Альфред Уэтерфорд /Alfred Gregg Weatherford/ нарын 7 хүүхдийн ууган хүү болж төржээ. Түүний эцэг Дэлхийн хоёрдугаар дайн, Солонгосын дайн болон Вьетнамын дайнд оролцож явжээ.
Өмнөд Каролинагийн их сургуулийг 1967 онд улс төрийн шинжлэх ухааны мэргэжлээр төгссөн бөгөөд социологи, антропологийн чиглэлээр 1972 онд мастер, 1977 онд Сан Диего хотын Калифорниагийн их сургуульд антропологийн профессорын цол, Тэрээр Дюкийн их сургуулийн Улс төрийн шинжлэх ухааны докторын дараах сургалтыг төгссөн байна.
Чингис хаан судлалын хүрээнд “Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Чингис хаан” номыг 2004 онд гаргасан нь энэ чиглэлийн хамгийн өндөр борлуулалттай бүтээлүүдийн нэг болжээ. Тус бүтээлд Чингис хаан бол ухаангүй, харгис хүн гэсэн ойлголтыг эсэргүүцэж, илүү алсын хараатай дүр зургаар гаргасан байдаг. Монголын эзэнт гүрэн зөвхөн цус урсгаж, эмх замбараагүй байдал үүсгэж байсан гэхээс илүүтэй дундад зууны үеийн дэг журмыг үгүй хийж, чөлөөт худалдаа, үзэл санааны шилжилт, шашны хүлцэнгүй байдлын эрин үеийг авчирсан гэж Уэтерфорд үзжээ. Түүний номууд өдгөө дэлхийн өнцөг булан бүрт байгаа уншигчдад Монголын эзэнт гүрнийг таниулах гүүр болж байна.
Бүтээл
1. “Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Чингис хаан” (Genghis Khan and the Making of the Modern World),