cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хангай сум
Газар зүй, байгалийн дурсгалт газар
Хангай сум нь газар зүйн байрлалын хувьд Хангайн уулархаг мужийн Тэрхийн голын усан хагалбараар тогтсон Унтаа ямаат хэмээх нурууны арын уудам хөндий, урд Тэрхийн голын ай сав нутаг, Бүдүүн, Нарийн Гичгэний голын дагуу далайн түвшингээс дээш 2500-3456 метрийн өндөрт өргөгдсөн алаг царам уулс, ойт хээрийн бүсэд багтана. Нутгийн онцлог нь унаган төрхөөрөө байгаа уулсын хяр, олон сая жилийн өмнө унтарсан галт уулын үлдэгдэл, мөлгөр оройн нуранга асга нь зэрлэг янгир ямаа, аргаль угалзын хөл алдвал гулсан ойчих нарийн жим (тоом)-той нуранга асганы доод ирмэгээс үргэлжлүүлсэн хад асга байц цохио бүхий ойн өргөн зурвас, уулын бэл, хормойгоос эхлэн тарвага, зурам  бужигнасан тал хээрийн дов толгод, уудам хөндийн гол горхи, нуур цөөрөмтэй байгалын хэд хэдэн бүсээс бүрдсэн сонин тогтолцоотой нутаг юм. Олон тооны гол, горхи, бас хэдэн арван булаг шандыг ай савандаа багтаасан. Тэрх, Гичгэнэ гол Хангай, Цахир, Тариат сумын нутгаар урсахдаа 609.800 га бэлчээр, хадлангийн талбайг усаар хангадаг юм.
Цасан малгайтай Дашдаваг, Түмэнсант, Унтаа ямаат, цавчим оройтой Ангархай, Алтанбумбат, Өндөр модот, Тахилгат хайрхан, Ноён хангай, Хатун хангай, Овоон энгэр, Шар магнай, Баясгалан, Тэмээн сүүл, Дээд, Доод Төмөрт, Тайхарын нуруу, Хушт, Өндөр Дэлгэрэнгүй, Өлзийт зэрэг уулсууд, Тэрх хоёр Гичгэнэ, Унтаа ямаат, Хөх даваа, Ноён хангай, Жаргалант, Хантрагат, Бүлээн, Мөрөн, Хөлөрт, Хужирт, Буйруутын голууд, Цэцэгт, Зоо хунт, Овоот, замаг зуусан чулуутай Бөөрийн зэрэг 30 гаруй нуур тойром, хол ойрдоо алдартай Ноён Хангай, Ёл Ангархайн, халуун, хүйтэн рашаан, Цагаан чулуут, Шариач, Хэсэг  модны булаг, Гишингийн харз уснуудтай. Аль ч талаасаа харсан үелүүлэн босгосон гэмээр чулуун хана, хэрэм суврагууд гэмээр элдэв дүрсийн байц ханан хад, цохио бүхий Цурхат, Туулайн (хойт) үргэлжилсэн хяр, Ноён Хатун хангай, Цэцэгт нуур, Ангархай Ёл, Шунагар зэрэг олонд алдартай үзэсгэлэнт нутагтай. Эзэн байгалиас заяасан алт, уран, цагаан тугалга, төмрийн хүдэр, үнэт чулуу, барилгын түүхий эдийн баялагтай. Өндөр уулын ой, хуш, гацуур, торлог, далан хайлаас, тоорой, бургас, тэмээн сүүл зэрэг 30 гаруй модлог ургамалтай. Вансэмбэрүү, алтанхундага, ванжингарав, алтангагнуур, цээнэ, барагшун, жамъянмядаг, таван салаа, бамбайн үндэс, гоньд, арц, даль, хөх шар дэгд, сөд зэрэг эмийн, хад, нэрс, үхрийн нүд, тошлой, гүзээлзгэнэ, нохойн хошуу, улаалзгана, чонын элэг зэрэг жимсний, зэрлэг сонгино, мэхээр, мангир, хүнхээл болон төрөл бүрийн мөөг,самар зэрэг хүнс тэжээлийн ургамал, олон зүйлийн өвс ногоо өнгө хослуулан ургана.
Аргаль хонь, янгир ямаа, халиун буга, согоо, бор гөрөөс зэрлэг гахай, цоохор ирвэс, шилүүс, мий, дорго, бор гөрөөс, мануул, бадангаа хүдэр, чоно, үнэг, хярс, өмхий үен, хэрэм, туулай, чандгана, тарвага, зурам, алагдаахай, сохдоо зэрэг 50 шахам хөхтөн амьтад бий. Тас хойлог, харцага, шонхор, шаазгай, шатар шаазгай, тоншуул, болжмор, алаг ятуу, цохируул, элээ, хэрээ, хон хэрээ, ахуунь, хун, галуу, өрөвтас, ангир, хавтгалжин, зуун хурга тэргүүтэй байнгын болон нүүдлийн шувуудын өлгий нутаг. Хайрс, алгана, могой загас, гутаар, зэвэг, цурхай зэрэг олон янзын загас жараахай элбэгтэй. Согоо гулсам Дашдагва, Ноён Хатун хангай, тахилгат Түмэнсант, уулсын хооронд Ноён хангайн халуун рашаан нь газрын гүний хагарал дагасан чулуурхаг хэсгээс оргилон гардаг азот, хүхэр, хүчилтөрөгч, устөрөгч (бага) бүхий цацраг идэвхтэй, хүний биеийн ойролцоо халуунтай рашааны ундрагууд юм. Ойр орчны аймаг сумдын иргэд эрт дээр үеэс эхлэн энэ нутагт ирж, сэрүүн сайхан агаарт нь ядаргаагаа тайлж самар жимс, эмийн ургамал түүж дотрын элдэв өвчин сав суулгаас эхлээд үе мөч, нүд, хамар хоолойгоо эндхийн рашаанаар эмчлүүлдэг уламжлалтай. Дээхнээ эзэд, ноёд хатагтай, аги, гүнж, орчин үед төр засгийн сайд, дарга нар өргөө цагаан гэр, бариулж тухлан өвчин эмгэгээ эдгээн илааршдаг.
Виктор Савиных
Виктор Петрович Савиных нь Зөвлөлтийн сансрын нисгэгч юм. Тэрбээр Киров мужийн Березкиный тосгонд 1940 оны 3 сарын 7-нд төржээ. Савиных 1978 оны 12 сарын 1-нд сансрын нисгэгчээр сонгогдож, 1989 оны 2 сарын 9-нийг хүртэл сансрын нислэгт оролцож байв. Тэрээр гэрлэсэн, нэг хүүхэдтэй.
Хангай сум
Газар зүй, байгалийн дурсгалт газар
Социализмын үеийн хэт хувьсгалчид олон жилээр ажиглаж бүтээсэн эрдэмтэй маарамбуудын тайлбар бичиг (пайз)-үүдийг хураан авч шатаан устгаснаар ямар рашаан юунд ашигтайг мэдэхэд хүндрэл учруулж рашаан усны тогтолцоог мэдэх олны нүдийг сохолсон үнэн баримттай. Гэвч нэлээд хөөцөлдсөний дүнд мэргэжлийн ажилтан, эмч, нутгийн олны чармайлтаар сувилгаа эмчилгээний зориулалт тогтоогдсон. Монгол Улсын Их Хурлын 1998 оны 28-р тогтоолоор “Ноён хангай уул Цэцэг нуурын сав” газрыг Улсын тусгай хамгаалалтад авч, байгалийн Үндэсний цогцолбор газар болгосон нь нутгын зон олны сэтгэлд нийцсэн билээ.
Виктор Савиных
Савиных Союз Т-4, Союз Т-13, Союз ТМ-5 нислэгүүдэд нислэгийн инженерээр ажилласан юм.
Хангай сум
Хөшөө дурсгал
Хангай сумын нутагт олон мянган жилийн эртний хүмүүсийн суурьшин амьдрах хэв ёс орогнож байсан Хэцийн дархан овоохой, Бэлчирийн өндөр овоохой, Хүүшийн агуйг 1956-1958 оны үед ШУА-ын архелогчид олж тогтоожээ. Бүдүүн Гичгэний эхний хүн чулуун хөшөө:Өндөр уулсын хөндийд тэгш дэвсэг газар ялимгүй баруун тийш хазайсан нэгэн чулуун хөшөө бий. Энэхүү чулуун хөшөө нь баруун гараа нугалан энгэртээ хундага барьсан бөгөөд задгай энгэртэй дээлтэй, нарийн бүсэлжээ. Энэ хүн чулуу он цагийн хувьд 6-8-р зууны үеийн Түрэгийн үед холбогдоно.
Виктор Савиных
Тэрээр сансарт 252 өдөр 17 цаг 38 минутыг өнгөрөөжээ. Савиных Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар цолоор хоёр удаа шагнагдсан (1981 оны 5 сарын 26, 1985 оны 12 сарын 20).
Хангай сум
Хөшөө дурсгал
Хөшөө дурсгалын байрлал
Виктор Савиных
Цахим холбоос
Ангилал:ЗХУ-ын сансрын нисгэгч Ангилал:Союз хөлгийн бүрэлдэхүүн Ангилал:Салют хөлгийн бүрэлдэхүүн Ангилал:Оросын сансрын нислэг Ангилал:ЗХУ-ын баатар Ангилал:БНМАУ-ын баатар Ангилал:Монголын хүндэт иргэн Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн сурвалжлагч гишүүн Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн Ангилал:Оросууд Ангилал:1940 онд төрсөн
Хангай сум
Хөшөө дурсгал
Бүлээний хүн чулуу: Тэрх багийн төвийн бүрээний аманд Унтаа ямаантын авдрант хөшөө: Тэрх багийн Хэжлүүрийн талд Хөлөртийн амны улаан хэрэгсүүр: Тэрх багийн Хөлөртийн аманд Хөшөө чулуу: Хужиртын баруун эхийн ам Чандмань толгойн хэрэгсүүр: Чандмань толгой Зоогийн хүрээний балгас: Ар Баясгалан баг Өлийн амны хиригсүүр: Ар Баясгалан багийн Өлийн аманд Ихрийн хөшөө чулуу: Ноён хангай багийн ихрийн аманд Хөшөө чулуу: Ноён хангайн аманд Хөшөө чулуу: Ноён хангай багийн Шариачын аманд Ноёнхангайн рашаан: Ноён хангай уулын хормойд Гүнгийн мухарын хиргисүүр: Ноёнхангай багийн төв Тэрхийн голын хойно Хавчигийн амны зэс өнгөт хүн чулууны хөшөө: Баян-улаан багийн Хавчигийн аманд Цэцэгт нуур: Баян-улаан багийн Хавчигт Хүн чулуу: Бүдүүн Гичгэний аманд Цуурай: Цуурайн ам Хэцийн дархан овоохой: Хэцийн эхэнд Бэлчирийн өндөр овоохой: Бэлчирийн эхэнд Хүүшийн агуй: Хүүш жалгат Саальчин хөшөө: Сумын төвд (Улаанбаатарчуудын 1989 онд барьсан бэлэг) Бага тайхир чулуу: Асгат нарийний эхний нуруунд Овоот нуур: Нарийн гичгэнд
Боловсрол, соёл урлаг
1930-1931 онд Хангай суманд зуны түр бага сургууль 90 сурагч, 2 багштай хичээллэж байсан бөгөөд тус сургуулийг санхүүжүүлэхэд улсаас 21000 төгрөг зарцуулж, үүний дүнд 1931-1937 онд 317 хүн шинээр бичигтэн болов. Эдний 15 нь эмэгтэйчүүд, 21 нь ядуу лам нар, 48 нь жижиг гар урчууд байснаараа онцлог юм. Ингэснээр Хангай сумын насанд хүрсэн бүх хүний 11 хувь нь уншиж бичиж чаддаг болов. 1937-1939 онд “Ардын бичиг үсэг” нэртэй бага сургууль болгон, захирлаар нь Ц.Сандагдорж, багш Дэлгэрдалай нар ажиллаж байв. Төр засгаас 1934-1937 онд Тариат чиглэлийн бага сумдын бага сургуулиудийн сурагчдын тоог нэмэгдүүлж, Хангай сумын бага сургуулийн эхийг 1936 оны намар 20 сурагч, 2 гэртэйгээр Зоо хэмээх газар нээж 1938 онд Зоогоос Сүүл толгойд нүүлгэн суурьшуулав. Хөдөлмөрчдийг үндэсний бичиг үсэгт сургах талаар засгаас авч явуулсан эрэмбэ дараатай арга хэмжээ орон нутагт хэрэгжин биелснээр 1939 онд Хангай сумын насанд хүрэгчдийн 60 хувь нь бичиг үсэгт тайлагдав.
1965 онд 7 жилийн дунд сургууль болоход 300 гаруй сурагч, 15 багштай болсон байв. 1967 оноос 8 жилийн сургууль болж 2003 онд 530 сурагч, 30 шахам багш, 20 ажилчинтай, хөдөлмөр-политехникийн сургалттай хичээллэж байна. Сургууль нь 480 суудал бүхий хичээлийн байр, 130 ортой дотуур байртай, иж бүрэн үзүүлэн таниулах техник хэрэгсэл, тоног төхөөрөмж, аймагтаа томд орох биеийн тамирын заалтай болжээ. Сумын төвөөс алслагдсан Тэрх багт салбар бага сургууль нээж 3 бүлэгт 60-аад сурагч, 3 багштай хичээллүүлж байна.
Ангилал:Архангай аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Александр Колчак
Александр Васильевич Колчак (1874 оны 11 сарын 16 нд Санкт-Петербург, 1920 оны 02 сарын 07 нд Иркутск хот) Хаант Оросын Тэнгисийн цэргийн командлагч, иргэний дайны үед большевик засгийн газрын эсрэг цагаантаны армийг удирдаж байсан бөгөөд Орос улсын Дээд захирагч байсан хүн юм.
Гэр бүл
Софья Фёдоровна Колчак гэдэг байсан бөгөөд тэрээр Францад хүүгийн хамт цагаачлан амьдарч улмаар 1956 онд нас барсан юм. Түүний хүү Колчака Ростислав 1910 онд төрсөн бөгөөд дэлхийн 2-р дайнд Францын талд орон Фашистын эсрэг тулалдан дайны дараа 1965 онд нас баржээ. Хүү Александр Парис хотод амьдарч байна.
Гадаад холбоос
Ангилал:Оросын регэнт Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны командлагч (Оросын Хаант Улс) Ангилал:Оросын Хаант Улсын адмирал Ангилал:Цагаан армийн зэвсэгт хүчний хүн Ангилал:Орос-Японы дайны хүн Ангилал:Оросын иргэний дайны үеэр цаазлагдсан хүн Ангилал:Арктик судлаач Ангилал:Гидрологич Ангилал:Оросууд Ангилал:1886 онд төрсөн Ангилал:1920 онд өнгөрсөн
Баруунтуруун сум
Баруунтуруун нь Увс аймгийн сум юм. МАХН-ын Төв Хороо, сайд нарын зөвлөлийн 1943 оны 6 дугаар сарын 23-ны өдрийн 30/36 тоот тогтоолоор тус аж ахуйг үр тариа, мал аж ахуй эрхлэх чиглэлээр Баруунтурууны сангийн аж ахуй нэртэйгээр байгуулж, 1959 онд БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгчдийн зарлигаар Баруунтуруун сум болгон өөрчлөн байгуулсан. Тус сум нь Туруун, Шанд, Баян-Айраг, Зүүнтуруун гэсэн 4 багтай. Газар нутгийн хэмжээгээр Увс аймгийн 19 сумаас 11-т ордог. 2009 онд Засгийн газрын шийдвэрээр баруун 5 аймгийн тариалангийн тулгуур төв болгосон. Эргэлтийн 43 мянган га талбайтай бөгөөд усалгаатай 2000 га талбайд тариалалт хийдэг.
Түүх
Ардын засгийн үед /1923-1930 он/ Хантайшир уулын аймгийн Ханхөхий уулын хошуу, мөн Чандмань уулын аймгийн Баянмандал уулын хошуунд тус сумын нутаг багтаж байсан. Баруунтуруун сум нь 1933 оны үед Туруунгол нэртэй байсан.
Монгол улсын Дэд бүтцийн хөгжлийн сайдын 1998 оны 1 дүгээр сарын 27-ны 22 дугаар тоот тушаалаар "Зэвсэгт хүчний 109 дүгээр ангийн Ан-24 маяг"-ийн онгоцыг тус суманд нислэг үйлдэх зөвшөөрлийг олгож байсан түүхтэй. 2005 он хүртэл МИАТ компани Баруунтуруун хүртэл шууд нислэг үйлддэг байсан ч онгоц хүрэлцээгүйн улмаас цуцлагджээ. Баруунтурууны нисэх онгоцны буудал нь одоогоор ашиглагдахгүй байгаа ч Увс аймгийн хоёрдогч буюу нөөц нисэх онгоцны буудал болно.
Мөн Хилийн цэргийн 0311-р анги оршино.
Газар зүй
Тус сум нь хойд өргөргийн 49039I зүүн уртрагийн 94024I солбицолд далайн түвшнээс дээш 1232 метр өндөрт байрладаг. Газар хөдлөлийн дундаж мужид багтдаг бөгөөд 4 баллын хүчтэй бүсэд хамрагдана. Тус сумын нутаг нь Тост Агиртаг, Уянга, Соёо, Нисэх зэрэг уул 148.2 мян.га талбай бүхий Алтан элсний дархан цаазат газар, Харцагаан усны байгалийн цогцолборт газар, Дөрөө нуур, Баруунтуруун, Зүүнтуруун, Хангилцаг, Нарийны гол зэрэг үзэсгэлэнт газартай хангай, говь, хээр тал хосолсон бөгөөд, говь, нуур, гол горхи, булаг шанд бүхий байгаль газар зүйн төрөл бүрийн онцлогт тохирсон олон зүйлийн ургамал, амьтан элбэгтэй.
Хуурайдуу сэрүүн зунтай, хахир өвөлтэй. 1 дүгээр сарын дундаж температур –34.4°C хамгийн хүйтэн нь – 42.8°C. 7 дугаар сарын дундаж температур +17.5°C, хамгийн дулаан + 33.9°C, жилийн дундаж салхины хурд 10-12 м/с, жилийн хур тунадасны нийлбэр 260-320 мм. Гол мөрний шар усны үер 4, 5 дугаар сард эхэлж 6 дугаар сард дуусна.
Хүмүүс
Баруунтуруун сумаас нийт 7 хөдөлмөрийн баатар төрсөн. Монгол улсын үндэсний бөхийн аварга С.Мөнхбат, арслан Б.Ганбат, 2004 оны Афины олимпын жүдо бөхийн хүрэл медальт, 2009 оны дэлхийн аварга, гавьяат тамирчин, хөдөлмөрийн баатар Х.Цагаанбаатар, 2016 оны Риогийн олимпын жүдо бөхийн мөнгөн медальт, 2017 оны дэлхийн аварга, хөдөлмөрийн баатар Д.Сумъяа зэрэг алдартнууд тус сумаас төрөн гарсан түүхтэй.
Зүүлт, тайлбар
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Увс аймгийн сум
Таргалалт
Таргалалт гэдэг нь биеийн жин илүүдэхэд хүргэдэг өөхний хуримтлал юм. Хүний биед шаардлагатай үед ашиглах өөхний нөөц гэж байх ба таргалах үед хэт их өөх хуримтлагддаг байна. Хэт их идэх болон хөдөлгөөний дутагдалтай байдал нь таргалах гол шалтгаан болно. Таргалалтын онцлогоос хамаараад эрэгтэй, эмэгтэй таргалалт гэж хуваадаг. Эрэгтэй таргалалт нь илүүдэл өөх нь гэдэс ба түүнээс дээш хэсэгт хуримтлагддаг бол эмэгтэй таргалалтын үед гуя, өгзөгний орчим хуримтлагддаг. Таргалалтыг хянах зорилготой Биеийн жингийн индекс БЖИ гэж байдаг.
Хэт таргалах нь зүрхний шигдээс, даралт ихсэх, чихрийн шижин зэрэг олон өвчин тусах эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг муу үр дагавартай юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Хүнснээс хамааралтай өвчин Ангилал:Сэтгэл зүйн эмгэг Ангилал:Биеийн хэмжээ
Билл Гэйтс
Билл Гэйтс (бүтэн нэр нь III Уйльям Хенри Гэйтс, William Henry "Bill" Gates) нь АНУ-ын бизнесмэн, мэдээллийн технологи, компьютерийн программ хангамжийн үйлдвэрлэлээр дэлхийд тэргүүлэгч Майкрософт компанийг үүсгэн байгуулагч юм. Тэрээр 1955 оны 10 сарын 28-нд Сиэтл хотод төржээ. Аав нь өмгөөлөгч, ээж нь багш. Билл Гэйтс дунд сургуульд байхдаа компьютерыг шимтэн сонирхох болж энгийн хялбар программуудыг зохиож эхэлсэн байна. Дунд ангид байхдаа өөрийн зохиосон программыг худалдах анхныхаа компанийг байгуулж байжээ. Тэрээр эцэгтэйгээ адил хуульчийн мэргэжил эзэмшихээр 1973 онд Харвардын Их Сургуульд элсэн орсон боловч 1975 онд сургуулиа орхисон байна. Дунд сургуулийн найз Пол Аллентай хамтран Майкрософт компаниа байгуулжээ.
Гэйтс 31 насандаа АНУ-н түүхэн дэхь хамгийн залуу тэрбумтан болсон ба 1997 оноос хойш дэлхийн хамгийн баян хүмүүсийн жагсаалтыг тэргүүлсээр байгаа юм.
Эшлэл
Ангилал:Мэдээллийн технологийн бизнесмен Ангилал:АНУ-ын бизнесмен Ангилал:Зохион бүтээгч Ангилал:Программ хангамж хөгжүүлэгч Ангилал:Майкрософтын хүн Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан Ангилал:Инфант Дом Энрике одон шагналтан (их загалмай)‎ Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн хүлэг баатрын командлагч шагналтан Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан (их загалмай) Ангилал:Падма Бхушан одон шагналтан Ангилал:Румыны Од шагналтан (командлагч) Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч) Ангилал:Кембрижийн их сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:Лондоны хүндэт иргэн Ангилал:Сиэтлийн хүн Ангилал:Америкчууд Ангилал:1955 онд төрсөн
Зүрхний шигдээс
Зүрхний шигдээс буюу Миокардын инфракт нь зүрхний булчинг тэжээх артерийн судас нь ямар нэгэн шалтгаанаар бөглөрснөөс зүрх цусан хангамжаар дутагдан үхжихийг хэлнэ. Миокард гэдэг нь зүрхний булчин ба түүнийг тэжээдэг титэм судас нь цусны нөж, бүлэнгээр бөглөрвөл цусан хангамжгүй болж, 20-30 минутын дараа үхждэг байна. Энэ нь шигдээс гэгдэх ба гэмтсэн хэсэгт сорви үлдэнэ.
Шалтгаан
Гол шалтгаан нь судасны хатуурал гэгдэх ба өөр бусад хүчин зүйлс бий. Эдгээр нь: Эрэгтэйчүүд энэ өвчинд нэрвэгдэх нь их ажээ. Эмэгтэй хүнд 50 наснаас хойш эрсдэл ихэсдэг байна.
Гадаад холбоос
Ангилал:Өвчин
Ландо (Ромын пап)
Ландо (мөн Ландус ) нь 913 оны 7 эсвэл 8 сард сонгогдсон Ромын пап юм. Тэрээр Пап болсноосоо хойш хагас жилийн дараа, 914 оны 2 эсвэл 3 сард нас нөгчжээ.
Ландо Италийн Сабинад төрсөн бөгөөд түүний аавыг Тайно гэдэг байсан гэсэн мэдээ бий. Ландо Папаар сонгогдохдоо нэрээ солиогүй аж. Ландог Папаар сонгогдоход түүний найз нарын хүч нөлөө их байсан гэдэг.
Тэрээр I Иохан Паул 1978 онд өмнө нь хэрэглэгдэж байгаагүй нэрийг сонгож авсныг эс тооцвол шинэ нэр авсан сүүлчийн пап юм.
Ландо нь хожим Saeculum obscurum буюу Порнократын үе гэж нэрлэгдэх болсон 904-964 оны хооронд засагласан папуудын нэг билээ.
Эшлэл
Ангилал:Пап Ангилал:Италийн түүхэн хүн Ангилал:9-р зуунд төрсөн Ангилал:914 онд өнгөрсөн
Япон
Япон нь Номхон далайн баруун хэсгийн бүлэг арлуудаас тогтох дорнод Азийн орон юм.
Япон нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа зохиосон Японы Үндсэн Хуульд үндэслэн шүүх, гүйцэтгэх, хууль тогтоох эрх мэдлийг хэрэгжүүлдэг Үндсэн хуульт хаант засагт улс бөгөөд Үндсэн хуульд нь Төрийн тэргүүн гэж хэн болохыг заагаагүй боловч Япон Улсын ард түмний эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг болох эзэн хаан нь төрийн тэргүүн гэж хэлж болох юм.
Япон нь эдийн засгийн чадавхаараа дэлхийд АНУ, Хятадын дараа 3-т ордог, Их Наймын нэг гишүүн улс юм. Азийн цор ганц өндөр хөгжилтэй орон хэдий ч түүхий эд, хүнс, эрчим хүчний 80-аас илүү хувийг импортолдог, гадаад худалдаанаас хамааралтай улс болно.
Японы хүн ам нь Хоншүү арлаар төвлөрөн суудаг япон, Окинава аралд оршин суух Рюүкюү болон Хоккайдо, Сахалинаас гаралтай Айнү, Орок, Нивхи зэрэг жижиг үндэстнүүдээс бүрдэнэ. Албан ёсны хэл нь япон хэл бөгөөд Рюүкюү хэл, Айнү хэл зэрэг цөөн ярилцагч бүхий хэлнүүд оршдог.
Газарзүйн байрлалын хувьд газраар хиллэдэг орон байхгүй бөгөөд Япон тэнгисээр Солонгосын хойг (БНСУ, БНАСАУ), ОХУ-тай (ОХУ нь Япон тэнгисээс гадна Агнуурын тэнгисээр хиллэнэ), Дорнод Хятадын тэнгисээр БНХАУ, Тайвань зэрэг улсуудтай хиллэнэ. Түүнчлэн өмнө этгээдэд байх Огасавара олтригоор Микронез (Умард Марианы арлууд) улстай хиллэдэг.
Нэр
Япон хэлэнд 日本 (албан ёсоор Ниппон, аман ярианд Нихон гэж дуудагдана, "Наран үндэст/язгуурт/гарвалт" гэх утгатай) гэж нэрлэгддэг. Энэхүү нэрийг анх 645 оны 7-р сард Солонгосын хойгт оршин байсан Гүгурёо болон Вэкжэ улсын элчид хандсан бичигт "Бурханы сурвалжит Наран үндэст улсын эзэн хаан" хэмээн хэрэглэгдсэн гэж үздэг.
Европод түгсэн нэр нь Хятад хэлний У аялгуун дахь Жепен гэдгээс уламжлагдсан өвөг Малай хэлний Жипенкүо гэдгээс үүссэн байдаг. Энэ үгийг 16-р зууны Малаккад очсон Португалын далайчид Европт авчирч, англи хэлний сурвалжид 1565 онд Giapan (Жиапан) гэж бичигджээ. Түүнээс дамжсан герман хэлний Japan (Япан) гэдгээс орос хэлэнд Япон гэж зээлдэгдэж, өдгөө монгол хэлэнд Япон гэж нэрлэгдэх болсон юм. Мөн монголчууд албан бусаар уугуул нэрийг үндэслэн Наран Улс, Мандах нарны орон гэж нэрлэх нь түгээмэл юм.
Газар зүй
Япон орон 377,944 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн 60-р том улс болно. thumb|left|200px|thumb|Физик газрын зураг
Байрлал
Япон хойд өргөргийн 24° — 46°, зүүн уртрагийн 122° — 146° дотор багтах ба НҮБ-ийн ангиллаар Дорнод Азид хамаарна. Хуурай газрын хилгүй, арлын орон. Дорноос Номхон далай, өмнөөс Филиппиний тэнгис, өрнө өмнөдөөс Дорнод Хятадын тэнгис, өрнөдөөс Солонгосын хоолой, Япон тэнгис, умар дорнодоос Агнуурын тэнгисээр хүрээлэгдэнэ. Орос, өмнө умар Солонгос, Хятад, Тайваньтай ойр.
Арал
Номхон далайн өрнөд хэсгийн 6,852 арал Японд харьяалагддаг. Хоккайдо (22%), Хоншүү (60.3%), Шикокү (5%), Кюүшүү (9.5%) хэмээх дөрвөн том арал бүх нутгийн 97%-ийг эзэлж байна. Окинава арал хамаардаг Рюүкюү олтриг Кюүшюүгээс өрнө өмнөш нумран тогтсон байдаг. Хамгийн хол буюу Токиогоос өмнөш 1000 км алсад Бонин олтриг гэж байна. Ийм олон аралтай болохоор монголчууд «Арлын Япон» гэцгээнэ. Хамтад нь Японы олтриг (Japanese Archipelago) гэж болно.
Маргаан
Хоккайдогоос холгүй, Курилийн арлуудад хамаарах, ОХУ-ын мэдлийн дөрвөн арлыг 1945 онд булаалгасан гэж Япон батлаад буцааж авна гэж маргаж байгаа. Япон тэнгис дэх БНСУ-ын харьяаны хэдэн жижиг арлыг (японоор Такэшима) өөрийнх гэж зүтгэдэг. Эсрэгээр Дорнод Хятадын тэнгист байгаа Японы мэдлийн Сэнкакү хэмээх 5 арал, 3 хадыг БНХАУ, Тайваниас 1895 оноос өмнөх эзэд нь авна гээд ид мэтгэцгээж байна.
Уул усан
Өмнөөс Филиппиний хавтан Амарын, Окинавын хоёр хавтан доогуур, умар руу Номхон далайн хавтан Агнуурын тэнгисийн хавтан доогуур шурган шүргэж байдгаас Японд үе үе хүчтэй газар хөдөлж, галт уулс оргилдог. Дэлхийн бүх газар хөдлөлтийн эрчмийн 10-20% нь Японд үүсдэг гэнэ. Японы галт уулс Номхон далайн галт цагирагт хамаатай. Хавтангийн шургалт Евразитай залгаа байсан Японы газрыг дорнош атируулж, 15 сая жилийн урьд Япон тэнгисийг үүсгэсэн гэдэг. Японд одоо оргиход бэлэн 108 галт уул байна. Зуун зууны туршид үхлийн газар хөдлөлт, цунами тохиосоор л байсан. 1923 оны Кантоогийн газар хөдлөлтөөр 140 мянган хүний амь үрэгдэж байв. Ханшины 1995 оны газар хөдлөлт, Тоохокүгийн 2011 оны газар хөдлөлт, цунами гээд саяхны жишээ ч байна. Ийм нутагт байдгийнх амарч эмнүүлэхэд аятай халуун рашаан харин элбэг олдоно. Хамгийн өндөр уул бол д.т.д 3,776 м-т цоройсон Фүжи галт уул. Үүнээс гадна Хида, Кисо, Акайши гурван нурууг нийлүүлээд Японы Альп гэдэг. Оргил нь Кита уул (3,193 м). Ер нь Японы газар нутгийн 73% нь уулархаг, ой модтой. Ийм газраа газар тариалан, аж үйлдвэр, оршин суухад тохьгүй гээд далайн эрэг хавийн нам доор газарт хүмүүс шавалдсаар ирсэн. Нам доор газраас Токио байрладаг Кантоогийн нам доор газар эн арай их (13,000 км2). Үүнээс гадна Нагоя хавийн Нооби, Осака-Кёото орчмын Кинки, Сэндай хавийн Сэндай гээд нам доор талууд бий. Уулын, түргэн урсгалт, богино голуудтай. Тэдэндээ усан цахилгаан станц барьсан нь олон. Хамгийн урт Шинано гол 367 км урсаад Япон тэнгист цутгадаг. Кёотогийн хажуугийн Бива нуур хамгийн том цэнгэг уст нуур гэдэг.
Түүх
Японд эрт үед хүн амьдарч байсныг батлах олдвор НТӨ 30,000 оны буюу Хуучин чулуун зэвсгийн үед хамаарна. Арай хожуу үед хамаарах чимэглэсэн шавар сав, ваар зэрэг нь дэлхий дээрхи хамгийн эртний хадгалагдан үлдсэн эд өлгийн зүйл гэж тооцогддог байна
Хоккайдо, Хонсю Кюсю, Сикоку гэсэн дөрвөн том арлаас Японы бүлэг арал тогтдог.
Японы уугуул оршин суугчид нь Курилийн арлууд болон Японы бүлэг аралд хамаарагдах Хоккайдо, Хонсю арлуудыг оролцуулан Японы ихэнх хэсэгт суурьшиж байсан Айнү юм. Одоогийн япончууд анх Зүүн Азийн эх газраас тус арлын өмнөд хэсэгт нүүн ирж хэдэн мянган жилийн турш аажим аажмаар тэднийг түрэн уусгасаар Японы арлуудын нутаг дэсвгэрт бүхэлд нь суурьшжээ. Айнүчүүд нь эрт цагт Зүүн Өмнөд Ази дахь папуачуудтай адилхан австралоид төрхтэй (афирикчуудтай төстэй) байв.
Япончуудын гарал бүрэн тодорхойгүй, зарим эрдэмтэд дор хаяж 10,000 гаруй жилийн өмнө Японд байсан уугуул хүмүүс гэж үздэг ч ихэнх эрдэмтэд Зүүн эсвэл Зүүн Өмнөд Азиас нүүн ирсэн хүмүүс гэж үздэг. Хэдийгээр эхний онолд 10,000 гаруй жилийн өмнө тэд Японд байсан гэсэн таамаг дэвшүүлдэг ч Айнүчүүдээс сүүлд тус аралд ирсэн болох нь археологийн олдвороор батлагддаг.
"Яёойн эрин" буюу МЭӨ III зууны үеэс цагаан будаа тариалан, төмөр ба хүрэл боловсруулж, вааран эдлэл хийх болжээ. Эдгээр нь Хятад эсвэл Солонгосоос шилжин ирсэн одоогийн япончуудтай холбоотой гэж үздэг байна.
Буддын шашин Солонгосын Вэкжэ улсаас дамжин нэвтэрсэн боловч Хятадын нөлөө их байсан байна
"Нарагийн эрин" буюу МЭ VIII зууны үед Японы анхны хүчирхэг улс, одоогийн Нара орчимд төвлөрөн бий болжээ. Энэ үед хамаарах "Кожики" (Kojiki, 712 он), "Нихон Шоки" (Nihon Shoki, 720 он) зэрэг судрууд хадгалагдан үлдсэн байдаг
XVI зууны үед Португалын худалдаачид ба шашны номлогч нар анх Японд хүрсэн ба энэ үеэс Баруун болон Японы хооронд худалдаа, соёлын солилцоо эхэлжээ.
Ода Нобүнага Европоос нэвтэрсэн галт зэвсэг хэрэглэн Японыг нэгтгэж эхэлсэн боловч 1582 онд алуулсан байна. Түүний дараа Тоёотоми Хидэёши үйл хэргийг нь үргэлжүүлэн 1590 онд бүх Японыг нэгтгэж дуусав.
1598 онд Хидэёши нас барсны дараа, Токүгава Иэясү 1603 онд Эдо буюу одоогийн Токио хотын орчим Токүгава шогуныг үндэслэв. 1639 оноос эхлэн "Хаалттай улс" бодлого баримтлах болсон байна. Энэ үеийг "Эдогийн эрин" гэж нэрлэдэг байна.
1854 оны 3-р сарын 31-нд АНУ-ын усан цэргийн ахмад Маттью Перри Японтой "Канагавагийн хэлэлцээр"-ийг байгуулснаар Япон дахин гадаад ертөнцтэй харилцаж, "Мэйжийн эрин" эхэлжээ (1868 он). Энэ үед Япон өөрийн улс төр, хууль, цэргийн зохион байгуулалтыг барууны маягаар шинэчлэн, Японы эзэнт улсыг аж үйлдвэржүүлж эхлэв. Энэ үеэс Хятад, Орос зэрэг улсуудтай дайн хийж, Тайвань, Солонгос, Сахалины өмнөд хагасыг эзлэв.
1931 онд Манжуурыг эзлэн, 1941 онд "Тэнхлэгийн хүчинд" нэгдсэн байна. 1937 онд Хятадын бусад хэсгийг эзлэн, 1941 онд АНУ-ын Перл Харбор дахь цэргийн баазыг довтлов. Үүний дараа Япон нь АНУ, Их Британи, Нидерланд зэрэг улсад дайн зарлажээ. Энэ явдал АНУ-ыг Дэлхийн II дайнд татан оролцуулав. 1945 онд АНУ, Японы Нагасаки, Хирошима хотууд дээр цөмийн бөмбөг хаяж, ЗХУ Японд дайн зарласны дараа 1945 оны 8 сарын 15-нд Япон бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зуржээ.
Хүн ам
Япон улсад 2012 оны гуравдугаар сарын байдлаар 127.3 сая хүн амьдарч байна. Энэ нь дэлхийн улс орнуудаас хүн амын тоогоор 10-р олон болохыг илтгэнэ. Хэл соёлоороо бараг нэгэн төрлийн ард түмэн. Тоолвол 98.5% нь Япон үндэстэн, үлдсэн хувийг Солонгос, Хятад, Филиппин, Бразил, Перу гэх мэт орноос ирээд буцаагүй улс, тэдний үр хойч дүүргэж байдаг. Яг Япон (Ямато)-оос гадна маш цөөн тоот Айнү, Рюкюү ард түмэн Япон үндэстэнд багтана. Нэг км2-т 336 хүн ноогдож байгаагаар дэлхийд хүн амын 24-р шигүү суурьшилт улс гэгдэнэ. Хүн амын 80% нь Хоншүү аралд нутагтай, 89.7% нь хот газрын суугуул. Түүнчлэн Саппоро, Сэндай, Токио, Сайтама, Чиба, Кавасаки, Ёкохама, Нагояа, Киото, Осака, Кобэ, Хирошима, Китакюүшюү, Фүкүока зэрэг саяас дээш хүн ам бүхий хотуудад хүн амын төвлөрөлт явагдаж байна. Газар нутгийн нь 10 хувьд нь хүн амын 90 хувь нь амьдардаг гэсэн тоо баримт байдаг юм байна. Үүний нөгөө талд хөдөө орон нутагт хүн ам сийрэгшиж, хөгшид л үлдэж хоцорч байна. 1940 онд 73 сая хүнтэй байсан Япон 1960 онд 94 сая, 1980 онд 117 сая, 2000 онд 127 сая болж өссөний эцэст тогтворжиж 2010 онд 128 сая хүнтэй л байна. Японд хүн хамгийн өндөр насалж (82.7 нас) байгаа, хүн амын 21.2% нь 65 гарсан настан болсон, хүүхэд төрөх нь урьдынхаас цөөрсөн зэргээс шалтгаалаад Японы хүн ам цаашид буурах нээ. Эрүүл мэндийн сайд нь 2060 он болоход 87 сая хүнтэй байх нь гэж халаглажээ.
Хэл бичиг
Албан ёсны боловсролыг япон хэлээр олгодог боловч парламентад айнү хэл болон окинава аялга (рюүкюү хэл） хэрэглэхийг зөвшөөрсөн байдаг. Англи хэлийг дунд сургуулиас эхэлж заадаг боловч хүн амын англи хэлний мэдлэг ерөнхийдөө сайн биш.
Шашин шүтлэг
Шинто, Буддын шашинд давхар шүтлэгтэй хэмээн өөрсдийгөө тодорхойлох хүн олон тул энэ хоёр шашны сүсэгтнүүдийн тоог нэмбэл 200 сая болдог ажээ. Түүнчлэн католик, протестант зэрэг христианууд байх боловч хүн амын 1%-д ч хүрэхгүй боловч зул сарын баяр зэрэг христийн шашны зан үйл өргөн тархжээ. Ислам, жүүдийн шашин шүтдэг хүн бараг үгүй гэхэд болно.
Боловсрол
Мэйжийн эрин үеэс буюу 1872 оноос, бага дунд сургууль, их сургуулиуд байгуулагдаж эхэлжээ. 1947 оноос Японд 6-15 насандаа бага, дунд сургуульд, мөн дараа нь 3 жил ахлах сургуульд суралцдаг болсон байна. 2005 оны байдлаар ахлах сургууль төгсөгчдийн 75.9% нь их сургууль, коллеж болон бусад тусгай мэргэжлийн сургуульд элсэн орсон байна. Токиогийн их сургууль, Киотогийн их сургууль нь дэлхийд нэртэй том сургууль болно. Олон улсын байгууллагын судалгаагаар Японы боловсролын систем дэлхийд эхний 6-д багтаж байна.
Төр засаг
Өнөөгийн Японы төрийн бүтэц, эрх хувиарилалт 1947 оны үндсэн хуулиар тогтжээ. Эзэн хааны эрх мэдэл хумигдмал тул Японыг үндсэн хуульт хаант засагт улс гэж ойлгоно. Японы үндсэн хуулинд эзэн хааныгаа "ард түмний эв нэгдэл, төр улсын бэлгэ тэмдэг" гэж тодорхойлж, ёс ямбаны тэргүүнд өргөж, их л хүндэтгэж байдаг. Одоогийн хаан нь Нарүхито юм. Нарүхито нуган үргүй тул одоогоор дүү нь болох Хунтайж Акишино хаан өвийг нь залгах магадлалтай.
Япон улсын хурал (парламент) хууль цааз тогтоох үндсэн үүрэгтэй. Япон улсын хурлыг Улсын Хурал (УХ, японоор 国会 коккай) гэнэ. УХ нь дөрвөн жил тутамд сонгогддог 480 суудалт Ардын танхим (衆議院 шүүги-ин), зургаан жилийн хугацаат 242 суудалт Цэцдийн танхим (参議院 санги-ин) гэсэн доод, дээд хоёр танхимаас бүрдэнэ. Японд хүн 20 нас хүрч байж сонгуульд санал өгөх эрх нээгддэг. Японы парламентад 1955 оноос хойш ихэнхдээ Японы Либерал Ардчилсан Нам олонх болж засгийн газраа бүрдүүлж байсан бөгөөд 2009 онд болсон бүх нийтийн сонгуулиар Ардчилсан Нам илт давуу ялалт байгуулан засгийн эрхийг авч, Либерал Ардчилсан Нам 2 дахь удаагаа сөрөг хүчин болсон. Гэсэн ч 2012 оны 12 сард болсон сонгуулиар Либерал Ардчилсан Нам дахин засгийн эрхэнд гарчээ.
1947 оноос ерөнхий сайдад улсын гол хариуцлага оногдох болсон. УХ-аас ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж, эзэн хаан баталснаар үүрэгтэй ажилдаа ордог. Ерөнхий сайд нь сайд нарын багаа бүрдүүлж, болохгүй бол халж сольдог. 2001-2006 оны хооорондох Койзүми Жүничирогоос хойш жил бүр ерөнхий сайд солигдсоны эцэст 2012 оны 12 сараас Абэ Шинзоо 2 дахь удаагаа ерөнхий сайд болоод 8 жил орчим буюу хамгийн удаан ажиллажээ. Одоо тус улсын ерөнхий сайдаар 2020 оны 9 сарын 16-нд сонгогдсон Сүга Ёшихидэ ажиллаж байна. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх эрх мэдэлтнээс гадна шүүх тогтолцоо байна. Гэхдээ шүүхийн салбар сул, гүйцэтгэх нь хүчтэй байдгаараа Германтай төстэй.
Сонгууль
Сонгуулийн нас нь 20 бөгөөд Төлөөлөгчдийн Танхимын сонгууль 4 жил болгон, харин Зөвлөхүүдийн Танхимын сонгууль 3 жил тутамд болдог байна.
Эдийн засаг
Эдо эринд зарим зохион байгуулалттай аж ахуйн харилцаанууд үүсч, эдийн засаг хөгжсөн байдаг. Тухайлбал, Осакагийн будаа зууч нар даатгал, банкны хэлбэрүүдийг хөгжүүлж, усан, газрын замаарх худалдааны сүлжээ өргөжсөн байна. Мэйжийн эринд зах зээлийн эдийн засагт шилжиж, аж үйлдвэржиж эхэлсэн ба одоогийн томоохон аж ахуйн нэгтгэлүүд тухайн үед байгуулагдсан байдаг. Япон нь өнөө үеийн Азид тэргүүлэх, дэлхийн гурав дахь том хэмжээний дотоодын нийт бүтээгдэхүүн бүхий орон юм. Хоёрдугаар дайны дараа үсрэнгүй өсөлт хэмээгдсэн үе ирсэн ба 1960 болон 1970-аад онуудад эдийн засгийн жилийн дундаж өсөлт 7.5% байв. Харин 1980 болон 1990-ээд онуудад 3.2%-ын жилийн дундаж өсөлттэй байсан. Ерөнхийдөө байгалийн баялаг хомс боловч цементийн түүхий эд, шил зэргээр баялаг. Эрт цагт алт, мөнгө, зэс, чулуун нүүрс их хэмжээгээр олборлодог байсан түүхтэй.
Нефть, ашигт малтмал зэргийг импортлон автомашин, цахилгаан бараа, химийн бүтээгдэхүүн зэргийг үйлдвэрлэн экспортолдог.
Гадаад худалдааны гол түншүүд нь АНУ, Зүүн, Зүүн Өмнөд Ази, Европын Холбоо, Саудын Араб, Хятад гэх мэт. Гадаад худалдааны тэнцэл нь ашигтай байдаг.
Өв соёл
Японы нутаг дэвсгэр дээр ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын дурсгал 10, байгалийн дурсгал 3 бий.
Эшлэл
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл  Ангилал:Азийн орон Ангилал:Арлын орон Ангилал:Азийн арлын бүлэг Ангилал:Их наймын орон Ангилал:Хаант Улс Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон
Чагос олтриг
thumb|300px|Диего Гарсиа Чагос олтриг (Chagos Archipelago) нь Энэтхэгийн далайд орших олтриг юм. Энэтхэгийн далай дахь Английн эзэмшил нутагт багтана. Мальдиваас өмнө зүгт 1,600км-ийн зайд орших, 7 шүрэн арал ба түүнийг тойрсон 60 гаруй жижиг арлаас бүтнэ. Хамгийн том арал нь Диего Гарсиа арал.
Түүх
16-р зуунд португалчууд нээсэн ч 1814 онд Английн харьяанд орсон байна. Маврикитай хамтдаа нэг засаг захиргааны нэгжийг бүрдүүлж байсан боловч 1965 онд салгаж, улмаар 1968 онд Маврики тусгаар улс болоход Английн эзэмшилд үлдсэн байна.
Тус олтригт 18-р зуунаас хүн тогтмол амьдрах болж, 20-р зууны дунд үед 2,000 орчим суурин иргэнтэй болоод байв. Тэднийг 1967-1971 онд Маврики руу нүүлгэн шилжүүлсэн аж. 1971 онд АНУ-тай байгуулсан гэрээний дагуу Диего Гарсиа аралд АНУ-ын цэргийн бааз байрлах болжээ. 2007 оны байдлаар Диего Гарсиа арлаас бусад арлуудад хүн оршин суудаггүй.
Гадаад холбоос
Ангилал:Энэтхэгийн далайн арал
Хөгжмийн зэмсэг
Хөгжмийн зэмсэг нь хөгжим тоглоход ашигладаг, дуу авиа гаргах зориулалттай хэрэгсэл юм. Өргөн утгаараа дуу гаргадаг зүйлсийг бүгдийг нэрлэж болох боловч ерөнхийдөө дуу гаргах зорилгоор тусгайлан хийгдсэн эдийг хэлнэ.
Ихэнх хөгжмийн зэмсэг
Хөгжим
thumb|[[Фредерик Шопен, Польшийн төгөлдөр хуурч, хөгжмийн зохиолч]] Дуу авиаг цаг хугацааны хэмнэлтэйгээр зохион байрлуулсан урлагийг хөгжим гэдэг. Хөгжмийн үндсэн элементүүдэд өнгө (аялгуу болон гармон), хэмнэл (темпо, метер) динамик, өтгөн, шингэн гэсэн элементүүд багтдаг. Улс орон, соёлуудын хувьд хөгжмийн талаарх ойлголт нь ялгаатай байдаг. Хөгжмийг төрөл, жанр болгон хуваан ангилж болдог. Хөгжмийг олон янзаар тодорхойлдог. 20-р зууны хөгжмийн зохиолч Жон Кейж (John Cage) "Шуугиан гэж байдаггүй, гагцхүү аялгуу л гэж бий" хэмээн тодорхойлсон байна.
Хөгжмийн зэмсэг
Тодорхойлолт
Орзисторбн
Капитал банк
Капитал банк анх 1990 онд “Үйлдвэрийн хувь нийлүүлсэн банк” нэртэйгээр байгуулагдан 1990 оны 9 дүгээр сарын 14-ний өдөр арилжааны банкны анхны лицензийг авсан түүхтэй. 1990 он бол манай улсын хувьд зах зээлийн эдийн засагт шилжиж, хоёр шатлалт банкны систем бий болсон онцлог он жил юм. 1998 онд банкыг “Шинэчлэл” банк гэж нэрлэх болсон. Харин 2003 оны 02 дугаар сарын 28-ны өдрийн банкны бүх гишүүдийн хурлаар банкны шинэ дүрмийг баталж, банкны нэрийг “Капитал” банк болгон өөрчилсөн. Үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа эхлэн Капитал банк нь санхүүгийн зах зээлд өөрийн гэсэн байр суурь, өнгө төрхийг бүрдүүлж үйл ажиллагаагаа тогтвортой явуулсаар ирсэн бөгөөд Өнөөдрийн байдлаар 91 салбар нэгжээр 650 орчим мэргэжлийн боловсон хүчинтэй 500.000 гаруй байнгын харилцагчдад банкны бүх төрлийн үйлчилгээг үзүүлдэг орчин үеийн дэвшилтэт техник, технологи дээр суурилсан Үндэсний хөрөнгө оруулалттай арилжааны анхны банк юм.
Мэдээллийн эрин зуунд техник технологийн өөрчлөлт шинэчлэлтэнд ямагт нэг алхмаар түрүүнд байж, харилцагчдынхаа сэтгэл ханамжийг дээдлэн, орчин үеийн дэвшилтэт технологийг нэвтрүүлж, банкны салбарт мэдээллийн технологийн чиглэлээр тэргүүлэгч “Цахим банк” байх зорилгынхоо хүрээнд банкны салбар нэгжийг онлайн мэдээллийн сүлжээнд холбож 100% онлайн үйлчилгээтэй, цахим харилцаан дээр суурилсан банк юм.
Капитал банк нь Монгол улсын хууль, тогтоомжийг дээдлэн хүндэтгэж, зөвхөн хуулийн хүрээнд ил тод, шударга өрсөлдөөний зарчмаар ажиллаж, бүрэн цахим харилцаан дээр суурилсан, харилцагчийн эрх ашгийг өндөрт өргөн, жижиг дунд бизнесийг дэмжсэн, нийгмийн хариуцлагийг хэрэгжүүлэгч, байгаль орчинд ээлтэй ногоон банк байж, Монгол улсад байгаль орчинд ээлтэй бичил ногоон үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, улс орны эдийн засгийн тулгуур салбарын хөгжилд хувь нэмэр оруулах, хүн ардынхаа эрүүл мэндийг хамгаалах ногоон аяны үйлсэд нэгдэн ажилласаар байна.
Зорилго зорилт
Банкны хэтийн зорилт:
Банкны эрхэм зорилго:
Үнэт зүйлс
Ангилал:Монголын санхүүгийн зах зээл
Марко Матерацци
Марко Матерацци (Marco Materazzi, Уффичиале ОМРИ ; 1973 оны 8 сарын 19-нд төрсөн) нь Италийн хөлбөмбөгийн хамгаалагч юм.
Тамирчны замналынхаа эхэн үед Матерацци Серие Б, Серие Ц-гийн хэд хэдэн баг, мөн Английн Премьер лигийн Эвертон багуудаар дамжжээ. Перужиа багт 2 дахиа ирж (1995–98 болон 1999–2001) тоглож байгаад 2001 онд Интернационале багтай €10 саяын гэрээ байгуулсан. Тэрээр хамгаалагч боловч гоол их оруулдаг байсан бөгөөд 2000–01 оны улиралд үзүүлсэн амжилтаараа Серие А-гийн түүхэнд нэг улиралд хамгийн олон гоол оруулсан хамгаалагч болж үлджээ. Интер багтайгаа тэрээр Серие А-д 5, Аваргуудын Лигт 1, Коппа Италиа-д 4, Суперкоппа Италиана-д 4 гэхчлэн олон тэмцээнд түрүүлж байв. Тэрээр хатуу ширүүн тоглолттой гэдгээрээ алдартай байсан бөгөөд 60 шар, 25 улаан хуудас авч байжээ.
Эх сурвалж
Ангилал:Италийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Италичууд Ангилал:1973 онд төрсөн
Владимир Турчинский
Владимир Евгеньевич Турчинский (Владимир Евгеньевич Турчинский, 1963 оны 9 сарын 28, Москва — 2009 оны 12 сарын 16, Москва муж) нь Оросын театр, киноны жүжигчин юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Оросын кино жүжигчин Ангилал:Оросын бизнесмен Ангилал:Оросын стронгмен Ангилал:Оросууд Ангилал:1963 онд төрсөн Ангилал:2009 онд өнгөрсөн
Жюль Римэ
thumb|right|Жюль Римэ Жюль Римэ (Jules Rimet, 1873 оны 10 сарын 14 – 1956 оны 10 сарын 16) нь 1919 - 1945 онд Францын Хөлбөмбөгийн Холбоо, 1921 - 1954 онд ФИФА-гийн ерөнхийлөгчөөр тус тус ажиллаж байсан хүн юм. 33 жил ФИФА-гийн ерөнхийлөгчөөр ажилласан нь одоогоор хамгийн урт хугацаанд тус албыг хашсан үзүүлэлт болно.
Тэрээр Францын Теуле хотод төржээ.
Римэгийн удирдлага, хүчин чармайлтаар анхны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн 1930 онд зохиогдсон билээ (1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн өгүүллийг үзнэ үү). 1970 оныг хүртэл дэлхийн аварга болсон багт олгодог байсан цом нь түүний нэрээр нэрлэгдэж байв.
Римэ 1956 онд нийслэл Парисын дагуул хот Сюренд нас нөгчсөн юм.
Цахим холбоос
Ангилал:ФИФА-гийн ерөнхийлөгч Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн тэргүүн Ангилал:Парисын тамирчин Ангилал:Францчууд Ангилал:1873 онд төрсөн Ангилал:1956 онд өнгөрсөн
Премчанд
Премчанд хэмээн алдаршсан Данпатрай Шривастав (1880-1936; 56 насалсан) — Энэтхэгийн зохиолч, нийтлэлч байв.
Премчанд хинди-урдү хэлээр бүтээл туурвиж, сургуульд багшилж байв. Энэтхэгийн хойгийн орчин үеийн уран зохиолын гол төлөөлөгч болсон. 13 роман, 40 өгүүлэл, олон нийтлэл бичсэн нь дэлхийн олон хэлнээ орчуулагдан хүрсэн.
Зохиолч
Премчанд 1909 онд түүний «Эх орондоо хайртай» өгүүллийн түүвэр хэвлэгдсэн ч Британийн Энэтхэгийн төр засгаас хориглон шатаажээ. «Хайрын орон» (1922), «Талбар» (1925), «Тулалдааны талбар» (1932), «Тахилын үхэр» (1936), «Долоон бадам цэцэг» (1917), «Дайны мөр» (1932) зэрэг бүтээл нь Энэтхэг дэх нийгэм, улс төр, колонийн эсрэг тэмцэл хөдөлгөөний тухай тусгажээ.
Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн өрнөж байсан цаг үе түүний бүтээлд шингэжээ. Ноёны эрх мэдэл, дур зорго, уламжлалт нийгмийн сул дорой, шашныг улайран бишрэхийн буруушаажээ. Тэр улс төрийн хавчлагад өртөж байв.
Премчанд «Ханс» (1930—1936), «Жагаран» (1932—1934) зэрэг сэтгүүл эрхлэн гаргажээ.
1936 онд Энэтхэгийн дэвшилтэт зохиолчдын холбооны тэргүүнээр сонгогдсон ч мөн онд өвчнөөр өөд болжээ.
Янь ванлиг
Янь улс нь Хятадын Байлдаант улсуудын үед байсан вант улсуудын нэг юм. Газар нутаг нь МЭӨ IV зууны сүүл үед зүүн зүгт одоогийн Ляонин мужийн баруун хэсэг газар, Лууха гол орчим, Солонгосын Кужусон улстай, хойд талын хэрмээр Дунхугийн аймгийн холбоотой, баруун, баруун өмнө хэсгээр Жаогийн ванлигтай, өмнө талаараа Чи ванлигтай тус тус хиллэж зүүн хойд хятадыг эзэгнэн оршиж байсан. Нийслэл хот нь Жичэн. (одоогийн Бээжин хот)
МЭӨ 221 онд Цинь ванлигт эзлэгдэн мөхсөн.
Ангилал:Түүхэн Хятад улс Ангилал:Жоу улс Ангилал:Хавар Намрын улсын үе
Жао ванлиг
Жао ванлиг нь (МЭӨ 403-МЭӨ 222) эртний хятадын байлдаант улсуудын үед оршиж байсан. Умард хил дагуулан Хүннү нараас хамгаалан хэрэм босгосон нь Цинь улсын үе болоход бусад хэрэмтэй залгагдаж нэгэн цогц болсон. МЭӨ 403 онд Жин ванлиг задрасанаар Жао, Хань, Вэй зэрэг гурван улс болон тогтсон. Умард, баруун, баруун умард талаараа Хүннү, баруун өмнөд талаараа Цинь ванлиг, өмнөд талаараа Вэй, зүүн өмнө талдаа Чи ванлигтай, зүүн хойд талдаа Янь ванлигтай тус тус хиллэж байлаа.
Паг Сон-хёнь
Паг Сон-хёнь (солонгосоор 박성현, англи латинаар Park Sung-Hyun) — 1983 онд улсынхаа Күньсань хотод төрсөн, олимп (2004) дэлхийн (2001) аварга Өмнөд Солонгос улсын эмэгтэй байт харваач.
Эх сурвалж
Ангилал:Байт харвааны олимпын аварга Ангилал:Байт харвааны дэлхийн аварга Ангилал:Байт харвааны азийн наадмын аварга Ангилал:Өмнөд Солонгосын байт харваач Ангилал:Өмнөд Солонгосын олимпын аварга Ангилал:Өмнөд Солонгосын азийн наадамд оролцогч Ангилал:Өмнөд Солонгосын олимпын оролцогч Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд Ангилал:1983 онд төрсөн
Дорнод Азийн наадам
Дорнод (Зүүн) Азийн орнуудын спортын хамтын наадам дөрвөн жилд нэг удаа болдог. Анхны наадам 1993 онд болсноос хойш зургаан удаа зохиогдоод байна. Энэ наадам болон Дунд Ази, Өмнөд Ази, Дорнод-Өмнө Ази, Өрнөд Азийн наадам зэрэг бүс нутгийн наадмыг Азийн олимпын зөвлөл удирдан зохицуулдаг.
Оролцогч
Одоогийн есөн гишүүн:
Үүнээс гадна Казахстан улс гишүүн байснаа болиод Дунд Азийн наадамд ордог болсон.
Медаль
Тэмцээний медаль түүхэндээ 10 газар оронд хүртжээ.
Лxасрангийн Баасанхүү
Багшийн туршлага, ур чадвар
1983 онд Москва хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит хөгжмийн дээд сургууль төгсөөд эх орондоо мэргэжлийн контрбасс хөгжимчид бэлтгэх их үйлсд бие сэтгэлээ зориулахаар тухайн үеийн Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд контрбасс хөгжмийн багшаар томилогдож ажилласан.
Л. Баасанхүүгийн багшлах туршлага, хамт олныг манлайлах ур чадвар нь түүнийг тус сургуулийн ҮЭХ-ны даргын хариуцлагатай албан тушаалд ажиллах, улмаар багш нарын нийгмийн асуудалд анхаарлаа хандуулж тус албан тушаалыг мэргэжлийн багшлах арга зүйтэй хавсран олон жил ажилласан тул шавь нарынхаа сэтгэл зүйг танихаас гадна тэдний авъяас билгийг нь хөгжүүлэхэд дөхөмтэй болсон.
Түүхэн үүрэг хариуцлагыг ХБДС-ийн захирал М. Цэрэндоржоос гардаж авсанаар 1987 оны намар Улсын Хөгжмийн Үйлдвэрээс 2 их хуурыг ууган шавь Д. Ганпүрэв, Д. Бойжоо нараар авахуулж тухайн хөгжмийн хэлбэр хийцийн онцлогт тохируулж тоглох арга барил, хөг хөглөгөөний судалгааг контрбасс хөгжмийн сургалтын үндсэн арга зүйд тулгуурлан хийсэн.
1987 онд ХБДС-ийн 50 жилийн ойн хүндэтгэлийн тоглолтонд анхны мэргэжлийн их хуурын дөрвөл алдарт хуурч Г. Жамъяны "Аялгуу" бүтээлийг тоглож сургуулийн үндэсний найрал хөгжимд анх удаагаа их хуур хөгжим оролцох түүхэн цаг үе тохиолоо. Хугацаа давчуу, их хуурын сургалт эхлээгүй тул судалгааны хоёр хөгжмөө контрбасс хөгжмийн соль / ре хөгөн дээр хөглөж тоглохыг шавь нартаа зөвлөв. Үндэсний хөгжмийн мэдэгдэхүүнгүй сонгодог хөгжмийн оюутнуудад энэ нь ч амар байсныг ХБДС-ийн уран сайхны зөвлөл хүлээн зөвшөөрсөн юм.
Их хуур хөгжмийн мэргэжлийн сургалтын суурийг тавихад Л. Баасанхүү багшид амаргүй байсан ч сурч эзэмшсэн контрбасс хөгжмийн талаарх өндөр мэдлэг, ур чадвар нь маш их хэрэг болсон. Ямартай ч их хуур хөгжим нь өрнөдийн дөрвөн чавхдаст Басс хөгжмийг бодвол болхи хийцтэй, дуу акустикийн тохиргоо муутай, хоёр чавхдастай тул тохируулан хөгжүүлэхэд ихэд ядмаг хөгжмийн зэмсэг байлаа. Үндэсний хөгжмийн нумт хөгжмийн төрөлд багтах тул морин хуур, хуучир хөгжимд зориулсан бүтээлээр анхны сургалтын суурийг тавьж өрнөдийн хөгжмийн тохирох хөгжмийн төрөл зүйлээр хөгжүүлснээр их хуурын мэргэжлийн сургалтын суурь зөв тавигдахаас гадна мэргэждийн контрбасс хөгжмийн тоглолтын арга барил нь их хуур хөгжмийг тоглох давуу тал болж өгөв.
Багшийн эрдэм шавьд гэгчээр түүний шавь нар ХБДС-ийн симфони найрал хөгжимд контрбасс хөгжмөөр оролцохоос гадна оюутны үндэсний найрал хөгжим, үндэсний цөөхүүл, морин хуурын дөрвөл, үндэсний хөгжмийн төрөлжсөн чуулгуудад их хуураар тоглосноор их хуур хөгжмийн эрэлт хэрэгцээ ихсэв. Түүнийг дагаад их хуурын урын сан арвижиж оюутан сурагчдын дадлага туршлага хөгжиж багшийн сургалтын арга зүй сонгодог болон үндэсний хөгжмийн онцлогоос хамааран бие даасан төрөл зүйлээр өргөжив. 1988 онд ууган шавь Д. Ганпүрэв "Дэлхий Залуучууд Оюутны XIII их наадам"-д сургуулиа төлөөлөн бусад үндэсний хөгжимчдийн хамтаар БНАСАУ-ыг зорьлоо. Энэ бол багшийн ур чадварын амжилт, үр дүн юм.
1989 онд шавь Б. Баярхүү их хуур хөгжмөөр ХБДС-ийг онц дүнтэй төгслөө 1990 онд шавь Д. Жаргалсайхан / их хуур заалгаж байсан. Төгсөөгүй 1991 онд шавь Д. Бойжоо, Д. Ганпүрэв нар их хуур хөгжмийн мэргэжлийн анхны дипломтой төгсөв. Өөрөөр хэлбэл тус сургуулийг хос мэргэжилтэй төгссөн анхны оюутнууд юм.
Их хуур хөгжмийн анхны бакалаво зэрэгтэй их хуур хөгжимчин Цэнд-Очирын Ууганбаатар. Тэрээр багшийн мэргэжлийг өвлөж СУИС-д багшилж байхдаа "Тэнгэр аялгуу" хамтлагийг үүсгэн байгуулж, олон шавь төрүүлсэн нэгэн. 1997 оноос Эгшиглэн хамтлагт орж ажилласнаар өнөөдрийг хүртэл Герман улсад ажиллаж амьдарч байгаа.
Их хуур хөгжмийн мэргэжлийн сургалтыг үндэслэгч Л. Баасанхүү нь нөр их ачааллын үр дүнд ийнхүү үндэсний ИХ ХУУР хөгжим тэнхмийн сургалтанд тохирсон сургалтын хөтөлбөрүүдийг үе шатлалтай, хөгжүүлэх дэсээр дэнслэн үүлдсэн нөр их чармайлт нь Монголын соёл урлагт үнэлж баршгүй үнэтэй хувь нэмэр оруулсан юм.
Их хуур хөгжмөөр бэлтгэн гаргасан шавь нар
Багш Л.Баасанхүүгийн бэлтгэн гаргасан шавь нар нь Монгол улсын мэргэжлийн урлагийн театр чуулгуудад үр бүтээлтэй ажиллаж байгаа бөгөөд шавь нар нь олон улсын болон улсын хэмжээний уралдаануудад амжилттай оролцож шагналт байр эзэлж байгаа нь багшийн олон жилийн уйгагүй хөдөлмөр, ажиллах өвөрмөц арга барил, туршлага дадлагатай шууд холбоотой.
Эрдэм шинжилгээний ажил, бүтээлүүд
Багшлахын зэрэгцээ эрдэм шинжилгээний ажилд шамдан их хуур, контрабасс хөгжмийн сургалт арга зүй, түүхэн замнал, их хуурын хөгжмийн хөгжил, ур хийц, стандарт тогтоох сэдвээр эрдэм шинжилгээний илтгэл тавьж, ном товхимол, сурах бичиг, эмхэтгэл хэвлүүлэн гаргасан.
Ангилал:Хөгжмийн багш Ангилал:Контрабассчин Ангилал:Монголын хөгжимчин Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн багш Ангилал:Москвагийн консерваторын төгсөгч Ангилал:Тонхилын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1955 онд төрсөн
Нестор Махно
Нестор Иванович Махно (* 1888 оны 11 сарын 7-нд Украины Гуляйполе хотод төрсөн; † 1934 оны 7 сарын 6-нд Парист нас барсан) - оросын иргэний дайны үеийн украин гаралтай анархистуудын удирдагч нарын нэг бөгөөд украины зарим хэсэгт өөрийн нөлөөг тогтоосон байв.
Намтар
Нестор Махно бичиг сурснаас өөр ямар ч боловсролгүй 2-р ангийн боловсролтой байсан. Тэрээр тодорхой нэг боловсрол болон мэргэжил эзэмшээгүй багаасаа хар бор ажил эрхэлж байгаад 16 настайдаа дээрмийн анархи бүлгийн хүрээнд халдлагад оролцож, цагдаа нарыг хороолцсон. 1910 онд дүүжлүүлэх ялтай хэрэг үйлдсэн ч, насанд хүрээгүй тул насан туршдаа хоригдох ял авсан. 1911 онд Москвагийн Бутырская шоронд хоригдож байсан. Шоронд байхдаа алдартай анархист үзэлтэн Петр Аршинов, Григорий Котовский нартай танилцаж франц хэл, улс төр, түүх, математик сурчээ.
1917 оны 3-р сард бүх нийтийн өршөөлөөр суллагдсан байна. Оросын иргэний дайны үед Украинд өөрийн талын багагүй хүчийг цуглуулж чадсан ба улаан, цагаантантай аль алинтай нь дайсан болон холбоотон болж байсан буюу улс төрийн тоглолт хийж байсан боловч эцсийн эцэст улаантанд бут цохиулан румынд зугатан гарчээ.
Хилийн чанадад цагаач байхдаа бараг хэнд ч анзаарагдамгүй байсаар Парист нас барж, түүнийг оршуулах хэн ч байхгүй байсан тул хотын захиргааны зардлаар оршуулжээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Махновщина Ангилал:1917 оны Оросын хувьсгалын хүн Ангилал:Анархизмын хүн Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн Ангилал:Партизан хүн Ангилал:Украинчууд Ангилал:1888 онд төрсөн Ангилал:1934 онд өнгөрсөн
Арнд Пайффер
Арнд Пайффер (Arnd Peiffer, 1987 оны гуравдугаар сарын 18-нд Вольфенбюттель хотод төрсөн) — Германы биатлонч юм.
Тьяго Сплиттер
Тьяго Сплиттер Беимс (Tiago Splitter Beims, 1985 оны нэгдүгээр сарын 1-нд Санта-Катарина мужийн Жоинвили хотод төрсөн) — Бразилын сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны Сан-Антонио Спёрс болон Бразилын шигшээ багийн төвийн тоглогч юм.
Арнд Пайффер
Өвлийн олимпын наадамд хоёронтоо оролцсон. Хоёуланд нь буухиа төрлөөр оролцсоноос 2010 онд хүрэл, 2014 онд мөнгө хүртсэн.
2009 онд дэлхийн цомын анхны гараагаа хийж долоон гараанд түрүүлж байсан.
Тьяго Сплиттер
Цахим холбоос
Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Бразилын сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хүчний довтлогч Ангилал:Сан-Антонио Спёрс багийн тоглогч Ангилал:Бразилын олимпын оролцогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Бразилчууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Арнд Пайффер
Цэц
(2008-2009)
Цахим холбоос
Ангилал:Германы биатлонч Ангилал:Германы цаначин Ангилал:Германы олимпын аварга Ангилал:Германы олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Германы олимпын оролцогч Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Биатлоны олимпын аварга Ангилал:Биатлоны дэлхийн аварга Ангилал:Германы биатлоны улсын аварга Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан Ангилал:Доод Саксоны хүн Ангилал:Германчууд Ангилал:1987 онд төрсөн
4 сарын 24
Тэмдэглэлт өдөр
0424 24