cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Монгол ба Кам
Дунд болон Умард Монгол
Дунд болон Умард Монголын ерөнхий шинж байдал гэвэл говь цөлийн уулархаг газар орноос эрэмбэ дараатайгаар хойшлох тутмаа өвс ургамалт уулархаг газар орон болон хувирсан байх агаад хөндий хоолойнууд нь хэчнээн өргөн уудам ч гэсэн аян замын хүний хувьд аль нэгэн өндөрлөг, ямар нэгэн сэрвэн, уул нуруугаар чиг баримжаа авчхаж болно. Ийм зүйл Оростой хил залган орших Умард Монгол шиг уулархаг газар оронд төдийгүй, говь цөл даяар хаа сайгүй байдаг болой. Аравдугаар сарын 11-нд бидний орхин хөдөлсөн тэрхүү Хар сухай худгаас хойш 3 хоногийн дараа бид баруун хойд зүгт 90 бээр орчим ахисан байлаа. Энэ замын маань өмнөд хагас нь Шарцзан шил, Эльцзэ сайхан зэрэг хөндлөн байрлалтай, элс хайрга бүхий хуурай голдрилууд эх авсан гаднах эсрэг талууд руугаа нэн хэц буусан аварга том уулсын мужид байсан билээ. Өмнөдийн болон хойд талын уулс бүрэлдэн тогтсон үндсэн чулуулаг нь боржин бөгөөд эхний тохиолдолд бараан дуу ягаан, эвэрлэг маягтай, дунд болон том ширхэгтэйгээс гадна хоёр хажуу болон ёроолоороо мод, ягаан боржингийн хайргатай, ихээхэн бохир хар гялтгануурт боржин болон хүрэн ягаан өнгийн шаварлаг элсэнцрийн хольцтой байх ажээ. Шарцзан шилийн уулын боржин нь порфирит, порфир, жижиг болон том ширхэгт ягаан өнгийн асмалжин, цайвар саарал өөхөн чулуу, ягаан саарал өнгийн том ширхэгтэй, хар гялтгануурт, эвэрлэг шинжтэйгээс гадна ягаавтар өнгийн жижиг ширхэгт асмалжингийн судлуудтай байв.
ТЭМДЭГЛЭЛТ САР ӨДРҮҮД
П.К.Козловт хүртээсэн шагналууд
Номын зохиогчийн тухай
Уг номын зохиогчийн тухай мэдээллийг та П.К.Козлов үзнэ үү.
Ангилал:Монголоор бэдэрсэн гадныхан Ангилал:Жуулчдын тэмлэглэл Ангилал:Утга зохиолын бүтээл Ангилал:21-р зууны утга зохиол Ангилал:Цуврал ном
Халимагийн зэвсэгт бослого (1930)
Халимагуудыг зөвлөлтжүүлэх бодлогын эсрэг 1930 онд Халимагт лам нарын бослого гарчээ. Батмижид, Раашдондог тэргүүтэй халимаг лам нараар удирдуулсан Нарангэрэл хэмээх нууц бүлгэм үүсч Оросын эрхшээлээс үүрд ангижирсан тусгаар тогтносон Баруун Монгол хэмээх улс байгуулахаар шийдсэн байна. Тэдгээр лам нар 1930 оны 3 сарын 22-нд үйл ажиллагаагаа ил тод болгон Тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Ойрад-Халимаг улс байгуулснаа тунхаглан зарлаад тус улс нь дэлхийн бүх монголчуудын дотроос хамгийн баруун зүг Европ тивд багтдаг учир шинэ байгуулагдсан улсын нэрийг Баруун Монгол хэмээн нэрлэх талаар ард түмний дунд санал асуулга явуулжээ.
Халимагууд тусгаар улс болохоор тунхаглан зарласныг сонссон Зөвлөлтийн удирдагчид яаралтай цэргийн хүч илгээв. Сталинград, Астрахань, Ростов хотуудаас Зөвлөлтийн Улаан Армийн 7 мянган цэрэг бүхий отрядыг Халимаг руу илгээж тусгаар тогтнох хүсэлтэй халимагуудыг буудан хороож эхэлсэн байна. Зэвсэгт бослого нь 1930 оны хавраас намар нь хүртэл өрнөсөн байна. Энэ хугацаанд босогчид болон Улаан армийн ангиудын хооронд ширүүн тулалдаанууд болсон ба Халимагийн Бага Дөрвөдийн аймгийн нутагт 200 орчим хүнтэй халимагийн босогчдын хүч Зөвлөлтийн Улаан армийн 1700 гаруй цэргийн хүч бүхий залхаан цээрлүүлэх экспедицийг бут цохижээ. Халимагийн босогчдын отряд нь гол төлөв лам, сэхээтнүүдээс зонхилон бүрдсэн байжээ. Босогчдыг дарахын тулд дахин 4 мянган хүнтэй моторжуулсан цэргийн анги нэгтгэлийг илгээж 2 долоо хоног бүслэн байлдсаны эцэст босогчдыг бут цохин олзлогсдыг бүгдийг буудан устгаж хороосон байна.
Ангилал:Халимагийн түүх Ангилал:Зэвсэгт мөргөлдөөн
Черкесск
Черкесск (оросоор Черке́сск) — Орос улсын Карачай-Черкес орны нийслэл, 126 мянган хүний хот.
Ард түмэн
2010 оны байдлаар:
Эх сурвалж
Ангилал:Карачай-Черкесийн суурин Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл Ангилал:Оросын хот Ангилал:1825 онд байгуулагдсан
Энэтхэгийн философи
Энэтхэг нь 6000 гаруй жилийн өвөрмөц түүх соёл иргэншил бүхий орон билээ. Энэтхэг соёл иргэншил МЭӨ XV зууны үеэс үүсэлтэй. Үүний нэг тод жишээ бол “Вед” судрууд юм. Ведүүд анх МЭӨ XV-XIV зуунд аман хэлбэрээр зохиогдсон түүхтэй. Тэр үед Энэтхэг Индү мөрний соёл иргэншилтэй байв. Энэтхэгийн уугуул иргэд болох дравидууд энэхүү соёл иргэншлийг анх бүтээсэн гэдэг. МЭӨ X-VII зууны үед умар зүгийн нүүдэлчин овог-Арийчууд Энэтхэгт довтолж, улмаар суурьшин амьдрах болжээ. Тэр үеэс Энэтхэгт нийгмийн ялгарал хүчтэй болж, ангит нийгэм үүсч, анхны төр улс – Магадха улс МТӨ VI зуунаас улам хүчирхэгжив. Эртний Энэтхэгийн философийг судлах эх сурвалжууд: Ведүүд (ригвед, самовед, яджурвед, атхарвавед); Рамаяна, Махабхарата, Упанишад, Бхагавадгита, Веданта-сутра, Миманса-сутра, Санкхья-карика, Йога-сутра, Ньяя-сутра, Вайшешика-сутра гэх мэт олон буй. Эртний Энэтхэгийн философийн онцлог: гэнэн реализм, натурализм, политеизм гэх мэт болно.
Эртний Энэтхэгийн философи нь хөгжлийн гурван үе шатыг дамжин хөгжиж иржээ.
Нэгдүгээрт. Ведийн үе
Энэ бол Энэтхэгт хүй нэгдлийн байгуулал задарч, боолын нийгэм үүссэн үеийн философи юм. Өөрөөр хэлбэл, (МЭӨ 1500-600) угтал философи бий болсон үе болно.
Хоёрдугаарт. Туульсын үе
Энэ эпический үе бол Энэтхэгт кастын системт нийгэм бэхэжсэн үе (МЭӨ 600-2000) бөгөөд энэ үед философийн мэдлэг агуулгын хувьд гүнзгийрсэн бөгөөд философийн системүүдийн үүсч эхэлсэн үе юм.
Ведийн үеийн философи
Вед (эрдэм мэдлэг, мэдэх гэсэн утгатай санскрит үг) нь анх барагцаалбал МЭӨ XV-VII зууны үед зохиогджээ. Вед нь эхлээд ам дамжин боловсрогдож, шашны агуулга багатай, ардын аман зохиолын шинжтэй байсан бөгөөд хожим нь шашны болон философийн агуулгатай болж, нилээд системчлэгдэн бичигдсэн олон үеийн сэтгэгчдийн бүтээл туурвилын эмхэтгэл болсон судрууд юм. Вед бол Энэтхэгчүүдийн оюуны үнэт өв, тэдний сэтгэлгээний чухал хөшөө дурсгалын нэг мөн. Эртний Энэтхэгт самовед (samaveda) – бурхдыг магтсан дууллууд, яджурвед (yajur - veda) – дом шившлэгийн зүйлсийг агуулдаг, атхарвавед (atharva - veda) – домгийн эмхэтгэл, ригвед (rig - veda) – ертөнц, хүний үүсэл, амьдралын утга учир зэргийн тухай бярманы шашны үзэл, мөн философийн ойлголтууд анх тодорхойлогдсон хэмээх дөрвөн үндсэн вед байдаг.
Түүнчлэн вед бүр нь яваандаа самхита (samhita – санскрит хэлний цуглуулга, эмхэтгэл гэсэн утгатай үг бөгөөд магтаал, дууллын цуглуулга юм) – яруу найраг, дуулал, “брахман” (brahmana) – бичиглэл, тайлбар, мөн “араньяк” (aranyaka – брахманыг цаашид хөгжүүлж, тайлбарлахаас эргэцүүлэн бодох, бясалгахад шилжиж, домог, шашны үзлээс философи сэтгэлгээ рүү шилжихэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн чөлөөт сэтгэлгээний илрэл болсон бүтээл мөн) – даяанч нарын “Хөвчийн ном” (ойн судрууд), эцэс сүүлдээ “упанишад” (Upanishad – багшийн ойролцоо сууж юм мэдэж авах гэсэн утгатай үг. Бас харанхуй мунхагийг арилгах хэмээх утга ч буй) - үлгэр домгийн сэтгэлгээнээс философи ялгаран гарсан үзэл санаанууд тусгагдсан бүтээлүүдээр нэмэгдсэн болой. Вед нь бүхэлдээ “шрути” буюу “ариун ном” хэмээн нэрлэгдэж ирсэн түүхтэй.
Ведүүд яг хэдий үед хэрхэн хэн зохиосон нь тийм ч тодорхой бус, энэ талаар судлаачид янз бүрээр тайлбарладаг. Вед нь МЭӨ XV зууны үеэс Энэтхэгийн уугуул иргэд – дравидууд болон хожим Европоос нүүдэллэж ирсэн арийчуудын аль алины нь бүтээл мөн. Ведүүд олон зууны турш эртнээс эдүгээ хүртэл Энэтхэгчүүдийн амьдрал, үйл ажиллагаанд чухал байр суурийг эзэлдэг байна. Вед нь аливаа мэдлэгийн эх булаг хэмээн үздэг. Вед нь үе үеийн эрдэмтэн мэргэдийн оюун ухааны охь дээж, цуглуулга тул амьдралын үнэн сургаал ажээ. Ведийн гол зорилго нь хүмүүст амьдралын үнэнийг ухааруулах явдал мөн. Ведийг эх хүнтэй зүйрлэн өгүүлсэн буй. Харин ариун сэтгэлт ээжээсээ олон зүйлийг мэдэж авдагтай адил ведийн мэдлэг цэвэр ариун учраас хүмүүс түүнийг бишрэн хүндэтгэж дагаж мөрдөж иржээ.
Ведэд ертөнцийн үүслийн тухай олон домог байдаг. Тийм нэг домогт өгүүлснээр: “Энэ хорвоод эхлээд юу ч байсангүй. Нар, сар, од ч байсангүй. Ертөнц зөвхөн гүн нойронд ямар ч хөдөлгөөнгүй түнэр харанхуй хоосон (хаос) байдалтай байв. Түүнээс хамгийн түрүүнд ус бий болов. Ус нь галыг бүтээж, их халуун болсноос алтан өндөг төрөв. Тэр үед он жил байсангүй. Тэгээд ч цаг хугацааг хэмжих хэн ч байсангүй. Гэвч өчнөөн төчнөөн он жилээр хязгааргүй үргэлжилсэн гүн далайд алтан өндөг хөвсөөр, эцэст нь алтан өндөгнөөс бүхний өвөг эцэг болсон Брахман гарав. Тэрээр өндгийг хагалж, хоёр хэсэг хуваасны дээд хэсэг нь тэнгэр, доод хэсэг нь газар шороо, тэдгээрийн хоорондох орон зайд агаар мандлыг тус тус үүсгэв. Усан дунд газар бий болж, гэрлийн оронг бүтээж, цаг хугацааны эхлэлийг тавьжээ. Ийнхүү орчлон ертөнц бүтэв” хэмээн өгүүлжээ. Энд ертөнцийн үүслийн тухай гэнэн натуралист үзлийн агуулга харагдаж байна.
Упанишадад өгүүлснээр тэр үед Энэтхэгчүүд олон бурхныг шүтдэг байжээ. Эрт үеийн хүмүүс байгалиас их хараат, түүний эрхшээлд байсантай холбоотойгоор байгалийг шүтэх үзэл их байсны зэрэгцээ аливаа юмс үзэгдлийн цаана ямар нэгэн хүч, эзэн байдаг хэмээн төсөөлж, маш олон бурхныг шүтэн биширч байв. Тухайлбал: Brahma бол бурхан тэнгэр, бүхнийг бүтээгч хүн төрөлхтний эцэг, Indra – Индра – агаарын хаан, Varuna – Варуна – Тэнгэрийн бурхан, Vishnu – Вишну – брахманы бүтээсэн бүхнийг хамгаалагч, Shiva – Шива бол ертөнц нэгэнт бүтээгдсэн тул бас устгагдах ёстой хэмээх шаардлагаар оршин байдаг шүтээн юм, Agni – Агни – Галын бурхан гэх мэт. Эдгээр бурхад нь байгалийн янз бүрийн хүчнүүдийг хариуцдаг, эсвэл тус бүрдээ янз бүрийн хүчнүүдийн мөн чанарыг бий болгодог мэтээр дүрслэгддэг. Яваандаа эдгээр бурхадыг хүнчилж, хэн нэгэн хүн шиг өөрсдийн намтар, түүх, баяр баясгалан, уйтгар гуниг зовлонтой мэтээр үзэх болжээ. Тэрхүү олон бурхад нь харилцан их холбоотой байдаг.
Энэ бүхнээс үзэхэд эртний Энэтхэгчүүд политейст шүтлэгтэй байжээ. Энэ талаар Ригведэд тодорхой өгүүлсэн буй. Байгалийн юмс үзэгдлийг олон бурхадтай адилтган үздэг. Байгальд боломж буй бүх өөрчлөлт хувиралт нь цаанаа ер бусын ид шидтэй хүчинд захирагддаг. Тэр бол эзэн юм. Олон бурхад байгалийн тодорхой тодорхой хэсгийг удирдан зохицуулж байдаг гэж үздэг. Тэрхүү олон бурхадын дотроос хамгийн гол бурхадын нэг бол Варуна. Тэр бол тэнгэрийн бурхан. Түүний зарлигаар тэнгэр газар хоёр салж тус тусдаа орших болжээ. Өөр нэг гол бурхан бол Агни – галын бурхан. Бурхадын тогтоосон хууль, зарлигийг “Рита” (юмсын зүй тогтол гэсэн утгатай санскрит үг) хэмээн нэрлэдэг. Улмаар Энэтхэгийн нийгэм – түүхийн хөгжлийн явцад монотейст үзэл бүрэлдэн бий болсон юм. Түүний нэг тод илрэл нь Брахманизм мөн. Брахман хэмээх үгийн утга олон янзаар тайлбарлагддаг. Үүнд: • Бүхнийг бүтээгч дээд бурхан, дээд ахуй
• Ид шидийн хүч
• Тахилд өргөсөн зүйлс, хоол хүнс
• Хуваргын аман уншлага
• ёслол хүндэтгэл гэх мэт.
Ведүүд дотроос Ригведэд философийн асуудлууд гэнэн реализмын хэлбэрээр илүү боловсорсон байдаг. Ригвед нь шүлэг, яруу найраг, магтаал, дуулал, үргэлжилсэн үгийн зохиолын хэлбэрээр бичигдсэн зохиол юм. Ригведэд “амьдралын мөн чанар нь амьсгалахуй юм” гээд, жинхэнэ үнэн ахуйг, үзэгдэлт ертөнцөөс ялган тайлбарлахдаа: “Жинхэнэ үнэн ахуй” буюу “Сат (sat)” нь хууль жам ёсонд захирагдсан, ертөнцийн эмх цэгцгүй байдлыг зохицуулж, түүнээ замбараатай хорвоо ертөнц болгон хувиргагч байдаг. Харин “ахуй бус” буюу “Асат” (asat) бол сансрыг хутган үймүүлэгч эсрэг хүчний илрэл мөн. Жинхэнэ үнэн ахуй бол брахман юм гэх зэргээр бичжээ. Ийнхүү Ригведэд ахуй, ахуй бусын тухай ойлголт анх тодорхойлогдсон байна. Иймэрхүү үзэл баримтлалууд нь нууц бодит үнэний тухай сургаал болох Упанишадад (Upanishads – ведийн үргэлжлэл, нэмэлт зохиол юм. Нийтдээ 108 упанишад байдаг боловч филосфийн ном зохиолд Кена, Чхандагья гэх мэт 10 упанишадын агуулгаар л голчлон судалсан байдаг.) гүнзгийрэн философийн үзэл баритлал болж боловсрогдсон байдаг. Упанишад нь Энэтхэгийн философийн түүхэнд гүнзгий ул мөрөө үлдээсэн юм. Упанишадын дотроос дараах 10 упанишадад гүн ухааны асуудал илүү тусгагджээ. Үүнд: 1. Айтерея – Aitareya Upanishad
2. Кена – Kena Upanishad
3. Чхандагья – Chandogya Upanishad
4. Мундака – Mundaka Upanishad
5. Каушитика – Kaushitika Upanishad
7. Брихадараньяка – Brihadaranyaka Upanishad
8. Шветасватара – Svetasvatara Upanishad
9. Прашна – Prasna Upanishad
10. Иша – Isa Upanishad эдгээр болно.
Эдгээр упанишадад ертөнцийн үүсэл, оршихуйн үндсийн талаар бичихдээ: “Ертөнц нь гал, ус, агаар, акаша (эфир), газар хэмээх таван махбодиос үүссэн. Анх акаша үүсч, түүнээс агаар, агаараас ус, уснаас газар, газраас ургамал, үр тариа, үр тарианаас хүн үүссэн” гэжээ. Хожим энэ нь амьгүй зүйлээс амьд байгаль үүсч, улмаар хүн үүссэн гэсэн натур философийн үндэслэл мөн.
Мөн түүнчлэн Упанишадад “Брахман” бол жинхэнэ ахуй (бодит зүйл) юм. Брахманыг тодорхойлогч гурван зүйл бий. Үүнд: • “Сат” (оршихуй) нь Брахман бодитойгоор оршин байдгийг илэрхийлдэг.
• “Чит” (туйлын ухамсар) нь Брахманыг үнэний шинжтэй болгож өгдөг зүйл юм.
• “Ананда” (аз жаргал, баясал цэнгэл) нь Брахманыг танин мэдсэн хүн дээд зэргийн аз жаргалтай болдгийг илэрхийлнэ.
Брахман бүх юмны анхдагч эхлэл болдог, ертөнцийн оюун санаа байдаг бол, харин атман нь бүх үйлдлийг авч явагч, хувийн ухамсар бөгөөд танин мэдэхүйд субъектийн үүрэг гүйцэтгэдэг. Брахман болон атман нь хоорондоо салшгүй холбоотой. Тэдгээрийн харилцан холбоонд брахман нь анхдагч тодорхойлогч үүрэгтэй хэмээн Упанишадад тайлбарладаг.
Упанишадын нэг гол зорилго нь хүний оюун санаа чөлөөтэй сэтгэх, танин мэдэхүйн утга учрыг тайлбарлах явдал юм. Өөрөөр хэлбэл, хүн аливаа алдаа төөрөгдлөөс ангижрах, үнэнд дөхөж очих арга замыг тайлбарласан буй.
Цаашилбал, Упанишадад Кармын хуулийн агуулгын талаар бас өгүүлсэн байдаг бөгөөд туульсын үед улам гүнзгийрэн хөгжсөн түүхтэй.
Дээр өгүүлсэн зүйлсээс үзэхэд ведийн үед Энэтхэгийн философийн уламжлалт үндсэн ойлголтууд болох брахман, атман, сат, асат, чит, ананда зэрэг олон ойлголтууд шашны бус, философийн агуулгатай болох эхлэл тавигдсан байна.
Туульсын үеийн философи
Эртний Энэтхэгийн философийн хөгжлийн хоёр дахь үе болох туульсын (эпический) үед философи нь мэдлэгийн бие даасан салбар болон хөгжсөн үе болой. Өөрөөр хэлбэл, философийн мэдлэг, шашны үзлээс нэлээд ялгарч хөгжсөн үе юм гэж судлаачид үздэг.
Энэ үед Энэтхэгийн философид жинхэнэ ахуйг Брахман болон Атман хэмээн нэрийдэх хоёр ёсон буй болж, “Брахман” нь эзэн, ер нь юм бүхэнд түгээмэл байдаг объектив оюуны санааны мөн чанарыг тэмдэглэж, “Атман” нь хувийн ухамсар, сүнс зэрэг субъектив оюун санааны зүйлийг илэрхийлэх болжээ. Брахман нь бүхний эх үндэс болдог, харин атман бол бүхий л амьд зүйлийн хаан юм. Гэвч Брахманд атманыг багтааж ойлгож болохгүй. Эдгээр үндэслэл нь объектив болон субъектив зүйлсийг ялган үзэхийн хамт бас нэгдмэл шинжтэйг тодорхойлсон хэрэг мөн.
Мөн түүнчлэн энэ үеийн философид амьдралын үнэнийг олж илрүүлэх, хүний амьдрал дахь муу муухай зүйлийн үндэс, учир шалтгааныг Кармын хуулиар тайлбарладаг. “Карма” хэмээх санскрит үг нь үйлдэл, үйл хөдлөл гэсэн утгатай. Кармын хууль нь шалтгаант холбооны тухай хууль юм. Энэ хуулиар хүн хэдий чинээ сайн үйл, буян үйлдэнэ төдий чинээ амьдрал нь өөдрөг сайн сайхан байх бөгөөд харин муу үйл нь муу муухайгийн үндэс шалтгаан болдог хэмээн шалтгаан, үр дагаврын холбоог тайлбарладаг. “Бхагавадгита”-д карма, акарма, викарма хэмээх ойлголтуудын талаар тодорхойлохдоо:
1. Бурханы сургаал номын айлтгал лүндэнтэй (амьдрал) таарсан хүний үйл ажиллагааг карма хэмээн нэрлэдэг байна. 2. Төрөх ба үхэхийн эргүүлээс ангижрах үйлийг акарма гэдэг.
3. Хувийн эрх чөлөө юугаа урвуугаар ашиглан хүмүүний үйлдсэн болоод түүнийг амьдралын доод хэлбэр тийш залсан нүгэлт үйлийг викарма гэдэг байна.
Ийнхүү Кармын хууль бол энэ ертөнцийг захирч байдаг түгээмэл хууль юм. Хэн ч Кармын хуулийг өөрчилж чадахгүй. Тийм болохоор хүн даяан бясалгал хийх замаар өөрөө хатуужиж, тэр хэрээр муу үйлийг тэвчиж, сайн үйлийг бүтээж чадна хэмээн үздэг.
Энэ талаар “Бхагавадгита” зохиолд тэмдэглэхдээ: “Санаа бодлоо юунд ч уялгүй, өөрийгөө эзэмдэх хүсэлгүй болоод энэ ертөнцийн амьдралаас ангижирч үйлсийг умартснаар хүмүүн бээр төгөлдөр болъюу”, “ Оршин ахуйн урсгалыг гатлахдаа, өнгөрснийгөө огоор, ирээдүйгээ огоор, түүний завсрын этгээдийг басхүү огоортун. Ухаан санаа чөлөөтэй, болвоос юу ч тохиолдсон үхэл рүү эргэж орохгүй болмуй… Тэр төгөлдөр болой, тэр аюумшиггүй болой, тэр хүсэлгүй болой, өө сэвгүй болсон тэрбээр амьд ахуйн бэрхийг арилгав, түүний энэ бие эцсийнх нь бөлгөө” хэмээжээ. Энэхүү үзэл баримтлал нь аливаа хүн орчлонгийн хэргээс хөндийрснөөр, өөрийн бүхий л бие, сэтгэлийн хүчийг бясалгалын замаар төвлөрүүлэн, өөрийн дотоод ертөнцийг ухаарах замаар дээд үнэн болох брахмантай нэгдэх нь чухал юм гэдгийг тайлбарласан хэрэг юм. Чухам үүнд л хүний амьдралын зорилго, утга учир, мөн чанар оршино хэмээн үздэг байна.
• Зөвхөн нэр болоод алдрын тулд бишрэлтэн мэт өөрийгөө харуулах хэрэггүй,
• Өөрийн үйлээрээ ч, санаа бодлоороо ч, үгээрээ ч, бусдыг зовоох үйлийг тарихгүй байх,
• Бусадтай харьцахдаа хоёр нүүр гаргахаас зайлсхийхэд суралцах нь чухал,
• Түүнийг сүнсний өөрийн ухамсарт хүргэх чинхүү номын багшаа хүмүүн олох ёстой бөгөөд тийм номын багш танаа захирагдан, түүнд зүтгэн мөн зохистой асуулт тавьж байваас зохимой,
• Өөрийн ухамсрын зиндаанд хүрэхийн тулд бурханы учрыг тайлбарласан ном судруудын айлдсанаар зохицуулагч зарчмуудыг хэлбэрэлтгүй гүйцэтгэвээс зохимой,
• Бурханы учрыг тайлбарласан ном шастирын тогтсон заалтыг ягштал баримталбал зохино,
• Өөрийн ухамсрын үйл явцад саад болох бүхнээс бүрнээ татгалзах нь чухал,
• Бие цогцосыг тэжээхэд зориулснаас илүү юу ч зооглох хэрэггүй,
• Өөрийгөө ертөнцтэй адилтгах ба түүнтэй хамааралтай бүхнийг өөрийн өмч мэтээр тооцох хэрэггүй,
• Бидэнд материаллаг бие цогцос байгаа цагт ямагт давтагдах төрөлт, хөгшрөлт, өвчин болоод үхлийн гай зовлонгоос бид зайлахгүйгээр зовох болно гэдгийг ямагт санавал зохино. Материаллаг биеийн энэхүү гай зовлонгоос бүрмөсөн салах гэж чармайх нь талаар бүлгээ. Хамгийн дээр нь гэвээс – шинээр өөрийн сүнсний “БИ” хэмээгчийг олж авах аргыг хайх нь мөн буюу,
• Сүнсний дэвшилд зайлшгүй хэрэгтэйгээс бусад юунд ч оосорлогдох хэрэггүй… тэргүүтэй 18 зүйлийг тодорхойлсон байдаг. Энэ бүхэн нь туульсын үед Энэтхэгийн философи агуулгын хувьд тодорхой хэмжээгээр гүнзгийрч хөгжсөн бөгөөд ялангуяа ёс суртахууны философийн асуудал голлож байсан үе болохыг харуулж байгаа юм.
Веданта (ведийн төгсгөл хэмээх утгатай санскрит үг)
Энэхүү философийн үндсэн ойлголт нь “Брахман” (Brahman – энэ үг нь олон утгатай хэрэглэгддэг. Үүнд: бүхнийг бүтээгч дээд бурхан, дээд ахуй, эсвэл ид шидийн хүч, тахилд өргөсөн зүйлс, хуваргын аман уншлага, ёслол хүндэтгэл гэх мэт. Монгол хэлнээ бярман хэмээн хөрвүүлсэн буй) юм. Брахман нь ертөнцийн бүх юмсын анхдагч эхлэл бөгөөд оюун санааны нэгдмэл мөн чанарыг илэрхийлсэн ойлголт юм. Брахманаас бүх юм үүсч, эргээд бүх юмс түүнд буцаж ордог. Брахман нь цорын ганц бодит байдал мөн. Түүнээс ангид юу ч байхгүй. Веданта философид брахман нь шүтлэг бишрэлийн объект бус, харин хийсвэр сэтгэхүйн объект болдог. Брахман нь туйлын шинжтэй. Тэрээр агуу зүйл. Орчлон ертөнцөд брахман өөрийн хууль журмыг тогтоож өгдөг. Үнэн бөгөөд үл өөрчлөгдөн орших зүйл нь брахман мөн. Брахман бол бүх юмс мөн. Бүх юмс бол Брахман мөн. Харин энэ ертөнцийн юмс үзэгдэл нь харьцангуй шинжтэй. Түр зуурын зүйлс, хуурмаг шинжтэй байдаг. Энэ нь “Майя” (Maya) хэмээх ухамсар, оюун санааны бүтээлч хүчтэй холбоотой. Энэ бол брахман болон ертөнц хоёрын харилцан холбоог илэрхийлэгч бөгөөд бидэнд хэзээ ч баригдахгүй зүйл мөн. Брахман нь хэдийгээр ертөнцийн анхдагч шалтгаан боловч гагцхүү майя-гийн тусламжтайгаар л юмс үзэгдлийг бүтээдэг.
Веданта философийн өөр нэг ойлголт нь “атаман” (atman) ертөнцийн би юм. “Атман” бол цэвэр ухамсар, брахманы субъектив илрэл мөн. Брахман болон атман нь гэрэл, сүүдэр мэт эсрэг зүйлс, гэвч харилцан нягт холбоотой. Атман нь брахманы нэг адил түгээмэл шинжтэй хаа сайгүй байдаг. Атманы гол мөн чанар нь нар мэт өөрөө гэрэлтэх явдал юм. Хүний оюун ухаан нь цэвэр “БИ”-г хүлээн авах чадвартай боловч, түүний жинхэнэ мөн чанарыг таньж мэдэхэд учир дутагдалтай хэмээн веданта философид үздэг. Ийнхүү веданта даршанад ертөнц, түүний оршихуйн үндсийг брахман, атаман, майя хэмээх ойлголтуудын харилцан холбоогоор тайлбарласан юм. Эндээс үзвэл веданта нь онтологийн үзлийн хувьд шашны философи болох нь тодорхой байна.
Веданта даршанад танин мэдэхүйн эх сурваж, арга зам, үнэний тухай асуудлыг өвөрмөц байдлаар авч үзсэн. Энэхүү философийн үзлээр вед бол мөнхийн үнэн, тиймээс ведийг судлах нь танин мэдэхүйн нэг үндсэн эх сурвалж болдог. Энэ нь мэдлэгийн уламжлагдах шинжийг чухалчлан үзэж байсны илрэл мөн.
Танин мэдэхүйн хоёр үндсэн арга замын тухай ведантистууд голлон ярьдаг. Үүнд: Нэгд, “Смирити” буюу оюун дүгнэлт, логик гаргалгааны замаар танин мэдэхүйн үр дүн нь пара буюу дээд мэдлэгт бүтээдэг ажээ.
Эндээс үзвэл веданта философид мэдрэхүйн болон рациональ танин мэдэхүйн аль алиныг авч үзэж байв. Улмаар мэдрэхүйн мэдлэг нь ямагт дутуу, бүрэн бус мэдлэг байсан бөгөөд мэдрэхүйгээр танин мэдэх нь өөрийгөө хуурч байгаа хэрэг. Брахманыг гагцхүү оюун дүгнэлтийн, хийсвэр сэтгэхүйн тусламжтайгаар танин мэднэ. Үүний тулд оюун дүгнэлт лавтай нотолгоо, адилтгал, болзсон таамаглал, үл ойлгогдох объектын тухай дүр зэрэг үндсэн хэрэгслүүдэд тулгуурлах ёстой хэмээн танин мэдэхүйн олон аргуудын ач холбогдлыг өндрөөр үнэлжээ.
Энд буянт үйлийн тухай ойлголт ач холбогдол өгч байв. “Буянт үйлээс хуруу төдий хазайх нь зайлшгүй муу үрийг дагуулдаг. Хэрэв муу үр нь тухайн хүнд өөрт нь тусахгүй бол түүний үр хүүхдүүдэд эс бөгөөс ач гуч нарт нь тусдаг байна”. Аливаа хүн бурханд үнэнч, бүх сэтгэл зүрхээрээ ойр байх нь хүнийг аз жаргалд хүргэх, зовлонгоос аврах зам мөр юм. Бурханыг өөрийн эцэг эх мэт хүндэтгэн үзэх нь буянт үйл мөн. Цааш нь, хүн өөрийгөө боловсруулах, төгс хүн болох асуудлыг авч үзсэн юм. Хүн өөрийгөө мэдэрч, ухаарснаар өөрийгөө алдаа дутагдлаас ангижруулж чадвал эрх чөлөөг олж авч чадна. Энэ бүхэнд хүний амьдралын утга учир орших ажээ.
Миманса
Миманса (mimansa – шинжлэх гэсэн утгатай санскрит үг) бол ведийг шүтэн бишрэгч даршана бөгөөд “вед нь үеэс үед уламжлагдсан ташааралгүй үнэн мөнхийн судрууд” хэмээн үзэж байв. Миманса философийг үндэслэгч нь Жаймини (Jaimini) (МЭӨ VI зуун) юм. Миманса философид ахуй, танин мэдэхүйн асуудлуудыг голчлон судалжээ.
Миманса нь ертөнцийн үүслийн талаар өвөрмөц атомлаг үзлийг дэвшүүлсэн юм. Тухайлбал, энэ материаллаг ертөнцөөс дээгүүр орших бие даасан ямар нэгэн оюун санааны эхлэл байх бололцоогүй. Энэ ертөнц бол мэдрэгдэгч нэгж юмс үзэгдэл, үйл явц юм. Тэрхүү нэгж юмс үзэгдэл нь атомаас бүрэлддэг. Атом бол ертөнцийн дээд шалтгаан мөн. Атом нь мөнх. Харин юмс үзэгдэл нь мөнх бус шинжтэй. Нэгж юмс нь атомын түр зуурын барилдлага юм. Атомоос юмс үзэгдлийг үүсгэдэг нэгтгэгч оюун санааны хүч байдаг. Тэр нь “шакти” буюу “чадавхи” юм. Ертөнцийн аливаа юмс үзэгдэл илрэн гарахаасаа өмнө дотооддоо өөрийн шалтгааныг агуулж байдаг. Ертөнцөд ямарч зүйл оргүй хоосноос гарч ирдэггүй. Жишээ нь: ургамал ургахад үр байх ёстой.
Цаашилбал, Мимансад танин мэдэхүйн асуудал багагүй боловсруулагдсан байна. Энэ талаар Прабхакара (Praphakara) болон Кумарила (Kumarila) нарын үзлээр төлөөлүүлэн авч үзье.
Прабхакара танин мэдэгч (субъект), танигдаж мэдэгдэгч (объект) хоёрын харилцан холбоог авч үзээд, эдгээр нь тус тусдаа илэрхий тодорхой байж чадахгүй. Харин энэ хоёрын нэгдэл нь танин мэдэхүй юм. Жишээ нь: “Би үүнийг мэддэг” хэмээх өгүүлбэрээс гурван төсөөлөл гарч ирнэ. Үүнд: Нэгдүгээрт, “Би”-ийн тухай буюу танин мэдэгч субъектын тухай төсөөлөл,
Хоёрдугаарт, “үүнийг” буюу танигдан мэдэгдэгч объектын тухай төсөөлөл,
Гуравдугаарт, “мэдлэг” буюу танин мэдэх үйл ажиллагааны тухай төсөөлөл гарч ирнэ гэжээ. Энэ бол танин мэдэхүй нь объект, субъектын аль нэг байхгүйгээр боломжгүй гэсэн үзэл баримтлал мөн.
Мөн энэ асуудлыг Кумарила цааш гүнзгийрүүлэн судалж, танин мэдэхүйн үйл явц нь танин мэдэгч, танигдан мэдэгдэгч, танин мэдэхүйн хэрэгсэл, үр дүн хэмээх дөрвөн элементийг агуулдаг. Мэдлэг бол танигдан мэдэгдэгч болон танин мэдэгч хоёрын харилцааны үр дүн юм. Эндээс ухамсарт “би” болон “би бусын” тухай ойлголт бий болдог. “Би” болон “би бусын” хоорондын харилцаа нь мэдлэг оршин тогтнож буйн баталгаа, үндэс болдог байна. Танин мэдэхүйн объект нь субъектээс үл хамааран оршдог учир түүний тухай мэдлэг нь илэрхий тодорхой байдаггүй. Иймээс танин мэдэгч үнэн зөв мэдлэгт хүрэхийн тулд хүртэхүй, адилтгал, дүгнэлт, нотолгоо зэрэг олон аргуудыг ашиглах ёстой. Тухайлбал, хүртэхүйн мэдлэг нь шууд мэдлэг бөгөөд тодорхойгүй дутуу мэдлэг юм. Тиймээс оюун дүгнэлт зайлшгүй чухал.
Оюун дүгнэлт нь юмс үзэгдлийн хоорондын зайлшгүй түгээмэл холбооны тухай мэдлэг дээр үндэслэн, өөр шинэ мэдлэгт хүрэх арга юм.
Мимансад юмс үзэгдлийг танин мэдэх, таньж мэдсэн зүйлийнхээ үнэн зөвийг олоход танин мэдэхүйн субъектын үүргийг өндрөөр үнэлсэн байдаг. Мөн түүнчлэн танин мэдэхүй нь бага мэдлэгээс их мэдлэгт, өнгөц буруу мэдлэгээс үнэн зөв мэдлэгт шилждэг үйл явц болохыг тодорхойлж, “Ихэнхи тохиолдолд хоёр дахь танин мэдэхүйг, гурав дахиар засаж болох ба дөрөвдэхээр сайжруулах замаар үнэн мэдлэг бий болдог” гэжээ. Цааш нь “Бидний мэдлэгийн үнэнийг туршин шалгаж болно. Гэвч энэ бол зөвхөн гадаад шалгуур юм. Туршлага нь хүний дотоод ертөнцийг нээж чадахгүй. Тиймээс бас тухайн шинэ мэдлэг нь өөр мэдлэгтэй тохирч байна уу? Зөрчилтэй байна уу? гэдгийг тодруулж шалгахад дотоод шалгуур хэрэгтэй” гэсэн нь үнэний логик шалгуурын тухай ярьсан хэрэг юм.
Санкхъя
Санкхъя (Sankhya – тоо, дахин тоолох, тооцоо хийх судлал, зөв мэдлэг, зөв тоо, бодрол гэсэн утгатай үг) – тоотны үзэл бол МЭӨ VI зууны үед үүссэн Ведийг уламжлагч даршана юм. Санкхъя нь Ведийн гол ойлголтуудыг нарийн задлан шинжилж судлах юм бол аяндаа түүнд итгэн хүндэтгэхэд хүрнэ гэж үздэг үзэл юм. Нөгөө талаас, Санкхъяд аливаа сургаалыг үг дуугүй дагахаасаа өмнө утга учрыг нь нягтлан тооцож үзэхийг чухалчилж байжээ. Эл сургаалыг үндэслэгч нь Капила (МЭӨ 600 он) юм. Санкхъя нь зөв мэдлэгийн онол юм.
Энэхүү даршаны үзлээр ертөнцөд пракрити (байгаль, матери) буюу материаллаг эхлэл, пуруша буюу оюун санааны эхлэл хоёр зэрэгцэн оршдог, өөрөөр хэлбэл ахуйн тухай сургаал нь дуалист шинжтэй гэж үзэж болно. Пуруша (оюун санаа, би). Пуруша гэж юу вэ?
Пуруша бол эхлэлгүй, нарийн, хаа сайгүй байдаг, ухамсарладаг, шинж тэмдэггүй, мөнхийн, үзэгдэн харагддаг, туршигдан хүртэгддэг, үйлчилдэггүй, мэдэгч, ариун, үүсгэгч бус объектууд юм.
Санкхъяийн философид олон тооны пуруша эх байдлаар байдаг.
Яагаад пуруша эхлэлгүй байдаг юм бэ?
Учир нь түүнд эхлэл, дунд хэсэг, төгсгөл гэж үгүй. Энэ нь бид түүний эхлэлийг ч, үргэлжлэлийг ч, төгсгөлийг ч үл ажигладаг болох тэрхүү зүйлийг л тэмдэглэсэн бололтой.
Яагаад нарийн байдаг юм бэ?
Учир нь тэрээр хэсэг салбаргүй бөгөөд үл мэдрэгдэх.
Яагаад тэр хаа сайгүй байдаг юм бэ?
Учир нь тэрээр баяр хөөр, айдас хүйдэс, хайр халамжийг ухамсарладаг.
Яагаад тэр шинж тэмдэггүй юм бэ?
Учир нь түүнд сайн сайхан шинж байдаггүй. Ялгаа болоод хорон санаа байдаггүй.
Яагаад тэр мөнх байдаг юм бэ?
Учир нь тэр бүтээгдэн бий болоогүй, бүтээх ч боломжгүй юм.
Яагаад тэр хардаг юм бэ?
Яагаад тэр ашиглагддаг юм бэ?
Учир нь тэр ухамсарладаг, тиймээс тэр айдас, баяр хөөрийг ухамсарладаг.
Яагаад тэр үйлдэгч бус юм бэ?
Учир нь тэрээр хайхрамжгүй бөгөөд шинж тэмдэггүй.
Яагаад тэр танин мэдэгч бие, объект юм бэ?
Ямар ч сайн болоод муу үйл хэрэг пурушад үл хамаардаг.
Яагаад тэр үл бүтээгч юм бэ?
Учир нь тэр үр хөрөнгөгүй, өөрөөр хэлбэл юуг ч бүтээж чадахгүй. Ингэж санкхъячууд пурушаг тодорхойлж байв.
Пуруша идэвхтэй хөдөлдөг үү? Цаашид илүү гүнзгий хэлэлцэхийг шаардах хэд хэдэн тусгай асуудлууд гарч ирдэг. Эдгээрийн эхнийх нь Пуруша үйлдэлтэй эсэх, идэвхтэй эсэх?
Хэрвээ тэрээр үйлдэгч, хөдөлгөөнтэй байсан бол тэрээр зөвхөн сайн үйл хийхээс бус, гурван төрлийн үйлийг мөн хийх байсан. Харин энэхүү гурван төрлийн үйлдэл нь:
1. Сайн санаа удирдлага болоод тэдгээрийн дэмжлэг, үзэн ядалтаас чөлөөтэй, хүний хүчнээс ангид хүчийг бэлтгэх, хэрэгжүүлэх зэргээс бүрддэг сайн үйл буяны зан үйл.
2. Айдас, уур хилэн, харамч хахир бодол, муу сэтгэл, хүчирхийлэл, сэтгэл ханамжгүй байдал бүдүүлэг зан зэргийг ялгаагүй зан үйл гэдэг.
3. Солиорол, архидан согтуурах, ажилгүй байдал, үгүйсгэх үзэл, эмсийг гэх хайр, архидалт, үзэн ядалт, бохир заваан байдлыг муу зан үйл гэдэг.
Энд эдгээрийг цэвэр ёс суртахууны шинж чанар гэж хүлээн зөвшөөрч байгаа “БИ”, урьд өмнө эдгээрийг илүү өргөнөөр сансар огторгуйн хүч мэтээр ойлгох ёстой ажээ. Эдгээр нь ерөөс шинж чанар, гол шинж биш, харин эсрэгээр эдгээр пракрити, түүний дотоод дахь сайн, үл ялгарал ба муу санаа, гэрэл сүүдэр, харанхуй, хөнгөн, хөдөлгөөнтэй холбоотой юм.
Санкхъяд шалтгаалцлын тухай онол чухал байр суурь эзэлдэг. Энэхүү сургаалд “Үр дагавар, шалтгаан дотор байдаг. Хэрэв үр дагавар өөрийнхөө шалтгаанд оршдоггүй бол тэр нь бодит мөн чанар оршихуй байж үл чадна. Үр дагавар нь шалтгааныхаа хөгжлийн нэг хэлбэр юм. Ийм дагавар нь шалтгаан дотор бололцооны хэлбэрээр оршдог зүйл. Аливаа тодорхой шалтгаанаас зөвхөн түүнд тохирох үр дагавар гарна. Ертөнцийн юмс үзэгдэл нь зөвхөн шалтгаан, үрийн шүтэн барилдлага юм. Ийм үр дагаврыг мэдсэнээр уг шалтгааныг ч мэдэх бололцоотой. Үүний тулд бүх юмс үзэгдэлд байдаг нийтлэг шинжийг танин мэдэх нь чухалл. Энэхүү нийтлэг шинж нь юмс үзэгдлүүд нэг эх сурвалж, шалтгаантайг гэрчилнэ. Тийм нэг анхдагч шалтгаан нь пракрити юм” гэх зэргээр шалтгаант холбоог тайлбарлажээ. Ийнхүү шалтгаант холбооны тухай үзэл нь ертөнцийн анхдагч шалтгааны тухай асуудал руу аваачдаг.
Пракрита нь ертөнцийн хамгийн анхдагч зарчим, бүх зүйл үүсэн хөгжих бололцоог өөртөө агуулдаг. Тэр нь маш нарийн, үл хүртэгдэх зүйл учир түүнийг зөвхөн үр дагавруудаас нь үндэслэн шууд бусаар танин мэддэг. Пракрита нь маш идэвхтэй, хязгааргүй эхлэл шалтгаан юм. Ертөнцийн юмс үзэгдэл нь өөр өөрийн шалтгаантай, олон төрлийн байдаг. Мөн түүнээс гадна тэдгээр нь үүсэл, мөхөлтэй байдаг. Харин пракрита нь өөр юунаас ч шалтгаалахгүй бүрэн биеэ даасан туйлын анхдагч эхлэл, бүтээгдэшгүй, устгагдашгүй зүйл. Пракрита нь хөдөлгөөнтэй салшгүй холбоотой. Пракрита нь ухамсарт бус зүйл. Пракрита ертөнцийн бүх юмсыг өөртөө бололцооны хэлбэрээр агуулдаг.
Пракритагийн оршихуйн талаар дараах үндэслэгээ боловсруулсан байдаг. Үүнд:
• Ертөнцийн юмс үзэгдэл нь хязгаарлагдмал шинжтэй бөгөөд ямар нэг нөхцөлт байдлаас хараат байдаг. Тэгэхээр хязгаарлагдмал зүйл юмс үзэгдлийн түгээмэл шалтгаан болж үл чадна. Иймд хүн хязгаарлагдмал зүйлээс хязгааргүй рүү, түр зуурын зүйлээс мөнхийн тогтвортой зүйл рүү, олноос нэг рүү сэтгэж түүнт нэвтрэх ёстой. Иймд тэрхүү хязгааргүй, мөнхийн тогтвортой, бодит оршихуй нь пракрита мөн.
• Юмс үзэгдэл нь өөр өөрийн өвөрмөц шинжтэй бөгөөд тэдгээр нь хүмүүст янз бүрийн таашаал, шаналал, зовиур зэрэг мэдрэмжийг төрүүлдэг. Гэвч нөгөө талд тэдгээрт бас нийтлэг ерөнхий шинжүүд байдаг. Тиймээс бүх юмст ерөнхий нэг үндэс шалтгаан байх ёстой. Тийм ерөнхий нэг шалтгаан нь пракрита юм.
• Хувьсал нь чухамдаа далд нууцлаг байсан зүйл илэрхий болон гарч ирэх үйл явц байдаг. Хувьсал өөрчлөлтийн тийм далд шалтгаан нь пракрита мөн.
• Аливаа үр дагавар нь шалтгаанаа илэрхийлэн зааж байдаг. Шалтгаан ба үр дагавар нь нэгэн үйл явцын ил ба далд үе шатууд юм…эдгээр болно.
Пракрита нь (Prakriti) мөнх, материаллаг ертөнцийн анхдагч шалтгаан юм. Пракрити нь үргэлжийн өөрчлөлт, хөдөлгөөнд оршдог. Пракритагаас үүссэн ертөнц нь өөртөө олон янзын үзэгдэл, үйл явцыг багтаадаг. Ертөнцийн олон янз байдал нь пракритид байгаа, түүний бүрдүүлэгч хүч буюу “Гуна” (Guna – утас, оосор, хүч чадал, чанар гэсэн утгатай үг) – тай холбоотой. Пракритиг бүрдүүлэгч гурван “гуна” (хүч) байдаг. Үүнд:
1. Саттва (sattva) хөнгөн бөгөөд хурц тод гэрэлтүүлэгч аз жаргал, буянт үйлийг бүтээгч цэвэр мөн чанар юм.
2. Раджас (rajas) нь хөдөлгөөн идэвхтэй, хөдөлгөгч хүч болдог.
Энэхүү гурван “Гуна” юм бүхэнд хосолж, аль нэг нь илүү давамгайлж байгалийн олон янз байдлыг бий болгодог ажээ. Энд саттва, тамас хоёр бол эерэг ахуй болон сөрөг ахуй бусыг илэрхийлнэ. Эдгээр гурван “Гуна” бол пракритиг бүрдүүлэгч элементүүд юм.
“Пуруша” (Purusa) нь дээд тэнгэр буюу бүтээгч бус, ертөнцийн санаа ч бус. Энэ бол бодьгал чанарын мөнх, хувиршгүй зарчим, дотор нь өөрөө оршин буй амьд биеийн амьдралын явцыг болон бүхэл хорвоогийн хувьсал өөрчлөлтийг бясалгагч ухамсар юм. Пуруша нь өөрчлөгдөшгүй, үйл ажиллагаагүй. Тэрээр зөвхөн мэдэрдэг, танин мэддэг. Тийм учраас бусад нөлөөнд ордоггүй. Пуруша нь цэвэр би, сүнс, субъект юм. Энэ бол биет зүйл биш. Пуруша нь оюун санааны субстанци, чинагуух ухамсар болой. Тэрээр үл өөрчлөгдөх, хөдөлгөөнгүй, мөнхийн амар амгалан мөн. Пуруша нь пракритагийн нэг адил юунаас ч үл хамаарах мөнхийн зүйл ажээ. Пурушагийн оршихуйн баталгааг дараах байдлаар тайлбарладаг. Бүх юмс үзэгдэл нь пурушагийн тусын тулд оршдог. Тухайлбал, бие, сэрэл, мэдрэхүй, сэтгэл, оюун ухаан нь пурушаг ухаарах хэрэгслүүд юм. Мөн бүх мэдлэг “Би”-гийн оршихуйг шаарддаг. Тэгэхээр нь пуруша нь бүх мэдлэгийн эх үндэс мөн. Түүнгүйгээр юу ч орших боломжгүй. Ухамсарт бус пракрита нь өөрийн үр бүтээл болсон юмс үзэгдлийг танин мэдэж үл чадна. Иймд ертөнцийг танин мэдэх субъект зайлшгүй байх ёстой. Тэр нь пуруша юм. Хүмүүс энэ ертөнцөд мунхаг харанхуйн хүлээсэнд оршдог бөгөөд үргэлжийн зовлон бэрхшээлтэй тулгардаг. Хүмүүсийг амьдралын зовлон бэрхшээлээс ангижрах, чөлөөт байдлыг зааж өгдөг оюун санаалаг хүч байх шаардлагатай. Тэр нь пуруша юм.
Коэффициенттэй цагираг
Коэффициенттэй цагирагын тухай
Цагирагийн онолын хувьд хийсвэр алгебрын салбар, коэффициенттэй цагираг, ноогдвор цагираг, ялгаатай цагираг, үлдэгдэл хэсгийн цагираг зэргүүд нь шугаман алгебрын коэффициентын зай болон бүлэг теоремын нэгдлүүдээрээ их төстэй бүтэцтэй байдаг гэж өгүүлсэн байдаг. Цагираг R, хоёр талт туйл I нь R-д байдаг бол коэффицентийг Цагираг нь R/I байна. Эдгээр элемендүүд нь I болон R нь  + болон ⋅ операторын хамт ашиглагдана.Коэффицент цагиргууд бол коэффицент талбар өөрөөр ангиллын талбар гэгдэх ойлголтоос салангид тусдаа ойлголт бөгөөд зөвхөн энэ нэршилээс  удамшиж  гарсан салшгүй нэгэн хэсэг нь юм.
Албан ёсны коэффицент цагирагийн бүтэц
Дараах байдлаар цагираг R болон хоёр талт туйлын R дахь I  нь өгөгдсөн бол бид R дээрх ~ нь эквивалент холбоог тодорхойлж болно:
Энэ адилтгах үйлдлийг заримдаа a mod I гэж бичдэг ба уншихдаа a -г I д хуваагаад үлдэгдэлийг авах гэж уншина.
Бүх буюу адилтгах ангийн багц R / I -ээр тэмдэглэв; Энэ нь нэг нь тодорхойлсон бол Цагираг, R нь модуляр /mod/ I-ийн коэффициент буюу коэффицентийн цагираг болдог.
R/I -ийн тэг элемент (0 + I) = I, мөн multiplicative адилтгал (1 + I) байна.
Жишээ
Z бүхэл тооний цагираг болон хийсвэр бүхэл тоонууд нь 2Z-ээр илэрхийлэгдсэн байдаг. Дараа нь Z/2Z цагирагийн коефицент нь зөвхөн хоёр элементүүд, тэг бүхэл тоонууц болон сондгой нэг тоотой байдаг. Дахин тодорхойлбол [z]=z+{2Z}:={z+2z: 2z in {2Z}} –д {2Z}, {2Z} нь тэгш тоонуудын хаана нь илүү зохимжтойг анхаарах. Энэ нь хоёр элементүүд болонF2-той хязгаарлагдмал талбаруудаас тогтсон байгалийн изоморф юм. Хар ухаанаар бодоход: Хэрвээ та бүх тоонуудаас 0-г бодохдоо, бүх бүхэл тоонуудаас аль нэг нь 0 (хэрвээ энэ тэгш бол) эсвэл 1 (хэрвээ энэ нь сондгой эсвэл түүнээс гадна бүх тэгш тоонуудаас 1-ээр ялгагдсан) байна. Модул арифметик нь үндсэндээ коэифцент цагираг буюу Z/nZ дэх арифметик юм (ямар нэгэн N элементтэй үед). Ангилал:Цагаригийн онол
Альваро Медран
Альваро Медран Хуст (Álvaro Medrán Just; 1994 оны гуравдугаар сарын 15-нд Дос-Торрес хотод төрсөн) — Испани хөлбөмбөгчин бөгөөд багт тоглодог.
Тэрээр I багт Ла лигийн анхны гараагаа 2014 оны аравдугаар сарын 18-нд «Левантетэй» тоглоход (5:0) Лука Модричийг 79-р минутанд сэлгэн хийжээ. Арванхоёрдугаар сарын 9-нд УЕФА Аваргуудын лигт «Лудогорецийн» эсрэг Гарет Бэйлийг 83-р минутанд сэлгэн анх гараалахдаа 88 минутанд анхны бөмбөгөө оруулсан юм.
Гадны холбоос
Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Реал Мадрид багийн тоглогч Ангилал:Реал Мадрид Кастилья багийн тоглогч Ангилал:Испаничууд Ангилал:1994 онд төрсөн
Адриана Дунавска
Уран сайхны гимнастикаар Болгарын бүсгүйчүүд дэлхийд тэргүүлж байсан 1980-аад онд тэмцээн уралдаанд орж байв. 1987 оны ДАШТ-ийн олон төрөлтийн тэмцээнд өөрийн нутгийн Бианка Пановагийн дараа орж мөнгөн медаль хүртсэн бол, Сөүлийн олимпод Панова урьдчилсан шатанд хасааны төрөлдөө алдаа гаргасны улмаас алтан медалийн төлөөх өрсөлдөөн Дунавска болон ЗХУ-ын Марина Лобач нарын хооронд болжээ. Дунавска шигшээ уралдааны бүх 4 төрөлдөө бүтэн оноо авсан боловч урьдчилсан шатны оноо арай бага байсны улмаас Лобачид 0.05-хан оноогоор ялагдан мөнгөн медалийн эзэн болсон билээ. Олимпод оролцох үедээ Дунавска гэмтэлтэй байсан гэдэг. Түүний хүртсэн мөнгөн медаль нь одоогоор Болгарын уран сайхны гимнастикчдаас хувийн төрлөөр олимпоос хүртсэн цорын ганц медаль юм.
Дунавска өдгөө Болгарын үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагчийн ажил эрхэлдэг.
Ангилал:Болгарын уран сайхны гимнастикч Ангилал:Болгарын олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Болгарчууд
Робин Казинс
Робин Казинс (Robin Cousins, 1957 оны 8 сарын 17-нд Бристолд төрсөн) нь Их Британийн уран гулгагч, 1980 оны олимпийн аварга юм. Түүний дасгалжуулагч нь Карло Фасси байв.
Эшлэл
Ангилал:Их Британийн уран гулгагч Ангилал:Их Британийн олимпын аварга Ангилал:Их Британичууд Ангилал:1957 онд төрсөн
Сохёнь
Со Жү Хён ( Англи: Seo Joo Hyun, Солонгос: 서주현, Хятад: 徐珠贤. Түүний нэрийг дуудахдаа Со Жү Ён буюу "х" үсгийг хэлэлгүйгээр дуудаг. 1991 оны зургаадугаар сарын 28нд мэндэлсэн) Түүнийг тайзны нэр болох Со Хён-оор нь хүмүүс илүү сайн мэддэг. Өмнөд Солонгос-ын дуучин, бүжигчин, жүжигчин, бараа сурталчлагч, телевизийн хөтлөгч юм. Со Жү Хён нь Сунё Шидэ хамтлагийн насаар хамгийн бага гишүүн юм.
Намтар
Со Жү Хён нь 1991 оны 6 сарын 28нд Өмнөд Солонгос-н Сөүл хотноо мэндлэжээ. Тэрээр бага сургуульд байхдаа метрогоор явж байгаад SME-ийн менежертэй тааралдсан нь түүнийг урлагийн ертөнцөд хөл тавихад хамгийн ихээр нөлөөлсөн. SME-н менежер түүнд SME-д шалгаруулалт өгөхийг зөвлөсөн бөгөөд Сохён тухайн үедээ эцэг эхтэйгээ ярилцаж үзээд шалгаруулалт өгөхөөр шийдэж байжээ. Шалгаруулалтанд дуулсан дуу нь хүмүүсийн сайн мэдэх "Wild Flower Story" хэмээх хүүхдийн дуу байсан нь шалтгаруулалт өгч байсан бусад оролцогчдоос онцгойрч байсан юм. Бага сургуулиа төгссөний дараагаар Seoul дунд сургуулийг дүүргэж, Daeyoung Ахлах Сургуульд суралцаж байгаад Jeonju Урлагийн Ахлах Сургууль руу шилжин суралцсан бөгөөд 2010 оны 2 сарын 9-нд сургуулиа төгссөн юм. Түүний дараагаар Dongguk Их Сургуульд хамтлагийн гишүүн Юнагийн хамтаар жүжигчний мэргэжлээр суралцаж эхлэсэн бөгөөд 2014 оны 8 сарын 21-нд сургуулиа амжилттай төгсөж, төгсөлтийн үйл ажиллагаан дээр нь түүнд сургуулийнх нь зүгээс 'Гавъяат Шагнал' өгсөн юм. Тэрээр гитар болон төгөлдөр хуурыг гаргууд эзэмшсэн нэгэн. Түүний ээж нь төгөлдөр хуурын багш бөгөөд түүнд төгөлдөр хуур хэрхэн тоглох талаар зааж өгсөн бол харин гитарыг We Got Married нэвтрүүлэгийн хамтрагч (нөхөр) Жон Юнва (Jung Yonghwa) нь түүнд зааж өгч байжээ. Мөн бага ангид байхдаа хийл тоглодог байсан. Тэрээр Солонгос, Хятадаар чөлөөтэй ярьдаг, харин Япон, Англиар өдөр тутмын хэрэглээнд маш сайн ярьж чаддаг.
2010 онд Сохён "Сөүл хотын сурагчдын эрүүл мэнд" төсөлд элчин сайдаар, 2012 онд Нэгдсэн Үндэсний "2012 Yeosu Expo"-д тус тус томилогдон ажиллаж байжээ. 2011 оны 10 сарын 11нд Сөүл, Changseong-Dong-д UNICEF элчийн үүрэгт ажилд оролцож байсан. Түүнээс өмнө “Африкийн хүүхдүүдэд туслах” төсөлд UNICEF-тэй хамтарч ажиллаж байсан.
Girls' Generation
SM Entertainment-д орсоноор түүний бэлтгэл, сургуулилт эхлэсэн юм. 2007 онд Сунё Шидэ хамтлагийн гишүүнээр сонгогдож, 2007 оны наймдугаар сарын 5нд дебютээ хийжээ. Тэрээр хамтлагтаа гурав дах гол хоолойн үүргийг гүйцэтгэдэг.
Subgroup: TTS
2012 онд хамтлагийн гишүүд Тэён, Тиффани нарын хамтаар Сунё Шидэ хамтлагийн дэд хамтлаг TaeTiSeo-н гишүүдээр сонгоджээ. Мөн тэр жилдээ анхны мини-албум Twinkle-ээ гаргажээ. Тэдний хөгжимийн урсгал, стиль имидж зэрэг нь Сунё Шидэ хамтлагаас тэс ондоо байсан юм.
Соло уран бүтээл
Сохён хамтлагийн гишүүд Жэссика, Тиффанигийн хамтаар олон дуу гаргасан бөгөөд эхний уран бүтээл нь Oppa Nappa (Korean: "오빠 나빠", Bad Older Brother) ба хоёр дах нь уран бүтээл нь Mabinogi (It's Fantastic!) байв. Уг дууны сэдэв нь видео тоглоомийн тухай юм.
2009 оны 2 сарын 17нд Сохён Жү Хён Ми-той хамтарч JjaRaJaJja (Korean: "짜라자짜") хэмээх дууг дуулсан. Уг дууны клипэнд хамтлагийн гишүүн Юри тогложээ. Энэхүү дуу нь 2009 оны M.Net Asian Music Awards-ийн Trot Music of the Year хэмээх номинацид нэр дэвшиж байсан.
Super Junior хамтлагийн Кюхён, Реүк, Сонмин, Дунхэ мөн хамтлагийн гишүүд болох Тэён, Жэссика, Сүён ба Ссони нартай хамтран S.E.O.U.L. хэмээх дууг дуулж байжээ. Caribbean Bay сурталчилгааны дууг хамтлагийн гишүүд Тэён, Ссони, Тиффани, Жэссика болон 2PM хамтлагийн хөвгүүдтэй хамтарч дуулжээ.
2011 онд TVXQ хамтлагийн 5дах студи албум болох "Keep Your Head Down"-д багтсан Journey дууг TVXQ-тэй хамтарч дуулжээ. Уг дуу нь Paradise Ranch киноны албан ёсны дуу юм. 10 сарын 11нд Super Junior хамтлагийн гишүүн Дунхэтэй хамтарч "Asian Song Festival"-д зориулан Dreams Comes True дууг дуулжээ. Энэ дуу нь UNICEF-н Өмнөд Африкд зориулсан төслийн дуу байсан юм. 10 сарын 25нд The Face Shop сурталчилгааны The Magic of Yellow Ribbon дууг Ким Хёнжүн-ий хамтаар дуулжээ.
2012 оны 2 сарын 13нд Brown Eye-ийн Юүнгоны хамтаар Don't Say No хэмээх дууг дуулжээ. 4 сарын 16нд хамтлагийн гишүүн Юри-гийн тоглосон Fashion King киноны албан ёсны дуу болох I'll Waiting For You-г дуулж байсан.
2013 оны 6 сарын 20нд SK Telecom-ын T'Ple Couple Song-ыг Super Junior хамтлагийн гишүүн Кюхёнтой хамтарч дуулжээ.
Дууны үг зохиогч
Сохён хамтлагийнхаа 4дэх студи албум болох I Got A Boy-д багтсан Baby Maybe-г хамтлагийн гишүүд Сүён, Юритэй хамтарч, XYZ-ийг хамтлагийн гишүүн Юритэй хамтарч зохиожээ. Сохён хамтлагийнхаа дууны үг зохиосон 5дах гишүүн бөгөөд түүний өмнө хамтлагийн гишүүд болох Юри, Сүён, Тиффани, Жэссика нар дууны үг зохиож байсан.
Жүжиглэлт болон Телевизийн ертөнцөд
Сохён Passionate Love киногоороо кино ертөнц-д дебютээ хийсэн юм. Тэрээр гол дүрийн залуугийн анхны хайр, малын эмчийн коллежид суралцаж буй Han Yoo Rim-н дүрийг бүтээсэн юм. Уг кино нь 2013 оны 9сарын 28нд цацагдаж эхлэсэн юм.
Сохён-ы анхны мюзикл нь Moon Embracing the Sun юм. Уг мюзиклдээ гол дүрийн эмэгтэй Heo Yeonwoo-гийн дүрийг бүтээсэн. Энэхүү мюзикл нь 2014 онд тоглогдож эхлэсэн.
Дуу оруулагч
Сохён, Тэён хоёр Despicaple Me хүүхэлдэйн киноны Солонгос хувилбарт дуу оруулсан бөгөөд Сохён Edith-д, харин Тэён "Edith"-ийн эгч Margo-д тус тус дуу оруулсан юм. Уг хүүхэлдэйн киноны дараагийн анги болох Despicaple Me 2-т мөн ч мөн адил Edith-д дуу оруулжээ. Сохён, Ссони хоёр MBC телевизийн Real Man нэвтрүүлэгийн өгүүлэгчээр ажилласан юм.
Телевизийн Шоу
CN Blue хамтлагийн гишүүн ахлагч, гол хоолой, гитарчин Жон Юнва-гийн хамтаар MBC телевизийн We Got Married хэмээх шоунд хамт оролцжээ. Тэднийг YongSeo Couple гэж дууддаг ч зарим үед Goguma Couple буюу Амтат Төмс хос гэх үе ч бий. Тэд анх 2010 оны 2 сарын 11нд уулзсан бол сүүлийн зураг авалтандаа "Цагаан өдөр" буюу 2011 оны 3 сарын 14нд оржээ. Гэсэн ч уг анги нь 2011 оны 4 сарын 2нд телевизээр цацагдсан байна.
Сохён хамтлагийн гишүүд Тэён, Тиффани хоёртой MBC телевизийн ''Show! Music Core''-г 2012 оны 2 сарын 4нөөс эхлэн хөтлөжээ. Мөн Сохён 2012 оны 12 сарын 31нд И Жүн, И Хвижэ, Бүм нарын хамтаар Gayo Daejun-ийг хөтлөж байжээ.
Сурталчилгаа
Сохён 2004 онд TVXQ хамтлагийн гишүүдтэй SMART Uniform-г сурталчилж байсан.
Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)
Валенсиа Хөлбөмбөгийн Баг (València Club de Futbol буюу Валенсиа) нь Испанийн Валенси хотод байрладаг мэргэжлийн хөлбөмбөгийн баг юм. Ла Лигад тоглодог тус баг нь Испанийн хөлбөмбөг болон Европт хамгийн өндөр амжилтад хүрсэн багуудын нэг билээ. Тэд 6 удаа Ла Лигагийн аварга болж, 7 удаа Копа дель Рей цомыг хүртэж, УЕФА-гийн цомын хуучин хувилбар болох Фэйрс цомд 2 удаа түрүүлснээс гадна УЕФА-гийн цом, УЕФА Цомтой багуудын цомыг тус бүр 1 удаа, УЕФА Супер цомыг 2 удаа хүртэж байв. Мөн УЕФА Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолтод 2 дараалан шалгарсан амжилтыг үзүүлэхдээ эхний удаад нь буюу 2000 онд Ла Лигагийн өрсөлдөгч Реал Мадридад хожигдсон бол 2001 онд Германы Бавари Мюнхен багтай 1-1 харьцаатай тэнцээд, торгуулийн цохилтоор ялагдаж байжээ. Валенсиа нь Европын хөлбөмбөгийн тэргүүлэх багуудын G-14 бүлгийн гишүүн юм. Валенсиа баг Европын томоохон цомын тэмцээнүүдийн шувтаргад нийт 7 удаа шалгарч, үүнээс дөрөвт нь түрүүлж байжээ.
Сохёнь
Сурталчилгаа
Тэрээр хамтлагийн гишүүд Сүён, Юритэй QTV-гийн зурагт хуудсанд зургаа авхуулсан бөгөөд зурагт хуудсын нэр нь Dreaming Water ба Cosmopolitan сэтгүүл болон UNICEF-н ус болон байгалиа цэвэр хэвээр хадгалаж үлдэхийг уриалсан аянд нэгдсэн юм.
2010 онд F(x) хамтлагийн гишүүн Кристалтай хамтарч Clean&Clear-г сурталчилсан. 4 сарын сүүлээр хамтлагийн гишүүд Юри, Юна болон 2PM хамтлагийн Никкүн, Тэгён, Чансоний хамтаар Caribbean Bay-н сурталчилгаанд тоглож байсан.
Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)
Ла Лигагийн бүх цаг үеийн түүхэнд үзүүлсэн амжилтаараа Валенсиа баг Реал Мадрид, Барселона багуудын дараа гуравт бичигддэг. Европын цомын тэмцээнүүдэд үзүүлсэн амжилт нь ч дээрх хоёр багийн дараа орох бөгөөд Испанийн багуудаас уг гурван баг л тивийнхээ цомыг 5 болон түүнээс дээш удаа хүртэж байв.
Сохёнь
Сурталчилгаа
2013 оны 2 сард хамтлагийн гишүүн Сүёний хамтаар Tommy Hilfiger-ын шинэхэн моделээр сонгогдож мөн тэр жилдээ SK Telecom-г хамтлагийн гишүүн Юна, F(x) хамтлагийн Солли, Super Junior хамтлагийн Кюхён, SHINee хамтлагийн Мину нартай хамтарч сурталчилах болжээ.
Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)
Валенсиа баг 1919 онд байгуулагдаж, 1923 оноос хойш 55,000 суудалтай Месталья цэнгэлдэх хүрээлэнд тоглолтоо хийж байна. 2011 онд 75,000 үзэгчийн суудалтай Ноу Месталья хэмээх шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн нь хотын баруун хойд хэсэгт ашиглалтад орно. Валенсиа баг нь өөрийн хотын бас нэгэн баг болох Леванте, мөн Валенсиа Коммюнити бүст орших Эркулес, Вильярреал багуудтай олон жилийн турш өрсөлдөж иржээ.
Сохёнь
Сурталчилгаа
2014 оноос эхлэн Сохён, Тэён, Тиффани нар MIXXO брендийн шинэ нүүр царай болсон юм.
Шагнал & Нэр дэвшсэн
Ангилал:Girls’ Generation Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд Ангилал:Поп дуучин Ангилал:1991 онд төрсөн
Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)
Валенсиа нь хөгжөөн дэмжигчдийнхээ тоогоор Испанийн хөлбөмбөгийн багууд дунд мөн л Реал Мадрид, Барселона багуудын дараа ордог. Бүртгэлтэй дэмжигчдийн тоогоороо дэлхийд томоохонд тооцогдох тус багийн улирлын тоглолтыг үзэх эрхийг 50,000 гаруй хүн худалдаж авсан байдаг бөгөөд шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн ашиглалтад орох үед уг эрхийг худалдаж авахаар 20,000 гаруй хүн аль хэдийн захиалгаа өгөөд буй аж.
Цахим холбоос
Ангилал:Валенсийн нийгэмлэгийн хөлбөмбөгийн клуб Ангилал:Валенсийн байгууллага Ангилал:1919 онд байгуулагдсан
Ставрополь
Ставрополь (оросоор Ста́врополь ) — Орос улсын Ставрополийн хязгаарын төв, дөчин нэгэн түмэн хүний хот.