cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шинжаан
Манжийн үе
Халх Зүүнгар даяар гарсан бослого эмгэнэлтэйгээр дарагдсаны үр дүнд Илийн хязгаарын Жанжины газар хэмээн нэг хэсэг нэрлэгдэж байсан ажээ. Энэ нь одоогийн Шинжааны өмнөд хэсгийг захирч байсан Уйгарын захирагч асаны ач нар болох цагаан уулын бүлгийн шашны мяндагтан Аппак Хожа ба ах дүү Бурханнэдин, Хожа Жихан нар болон тэдний өрсөлдөгч хар уулын бүлгийн Яхи Хожа нарын тэмцлийн талбар болон хувирчээ. Манжийн цэрэг Ойрадуудыг хядан устгахад тэдэнд багагүй тусламж үзүүлж хядлагад идэвхтэй оролцож түүний төлөө эрх дураараа амьдарна хэмээн тэдний горьдсоноор байдал дээрдсэнгүй. Харин Ойрадын харъяанд байснаас дордов. Аппак юу хийснээ ойлгосон боловч хэдийн оройтсон байлаа. 1758 онд Аппак Хожа өөрийгөө Уйгарын дээд захирагч Баатар хаан хэмээн өргөмжлөв. Хэдийгээр нилээд эрх мэдэл олж авсан боловч түүний өрсөлдөгч нараас нилээдгүй нь Уйгарууд Манж нарын талд ороод амжжээ. Манж нар өмнө зүг шуурхайлан хөдөлж Куча, Сайр хэмээх гол гол хотуудыг ээлж дараалан эзлэн авсаар Аксу, Турфан хотуудын өрсөлдөгч мяндагтан нараа Манжийн жанжин Жаоху-д ах дүү Бурханнэдин, Хож Жихан нар барьж өгөв. Тэгээд дараа жил нь эцсийн түшиц газар Яркенд, Кашгар хотууд унажээ. “Иймэрхүү" гавъяа хүчин чармайлтын шанд ах дүүс бусад удирдагчид, ард түмний нүүрийг харах аргагүй болж Уйгар орноо Манжаас тусгаарлах горьдлого нь талаар болжээ. Үр дагавар нь Манж чин улс Туркестаны зүүн бүс нутгийг бүрмөсөн эзлэн авч цэрэг захиргааг төвшитгөн тохинуулж, элбэн дагуулсан “Шинэ Хязгаар буюу Шинжаан” хэмээн Тэнгэрийг тэтгэсний 20 дугаар онд Дайчин гүрний эзэн хааны соёрхсон зарлигаар нэрлэжээ. 1862-1877 онд Манж Чин улсын Шэньси, Ганьсу, Зүүнгар, Кашгарыг хамарсан “цагаан малгайтны бослого” дэгдэж, босогчид үе үе Монголд нэвтрэн.
Намсрайн Сувд
1993 оноос СУИС-д багш, тэнхмийн эрхлэгч хийжээ.
2018 оноос Соёл урлагийн их сургууль, КУДС-д цагийн багш хийж байна.
Шинжаан
Дундад иргэн улс
Дундад Иргэн Улсын үед Шинжаан урт хугацааны мөргөлдөөнтэй байсан. Уйгурууд Зүүн Туркестан улсыг хоёр удаа байгуулсан боловч Зөвлөлтийн нөлөөн дор алга болжээ.
Намсрайн Сувд
Жүжигчин бүсгүйн анхны жүжгийн дүр нь оросын зохиолч Н.Островскийн “Инжгүй хүүхэн” (Безприданница) жүжгийн Ларисагийн дүрд 1973 онд тоглосон байна. Дэлгэцийн бүтээлийнх нь анхны дүр “Эхлэл” киноны Хорлоогийн дүрийг бүтээсэн юм.
Шинжаан
Орчин үе
1949 онд БНХАУ байгуулагдахад Хятадын бүрэлдэхүүнд багтаж, цөөнх үндэстний өөртөө засах эрхтэй засаг захиргааны бүс болжээ.
Намсрайн Сувд
Гэр бүл
Түүний
Шинжаан
Цөмийн туршилт
Хятад улс 1964 оноос Шинжааны Лоб нуурын орчимд өөрийнхөө цөмийн бөмбөгийн туршилт хийж ирсэн.
Байгаль-цаг уур, газарзүй
Ази тивийн хэвлийд орших Шинжаан нутгийн хойноос урагш Алтайн нуруу, Тэнгэр уул, Куньлун нуруу үргэлжилж, төв хэсэгт нь Зунгарын хотгор, Таримын хотгор байдаг. Куньлун гэж Хөндлөн уул гэсэн монгол үгийн хувирсан дуудлага гэдэг. Хөхнуур, Шинжааны хооронд хөндөлдсөн 7000 метрээс өндөр 10 орчим оргилтой Куньлун нуруу Тэнгэр уулаас дутахгүй өндөрлөг бөгөөд Шинжааны газар зүй, уур амьсгалд багагүй нөлөө үзүүлдэг. Хөх нуур, Хатан голын чийг Шинжаан руу нэвтрэн орохыг энэ нуруу хаадаг учир Шинжааны газар нутгийн 90 гаруй хувь нь цөл болжээ.
Шинжаанд Хятадын хамгийн том дотоод урсгалт Таримын гол, Или гол, Эрчис мөрөн зэрэг томоохон гол мөрөн, Хятадын хамгийн том цэнгэг устай Бестен нуур, Лоб, Баграшкүль, Эв, Ханас зэрэг том нууртай. Тэнгэр уулаас өмнөх нутгийг “Наньжян” буюу Өмнөд хязгаар, хойших нутгийг “Бэйжян” буюу Хойд хязгаар, Хами, Турфаны хотгор хавийг “Дүнжян” буюу Зүүн хязгаар хэмээн нэрлэнэ. Шинжаан бол бүхэлдээ хөхрөн ногоорч, хоёр их хотгорыг нь дагасан том жижиг олон баян бүрд хэлхсэн сувд шиг гэрэлтсэн, ер бусын үзэсгэлэнт нутаг юм.
Шинжаан эх газрын хуурай, эрс тэс уур амьсгалтай, халуун хүйтний зөрөө маш их. Хятад орон даяар хамгийн хүйтэн болсон нь Шинжааны Алтайн бүсэд, урт хугацааны турш хамгийн халуун болсон тохиолдол Турфанд бүртгэгдсэн юм. Хятадын нийт элсэн цөлийн гуравны хоёр нь Шинжаанд бий. Такалмаканы элсэн цөл 330 мянган ам дөрвөлжин км, хэмжээгээрээ Хятадад хамгийн том, дэлхийд хоёрт ордог элсэн цөл юм. Зунгарын хотгорын Гурвантүнгэдийн цөл 48 мянган ам дөрвөлжин км буюу Хятадад хэмжээгээр хоёрт орно. Шинжааны цөл газрын тос, ашигт малтмал, байгалийн хийгээр баялаг.
Хүн ам зүйн бүтэц
Энд цэвэр манж үндэстэн 50 гаруй мянган хүн байдаг.
Эдийн засаг, аж-ахуй, зам тээвэр
Шинжаан дахь Хятадын армийнхан бүтээн байгуулалтын ажил эрхэлж зам гүүр тавьж, олон зуун мянган га талбайд усан үзмийн тариалан эрхэлж, цөл дундуур 4500 км урт нефьтийн хоолой татаж, өндөр байшингуудыг барьж байна. Бүр мексикийн зах зээлд ихээхэн нэрд гарч, хятадын төрийн өндөрлөгүүд хүртэх дуртай болсон “Sunshine” хэмээх сайхан дарс нэрж экспортлоод эхэлсэн ба Хятадын цэргийнхэн дарсны компаниа иргэний компани болгон хөрөнгийн биржид бүртгүүлсэнд хувьцаа их өсөж байсан түүхтэй.Шинжаан Эв нуур, Лоб нуур, Баграшкүль гэсэн 3 том нууртай. Уур амьсгал нь эх газрын хуурай, эрс тэс юм. Газар зүйн бас нэгэн чухал хүчин зүйлийг байнга мартдаг нь Куньлуний нуруу юм. Энэ нь Хөндлөн уул гэсэн Монгол үгийн хувирсан дуудлага. Хөх нуур ба Шинжааны хооронд хөндөлдсөн 7000 метрээс өндөр 10 орчим оргилтой энэ нуруу Тэнгэр уулаас дутахгүй өндөрлөг бөгөөд мужийн газар зүй, уур амьсгалд маш их нөлөөтэй. Хөх нуур, Хатан голын /шар мөрөн/ чийг Шинжаан руу нэвтрэн орохыг энэ нуруу хаадгаас Шинжааны газар нутгийн 90 гаруй хувь нь цөл болжээ. Шинжаан-Уйгарын нутаг бол эртний соёл иргэншлийн өлгий бөгөөд ялангуяа Таримын сав бол эртний соёлын онцгой голомт, өрнө дорнын соёлын солилцооны нэвшилт явагдаж байсан нутаг билээ. Энд мөн дэлхийн хамгийн урт газар доорх суваг бий. Эртний ард түмнүүд зундаа +40С градусаас буудаггүй халуунд тариалан услахын тулд 5500 киломерт урт суваг газар дор байгуулжээ. Тэнгэр уулын мөс хавар хайлахад цөлийн хатсан сайр усаар дүүрч цөлийг ундлаад ууршдаг. Харин энэ чандмань эрдэнийг ууршуулж алдахгүйн тулд усыг газар доорх сувагт шургуулж авдаг байна. Тиймээс Шинжааны хүн ам оршин суудаг баян бүрд, үржил шимт голын сав дагуу олон мянган жилийн түүхтэй асар урт суваг бий болжээ. Эдгээрийг түшиглэн Шинжаан-Уйгарт аялал жуучлалын хэд хэдэн бүс байгуулжээ.
Эшлэл
Ангилал:Хятад улсын өөртөө засах орон Ангилал:Ойрад Ангилал:Уйгурууд
Харилцан анхны тоонууд
Математикт, хоёр тоо харилцан анхны байна гэдэг нь тэр хоёрын ХИЕХ нь нэгтэй тэнцүү байхыг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, 1-ээс өөр ерөнхий хуваагчгүй хоёр тоог харилцан анхны гэнэ.
Жишээ нь: 15, 14 хоёр нь харилцан анхны тоо юм. Харин 9, 24 хоёр нь харилцан анхны тоо байж чадахгүй учир нь тэдний ХИЕХ нь 3 юм.
Ангилал:Тооны онол
Өдөр
Өдөр гэдэг нь Нар мандахаас, нар жаргах хүртэлх үеийг (цаг хугацааг) хэлнэ. Энэ нь өөрөөр хэлбэл Нарны гэрэл тусч буй дэлхийн бөмбөрцгийн хагаст өдөр болж байна гэсэн үг юм. Мөн Монголчууд хоног буюу 24 цагийн хугацааг мөн "өдөр" хэмээн нэрлэж заншсан байдаг.
Монгол улс оршдог Дэлхийн бөмбөрцөгийн умард хагаст өдрийн үргэлжлэх хугацаа нь 3-р сарын 22-ноос 9-сарын 22 хүртэл шөнөөс урт, 9-р сарын 22-ноос дараа оны 3-р сарын 22 хүртэл шөнөөс богино байдаг.
Ангилал:Цаг хугацааны нэгж
Должингийн Дэмбэрэл
Должингийн Дэмбэрэл нь 1971 оны Байт харвааны ДАШТ-ний алтан медальт тамирчин юм.
1972 оны Мюнхений олимпод монгол улсаа төлөөлөн оролцож 2152 оноогоор 36-р байр эзэлсэн. 1971 онд Монгол Улсын анхны дэлхийн аварга цолтон болсон тул түүний амжилтыг төр засгаас үнэлэн Монгол Улсын Гавьяат Тамирчин цолоор шагнасан байдаг.
Эшлэл
Ангилал:Байт харвааны дэлхийн аварга Ангилал:Монголын байт харваач Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин Ангилал:Монголчууд Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Монгол орны гол мөрд
Энэ нь Монгол дахь гол мөрдийг ай саваар ангилсан жагсаалт болно.
Хамгийн урт
Доорх нь Монгол улсын нутаг дэвсгэрт урсах уртаар жагсаасан жагсаалт.
Олсныхон
Олсныхон (Cannabaceae) нь ороонго өвслөг ургамлын нэг овог юм.
Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар
Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар нь Зөвлөлт Холбоот Улсын хамгийн дээд шагнал байв. Уг шагналыг нийт 12,700 удаа олгож байжээ. Хорин хүнд олгосон шагналыг эргүүлэн авч байсан гэдэг.
Улсын баатар Ангилал:1934 онд анх гардуулсан шагнал
1994-1995 оны НБА-гийн улирал
1994-1995 оны НБА-гийн улирал — Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны 49 дэх улирал юм.
Эро (департамент)
Эро (Département Hérault [], Erau ) — Франц улсын дорно өмнөд хэсгийн Окситани мужийн харьяат 6101 км² газар, 896 мянган хүнтэй аймаг (департамент). Төв нь Монпелье.
Эшлэл
Ангилал:Францын департамент Ангилал:Окситанийн департамент Ангилал:1790 онд үүсгэн байгуулагдсан
Надежда Мейхер
Надежда Грановская (жинхэнэ нэр нь Надежда Александровна Мейхер; Надія Грановська; Надія Олександрівна Мейхер; 1982 оны 4 сарын 10-нд Украйны Хмельницкая область төрсөн) нь Украины дуучин юм.
Цахим холбоос
Ангилал:1982 онд төрсөн Ангилал:Украины дуучин Ангилал:Украины хөгжимчин Ангилал:Украины кино жүжигчин Ангилал:Украины телевизийн нэвтрүүлэгч Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн Ангилал:Украинчууд
Грекийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг
thumb|Европын аварга алдрын гоолын агшин Грек улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг ДАШТ-д хоёр удаа орж байсан.
Цахим холбоос
Хөлбөмбөг Ангилал:Европын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг
Чин улс
Чин улс, Дайчин гүрэн — манж үндэстэн үүсгэн байгуулж захирсан, 1636-1912 оны хооронд оршин тогтносон хаант улс байв.
БНХАУ, Монгол, Тайвань, Орос, Казахстан, Киргиз, Тажикистан орны 14.7 сая км² нутаг дэвсгэрийг эзлэн, хятад, манж, монгол, төвөд, хуй таван өнгөтнийг захирсан гүрэн байлаа. Анх Өмнөд Манжуураас мандаж, 1636 онд Мүгдэн хотод анх төвлөж, 1644-1661 онд бүх хятад орныг эзлэж, 1636-1757 онд бүх Монгол улсыг байлдан дагуулж оргил тэлэлтэндээ хүрээд ДИУ-д 1912 онд мөхжээ.
Үүсэл
Нурхачи баатар (1575-1626) манж аймгуудыг 1616 онд нэгтгээд Монголын Лигдэн хаанд захидал илгээж, нийтийн дайсан Мин улсын эсрэг хамтарч дайтахыг санал болгосноор Манж Чин улсын түүх эхэлнэ. Лигдэн хаан урьд нь Мин улсыг удаа дараа довтолж, Мин улс Лигдэн хааныг алт мөнгөөр хахуульдсан тул дахин Хятадтай байлдахыг сонирхохгүй байлаа. Мөн Нурхачиийг өөртэй нь тэгш зиндаанд харьцсанд дургүйцэж, хамтарч ажиллахаас татгалзсан байна. Тэр ч байтугай 1619 онд Мин улстай холбоо тогтоон, Манжийн цэрэг рүү Өвөр Халхын тайж нарт 1 түмэн цэрэг өгч илгээн, байлдуулахад ялагджээ. Олзлогдсон тайж нарт Нурхачи баатар өршөөл үзүүлж тавьж явуулсан. Тэр цагаас Нурхачи Өвөр Халхын тайж нарыг өөртөө татаж сэтгэлийг нь урвуулах болжээ. Чингис хаан "Бусдын сэтгэлийг эзэл, сэтгэлийг нь эзэлсэн байхад бие нь хаа одох" хэмээн сургаж байсан лугаа адил Нурхач баатар "Дайснаа зочин болгоё, зочноо нөхөр болгоё" гэж ярьдаг байв.
Тэгсээр Хорчин, Горлос зэрэг аймгийн тайж нар, мөн Өвөр Халхын тайж нар Нурхачтай холбоотон болж, Лигдэн хаан ганцаарджээ. Өвөр Халхын тайж нар Манжтай холбоо тогтоохдоо Мин улсын эсрэг хамтарч байлдана гэж тангарагласан. Харин Лигдэн хаан Мин улсын их хэмжээний алт эрдэнэст шунаж, бусад ноёдыг өөрөөсөө түлхэх нөхцөлийг бүрдүүлсэн нь эргээд өвөрлөгчийн ноёд, их хааны хооронд дайн гарахад хүрсэн. Тухайлбал, 1622 онд Лигдэний эсрэг байлдаж ухраасан байна. 1623 онд Лигдэн хаан Өвөр Монголын Түмэд, Ордос зэрэг нутгуудыг Манжаас өрсөн өөртөө нэгтгэсэн байна. 1624 онд зүүн монголын Харчин, Дөрвөд, Жалайд, Горлос аймгууд манжид дагаар оров. Үүнийг Монголын сүүлчийн хаан Лигдэн тэргүүтэй ноёд язгууртнууд эсэргүүцэн манжтай байлдсан боловч төдий л амжилт олоогүй юм. 1626 онд Найман, Баарин, Огниуд, Горлос аймгууд манжид дагав. Мөн онд Нурхач, Нинюань хотыг дайлах байлдаанд анхны ялагдалаа мингийн жанжин Юан Чунжуан д хүлээж хэдэн сарын дараа нас нөгцжээ.
1626 онд Нурхачиийг Абахай сэцэн хаан (нэр. Хун тайж, 1592-1643 ) залгамжилж, Лигдэн хааныг өөрийн талд оруулахаар чармайж байв. Лигдэн хаан 1631 онд Манжийн эсрэг дайтан эхэлж, нутагт нь гүн давшин орсон боловч 1634 онд Манж ба түүний холбоотон монгол тайж нарын цэргийн нэгдсэн хүчинд цохигдож, Хөх нуурын (одоогийн БНХАУ-ын Цинхай муж) зүг ухарч яваад өвчнөөр нас барав. Манжууд Хөх хотыг эзэлж, 1636 онд Манжийн Абахай сэцэн хаан өөрийгөө бүх Монголын хаан өргөмжилж, улсаа "Чин улс" хэмээн нэрлэжээ.
1636 онд Солонгост довтлон 1637 онд Манж, Монголоос гадна хятадын Хан цэргийг байгуулан 1640-1642 онуудад хятадын Мингийн эсрэг амжилттай тулалдаануудыг хийж зүүн хойд хятадыг эзлэв. Ингээд тэрээр Мин улсын засаглалын хэлбэрийг авч хэрэгжүүлэн зарим хан хятадыг төрийн албанд томилсон ба Нурхачийн үеийн олзны хан хятад ямар алба язгууртайг үл тооцон 5-р зэрэглэлийн хүн гэсэн ойлголтыг өөрчлөн манжид алба хаах хятадуудыг манж үндэстэн гэх болжээ. Мөн 1635 онд бүх жүрчидийг манж хэмээх болж Лигдэн хааны хүү Эжэй хаан Юан гүрний хас тамгыг Абахай сэцэн хаанд өргөлөө зар тарааж, ёслол үйлдэн 1636 онд улсын нэрийг Манж чин улс буюу манжаар Дайчин гүрүн хэмээн өөрчилж Дээд эрдэмт хааныг их эзэн хаан хэмээжээ. Энэ нь тэрээр Монголчуудад их эзэн Чингис хааны залгамжлагч их Юан гүрнийг дахин мандуулагч гэх, мөн хятадуудад урдын жүрчидийн Алтан улс буюу гадны булаан эзлэгч биш гэдэг ойлголтыг өгөх бодлого байлаа. Мөн онд халхын ноёд Дээд эрдэмт хааныг хэлэлцээр хийсэн ба өвөр монгол манжийн захиргаанд оржээ. Манжийн хаан 1638 онд жил бүр есөн цагааны бэлэг өргөж байхыг халхын ноёдод тулгаж Засагт хан манжийг эсэргүүцэн Хөх хот ыг уулгалан довтолжээ.
1643 онд Дээд эрдэмт хаан гэнэт өөд болж түүний ахмад хүү Хүүгэ болон эцэг нэгтэй дүү Доргон нар хаан ширээний төлөө тэмцэлдсэн боловч Манжийн хааны 5 настай хүү Фүлин г өргөмжлөхөөр тохиролцож 1644 онд Эеэр засагч хаан гэх болов. Энэ үед хятадын Мин улс дотоодын самуунтай байсны оргил нь 1644 оны 4 сард Бээжинг Ли Зичэны удирдсан босогчид эзлэн Мингийн сүүлчийн хаан Чонжэн амиа хорлон Мин улсын төгсгөл болсон үйл явдал байлаа. Ли Зичэн бээжинг эзэлсэний дараагаар 200.000 хүнтэй босогчдын армиа Бээжингээс зүүн хойш 80 гаруй км-т цагаан хэрэмийн Шанхайгуан боомтод байх Манжаас Мингийн нийслэлийг сэргийлэн суугаа торгон цэргийн ерөнхий командлагч Ү Сангуйн зүг хөдлөгжээ. Ү жанжины цэргийн тоо босогчдоос 2 дахин цөөн олон жил манжтай байлдаж сульдсан байсан мөн манжуудыг мэдэх болсон зэргээс үүдэн хэрэг дээрээ төр барьж байсан Доргонтой холбоо байгуулсан байна. Урдын дайсан шинэ холбоотнууд Чунжэн хааны өшөөг авах нэрээр 1644 оны 5 сарын 27-нд Ли-гийн босогчдыг бут цохин 6 сарын 6-нд Бээжинг эзлэв. Ингээд манжууд Мингийн сүүлчийн хааныг бунхлан өөрдийгөө мингийн залгамж лагч гээд 10 сарын 30-нд Эеэр засагч хааныг тэнгэрийн хөвгүүн хуанди хэмээвэй. Үүнээс хойш тэд 17 жилийг бүх хятадыг эзлэхэд зарцуулсан юм. Хятадын сүүлчийн хамгаалагч мөн сүүлчийн хунтайж Гуи гэгч Мин улсын дагуул улс байсан Бирмийн хаанаас орогнол эрж очсон авч Ү Сангуйн удирдсан манжийн нэхэх арми түүнийг олзлон Хунаньд авчран 1662 онд цаацалжээ. Эеэр засагчийн эхний 7 жил хэрэг дээрээ Доргоны засаглал байлаа. Мөн олон манж язгууртан ноёдын эсэргүүцлийг сөрөн Бээжинг Манжийн нийслэл болгосон нь хэт алсын хараагүй явдал болсон авч тухайн үедээ Мин улсыг эзлэх явдлыг түргэтгэсэн билээ. Түүний шууд оролцоотой 1645 онд гарсан бусад үндэстнийг манжуудын адил тав гэзэг тавих хааны зарлиг гаргасан нь хятадуудын хэр үнэнчийг шалгах шалгуур болсон юм. Энэ нь күнзийн уламжлалтай Хан үндэстний хувьд том доромжлол байсан ба зарлигийг үл дагагчдын толгойг авч байсан ч эсэргүүцэгчид 1650 он хүртэл байсаар асан бөгөөд зарлиг бүрэн хэрэгжтэл хятад даяар 25  сая хүн цаазлагдсан гэдэг байна.
1646 онд Сөнөдийн Тэнгис хэмээгч манжийг эсэргүүцэн босч албат иргэдээ аван халхад нүүж ирэн удаах он нь халхын ноёд Тэнгисийг өмгөөлөн манжтай тэмцэж байв. Доргон 1650 онд авд явж байгаад осолдож Эеэр засагч хаан 12 настай тул түүний эх хатан төрийн ихэнхи үйлийг явуулж байсан ба Эеэр засагч 1661 онд 24 насандаа цэцэг өвчнөөр өөд болов. Эеэр засагчийн өөрийн засаглалын үед халх манж хоёул аядуу бодлого барьж байсан бололтой. Үүний жишээ нь 1655 онд Өндөр гэгээн өөрийн урласан дэлгэмэл болон цутгамал бурханаар манжийн хаанд бэлэг хүргүүлсэн, 1657 онд Засагт хан манжийн хаанд элч илгээн бичиг барьсан, 1658 онд манжийн хаанаас халхын ноёдод бэлэг хүргүүлсэн зэрэг явдал болно. Манжийн хаад язгууртнууд Нурхайчийн үеэс улс төрийн болон бусад зорилгоор монголчуудтай ураг барилцсаар ирсэн ба хаад нь Монголын Юан гүрний хаадын удам алтан ургаас хатан авдаг байсан юм. Монгол хатнаас төрсөн анхны манж хаан бол Эеэр засагч хааны гутгаар хөвгүүн Шуани буюу 1662 онд хаан ор суусан Энх-Амгалан хаан юм. Тэрээр 61 жил төр барьсан бөгөөд түүний үеийг Энх амгалангийн үе гэх бөгөөд энэ үед манж гүрэн нийгэм эдийн засаг цэрэг улс төрийн хамгийн хүчирхэг оргилдоо хүрсэн юм. Найман настай хаан болсон түүний он удаан жилийн амжилтын эхийг эцэг нь тавьсан гэж үзэх үндэстэй юм. Учир нь Эеэр засагч хаан Доргоны дарангуйлалыг давтуулахгүйн тулд үхэхээсээ өмнө хүүдээ үйлчлэх 4 тэргүүн зөвлөх сайд Сонин, Эбилүн, Сүксаха, Обои нарыг томилж хааны нэрийн өмнөөс засаглах эрхийг өгч харилцан хоорондоо эсрэг нөлөө үзүүлэхээр алба тушаалын хуваарилалт хийж өгсөн байна. Бас 4 сайдын үнэнч байдлаас гадна хаан ширээнд санаархах хааны гэр бүлийн ойрын хамаатан садан бус улсыг сонгосон нь нэг чухал үйл болсон байна. Хэдий тийм авч цаг хугацааны уртад Обоид хаан ширээнд суух боломж гарсан бөгөөд хувь хүний чанар, хуучинсаг үзэл, биеэ тоосон ихэмсэглэлээсээ болж залуу хаантай сөргөлдсөн боловч 1669 онд 15 тай хаан хашир улс төрч цэргийн гарамгай жанжинг хүчгүйдүүлэн шоронд хорьж чадсан байна.
Чин гүрний алтан эрин
thumb|200px|Чин эрин үеийн цэрэг Энх амгалангийн үед 1673 онд өмнөд хятадын Юньнан, Гуйжоу, Гуандон, Фүжиэны захирагч нар болох хан үндэстэн Шан Кэжи, Жэн Зонмин болон Ү Сангуй тан нийлэн бослого гарган  тэмцлээ 8 жил үргэлжүүлсэн ба энэ нь тусгаар тогтнох гэхээсээ илүүтэй эрх ямбаны төлөөх тэмцэл байсан бөгөөд түүхэнд 3 феодалын бослого гэгджээ. Мөн энэ үед Ойрад Монгол Галдан хааны засаглал дор хүчирхэгжин “Зүүнгарын хаант улс” хэмээгдсэн ойрад монгол 1640 оны “Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз”-ыг зөрчин халх ойрад хоёр монгол 1673-74 онуудад хоорондоо дайтаж эвдрэлцэх болов. Галдан бошогт хаан 1676 -86 онуудад бүх ойрадыг нэгтгээд зогссонгүй Хөх нуур, Моголистан, Хами, Турфан, Кашгар, Яркенд, Сайрам, Ферганы хөндий, Бухар, Самарканд хотууд руу довтлон эзэлжээ. Үүний зэрэгцээ манж болон оростой худалдаа хийж байв. Тэрээр 1687 онд цэргийн хүчээр халхыг нэгтгэх оролдлого хийсэн нь амжилтанд хүрээгүй юм. Халх ойрдын дайнд халхууд ялагдан зугтаж Чуулалт хаалган хүрч буудалсан болон манжийн цэргийн хүчин Улхын голд Галдантай байлдсан нь 1690 оны явдал болно. 1691 онд Долоннуурын чуулганд халхын 4 аймгийн ноёд Манж чин улсад дагаар оров. 1696 онд манж халхын цэрэг Галданг Тэрэлжийн зуун модонд байлдан цохижээ. 1697 онд Ойрдын хаанаар Цэвээнравдан тодорч Галдан бошогт хаан тэнгэрт халивай. Энх-Амгалангийн хаанчлалын үед хятадад одон орон, математик, газар зүй болон бусад шинжлэх ухаан гойд хөгжөн дэвшсэн ба мөн үед сарны тооллыг нарийвчлан засч сайжруулан шар зурхайг гарган нийтээр мөрдүүлжээ.
1689 оны 9-р сарын 6-нд Чин улс "Нерчийн гэрээ"-г Оросын хаант улстай байгуулж анх удаа умард хил хязгаараа тогтоож байжээ.
1722 оны өвөл Энх амгалан хаан өөд болж түүний 4 дөх хүү Юн чин ван Иньжэнь буюу Найралт төв хэмээгдэн 1723 онд хаан ор суув. Энхамгалангийн засаглалын сүүлийн жилүүдэд ах дүү нартайгаа таарамж муутай байснаас гадна хааны гэрээсийг өөрчлөн засч хаан суусан хэмээн хэлэгдэж асан Иньжэнь Манжийг хатуу чанд гараар барьж байв. Тэрээр төрийн албаны шалгалтыг хатуу чанд болгон төрийн албан хаагчдыг чанга шалгуураар шалган хан үндэстэн хятадуудад итгэл хүлээлгэн өөрийн ах дүү төрөл ургийн ноёдын оронд төрийн өндөр албан тушаалд тавьсан байна. Мөн тэрээр хээл хахуулийн эсрэг хатуу байр сууринаас хандан, мөнгөний ханшийг дураар тогтоох явдлыг эцэс болгож зөрчсөн этгээдийг цаацлах хүртэл хатуу чанга шийтгэж байв. Түүний засаглалын үед Халх дах ноёрхолоо бэхжүүлэн Сайн ноён аймгийг нэмж байгуулан халхыг 75 хошуунд хуваан халх дах манжийн цэргийн өртөөг бэхжүүлж монголын ноёдод цалин пүнлүү өгөх болжээ. 1735 онд Найралт төв хаан өөд болж түүний хүү Бао чин ван Хунли 1736 онд 24 насандаа Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан хэмээгдэн Тэнгэрийн тэтгэсний анхдугаар оныг эхлүүлэв. Түүний засаглалын үед 1755 онд Монголын тусгаар тогтнолын сүүлчийн голомт ойрад түмэн маань дотоодын зөрчлийн улмаас манж нарт эзлэгдэн алж хядуулах, нутаг заагдан цөлөгдөх, зугтан одох зэргээр таран бутарчээ. 1755-1758 онуудад хотгойдын Чингүнжав, хойдын Амарсанаа нар халх ойрадын бослогыг эхлүүлж манжийн эсрэг тэмцсэн боловч нэгдмэл удирдлагагүй алаг цоог гарсан бослого тэмцлүүд санасан үр дүнд хүрээгүй билээ.
Манжийн доройтол
Тэнгэрийн тэтгэсэний засаглалын үед Манж улсад хээл хахууль газар авч манжийн оргил үе дууссаны дохио гарч эхэлжээ. Үүний жишээ нь түүнийг үхмэгц буюу Сайшаал ерөөлтийн тэргүүн онд (1796) “цагаан лянхуа нийгэмлэг”-ийн бослого гарч 8 жил үргэлжилсэн нь Манжийн хүчийг ихээхэн сулруулсан юм. Энэ үед манжийн газар нутгийн хэмжээ 13 сая хавтгай дөрвөлжин километр хүрч ноёрхолынхоо оргилд хүрсэн ба Монголыг гадаад монголын 4 аймаг (Сэцэн хан аймаг 23 хошуу, Түшээт хан аймаг 20 хошуу, Сайн ноён аймаг 24 хошуу, Засагт хан аймаг 19 хошуу), Дарьгангын хааны сүрэгчин тусгай хошуу, Тагнын Урианхайн (5 хошуу болон Хөвсгөлийн овог), Ховдын хязгаар 30 хошуу, Ил тарвагатайн 13 хошуу, Хөх нуурын 29 хошуу, Эзний хошуу, Алшаа хошуу, дотоод монголын 24 аймаг 49 хошуу (Жирэм, Зост, Зуу үд, Шилийн гол, Улаанцав, Их зуу 6 чуулган), Цахар 8 хошуу, Түмэд 2 хошуу, Уйгарыг Шинжааны урд 6 хот, Түвдийн Хашаг, хятадийг 18 мужид хуваан захирч байв.
1860 оны 11-р сарын 2-нд "Бээжингийн гэрээ" байгуулсан. Оросын хаан улсын Засгийн газар хошууч генерал Н.П.Игнатьев тэргүүтэй онцгой төлөөлөгчдийг 1859 оны 3-р сард Бээжин рүү илгээж Чин гүрний ван Гүнтэй хэлэлцээ хийжээ. Энэ Гэрээний дагуу Уссури голоос далай хүртэл хилийн шугам тогтоожээ. Мөн уг Гэрээгээр Монголын Өргөөнд Оросын консул суулгахаар болсон.
19-р зуун 20-р зууны эхэн Манжийн бууралт мөхөлийн үе байж дотоодын нийгмийн хагарал мөргөлдөөн, манжийн эсрэг бослого тэмцэл, барууны түрэлт, эдийн засгийн царцалт, хээл хахууль, хүн амын огцом өсөлтөөс үүдсэн хүнсний хомсдол, байгалийн гамшиг зэрэг нь тус улсыг сульдаан доройтуулж, хятадын үндэсний үзэлтнүүд болон чинээлэг давхрагынханы хийсэн хөрөнгөтний хувьсгалаар Манж чин улс мөхжээ. Манжийн эсрэг бослого тэмцлүүдээс хамгийн том нь Тайпингийн бослого бөгөөд 1851 онд Хон Сюцюань гэгч Гуйжоу мужийг эзлэн “Их энхийн тэнгэрлэг хаант улс”-ыг байгуулан өөрийгөө хаан нь хэмээснээр эхэлж өргөн олныг хамарчээ. Энэ бослого нь өмнөд хятадыг бүхэлд нь хамарч иргэний дайны байдалд хүрч 1864 оныг хүртэл 14 жил үргэлжлэн 20-30 сая хүн үрэгдсэн ба Манжийн хааны хүсэлтээр ирүүлсэн Британи болон Францын орчин үеийн зэвсэглэлтэй цэргийн оролцоотой дарагджээ. Үүнээс гадна 1856-1873 оны Юньнанд гарсан Мяо хүмүүсийн болон Хотон Пантайгийн эсэргүүцэл, 1862-1877 оны лалын шашинтнууд “Цагаан малгайтны” бослогууд мөн Монгол оронд 1870 онд Их хүрээнд манжийг эсэргүүцсэн ардын хөдөлгөөн, 1880 онд ард Онолтийн удирдлагаар Улиастайн цэргийн бослого, Ордосын дугуйлан, 1900 онд Улиастайд манжийн эсрэг монгол цэргийн бослого, 1906 онд Их хүрээнд хятадын мөнгө хүүлэгч худалдаачдын эсрэг ардын хөдөлгөөн зэрэг бослого хөдөлгөөнүүд гарч байв.
Чин гүрний сүүлч үе
Энэ дайн 1858 онд Британи болон Америк Француудтай өмнөхөөс илүү доромж гэрээг Тяньжинд байгуулснаар дуусаж Манжууд албаны бичиг баримтуудаа англи хэл дээр хийх, Британийн байлдааны онгоцуудад хятадын гол мөрнөөр чөлөөтэй нэвтрэх онцгой эрхийг өгчээ. Үүнээс гадна 1844 онд Вансяд Америктай хилс гэрээ, 1860 онд Бээжинд, 1881 он Петрбургт Оростой гэрээ байгуулан онгой эрхүүдийг өгч 1894-1895 онд Японтой хийсэн дайнд ялагдал хүлээжээ. Энэ мэт дорой байдал нь Хятадын үндэсний үзэлтнүүд, шинэчлэгчдийн дургүйг ихээхэн хүргэж байсны дээр Цыши хатны өөрийн сүр хүчийг нэмэгдүүлэхийн тулд гаргасан их хэмжээний зардал тансаглал, энгийн ардын ядуурал зэргээс үүдэн Манжийн засаглалыг эсэргүүцэгчдийн тоо ихэд нэмэгдэхийн хажуугаар европынхон буюу гадныхныг үзэн ядах үзэл дэвэрчээ. 1898 онд Бадаргуулт төр хааны “шинэтгэн засах 100 өдөр” гэгч шинэтгэлийн бодлогоор хуучин хууль журмуудыг хүчингүй болгон Ли Хонжан зэрэг хуучинсаг үзэлтэй гэгдсэн улсыг албанаас буулган Кан Юүвэй мэт шинэчлэгчдийг өндөр албанд томилсон боловч Цыши түүнийг таслан зогсоож ордны хорионд оруулсан байна. Энэхүү өөрчлөлтөөс улбаалан Манжуудын Монголтой хийсэн хуучин гэрээ хэлцлүүд, Монголтой холбоотой хууль цаацуудад өөрчлөлт орж эхэлсэн ба Монголын газар нутагт хятадуудыг суурьшуулахгүй байх зэрэг тохиролцоо алдагдаж Монголд тариалан хөгжүүлэх нэрээр 1906 онд хятадуудыг монголд нүүлгэх товчоо гэгчийг Бээжинд байгуулсан зэрэг нь Монголчуудын дургүйг ихээхэн хүргэсэн явдал болжээ.
19-р зууны хоёрдугаар хагас 20-р зууны эхэнд Чин улсын дотоод гадаад байдал ихээхэн сулран доройтсон тул өөрийн улсын хэмжээнд 1901 онд “Шинэ засгийн бодлого” хэмээн эдийн засгийн шинэчлэлийн хөтөлбөрийг зарласан. 1908 онд хатан хаан Цыши болон Бадаргуулт төр хаан хоёр Чунь чин ван буюу Зайфөний ахмад хөвгүүн 2 настай Пүиг хаан суулгахаар гэрээслэн сульдаж доройтсон хэзээ мөдгүй сүйрэх гэж буй хаант төрийг үлдээгээд хоёул ойролцоо өөд болцгоов. Цыши үхэхийнхээ өмнө итгэлтэй тайганаараа хаанд хор өгүүлжээ гэх нь бий ч өөр хувилбараар Юан Шикай хоёуланг нь гар буугаар буудаж хороосон гэх нь ч байдаг юм байна. Ингээд Зайфөн засаглалыг авснаар генерал Юан шикай албанаасаа буужээ. 1911 онд Зайфэн үндсэндээ Айшин гиоро овгийнхноос бүрдсэн “Хааны гэр бүлийн танхим”-ыг байгуулж төрийн хэргийг явуулах болсон байна. Мөн оны 10 сарын 10-нд Учаны босогчид Дундад Иргэн Улс (Бүгд найрамдах хятад улс)-ыг байгуулж Нанжинд Сүнь Ятсэн ээр толгойлуулсан засгийн газар байгуулснаа зарласан байна. Үүний дараагаар хэд хэдэн муж Манжаас салж ДИУ-д орж эхэлсэн тул Манжийн засгийн газар хувьсгалчдыг даруулахаар Юан Шикайд Манжийн анхны орчин үеийн зэвсгээр зэвслэгдсэн орчин үеийн цэрэг байлдааны арга барилд суралцсан Бэйяны армиа захирах эрхийг нь буцаан өгчээ. Юан Шикай ерөнхий сайд болж өөрийн танхимаа бүрдүүлсний дараа хатан хаан Лонуйгийн оролцоотойгоор Зайфэнийг эрх мэдлээс нь салган Чин улсын улс төрийн гол тоглогч болов. Сунь Ятсэн үндсэн хуульт бүгд найрамдах засаглалыг хүсч байсан бол Юан Шикай үндсэн хуульт хаант засгийг байгуулахыг зорьж байсан ч хоёул Хятадын эрх ашгийг урьтал болгон үзэж байв. Ингээд Юан Шикай Лонуй хатны зөвшөөрлөөр хувьсгалчидтай хэлэлцэн тохиролцох оролдлогыг хийж эхлэв. Сунь Ятсэн бүгд найрамдах улс байгуулж дэмжлэг үзүүлбэл Юан Шикайг ерөнхийлөгч болгоход бэлэн байлаа. Хэд хэдэн удаагийн хэлэлцээний дараагаар 1912 онд Лонгуй хатан, хааны хаан ширээнээс татгалзах тухай зарлигийг гаргаснаар хятадад 2000 гаруй жил тогтсон хаант засаг мөн 300 шахам жил (1616-1912) тогтносон Манж чин улсын ноёрхолд цэг тавьжээ.
Засаг захиргааны хуваарь
Үүнээс гадна Солонгос (тухайн үеийн Чусонь), Вьетнам, Афганы Катоор улс, Кокандын хант улс, Непал зэрэг улсууд Чинд алба барьж, хараат улс болж барьсан.
Манжийн ноёрхлын үед феодалын мөлжлөг ширүүссэн нь
Манж Энх Амгалан хааны үеэс цэцэглэн мандаж Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны үе хүртэл үргэлжилсэн юм. Манжийн түрэмгийлэгчид, Монголын шар хар феодалыг түшин, хөдөлмөрчин ард, албат, хамжлагын эрхгүй байдлыг урьдынхаас нь бүр хүндрүүлсэн билээ.
Монгол орныг Манжийн хааны төлөөний сайд нар болох Манж амбанууд захирч байв.
Монголын тухай манж нараас “Монгол цаазын бичиг”-т оруулсан хууль цөм феодаль ангийн шинж чанартай нь илэрхий юм. Тэдгээр хууль ёсоор монголын хөдөлмөрчин олны аж төрөх хамаг юмыг нарийн чанд дүрэм хэмжээтэй болгож, монгол газарт Манжийн хянан цагдах дэглэм тогтжээ.
Нийгэм
Мин улсын үед ойролцоогоор Хятад 150 сая хүн амтай байсан бол 18-р зууны төгсгөлд буюу Чин улсын үед 300 сая болж өссөн. Хүн ам өсөхөд нөлөөлсөн хэд хэдэн томоохон шалтгаан бий
Шашин
Манжийн хааныг сүүлчийн Монголын Лигдан хааны эсрэг кампанит ажилд Төвөдийн Буддын шашиныг дэмжиж эхэлсэн юм. Манж Хунтайжийн цол нь Сэцэн буюу Дээд эрдэмт хаан гэгдэж байсан. 1642 онд Төвөдийн Далай ламаас Манзшури бурханы хувилгаан дүр өргөмжлөл хүртсэн. Мөн Манж гэдэг үг нь тэдний хэлээр эр зориг гэсэн үгтэй нь адилхан дуудагддаг гэх шалтгаануудаар тэд өөрсдийгөө нэрлэсэн байх магадлалтай. Монгол орон тэр үед их том орон байсан болохоор аймаг болгон угсаатан болгон өөр өөр байгаль, газар зүйн бүсэд, эдийн засаг, улс төрийн нэгдэлтэй болчихсон, үүнээс улбаалаад сэтгэлгээ, оюуны цар хүрээ эрх ашиг нь тусдаа болчихсон байлаа. Өвөр монголчууд онцолбол Цахарууд олон жил улс төр, оюун санааны төв байсан бол аглагын 12 отог Халхууд нь Монгол орны хамгийн зах хязгаарын хоцрогдмол, бүдүүлэг соёлжоогүй хязгаар 1911 он хүртэл байжээ. Иймд Манжууд Монголчуудад ялгавартай хандаж байсан бөгөөд анх дагаж орсон хөрш зэргэлдээ Хорчин зэрэг аймгуудад хүндэтгэлтэй хандаж ах, дүү холбоотны ёсоор ханддаг байсан учир тэднийг шарын шашинд гүн автуулах явдлыг хориглон Манжийн Сэцэн хаан 1633 онд “Монголчууд лам нарын үгэнд маш итгэж эд малыг бүрэлгэн өгч хилсийг арилга, сүнсийг сайн газар төрүүл хэмээн ёдор татуулж, овоо үйлдүүлэх зэрэг нь их л мунхаг тэрслүү, үүнээс хойш цөм цаазлан байлгаваас зохимуй” гэж байжээ. Учир нь Манж Хятадыг эзлэх, даран захирч байхад Өвөр монголчуудын цэрэг, эдийн засгийн хүчин чадал нь стратегийн хувьд чухал ач холбогдолтой байв.
Өндөр гэгээн Занабазар нь монголын бурханы шашин, улс төрийн үйл хэрэгт идэвхтэй оролцож байсан юм. Мөн Монгол оронд бурхан шашныг хөгжүүлэхийн тулд хэд хэдэн сүм хийдүүдийг байгуулан, урлагийн олон арван бүтээлүүдийг туурвих, өөрийн дэг сургуулийг буй болгох ажлуудыг түүхэнд гүйцэтгэсэн юм. Тэрээр халх, ойрадын зөвчилдөөний улмаас өөрийн ард иргэдийг авч 1691 онд Долоннуурт Манж Чин улсыг түших чуулган чуулснаар халхыг Манж нар эрхшээх үүд болсон юм. Харин тэд Халхыг найдваргүй этгээд хэмээн тооцож байсан агаад гадаад Монгол хэмээн өвөр Монголчуудаас тусад нь ялгаварлаж тусгай өөр бодлого хэрэгжүүлэв. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаанд найдваргүй Халхын цэрэг, эдийн засаг Зүүнгарын хаант улс унаснаас хойш хэрэгцээгүй болсон юм. Тухайлбал Халхууд тун найдвар муутай холбоотон гэдгээ түүхийн турш харуулан Чингүүнжавийн бослого гэх мэтээс авахуулаад хожим Хятадад гарсан бослогуудыг дарах зэрэг үйлсэд цэрэг гаргалгүй хойш суун тэр байтугай босож байсныг XIX зууны Халхын түүхэнд гарсан цэрэг Онолт, Энхтайван зэргээр удирдуулсан үймээнүүд харуулдаг. Ингээд Халхаас илүү хүн амтай Өвөр монголд 49 хошуу байсан бол Халхад 86 хошуу дээр нь шавь нар гэж тусдаа засаг захиргаа байгуулан маш ихээр задалж хаясан байна. Иймээс тэд Халхад шарын шашин дэлгэрэхийг машид дэмжин Амарбаясгалант хийд гэх зэрэг хийдүүдийн барилгын ажлыг мөнгө санхүүгээр тэтгэж байлаа. Ингэснээр Халх нь дэлхийд төдийгүй Монгол угсаатан дундаа хамгийн бүдүүлэг хоцронгуй нь нэн хэтэрхий болж хүн амын ердийн өсөлт байтугай генетикийн хувьд бууран доройтсон.
Бөө мөргөл нь арван наймдугаар зууны өмнө Манжийн оюун санааны амьдралын гол цөм байсан юм. 1691 онд Ар Монголыг Чин улсын хавсаргасаны дараа бурханы шашин шүтлэгтэй газар нутгийн голлох шашин болж, бөөгийн шашин нь бурханы шашны элементүүдийг нэгтгэж эхлэв.
Эдийн засаг
Мин улсыг түлхэн унагаасан үймээн самууны эцэст туйлдсан Хятадын эдийн засаг 17-р зууны төгсгөлд сэргэж хэвэндээ оржээ. Дараагийн зуунд Мин улсын төгсгөл үеийнх мэт дотоодын зах зээл үргэлжлэн тэлсээр, гадаад зах зээлээс хамаарах хамаарал ихэсч, бүс нутгуудын хоорондын худалдаа өсөн, хүн ам ч түргэн нэмэгдсэн. 17-р зууны сүүл үеэр хаагдсан зүүн өмнөд эргээ дахин нээснээр гадаад худалдаа маш хурдан дахин сэргэж, 18-р зууны сүүлийн хагасын турш жил тутам 4% өсч байлаа. Хятад нь цай, торго болон бусад бүтээгдхүүнүүдээ экспортлож, Баруунтай хийдэг гадаад худалдааны баланс нь ашигтай байв. Энэ урсгалын үр дүнд мөнгөний нийлүүлэлт маш их хэмжээгээр нэмэгдэж, өрсөлдөх чадвартай, тогтвортой эдийн засгийг бий болгожээ. 18-р зууны дунд үеэр феодалын эдийн засаг хөгжлийн шинэ оргилдоо хүрсэн ба түүнийг түүхэнд “Кан Чяний мандлын үе” хэмээн нэрийддэг.
Мин улсын үед татвараа төлөх боломжгүйгээс хураагдаж, томоохон газар эзэмшигчдэд худалдагдсан газрыг Чин улсын засгийн газар хуучин эздэд нь эргүүлэн өгч, газар эзэмшигчид олшров. Иргэдийг зах зээлд идэвхтэй оролцуулахын тулд Мин улсын үеийнхээс татварын ачааллыг багасгаж, хамжлагат ёсыг халж, ажиллах хүчний толгойн татварыг тогтоожээ. Их Сувгийн захиргаанд шинэчлэл хийж, тээврийн системийг хувийн худалдаачид ч ашиглах боломжтой болгосон байна. Мөн үр тарианы үнийн хяналтын систем нь тариа будааны хомсдолыг арилгаж, ингэснээр цагаан будааны үнэ 18-р зууны турш зугуухан өссөөр байлаа. Чин улсын төр баригчид чинээлэг худалдаачдын эрх ашгаас болгоомжилж, худалдаа хийх эрхийг хягаарлан, мөн ядуу нутгаас бусад газарт шинэ уурхай нээхийг зөвшөөрдөггүй байв.
Чин улсын сүүл үеэр улс төр ялзран доройтож, үзэл сэтгэхүй нь хоцрогдож, үхээнц дорой байдалд орсноор засаг төр уруудан буурах тийшээ хандсан байлаа. Ард иргэд туйлын зовлон зүдгүүртэй байсан учраас Тайпингийн бослого, Нианы бослого ар араасаа гарч байв.
Эшлэл
Ангилал:Хятадын династи  Ангилал:1616 онд байгуулагдсан Ангилал:Монголын түүх
Хүний эрх
Хүний эрх (англи. Human rights, орос. Права человека) гэж хувь хүн тус бүрийн эрх чөлөө, нэр төрийг нь хамгаалах тухай үндсэн суурь ойлголт юм. Эрх зүйт орнуудын Үндсэн хуулийн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг байдаг юм. Эдгээр эрхийн тодорхой илэрхийлэл, эрхийн хэмжээ зэрэг нь орон бүхэнд болон төрөл бүрийн олон улсын эрх зүйн баримт бичигт өөр өөр байж болно. Олон улсын эрх зүйн баримт бичиг дотроос хамгийн түгээмэл нь – НҮБ-ын Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал юм.
Түүх
Персийн II Кир хаан ы шавар цилиндр дээр өөрийн ялалт, нигүүлсэнгүй үйлсийн жагсаалт, өвөг дээдсийн жагсаалт болон боолчлолыг устгах, шашин шүтлэгийн эрх чөлөөний тухай силж бичиж үлдээжээ. Уг түүхэн үнэт олдворыг 1879 онд Вавилоны малтлагын үеэр илрүүлж, Британийн музейд хадгалж байдаг байна.
Хүний эрхийн тухай ойлголт дундад зууны турш ноёрхож ирсэн феодалын дарангуйлал болон шашны консерватизм аажмаар үгүй болон арилж  сүүлд “Сэргэн мандалт”, “ Европын шинэчлэл”-ийн үеэс эхлэлтэй гэж үздэг. Энэ үед Европын тэргүүний эрдэмтэд шашны ёс зүйг иргэний хувилбарт оруулах оролдлого хийж эхэлсэн байдаг.
Олимпын боксын тэмцээн
Бокс зуны олимпын наадмын хөтөлбөрт 1904 онд анх багтсан бөгөөд тэр үед боксын спортыг хориглодог байсан Шведийн нийслэл Стокхольмд болсон 1912 оны зуны олимпыг эс тооцвол бүх наадмын хөтөлбөрт багтаж иржээ. Өнөөдрийг хүртэлх олимпуудад зөвхөн эрчүүд аваргын төлөө өрсөлддөг байсан бол 2012 оны зуны олимпоос эхлэн эмэгтэйчүүдийн боксын спортоор олимпын аварга шалгаруулахаар болоод буй.
Хүний эрх
Түүх
Хүний эрхийн талаарх энэхүү санаа нь Английн Эрх чөлөөний Их харти (1215), Английн эрхийн тухай бичиг (1689),  Америкийн эрхийн тухай бичиг (1791) болон 1789 онд батлагдсан Францын "Хүний ба иргэний эрхийн тухай Тунхаглал"-д зэрэг их урт удаан зам туулсан байдаг.
Олимпын боксын тэмцээн
Ангилал
Олимпын боксын тэмцээн нь жингийн ангиллаар, хасагдах шугамаар зохиогддог. Нэг олимпын наадамд 5 - 12 жингийн ангиллаар тамирчид өрсөлдөж байжээ (одоо 11). Ангиллуудын нэр, тодорхойлолт нь доорх хүснэгтийн дагуу өөрчлөгдөж ирсэн. 1936 он хүртэл жинг фунтаар хэмждэг байсан бол 1948 оноос килограммаар хэмжих болсон байна.
Хүний эрх
Түүх
1922 онд Герман, Францын Лигийн санаачилгаар, 20-иод оронд Хүний эрхийн олон улсын холбоод байгуулагдаж (FIDH), хүний эрхийг хамгаалах, дэлхийн хамгийн анхны олон улсын байгууллага бий болгосон байна.
Дэлхийн II-р дайн болон тоталитар дэглэмүүдээс олж авсан эмгэнэлт туршлагаас улбаалж хүний ба иргэний эрх зүй олон улсын эрх зүйн хөгжилд чанарын шинэ алхам авчирсан.
1948 оны 12 дугаар сарын 10-нд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 217 А (III) дугаар тогтоолоор "Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал"-ыг батлан зарласан.
1950 оноос эхлэн жил бүрийн 12 дугаар сарын 10-ны өдрийг Олон улсын “Хүний эрхийн өдөр” болгон тэмдэглэж байна.
Монгол улсад 2000 онд Хүний эрхийн тухай хууль баталж, Хүний эрхийн Үндэсний Комисс байгуулагдан ажиллаж байна.
Ангилал:Гэгээрлийн гүн ухаан Ангилал:Либерализм Ангилал:Улс төрийн философи Ангилал:Үндсэн эрх Ангилал:Үнэ цэнийн утга Ангилал:Үндсэн хуульт улс
Чойжилжавын Цэвээнпүрэв
Чойжилжавын Цэвээнпүрэв нь Монголын мэргэжлийн боксын тамирчин юм.
Эшлэл
Ангилал:Монголын боксчин Ангилал:Монголын цагаач Ангилал:Их Британи дахь Монголын цагаач Ангилал:Улаанбаатарын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1971 онд төрсөн
Эрих фон Манштайн
Фриц Эрих Георг Эдуард фон Манштайн (Леви́нски) (герман. Fritz Erich Georg Eduard von Manstein, 1887 оны 11-р сарын 24-нд Берлин хотод төрсөн- 1973 оны 6-р сарын 10-нд, Иршенхаузен, Бавари мужид нас барсан) -Дэлхийн нэгдүгээр болон хоёрдугаар дайнд оролцогч Нацист германы генерал-фельдмаршал (1942) хүн юм.
Дэлхийн хоёрдугаар дайнд Баруун фронт болон Дорнод фронтод олон тооны байлдааны ажиллагаа амжилттай удирдсан байна. Манштейн нь Вермахтын билэг танхай стратегичийн нэг бөгөөд германы цэргийн албан бус удирдагчдын нэг байжээ. Польшид халдсан халдлагын үед хурандаа-генерал фон Рундштедтийн командалсан «Өмнөд» армиудын бүлэглэлийн штабын дарга байсан. Францын тулалдааны байлдааны ажиллагааны үндсэн санааг дэвшүүлэгч.
Намтар
Тэрээр Берлинд германы цэргийн угсаа залгамжилсан генерал Фриц Эрих фон Левински (Fritz Erich von Lewinski) хүү болж төрөөд эхийнхээ төрсөн эгчийн гэр бүл генерал Георг фон Манштайныд өргүүлжээ.
1900-1902 онд кадетийн сургуульд, 1902-1906 онд цэргийн сургуульд суралцсан. 1906 оны 3-р сараас - фенрих (офицерын өмнөх цол) зэрэгтэй Пруссын 3-р явган цэргийн харуулын ангид алба хааж байв. 1907 оны 1-р сард тэрээр дэслэгч цолоор шагнагдсан (1905 оны 6-р сараас хойш ажилласан туршлагатай). 1913-1914 онд Цэргийн академийн оюутан байжээ.
Дэлхийн 1-р дайны эхэн үед тэрээр хамгаалалтын 2-р ангид дэслэгч цолтой батальоны адъютант байв. Тэрээр Польшид дайн эхлүүлж, 1914 оны 11-р сард тэрээр хүнд шархаджээ. 1915 оны 7-р сард шархадсаны дараа тэрээр ахмад цол хүртэж, Галвицын армийн бүлэгт адьютант, ерөнхий штабын офицероор томилогдов.
1916 оны 3-р сарын сүүлээр түүнийг Баруун фронт руу шилжүүлэв. Тэрээр 12-р армийн штабт адютант буюу туслах, дараа нь 2, 1-р армийн штабт Жанжин штабын офицероор алба хааж байжээ.
1930-аад онд тэрээр Германы армид довтолгооны их бууг нэвтрүүлэх санаачлагч байсан бөгөөд 1938 оны 3-р сард Австрийг эзлэх цэргийн төлөвлөгөөг боловсруулжээ. Тэрээр дурсамждаа Германы нэг ч командлагч Польштой дайн эхлүүлэх боломжтой гэдэгт итгэдэггүй байсан ч өөрийгөө 1939 онд Польшийн кампанит ажлын төлөвлөгөө боловсруулахаар илгээсэн гэж дурсдаг.
Польш руу довтлох кампанит ажлын үеэр (1939 оны 9-р сараас 10-р сар) тэрээр дэслэгч генерал цолтой "Өмнөд" армийн бүлгийн штабын дарга байв. 2 ба 1-р зэргийн Төмөр загалмайн зүүлт (өөрөөр хэлбэл давтагдсан шагнал) хүлээн авсан. 1940 оны 2-р сараас - явган цэргийн генерал цолтой 38-р корпусын командлагч (1940 оны 6-р сарын 1-нд томилогдсон).
Гитлертэй байнга зөрчилдсөн улмаас 1944 онд түүнийг чөлөөнд гаргасан байна.
Дайны дараа Их Британий цэргийн шүүхээс "энгийн иргэдийг хамгаалахад хайхрамжгүй хандсан" болон "цөлмөсөн газар" тактикийг ашигласан гэж үзэн 18 жил шоронд хорихоор шийтгэсэн байна. Эрүүл мэндийн байдлаар 1953 онд суллагдсан.
Дайны дараа сүүлд Канцлер Конрад Аденауэр Манштейныг суллагдсаных нь дараа батлан ​​хамгаалах асуудал, Бундесверийн зохион байгуулалт, ХБНГУ-ын цэргийн номлол хөгжүүлэх асуудлаар бие даасан зөвлөхөөр урьж ажиллуулсан байна.
Тэрээр нас барах хүртлээ Германы Бавари мужийн Иршенхаузен хотод гэр бүлийн хамт амьдарч байжээ. Тэрээр 1973 оны зургадугаар сарын 9-10-нд шилжих шөнө цус харваж нас баржээ. Түүнийг Дорфмаркт цэргийн хүндэтгэлтэйгээр оршуулжээ.
Тэрээр "Алдагдсан ялалтууд" (1955), "Цэргийн амьдралаас 1887-1939" (1958) зэрэг дурсамж бичиж үлээжээ.
Эшлэл
Ангилал:Вермахтын хуурай замын цэргийн генерал-фельдмаршал Ангилал:Вермахтын генерал Ангилал:Нацист германы түүх Ангилал:Германы эзэнт гүрний дэлхийн нэгдүгээр дайны хүн Ангилал:Германы эзэнт гүрний дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн Ангилал:Нюрнбергийн процессын гэрч Ангилал:Пруссийн ахмад‎ Ангилал:Хоенцоллерны Ордны одон шагналтан Ангилал:Фрийдрихийн одон шагналтан (хүлэг баатар) Ангилал:Царсны навч ба Сэлэмт Төмөр Загалмайн хүлэг баатрын одон шагналтан Ангилал:Зоригт Михай Цэргийн одон шагналтан Ангилал:Британи дахь Германы дайны олзлогдогч Ангилал:Манштайн (язгууртан) Ангилал:Германчууд Ангилал:1887 онд төрсөн Ангилал:1973 онд өнгөрсөн
Тариалан сум
Тариалан сум нь дараах утгуудын алийг ч зааж болно.
Цзи гүнж
Гадаад холбоос
Ангилал:гүнжүүд Ангилал:1900 онд төрсөн Ангилал:Хятадын хүн Ангилал:Манж үндэстэн Ангилал:Монголын ардын хувьсгал
AIESEC
“АЙСЭК” нь дэлхийн хамгийн том залуучуудын байгууллага юм. Энэ нь оюутан залуусын, манлайллын хөгжил болон  соёл солилцоон дээр тулгуурлан дэлхийн хэмжээний сайн дурын үйл ажиллагаа явуулдаг биеэ даасан, ашгийн төлөө бус байгууллага юм. Энэхүү байгууллага нь оюутан залуусыг аажим аажмаар нийгэмд дэвшилт гаргаж, нөлөөлөх боломжийг олгодог. Одоогоор “АЙСЭК”-ийн сүлжээнд нийт 127 орон, 44280 гишүүд бүртгэлтэй байна.
“АЙСЭК” нь НҮБ-ын бие даасан гар болох "НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын тамгын газар"-ын залуучуудын элч, гишүүн бөгөөд ЮНЕСКО- гоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. AIESEC-ийн олон улсын төв байр Канадын Монреаль хотод байрладаг.
Нэр
"АЙСЭК" гэх үг нь анх Франц хэлний үгэн товчлолоос үүсч байжээ. (Association internationale des étudiants en sciences économiques et commerciales ) Үүнийг англи хэлнээ хөрвүүлбэл “International Association of Students in Economic and Commercial Sciences” буюу монгол хэлнээ “Эдийн засаг болон худалдааны шинжлэх ухааны талбар дахь оюутан залуусын олон улсын нэгдэл” гэж орчуулагдана. Гэвч энэхүү бүтэн нэрээрээ ашиглагдахаа болисон юм. Энэхүү байгууллагат бакалаврын болон магистрын түвшний ямар ч оюутан сурч буй сургуулиудаасаа үл харгалзан гишүүнээр элсэх боломжтой.
Түүх
1944 онд Стокгольм хотод Стокгольмын эдийн засгийн сургуулийн албан ёсны төлөөлөгч Бертил Хедберг, оюутнууд Ярослав Зич ( Чехословак ), Жан Шоплин (Франц), Станислас Калленс (Бельги) "АЙСЭК"- ийн суурийг байгуулжээ. Энэ нь 1948 онд албан ёсоор байгуулагдсан “АЙСЭК”-ийн эхлэл нь болж өгсөн юм. Тухайн үед энэхүү байгууллагын зорилго нь “Xүмүүс дэлхийг сайн сайхнаар өөрчилж чадна” гэсэн ухагдахууныг хувь хүмүүст болон улс үндэстнүүдэд сайтар ойлгуулахад оршиж байв.
1940-өөд оны сүүлээр “АЙСЭК”-ийг үүсгэн байгуулах дүгнэлтэнд хүрэх үеэр Европын улсууд дайнаас үүдсэн хүн амынхаа хохиролтой нүүр тулж, дайны дараах нөхөн сэргээлтийн дунд үед явж байлаа. Европ тив бүхэлдээ илүү ихийг хийж бүтээх шаардлагатай байв. Гэвч тухайн цаг үед дайнаас болж Европын үндэстнүүдийн харилцаа ноцтой гэмтсэн байсан бөгөөд үүнийг шийдвэрлэх алхам ихэд хэрэгтэй байлаа.
“АЙСЭК” нь энэхүү асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд бий болсон юм. Нийт 7 улсын: Белги, Денмарк, Финлянд, Франц, Недерланд, Норвеги болон Швед оюутнууд нийлж хамгийн анхны олон улсын их хурлаа Стокгольм хотод хийжээ. Үүсгэн байгуулагчид нь энэхүү хурлаараа шинэхэн багууллагын хуулийн заалтууд болон ерөнхий зорилгоо гаргажээ: “АЙСЭК нь тухайн гишүүн улс орнуудынхаа нөхөрсөг харилцааг бий болгох зорилготой биеэ даасан, төрийн бус, олон улсын байгууллага юм” хэмээсэн байна.
Дэлхийн тэлэлт
“АЙСЭК” дараа дараагийн жилүүддээ улам хурдацтайгаар үйл ажиллагаагаа тэлж, зөвхөн 1955 оны байдлаар нийт 1000 оюутан залуусын солилцоо явагджээ. 1955 оны дараах жилүүдээс эхлэн “АЙСЭК” илүү дэлхийн хэмжээнд тэлэв. 1957 онд Хойд Америк ба Америкийн нэгдсэн улс гишүүнээр элссэн бол 1958 онд Өмнөд Америк, Колумб, Вэнэсуэль болон Өмнөд Африкийн улсууд тус тус гишүүн болон бүртгэгдсэн байна.
Эхэндээ “АЙСЭК” ямар нэгэн захирагчгүй байсан бөгөөд гишүүн орнуудын ерөнхийлөгч нар нийлэн хамтран удирддаг байв. Байгууллага өсөн дэвжиж “АЙСЭК” нь Ерөнхий нарийн бичгийн дарга буюу захирагчтай болж эхлэв. 1960 онд Америкийн Нэгдсэн Улсын Моррис Вүлф хэмээх хүн “АЙСЭК” байгууллага дахь хамгийн анхны ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдож, Швед улсын Женев хотод анхны “АЙСЭК ОУлсын байнгын  төв оффис”-ыг байгуулжээ. Дараагийн арван жилд “АЙСЭК” нь  Зүүн Ази, Австрали, олон Европын улсууд, Африк, Хойд Америк зэрэг улсуудад улам илүү тэлэн, газар авч, 1969 оны байдлаар гэхэд 43 улсад оролцоогоо нэмэгдүүлэв.
Өнөөдөр
2019 оны байдлаар “АЙСЭК” 120+ улсад идэвхитэй бөгөөд дэлхийн хэмжээнд үйл ажиллагааны хэрэгжилтээрээ амжилттайгаар үнэлэгдэж байна. Жил бүр “АЙСЭК” байгууллага нь 500 гаруй томоохон хурлыг 100,000 оюутан залуус дунд зохион байгуулж  тэднээс 40,000 оюутан залуусыг сонгож, манлайллын байр суурийг хүртээдэг. Мөн 120+ орны 2400 гаруй их дээд сургуулиудад “АЙСЭК” байгууллага нь идэвхтэй байдаг бөгөөд энэхүү байгууллагын нийгмийн зорилтот хөтөлбөрүүд нь ойролцоогоор 27,500 их дээд сургуулийн оюутнууд болон дөнгөж их сургуулиа төгссөн залууст  гадаад улсыг зорьж, сайн дурыг ажил хийх гайхалтай боломжийг олгодог. Энэхүү байгууллагын сайн дурын ажил нь “НҮБын тогвортой хөгжлийн 17 зорилт” дээр тулгуурлаж хэрэгждэгээрээ онцлог бөгөөд сайн дурын ажилтан тухайн нэг “АЙСЭК”-ийн салбар улсад очиж хийсэн сайн дурын үйл ажиллагаа нь эргээд тухайн орны хэмжээнд үнэлэгддэг юм. “АЙСЭК” нь нийт  8000 байгууллагаас дэмжлэг, туслалцааг хүртдэг.
Кампусын оролцоо
“АЙСЭК” байгууллага нь залуусыг олон улсын хэмжээнд ажлын дадлага хийх боломжоор хангадаг бөгөөд  эдгээр залуу оюутнууд нь гадаад орчинд бусадтай хамтран нэг баг болж ажиллаж, тэднийг удирдах замаар өөрсдийн манлайлал болон потенциалаа мэдэгдэхүйц хөгжүүлдэг. Оюутан залуус “АЙСЭК”-тай хамтран ажилладаг бусад энгийн болон томоохон байгууллагад ажиллаж, өөрсдийн төрөлх улсынхаа төлөөлөл нь болж өгдөг. “АЙСЭК” нь гол гурван хэсэгт хуваагддаг: Дэлхийн Авъяас (Global Talent), Дэлхийн Бизнес эрхлэгч (Global Entrepreneur) болон Дэлхийн Сайн дурын ажилтан (Global Volunteer).
Гадаад улсад ажиллах энэхүү гайхалтай боломж жил бүр нээгддэг. “Менежментийн салбар”, “Технологийн салбар”, “Боловсролын салбар”, болон “Хөгжүүлэлтийн салбар” гэсэн 4 хүрээнээс оюутан залуус сонголтоо хийж тухайн сонгосон талбарынхаа хүрээнд ажиллах байгууллага болон компаниудад хувь нэмрээ оруулдаг.
Xурал
“АЙСЭК” нь жил бүр хүн амын цар хүрээгээр өргөн 500 гаруй  хурал, чуулга уулзалт зохион байгуулдаг. Энэхүү хурлын зорилго нь “АЙСЭК” байгууллагын гишүүдийг олон улсын хүрээнд нэгтгэж, тэдний мэргэжлийн ур чадварыг сайжруулах, сүлжээний боломжоор хангах болоод байгууллагийн стратеги дээр ажиллахад оршдог. Энэхүү байгууллагын гол анхаарлаа хандуулдаг сэдвүүд нь: “Манлайлал”, “Тогтвортой хөгжлийн зорилт”, “Бизнес эрхлэлт”, “Инноваци”, “Нийгмийн хамтын ажиллагаа” ба “Залуусын шинэ цаг үеийн нийгэм дахь нөлөөлөл” юм.
Дэлхийн сайн дурын ажилтан
“АЙСЭК” нь манлайлал бол залуу хүмүүсийн сонголт бус хариуцлага хэмээн итгэдэг хүмүүсээр дэлхийн хэмжээнд холбогдсон байгууллага юм. “АЙСЭК”-ийн “Дэлхийн cайн дурын ажилтан” хөтөлбөр нь олон улсын хэмжээнд явагддаг cайн дурын ажиллагаа бөгөөд 18-29 насны залуус “НҮБын тогвортой хөгжлийн 17 зорилт” дээр тулгуурлаж гадаад улсад сайн санааны үйл ажиллагаа явуулдаг. Энэхүү програм нь богино хугацааны буюу 6-8 долоо хоногийн хугацаанд үргэлжилдэг ба “АЙСЭК”-тай хамтарч ажилладаг Ашгийн төлөөх бус байгуулагад ажиллахын хажуугаар аялах боломжийг мөн олгодогоороо давуу талтай. Хөтөлбөрүүд нь бага насны хүүхдүүдэд хичээл заах буюу багшлах, СҮРЬЕЭ/ ДОХ өвчний талаарх мэдээллийг олон нийтэд таниулах, хүний эрхийг хамгаалах ажил, хүрээлэн буй орчны тогтвортой хөгжлийг хангах зэрэг олон олон үр нөлөөтэй ажлуудыг багтаадаг. “АЙСЭК” нь ашгийн төлөө бус байгууллага учраас солилцоогоор гадаад улсыг зорьж буй оюутан залуус замын зардал болон эрүүл мэндийн даатгалын зардлаа өөрөө төлнө. Харин “AЙСЭК” байгууллага тухайн солилцоогоор ирсэн оюутан залуусыг өдрийн 2-3 чанартай болон эрүүл хоол ба амьдрахад тухтай орон байраар хангадаг давуу талтай. “АЙСЭК” ба “НҮБ” хоёрын гол холбоо нь, олон улс ба дэлхийн хүрээнд удаан хугацаанд оршин тогтнох хөгжил цэцэглэлтийг бүтээх ил гарч ирээгүй потенциал өндөртэй, манлайлах чадвартай залуу үеийг нээн илрүүлэхэд оршдог.