cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тува ястан
Тувачууд Алтайн урианхай, хотгойд, дархад зэрэг монгол ястныг 18 зуунд тувачуудыг нүүлгэх үед бусад тувачуудаас тасарч аажимаар тува хэлээ мартаж монголжсон тувачууд гэж үздэг ч хотгойдуудын дунд тува гаралтай овог байхгүй. Алтайн урианхайчуудын дунд тувачуудын бүрэлдэхүүнд байдаг овгууд байдаг ч дийлэнх нь монгол овог тул тува гаралтай биш харин тувачуудтай хөрш зэргэлдээ удаан хугацаанд нутаглаж байсан тул аажимаар холилдсон гэдэг нь тодорхой бөгөөд уулаасаа урианхайчуудыг Бурхан Халдунд нутаглаж байсан дарлигин монгол аймаг болохыг МНТ, Рашид-ад-диний "Судрын чуулган" зэрэг хуучны сурвалжуудад тодорхой заан үлдээсэн байдаг. Алтайн урианхайг Хэнтийн нуруунаас 14-16-р зууны үед Алтайд очсон хойноо зарим нэг түрэг овогтой холилдсон бололтой. Тувачууд 19-р зуунд өөрсдийгөө урианхай, соёд гэж нэрлэдэггүй байсан бөгөөд тува эсвэл туба гэдэг харин монголчууд тэднйиг урианхай гэдэг байв.
Тува БНУ байгаа одоогийн газар нутаг нь 17 зууны үеэс Тагна Урианхайн Амбан Ноёны хошуу гэдэг байв. Монголын Богд Хаанаас Тагна Урианхайн Гомбодорж Амбан ноёныг Жүн ван цол хэргэмээр шагнасан байдаг. Дархадууд монгол, түрэг, самоди овгуудаас бүрэлдсэн ч дийлэнх нь монгол овог байна.
Цаатан нар
Цаатанчууд 19-р зуунд ангын арьсаар хувцас хийж өмсдөг байсан ч одоо монгол дээл өмсөх болжээ. Цаатан буюу цаа малладөг ард түмэн нь соёд урад балагш овгийн тува хүмүүс юм. Монгол хэлэнд тэднийг цаатан нар гэж тодотгожээ.
Кайла Харрисон
Кайла Харрисон (Kayla Harrison, 1990 оны 7 сарын 2-нд Охайо муж улсын Миддлтаунд төрсөн) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын жүдочин.
Тува ястан
Хүн амын тоо
Баян-Өлгийн суманд Цэнгэл 1500 орчим нийт 3,000 орчим хүн (2014 он) Монголд бий. Мөн 300 гаруй (2014 он) цаатанчууд бий.
Кайла Харрисон
Зураг
Ангилал:1990 онд төрсөн Ангилал:АНУ-ын жүдоч Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга Ангилал:Америкчууд
Тува ястан
Хятад
Шиньжааны Алтай тойрог дахь Хаан ус нуурын (Ханас) зүүн өмнөд эрэг дээр цөөн тооны тувачууд амьдардаг. Зүүнгар 1758 онд унасны дараа манж нар тувачуудыг хойш нүүлгэсэн ба зарим нь Монголд эргэн иржээ. Гэвч тува ноёдын хооронд газар нутгийн маргаан үүсч зарим нь одоогийн Хятадын хил даван урагш нүүсэн гэдэг. Тэд хэзээ Шиньжаанд ирсэн нь тодорхойгүй ба 19-р зууны дундуур ирсэн байж болох юм. Нийт 3,300 хүн 2012 оны байдлаар тэнд байна. Хятадын албан ёсны бүртгэлд тэднийг монгол гэж бүртгэдэг ба олон үндэстэнтэй зэрэгцэн суудаг тул тува, ойрад, казах, хятад хэлээр ярьдаг. Оросын тувачуудын мартсан зарим ёс заншил тэдний дунд хадгалагжээ. Соёл зан заншилд нь сүүлд нүүж ирсэн казахуудын ёс нэвтэрсэн ч казахуудтай гэрлэдэггүй, монгол, тувачууд адилхан буддын шашинтай, соёл зан заншил бараг ижил, казах зэрэг олон тоотой үндэстэнд уусч магадгүй байгаагаас шалтгаалан монголчуудтай гэрлэдэг. Монгол нэр түгээмэл хэрэглэдэг. Ханасын тувачууд казахуудтай хамт нэг тосгонд амьдардаг. Тэнд казах сургууль мөн тува багштай тува дунд сургууль бий.
Гадаад холбоос
Ангилал:Ази дахь угсаатан Ангилал:Түрэг хэлт угсаатан Ангилал:Оросын уугуул ард түмэн Ангилал:Шинжаан дахь угсаатан
Органик хөдөө аж ахуй
Органик хөдөө аж ахуй нь сэлгэн тариалалт, амьтан, ургамлын гаралтай бордоо хэрэглэх, биологийн аргаар хортонтой тэмцэх зэрэг аргуудад түшиглэн хөдөө аж ахуй эрхлэх нэгэн хэлбэр юм. Органик ХАА нь бордоо, пестицид хэрэглэдэг боловч наноматериал, генийн өөрчлөлттэй организм болон үйлдвэрийн аргаар гарган авсан гормон гэх мэт өсөлтийг дэмжигч бодис, хүнсний нэмэлтүүд, антибиотик, нийлэг бордоо, пестицид (гербицид, фунгицид, инсектицид) зэргийн хэрэглээг хязгаарлах юмуу хориглоно. Олон Улсын Органик ХАА Хөдөлгөөнүүдийн Холбоо (IFOAM) нь органик ХАА-н чиглэлээр судалгаа, шинжилгээ, үйлдвэрлэл эрхэлдэг байгууллага, холбоодуудыг нэгтгэсэн олон улсын байгууллага бөгөөд тэдний гаргасан суурь стандартад дэлхийн ихэнх улс орны энэ чиглэлийн хууль, дүрэмүүд суурилсан байдаг. IFOAM-ын гаргасан тодорхойлолтоор органик ХАА нь:
1990 оноос органик бүтээгдэхүүний зах зээл өсөж эхэлсэн бөгөөд Органик Судалгааны Төвөөс гаргасан судалгаагаар 2009 оны байдлаар хэмжээ нь $55 тэрбумд хүрээд байгаа юм. Дэлхийн нийт газар тариалангийн зориулалттай талбайн 0.9 хувь нь органик аргаар зохион байгуулагдсан бөгөөд энэ нь ойролцоогоор 37,000,000 га болж байгаа юм (2009) (see Willer/Kilcher 2011).
Хортон шавьжтай тэмцэх
===Шилжмэл гентэй организм
Ажиллах хүч
Органик хөдөө аж ахуй нь уламжлалт аргаас илүү их ажиллах хүч шаарддаг учир орон нутагт ажлын байрыг бий болгоно.
Стандарт урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ
Анхны тусламжаас
Нуруу нь олон нугаламтай нэгдмэл эрхтэн бөгөөд 32-34 үе, нугаламнаас бүрдэнэ. Үүнд: -Хүзүүны 7 -Сэрвээний 12 -Харцаганы 5 -Ууцны 4-5 -Ахар сүүлны 4-5 нугаламаас бүрдэнэ. Аман, хатан хүзүүнээс бусад бүх үе,нугалмууд хоорондоо мөгөөрсөн жийрэг зөөлөвчөөр холбогдон байрладаг. Нуруу,хүзүү,сээр,харцаганы хэсгүүдийн бат бэх тогтворт чанарыг бүрдүүлэгч хүчин зүйл нь нугалам хоорондын холбоос, үений хойд урдын бүтэц хэсгүүд буюу хойд урд тулгуурын цогц хэсгүүд юм.Эдгээр үений холбоос,жийргэвч мөн нурууны нугалмуудын өөр өөрийн өвөрмөц бүтцээр нуруу нэгэн багана болж,биднийг босоо тэнхлэгт байлгаж чаддаг. 2.3 Хүзүүний нугалмын хугарал,гэмтэл. Тодорхойлолт: Тээврийн хэрэгслээс ослын үед,барилга,уул хаднаас унах,хүзүүгээ мушгиулах зэрэг үед үүсдэг,яаралтай арга хэмжээг цаг тухайд нь зөв аваагүй,буруу тээвэрлэлтээс болж хожмын хүндрэлүүд их гардаг, тахир дутуу ба хөгжлийн бэрхшээлтэй болох, амь насанд хүртэл аюултай гэмтэл юм. Үүнд: -Толгойгоо хөдөлгөж чадахгүй, булчин хөшинги байна -Хүзүүгээ хөдөлгөхөд өвдөлтийн эрч хүч нэмэгдэх ба өвдөлт мөр,гарлуу дамжина -Нэг талын мултралын үед хүзүү гэлжийнэ -Үений холбоос гэмтсэн газар хавдаж,хөхөрнө Яаралтай авах арга хэмжээ: 1. Хамт яваа, ойр орчимд байгаа хүмүүст мэдэгдэн хамтран тусламж үзүүлэхийг асуу учир нь энэ нь аминд халтай бөгөөд ганц хүн хүчрэхгүй 2.Хэвтүүлээд маш түргэн амьсгал, зүрх судасны байдалд үнэлгээ хийнэ. 3.Амьсгал байхгшүй,зүрх зогссон байвал АВС схемийн дагуу тусламжийг үзүүл. 4.Толгой ба хүзүүг хөдөлгөөнгүй бэхэлнэ. 5.Бэхэлгээнд зориулсан стандартын чиг байдаг ч тухайн тохиолдолд байхгүй бол зах маягийн хүзүүвчийг ашиглана.Үүнийг хийхдээ хөвөнг/зузаан 2 см,90Х40 см/ хоёр давхарлана. Хүзүү,эрүү,дагзыг оруулан чанга бэхлэн бинтээр бооно. 6.Хэрэв хүзүүвчийг бүр сайн хийе гэвэл хөвөнгийн голд зөөлөвтөр кардон хавчуулж болно. 7.Бүтээлэг,хувцас хунараар хучиж өг. 8.Өвчтөнийг хэвтээ байрлалд,хөдөө орон нутагт хатуу дамнуурга,модон хаалга,банз ашиглах,хөнжилийн хоёр захаар урт савхан мод,гэрийн унь оруулан дотор нь банз мод хийж 3-4 хүн тээвэрлэнэ. а. Дамнуураар тээвэрлэхдээ 1 дэх хүн зөвхөн толгойг шуундаа нааж хөдөлгөөнгүй болгон барина.Хоёр дахь хүн мөрний хажууд,гурав дахь хүн бүсэлхий орчим, 4 дэх хүн хоёр өвдөгний ойродцоо тус тус байрлан тээвэрлэлтийг болгоомжтой гүйцэтгэнэ. б. Хөдөө орон нутагт осолдсон бол донсолгоо багатай машинд болж өгвөл машиныхаа голын суудалд дээр хэвтүүлж, нурууг нэг түвшинд байлгахаар тооцоолж тээвэрлэнэ. 9.Өвчтөнд зөв бэхэлгээ,тээвэрлэлтийг хийсээр өвчтөний амь насыг аварч болно.
Өвчтөнд анхны тусламжыг яаралтай богино хугацаанд үзүүлж, ойрын эмнэлэгт хүргэж өгөх шаардлагай.
Нугас гэмтсэний дараа арьсны мэдрэхүй,тэжээл алдагдах тул 48-72 цаг болоход л ууц нурууны араас холголт үүсдэг.Үүнээс сэргийлж өвчтөний дэсгэрийг ямагт тэгш толигор байлгах,нурууг доороос нь нухах зүйлсийг зайлуулж, зөөлөн ивээс хийнэ. 12. Ууц нурууны арьсанд тосон иллэг хийнэ.Шар будаагаар дүүргэсэн гудас хийж хэвтүүлэх нь холгохоос сэргийлэх сайн арга юм.Анхаар:Нурууны гэмтэлтэй өвчтөнд тусламж үзүүлэхдээ яаралтай нэн түрүүнд өвдөлт намдаах эмчилгээ хийнэ.Нурууны багана нь мэдрэлийн судал төгсгөлөөр элбэг байдаг тул гэмтлийн улмаас их хэмжээний судал төгсгөлөөр элбэг байдаг тул гэмтлийн улмаас их хэмжээний өвдөлт өгч гэмтлийн шокт орж ухаан алдана.Өдөрт Парацетамол 500мг-1000мг уулгаж өвдөлтийг дарна. 2.4 Сээр нурууны хугарал,гэмтэл Шинж тэмдэг: -Нуруугаар байж ядталаа хүчтэй өвдөх ба бөхийх,хазайхад өвдөлт ихсэнэ. -Хугарсан нугалмын дагуу дарахад өвдөлт ихсэнэ.-Нурууны шулуун булчин хөвчирч чангарна -Ууцны хотгор тэгширнэ. -Хугарсан нугалмын арын сэртэн арагш овойсон,хөдөлгөөнтэй ч байж болно. -Хэвлийн булчин чангарна. -Арьсан доогуур цус хурсан байж болно. -Хэвтээ байрлалаас хоёр хөлөө өргөж дийлэхгүй.
Африкийн сэлүүр хөлт
Африкийн сэлүүр хөлт (Podica senegalensis) нь баруун, төв, өмнөд Африкийн гол мөрөн, нууруудаар тархсан усны шувуу юм.
Тодорхойлолт
Африкийн сэлүүр хөлт нь урт хүзүү, хурц хушуу, тод улаан хөлтэй, усны "мэргэжилтэн" шувуу юм. Их бие нь янз бүрийн өнгөтэй байх боловч ихэнхдээ зэгэл, бараан байдаг. Эрэгчин нь эмэгчингээсээ илүү бараан өнгөтэй. Өмнөд Америкийн жижиг нугасыг санагдуулам тус шувуу нь конвергент эволюцийн тод жишээ билээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Тогоруутан
Мижиддоржийн Намсрай
Эшлэл
Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын дотоод хэргийн сайд Ангилал:Монголчууд Ангилал:1876 онд төрсөн Ангилал:20-р зуунд өнгөрсөн
Расина тойрог
Расин аймаг (Расински управни округ) — Серб улсын 242 мянган хүнтэй аймаг.
Ангилал:Сербийн аймаг
Чулууны Далай
Шангас овогт Чулууны Далай (1930 онд Ховд аймгийн Зэрэг суманд төрсөн-2009 оны 6 сарын 12-нд нас барсан) - Монгол улсын шинжлэх ухааны гавъяат зүтгэлтэн, түүхч эрдэмтэн хүн.
Намтар
Тэрээр 1930 онд Ховд аймгийн Зэрэг суманд төржээ. 1950 онд Ховд аймгийн төвийн 10 жилийн дунд сургуулийг дүүргээд Бээжингийн их сургууль д дэвшин суралцаж, түүхч мэргэжлээр төгссөн байна. Төгсч ирээд Монгол Улсын Их Сургуульд түүхийн багш, Шинжлэх Ухааны Академийн Түүхийн Хүрээлэнд эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга, захирал, БНМАУ-аас БНХАУ-д суугаа Элчин Сайдын Яаманд нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, зөвлөх, ШУА-ийн дэргэдэх Дорно Дахины Судлалын хэлтэст эрхлэгч, Дорно Дахины Судлалын Хүрээлэнд эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга, ШУА-ийн Зүүн Хойд Ази Судлалын Төв, Олон Улс Судлалын Хүрээлэнд захирал, зөвлөхөөр ажиллаж байжээ.
Ч.Далай 2009 оны 6-р сарын 12-нд өвчний улмаас нас баржээ.
Эшлэл
Ангилал:Хятад дахь Монголын элчин сайд Ангилал:Монголын түүхч Ангилал:Монголын дорно дахин судлаач Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш Ангилал:Хятадын их сургуулийн төгсөгч Ангилал:Зэрэгийн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1930 онд төрсөн Ангилал:2009 онд өнгөрсөн
Модерн Токинг
Modern Talking (англ.: "орчин үеийн яриа") хамтлаг нь хоёр хүний бүрэлдэхүүнтэй германы поп хөгжмийн хамтлаг байсан юм. Тэдний ихэнх дуу нь англи дууны хэв маяг, дууны аяз, хэмнэлийг ихэд шингээсэн бүтээлүүд байдаг.
Түүх
Дуу болон хөгжмийн зохиолч Дийтер Болен нь анх 1983 онд дуучин Томас Андерстай танилцжээ. Дийтер эхлээд Томасд зориулан шлагер дуу зохион өгч дуулуулсан боловч нэг их амжилтанд хүрсэнгүй. Ингээд тэр хоёр амжилтанд хүрэх итгэл тээн хоёр хүний хамтлаг байгуулахаар болов. Дийтер энэ тухайгаа хөгжмийн цомог үйлдвэрлэгч Бертелсманн компанид танилцуулжээ. Хэдийгээр тус компани тэднийг дэмжихээр болсон боловч тэр хоёрын амжилтанд эргэлзсэн учир маш бага хөрөнгө оруулалт хийв. Үүний нотолгоо нь тэр хоёрын анхны видео бичлэгийг ямар энгийн хямд төсөр хийгдсэнээс харж болно. Тэдний энэ бичлэг олон өнгийн гэрлээр гэрэлтүүлсэн тайзны утаатай өрөөнд хийгджээ. Мөн пянзны гаднах гэрэнд ч сүртэй зураг авч мөнгө үрсэнгүй, ердөө л нэг нэгийг түшүүлсэн лактай гутал болон пүүзний зураг байлаа.
Эшлэл
Ангилал:Дийтер Болен Ангилал:Диско хамтлаг Ангилал:Германы хамтлаг Ангилал:Комет шагналтан (Герман) Ангилал:Поп хамтлаг Ангилал:Хөгжмийн хоёрол Ангилал:Эxо-Поп шагналтан
Зүрхний массаж
Бие махбодын амьдралын чухал үйл ажиллагаа алдагдаж эмнэлзүйн үхэлд хүрсэн байдлаас гаргах буюу амьдруулах иж бүрэн яаралтай арга хэмжээг уушиг-зүрхний массаж буюу сэргээн амьдруулалт гэнэ.
Текст интерфейс
Текст интерфейс (command line interface - CLI)
Зүрхний массаж
Өргөн утгаараа: Цусны эргэлтийн системийг сэргээхийн тулд хэрэглэгдэх янз бүрийн арга, техникийн сорилт
Текст интерфейс
Command Line interface нь сонгодог (буюу уламжлалт) интерфейс бөгөөд хэрэглэгч командын хэлний тодорхой командыг бичиж өгөөд Enter дарах
Зүрхний массаж
Нарийн утгаараа: Зүрх, уушигны ажиллагаа зогссон гэмтэл авсан болон өвчтэй хүнд хийх цагаан мөгөөрсөн хоолойн замыг олох, амьсгал үлээх аргаар хийгдэх хиймэл амьсгал ба цээжний ясан дээр дарах массажийг хамтад нь хийх яаралтай анхны тусламжийн аргын нэг. Өөрөөр анхдагч зүрх-уушигны сэргээх арга гэдэг Ухаан алдсан хүн, амьсгалгүй, зүрхний үйл ажиллагаа зогссон хүнд хийнэ. Хийх үйлдийн дараалал:
Текст интерфейс
замаар командын процессортой “тулж” ажиллах хэлбэр юм. Үүний тулд хэрэглэгч нь командын хэлийг мэддэг байх шаардлагатай.
Интэрпретер комманд
Зүрхний массаж
Ангилал:Анхны тусламж Ангилал:Түргэн тусламжийн үеийн эмчилгээний арга Ангилал:Эрчимт эмчилгээн дэх эмчилгээний арга
Текст интерфейс
Зарим үйлдлийн системүүд нь цөмдөө интерпретер коммандыг бафтаадаг. Бусад Windows XP, Unix гэx мэт програмууд интерпретер комманд ашиглаж
байx үед ажилаа xийж эсвэл xэрэглэгч өөрөө нэвтэрч орно. Системд Интерпретер коммандыг сонгоx нь интерпретерүүд нь хамгаалалтаар
мэдэгдэсныг сонгодог Жишээ нь:Unix болон Linux системүүд нь өөр өөр xэдэн хамгаалалттай бөгөөд тэр дундаас сонгож болно.(Боурне хамгаалалт, Си хамгаалалт, Боурне давxар xамгаалалт, Крон хамгаалалт гэx мэт...) Иxэнxихамгаалалтууд адилxан өгөгдөлтөй байдаг мөн энэ нь жижигxэн
ялгаатай, үүнд xэрэглэгч өөрөө xувийн хамгаалалтаа сонгодог. Интерпретер командын гол функц нь гаргаx ба дараагын үйлдэл xийx комманд,
маш олон комманд энэ үед файл дээрээ өгдөг: шинийг xийx, устгаx, пист, принт, xуулаx, биелүүлэx бас бусад. MS-DOC, Unix үйлдлийн
хамгаалалтыг энэ аргаар xийж болно. Энэнд 2 ерөнxий замаар эдгээр коммандуудыг xэрэгжүүлж болно. Нэг алxам бол Интерпретер комманд нь
өөртөө үйлдлийг биелүүлэx код агуулдаг. Жишээ нь: файл устгаx комманд нь зоxистой, xэрэглэx системийг ажиллуулж Интерпретер коммандаар
кодоор xариу өгдөг.
Сонгоx алxам юниксыг xэрэглэx, буюу үйдлийн систем xэрэгжиx коммандууд нь голдуу нэвтрүүлэx системийн программ. Энэ нь Интерпретер комманд
үүнийг ойлгож авч чадаxгүй. Xэрэглэгчийн файл санаx ойд уншиж бас биелүүлдэг. Unix комманд нь /rm file.txt/ файл устгаж xайж байгаа
дүүргэгдэж be defined xийнэ. Энэ замаар системд программист proper  нэртэй шинэ file үүсгэснээр системийг xялбарчилж шинэ программ нэмж
болно. Интерпретер коммандын программ нь жижиг нэмсэн шинэ комманд нь өөрчлөгддөггүй байж болно.
Жеральд Уоллес
Жеральд Жермейн Уоллес (Gerald Jermaine Wallace, 1982 оны долоодугаар сарын 23-нд Алабама мужийн Силакога хотод төрсөн) — Америкийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны Бостон Селтикс багийн жижиг довтлогч юм. Алабамагийн (2000—2001) коллежийн багаас 2001 оны драфтад оролцож №25-аар Сакраменто Кингз (2001—2004) багт хуваарилагдан очсон Уоллес Шарлотт Бобкэтс (2004—2011), Портленд Трэйл Блэйзерс (2011—2012), Брүүклин Нетс (2012—2013) багуудад тоглож байгаад Бостон Селтикс багт ирсэн. Шарлотт Бобкэтс багт байхдаа 55 тоглолтонд 138 бөмбөг таслалт хийсэн нь түүний хувьд шилдэг үзүүлэлт нь юм.
Холбоос
Ангилал:1982 онд төрсөн Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хүчний довтлогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч Ангилал:Бүх оддын тоглолтонд оролцогч Ангилал:Бостон Селтикс багийн тоглогч Ангилал:Америкчууд
Бадамсамбуугийн Ганболд
Бадамсамбуугийн Ганболд (1983 оны 8 сарын 6 - ) нь Токүсэгава Масанао (德瀬川 正直) нэрээр мэргэжлийн сүмод барилдаж байсан Монголын сүмоч бөгөөд үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх юм. Улаанбаатар хотод төрсөн бөгөөд Увс аймгийн Баруунтуруун сумын уугуул. Кирияма дэвжээнд харьяалагдаж байсан тэрээр 2010 оны 3 сарын тэмцээнээс мэргэжлийн сүмогийн макүүчи зиндаанд дэвшин барилдаж байгаад 2011 оны 5 сард зодог тайлжээ. Зодог тайлаад Монголдоо буцаж ирсэн Ганболд 2012 онд Баян-Өлгий аймгийн наадамд түрүүлж, аймгийн арслан цол хүртсэн.
Амжилт
<td style="background-color:#CCC">Тэмцээн болоогүй
Гадны холбоос
Ангилал:1983 онд төрсөн Ангилал:Монголын сүмоч Ангилал:Аймгийн арслан
Түмэн
Түмэн —
Зүүлт, тайлбар
Ангилал:Монгол цэргийн зохион байгуулалт
Нанотехнологийн түүх
Нано Шинжлэх Ухаан
Нанотехнологи гэж юу вэ?
Илмари Салминен
Илмари Р.Салминен (1902 оны 9 сарын 21 – 1986 оны 1 сарын 5) нь Финландын хөнгөн атлетикч, 1936 оны зуны олимпын 10000 метрийн гүйлтийн аварга юм.
Тэрээр 1930-аад оны холын зайн шилдэг гүйгчдийн нэг байсан бөгөөд 1934 онд Италийн Туринд зохиогдсон анхны Европын аварга шалгаруулах тэмцээнээс 10000 метрийн гүйлтийн төрөлд алт, 5000 метрийн гүйлтийн төрөлд хүрэл медаль авч олон улсын тэмцээний гараагаа эхэлжээ.
Нанотехнологийн түүх
Нано Шинжлэх Ухаан
Наноэлектроник гэж юу вэ?
Илмари Салминен
Берлинд зохиогдсон зуны олимпод эхлээд 5000 метрийн зайд хурд сорьж 6-р байр эзлэв. Дараагийн өдөр нь 10000 метрийн зайн гүйлтийн шигшээ уралдаан болоход нутаг нэгт Арво Аскола, Волмари Исо-Холло нараас дөнгөж 0.2 секундын урд барианд орж, алтан медаль хүртсэн байна.
Нанотехнологийн түүх
Нано Шинжлэх Ухаан
Түүхийн хуудас сөхвөл.
• Хүн төрөлхтөн хэзээ анх нано хэмжээт материалын давуу талыг олж харсан нь тодорхой биш. Одоогоор мэдэгдэж байгаагаар 4-р зуунд Ромын шилний мастерууд нано хэмжээт металл агуулсан шил хийдэг байжээ. • Лондон хотноо Британийн музейд байгаа Ликургус хааны үхлийг уран сайхны аргаар харуулсан Ликургусийн аяга нано мөнгө болон алттай шохойгоор хийгдсэн ба аяганы дотор талыг гэрэлтүүлэхэд гадаргуу нь ногооноос- гүн улаан өнгөтэй болон хувирдаг байна. Мөн сүм хийдийн цонхыг ийм өнгөтэй шилээр хийдэг байжээ. • Kodak- ийн үндэслэгч George 1883 оны үед анхны хар цагаан хальсыг бүтээжээ. Энэ хальсны мөнгөний давсан давхарга нь нано бүтэцтэй байдаг.
Илмари Салминен
Гадаад холбоос
Ангилал:10.000 метрийн гүйлтийн олимпын аварга Ангилал:10.000 метрийн гүйлтийн европын аварга Ангилал:Финландын 5000 метрийн гүйгч Ангилал:Финландын 10.000 метрийн гүйгч Ангилал:Финландын олимпын аварга Ангилал:Финландын олимпын оролцогч Ангилал:1936 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Финландчууд Ангилал:1986 онд төрсөн
Нанотехнологийн түүх
Нано Шинжлэх Ухаан
Нанотехнологийн хувьсгал гарахад нөлөөлсөн хүчин зүйл
• Атомууд ба молекулуудын харж хэмжиж, удирдан жолоодох багаж төхөөрөмж бүтээв. 1981 Scanning Tunneling microscopes (STM) –ыг зохион бүтээгдсэнээр гадаргуу дээрхи атомыг харж болох боломжтой болов. • 1990 онд физикчид “IBM” гэдэг үгийг Ксеноны (Xenon) 35 атомаар бичиж STM-ийн гайхамшигийг харуулав. Үүний өмнө цахилгаан соронзон радиац дээр үндэслэсэн Х-ray техникийг ашиглаж кристалын атомуудын байрлалыг шууд харах бололцоотой боллоо. Transmission Electronic Microscopes (TEM) зохион бүтээгдсэнээр нано биетүүд болон атомуудын байрлалыг шууд харах бололцоотой боллоо.
'''Тэгвэл нүүрстөрөгчийн нано хоолой гэж юу вэ? / Carbon nanotube /'''
1991 онд Японы эрдэмтэн Сумио Ижима “Графитан тор ’-ыг хуйлж хийсэн маягийн бүтэц бүхнүүрстөрөгчийн нанохоолойг бүтээж Нобелийн шагнал хүртсэн билээ. Энэ нүүстөрөгчөн нанохоолой нь дээд зэргийн гангаас 100 дахин бат бэх, 6 дахин хөнгөн байлаа. Гелийн орчинд вольтын нумын цэнэгээ алдах үед нүүрсэн электродоос их хэмжээний хөө үүсдэг байна. Энэ хөө дотроос нанохоолойг нээжээ. Вакум орчинд целсийн 2800 градус хүртэл халаасан ч хайлдаггүй, шатдаггүй, тогтвортой байдлаа хадгалж чаддаг, цахилгаан дамжуулалтаар металаас 10000 дахин илүү гэх мэтчилэн маш онцгой шинж чанартай, сүүлийн үед шинжлэх ухааны бараг бүхий л салбарын эрдэмтэд, судлаачдын сонирхлыг татаж судлагдаж буй материал нь "Carbon Nanotube (CNT)" буюу "Нүүрстөрөгчийн нанo хоолой" юм.
Одоогийн байдлаар CNT-г ашигласан бүтээл
• 1мм диаметртэй CNT нано утас 6300 кг жинтэй зүйлийг даана • CNT-г ашигласан хамгийн анхны бүтээл болох хөнгөн жинтэй, бат бөх унадаг дугуй спортын уралдаан тэмцээнд зориулагдан үйлдвэрлэгдээд байна. Анх 2005 онд Tour de France тэмцээнд ашиглагдсан BMC SLC01 Proзагварын унадаг дугуйн их бие нь л гэхэд дөнгөж 1055 гр жинтэй юм • Уян хатан, нугалж болох электрон төxөөрөмж
Сонингийн цаас шиг нугалж эвхэж болох компьютер байна гээд төсөөлөөд үз дээ. Үүний нэг жишээ нь Токио их сургуулийн эрдэмтдийн боловсруулсан резин болон нанохоолой хэлбэрийн хагас дамжуулагчийг ашиглах OLED дэлгэц юм • Бөх бат материал Texas их сургуулийн эрдэмтэд маш бат бөх, уян хатан шинж чанарыг зэрэг агуулсан, агаар шиг хөнгөн жинтэй материал гаргаж авсан байна • Жинхэнэ спайдeрман Эгц босоо ханаар хамгийн чадмаг, хурдан авирч чаддаг Gecko хэмээх нэгэн төрлийн гүрвэл байдаг гэнэ. Тэгвэл Dayton, Akron зэрэг их сургуулийн эрдэмтдийн хамтарсан судалгаагаар уг гүрвэлийн хөлний наалдах чадвараас 10 дахин их наалдамхай чанар бүхий бодис гарган авсан байна. • Цаас шиг нимгэн чанга яригч Хятадын эрдэмтэд уян хатан, цаас шиг нимгэн чанга яригч (speaker) хийсэн байна. Энэ нь ажиллагааны зарчмын хувьд уламжлалт чанга яригчаас ялгаатай бөгөөд нимгэн нанохоолой хуудсаар цахилгаан гүйдэл гүйлгэхэд материал халж ойролцоох агаартай харилцан үйлчлэлд орсноор дууны долгион ялгаруулдаг ажээ • Хамгийн жижиг чип Stanford их сургуулийн эрдэмтэд дэлхийн хамгийн жижиг хэмжээний буюу 10-20 нанометр хэмжээний чип зохион бүтээсэн байна. Энэ чип нь гүйцэтгэх үүргийн хувьд ердийн электрон чипнээс ялгаагүй боловч нано хэмжээст учир хамгийн бага эрчим хүч зарцуулсан, өндөр хүчин чадал бүхий төxөөрөмж бүтээх боломжийг бүрдүүлэх ажээ.
Жемма Гиббонс
Жемма Гиббонс (Gemma Gibbons, 1987 оны 1 сарын 6-нд Лондоны Чарльтонд төрсөн) нь Их Британийн жүдочин.
Ангилал:1987 онд төрсөн Ангилал:Их Британийн жүдоч Ангилал:Их Британийн олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Их Британичууд
Нишава тойрог
Нишава тойрог (Нишавски управни округ) — Серби улсын 382 мянган хүнтэй тойрог. Тойргийн төв нь Ниш.
Ангилал:Сербийн тойрог
Монтгомери Вилсон
Монтгомери "Бад" Вилсон (Montgomery "Bud" Wilson, 1909 оны 8 сарын 20 – 1964 оны 11 сарын 15) нь Канадын уран гулгагч бөгөөд эрэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан төрлөөр 1929-өөс 1939 оны хооронд Канадын аваргаар 9 удаа шалгарсан дээд амжилтыг эзэмшдэг тамирчин юм. 1932 он түүний амжилтын оргил жил байж, Дэлхийн АШТ-ээс мөнгө, өвлийн олимпоос хүрэл медаль хүртжээ.
Вилсон мөн хос гулгалтын төрөлд төрсөн дүү Констанс Вилсон-Самуэлтэй хамтдаа оролцдог байв. Тэд хэд хэдэн удаа Канад, Хойд Америкийн аварга болцгоож байв.
Тамирчны замналаа өндөрлөсний дараа Вилсон Бостоны тэшүүрийн клубт олон жилийн турш дасгалжуулагчийн ажил эрхэлж байжээ. Вилсон 1964 онд 55 настайдаа нас нөгчжээ.
1976 онд түүнийг Дэлхийн уран гулгалтын алдрын танхимд багтаасан билээ.
Амжилт
Эрэгтэй ганцаарчилсан
Хос гулгалт, Констанс Вилсоны хамтаар
Эшлэл
Ангилал:1909 онд төрсөн Ангилал:1964 онд өнгөрсөн Ангилал:Канадын уран гулгагч Ангилал:Канадын олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Канадчууд
Мөнх сарьдаг уул
Мөнх Сарьдаг — Саяны нурууны ноён оргил (3,491 м). Их саяны нуруунд Орос, Монгол хоёр улсын хилд байрладаг. Буриад болон Хөвсгөл нутгийн хамгийн өндөр цэг гэдэг.
Топлич тойрог
Топлич аймаг (Топлички управни округ) — Серб улсын 92 мянган хүнтэй аймаг.
Мөнх сарьдаг уул
Ангилал:Азийн уул Ангилал:Монголын уул Ангилал:Оросын уул Ангилал:Буриадын газар зүй Ангилал:Хөвсгөл аймгийн газар зүй Ангилал:Монгол-Оросын хоорондын хил Ангилал:Соёны нуруу Ангилал:Зүүн Соёны нуруу
Топлич тойрог
Ангилал:Сербийн аймаг
Анхны тусламж
Бусад үзэх
ДЭМБ-ын баталсан чухал эмний жагсаалт
Цахим холбоос
Ангилал:Хөдөлмөр хамгаалал
Кортни Ли
Кортни Ли (Courtney Lee, 1985 оны аравдугаар сарын 3-нд Индиана мужийн Индианаполис хотод төрсөн) — Америкийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны Мемфис Гриззлис багийн жижиг довтлогч юм. Ли 2008 оны драфтаар (№22) Орландо Мэжик (2008—2009) багт очсон бөгөөд дараа нь Нью Жерси Нетс (2009—2010), Хьюстон Рокетс (2010—2012) багуудад тоглосон. Бостон Селтикст 2012 оны долоодугаар сарын 20-нд 4 жилийн гэрээг 21.5 сая доллараар байгуулан иржээ.
Ли 2014 оны нэгдүгээр сарын 7-нд Бостон Мемфис Гриззлис болон Оклахома Сити Тандер гурван багийн тохиролцооны үндсэн дээр Мемфист очсон.
Холбоос
Ангилал:1985 онд төрсөн Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн довтлогч-хамгаалагч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч Ангилал:Бостон Селтикс багийн тоглогч Ангилал:Америкчууд
Горлос
Горлос нь Монголын эртний нэгэн аймаг юм. Горлос гэдэг үг нь Горлод гэдэг хувилбартай. Зарим эрдэмтэн Горлос нь Хорь Түмэдтэй холбоотой овог хэмээн үздэг. Хори нь Хорилас, Хорилад, Хорлус, Горлод гэж хувирсан байх гэсэн таамаг дэвшүүлжээ.
Монголын Дарлигины бүлэгт багтаж явсан, эртний овог аймаг болно. Тэд XII зууны эхээр Хонгирад, Ихэрэс аймагтай зах нийлж Хянган уулын баруун этгээдээр нутаглаж Хамаг Монгол аймгийн Хадаан тайш, Хотул хан нарын захиргаанд явжээ. XII зууны эцсээр Тэмүжин, Жамуха нарын өрсөлдөөний үеээр заримдаа Тэмүжинг дагаж заримдаа Жамухаг дагалдан нэлээд зөрчил будилаантай замыг туулжээ. Тэмүжин, Жамуха хоёр хагацсаны дараа Горлос аймгаас Сэчэгүр ирж Тэмүжинг дагасан байна. Харин Горлос аймгийн Цогс Цагаан 1201 онд Жамухаг Гүр хаан өргөмжлөх ёслолд оролцож Чингис хаантай байлдаж явжээ. 1203 онд болсон Хүйтэний байлдаанаас хойш Горлос аймаг бүрэн ялагдаж Чингис хааны эрхшээлд орсон байна. 1206 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны дараа Горлос аймгийн Сэчэгүрийг мянгатын ноёнд өргөмжилж нэг бүлэг Горлосыг захируулсан бөгөөд Өэлүн эхэд хувь хүртээсэн түмэн өрхийн гурван мянган өрх нь Горлос, Олхонудаас бүрэлдэж байжээ. Бас зарим нь Хавт Хасарын мэдэлд орсон байна. Энэ бүлэг иргэн хожим нь Манж Чин улсын үед Жирэмийн чуулганы Горлосын хоёр хошуу болов. Хавт Хасарын хойчис Бумба Илдэний үед Хорчины ахлагч Уубатай хамт Манжийг дагасанд Эеэр засагчийн 5-р онд (1648) Бумба Илдэнийг засаг, улсын түшээ гүн өргөмжилж Горлосын өмнөд хошууг захируулж Нон мөрөн, Сунгари голын уулзварын баруун хөвөөнд нутаг зааж өгчээ. Тэнгэрийн сэцэний 9-р он (1637) Гүмүд засаг улсын туслагч гүн хэргэм соёрхож, Горлосын хойд хошууг захируулан Хунтүн мөрний хойд эрэг Нон мөрний зүүн эрэг дагуу нутаг зааж байршуулжээ.
Орчин үе
Горлосын өмнөд хошуу нь одоо БНХАУ 1952 онд Гирин мужийн баруун хойд хэсэгт байрлаж буй Горлосын өмнөд хошууг Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь (前郭尔罗斯蒙古族自治县 Qián’guō'ěrluósī Měnggǔzú Zìzhìxiàn) болгоод Хармөрөн мужийн баруун өмнө хэсэгт байрлаж буй Горлосын хойд хошууг Зуу Юань шянь (肇源县 Zhàoyuán Xiàn; Zhaoyuan County) болгожээ.
Эх сурвалж
Ангилал:Монгол овог аймаг
Эрдэнэбатын Эрдэнэчулуун
Эрдэнэбатын Эрдэнэчулуун (1962 онд Өвөрхангай аймгийн Хайрхандулаан суманд төрсөн) нь Тод манлай уяач цолтой уяач юм. Түүний уясан морьд улс, бүсийн наадмуудаас нийт 21 түрүү, 45 айраг авч байжээ.
2001 онд Алдарт уяач, 2005 онд Манлай уяач, 2007 онд Тод манлай уяач цол хүртсэн.
Амжилт
Ангилал:Тод манлай уяач Ангилал:Хайрхандулааны хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1962 онд төрсөн
Келли Олиник
Келли Олиник (Kelly Olynyk, 1991 оны дөрөвдүгээр сарын 19-нд Онтарио мужийн Торонто хотод төрсөн) — Канадын сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны Бостон Селтикс багийн төвийн тоглогч юм. 2013 оны драфтын арвангурваар Даллас Маверикс багт сонгогдсон ч Бостон Селтикс баг эгнээндээ элсүүлсэн байна.
Холбоос
Ангилал:1991 онд төрсөн Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хүчний довтлогч Ангилал:Бостон Селтикс багийн тоглогч Ангилал:Америкчууд
Гленн Хардин
Гленн Фостер Хардин (Glenn Foster Hardin, 1910 оны 7 сарын 1 – 1975 оны 3 сарын 6) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хөнгөн атлетикч, 1936 оны зуны олимпийн 400 метрийн халхалттай гүйлтийн төрлийн аварга юм.
Тэрээр 1932-оос 1936 оны олимпийн хооронд ялагдал хүлээсэнгүй. Хардлин спортын замналаа Берлинд болсон олимпод Канадын Жон Лоурингийг 0.3 секундээр давамгайлж алтан медаль хүртсэнээр өндөрлөсөн юм.
Ангилал:400 метрийн саадтай гүйлтийн олимпын аварга Ангилал:АНУ-ын 400 метрийн саадтай гүйгч Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч Ангилал:1932 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1936 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Америкчууд Ангилал:1910 онд төрсөн Ангилал:1975 онд өнгөрсөн
Лигдэн хаан
Лигдэн Хутагт Хаан (1588–1634) нь 1604-1634 оны хооронд Эзэн Чингис хааны удмын сүүлчийн их хаан юм. Хиад Боржигин овогтон.
Нэр, цол
Лигдэн хутагт хааны нэрийг түүх бичлэгт Лигдэн, Линдан гэж хоёр өөр байдлаар бичсэн байдаг. Лигдэн хааны нэрийг төвөд хэлээр Лиг-дан (རྦད་དེ) гэж бичсэн нь, монгол хэлээр сайтар төгөлдөр гэсэн утгатай. Мин улсын түүхэн судар шастирт Линь дан (林丹, lin dan) хэмээх ойролцоо дуудлагат ханзаар бичдэг.
Лигдэн нь Хаан сууринд заларч байхдаа Линдан Хутагт Суут Чингис Таймин Сэцэн Зүгүүдийг Тийн Бөгөөд Ялгуугч Бала Чакраварти Дай Тайсун Тэнгэрийн Тэнгэр Дэлхий Дахины Хурмаст Алтан Хүрдэнийг Орчуулагч Номын Хаан гэсэн асар урт цол гуншин хэрэглэж байсныг Их Шар Туужид тэмдэглэн үлдээжээ. Дээрх урт цолыг товчлохдоо Дөчин түмэн Монгол улсын эзэн Баатар Чингис хаан гэж зарлан тунхаглаж байсан нь хожуу Алтан улсын Нурхач хаанд явуулсан захидалд баримт болон үлджээ.
Эхэн үе
Зөрчидийн Нурхачи баатар монгол аймгуудтай байлдаж амжилт олохгүйгээ мэдмэгц зөөлөн арга “ураг барилдах” замд шилжсэн юм. Нурхачи баатар Ляодунгийн газарт өөрийн байрыг бэхжүүлэхийн тулд нангиадын Мин улсыг дайлахад хүчээ төвлөрүүлж, Лигдэн хаан болон монгол аймгуудтай илт дайсагнахаа больж ар талын аюулгүй байдлаа хангахад анхаарч эхэлжээ. Монголчуудын өдөөн хатгалга, халдлага, довтолгоонд Нурхачи баатар хүлцэнгүй хандаж, “ураг болъё” гэх зэргээр хил залгаа орших Хорчин, Өвөр халхын таван отгийн ноёд, тайж нартай найртай харилцаж ойртсоор байлаа.
Дунд үе
Нурхачи баатар (1575-1626) манж аймгуудыг 1616 онд нэгтгээд Монголын Лигдэн хаанд захидал илгээж, нийтийн дайсан Мин улсын эсрэг хамтарч дайтахыг санал болгосон байна.
Пирот тойрог
Пирот аймаг (Пиротски управни округ) — Серб улсын 93 мянган хүнтэй аймаг.
Лигдэн хаан
Дунд үе
Нурхачи баатар хаан Солонгосыг дайлсныхаа дараа Нангиад орныг байлдан дагуулах аян дайндаа өөрийн баруун жигүүрт байгаа монгол аймаг, ханлигуудыг өөртөө татах, нөлөөндөө оруулахыг чармайж, тэр дундаа Лигдэн хааныг өөрийн гол холбоотноо болгохыг санаархаж эхлэв.
Манж-Зөрчидийн Умард Алтан улс, Монгол улс хоёрын хооронд болсон анхны тулалдаанд Нурхачи баатар хааны ялалтаар өндөрлөсөн нь манж-зөрчидийн хувьд монгол аймгуудыг өөртөө татах боломжийг нэмэгдүүлэв.
Тиелингийн тулалдаанаас хойш Зөрчидийн Нурхачи баатар хаан Мин улсыг дайлъя гэвэл эхлээд Монголын Лигдэн хааны хүчийг сулруулах, ар талаа бэхжүүлэх ёстой болсон байна. Лигдэн хааны мэдэлд буй Цахар аймаг хүчирхэг тул Өвөр Халх, Хорчин, Харчин, Найман, Аохан, Баарин олон монгол аймгуудыг ургийн холбоондоо дулдуйдан “айлган сүрдүүлэх” ба “аргадан татах” замаар Нурхачи баатар хүчирхэг Лигдэн хааны хүчийг сулруулж эхэлжээ.
Лигдэн хаан урьд нь Мин улсыг удаа дараа довтолж, Мин улс Лигдэн хааныг алт мөнгөөр хахуульдсан тул дахин Хятадтай байлдахыг сонирхохгүй байлаа. Мөн Нурхачийг өөртэй нь тэгш зиндаанд харьцсанд дургүйцэж, хамтарч ажиллахаас татгалзсан байна.
Түүний хойно, 1619 оны 11-р сарын эцсээр Лигдэн хааны элч Хангал Байху манж-зөрчидийн хааны ордонд очиж Нурхачи баатарт илгээсэн Лигдэн хааны бичгийг өргөсөн байна.
Лигдэн хааны бичиг:
Лигдэн хаан цааш нь Зайсай тэргүүтэй Хорчин, Өвөр халхын ноёдыг ямар ч болзолгүйгээр суллах, түүний эзлэн буй Гуаннан хотод цэрэглэхээ татгалзахыг шаардсан байна.
Нурхачи баатар хаан энэхүү захидалд эгдүүцэж, монгол элчийг барьж хориод, 1620 онд хариу элч илгээв:
гээд Цахар нь Мингийн дайнд ялагдаж байсныг дурьдаад, Мин улсын эсрэг Зөрчид, Монгол нар холбоотон болж тэмцэхийг санал болгоод хоригдож буй зарим ноёдыг сулласан ч Зайсай ноёныг түмэн талаар сольж авсугай гэж элч илгээв. Лигдэн хаан хилэгнэж, зөрчидийн элчийг хорьсонд Нурхачи баатрын ордонд манж-зөрчидийн элчийг хороосон тухай худал цуу үг хүрч, Лигдэн хааны элч Хангалбайхуг хороожээ. Ийнхүү Умард Алтан улс ба Монгол улс хоёрын хооронд ноцтой зөрчил бий болов.
1619 онд Лигдэн хаан нангиадын Мин улстай цэргийн холбоотны гэрээ байгуулж, Мин улсаас авах шан харамжаа 4,000 лан цагаан мөнгийг 20,000 лан цагаан мөнгө болгожээ.
Монголчууд нангиадын үзэн ядах үзэл санааг сэдрээсэн Лигдэн хааны энэ үйл ажиллагааг Өвөр Монголын бүх ноёд дургүйцэн хүлээн авч, монгол ноёд Лигдэн хаанаас нүүр буруулан Манж-зөрчидийн Нурхачи баатар хааныг түших болжээ. Лигдэн хаан ба Мин улсын холбоотны гэрээ байгуулахаас өмнө монгол ноёд цөм Лигдэн хааныг дагаж, түүний үг зарлигийг мөрдөж байлаа.
1623 оны 5-р сард Лигдэн хаан Жаруд аймгийн Сабун ноёныг “Умард Алтан улстай далдуур харилцав” хэмээн довтолсонд Сабун ноён ял асуухаас айж хөрш Хорчины нутагт орж ирсний дараа ялт хүмүүнийг орогнуулсан ял нөмрөхөөс эмээн Хорчины Ууба тайжи Умард Алтан улсад дагаар оров. Лигдэн хааны авга ах Дайчин тайж Шинэ мянган отогийг авч Ууба ноёны хамгаалалтад оржээ.
Өвөр Халхын ноёд тайж нар Лигдэн хааны шийтгэлээс айж Манж-Зөрчид уруу очиж чадахгүй байгаагаа мэдэгдэж, Нурхачи баатар хаанд байнга элч илгээж байв. 1623 оны 5-р сард Абахай сэцэн хунтайж, Дэглэй тэргүүтэй зөрчидийн 3000 цэрэг Жарудын Ананда тайжийг бут цохиж аймаг олныг нь хураан авчээ.
1623 онд Нурхачи баатар хаан Хорчины Ууба тайж ид элч илгээн 1624 онд тангараг өргүүлж холбоотноо болгов. Лигдэн хаан “энх төрөөр нэгтгэх бодлого” нь амжилтгүй болмогц “дайчин төрөөр нэгтгэх бодлого”-д шилжиж, 1625 оны 4-р сард Хорчин аймагт довтолж Зүрүхэ хотыг бүсэлсэнд Хорчины Ууба тайжи Умард Алтан улсад элч илгээн тусламж хүсэв.
Нурхачи баатар хаан цэрэглэж, Хорчины нутгийн гадна цэргийн үзлэг хийгээд өөрийн гутгаар бэйл Мангудай, дөтгөөр бэйл Абахай сэцэн хун тайж нараар 5000 шилдэг морин цэргийг удирдуулан Хорчинд туслаар илгээж, өөрөө гэдрэг буцжээ. Лигдэн хаан манж-зөрчидийн цэрэг айсуйг мэдээд бүслэлтээ зогсоож гэдрэг буцсан байна. Энэ үед Өвөр Халхын Баяагудын ноён Энхэ дара албат нараа дагуулан Умард Алтан улсад дагаар оров. 1625 онд Хорчины Ууба тайж, зөрчидийн Нурхачи хаанд бараалхан Есөн цагааны алба сэлтийг өргөж давхар ураг барилдав. Манж ба Цахар хоёрын хооронд болсон анхны зэвсэгт мөргөлдөөнд манж нар давамгайлж Нурхачи баатар Өмнөд Монгол уруу цэрэглэн орохоор зоримог шийдвэр гаргасан байна.
1626 онд Манж-зөрчидийн их цэрэг Монголын нутагт цөмөрч “Улаат элчийг уулгалав” гэж шалтаглан Жаруд, Баарин аймгийг довтолж хүн мал олныг олзолж авчээ.
1626 оны 5-р сард “Хүндэлэнг хаан” Нурхачи баатур 10,000 цэргээр найман замаар довтолж, Хатун голыг (Шар мөрөн) гаталж Баарин аймгийг довтолж Наннуг тайжийг хороон, Баарин, аухан, найман, ар хорчин, оннигуд, хишигтэн аймгуудын нутгийг эзлэн авч, намар 10-р сард манжийн цэрэг Жаруд аймгийг довтолж Бага Дархан тэргүүтэй 14 тайжийг талж буцжээ.
Халхын зүүн гарын Шолойг түшин суусан өвөрлөгч аймгийн ноёд Халхад Лигдэний эсрэг уур амьсгал тархахад нөлөөлсөн байна. Тэдгээр аймгийн зарим ноёд Халхад нутаглах хугацаандаа Лигдэн хааны эсрэг мөчөөрхөн тэмцэж Сэцэн ханы нутгаас Түшээт ханы нутгийг дайран өнгөрч 1631 онд Харчин, Түмэд, Ордос, Юншээбү, Асуд аймгийн ноёдтой холбоолон, Хөх хотод байсан Лигдэн хааны 40000 цэргийг бут цохиход оролцжээ. Үүнийг Халхын ноёдууд хөхиүлэн өөгшүүлсэн нь дамжиггүй юм.
Халхын ноёдын олонх нь Лигдэн хутагт хаан Өвөр Монголын ноёд, тэднийг дэмжсэн Манжийн хамтарсан хүчинд Лигдэн хутагт хаан цохигдохын хамт Халхад шурган орж ирж өөрсдийнх нь эрх мэдэл, биеэ даасан байдалд халдуузай хэмээн болгоомжилж түүнийг эсэргүүцэн тэмцэхэд бэлтгэх болжээ.
1627 оны үед Лигдэн хаан баруун гурван түмнийг (Ордос, Харчин, Түмэд) дайлах чимээг сонссон ар Халхын Засагт хан, Хотгойдын Алтан хан нар тагнуул туршуул явуулж байдлыг ажиглах гэхэд Лигдэн хаан тэднийг нь барьж аван цөмийг нь алжээ. Энэ мэт байдлаас болон ерөөс Лигдэн хааныг ар Халхад цэрэглэх нь гэж сандарсан ар Халхын ноёдын дунд багагүй хөл үймээн болж эсэргүүцэн тэмцэхээр бэлдэцгээжээ.
1631 онд Халхын хамгийн баруун хойд захад оршин сууж байсан Омбо-Эрдэнэ тайж Лигдэн хутагт хаан довтлон ирэх гэж буй тул галт зэвсгээр тусална уу гэж Оросын хаанд элч зарж байсан төдийгүй Лигдэний “аюулаас” аврагдахын тулд Оросын цагаан хаанд дагаар орох асуудлыг татгалзахгүй байсан нь „Өөрийн төрөлдөө захирагдсанаас өрөөлийн дор боолчлогдсон нь дээр“ гэх сонголтыг буй болгосон юм.
Халхын ноёдын дундаас Лигдэн хааны тэмцэл нийт Монголын тусгаар тогтнолын хэрэгт гүн холбогдолтойг ухамсарлан түүний тэмцлийг дэмжих талыг баримталсан Цогт хунтайжаас өөр түүхэнд нэр гарч тэмдэглэгдсэн хүн алга байна.
1624 онд Лигдэнг хаан ширээнд суусны 20 жилийн ойг тохиолдуулан Цогт тайжийн хаданд сийлүүлсэн 7 бадаг шүлэг, дагалдвар бичээсд түүний улс төр, гүн ухаан, шашны үзэл бодрол тусгалаа олжээ. Шүлэгт авга эгч Халуутыгаа санан мөрөөдөх сэтгэлээрээ дамжуулан Лигдэн хааныг дэмжсэн санаагаа илэрхийлэхдээ:
хэмээгээд дагавар бичээсд:
хэмээжээ.
Дээр өгүүлсэнчлэн Ар Халхын ноёд Лигдэн хааныг дэмжих нь бүү хэл оргож боссон албат аймгуудыг нь орогнуулан эсэргүүцэж улмаар Лигдэн хааны эсрэг тэмцэхэд нь өдөөн турхирч байлаа. Нөгөө талаар Ар Халхад шургалан орж ирсэн Авга болон Цахарын баруун гарын Сөнид, Үзэмчин, Хуучид эдгээр аймгууд нь Халхын зүүнгарын Шолойг “Сэцэн хан” цол өргөмжилж түүний албат болсон байна. Энэ үүднээс авч үзвэл Халхын Сэцэн хан аймгийнхан Манж Чин улс болон түүнд дагаар орсон Өвөрлөгчдийн хамт Лигдэн хааны эсрэг хэд хэдэн удаагийн дайнд оролцсон гэж үзэж болох юм.
Сүүл үеийн цэрэг дайн ажиллагаа
Айшин гүрэн болон арын аймгууд (Ар Хорчин, Оннигуд, Дөрвөн хүүхэд, Исүд) нь Монголын (Цахарын) хаан Лигдэний эсрэг цэрэг улс төрийн холбоо байгуулсанд 1630 онд Лигдэн хаан эдгээр урвагчдыг болон ар Халх руу зугтаасан аймгуудыг залхаан цээрлүүлэх дайн явуулсан байна.
Энэ дайн Лигдэн хаан хийгээд арын аймгууд болон ар Халхын хооронд явагджээ. Лигдэн хаан өөрийн шууд харьяат аймаг болон 1627 онд дагаар оруулсан баруун гурван түмний (Ордос, Түмэд) цэргийг дайчилсан байна. Лигдэн хааны цэрэгтэй ар Халх, түүний харьяат Авга нар л Лигдэн хаантай нилээд тулсан бололтой байна. Ар Хорчин, Оннигуд, Дөрвөн хүүхэд нар нь цөм өмнөш Ашин гүрэнг бараадан нүүн зайлжээ. Лигдэн хааны ар Халхтай дайн болсон тухай тухай Ашин гүрний “хуучин Манж бичгийн данс”-д буй нэгэн захидалд :
... гэжээ. Мөн ...гэх мэтээр ар Халхын оролцоог тэмдэглэсэн байна.
Урвагч нарт хорссон Лигдэн хаан 1631 онд Хянганы нурууг давж урвасан Хорчин тэргүүтэй аймгуудад цохилт өгчээ.
Лигдэн хутаг хаан, Халхын Цогт хунтайж, Төвөдийн Занба хаан Данзанвамбо, Кам мужийн Бэри аймгийн ноён Доньёддорж нар улааны шашныг дэмжин манжийн хааны дэмжлэгийг хүлээх болсон шарын шашны эсрэг тэмцэхээр холбоотон болжээ. Манжийн хаан Абахай сэцэн 1632 оны 4 сард өөрийн биеэр цэрэг удирдаж Хорчин, Харчин, Аохан, Баарин, Жарууд, Найман, Түмэд, Ар хорчин, Хонгирад, Асуд аймгийн монгол цэрэгтэй зам зуур нийлж Хянганы давааг давжээ.
Гэтэл Манжийн цэрэгт явсан хоёр монгол хүн нууцаар оргон Лигдэн хаанд мэдээ хүргэсэн нь Лигдэн хутагт хааныг гэнэдүүлэн цохих гэсэн манжийн хааны оролдлогыг бүтэлгүй болгож Лигдэнд Манжийн гол хүчтэй тулгаран байлдахаас зайлсхийж, цаг хожиж хүчээ сэлбэх үүднээс Хөхнуурыг чиглэн дутаах боломж олгожээ. Лигдэн хаантай хамт Цахараас анх дутаасан хүн амын тоо 10 түм илүү байсан боловч зам зуурт аравны долоо, найман хувь нь гээгдэн хоцорсон байна. Лигдэн хаан Хөх нуурт очих болсон шалтгаан нь Манж болон Хятадаас зайдуу энэ нутагт хүчээ зузаатган сэлбэж, урьд холбоо тогтоосон Төвөдийн улааны шашинтны бүлэглэлтэй хамтран шарын шашинтны эсрэг тэмцэх замаар Хөх нуурт бэхжин сэргэхийг эрмэлзэж байсанд оршино. Лигдэн хаан Хөх нуурыг зорин явах замдаа 1634 онд Шар тал гэдэг газар цэцэг өвчнөөр өвдөж 43 настайдаа тэнгэрт хальжээ.
Гэр бүл
Өвөг эцэг: Буян сэцэн хаан
Эцэг: Мангус тайж
Лигдэн хааны тамга
Монголын тулгар төрийг үндэслэгч суут Богд Чингис хааны энэхүү төрийн тамга XVII зуун хүртэл хэрэглэгдэж байсан бөгөөд цахарын Лигдэн хаан манжид хүчин мөхөсдөж Хөх нуурын зүг дутааж бие барах болмогц тамгыг дайсны гарт оруулахгүйн тулд ар, өвөр Монголын зэлүүд уулсын аль нэгэн хадан хонгилд эгнэгт далдлан нуусан тухай сурвалж бүтээлүүдэд тэмдэглэсэн байдаг. Лигдэн хааны хувьд Чингисийн удмын сүүлчийн хаан, Монгол улсын нэгдмэл байдлыг сэргээхийн төлөө тэмцэж явсан эх оронч үзэлтэй хүн байжээ. Иймээс үе дамжин ирсэн их хааны хаш тамгыг Монгол үндэсний улс төрийн оршин тогтнохын бэлгэдэл болгож манж нараас нууцалсан гэдэг домог яриа байдаг.
Тамга Тогоонтөмөр хааны үед үрэгдээд, түүнийг ямаа олоод, ямааны эзэн Лигдэн хаанд өгөөд, улмаар Сутай нэртэй хатанд нь байж байгаад Манжийн хаанд шилжсэн домогтой. Харин түүхэн сурвалжид Лигдэн хааны хүү Эжээ Хонгор (дээрх сурвалжид Эрххонгор) аавыгаа нас барсны дараа жил буюу 1635 онд Хасбуу тамгыг Нурхачийн хүү Амбагайд аваачиж өгсөн гэсэн өөр мэдээ байдаг. Эжээ Хонгор өөрөө бол бууж өгч очсон.
Лигдэн хаанаас тамга хураасан тухай, Юань улсын их хасбуу эрдэнэ хэмээн тусгайлан тахиж шүтдэг байсан тухай Манж Чин гүрний түүхэнд бичиж дурдсан бий. Тэрхүү тамганы хамтаар домогт гурван эрдэнийг тахиж байсан сүмд Мүгдэн буюу одоогийн Хятадын Ляонин мужийн нийслэл Шэньяан хотын Шар сүмд тахигдаж асан тэр тамгыг манжууд “Юань улсын их хасбуу тамга” хэмээн зарлаж, шүтэж, хаад нь тэр тамганы үлгэрээр шинэ тамга үйлдүүлж байсан.
Мүгдэнд тахигдаж асан тэр тамга “Төрийн зарлиг уламжлах эрдэнэ” гэсэн эртний дөрвөн ханзтай, хааш хаашаа 13 см, тиг дөрвөлжин байжээ. Харин шар хадган дээрх дардас бол хялбар уншигдахааргүй сонин, эвхмэл найман үсэгтэй, хааш хаашаа яг 8,2 см дөрвөлжин байв.
Лигдэн хутагт хааны тамганы домог
Манжийн ихэд тархсан “домогт” бичмэл сурвалжид ийн өгүүлдэг:
''“Найман сарын цагаан луу өдөр бэйл нэр түшмэл зарж, хааны хүн, илгээж, хол угтуулсан хишигт мөргөн айлтгасан бөгөөд үе үеийн улс залгамжлах хас эрдэнийн тамга олж авчирсан явдлыг мэдүүлэн айлтгав. Энэ эрдэнийн тамга бол Юань улсын ордны дотор хадгалж байсан тамга бөгөөд Шөньди (Тогоонтөмөр) хааны үед хүрч ирээд, Нийслэл хотыг орхиж, тэр эрдэнийн тамгыг авч, хилийн чанадад одоод, хожим Инчан хотод очоод, хот алдагдах үес тэр эрдэнийн тамгыг үрэгдүүлсэн байна.''
''Тэгээд 200 гаруй жил өнгөрсний хойно нэгэн хүн хадын дор ямаа хариулж явтал нэгэн ямаа гурван өдөр өвс идэлгүй, гагцхүү туурайгаар газар цавчлахыг үзээд, хариулж явсан хүн даруй тэр газрыг малтаж, хас эрдэнийн тамгыг гарган авч, Юань улсын үр хойч Бошигт хаанд өргөн барьжээ. Хожим Цахарын Лигдэн хаанд сүйтгэгдсэн хойно хас эрдэнийн тамга Лигдэн хааны гарт оржээ. Лигдэн хаан бол бас Юань улсын үр хойч болой. Бэйл нэр тэр эрдэнийн тамгыг Сутай хатанд бий хэмээн сонсоод, авчир хэмээн авчруулж үзвээс ЖИ ГАО ЖИ БОУ хэмээх дөрвөн хятад үсэг бичжээ. Хасын бие ишинд хоёр луу ороолдуулан үйлдсэн бөгөөд гэгээн сайхан, үнэхээрийн эрдэнэ аж. Доргон нар ихэд баясалдан, бидний Хаан буян ихтэй тул Тэнгэр гайхамшигт эрдэнэ хайрлажээ. Энэ бол түмэн жил болтол нэг болгож нийтлэхийн бэлгэ ажгуу хэмээн тэр эрдэнийн тамгыг хямгадан авч, дагаар орсон иргэний хамтаар Хар мөрнийг гатлан, Хөх хотод хүрч ирэв. Тэр тухайд бэйл Ёото хараахан өвчилсөн тул мянган цэрэг таслан авч, Хөх хотод суув. Бусад бэйл нэр олон цэргийн хамтаар Цахарын хааны хүү Эрххонгор-Эжэй болон түүний сайд нарыг авч…буцав. Улаагчин гахай өдөр Зарлигаар… угтуулан илгээв… хас эрдэнийн тамгыг улаан эсгий дэвссэн ширээн дээр тавьж… Хааны цацрын өмнө шар ширээ тавьж, хүж асаан, Тайзун хаан хас эрдэнийн тамгыг хүлээн аваад, гараар өргөн барьж, олныг дагуулан Тэнгэрт мөргөж ёслон дуусгаад, сууриндаа сууж, баруун зүүн этгээдэд хандан Зарлиг буулгасан нь: “Энэ хас эрдэнийн тамга бол эртний үе үеийн хаадын хэрэглэж байсан эрдэнийн тамга бөгөөд Тэнгэр надад хайрласан нь магадаар омтгой бус”'' хэмээв.
Лигдэн хутагт хаан, шашин, соёл
Бурханы шашныг дэлгэрүүлэхэд маш анхаарч олон сүм хийд бариулсан билээ. Түүний Монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн нэгэн лут их үйл бол Бурханы шашны хөлгөн их судар 108 боть “Ганжуур”-ыг орчуулуулан, алтан үсгээр барлуулах ажлыг гардан зохион байгуулжээ. Алтан үсгээр барлаж, 9 эрдэнээр чимсэн тийм том хэмжээний номыг бүтээсэн нь хүн төрөлхтний соёлын нэгэн үнэт өв юм. Мөн Хубилай хааны зарлигаар мянган лан алтаар бүтээсэн Махагала бурхныг Монголын нийслэл Цагаан хотод залж, алтан дээвэрт сүмд байрлуулсан байна.
Эшлэл
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл Ангилал:17-р зууны ноёрхогч Ангилал:Алтан ураг Ангилал:Монголын бага хаан Ангилал:Монголын хаан Ангилал:Хан Ангилал:Боржигин Ангилал:1588 онд төрсөн Ангилал:1634 онд өнгөрсөн
Робсон да Силва
Робсон Катано да Силва (Robson Caetano da Silva, 1964 оны 9 сарын 4-нд Рио-де-Жанейрод төрсөн) нь Бразилын ойрын зайн гүйгч юм. Тэрээр дөрвөн зуны олимпод (1984, 1988, 1992, 1996) эх орноо төлөөлөн оролцож, 2 хүрэл медаль хүртжээ. Түүнээс гадна 1987, 1991, 1995 оны Дэлхийн АШТ, 1992 оны Барселоны олимпод 200 метрийн зайд 4-р байр эзэлж байсан аж.
Тэрээр 1985, 1989, 1992 оны Дэлхийн цомд тэргүүлж, 1989 онд 200 метрт 19.96 секунд гүйж, тухайн улирлын дэлхийн шилдэг амжилтыг үзүүлж байв.
Хувийн дээд амжилт
Ангилал:Бразилын 100 метрийн гүйгч Ангилал:Бразилын 200 метрийн гүйгч Ангилал:Бразилын 100 метрийн гүйгч Ангилал:Бразилын 4х100 метрийн буухиа гүйгч Ангилал:Бразилын 4х400 метрийн буухиа гүйгч Ангилал:Бразилын олимпын хүрэл медальтан Ангилал:1984 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Бразилын олимпын оролцогч Ангилал:Бразилын панамерикийн наадамд оролцогч Ангилал:Хөнгөн атлетикийн панамерикийн наадмын аварга Ангилал:200 метрийн гүйлтийн өмнөд америкийн аварга Ангилал:Бразилчууд Ангилал:1964 онд төрсөн
Магни
Магни нь мөнгөлөг цагаан өнгөтэй металл, хөнгөн цагаанаас хөнгөн. Агаарт хялбархан исэлдэж MgO үүсгэнэ. Магни галогенуудтай хялбархан харилцан үйлчлэлцэх ба хүхэр, азоттой халаахад урвалд орж исэлдэнэ.
Гарган авах
Магнийг MgCl2 –г электролизод оруулан гарган авна. Хайлах температурыг багасгахын тулд KCl эсвэл NaCl-г нэмж өгдөг. Катодод төмөр электрод, анодод бал чулуун элекродыг хэрэглэдэг. Электролиз явагдсаны үр дүнд катод дээр магни, анод дээр хлор ялгарна. Мөн магнийг металлотермийн ба нүүрстермийн аргаар гаргаж болно. Эхлээд доломитыг улайсган дараа нь түүнийг 1200-1300°С-т ферросилициум буюу алюмосилициумаар ангижруулна.
Хоёр дахь тохиолдолд 2100°С-т нүүрсээр ангижруулан магнийг гарган авдаг.
MgO + C = Mg + CO
Хими шинж
Магни устөрөгчтэй шууд харилцан үйлчлэлцэхгүй. MgH2 ковалент холбоот нэгдэл бөгөөд дулаанд тогтвортой нэгдэл байдаг. Усны үйлчлэлээр задарна.
MgH2 + 2HOH = Mg(OH)2 + 2H2
Магни HF ба H3PO4-ээс бусад хүчилтэй эрчимтэй харилцан үйлчлэлцэнэ.
Mg + 2HCl = MgCl2 + H2
Шингэлсэн HNO3 магнитай харилцан үйлчлэлцэж, N2O буюу NH4NO3 болтлоо ангижирна.
4Mg + 10HNO3(шин) = 4Mg(NO3)2 + N2O + 5H2O
4Mg + 10HNO3(их шин) = 4Mg(NO3)2 + N2O + NH4NO3 + 3H2O
Магнийн исэл
MgO Магнийн оксид цагаан өнгөтэй нунтаг, усанд муу уусдаг бодис юм.
MgCO3 = MgO + CO2
Магнийн гидроксид
Mg(OH)2. Энэ нь цагаан өнгөтэй, дунд зэргийн хүчтэй суурь юм.