Дарви_сум_(Говь-Алтай)
Овгийн шилжилт хөдөлгөөн
Дарви сумын хүмүүсийн удам угсааны талаар судлаж сураглахад, энэ нутаг(хошууны)-ийн хүмүүс дайны хөлөөс дүрвэн хөдөлж байсныг түүхийн янз бүрийн сурвалжид тэмдэглэснээр ....Халхын баруун гарын урианханы Саму буйма ноёны угсааны Мада зоригт 1688 онд Зүүнгарын Галдан бошигт хааны довтолгооны хөлөөс зайлан албат ардыг аван Хөхнуурын зүг дүрвэн одож, Хошуудын ноёдыг түшиглэн суужээ. 1704 онд Чин улсын хаанд өргөдөл өргөж уг нутагт эгүүлэн суулгамуу хэмээн гуйсанд Мада зоригтыг тэргүүн зэрэг тайж болгож харьяат ардыгтусгай засаг хошуу болгон Алтайн Эрчис, Өрөнгийн газар шилжүүлэн суулгажээ. 1714 онд Мада зоригт нас барсанд түүний хүү Тонмогт засаг, тэргүүн зэргийн тайжийн хэргэмийг залгамжлуулсан ажээ. 1723 онд Хөхнуурын газар цэргийн хэрэгт зүтгэсэн тул улсад туслагч гүн болгон дэвшүүлж, Бүсхайрханы зүг нүүлгэн суулгаад. 1731 онд Зүүнгарын цэргийн довтолгоонд харьяат ардууд автагдаж сарнисан тул Алшаагийн газар нүүлгэн суулгаж байжээ. Зүүнгарын энэ довтолгооны явцад тус хошууны нэг хэсэг ардууд зүүнгарын цэрэгт дагаар оржээ. 1739 онд Зүүнгар-Чингийн хилийг хэлэлцэн тогтсоны сүүлээр тус хошууны ардыг уг нутагт эгүүлэн авч ирж суулгав. Байгаль нуурын баруун өмнөд хэсэг рүү шилжиж тэндээ суурьшсан Ашбагатууд, Галуут нуурын өмнө талд Тамчийн дацан байгуулж байсан алтайчууд, одоо монголын хилээс холгүй Буриад-Монголын нутагт “Алтай” нэртэй тосгон байгаа, мөн Засагтхан аймгийн түүхэнд А. Очирын бичснээр: Дарви гэдэг уулс, сум байдгаас гадна Завхан аймгийн Цэцэн-Уул суманд "Дарви" гэдэг овог бүртгэгдсэнээс үзэхэд Дарвийн нуруугаар нутаглаж байсан хэсэг хүмүүс эрт цагт Засагт хан аймгийн Цэцэн Сартуулын хошууны нутагт шилжин очиж Хангайн нурууны баруугаар очиж суурьшаад тэднийг анхандаа Дарви отог гэж байгаад хоёр хуваагдахад нь Их Дарви, бага Дарви гэдэг болж, яваандаа тэр отгийн нэр нь овгийн нэр болж хувирсан бололтой зэргээс үзэхэд энэ нутгийн хүмүүс янз бүрийн шалтгаанаар өөр газруудад очсон бололтой. Дарви сумын нутгийн иргэдийн зарим нэгний удам угсааныхан, дээхнэ үед дайн дажны хөл үймээнээс үүдэн шилжиж хөдлөж янз бүрийн газарт нутаглаж байгаад хуучин нутагтаа буцаж ирсэн байхад зарим нь монгол нутгийн гүнээс халхын харуулд суухаар ирцгээж 1740-өөд оноос хойш энэ нутагт анх суурьшиж  эхлэсэн бололтой, бүр сүүлчийнх нь 18-20 дугаар зууны үед өртөө улаа (одоогийн Ховд аймгийн Чандмань сумын нутагт Харганы өртөө)-ны албанд явж байгаад зарим нь тэндээ суурьшин үлдэж хоцорсон, зарим нь хошуу нутгийнхаа зах руу орж ирээд суурьшсан гэх мэтээр яригдаж дурсагдаж байгаа нь дээрх олон овогтноор  өөрсдийгөө тодорхойлдогтой холбоотой байх. Мөн энэ нутгийнхны ярианы хэл аялгуу нь төв халхаас жаахан ялгаатай, үгийн эхний “х” үсгийг “к”-аар хэлж кэн, кизээ, күн, кийтэн... гэх мэтээр, зарим үйл үгийн хоёр дугаар үед орсон “э” үсгийг “а”-аар дуудаж нэмах, хэрах, үзах, үүсах...  гэх зэрэг, мөн баруун ойрд монголчуудтай олон үг, хэллэг таардаг нь олон жил, хэдэн зуунаар хаяа хатгаж, бөөр нийлж, хөрш зэргэлдээ явсаных буйзаа. Монгол даяараа овгоо тодруулах, сонгох дуулиант ажил болохоос өмнө бид хаанаас гаралтай хэн билээ гэдгээ бас ч гэж мэддэг байсан гэхэд болно. Угсаатны зүйн судалгааны ажлаар Дарви суманд очсон хүмүүсийн тэмдэглэснээр тус сумын хүн ардын ихэнх нь өөрийн овог, удам угсаагаа ямар нэг хэмжээгээр мэдэж хэлж байсныг онцлосон нь олон овог, ястны хил заагт байж, өөрсдийн овог, удам угсааныхаа нэр төрийг хайрлаж, өргөж явсных гэлтэй.