cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жижи шаньюй
Жижи шаньюй (хятадаар: 郅支單于?, НТӨ 36 онд нас барсан) нь Хүннүгийн шаньюй байсан. Хүннүгийн иргэний дайны үед тэрээр умарт болон баруун хэсгийг, харин түүний дүү Хуханье өмнөд хэсгийг тус тус захирч байв. Түүний  нэрийг  Хятадаар Люаньди Хутуус (攣鞮呼屠吾斯)  буюу Дорнын Зохистой Ханхүү (Люаньди овог) гэдэг.
Хүннү гүрний бутрал
Төв Азийн өндөрлөгт хоёр зууны турш ноёрхож, хойд талдаа Байгаль нуур, өмнө талдаа Түмэн газрын цагаан хэрэм, зүүн талдаа Солонгосын хойг, баруун талдаа Туркестанд тулсан их нутгийг эрхшээж байсан Хүн гүрэн дотоодын тэмцэлд доройтон сульдсаар тал нутаг дахь ноёрхлоо алдаж байсан. Хүн гүрний их шаньюй Сүүлүү жанжин (Хятад эхэд Xuluquanqu гэж тэмдэглэгдсэн) МЭӨ 60 онд нас барахад Хүннүгийн их гүрэнд засгийн эрхийн төлөөх тэмцэл хурцадсан байна. Сүүлүүгийн бага хатан Жуанцү өөрийн эртний амраг баруун гарын ван Воянцүдитэй хуйвалдан, шинэ шаньюйг сонгох хуралдайгаас өмнө түүнийг шаньюйгаар өргөмжилжээ. Хаан ширээг ёс бусаар залгамжилсан энэ явдал Хүннү гүрний дотор иргэний дайн дэгдээж, нэгэн зэрэг таван ноён өөрийгөө шаньюйгаар зарлан гарч ирлээ. Засгийн эрхийг булаан авсан Воянцүди хаан ширээгээ алдахаас эмээж, Сүүлүү шаньюйгийн удмынхныг гадуурхан дарлаж эхэлсэн тул Сүүлүүгийн хүү Хуханье МЭӨ 58 онд бослого гарган тэмцэлдсэн. Утга учиргүй харгислалд нь дургүйцсэн жанжид нь түүнийг хаян одож, Хуханьед нийлсэний тул Воянцүди аргагүй байдалд орж, амиа хорлосны дараа хаан ширээний асуудал дахин гарч ирлээ. Дайснаа дарсан Хуханье өөрийгөө шаньюй болох ёстой хэмээн үзэж байхад түүний ах Хүтүүсү ахмадын хувьд шаньюй болно хэмээн зүтгэжээ. Хуханье өөрийгөө шаньюйгээр зарласны дараа Хүтүүсү МЭӨ 56 онд бослого гарган, өөрийгөө Жижи шаньюй хэмээн зарлалаа. Хүннүгийн дотоодод иргэний дайны самуун дэгдэн Хуханьегийн удирдлагын дорх Өмнөд Хүннү, Хүтүүсүгийн удирдлагын дорх Хойд Хүннү болон хуваагджээ. Эхэндээ Жижи шаньюй амжилттай байлдаж, Хуханьег өмнө зүг рүү даран дутаалгасан боловч Хятадын Хан улсын дэмжлэгийг хүлээсэн Хуханье эргэн хүчирхэгжиж иржээ. Дотоодын дайн самуунаас дайжсан Жижи шаньюй Хүннү гүрний уугуул нутгийн баруун хэсэгт төвлөрөх болж, Кангьюй омгийнхны дэмжлэгийг хүлээн авч, Усун, Динлин овгийнхныг дараад тэр бүст ноёрхох болжээ. Жижи шаньюй өөрийн нутгийн баруун хэсэгт Талас мөрний эрэг дээр нийслэл хотоо байгуулсан юм.
Тулааны дараах үйл явдал
Таласын тулаанаар хятадууд мянга гаруй хүн олзолсон байна. Олзлогдогсодыг бүртгэж үзэхэд хятадуудад хачирхал төрүүлсэн нөгөө цэргүүдээс 145 хүн олзонд орсон тухай Чэнь Тан жанжинд мэдээлжээ. Чэнь Тан нэн даруй олзлогсод дээр очиж, тэднийг сонирхон харлаа. Бүх бие нь хөө хуягласан, хөлний хуяган хамгаалалттай, хятадуудын өмнө нь үзэж байгаагүй сонин хувцастай, өндөр нуруутай, шаргал үстэй, ногоон, цэнхэр нүдтэй энэ хачин эрс байжээ. Чэнь Тан эдгээр цэргүүдийг бусад озлныхноос тусад нь, хангамж сайтай байлгахыг тушааж, Хан улсын эзэн хааны ордонд ялалтын мэдээгээ хүргэхдээ хачирхалтай цэргүүд олзолсон тухайгаа мэдээлэхээр шийджээ. Ган Яншоу, Чэнь Тан нарын ялалт Хан улсын хааны ордонд ихээхэн маргаан дэгдээв. Хойд Хүннүгийн эсэргүүцлийг бүрмөсөн дарж, Жижи шаньюйг устгасан явдал нь шагнан урамшуулах ёстой хэрэг боловч хааны зарлиггүйгээр дур мэдэн цэрэг татаж, дайн хийсэн явдалд нь гарцаагүй ял асуух ёстой байлаа. Удтал маргалдсаны эцэст мань хоёрт шагнал ч олгохгүй, ял ч тулгахгүй байхаар шийдсэн юм. Гэвч Ган Яншоугийн өмнөх ялыг хэрэгсэхгүй болгон, ордонд үлдээж, Чэнь Тан аймшигт Хүннү нарыг дарсан баатар жанжны дүрээр Хятадын цэргийн түүхэнд үлджээ.
Олзлогдогсодын цаашдын хувь заяа
Чэнь Таны олзолсон хачирхалтай цэргүүдийг Түвдийн хил орчимд Гансу мужид байх цайзад суурьшуулахаар шийджээ. Энэхүү цайзыг хожим Лицуан хот хэмээн нэрлэх болсоныг зарим эрдэмтэд легион гэсэн нэрний хятад дуудлага гэж таамагладаг. Манай эриний 9 онд уг хотыг Жиелу гэж нэрлэсэн нь “хотын дайралтанд олзлогдогсод” гэсэн үг гэж үздэг байна. МЭ 6 дугаар зууны үеэс хотыг Лицуан ч биш, Жиелу ч биш, Жиелайжай гэж нэрийдэх болжээ. 2005 онд энэ хотын уугуул иргэдийн дунд хийсэн ДНК-ийн судалгаагаар хачирхалтай өндөр хувь нь Европ гаралтай гентэй болохыг тогтоосон бөгөөд одоо ч энд ногоон, цэнхэр нүдтэй, хятад хан үндэстэнд байхааргүй өндөр хамартай хүмүүс таарах нь элбэг. 2006 онд Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус суманд хийсэн малтлагаар гарсан эртний Ромын аяга сенатор хүний аяга болох нь тогтоогдсон бөгөөд энэ малтлагаар гарсан эмэгтэй хүний цогцсын үсэнд химийн анализ хийж үзэхэд фосфор их агуулсан байсан нь 80% загасан хүнстэй хүн болох нь тогтоогджээ. Хан улс болон дүүгийнхээ өмнөд Хүннү нартай тэмцэлдэж байсан Жижи шаньюйн Талас дахь хотод Ромын гурвалын нэг болох Крассын олзлогдсон легионы цэргүүд нэгдсэн байна. Эдгээр цэргүүд сайн дураар нэгдсэн үү эсхүл өөр шалтгаан байсан эсэх нь тодорхойгүй. Мервт туугдаж очсоноос хойш Жижи шаньюйн нийслэлийг хамгаалах байлдаанд оролцох хүртлээ 17 жил олзонд байсан ромчууд хаана юу хийж явсан тухай эх сурвалжийн мэдээ байдаггүй. Харин Жижи шаньюйн нийслэл хотын тухай Хятадын эх сурвалжуудад тэмдэглэсэн мэдээллүүд дээр үндэслэн зарим судлаачид хотын бэхлэлт Ромын цэргийн архитектурын хэв шинжийг хадгалсан хэмээн үздэг.
Ашигласан материал
Ангилал:Хүннүгийн шаньюй Ангилал:МЭӨ 2-р эсвэл 1-р зуунд төрсөн Ангилал:МЭӨ 36 онд өнгөрсөн
Индианаполис
Индианаполис (Indianapolis [] ) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Индиана муж улсын засаг захиргааны төв хот юм. 2008 оны байдлаар 798,382 оршин суугчтай. Индианагийн хамгийн том хот бөгөөд АНУ-д 14-т орно.
Эшлэл
Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл Ангилал:АНУ-ын хот  Ангилал:Индианагийн суурин Ангилал:Индианагийн тойргийн төв Ангилал:Хойд Америкийн суурин Ангилал:1821 онд үүсгэн байгуулагдсан
Зинедин Зидан
Зинедин Язид Зидан (Zinedine Yazid Zidane, زين الدين زيدان, Zīn ad-Dīn Zīdān) нь (1972 оны 6 сарын 23-нд төрсөн), Зизу хэмээх хочоороо алдаршсан Францын хөлбөмбөгчин юм.
Алжирын Кабылаас гаралтай тэрээр Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг болон 4 клубт, түүний дотор хамгийн сүүлд Реал Мадрид клубт тоглож байсан. Өөрийн цаг үеийн шилдэг хөлбөмбөгчин гэгддэг. Гайхамшигтай бөмбөг эзэмшилт, тэнцвэр, дамжуулалт, цохилт болон чөлөөт цохилтын чадваруудаар нь түүнийг Францад Мишель Платинитай адилтган шилдэг холбогч гэдэг байна.
Тэрээр ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчнөөр 3 удаа (1998, 2000, 2003) сонгогдсон 2 тамирчны нэг (нөгөөх нь Роналдо), мөн нэг удаа Европын шилдэг хөлбөмбөгч (1998) болж байв.
Зидан 2006 оны ДАШТ-д оролцоод зодог тайлсан.
Клуб
Зинедин Зидан нь Францын Марсель хотноо төрсөн хэдий ч төрөлх хотынхоо Олимпик клубт тоглож байсангүй. Тэрээр Ювентуст 3 сая фунтаар худалдагдах хүртлээ Францын лигийн Кан, Бордо багуудад алба хашиж байв.
2001 онд Италийн Ювентус багаа орхиж Испанийн алдарт Реал Мадрид багтай 4 жилийн гэрээ байгуулсан. Уг солилцоо нь 66 сая евро-гоор биеллээ олсон бөгөөд энэ нь Зиданыг дэлхийн хамгийн үнэтэй хөлбөмбөгч болгожээ. Тэрээр Дэвид Бекхэм, Рауль Гонзалес, Луйш Фигу, Роналдо болон Роберто Карлос зэрэг шилдэг хөлбөмбөгчидтэй мөр зэрэгцэн тоглож байлаа. 2001-2002 оны улирлын УЕФА Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолт Глазго хотын Хампден Парк цэнгэлдэх хүрээлэнд болоход тэрээр хожлын гоолыг оруулж байсан түүхтэй.
2006 оны 5 сарын 7-нд Зидан Реал багийн бүрэлдэхүүнд Сантьяго Бернебау цэнгэлдэх хүрээлэнд сүүлчийн тоглолтоо хийсэн. Уг тоглолтонд Реалчууд "ZIDANE 2001 - 2006" хэмээх бичээс бүхий өмсгөлтэй тоглосон юм. Вижареал CF-тэй хийсэн уг тоглолтонд Зидан нэг гоол оруулсан бөгөөд тоглолтын дараа эсрэг багийн хагас хамгаалагч Хуан Роман Рикельметэй өмсгөлөө солилцжээ.
Шигшээ баг
Зидан Франц, Алжирын давхар иргэншилтэй бөгөөд анхандаа Алжирын шигшээ багт тоглох хүсэлтэй байсан боловч тухайн үед дасгалжуулагч байсан Абделхамид Кермали түүнийг уриагүй ажээ. Ийнхүү Зидан 1994 оны 8 сарын 17-нд Чехийн багтай хийсэн Францын шигшээ багийн тоглолтонд "3 өнгөт" өмсгөлийг өмссөн юм. Уг тоглолтын 63 дахь минутанд Зиданыг сэлгээгээр ороход 2-0-ээр хожигдож явсан Францын баг 2-2-ын харьцаагаар тоглолтыг дуусгаж чадсан байна.
Зидан Францын шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтаж 1998 оны Хөлбөмбөгийн ДАШТ-нд оролцон, Бразилын багтай тоглосон шигшээ тоглолтонд толгойгоороо 2 гоол оруулан багийнхаа ялалтанд маш их хувь нэмэр оруулсан юм. Францын баг анх удаа дэлхийн аварга болсон бөгөөд сүүлийн 20 жилийн турш эзэн орны баг түрүүлж чадаагүй байсныг эвдсэн юм. Тэрээр уг ДАШТ-ий хэсгийн эхний тоглолтонд өрсөлдөгч Саудын Арабын багийн ахлагч Фуад Аминыг санаатайгаар гишгэсэн хэмээн улаан хуудсаар торгуулан талбайгаас хөөгдөж, дараах 2 тоглолтонд оролцох эрхээ хасуулсан. Зиданы ойр дотныхны ярианаас үзвэл Амин түүнийг доромжилсон ажээ.
2 жилийн дараа Зидан багтайгаа хамт 2 дахь том тэмцээнийхээ түрүүг авсан. 2000 оны ЕАШТ-ий шөвгийн тоглолтонд Испанийн багийн хаалганд хаалттай цохилтоос оруулсан гоол, хагас шигшээд Португалын багийн хаалганд торгуулийн цохилтоор оруулсан алтан гоол нь Францын багийг шигшээ тоглолтонд хүрэх замыг зассан билээ. Энэхүү амжилтаараа Францын шигшээ баг дэлхийд чансаагаараа тэргүүлэх болж, Баруун Германы баг 1976 онд 2 жилийн өмнө Дэлхийн аварга болсныхоо дараа Европын аваргын хэргэмд хүрсэн амжилтыг давтсан бөлгөө.
Порту (хөлбөмбөгийн баг)
thumb| 2008 оны Аваргуудын лигт Английн [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал багтай тоглохын өмнө]]
Зинедин Зидан
Шигшээ баг
2002 оны Хөлбөмбөгийн ДАШТ-д тэрээр гэмтлийн улмаас олигтой тоглолт үзүүлж чадаагүй. Өмнөх тэмцээний аварга Францын баг ч ганц ч гоол оруулалгүй, ганцхан оноотойгоор тэмцээнээ өндөрлөсөн билээ. Зидан уг ДАШТ-ий эхний 2 тоглолтыг гэмтлийн улмаас өнжиж, ганцхан тоглолтонд оролцсон нь багийн амжилтанд сөргөөр нөлөөлсөн юм.
Порту (хөлбөмбөгийн баг)
Порту (португалаар Futebol Clube do Porto гэж бичээд [futebɔɫ ˈklube du ˈpoɾtu] гэж хэлдэг) — Европын хөлбөмбөгийн Аваргуудын лигийн хошой аварга (1987, 2004), Европын хөлбөмбөгийн лигийн бас хошой аварга (2003, 2011), Тив хоорондын хошой цомын эзэн (1987, 2004), Португалийн 30 удаагийн аварга (1935-аас 2012 оны хооронд), Португалийн цомын 18 удаагийн эзэн (1656-аас 2011 оны хооронд), Португалийн Порту хотын спорт клубын харьяа хөлбөмбөгийн баг. Хөх алаг хувцастай тоглодог.
Ангилал:Португалын хөлбөмбөгийн баг
Зинедин Зидан
Шигшээ баг
2004 оны 8 сарын 12-нд ЕАШТ-д, уг тэмцээнд түрүүлсэн Грекийн багт хожигдон хасагдсаны дараа Зидан дахиж шигшээ багтаа тоглохгүй гэдгээ зарласан.
Гэвч Францын баг 2006 оны Хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий урьдчилсан тэмцээнд маш муу тоглож, ДАШТ-д оролцох эрхээ олж авч чадах эсэх нь эргэлзээтэй болоод байсан үед Зидан буцаж ирсэн юм. Шигшээ багаасаа зодог тайлаад байсан хагас хамгаалагч Клод Макелеле, хамгаалагч Лилиан Тюрам нарын "алтан үе"-ийнхэн ч бас багтаа буцаж ирэв. Ийнхүү 2005 оны 9 сарын 3-нд Фарерын арлын багийг 3-0-ээр хожсоноор Францын баг Германыг зорих эрхтэй болсон юм.
2006 оны 5 сарын 27-нд Францын баг Мексикийн багийг Сен-Дени дэх Стад де Франц цэнгэлдэх хүрээлэнд 1-0-ээр хожиход Зидан шигшээ багийнхаа хувцсыг 100 дахь удаагаа өмссөн байна. Ийнхүү тэрээс Францын тамирчдаас Марсель Десайи, Дидье Дешам, Лилиан Тюрам нарын дараа зуугийн босгыг давсан дөрөв дэх хүн болжээ.
2006 оны ДАШТ
Хэсгийн 2 дахь тоглолтын сүүлийн минутанд Зидан тоглолтыг саатуулсан хэмээн шар хуудсаар торгуулан, 1 тоглолт өнжихөөр болсон юм. Баг нь хэсгээсээ шалгарахгүй бол энэ нь түүний сүүлчийн тоглолт байж болох байсан ч азаар баг нь түүний эзгүйд Тогогийн багийг 2-0-ээр хожиж, фэнүүдэд Зиданыг дэлхийн аваргын дэвжээн дээр дахиж харах завшаан тохиолдсон юм.
Шөвгөрөх тоглолтонд Испанийн багийг 3-1-ээр хожиход Зидан 1 гоол хийж, 1 гоолын дамжуулалтыг хийсэн байна. Түүнчлэн өмнөх тэмцээний аварга Бразилын эсрэг хийсэн шөвгийн тоглолтонд хожлын ганц гоолыг дамжуулсан бөгөөд уг тоглолтын шилдэг тоглогчоор нэрлэгдсэн. Португалтай хийсэн хагас шигшээ тоглолтонд мөн л хожлын ганц гоолыг Зидан торгуулийн цохилтоос оруулан багаа шигшээ тоглолтонд хүргэв.
2006 оны ДАШТ-ий шигшээ тоглолт
Гэвч тэрээр Италийн багийн хамгаалагч Марко Матерацциг тоглолтын 110 дахь минутанд мөргөж унаган улаан хуудсаар торгуулан талбайгаас хөөгдөв. Уг тоглолт 1-1 буюу тэнцээгээр өндөрлөж, торгуулийн цохилтын үе дүнд өрсөлдөгчид нь дэлхийн аварга болох нь тэр.
Болсон явдлын үнэн мөнийг тэр хоёроос өөр хүн мэдэхгүй ч уруул уншигчдын дүн шинжилгээгээр Матерацци итали хэлээр "Чи бол алан хядагч янхны хүү" гэж хэлсэн аж. Энэ тухай "хохирогч" Матерацци "Би түүнийг алан хядагчаар нь дуудаагүй. Би тийм үг хэрэглэдэг ч үгүй" гэсэн байна. Харин уг үйл явдал болохын өмнө 2 тоглогч зууралдах үед Матерацци Зиданы цамцнаас татсан бөгөөд Зидан түүнд хандаж "хэрвээ чи миний цамцыг авмаар байгаа бол тоглолтын дараа болъё" гэж хэлсэн нь үнэн юм байна.
Гэвч маргааш нь Зидан ДАШТ-ий шилдэг тоглогчид олгодог Алтан бөмбөг шагналын эзнээр тодров.
Францын баг Парист буцаж ирэхэд ард иргэд тэднийг халуунаар угтаж авсан бөгөөд Берлинд шигшээ тоглолтыг үзэж сонирхсон ерөнхийлөгч Жак Ширак тамирчидтай үдийн зоог барьсан байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Бордо багийн тоглогч Ангилал:Канн багийн тоглогч Ангилал:Реал Мадрид багийн тоглогч Ангилал:Ювентус багийн тоглогч Ангилал:Хөлбөмбөгийн Реал Мадрид багийн дасгалжуулагч Ангилал:Реал Мадридын хөлбөмбөгийн тэргүүн Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн тэргүүн Ангилал:УЕФА Аваргуудын Лигийн аварга Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн европын аварга Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Италийн хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Европын оны шилдэг хөлбөмбөгчин Ангилал:ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер) Ангилал:Берберчүүд Ангилал:Францчууд Ангилал:1972 онд төрсөн
Пари Сен-Жермен
thumb|2006 оны Францын цомын шигшээ тоглолтыг үзэх, багаа дэмжихээр цугласан ПСЖ-ий хөгжөөн дэмчигчид
Пари Сен-Жермен (товчоор ПСЖ; Paris Saint-Germain, PSG) — Европын цомтой багуудын цомын эзэн (1996), Францын хошой аварга (1986, 1994), Францын цомын 8 удаагийн эзэн (1982, 1983, 1993, 1995, 1998, 2004, 2006, 2010), Франц улсын Парис хотод төвхнөсөн хөлбөмбөгийн баг. 2001 оноос хар хөх үндсэн хувцастай тоглож буй.
Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн клуб Ангилал:Эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөг Ангилал:1970 онд байгуулагдсан
Наманган
Узбекистаны хэт том Ташкент хотоос бусад адилавтар олон хотоос хамгийн олон хүнтэй нь 45 түмэн оршин суугчтай Наманга́н (узбекээр Namangan, оросоор Наманган) хот юм. Тус хот Ташкентаас зүүн урагш 200 км (автомашинаар явбал 300 км) зайд Ферганы хөндийд хөндийд 91 км² талбай эзлэн байгаа.
Цахим холбоос
Ангилал:Наманган аймгийн суурин Ангилал:Узбекистаны аймгийн төв
Хэйли Вестенра
Хэйли Дий Вестенра (Hayley Dee Westenra, 1987 оны 4 сарын 10 - ) нь Шинэ Зеландын сопрано дуучин, дууны зохиолч, ЮНИСЕФ-ийн элч юм. Олон улс даяар гаргасан анхны цомог болох Pure цомог нь 2003 онд Нэгдсэн Вант Улсын сонгодог хөгжмийн чартыг тэргүүлж дэлхий даяар 2 сая гаруй хувь борлогджээ. Тус цомог нь түүнийг 16 настайдаа од болгожээ. 2006 оны 8 сард тэрээр Ирландын Celtic Woman хамтлагт нэгдэн орж Celtic Woman: A New Journey нэртэй CD, DVD-д; 2007 оны Хаврын аялан тоглолтонд нь; мөн 2008 онд гарсан The Greatest Journey: Essential Collection DVD-нд тус тус оролцжээ. Тэрээр төрөл бүрийн хэлээр дуугаа дуулдаг бөгөөд үүнд англи, маори, итали, ирланд, герман, япон, латин хэлүүд орно.
Гадаад холбоос
Ангилал:Шинэ Зеландын дуучин Ангилал:Шинэ Зеландчууд Ангилал:1987 онд төрсөн
Системийн онол
Системийн онол (Systems theory)
ХХ зууны 30-аад оны үед байгалийн шинжлэх ухааны төлөөлөгчид боловсруулсан бөгөөд нийгмийн шинжлэх ухаанд харьцангуй хожуу хэрэглэж эхэлсэн юм. Энэ аргыг нийгмийн шинжлэх ухаанд нэвтрүүлэхэд физиологич У.Кэннон, биологич Л.Берталанфи, нийгэм судлаач, эдийн засагч Т.Парсонс, Ж.Хоманс, Р.Мертон нар томоохон хувь нэмэр оруулжээ. Үүний үр дүнд тэд нийгмийг судлах арга зүйн чухал хандлага болсон бүтэц-үүргийн задлан шинжилгээний аргыг боловсруулсан юм.
Системийн задлан шинжилгээний үүднээс авч үзвэл хүмүүсийн аливаа нэгдлийг нэлээд өргөн хүрээнд үйл ажиллагаа явуулж буй харьцангуй тогтмол шинжтэй нийтлэг зүйл гэж үзэж болно. Энэ нь хоорондоо харицлан холбоонд оршдог, задлан шинжилж, салган хуваарилж болдог элементүүдийн нэгдлээс бүрддэг онцлогтой юм. Ийм системүүд нэг нь нөгөөгөөс ялгардаг хил хязгаартай байдгийн хамт тодорхой тэнцвэрт байдлыг хадгалдаг шинжтэй байдаг.
Энэ арга нь шинжлэх ухааны ойлголтуудыг стандартчлах, цэгцлэх, сэтгүүл зүйн талаарх мэдлэг, төсөөллийг системчлэх, нэг мөр болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Аливаа систем гурван гол хэмжигдэхүүнийг өөртөө агуулдаг. Энэ бол тухайн бүтцэд бодитой оршиж буй зүйл (1), үйлдэл, зан байдал эсвэл ажиллагаа (2), төлөвшил эсвэл хувьсал (3) юм. Зарчмын хувьд системийн судалгаа энэ гурван хэмжигдэхүүнийг хамтад нь авч үзэх учиртай. Гэхдээ судалгааны практикт судлаачид гол төлөв эхний хоёр хэмжигдэхүүнд түлхүү анхаарч, гурав дахийг хоёрдугаар байранд тавьдаг. Энэ нь системийн судалгаа нь статистик, математикийн аргыг амархан хэрэглэх, системчлэх, тоон хэмжигдэхүүнүүдийг ашиглах боломжтой баримтуудын хүрээнд илүү үр дүнтэй байдагтай холбоотой юм. Системийн судалгааны судлагдахуун нь судлаачийн зорилгоос шалтгаалан өөр өөр байж болно. Системийн задлан шинжлэх аргад “оролт” ба “гаралт” хэмээх ойлголт чухал байр эзэлдэг.
Сэтгүүл зүйд
Сэтгүүл зүй ОНМХ-ийн систем, нийгмийн институт болохын хувьд олон янзын элементүүдээс бүрддэг бөгөөд үүнийг системийн задлан шинжлэх аргаар судлахдаа сэтгүүл зүйг нийгэм, хүлээн авагчид, төр засагтай салшгүй холбоонд оршдог элементүүдийн нэгдмэл системийн хувьд авч үздэг. ОНМХ-ийн систем хэмээх нэр томъёо өөрөө сэтгүүл зүйн судлалд системийн задлан шинжлэх арга, хандлагыг нэвтрүүлсний үндсэн дээр бий болжээ. Энэ аргыг сэтгүүл зүйн судлалд хэрэглэх шаардлага сэтгүүл зүйн үйл ажиллагаа нарийн төвөгтэй, олон талтай, маш өргөн хүрээтэй байдаг онцлогоос урган гарсан юм. Нөгөө талаар сэтгүүл зүй өөрийнхөө уг чанарын хувьд олон шинжлэх ухааны зааг дээр оршдог учраас аль ч шинжлэх ухаанд түгээмэл хэрэглэдэг нийтлэг аргуудыг хэрэглэхийг шаарддаг. Тийм учраас нийгэм, хүмүүнлэг, заримдаа байгалийн шинжлэх ухааны арга, хэрэгсэл, үндэслэл, учир шалтгааныг өргөн ашиглах замаар ОНМХ-ийн түүх, онол, практикийн асуудлуудыг судалдаг системийн задлан шинжлэх аргыг өргөн хэрэглэдэг.
Сэтгүүл зүйн системийн “оролтонд” хүлээн авагчдын мэдээллийн хэрэгцээ, шаардлага, сонирхол, түүний нийтлэл, нэвтрүүлэгт үзүүлэх нөлөө зэрэг элементүүд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг бол “гаралтанд” нийтлэлийн бодлого, сэдэв, чиглэл, төрөл зүйл, ур чадвар зэрэг ойлголтууд гол байр эзэлдэг.
Fix You
'Fix You' нь Английн рок хамтлаг Coldplay-н дуу юм. Энэхүү дуу нь Coldplay хамтлагийн 2005 онд гаргасан X&Y цомогт багтсан.
2005 оны 9-р сарн 5нд X&Y цомгийн хоёрдугаар сингл болон худалдаанд гарч Британы дууны жагсаалтын #4-р байранд бичигдсэн. Мөн Billboard сэтгүүлээс гаргадаг Hot Modern Rock Tracks чартад #18-р байранд бичигдсэн. Промо синглүүд Британи болон АНУ-уудад тус тус цацагдсан. Холливуудын жүжигчин Гвинет Палтроу-н ээж буюу Крис Мартин-ы хадам эх байсан Биетэ Даннэр 2012 оны 5-р сард өгсөн ярилцлагандаа хэлэхдээ Мартин энэ дууг Гвинет-д зориулж бичсэн бөгөөд түүний эцэг нь нас барахад би сонсох болгондоо уйлдаг байсан
"Fix You" нь хөгжмийн шүүмжлэгч нараар өндөр сайшаагдсан байдаг. Энэ дуу нийтэд өргөн тархаж, өөр хэлбэр, хэв маягаар дуулагдсан байдаг. Дууны клипийг 2005 оны 7-р сарын 7нд Лондон хотноо болсон дэлбэрэлтэнд нь зориулан бүтээсэн. Дууны гитар соло хэсгийг одоогоор Үндэсний Хоккэйн Логийн Монтрэал Канадиэнс баг өөрсдийн талбай дээрх тоглолтоо эхлүүлэхийн өмнө тоглогчдийн танилцуулаганы ард аяаар ашиглаж байна. Мөн Лос Анжелос Кингс баг талбайдаа ялалт байгуулсны дараа 3 одтой тоглогч зарлагдах үеэр тоглуулдаг бол 2014 оны Станли цомгийн тэмцээний финалд Кингс баг ялж Лос Анжелос хотын Стаплэс Цэнтр-д аваргын Стэнли Цомийг авчрах үед тоглогдож байжээ. Бас энэ дуу нь Нью йорк Исландэрс багийн 2015-16 оны улиралийн Barclays Center дахь эхний улиралын тоглолтондоо ашиглаж байсан.
Энэ дуу нь Apple компанийн үндэслэгч Стив Жобс-той салах ёс гүйцэтгэх арга хэмжээний үеэр Apple компанийн төв оффисийн гаднах талбайд 2011 оны 10-р сарын 19нд амьдаар дуулсан ба 2017 оны 6-р сарын 4нд "One Love Manchester" хандивын тоглолтийн үеэр дуулагдсан.
Ангилал:Coldplay Ангилал:Coldplay хамтлагийн дуунууд
Агаарын фронт
Фронтын гадарга нь үргэлж хүйтэн тал руугаа налуу, дулаан агаарын доогуур шургалсан байдалтай байх ба налуугийн өнцөг маш бага, 10-аас ч бага буюу 1 км-т 100 м байна. Иймд фронтын гадарга нь фронтын шугамнаас 200 км зайд 1-2 км өндөрт байна. Фронтын гадаргын дэлхийн гадаргатай огтлолцсон хэсгийг фронтын шугам гэдэг.
Фронтын өргөн газар орчимд хэдэн 10 км, урт нь хэдэн зуу, мянган км хүрнэ.
Ангилал
Хэрэв агаарын урсгал фронтын гадаргын дагуу хоёр талаар нь урсвал фронт тогтвортой, перпедикуляр чиглэвэл аль хүчтэй байгаад нь туугдан шилжинэ. Үүнээс болж өөр температуртай агаарын массын хооронд үүссэн фронтыг дулаан ба хүйтэн фронт гэж ангилна. Энэ нь голдуу сэрүүн өргөрөгт тохиолдоно. Хүйтэн агаар фронтын гадаргын үргэлж доогуур нь, дулаан агаар дээгүүр нь байрладаг.
Дулаан фронт
Дулаан агаарын масс идэвхитэй үед үүсэх бөгөөд дулаан агаар хүйтэн агаарын зүг шилжихийг хэлнэ. Дулаан агаар хөнгөн учир хүйтэн агаарын дээгүүр аажмаар шилжиж, улмаар адиабатаар хөөрч конденсаци үүсгэнэ. Дулаан фронтын үед голдуу давхраат үүлс (борооны давхраат, өндрийн давхраат, сэмжин давхраат) үүсэх ба их талбайг хамарч урт хугацаанд үргэлжилсэн шиврээ, зөөлөн тунадас орно. Энэ шилжин ирж буй дулаан агаар тогтвортой байгаагийн шинж юм. Заримдаа дулаан фронт нь борооны бөөн үүл үүсгэж аянга цахилгаан бүхий аадар ширүүн тунадас ордог. Энэ нь дулаан фронт тогтворгүй байх үед тохиолдоно.
Хүйтэн фронт
Хүйтэн агаар дулаан агаар луу шилжиж буй үед үүснэ. Хүйтэн агаар хүнд учир дулаан агаарын доогуур шурган түүнийг түлхэж өргөдөг. Иймд хүйтэн фронтын гадаргын налуу нь 1:100 байна.
Хүйтэн фронтын үед үүсэх тунадас нь бага талбайг хамран богино хугацаанд үргэлжлэх боловч эрчим ихтэй. Энэ үед заримдаа өндрийн бөөн үүл үүснэ. Хүйтэн фронт өнгөрсний дараа тэнгэр цэлмэнэ. Агаар адиабатаар халах боловч гадаргын температурт тун өчүүхэн бага нөлөө үзүүлнэ.
Хэрэв хүйтэн фронт дулаан фронттой нэгдэн нийлбэл нийлмэл фронт үүснэ.
Цахим холбоос
Ангилал:Цаг агаар Ангилал:Уур амьсгал
Адууны зүсэм
Ангилал:Адууны зүсэм
Өлзийт сум (Дундговь)
Өлзийт нь Дундговь аймгийн сум юм.
Өлзийт сум байгуулагдсан түүх
Богд хаант Монгол улс байгуулагдсанаас хойш Түшээт хан аймгийн Говь Түшээ гүний хошууны тайж мэргэ ахуйн албат болон, Богд Живзундамбын шинэ шавь, Дөч баг хэмээн нэрлэгдэж асан гурван хэсгээс хожмын Өлзийт сумын нутаг дэвсгэр,албат харъяатууд бүрдсэн түүхтэй ажээ.Тэр үед нутгийн мал хөрөнгийн ихэнх нь нутгийн  цөөн тооны баячууд хийгээд  Дөч, Далай, Ноён, Билүүн, Эрдэнэ баян зэрэг томоохон сүм хийдүүдийн мэдэлд төвлөрч байсны гадна нутгийн эрэгтэйчүүдийн дийлэнх олонх нь сүм хийдүүдэд шавилан суудаг байснаас жирийн малчин ардуудын амьдрал ихээхэн ядуу дорой байсан тухай ахмад настан Х.Пунцагдаш, П.Батаа нар дурсан ярьсан байдаг.
1921 оны Ардын хувьсгалаас хойш орон нутгийн засаг захиргааны зохион байгуулалтыг өөрчлөн хуучны хошуу ноёдыг халж засаг захиргааны нэгжийг шинээр зохион байгуулж эхэлснээр 1924 онд хуучин Мэргэ ахай, Богдын шинэ шавь, Дөч багийн албатуудыг  нэгтгэн нэгэн сум болгож, сумын төвийг Хөнжлийн уулын өвөрт орших Өвөр дэрсэн усан дээр ганц гэртэйгээр байгуулан, харьяат ардуудыг хуралдуулан, сумаа нутгийн олны тахин шүтдэг Өлзийт овоогоор нэрлэн, сумын зангиар олонд нэр хүнд бүхий, харц гаралтай Сүрэнхорыг сонгосноор Монгол улсын түүхэнд “Богд хан уул (Одоогийн Төв аймаг)-ын аймгийн Дэлгэрхангай уулын хошууны Өлзийт сум” хэмээх нэгэн хамт олон бүрэлдэн тогтсон байна. Тухайн үед сумын айл өрхийг 4 тавин болгон хувааж байсан тухай мэдээнээс  үзвэл 200 орчим өрхтэй байсан бололтой. Тэр үед сумын ардууд өмнөд хязгаарыг Улаанбаатартай холбосон Гүн заараг, Сайн Гүн, Хөх сухайт зэрэг 3 том суурь өртөөний албыг давхар хашиж байсан учир өртөөний алба болон малынхаа нутаг бэлчээрийг зохицуулах хэмээн ихэд зүдэрдэг байжээ. Түүнээс болж сум ганц гэрээ тэмээнд ачаад малдчдынхаа нутаг бэлчээрийг даган нүүдэг байсан тухай ахмадууд  хуучилдаг байв.
1927 онд хийгдсэн засаг захиргааны шинэчлэлтээр Өлзийт сумыг Богд хан уул (Одоогийн Төв аймаг)-ын аймгийн Шанхай уулын хошуунд харьяалуулах болоод удаагүй байтал1931 онд Өмнөговь хэмээх шинэ аймаг байгуулагдсан учир орон нутгийн засаг захиргааны нэгжийн хуваарилалтаар Шанхай уулын хошуу нь Өмнөговь аймгийн харьяанд очсон тул Өлзийт сум ч хамт очжээ. Энэ үед Монголын баруун болон өмнө талын аймгуудад, тухайн үеийн төр засгийн хэт зүүний бодлогод дургүйцсэн лам хувраг, сүсэгтэн олны бослого хөдөлгөөн өрнөсөн байна.Тэр хөдөлгөөн Өлзийт сумыг ч тойрсонгүй.1932 оны хавар тус сумын нутагт лам Ширбазар, Лувсан, Дэлэгсамба тайж, Сэрээ нараар удирдуулсан хувьсгалт засаг төрийн эсрэг хөдөлгөөн өрнөж, шашин бурханаа хамгаалах гэдэг нэрийн дор айлуудыг хил давуулан нүүлгэж эхэлсэн ажээ. Тийнхүү ард олныг гадаадад нүүлгэх хэмээсэн эсэргүү хүчний явуулга,түүнийг таслан зогсоохоор явуулсан засаг төрийн үйл ажиллагаа хоёрын хооронд нутгийн ард олон амь нас,эд хөрөнгөөрөө хохирон сүйдсэн баримт цөөнгүй байдаг. Дээрх хөдөлгөөнийг таслан зогсоох үйлсэд хүчин зүтгэж явсан Өлзийт сумын дарга Б.Мөнх, мөн сумын уугуул, Цогт сумын МХЗЭ-ийн үүрийн дарга Т.Бор нар эсэргүү этгээдүүдийн гарт харамсалтайгаар амь насаа алдсан байна.
1933 онд хийгдсэн засаг захиргааны дахин хуваарилалтаар Цогт-Овоо, Хулд сумдаас тус бүр нэг багийг Өлзийт суманд таслан өгснөөр сум 6 баг, 458 өрх, 1400 хүн,  47,1 мянган толгой малтай болж Гүн Үнэгэд хэмээх газар төвлөрөөд арваад жил болж байтал 1942 онд Дундговь аймаг байгуулагдаж Өмнөговь аймгийн зарим сумыг шинээр байгуулагдсан Дундговь аймагт шилжүүлэх болжээ. Тэдгээр сумын  нэг болох  Өлзийт сумын 3-р багийг Манлай суманд 6-р багийг Цогтцэций суманд таслан өгч,үлдсэн 60-аад мянган малтай 5 баг бүхий сумыг Дундговь аймгийн харьяанд шилжүүлсэн байна. Тийнхүү сумын удирдлага хойд талдаа гарч, сумын өмнө талын нутаг дэвсгэр Өмнөговь аймгийн харьяанд үлдсэн учир 1942 онд сумын төвийг дахин нүүлгэж өнөөгийн З-р багийн төв байгаа Тагтын усан  дээр төвлөрүүлсэн бөгөөд сум тэнд 14 жил суурьшин,албан контор,улаан булан,бага сургууль,сургуулийн  гал зуух, хоршооны агуулах зэрэг хэд хэдэн байшин барилгыг барьж нилээд тохижиж байсан боловч орон нутагт удаа дараа тохиож байсан ган, зудын гамшгийн улмаас малчид аймаг сум дамжин нүүдэллэж мал сүргээ ган зудын гамшгаас хамгаалж байжээ.
Түүний улмаас сум малчдаа даган нүүхээс өөр арга үгүй болдог байснаас сумын төв нь өөрийн сумын Хөтөл ус, Дэрт, Баянцагаан зэрэг газруудад нүүн төвлөрч байснаас гадна Сайнцагаан, Дэрэн, Говь-Угтаал, Баянжаргалан сумд болон Дорноговь аймгийн Айлбаян, Өмнөговь аймгийн Ханбогд зэрэг сумдын нутагт нүүн очиж түр хугацаагаар төвлөрч байсан удаатай ажээ.Тийнхүү олон удаа нүүж байснаас болж,1960-аад оны дунд үеийг хүртэл нэг газар тогтвортой суурьшин төвлөрч чадаагүй байна. 1950-иад оны үед сумын дарга, аймгийн соёлын хэлтсийн даргаас сумын клуб барих төсөв хөрөнгө хүссэнд, цаад даргань “Танайх шиг тэмээний нуруун дээр явдаг сум байшингаар яах юм бэ? Түүний оронд хэдэн майхан хийлгэсэн нь дээр биш үү?” хэмээн ёжилсон тухай онигоо хүртэл гарсан байдаг. Тийнхүү Өлзийт сум нь Дундговь аймгийн ууган сумдын нэг атал  сумын төвийн тохижилтоороо хамгийн отгон нь болсон түүхтэй болно.
Өлзийт сум дангаар оршин тогтнож байх хугацаанд, сумын хамт олны дундаас,баатарлаг үйлстэн Түвдэнгийн Бор, Цогзолын Сайнбаяр, Улсын сайн малчин Эмгэний Түмэндэлгэр, Даваагийн Ёндон, Равдангийн Лувсанрагва, Энхийн Жигжиджав, ард түмэндээ хүндлэгдсэн удирдагч Халтарын Пунцагдаш, Пүрэвийн Батаа нарын зэрэг тэргүүний хүмүүс тодорон гарснаас гадна хожмын, Монгол улсын ардын жүжигчин Нямын Дагийранз, соёлын гавъяат зутгэлтэн,төрийн шагналт зохиолч Долгорын Нямаа, гавьяат жүжигчин Гогойн Дамбийжанцан, Цэндийн Сандаг, Лхамсүрэнгийн Чимэддорж, Батчулууны Сарантуяа, хүний гавъяат эмч Пэлжидийн Банзрагч, гавьяат нэгдэлчин Х.Баянжаргал, гавьяат малчин Х.Отгон, Сангийн Яамны дэд сайд Чүлхрэмийн Цэнд, эрдэмтэн доктор Д.Хүүхэнбаатар, Д.Отгонбаатар, М.Чимэддорж, Л.Оюунтуяа, С.Чанцалмаа, улсын Монгол улсын аварга малчин Т.Чимэд, С.Дашдорж нарын зэрэг олон арван нэр алдартай хүмүүс төрсөн байна. /Сумын алдартануудын тухай дэлгэрэнгүй жагсаалт энд байгаа/
Буянт-Овоо сум байгуулагдсан түүх
Монгол орон Манжийн дарлалд байсан үе болох 1728 онд Манжийн хааны зарлигаар Сэцэн хан аймгийн Мэргэ ван, Түшээт хан аймгийн Говь түшээ гүн,Дайчин бээс, Эетэй бээл зэрэг хошуудын нутаг дэвсгэр,албат харьяатуудаастаслан авч Ховд, Улиас  тайн чиглэлийн өртөө замын дагуу өмнөд хилээс одоогийн Өвөрхангай аймгийн Баянгол сумын нутаг Хадат хүртэл суурьшуулан, Өвөр монголын Харчин хошуунаас нүүлгэн авчирсан цөөн тооны харчин айлуудын удирдлаган дор Манжийн цэргийн буухиа өртөөний албыг гүйцэтгүүлэх болжээ.Харчин өртөөгөөр Их Хүрээ,болон Ховд, Улиастайд суухманж сайдболон манж цэргийн түшмэлүүдэд  хүргэх гол төлөв цэрэг стратегийн ач холбогдолтой маш нууц бичиг захидлууд дамждаг байсан учраасөртөөний алба маш хатуу дэг журамтай байжээ.Жишээ нь буухиа шууданг ямар нэгэн байдлаар саатуулсан хүнийг дөч хүртэл ташуурдах буюу мориор торгох,шууданг алдаж үрэгдүүлсэн хүнийг цаазлан хороох ял оноодог байжээ.
Тийнхүү олон арван жил,үе удмаараа хатуу дэг журамд нухлагдсаны нөлөөгөөр Харчин өртөөнийзамын дагуух нутгийн ард олон,аливаа ажилд хариуцлагатай,ажил хэрэгчээр ханддаг,малч ажилсаг уламжлалтай байдаг онцлогтой тухай нутгийн хөгшчүүл ярьдаг байв. Манжийн үед өртөөг ахалж байсан харчин айлууд нь өртөөнд дайчлагдан очсон халх өртөөчид болон цагдаа өрхүүдээс цөөн байсан учир цагийн уртад нутгийн халхуудад уусан алга болсон ч “Харчид” хэмээх нэр нь хэвээр үлджээ. Харчид хэмээхнэр томъёоны талаар сурвалжлахад, тэд нь нэгэн цагт Чингэс хааны өвөг Бодончирын харъяанд,Бурхан Халдун уулыг эзэгнэн сууж асан монголын 3 том овгийн нэг болох Урианхан нарын үр удам бөгөөд хожим XVIзуунд Гэсрэнзийн хөвүүн Саму Бумагийн харъяанд очсон халхын 7 хошууны нэгний албатууд болох тухай Монгол улсын түүхийн сурвалж бичигт дурьдсан байдаг ажээ.1911 онд Монгол улс манжийн дарлалаас салж Богд хаант улс байгуулсны дарааХарчин өртөөний дагуух бүх нутаг дэвсгэр,албат харъяатуудыг Богдын шавьд харъяалуулан,нутаг дэвсгэрийн байдлаар нь хуваан гүн,бээл,бэйсийн хэргэм зэрэгтэй хүмүүсээр захируулах болжээ.Энэ хуваалтаар өмнөөс умар зүгт Бор овоогоос Булаг хүртэл,дорноос өрнө зүгт Тасын Долоодоос ШандСүүж хүртлэх нутаг дэвсгэр, албат харъяатуудыг гүн Сандаг гэгчээр захируулсан ажээ.
1921 онд Ардын засаг тогтсоноос хойш хийгдсэн засаг захиргааны шинэчилсэн зохион байгуулалтаар Сандаг гүнд харьяалагдаж байсан нутаг дэвсгэр, албат харьяатуудыг нэгэн сум болгож, сумын албат харьяатуудын анхдугаар хурлаар сумаа нутгийн тахилгат овооны нэрээр Баясгалант хэмээн нэрийдэж, сумын даргаараа  Пунцагдоржийг сонгосноор Богд хан уулын аймгийн Хоёр Өлзийт уулын хошууны Баясгалант хэмээх нэгэн сум бий болжээ. Тухайн үеийн “Хоёр Өлзийт” уулын хошуу гэдэг нь  Мандах, Манлай, Баясгалант гэсэн 3 сумтай бэсрэг хошуу байсан бөгөөд хошууны төв нь одоогийн Дорноговь аймгийн Мандах суман дээр төвлөрч байжээ. Баясгалант сумнь анх Бор-Овоогийн хийд дээр төвлөрч байгаад 1927 онд хийгдсэн засаг захиргааны дахин шинэчлэлтээр Богд хан уулын аймгийн Дэлгэрхангай уулын хошууны харьяанд шилжиж,сумын төвийг Загийн усан дээрнүүлгэн төвлөрүүлжээ.Тэндээ хэдэн жил болж байтал 1931 онд Өмнөговь аймаг байгуулагдаж Баясгалант сумыг Өмнөговь аймгийн Шанхай уулын хошууны харьяанд  шилжүүлсэн учир сумын төвийг Хөтөлийн усны зүүн овооны энгэрт байх “Байшинт”-д төвлөрүүлж байгаад 1934 онд тэндээсээ нүүж Хөтөлийн хийд дээр буугаад, тэр үед сумын дарга байсан цоохор хэмээх Жамбалдоржийн санаачлагаар сумын нэрийг Буянт-Овоо болгон өөрчилсөн байдаг.
Тэр үеийн тоо баримтаас харахад Буянт-Овоо сум 4 баг, 341 өрх, 1100 хүн, 36,4 мянган малтай байжээ. Сум хөтөл дээр 20 гаруй жил төвлөрөхдөө  хийдийн хуучин байшин барилга дээр нэмж сумын контор, клуб зэргийг барьсаар нилээд тохижоод байтал 1955 оны өвөл сумын клубт гарсан аюулт түүмэрт олон хүний амь нас эрстсэн учир сумын малчид хөдөлмөрчид сумын төвийг өөр газар шилжүүлэх хүсэлтийг удаа дараа тавих болсон байна. Сумын удирдлагаар олныхоо хүсэлтийг харгалзан 1957 онд сумын төвийг нүүлгэн Энх, Зайрмагтай зэрэмжийн газар түр хугацаагаар буудаллаж байгаад 1959 онд Хэсрээд төвлөрсөн байна.Тэр үеийн Буянт-Овоо сумын ард түмний дундаас нам,төрийн нэрт зүтгэлтэн Б.Жамбалдорж, Г.Бидэръяа, Б.Сумъяа, Д.Зундуй, Улсын сайн малчин Ю.Халтар ,С.Халтар, Ч.Гочоосүрэн, Б.Думсүрэн, Ц.Цэрэндорж нарын зэрэг тэргүүний хүмүүс олноор тодорсноос гадна хожмын, Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар Д.Цэнд, Л.Дашням, Монгол улсын ардын жүжигчин А.Нэргүй, гавьяат жүжигчин ,Ж.Дүнжмаа, Л.Буянхишиг, А.Дашпэлжээ, эрдэмтэн доктор Ж.Цэвэгмид, С.Батмөнх, Г.Хүүхэнхүү, ардарт дуучин Д.Бальдир нарын зэрэголон арван алдар цуутай хүмүүс мэндэлсэн байна. 1924-1961 оны хооронд Буянт-Овоо сумын даргаар Пунцагдорж,Паламдорж, Б.Жамбалдорж, Дорж, Гончигдагва, Дамбий  ням, Д.Орго, П.Батаа, С.Лүйжин, Б.Сандагдорж нарын зэрэг хүмүүс  ажиллаж байсан байна. 1961 онд Монгол улсын Засгийн газраас Буянт-Овоо сумыг татан буулгах шийдвэр гаргаснаар Өлзийт сумтай нэгдсэн байна.
Өргөжин тэлсэн Өлзийт сум
Монгол улсын Засгийн газраас 1950-иад онд гаргасан,сумдын газар нутаг, айл өрх,мал сүргийн тоог тэгшитгэх зорилгоор зарим жижиг сумдыг нэгтгэх тухай шийдвэрийн дагуу Дундговь аймгийн Цогтчандман,Цагаан–Овоо,Шохойт зэрэгарваад сумыг татан буулгаж өөр сумтай нэгтгэсний нэгэнд Буянт-Овоо суморж 1961 онд татан буугдаж Өлзийт сумтай нэгдэх үйл явц эхэлсэн  байна.Тийнхүү хоёр сум,нэгдэл нийлснээрӨлзийт сум хойд талаараа Сайнцагаан сумтай 14 км, зүүн хойд талаараа Гурвансайхан сумтай 110 км, зүүн талаараа Өндөршил сумтай 48 км, зүүн өмнө талаараа Дорноговь аймгийн Мандах сумтай 38 км, өмнө талаараа Өмнөговь аймгийн Манлай сумтай 134 км, баруун өмнө талаараа Өмнөговь аймгийн Цогтцэций  сумтай 41 км, Цогт-Овоо сумтай 61 км, баруун талаараа Хулд сумтай 103 км, баруун хойд талаараа Луус сумтай 24 км газраар тус тус хиллэх болж,аймгийнхаа нийт нутаг дэвсгэрийн тавны нэг буюу нэг сая таван зуун мянган га талбайг эзэлсэн асар уудам нутаг дэвсгэртэй,230 өрх,1246 хүн ам,82,9 мянган толгой малтай том сумнэгдэл болж нутгийн уугуул, Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн Будын Сумьяагийн шүлэглэн хэлснээр:
Өлзийт Буянт хоёр нийлээд
Өлзий учрал нь бүрдсэн
Буянт Өлзийт хоёр нийлээд
Буян хишиг нь нэмэгдсэн... түүхтэй билээ.
Хөдөө аж ахуйг хоршоолсон түүх
Ардын засаг Монгол орныг гадаадын түрэмгийлэн эзлэгчдээс чөлөөлж, дотоодын мөлжигч ангийн дарангуйллыг устгасан хэдий ч хөдөөгийн малчдын амьдрал төдийлөн сайжирч чадахгүй байжээ.Тэр үеийн хувийн аж ахуйтан малчид баян хоосон ялгаагүй, будаг шунх гэх юмгүй утаа тортог болсон бор гэр, хуучин цагийн ис тортог  болсон бор авдар,модон ор төдийхэн тавилгатай гэрт гол төлөв бор гурил, шар будаа,цагаан идээ мэтээр амьжиргаагаа залгуулж байсан гэхэд нэг их хилсдэхгүй билээ. Тухайн үеийн малчдын амьдрал тийнхүү тааруу байсны гол шалтгаан ньнэгдүгээрт тухайн үед мал болон малын ноос,түүхий эд хэтэрхий хямд үнэтэй байсан,хоёрдугаарт хувийн аж ахуйтан малчдад мал махаа борлуулах зах зээл гэж бараг байгаагүй, гуравдугаарт тухайн үеийн төр засгаас хувийн аж ахуйтны малын тоо толгойн байдлаар нь зэрэглэл тогтоон малын толгой  тутамд албан татвар оноож байсан зэрэгтэй холбоотой байв.
Малчдыг тийнхүү албан татварын хүнд дарамтанд оруулах болсон гол шалтгаан нь тухайн үед үйлдвэр, уурхай олигтой хөгжөөгүй байснаас улсын төсвийн орлогын гол эх үүсвэр нь монгол орны мал аж ахуй болж байсантай холбоотой байжээ. Энэ байдлаас гарах цорын ганц арга зам нь хувийн мал аж ахуйтнуудыг нэн даруй хоршоолох явдал байсан ч урьд нь хамтрал коммунд орж мал хөрөнгөнөөсөө салж хаширсан малчид нэгдэлд орохоос болгоомжилж байсан нь уг ажлыг удаашруулж байв. Тухайн үеийн төр засгаас ХАА-г хоршоолох ажлыг түргэтгэх зорилгоор нэгдэлд хамрагдсан малчдыг албан татвараас чөлөөлөх бодлогыг явуулж эхэлснээр, албан татварын хүнд дарамтанд олон жил  зүдэрсэн хувийн мал аж ахуйтнууд нэгдэл рүү хошуурах болж,хэдхэн жилийн дотор цөөн хүнтэй, цөөхөн малтай жижиг нэгдлүүд бараг жалгын  нэг байгуулагдаж эхэлжээ.
1956 оны 1-р сарын 31-нд Өлзийт сумын дарга байсан Пүрэвийн Батаагийн санаачлагаар 3-р багийн ард Г.Ойров, Т.Чимэд, Б.Бат-Ёндон, Цэенпэл, Х.Ренчинмядаг нарын 23 өрх, 2800 толгой малаа нийгэмчлэн анхны нэгдлийг байгуулж, нэгдлийн гишүүдийнхээ анхдугаар хурлаар нэгдлийн даргаар Лоройн Готов, орлогч даргаар Пүрэвийн Батаа, ня-бо-гоор Дэмбэрэлийн Маам нарыг сонгож, нэгдлээ “Ялалт” хэмээн нэрлэсэн байна. Түүний дараа 1956 оны 11-р сарын 13-нд, 2-р багийн малчин намын гишүүн Н.Гүнсэндарь, Г.Банзрагч, Б.Батлут, С.Наранцогт, малчин ард Гүржав, Батнасан, Ланган, Ш.Дэмбэрэл нарын 26 өрх, 3800 толгой малаа нийгэмчлэн, гишүүдийн хурлаараа нэгдлийн даргаар Найдангийн Гүнсэндарь, орлогч даргаар Цэнджавын Даринчулуун,   нябогоор Сумьяагийн Наранцогт нарыг сонгон нэгдлээ “2-р таван жил” хэмээн нэрлэсэн байна. Түүний дараа 1958 оны 9-р сард,1,4-р багийн хувийн аж ахуйтан Н.Жийжаа, Х.Маам, Батсүх, Натар, Арвижих нарын 20-иод өрх 5000 шахам малаа нийгэмчлэн “37 жил” нэгдлийг байгуулан даргаараа Насангийн Өвөгийг сонгосноор Өлзийт сум 3 жижиг нэгдэлтэй болжээ.
Буянт-Овоо суманд 1956 оны 6-р сард, 4-р багийн малчин ард Т.Дашдондог, Д.Цэрэн, Н.Наваанжамц, Наваанчой, Д.Лхачингомбо, С.Дэмбэрэл, Л.Минжүүр, Б.Банзрагч, Л.Бат-Очир нарын 38 өрх, 3900 толгой малаа нийгэмчлэн “Дайчин нөхөрлөл” нэртэй нэгдэл байгуулж анхны даргаараа  Тулгын Дашдондогийг сонгосон байна. Дараа нь 1957 оны 4-р сард тус сумын 12 өрх 2000 орчим мал бүхий “Хөгжлийн зам” нэгдлийг байгуулж, даргаараа Гочоогийн Готовдорж, ня-бо-гоор Дондгойн Борхүү нарыг сонгожээ. 1958 оны 10-р сард 1-р багийн 30 гаруй малчид нийлэн “Шинэ өрнөлт” нэгдлийг байгуулж даргаараа Будын Тогтох,орлогч даргаар Занын Бадарчин, аж ахуйгаар нь Бадрахын Сүрэнхор нарыг  сонгосноор Буянт-Овоо суманд 3 жижиг нэгдэл байгуулагдсан байна.
Ийнхүү 1950-аад оны эцэс гэхэд Өлзийт, Буянт-Овоо сумдын бүх өрх үндсэндээ нэгдэлд бүрэн хамрагдсан байна. Тухайн үеийн олон жижиг нэгдлүүд нь ашиг орлого муутай, аж ахуй зохион байгуулалтын хувьд бэхжих чадваргүй байсан учир 1960-аад оны эхээр жижиг нэгдлүүдийг нэгтгэх тухай дээд газрын шийдвэр гарчээ. Тийнхүү Өлзийт,Буянт-Овоо сумдын жижиг нэгдлүүд нэгдэн, Өлзийт суманд “2-р таван жил”, Буянт-Овоо суманд “Дайчин нөхөрлөл” хэмээх нэртэй хоёр том нэгдэл болсонбайна. Нэгдлүүд Тийнхүү томорсноор тэдгээрийн аж ахуй зохион байгуулалт сайжирч,ашиг орлого нь нэмэгдэх эх үүсвэр нээгджээ.Энэ үеэс сумдын нэгдлийн даргын үүргийг сумын Ардын Депутатуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны даргад хавсруулан гүйцэтгүүлэх болж сум,нэгдэл хоёр нэг удирдлагатай болсноор тэдгээрийн ажлын уялдаа холбоо сайжирсан байна.Тэр үеэс сумдыг  “Сум нэгдэл”  хэмээн нэрийдэх болжээ.
Сумын газар нутаг, байгаль цаг уур
Өлзийт сумын нутаг дэвсгэр ерөнхийдөө говийн карбонатлаг хүрэн болонцөлйн хужир мараалаг бор хөрс зонхилсон хөрстэй, ухаа гүвээ, тал хөндий хосолсон нутагтай бөгөөд сумын өмнөд хэсэгт Хөнжил, Заваг, Дэл, Тайлаг, Их бага Хуц, Шар уул, зүүн талаараа Уул Хатарганатай, Хайрхан, Тодрууд, Шилүүтэй зэрэг далайн түвшнээс дээш 1-1,4 мянган метр өргөгдсөн говийн хадархаг бэсрэг уулс болон Хөөвөр, Морин толгой, Хонгиот Шорон хайлаастай, Ихэр, Мүүлэн зэрэг шаварлаг цав сархиа элбэгтэй болно. Сумын нутгийн өмнөд хэсэгт Монголын 33 их говийн нэг болох (60 гаруй км үргэлжилсэн) Загийн усны говь, Дундговь аймгийн 8 том бассейн (Усан сан буюу их хэмжээний нуур ус тогтдог газар гэсэн үг)-ы нэг 400 м\кв талбай эзэлсэн Аяга шанагын хоолой зэрэг улс аймагтаа алдартай газрууд цөөнгүйгээс гадна Хөөвөр, Номгон, Өөш, Загийн ус, Хулж Модон овоо, Муруй цагаан сүүж зэрэг газруудад нийтдээ 40 мянган орчим га нутаг дэвсгэрийг эзэлсэн загийн ойтой юм.
Сумын нутагт эрт галавын далайн эрэг болох ер бусын сонин тогтоцтой Цагаан суврага хайрхан, Дэн, Монтой, Модны усны хайлаас, Өөш манхан, Хэвтээгийн хайлааст хөв, Хонгор хайрханы Алаг зандан, Хавтгай уулын Барагшуунт ам,  Хэвтээ босоогийн агуй зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газрууд элбэгтэйгээс гадна Солгой Даамай, Хайрхан, Номт, Баян булаг, Хармагтай, Билгэх, Булаг хармагтай, Хөнжлийн Далай зэрэг хүн малын ундаа болсон горхи булаг элбэгтэй юм. Мөн сумын нутаг Тоодог, Хайрхан зэрэг газруудад байх чулуужсан ойн үлдэгдэл, Муруй цагаан сүүжийн орчимд байх эртний далайн амьтны чулуужсан яс, Номгоны говийн хойт хэсэгт байх дун чулуут зэрэг сонирхолтой үзмэр цөөнгүй бий. 1970-аад онд тус сумын нутгаар аялан жуулчилж явсан, Унгар улсын зохиолч М.Габор “Монголын говийн хаана ч очсон гоё сайхан байгалийг үзэх болно. Холын аян замд ядарч алжаасан хүн тэр гайхамшигт сонин байгалийг хараад л хамаг биеийн ядаргаа арилчих юм.” хэмээн бичсэн нь зүгээр нэг хоосон магтаал биш юм. Сумын нутаг дэвсгэр говийн бүсийн дулаавтар уур амьсгалтай бөгөөд дулааны улиралд дунджаар 20-25 градус дулаан,сэрүүний улиралд дунджаар -15-20 градус хүйтэн байдаг. Жилд дунджаар 94,9 мм орчим хур тунадас хур тунадас ордог болно.
Сумын түүх соёлын холбогдолтой газрууд
Тус сумын нутагт Дуут, Сайн Билүүн зэрэг газруудад хүн, гэр, морь тэрэг, буга, янгир зэрэг амьтадын дүрс бүхий эртний сүг зургийн галерей, Дэлийн баруун билүүний орчмын 32 хүн чулуу буюу эртний түргийн үеийн буган хөшөө, хирэгсүүрүүд, Дэлийн зүүн билүүний хаданд, манай эриний 630-аад оны үед бичигдсэн эртний түрэг бичээс, 660-аад оны үед бичигдсэн хятад ханз бичээс зэрэг сонирхолтой үзмэрүүдээс гадна Ардын журамт цэрэгт бут цохиулан  зугтсан гамин цэргийн дээрэм тонуулаас нутгийн олныг хамгаалах зорилгоор ардын засгийн газраас суулгасан 50 цэргийн суурьшиж байсан газар болох “Зүүн шавагтай”-ийн худаг, хатан баатар Магсаржавын, гамин цэрэгтэй тулалдаж явсан газар болох “Зах сүүж”-ийн худаг, Ойрдын Галдан бошготын тулаан хийж байсан гэгдэх Хайрхан,Талын хар овоо,одоогийн 1-р багийн нутаг Талын усны дэргэд байх, Манж чин улсын үеийн Харчин өртөөнүүдийг нэгтгэн захирч байсан манж журган (Яам гэсэн манж үг)-ны Сайр усны заргач түшмэлийн сууж байсан байшин, хэрмийн үлдэгдэл, 1930-аад оны их хэлмэгдүүлэлтийн гэрч болон үлдсэн Хөнжлийн Далай, Хар ноён, Булаг билүүн, Эрдэнэ баян, Цагаан хад, Гучин, Тал, Хөтөл, Бор-Овоо зэрэг сүм хийдүүдийн туурь зэрэг монгол улсын түүх соёлтой салшгүй холбоотой газар нутаг элбэг байдаг болно.
Сумын нутаг Дэлийн хэц болон Даянгар орчимд алтны,Шар уул,Аяга шанагын орчимд зэсийн, Муруй цагаан сүүжийн шохойн чулууны, Элгэний ураны, Тоодог, Төхөм орчмын газрын тосны, Хөөвөр, Морин толгойн шүрмэсэн чулууны, Ембүү довон, цант, Шарангад,Солгой, Хашаат орчмын хайлуур жоншны, Талын орчмын өнгийн шороон будагны зэрэг нөөцтэй бөгөөд 1990-ээд оноос Дэл, Даянгар орчмын алтны, Ембүү довон, Цант орчмын хайлуур жоншны ордуудыг бичил уурхайн хэлбэрээр ашиглаж байна.
Өлзийт сумын танилцуулга
Өлзийт сум нь хойд талаараа өөрийн аймгийн Хулд, Луус, Сайнцагаан, зүүн талаараа Гурвансайхан, Өндөршил, Дорноговь аймгийн Мандах сумд, урд талаараа Өмнөговь аймгийн Манлай, Цогт цэций, Цогт-овоо сумдтай хиллэн оршдог. Сумын төв Рашаант нь Улаанбаатар хотоос 365 км, аймгийнхаа төвөөс 100 км-т байрладаг. Сум нь зүүнээсээ баруун хил хүртлээ 220 км, хойноосоо урд хил хүртлээ 160 км сунаж тогтсон 1542.1 мянган га нутаг дэвсгэртэй. Энэ нь Дундговь аймгийн нийт нутгийн 1-5-тэй тэнцэх өргөн уудам нутаг юм. Сум засаг захиргааны нэгж болох 8 багтай байснаа 2004 онд 6 баг болгон зохион байгуулж 1.2-р багууд Хэсрээд, 3-р баг Тагтад, 4.5.6-р багууд Дэртэд буюу сумын төвд төвлөрч байна.
Сумын өрх хүн ам, мал сүрэг
1973 оны 3-р сард өлзийт сум 2 түмэн тэмээтэй болж монгол улсын түүхэнд анх удаа “Тэмээчдийн баяр”-ыг хийж, энэ үеэр МАХН-ын Төв хорооны УТТ-ын гишүүн, Намын төв хорооны нарийн бичгийн дарга Н.Жагварал, ХААЯ-ны сайд М.Даш нар ирж оролцож байлаа.1999-2000 онд тохиосон ган зудны уршгаар тус сумын нийт мал сүргийн тоо толгой огцом буурсан билээ. Нөгөөтэйгүүр тэмээн сүргийн тоо толгой буурсаар байгаа аньс сэтгэл эмзэглүүлсэн нэг асуудал юм. Тэмээг өсгөх зорилгоор орон нутгаас бодлого боловсруулж, үйл ажиллагааг чиглүүлж эхлээд байна.
Суман дахь төрийн байгууллагууд
Сумын ИТХ-ын шинэ Үндсэн хуулийн дагуу эмхлэн зохион байгуулагдаж, өдгөө 20 төлөөлөгч, орон тооны бус 7 тэргүүлэгч, ИТХТ-ийн дарга 1, ИТХ-ийн нарийн бичгийн дарга 1 гэсэн бүрэлдэхүүнтэйгээр ажилладаг. Засаг даргын Тамгын газар 12 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгаагийн дотор удирдах ажилтан 3, гүйцэтгэх 5, үйлчлэх 4 ажилтантайгаар тус тус үйл ажиллагаа явуулж байна. Мөн нийгмийн даатгалын, татварын болон төсөл хөтөлбөрийн салбарууд ажиллаж байна.
Алслагдсан багуудын төвд богино долгионы радио холбоо, соёлын тохижуулсан төвүүд, худалдааны цэг, өвс тэжээлийн агуулах, фондтойгоос гадна Буянтад хүний бага эмчийн салбар, шатахуун түгээх станц тогтмол ажиллаж байна. Хүүхдийн цэцэрлэг нь анх 1963 онд 2 орон тоотойгоор үүсгэн байгуулагдсан бол 1970 онд 5 ажилтантай, 25 хүүхэдтэй, 1974 онд 7 орон тоотой, 50 хүүхэдтэй гэх зэргээр өргөжсөн айна.
Одоогийн үйл ажиллагаа явуулж буй барилгыг 1990 онд ашиглалтад оруулжээ. өнөөдрийн байдлаар 90 хүүхдийн хүчин чадалтай, 12 ажилтантайгаар үйл ажиллагаа явуулж байна. 2006 онд 108 хүүхдийг цэцэрлэгт хамруулсан бөгөөд багийн төвүүдэд “гэр цэцэрлэг”-ийг ажиллуулснаар сургуулийн өмнөх насны хүүхдийн цэцэрлэгт хамрагдалт өс өсөж байна. Тус сум 1939 онд Далайн хийдийн суурин дээр байхдаа өнөөгийн соёлын төвийн эх үүсвэрийн анх тавьжээ. 1945 онд улаан гэрийг “Улаан булан” болгон өргөжүүлж орон тооны эрхлэгч томилон ажиллуулсан байна. Өнөөгийн соёлын төвийн барилга 1974 онд ашиглалтад орсон, 1977 онд клубийн дэргэд “Соронзон” ардын театрыг байгуулжээ. өнөөдөр соёлын төв 5 орон тоотойгоор иргэдэд үйлчилж байна.
Өлзийт сумын хүн эмнэлэг анх 1937 оны 5 сард байгуулагдсан түүхтэй. 1966 онд их эмчийн салбар болж одоо тус сумын эмнэлэг 12 ортойгоор, Буянтад 2 ортой бага эмчийн салбар тус тус ажиллаж, бүгд 19 ажилтантай байна. 6 багийн 4 баг нь бие даасан багийн ага э бага эмчтэй. 1.2 баг дундын эмчтэй бөгөөд бусад багууд сумын төвийн хүн эмнэлэгт харьяалагддаг болно.
Сумын мал эмнэлэг нь 1937 онд анх Гүн үнэгтэйд 5 ханат гэрийг барьж, санитар Балдандорж гэдэг хүн ажиллаж байв. 1959 онд их эмчийн салбар болсон. Тус мал эмнэлэг 1999 онд хувьчлагдаж өдгөө “ Алтгана-өлзийт”, “Ембүүт булаг” гэсэн 2 мал эмнэлэг үйл ажиллагаа явуулж байна. Энд дурдахад тус суманд ХААН болон монгол шуудан банкны салбаруудын үйлчилгээ тогтмолжиж, Хас банкны явуулын үйлчилгээг нэвтрүүлээд байна. Үүний зэрэгцээ МЦХ, шуудангийн үйлчилгээ “Эв мандал”, “Бийваа”, “Өнт-өлзийт” зэрэг хувийн хэвшлийн олон ААН, ХХК-ууд, ТББ-ууд, ХЗХ, малчдын сайн дурын бүлэг нөхөрлөлүүд үйл ажиллагаа явуулдаг.
Сум нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан хүмүүс
1924-1927 онд сумын даргаар ажиллаж байсан Сүрэнхор зангиас хойш сум нэгдлийн дарга, Засаг дарга, ИТХТ-ийн дарга зэрэгт 40 орчим хүн ажиллаж байсан бололтой. Тэднээс дурдвал: сумын нэгдлийн даргаар У.Эрэндоо, Мөнхөө, Х.Пунцагдаш, П.Батаа, Цүлтэм, Жигмэдцэрэн, Жигжиджав, Далх, Мажаажамба, Паламдорж, Лувсанбалдан, Н.Намшир, С.Халзанхүү, Н.Сампилноров, Д.Сумьяасүрэн нар, ИТХТ-ийн даргаар Б.Нарантуяа, Н.Цэвэгмэд, Д.Баярсайхан нарын хүмүүс ажиллаж байжээ.