cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баянзулын Цэдэнсодном
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Улсын харцага
Чеченийн нэгдүгээр дайн
18-р зууны эхээр Их Петр хааны үед Орос анхлан Чечений уулархаг нутгийг эзлэн авсан бөгөөд 1817-1864 оны Кавказын дайны үед анхны түрэмгийлэгчдийн эсрэг бослого дэгдэж байв. 1870 он гэхэд Орос Чеченьчүүдийг ялж, өөртөө нэгтгэжээ. Оросын эзэнт гүрэн унасны дараа Чеченьчүүд дахин тусгаар тогтнохыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэж, 1922 онд Большевист Оросын бүрэлдэхүүнд оров. 1936 онд Йосиф Сталин Өөртөө Засах Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Чечень-Ингушийн улсыг байгуулжээ. Германы цэргүүдтэй хамтран ажиллаж байсанд нь шийтгэн 1944 онд Зөвлөлтийн улс төрийн цагдаагийн газрын дарга Лаврентий Бериягийн тушаалаар 1 сая гаруй Чечень, Ингуш болон бусад Умард Кавказын хүн амыг Сибирь, Төв Ази руу цөлсөн байна. 1957 онд Зөвлөлтийн нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Никита Хрущев цөллөгийг дуусган эх нутагтаа эргэн ирж бүгд найрамдах улсаа байгуулахыг зөвшөөрчээ.
1991 онд ЗХУ задарснаар Орос тусгаар тогтнов. Хэдий Оросыг ЗСБНХУ-ыг залгамжлагч хэмээн нийтээр хүлээн зөвшөөрдөг ч урьдын цэрэг, эдийн засгийн их хүчин чадлаа алджээ.
Орос угсаатан Зөвлөлт Социалист Холбооны Орос улсын хүн амын 70 гаруй хувийг бүрдүүлж байсан боловч нилээд олон бүс нутгуудад угсаатны болон шашны ялгаа хүчтэй гарч байлаа. Зөвлөлт засгийн үед Оросын 100 орчим үндэстнүүд угсаатны өөртөө засах янз бүрийн түвшний эрхтэйгээр оршин тогтнож байв. 1990 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялахын тулд Борис Ельцин тэдгээрийг нэгтгэжээ.
Нэн даруй хуулиар холбооны нэгж бүрийн эрх мэдлийг хуулиар тодорхой зохицуулах шаардлагатай байлаа. 1992 оны 3 сарын 31-нд Ельцин болон Оросын дээд зөвлөлийн дарга Руслан Хасбулатов (Чечень үндэстэн) нар Холбооны гэрээ гэгчийг холбооны 88 нэгжийн 86-тай нь байгуулжээ. Нэгж бүр илүүтэй их өөртөө засах байдал, тэр битгий хэл тусгаар тогтнолыг шаардаж байсан боловч зөвшилцөн өөртөө засах буюу татварын хөнгөлөлтүүдээр аргалж байв. Зөвхөн Чечень ба Татарстан гэрээнд нэгдсэнгүй. 1994 оны хавар Ерөнхийлөгч Ельцин Татарстаны Ерөнхийлөгч Минтимер Шайвмьевтэй тусгайлан улс төрийн хэлэлцээрт орж, түүнд нилээд өргөн эрх мэдэл бүхий өөртөө засах эрхийг олгосноор холбоонд албан ёсоор элсүүлжээ. Ингээд Чечень ганцаар гэрээнд гарын үсэг зураагүй нэгж болон үлдэв. Ельцин, Чечений засаг захиргаа аль аль нь яриа хэлэлцээ хийхээр нухацтай оролдоогүй бөгөөд цаг хугацаа явах тусам нөхцөл байдал мөргөлдөөний шинжийг олжээ.
Энэ үед буюу 1991 оны 9 сарын 6-нд хуучин Зөвлөлтийн агаарын цэргийн хүчний нэр хүнд бүхий генерал байсан Жохар Дудаев тэргүүтэй Чечений ард түмний үндэсний конгресс намын дайчид Чечень-Ингушийн дээд зөвлөлийг хүчээр эзлэн Грозный дахь Зөвлөлт холбоот улсын коммунист намын дарга Виталый Куценког цонхоор шидэн амийг нь хороож, засгийн газрыг тараалаа. Ингээд ард түмний дэмжлэгийг авсан тэрээр завсрын засгийн газар байгуулж, өөрөө Ерөнхийлөгч болон, улмаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнож буйгаа зарласан байна.
Чечений сөрөг хүчнийг Москва өөд татан “Чечений Бүгд Найрамдах улсын түр зөвлөл” гэгчийг байгууллаа. 1994 оны 8 сард Умард Чечень дэх сөрөг хүчний бүлэглэл томоохон зэвсэгт ажиллагаа зохион байгуулсан бөгөөд Москва босогчдыг далдуур дэмжин зэр зэвсэг, цэргийн тоног төхөөрөмж, мөн хөлсний цэргүүдээр хангаж байв. Чеченьтэй хиллэх хилийг хаан, Оросын тэмдэггүй онгоцнууд Чеченьд тулалдаж эхлэв. Оросын цэргээр дэмжүүлсэн босогчид 1994 оны 10 сар, 11 сард хоёр удаа Грозный руу довтолсон боловч бут цохигдов.
Москва эвгүй байдалд орсон бөгөөд Дудаевыг дэмжигчид Оросын армийн 20 байлдагч, бусад 50 оросын иргэдийг олзолжээ. 11 сарын 29-нд Ельцин Чечень дэх бүх байлдагч талуудыг зэвсгээ хураалган бууж өгөхийг тулган шаардав. Грозный татгалзахад Ельцин өөрийн армидаа “үндсэн хуулийг хүчээр сэргээн сахиулах” тушаал буулгалаа.
12 сарын 1-нээс Оросын цэрэг Чеченийг маш хүчтэйгээр бөмбөгдөж эхлэв. 12 сарын 11-нд Оросын Батлан хамгаалахын сайд, Генерал Павел Грачев болон Дудаев нар “цаашид хүч хэрэглэхээс татгалзах”-аар тохирон Оросын цэрэг “Чеченьд үндсэн хуулийг сахиулж, Оросын нутаг дэвсгэрийн нэгдмэл байдлыг” хангах нэрийн дор тус бүсд нэвтэрлээ. Грачев Дудаевыг хоёрхон цагийн дотор ганц хороо агаарын десантаар буулгаж авна хэмээн сайрхаж, энэ бол цус урсгахгүй “блицкрэг-цахилгаан дайн” байх болно гээд яаж ч бодсон 12 сарын 20-ноос цааш хэтрэхгүй хэмээж байлаа.
1994 оны 12 сарын 11-нд Оросын цэрэг 3 чиглэлээр Грозный руу давшив. Гэтэл давшилт гэнэт зогсов. Уг тушаалыг Оросын хуурай замын хүчний удирдагч, Генерал Эдуард Воробёв “өөрийн ард түмний эсрэг арми илгээх нь гэмт хэрэг” гэсэн үндэслэлээр гаргасан байсан бөгөөд Ельцин түүнийг тэр дор нь төрийн эсрэг гэмт хэрэг үйлдсэн хэмээн албан тушаалаас нь огцрууллаа. Оросын засгийн газар болон армид олон хүн уг дайныг эхнээс нь эсэргүүцжээ. Ельцины үндэстний асуудал хариуцсан зөвлөх Эмил Пань, Оросын батлан хамгаалахын дэд сайд, генерал Борис Громов (Зөвлөлт-Афганы дайныг удирдаж байсан, баатар), генерал Борис Поляков нар мөн эсэргүүцэж буйгаа илэрхийлэн огцров. Громов телевизээр “Энэ Афганистаны нэгэн адил цусан далай болох болно” хэмээн мэдэгдэж байлаа. 800 гаруй цэргийн албан хаагч, офицерууд мөн энэ ажиллагаанд оролцохгүй хэмээн эсэргүүцэл илэрхийлж, тэдний нилээдийг цэргийн шүүхээр шүүлээ. Сүүлд Генерал Лев Рохлин ч мөн татгалзсан бөгөөд тэрээр уг дайнаар Оросын баатар цол авсан цэргийн гарамгай удирдагч байсан юм.
Чечений агаарын хүчин болон иргэний агаарын тээвэр дайны эхний өдөрт бүрэн устгагдлаа. Ельцин Дудаевын армийн бүрэлдэхүүнд байсан 500 орчим хүнд өршөөл үзүүлэв. Гэсэн хэдий ч Борис Ельцины тодорхойлсноор хөнгөхөн бөгөөд хурдан засан тохинуулах мэс засал нь санаснаар болсонгүй.
Орос тийм ч амархан гарч чадахгүй намаг балчигт суув. Оросын цэргийн сэтгэл санаа, ёс суртахууны болоод байлдааны бэлтгэл, чухам яагаад, бүр хаашаа явж буйгаа ч үл ухах Оросын цэрэг байлдах чадвар үнэхээр сул байжээ. Дайныг эсэргүүцсэн оросын зарим цэргүүд тэр битгий хэл зэр зэвсгээ өөрсдөө устгаж байв. Ингушетэд томоохон хэмжээний эсэргүүцлийн ажиллагаа явагдан баруун замын цэргийг саатуулсан бөгөөд 30 гаруй цэргийн тээврийн хэрэгслийг галдан шатааж, 70 гаруй байлдагч ангиа орхин явлаа. Умард замын цэрэг Долинскойд Чечений гэнэтийн дайралтанд мэгдэн сандарч, ихээхэн хохирол үзэв. Чечений нутгийн гүнд нисдэг тэргээр газардсан Оросын 50 шүхэрчинтэй бүлэг орон нутгийн цагдаа нарт бүслэгдэн бууж өгчээ.
Иргэд дайнд олноор үрэгдэж байсан нь орон нутгийн хүн ам, тэр дундаа Дудаевыг эсэргүүцэгчид хүртэл Оросуудад дайсагнахад хүргэв. Түүнчлэн Ельцин нэгэн алдаа гаргасан нь Чечень руу хөрш зэргэлдээ бүс нутгаас цэрэгт дөнгөж татагдсан шинэ цэргүүдтэй ангиудыг дайчилсан бөгөөд мэргэжлийн цэрэг тун цөөн байлаа. Сэтгэл санааны болоод байлдааны өндөр бэлтгэлтэй Чечений дайчид Оросын цэргүүдийг удаа дараалан хүнд цохилтонд оруулах болов. Нөхцөл байдалд сандарсан оросууд хавтгайруулсан бөмбөгдөлт (carpet bombing) явуулан пуужингаар суман мөндөр буулгасан нь чечень болон орос үндэстний хүн амд их хохирол үзүүлэв. Оросын десантын цэрэг Грозныйгийн ойролцоох агаарын хүчний нисэх буудлыг эзлэн авч Ханкалагийн тулаанаар Чечений хариу дайралтыг няцаажээ. Чеченьчүүд хамгаалах байлдаанд бэлтгэн хот дахь хүн хүчээ бүлэглэв.
Оросын зэвсэгт хүчин өөрийн иргэдийн эсрэг 7 хоног үргэлжилсэн агаарын болон их бууны нүсэр бөмбөгдөлт явуулсан нь цэргийн мэргэжилтнүүдийн дүгнэлтээр Дэлхийн II дайнд Дрезденийг бөмбөгдсөнөөс хойшхи Европт болсон хамгийн том бөмбөгдөх ажиллагаа болсон хэмээн дүгнэгдсэн байдаг. 1995 он гарах шинэ жилийн урьд өдөр Оросын арми томоохон ялагдал хүлээж 2000 орчим оросын цэргүүд амь насаа алдан, Грозныйгийн төмөр замын төв буудлын орчим Майкопын хэмээн алдаршсан 131-р моторжуулсан буудлагын бригад бүрэн сүйрчээ. Хотын тулаан олон хоног үргэлжлэн хүнд хохирол амссаны эцэст Грозный оросуудын гарт орлоо. Дудаевын цэргүүд амьд хүнээр бамбай хийхээс сэрэмжлэн оросын арми иргэдийг хотыг орхин гарахыг санууллаа. Чеченьд оросын олон генерал амь үрэгдсэний анхных нь хошууч генерал Виктор Воробёв 1995 оны 1 сарын 7-нд мина харвагчид өртсөнөөр эхэлжээ. 1 сарын 19-нд 3 долоо хоног зууралдан байлдсаны эцэст Оросын цэрэг хүнд хохирол амсан байж Чечений Ерөнхийлөгчийн ордонг эзэлсэн байна. 1995 оны 3 сарын 6 гэхэд хотын өмнөд хэсгийг Орос хяналтандаа авлаа.
Грозныйг эзэлсэний дараа Оросууд удаан боловч эрэмбэ дараатайгаар Чечений талархаг нутгийг хяналтандаа оруулж, эцэст нь уул руу мацаж эхлэв. 4 сарын 7-нд хилийн хаяанд орших Самански сууринг эзлэх үедээ ОМОН (Отряд милиции особого назначения-Тусгай зориулалтын цагдаагийн отряд) болон холбооны хүч 100 гаруй энгийн иргэдийг (өөр хэдэн зуун иргэд баривчлагдах, зодуулах, эрүү шүүлт тулгуулах зэргээр хэлмэгджээ) хяджээ. 4 сарын 15-нд Оросууд бүх фронтоор нэгэн зэрэг дайралт хийсэн бөгөөд 200-300 танк, хуягтаар дэмжүүлсэн байв. Чечений арми Аргун хотыг хамгаалж, төв штабаа бүрэн бүслэгдсэн Шали руу шилжүүлж, дараа нь Сержен-Юрт руу нүүж, сүүлд нь Шамил Басаевын уугуул нутаг болох Веденод ирсэн байна. Цаашид чечений голомт хүч хэд хэдэн удаа бууриа сэлгэн ухарчээ. Гэсэн хэдий ч чечений байлдагчдын зарим хэсэг нь дүрвэгчийн дүрээр чөлөөлөгдсөн нутгуудад дахин байршсаар байв.
Дайнд ялагдал хүлээх болсон салан тусгаарлагчид Оросын олон нийтэд нөлөөлөхийн тулд барьцаалах ажиллагаанууд явуулах болсон бөгөөд Шамил Басаев Будённовскийн эмнэлэгт 1500 хүнийг барьцаалж, Оросын Ерөнхий сайд Виктор Черномырдинтэй хэлэлцээ хийн гал зогсоох хүртэл 120 орчим Оросын иргэд алагджээ. Ингэснээр чеченьчүүд хүчээ дахин бүлэглэж үндэсний хэмжээний партизаны (guerilla) ажиллагаагаа эхлүүлэв. Оросуудын давшилт нь Дудаевын сөрөг хүчний олон хүнийг Оросуудын эсрэг хандахад хүргэн улмаар түүний хүчинд элссэн юм. Олон мянган сайн дурынхан хөдөлгөөнт бүлгүүдэд нэгдэв. 5-6 мянгаар тоологдох нутгийн иргэд сайн дураар өөр өөрсдийн сууринг хамгаалах цэрэгжсэн бүлгүүд болон зохион байгуулагдлаа. Тухайн үед Чечений арми 10-12 мянган цэргийн бүрэлдэхүүнтэй болоод байв. Армийн бүрэлдэхүүнд олон тооны хүүхэд-цэрэг байсны зарим нь 11 настай, бүр эмэгтэй хүүхдүүд ч орж байлаа. Фронтын тулаанд ялагдах тусам улам олон цэрэгжсэн бүлэглэлүүд партизаны дайны тактикт шилжиж, урхи занга тавих, минажуулах зэргээр тэмцэж байжээ. Мөн гар аргаар үйлдвэрлэсэн дэлбэрэх хэрэгслүүдийг өргөнөөр ашиглав. 1995 оны намар Чечень дэх холбооны хүчний командлагч Грозный хотод бөмбөгөнд өртөн хүнд шархдаж, цаашид дайтах чадваргүй болжээ. Уг ажиллагааг оросын армийн бүрэлдэхүүнээс өөрсдөө зохион байгуулсан гэж үзэх нь бий бөгөөд ингэснээр генерал Романов болон Чечений армийн командлагч Аслан Масхадов (урьд нь Зөвлөлтийн армид хошууч цолтой байлдаж байжээ) нарын хоорондын итгэлцэл дээр үндэслэн намдаад байсан гал намжилт эвдрэв. Тэд хамтран Өмнөд Чечень дэх оросын олзлогдсон цэргүүдийг суллах ажлыг чечений армийн орон нутгийн удирдлагад хамтран ятгах байдлаар зохион байгуулж байжээ. 1996 оны 2 сард Грозныйд тусгаар тогтнол олгохыг шаардан жагссан олон арван мянган энгийн иргэдийн өөдөөс холбооны хүчин, түүний утсан хүүхэлдэй болох чеченьчүүд гал нээсний улмаас олон арван хүний амь нас сүйдэж, шархдав. Түүнээс хоёр хоногийн дараа Чечений тусгаар тогтнолын бэлэг тэмдэг болсон Ерөнхийлөгчийн ордонг дэлбэлж нураав.
Оросын байлдааны үндсэн стратеги нь галын хүч буюу хүнд артилери болон агаарын цохилтонд тулгуурлаж байсан тул орон нутгийн иргэдтэй хэлхээ холбоо муутай, хорогдох газар хомс, тусгаарлагдсан орос иргэд уг бөмбөгдөлтийн үндсэн бай болж байжээ.
Босогчдын төрөлх хот тосгод, гэр бүл, хамсаатнуудыг Оросын дотоодын цэрэг (МВД - Министерство внутренних дел) гэх мэт оросын хүчнүүд эрүүдэн шүүж, бөөнөөр нь цаазалж байсан юм. Түүнчлэн оросын цэргүүдийн өдөөсөн хүчирхийлэл, дээрэм тонуул газар авч байсан тухай хүмүүнлэгийн байгууллагуудын мэдээнд өгүүлсэн байдаг. Салан тусгаарлагчид ч барьцаалах ажиллагааг өргөн хүрээтэй зохион байгуулж, холбооны хүчинтэй хамтран ажилласан, урвасан чеченүүд болон олзлогдогчдыг олноор нь цаазлаж байв. Оросын тал ч хүн барьцаалж байсан бөгөөд үүний том жишээ нь бүслэгдсэн оросын цэргүүд 500 орчим иргэдийн хамт Грозный хотын төв эмнэлгийг барьцаалж байжээ.
Хөрш Ингушетийн жижиг бүгд найрамдах улсад ч жижиг хэмжээний бослого үймээн, тулаан явагдах болжээ. Ингушетийн Ерөнхийлөгч холбооны засгийн газарт эсэргүүцэл илэрхийлэн Оросын цэргийн үйлдэж буй ялт хэргийн талаар гомдол мэдүүлэв. Оросын арми дахь кавказ болон төв азийн гаралтай цэргүүдийг ялгаварлан гадуурхах, хүчирхийлэх явдал газар авсны нэг жишээ нь архи уусан орос цэргүүд 9 ингуш, 1 башкир цэргийг буудан хороосон явдал бөгөөд тэр битгий хэл оросуудын эмх замбараагүй явдлын хохирогч болон 5 ингуш иргэд болон Ингушетийн Эрүүл мэндийн сайд нь өөрөө амиа алджээ. Дагестанд байдал үүнээс дор байв. Дагестан дахь Первомайское тосгоныхныг Оросын цэрэг 1996 оны 1 сард тосгоноор нь хяджээ.
Үндэсний цөөнх цэргийн зарлан дуудлагыг үл хэрэгсэх байдлаар эсэргүүцлээ илэрхийлж байлаа. Чечень дэх учир утгагүй дайнд иргэдээ оролцуулахгүй хэмээн олон бүгд найрамдах улсууд цэрэг татлага зохион байгуулахгүй тухай хууль хүртэл гаргаж байсны нэг жишээ нь Чувашийн засгийн газар Чечень дэх дайнд иргэдээ оролцохоос эрх зүйн хувьд хамгаалж хууль гаргаж байсан явдал юм. Оросын засгийн газар Чечень дэх богино хугацааны ялалт нь дараа дараалсан салан тусгаарлах хөдөлгөөний эхлэл болох вий хэмээн эмээх боллоо.
1996 оны 1 сард 200 гаруй орос иргэдийн зорчиж явсан Туркийн зорчигч тээврийн хөлөг онгоцыг зэвсэглэсэн туркчууд барьцаалан Чеченьд өрнөж буй цуст хядлагыг дэлхий нийтэд мэдээлэхийг шаардсан байна.
Үзэл сурталгүй, хангамж, удирдлага муутай оросын армийн цэргүүдэд шийдсэн чеченьчүүд дараа дараалан цохилт өгөх болов. Грозный хотын баруун өмнөд талд байрлах Бамут хэмээх жижиг тосгоны төлөө хүч нэмэгдүүлсэн оросын хүч 15 сар байлдсан бол, 1996 оны 3 сарын 6-нд 1500-2000 чеченьчүүд зэвсэг барин босч 3 өдрийн дайралтаар хотын нилээд хэсгийг хяналтандаа авч, оросын цэргийн зэр зэвсгийн агуулахыг эзэлсэн байна. Сарын дараа Ибн эл Хатаб хэмээх араб командлагчтай хүч Оросын томоохон хуягт цувааг Шатой болон Веденогийн ойролцоо устгажээ.
Цэрэг дайны ялагдал, өсөн нэмэгдэж буй хохирол иргэдийн сэтгэл зүйд хүчтэй нөлөөлсний улмаас 1996 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнөхөн Ельцины засгийн газар мөргөлдөөнөөс гарах арга замыг эрэлхийлэх болов. 1996 оны 4 сарын 21-нд Оросын залуурт пуужингийн дайралт Ичкерийн бүгд найрамдах улсын ерөнхийлөгчийг устгаж, Чеченийн ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч Зелимхан Яндербиевтай түр гал зогсоох гэрээ байгуулсныхаа дараа Ельцин 1996 оны 5 сарын 28-нд Грозныйд хүрэлцэн ирж албан ёсоор “ялалт”-аа зарлав. 1996 оны 8 сарын 6 буюу Ельцин тангараг өргөхөөс 3 хоногийн өмнө, Оросын арми өмнө тийш нягтран ууланд бүгсэн босогчид руу сүүлчийн давшилтаа хийхээр бэлтгэж байх үед Чеченьчүүд Грозныйд дахин гэнэдүүлсэн дайралт хийлээ.
Грозный хотод 12000 гаруй оросын цэрэг байрласан байхад 1500 Чечений партизанууд Масхадовын удирдсан ажиллагаагаар хотын гол дүүргүүдэд хэдхэн цагийн дотор хяналтаа тогтоов. Оросуудтай хамтран ажиллаж байсан Чеченьчүүдийг хоморголон цаазаллаа. Яг энэ үед Аргун болон Гудермиз хот дахь оросын цэргүүд хуарангаасаа гарч чадалгүй бүслэгдэв. Грозный хот дахь бүслэлтээс гарахыг оролдсон хуягт цуваа (900 байлдагчтай 276-р моторжуулсан хороо нийт бүрэлдэхүүнийхээ 50%-ийг хоёр өдрийн дотор алдсан гэдэг) хүнд гарз амсан няцаагдав. Олон мянган цэргүүд олзлогдох буюу бүслэгдэж, зэвсэг техник, сумаа босогчдод олзлуулжээ.
8 сарын 19-нд Оросын коммандлагч Константин Пуликовский 50-200 мянган хүнтэй Грозный хотыг Чечений дайчид 48 цагийн дотор орхин гарах шаардлага хүргүүлж, үгүй бол агаарын болон их буу, баллистик пуужингийн галаар хүйс тэмтрэхээ мэдэгдэв. Энэ мэдэгдэл иргэдийг цочирдуулж, эмх замбараагүй байдал газар аван, армийн цохилтоос өмнө амжин зугтахыг оролдоцгоов. Золоор Ельцины үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөх Генерал Александр Лебедийн зуучлалаар уг тэнэглэл зогсов. Лебедь Генерал Пуликовскыйн тулган шаардлагыг “муухан наргиан” хэмээсэн байдаг.
Лебедев, Масхадов нарын 8 цаг үргэлжилсэн яриа хэлэлцээний үр дүнд Лебедь, Масхадов нар “Касав-Юртийн гэрээ”-ний төслийг бэлдэн 1996 оны 8 сарын 31-нд гарын үсэг зурцгаав. Үүнд цэрэггүйжүүлэх асуудлыг тусган, хоёр тал хоёул Грозный хотыг орхин гарах, хот дахь дээрэм тонуулаас сэрэмжлэн цагдах хамтарсан хүчнийг ажиллуулах, бүх холбооны хүчийг 1996 оны 12 сарын 31 гэхэд Чеченийг орхин гаргуулах, 2001 он хүртэл Ичкерийн бүгд найрамдах Чечень болон Оросын холбооны засгийн газрын хооронд ямарваа болзол, нөхцөлт гэрээ хэлэлцээр хийхгүй, байхгүй байхаар тогтов.
Оросын зэвсэгт хүчний жанжин штабын гаргасан дүн мэдээгээр ОХУ-ын 3826 цэрэг алагдаж, 17892 шархдаж, 1906 сураггүй алга болжээ. НВО хэмээх Оросын цэргийн долоо хоног тутмын нэр хүндтэй сэтгүүлд бичсэнээр 2005 он хүртэлх байдлаар дор хаяж 5362 оросын цэрэг уг дайны үед алагдаж, 52000 шархдаж, 3000 цэрэг сураггүй алга болсон байна. Орос цэргүүдийн эхчүүдийн хороо хэмээх төрийн бус байгууллагын тооцоогоор харин амь үрэгдсэн цэргүүдийн тоо 14000 хүрдэг бөгөөд уг мэдээллийг шархадсан цэргүүд болон цэргүүдийн ар гэрийн мэдүүлэг дээр үндэслэн гаргажээ (үүнд гэрээт цэргүүд болон тусгай хүчнийхэн орохгүй).
Чечений талын хохирлыг 100 мянга гаруй гэж багцаалдгаас дийлэнхи нь энгийн иргэд юм. Оросын дотоод хэргийн сайд Анатолый Куликовын мэдэгдсэнээр бол 20000 иргэд алагджээ.
Сергей Ковалёв тэргүүтэй судлаачдын баг 50 мянгаас илүү хүн амь үрэгдсэнийг судалгаа, нотолгоотойгоор нотолж чадна гэдэг бол Александр Лебедь 80-100 мянга амь үрэгдэн, 240 мянга шархадсан гэж нотолж байв. Оросын Газета сонины мэдээлснээр уг дайны үед Оросын хүчний гарт 35000 орос үндэстэн амь үрэгдсэн бөгөөд дийлэнхи нь Грозный хотын бөмбөгдөлтөнд өртсөн гэсэн байна.
Чечений салан тусгаарлагчид өөрсдийн хохирлыг 3000 орчим гэж тооцоолсон бөгөөд бүрэн тоо гаргах бараг боломжгүй юм. Оросын тооцоо үүнээс хамаагүй их бөгөөд 15 мянган чечень дайчид дайны төгсгөл гэхэд алагдсан байжээ.
Касав-Юртын гэрээний дараа хоёр хэлэлцээр Орос, Чечений талын хооронд явагдав. Үүнд 1996 оны 11 сард Ельцин Масхадов нарын үзэглэсэн “эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба 1994-96 оны дайнаар хохирсон чеченьчүүдэд дайны нөхөн төлбөр олгох тухай” хэлэлцээр орно. Мөн 1997 оны 2 сард 1994 оны 12 сараас 1996 оны 9 сарын хоорондох дайнд оролцож, хууль бус үйлдэл хийсэн оросын цэргүүд болон чечений босогчдыг өршөөх тухай хууль гаргаж байжээ.
1997 оны 5 сарын 12-нд Чечений ерөнхийлөгч Аслан Масхадов, Ельцин нар Москвад “энх тайван тогтоох болоод Орос-Чечений харилцааны зарчмууд”-ын талаархи гэрээнд гарын үсэг зурав. Гэсэн хэдий ч үүнээс хоёр жилийн дараахан 1999 оны зун Масхадовын хуучин зэвсэг нэгт андууд болох радикал үзэлтэн Шамил Басаев болон Ибн эл-Хаттаб нар Дагестан руу дайран халдлага үйлдсэнээр Орос Чеченийг дахин эзэлж, улмаар Чечений хоёрдугаар дайн эхэлсэн юм.
Ангилал:20-р зууны дайн Ангилал:Азийн дайн Ангилал:Чеченийн түүх Ангилал:Оросын улс төр Ангилал:Партизаны дайн Ангилал:1990-д он Ангилал:1994 оны зөрчилдөөн Ангилал:1995 оны зөрчилдөөн Ангилал:1996 оны зөрчилдөөн Ангилал:Оросын зэвсэгт хүчний түүх Ангилал:ЗХУ-ын дараах зөрчилдөөн
Хутагийн Цогтгэрэл
Цэргийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Улсын начин
Даваанямын Хишигдаваа
Даваанямын Хишигдаваа нь Булган аймгийн Могод сумын харъяат. Үндэсний бөх ийн аймгийн арслан цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн арслан Ангилал:Могодын хүн
Шах Төмөр
Ангилал:1358 онд өнгөрсөн Ангилал:Боржигин Ангилал:Цагаадайн улсын хаад
Төглөгтөмөр
Төглөгтөмөр (1329/1330-1363) бол Цагадайн улсын зүүн хэсгийн Могулстаныг 1347-1363, Цагадайн улсын бүх газрыг 1360-1363 он хүртэл захирч байсан хүчирхэг хаан юм. Түүний ургийн бичигт Есөнбөх хааны удам гэж заасан байдаг.
=Хаан суусан нь= 1346 онд Казань хаан, Караунасын Казаган эмирт хорлогдож, тус улсын баруун хэсгийг гартаа оруулсан байдаг. Харин тэр үед зүүн хэсэгт байсан Дуглат аймгийн Булажи эмир зэргийн монгол ноёдтой хэлэлцэж, одоогийн Шинжааний нутгийг Могулстан буюу Монгол улс гэж нэрлээд, түүнийг хаан болгожээ. 1360 онд Цагадайн улсаа нэгтгэж дуусаад 3 жилийн дараа 34 насандаа мөнхөржээ.
Ангилал:14-р зуунд төрсөн Ангилал:1363 онд өнгөрсөн Ангилал:Боржигин Ангилал:Цагаадайн улсын хаад
Чойжилсүрэнгийн Мөнхтогтох
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн арслан Ангилал:Тосонцэнгэлийн (Завхан) хүн
Хабул шах
Кабул шах бол Цагадайн улсын баруун хэсгийн Трансоксаны хаан ширээнд 1364-1370 оны хооронд сууж байсан бөгөөд эмир Хуссейний утсан хүүхэлдэй төдий хаан байжээ. 1370 онд Доголон Төмөр, эмир Хуссенийг алж төрийн эрхийг булааж авсны дараа алагдсан.
Ангилал:14-р зуунд төрсөн Ангилал:1370 онд өнгөрсөн Ангилал:Боржигин
Адил султан
Адил султан бол Цагадайн улсын Трансоксаны хаан ширээнд 1363 онд суусан бөгөөд тус жилдээ алагдсан. Түүний эцэг нь Муххамед Пулад хаан юм. Түүнийг Казаганы хүү эмир Хуссейн хаан суулгасан байдаг. Тэр бол түүний утсан хүүхэлдэй төдий байсан.
Адам Жонсон (хөлбөмбөгчин)
Адам Жонсон (Adam Johnson; 1987 оны долоодугаар сарын 14-нд Сандерленд хотод төрсөн) — Английн хөлбөмбөгчин бөгөөд «Сандерленд» багт хагас хамгаалагчаар тоглодог.
«Мидлсброгийн» академийг дүүргээд УЕФА-гийн цомд 17 настайдаа анхлан гараалж байлаа.
2012 оны наймдугаар сарын 24-нд «Сандерлендад» 10 сая фунтээр элсэж, 4 жилийн гэрээ байгуулсан.
Сүюргатмиш хаан
Сүюргатмиш хаан нь 1370-1384 оны хооронд Трансоксаны хаан байсан. Тэр бол Өгэдэй хааны угсааны Данишменж хааны хүү юм. Доголон Төмөр эмир, түүнийг хаан болгожээ. Түүний охин Үрүн султан Ханика нь Доголон Төмөрийн хүү Миран шахтай гэрлэсэн. Түүний орыг хүү Махмуд султан залгамжлсан.
Ангилал:1384 онд өнгөрсөн Ангилал:14-р зуунд төрсөн Ангилал:Цагаадайн улсын хаад Ангилал:Боржигин
Ильяс хожа
Ильяс Хожа нь Төглөгтөмөрийн хүү бөгөөд эцгээ өнгөрсний дараа Трансоксаныг 1363 онд, Моголистаныг 1363-1368 онд захирч байсан. 1363 онд Төглөгтөмөр таалал төгссөний дараа эмир Казаганы хүү, эмир Хуссейн, Барлас овгийн эмир Төмөр нарын цэрэгт ялагдаж Трансоксаны бүс нутгийг өөрийн захиргаанаасаа алдсан. 1365 онд дахин авах гэж очсон хэдий ч мөн л ялагдал хүлээж, эцэстээ зугтсан. 1368 онд Алмалик дахь өргөөндөө нас барсан. Түүний дараа Сүлдүсийн эмир Камар аддин нь өөрийгөө Моголистаны хаан болгож, хааны угсааны хүмүүсийг улс төрөөс зайлуулж, 20 гаруй жил хаан суусан.
Ангилал:1368 онд өнгөрсөн Ангилал:Цагаадайн улсын хаад Ангилал:Боржигин
Шейх Ахмед
Шейх Ахмед бол Алтан орд задран бутарсны дараа бий болсон Их ордын сүүлчийн хаан байлаа. 1460-1481 онд Их ордын хаан байсан Ахмед хааны хүү юм. Түүний гарал угсааг хөөн үзвэл:
Намтар
1206 онд үндэслэгдэн байгуулагдсан Монголын эзэнт гүрнээс бие даан салсан нэг улс бол Алтан Ордны улс билээ. Алтан ордны улс нь Кипчакийн тал нутаг, Орост өөрийн ноёрхолоо тогтоогоод 1242-1502 оны хооронд даруй 260 жил оршиж байжээ. Алтан ордын анхны хаан үндэс суурийг нь тавьсан хүн бол Бат юм. Алтан ордод маш олон хаад төр барьж байсан бөгөөд эдгээр дундаас хамгийн сүүлчийн хаан нь Шейх Ахмед юм. Түүний төрсөн цаг хугацаа нь түүхэнд тодорхойгүй үлдсэн.
Түүхэн сурвалжид өгүүлснээр Ахмед хаан есөн хөвгүүнтэй байсан гэдэг. Түүний гурав дахь хүү нь Шейх Ахмед байсан талаар сурвалж бичигт өгүүлдэг. Их ордын сүүлчийн хаан тэрээр 1481-1482, 1502-1528 оны хооронд хаан сууринд сууж байжээ. Их ордын Ахмед хааныг нас барсны дараагаар түүний хөвгүүд болон сайд ноёдын дунд хаан ширээний төлөөх тэмцэл хурцадсан байна. Хаан ширээнд гол санаархагчид нь Ахмед хааны том хөвгүүд болох Муртаза, Сейд-Ахмед, Шейх Ахмед нар байжээ. Энэ дотроос Шейх Ахмед хаан болох билиг ухаан төгс нэр хүнд өндөртэй байжээ. Муртаза, Сейд Ахммед нар дүү Шейх Ахмедийн эсрэг хуйвалдаан хаан ширээг булаах оролдлого нь бүтэлгүй болмогц Их ордын тэргүүн сайд Төмөр Мангутын хамт Крымын Мэнгли- Гирэй хаанаас тусламж гуйн улс төрийн оргонол хүссэн байдаг. Энэ үйлдэл нь ч Крымийн хаанд ашигтай байсан нь гарцаагүй юм. Улс төрийн хүчтэй өрсөлдөгч нараа хажуудаа хашиж байх нь таалагдсан бөгөөд тэдгээрийг хорьж байжээ. Энэ хооронд Шейх Ахмед хаан ширээнд 1481 онд бусад ах дүү нарынхаа дэмжлэгтэйгээр суусан байна. 1485 онд Муртаза, Сейд Ахмед нар Крымийн хорионоос зугтан гарсан бөгөөд Муртаза баривчлагдан Сейд-Ахмед Төмөр мангутын хамт зугтан гарч Дешт-и-Кибчакт өөрийгөө хаанд өргөмжилсөн байна. Ордод нэгэн зэрэг хоёр хаан гарч иржээ.
1485 онд Сейд Ахмед Төмөрийн хамт Крымын хаант улс руу дайрч Кырк-Эр хотыг бүслээд Муртазаг чөлөөлсөн байна. Муртазаг чөлөөлсөн үйл ажиллагааны гол зорилго нь Сейд Ахмед хаан ширээнд том ах Муртазагийн дэмжлэг туслалцааг авах түүгээр хүлээн зөвшөөрүүлэхэд оршиж байсан бололтой. Гэвч Муртаза хамтран засаг барих нөхцөлтэйгээр хаан ширээнд 1485 онд заларсан байна. Энэ удаа их орд нэг дор гурван ч хаантай боллоо. Удалгүй Сейд Ахмед дүү Шейх Ахмедтайгаа 1490-ээд оноос хамтран ажиллах болсон байдаг. Гол зорилго нь Крымийн хаант улсыг эзлэн авч нэгтгэх зорилгоор Крымийн газар нутагт нэвтрэн орсон байлаа. Гэвч Крым нь Оросын III Иван хаан болон Казань, Касимовын хаант улс, Түрэгийн султануудаас тусламж авч хүчээ бэхжүүлсэн тул ах дүү хаад ухархаас өөр аргагүй болсон байна.
Энэ үед Их ордод төрийн эргэлт гарч 1481 онд Мусой ба Ямгурчи нартай нийлж Их ордын Ахмед хааныг хороож байсан Ибак гэгч өөрийгөө ордын хаанд өргөмжилсөн байна. Гэвч тэрээр дэмжлэг олж чадалгүй ордоос зугтан явсан байна. 1493 онд Их ордны сайд нар хуйвалдан Шейх Ахмедыг түлхэн унагааж Муртазаг хаан ширээнд залсан боловч жилийн дараа 1494 оны 7 сард Шейх Ахмед хаан титэмээ буцаан булаан авч чаджээ. 1498-1500 оны хооронд Шейх Ахмед хааны хувьд хүнд сорилтын жил байлаа. Газар нутгийн төлөө Черкесүүдтэй дайтаж, мөн 1500 онд ган болж их өлсгөлөн болж бэлчээр сайтай газар усны төлөө Крымийн хаант улстай дайтахаас өөр аргагүй болсон юм. 1500-1501 онд Шейх Ахмед хаан Крымийн хаант улсын нутаг болох Днеприйг дайлахаар бэлтгэсэн байна. Тэгээд тэрээр өөрийн ах Сейд Ахмед болон таарамж муу байсан ах Муртаза, Астраханий хаан Абд ал-Керим нарт элч заржээ. Литовийн ван Александр Шейх Ахмедийг дэмжин 30,000 алтан зоос хүрэх үнэт бэлэг явуулсан байв. Харин ах Сейд Ахмед нь л цэргээ дагуулан иржээ. Тулалдаан эхлэхийн өмнөхөн ах дүү хоёрын дунд маргаан гарч Сейд Ахмед цэргээ аван Шейх Ахмедийг орхин явсан юм. Шейх Ахмед Ногайн ордын ноёдоос тусламж хүлээн авч хүчээ бэхжүүлсэн бөгөөд Крым Оросын III Иван хаанаас тусламж хүссэн боловч Оросын хаан ордын дотоод хэрэг гээд татгалзсан байна. Крымийн хаан хүчин мөхсдөж Днепр хавийн нутгийг Шейх Ахмед хаанд үлдээн Крымийн хойг руугаа буцсан юм.
Яагаад ч юм Шейх Ахмед ялалтандаа бардаж холбоотон байж өөрт нь туслаж байсан Литовыг гэнэт тонон дээрэмдсэн байдаг. Шейх Ахмед улмаар Оросыг дайлахаар шийд гаргаад байх үед Оросын III Иван хаан Шейх Ахмед хаанд элч илгээн холбоотон болох үгүй бол урдын адил алба төлөх тухайгаа хүлээн зөвшөөрсөн байна. Нэг ёсондоо III Иван Ордын “барлаг” гэдгээ хүлээн зөвшөөрсөн хэрэг байлаа. Оросын хилд довтлохоо больсоны хариуд өмнө нь төльж байснаасаа илүү барьц амлажээ. Хуучин хараат орнуудаа дуулгавартай болгоод олон улсын тавцанд нэр хүндээ өсгөж, урьдын хүчирхэг байдлаа эргүүлж олж аваад байтал 1501-1502 онд дахин, зун нь ган, өвөл нь зуд болж бас их өлсгөлөн болсон. Шейх Ахмедийн хамаг албат бүр хатан нь Крымийн хааны ивээлд очиж тэрээр хүнд байдалд орсон юм. Крымийн хааны хүчин чадал урьд өмнөхөөсөө улам л хүчтэй болсон байна. 1502 оны 5 сарын эхээр Крымийн хаан Мэнгли-Гирэй Шейх Ахмед рүү довтолсон байна. Хаан Сула голын эрэг дээр бэхэлсэн боловч Ахмедийн цэргүүд байлдалгүйгээр шууд бууж өгсөн байна. Удалгүй Мэнгли-Гирэй Сарай хотыг тонон дээрэмдэж шатаасан бөгөөд Оросын III Иван (1462-1505) хаанд илгээсэн захидалдаа Крым Ордын хаадыг залгамжиллаа хэмээн бичиж байжээ.
1514 онд Терек голын хөвөөнд Шейх Ахмедийн дүү Хажи Ахмедийг Ногайн ордын язгууртнууд хаан ширээнд залсан боловч тоглоомын ёс төдий хаан тэрээр 1519 онд нас барсан байна. Энэ хэрэг явдал бүтэлгүй болмогц Ногайн ордын язгууртнууд Шейх Ахмедийг суллуулах талаар Польшийн талтай хэлэлцээ хийсэн байна. Чухам яагаад Ногайн ордын язгууртнууд Шейх Ахмедийн төлөө санаа тавих болсон нь цаанаа нарийн учиртай байлаа. Шейх Ахмедийн нэр хүнд, гарал угсаа бас чиг дордчихоогүй байгаа нөлөөг ашиглах л санаа байсан юм. Тиймдээ ч олзны хааныг суллуулах талаар хөөцөлдөж нэг бол гуйж нөгөө талаар сүрдүүлж байлаа. Польш ч бас Түрэг, Крымийн эсрэг ашиглах хөзөр болгон татгалзсаар байсан юм. Харин Крымчүүд Шейх Ахмедийг устгах эсвэл өгөхийг шаардаж байлаа. Ийм л нэр нөлөө бүхий хаан байжээ.
Нас өндөр болж нэр хүнд нөлөө нь буурсан Шейх Ахмед хаан 1527 онд гэрийн хорионоос суллагдан Киевээр дайран Ижил мөрнийг зорьж Хажи Тарханы хавьд суурьшжээ. Энэ үйл явдлын чимээ Крымд хүрч тэнд бужигнаан үүсгэсэн байна. Крымийн I Мухаммед Гирэйн том хүү хаан суудлын төлөө авга I Саадат Гирэйтэйгээ олон жил тэмцэлдсэн Ислам Гирэйд аятайхан боломж болж тэрээр Шейх Ахмедтай хамтран Крымийг довтлохоор зэхсэн байна. Гэвч Крымийг хамтран захирах эрхээ I Саадат Гирэй хаанаар зөвшөөрүүлсэн Ислам Гирэй шийдвэрээсээ буцсан байдаг. Шейх Ахмед хааныг өөр хоорондоо тэмцэлтэй Астраханий ханлиг ч бас сонирхож байжээ. Аль нэг сөргөлдөгч талын ноёд түүний нэр хүндийг ашиглаж сайд, захирагч болох гэж оролдож байсан юм. Зарим мэдээгээр тэрээр 1527-1528 оны хооронд Астраханий хаан байсан гэж сурвалж бичигт тэмдэглэгдсэн. Хаан байх хугацаандаа III Василий (1505-1533)-тай дипломат харилцаатай байжээ. Гэвч Алтан ордын нас дээр гарсан хаан цаашид улс төрийн тоглоом болохоо больсон юм. Учир нь 1528 онд Шейх Ахмед өөрийн үхлээр нас барсан эсвэл хорлогдсон эсэх нь тодорхойгүй үлдсэн.
Гэр бүл
Шейх Ахмед гурван хүүтэй байжээ. Хүү Узбек нь Литовт үлдэж Сигзимунд вангаас хэд хэдэн эзэмшил газар хүртэж тэндээ суурьшжээ. Нөгөө хүү Шейх Хайдер нь эцгийнхээ дэргэд үргэлж байж 1537-1542 оны хооронд Астраханий хаан байжээ. Удаах хүү Дервиш Али нь 1554 онд Астраханий сүүлчийн хаан байсан бөгөөд сүүлд Астрахан нь IV “Догшин Иван” хаанд эзлэгдэж Оросын хамжлага болсон юм. Ийнхүү Алтан Ордын сүүлчийн хаан Шейх Ахмед сонирхолтой хувь тавиланг туулан түүхэнд нэрээ үлдээсэн юм. Эцэг хүү хоёул аль аль Ордын болон Астраханий сүүлчийн хаад байх хувь тавилантай байжээ.
Quantitative easing
QE нь мөнгөний бодлого үр дүн муутай үед төв банкнаас эдийн засгийг идэвхжүүлэхийн тулд хэрэгжүүлдэг уламжлалт бус мөнгөний бодлого юм.Төв банк QE хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхдээ арилжааны банк болон бусад хувийн байгууллагуудаас тодорхой дүн бүхий санхүүгийн хөрөнгийг /бонд/ худалдан авдаг бөгөөд энэ нь мөнгөний суурийг /нөөц мөнгө/ өсгөж тухайн хөрөнгийн /бондын/ өгөөжийг бууруулдаг. Уг хөтөлбөр нь банк хоорондын зээлийн хүүг тодорхой түвшинд барихын тулд богино хугацаат ЗГ-ын бондыг худалдах, худалдан авахаас ялгаатай. Эдийн засгийг дэмжих мөнгөний зөөлөн бодлого нь ерөнхийдөө богино хугацааны зах зээлийн хүүг доогуур түвшинд барихын тулд богино хугацаат ЗГ-ын бондыг төв банк худалдан авах үйл явц юм. Гэхдээ богино хугацааны хүүгийн түвшин 0 орчим болсон тохиолдолд уг бодлого удаан ажилладаггүй. Тэгэхээр бодлого боловсруулагчид эдийн засгийг цаашид дэмжихийн тулд урт хугацаат хөрөнгүүдийг худалдан авснаар урт хугацааны зээлийн хүүгийн түвшин болон хөрөнгийн өгөөжийг бууруулдаг. QE нь худалдан авсан санхүүгийн хөрөнгүүдийн үнийг өсгөж, өгөөжийг нь бууруулдаг.QE нь инфляцийг /зорилтот/ тодорхой түвшнээс доош оруулахгүй барихад хэрэглэгддэг. Энэ нь нөгөө талаар дефляцийн эсрэг бодлого нь маш үр дүнтэй болж эргээд инфляцийг бий болгох /мөнгөний нийлүүлэлт нэмэгдсэнээр урт хугацаанд өндөр инфляцид хүргэх/, эсвэл банкууд нөөц хөрөнгөө зээлдүүлэхгүй байснаар бодлого хангалттай үр дүнд хүрэхгүй байх эрсдлүүдийг агуулж байдаг. ОУВС болон бусад эдийн засагчдын дурдсанаар QE нь 2007-2008 оны дэлхийн санхүүгийн хямралаас хойш хэрэгжиж, хямралын зарим сөрөг нөлөөг зөөлрүүлжээ.
Үйл явц
QE нь банк хоорондын хүүгийн түвшинг удирддаг төв банкны стандарт мөнгөний бодлогоос ялгаатай. Хүүгийн түвшин 0-тэй ойролцоо түвшинд очсон үед (дефляци болон мөнгөний эрэлт маш бага учраас), банкууд зээл олголтоос сэрэмжилж (мөнгөний нийлүүлэлтийн өсөлт) гүйцэтгээгүй болон хугацаа хоцрогдсон зээл ихэссэн үед, банкууд илүү их зээл олгож чадахгүйгээс болж санхүүгийн систем унах системийн эрсдэл бий болсон үед төв банк шинэ бодлого хэрэгжүүлэх шаардлагатай болдог. Энэ нь QE юм. Төв банк бусад санхүүгийн байгууллагуудаас жишиг хүүгийн түвшингүйгээр урьдаас тодорхойлсон тодорхой хэмжээний бондыг худалдан авч QE-г хэрэгжүүлдэг. Уг бодлогын гол зорилго нь цаашид буурах боломжгүй болсон хүүгийн түвшнийг буулгахгүйгээр, мөнгөний нийлүүлэлтийг өсгөх юм. Энэ аргыг заримдаа эдийн засгийг дэмжих эцсийн арга гэж үздэг. QE мөнгөний бодлогыг төв банк өөрийн хянадаг валютын хувьд хэрэгжүүлэх боломжтой. Тухайлбал евробүсийн улсуудын төв банкууд дангаараа QE-г хэрэгжүүлж чадахгүй. Харин Европын Холбооны Төв Банк ийм бодлого хэрэгжүүлж болно.
2007 оноос өмнө
QE-г анх Японы төв банк 2000-аад оны эхэн үеэр дотоод дефляцийнхаа эсрэг тэмцэхэд хэрэгжүүлсэн. 2001 оны 3-р сарын 19-нд Японы төв банк QE-г хэрэгжүүлж эхэлжээ. Япон улс олон жил уг бодлогыг хэрэгжүүлсний дараа 2001 оны 2-р сард “QE нь үр дүнгүй” гэж зарласан бөгөөд мөнгөний бодлогоор хэрэглэхээ больсон юм. Японы төв банк 1999 оноос богино хугацаат хүүгийн түвшинг 0 орчимд барьжээ. Энэ нь QE-тэй нийлээд арилжааны банкуудыг хувийн зээл олгох илүүдэл хөрөнгөтэй болгож, уг их хэмжээний илүүдэл нөөц нь богино хугацааны хөрвөх чадварын хомсдолд орохгүй байх нөхцлийг бүрдүүлж байв. Японы төв банк хүүгийн түвшнийг 0 орчимд барихаасаа илүү ЗГ-ын бондыг худалдан авч байв. Мөн дараа нь хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас болон хувьцаа худалдан авч худалдан авах бүтээгдэхүүнийхээ нэр төрлийг нэмэгдүүлэв. Японы төв банк 2001 онд бодлого хэрэгжүүлж эхэлснээс хойш 4 гаруй жилийн дотор арилжааны банкуудын богино хугацаат активыг 5 триллион иенээс 35 триллион иен (ойролцоогоор 300 тэрбум доллар) болтол өсгөжээ. ЯТБ мөн худалдан авах сарын хугацаатай Японы ЗГ-ын бондын хэмжээг 3 дахин өсгөжээ.
2007 оноос хойш
2007-08 оны дэлхийн санхүүгийн хямралын дараагаас АНУ, ИБ-д 2007-2012 оны европын санхүүгийн хямралын үед Евро бүс уг бодлогыг хэрэглэжээ. Эдгээр улсуудын эрсдэлгүй /бодлогын/ богино хугацаат нэрлэсэн хүүгийн түвшин 0 буюу 0-тэй ойр байсан учраас QE бодлогыг хэрэгжүүлжээ. Эрсдэлгүй хүүгийн түвшин нь АНУ-д FED-ийн хүүгийн түвшин, ИБ-д бодлогын хүүгийн түвшин юм. 2008 оны санхүүгийн хямралын оргил үед АНУ-ын FED шинээр санхүүгийн хэрэгслүүдийг худалдан авч активаа огцом өсгөсөн. Тухайн үед ИБ мөн санхүүгийн хямралыг хохирол багатай даван туулах зорилгоор QE-г хэрэгжүүлжээ.
АНУ – QE1, QE2, QE3
АНУ-ын FED хямралаас өмнө активтаа 700-800 тэрбум долларын бонд эзэмшиж байв. 2008 оны 11 сарын сүүлээр FED 600 тэрбум долларын моргейжээр баталгаажсан үнэт цаас худалдан авалтаа эхэлжээ. 2009 оны 3-р сарын байдлаар FED 1.75 триллион долларын банкны өр, моргейжээр баталгаажсан үнэт цаас, ЗГ-ын бонд эзэмшиж байсан ба 2010 оны 6-р сард оргилдоо буюу 2.1 триллион долларт хүрчээ. Үүнээс цаашид эдийн засаг сэргэж эхэлснээр худалдан авалтаа зогсоосон ч, эдийн засаг хурдтай өсөхгүй байсан учраас 2010 оны 8-р сараас дахин үргэлжлүүлсэн. 6-р сард зогсоосны дараа, FED-ийн өр буурч эхэлсэн ба 2012 онд 1.7 триллион болохоор төлөвлөгдөж байв. FED зорилгоо дахин хянаж үзээд өрөө 2.054 триллионд барихаар болов. Энэ түвшинд хадгалахын тулд FED сар бүр 30 тэрбум долларын 2-10 жилийн хугацаатай ЗГ-ын бонд худалдан авав. 2010 оны 11-р сард FED 2 дах QE хөтөлбөр хэрэгжүүлэхээр болсноо зарлаж, 2011 оны эхний хагасын төгсгөлд 600 тэрбум долларын ЗГ-ын үнэт цаас худалдан авахаар болов. 3 дах QE хөтөлбөр 2012 оны 9-р сарын 13-нд зарлагдсан. FED 11-1 саналаар сар бүр 40 тэрбум долларын моргейжээр баталгаажсан үнэт цаасыг тодорхойгүй хугацаагаар худалдан авахаар шийдвэрлэв. Мөн FOMC дор хаяж 2015 он хүртэл FED-ийн хүүгийн түвшинг 0-тэй ойролцоо түвшинд барихаар болсноо мэдэгдэв. NASDAQ.com-д эдийн засгийг дэмжих хөтөлбөрөөр FED сар бүр 40 тэрбум долларын орон сууцны зах зээлийн эрсдлийг бууруулж байгаа нь үр дүнтэй гэжээ. Тодорхойгүй хугацаагаар худалдан авахаар болсон тул QE3 хөтөлбөр нь олон нийтэд QE-тасралтгүй гэсэн нэр авчээ. 2012 оны 12 сарын 12-нд FOMC сард худалдан авах бондын хэмжээг 40 тэрбумаас 85 тэрбум доллар болтол өсгөхөөр болсноо зарлав. 2013 оны 6 сарын 19-нд Ben Bernanke эдийн засгийн мэдээллүүд эерэг гарч байгаа тул FED-ийн QE бодлогоо сулруулах болсныг зарласан. Ялангуяа, тэрээр 2013 оны 9-р сарын бодлогын уулзалтаас сард худалдан авах 85 тэрбум долларыг 65 тэрбум доллар болгон бууруулах боломжтойг хэлсэн. Тэрээр мөн 2014 оны дундуур бонд худалдан авах хөтөлбөрөө зогсоох талаар дурджээ. Bernanke хүүгийн түвшнийг өсгөх талаар мэдэгдээгүй ч, хэрэв инфляци зорилтот 2%-д хүрч, ажилгүйдэл 6.5% хүртэл буурвал FED хүүгийн түвшнийг өсгөх талаар дурджээ. Bernanke-гийн мэдэгдлийн дараа хөрөнгийн зах зээл арилжааны 3 өдөр 4.3%-аар унаж, Dow Jones 6-р сарын 19-24 хооронд 659 нэгжээр унаж, 24-нд 14,660-аар хаагджээ. 2013 оны 9-р сарын 18-нд FED бонд худалдан авах хөтөлбөрөө зогсоохоо түр хойшлуулахаар шийдвэрлэсэн.
Их Британи
Английн банк QE хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхдээ өөрийн гаргасан үнэт цаас болон бага хэмжээний хувийн компаниудын өндөр зэрэглэлийн өрийг худалдан авч байв. Банкууд, даатгалын компаниуд, тэтгэврийн сангууд төв банкинд үнэт цаас зарж олсон мөнгөөрөө илүү зээл олгох, дахин өөр бондыг банкуудаас худалдан авах боломжтой болно. Төв банк мөн арилжааны банкуудад шинээр мөнгө зээлүүлж, банкуудаас мөнгөний оронд өөр хөрөнгө /үнэт цаас/ худалдан авна. Эдгээр нь ЗГ-ын бонд болон түүнтэй адил хөрөнгө оруулалтын өгөөжийг бууруулж, компаниудад хөрөнгө татах зардлыг илүү хямд болоход нөлөөлнө. Өөр нэг нөлөө нь, хөрөнгө оруулагчид хувьцаа гэх мэт өөр хөрөнгө оруулалтууд руу шилжиж, эдгээрийн үнийг хөөрөгдөнө, энэ нь хэрэглээг нэмэгдүүлнэ. QE нь банк хоорондын овернайт зээлийн хүүг бууруулна, тэгэхээр банкууд илүү өндөр хүү төлөх санхүүгийн дутагдалтай агентуудад зээл олгоно. Английн банк 2009 оны 9-р сарын байдлаар 165 тэрбум фаунд орчим, 2010 оны 10-р сарын сүүлээр 175 тэрбум фаунд үнэт цаас худалдан авчээ. 2010 оны 11-р сарын уулзалтаар Мөнгөний бодлогын зөвлөл худалдан авах үнэт цаасны хэмжээг 200 тэрбум фаунд хүртэл өсгөхөөр санал нэгджээ. Худалдан авсан үнэт цаасны ихэнх нь ИБ-ийн ЗГ-ын үнэт цаас, хувийн байгууллагын өндөр зэрэглэлийн үнэт цаас бага хувийг эзэлж байв. 2010 оны 12-р сард, Мөнгөний бодлогын зөвлөлийн гишүүн Adam Posen QE хөтөлбөрийг 50 тэрбум фаундаар нэмэгдүүлэх санал дэвшүүлсэн бол тус байгууллагын мэргэжилтэн Andrew Sentance инфляцийн түвшинг зорилтот 2%-аас дээгүүр түвшинд барихын тулд хүүгийн түвшнийг өсгөх санал дэвшүүлжээ. 2011 оны 10-р сард Английн банк QE хөтөлбөрийн худалдан авах үнэт цаасны хэмжээг 75 тэрбум фаундаар нэмэгдүүлэхээр шийдвэрлэснээ зарлажээ. 2012 оны 2-р сард 50 тэрбум фаунд, 2012 оны 7-р сард дахин 50 тэрбум фаундаар нэмэгдүүлж нийт худалдан авах үнэт цаасны хэмжээг 375 тэрбум фаундад хүргэжээ. Английн банк ЗГ-ын бондын 70%-аас ихийг худалдан авахгүй гэдгээ мэдэгджээ. Энэ нь ЗГ-ын өрийн дор хаяж 30%-ийг бусад байгууллагууд эзэмших ёстой гэсэн үг юм. 2012 онд Английн банк QE өрхүүдэд тэдний эзэмшиж буй хөрөнгөөс нь хамаараад өөр өөр үр ашиг өгсөн гэдгийг судалжээ.
Европ
Европын Төв Банк хамгаалалттай бонд, корпорацийн өр худалдан авахад төвлөрнө гэж хэлж байв. 2009 оны 5-р сард 60 тэрбум еврогийн анхны худалдан авалт хийнэ гэж байв. 2013 оны эхээр Швейцарын банк эдийн засагтайгаа харьцуулахад хамгийн их баланстай буюу швейцарын үндэсний нийт бүтээгдэхүүний 100%-тай тэнцэж байв. Нийт нөөцийнх нь 12%-ийг гадаадын хувьцаа эзэлж байв. FED АНУ-ын ДНБ-ий 20%, Европын төв банк ДНБ-ийн 30%-тай тэнцэх хөрөнгийг эзэмшиж байв.
Бодлогын үр ашигт байдал
ОУВС-гийн дурдсанаар QE нь гол гол хөгжингүй орнуудын төв банкуудаар хэрэгжиж, Lehman Brothers банкны дампуурлаас үүдэлтэй 2000-аад оны сүүлийн жилүүдэд эхэлсэн санхүүгийн хямралын системийн эрсдлийг бууруулахад хувь нэмрээ оруулжээ. ОУВС уг бодлого нь 2009 оны 2-р хагаст G7 орныг эдийн засгийн хямралаас гарахад, зах зээлд итгэх итгэл сайжрахад мөн нөлөөлсөн гэдгийг тэмдэглэжээ. Эдийн засагч Martin Feldstein QE2 нь 2010 оны 2-р хагаст хөрөнгийн зах зээл өсч, энэ нь эргээд хэрэглээг өсгөж АНУ-ын эдийн засаг 2010 оны сүүлээр сайн гүйцэтгэлтэй гарахад хувь нэмрээ оруулсан гэж үзжээ. Холбооны нөөцийн сангийн экс тэргүүн Alan Greenspan 2012 оны 7-р сарын байдлаар эдийн засагт маш бага нөлөө үзүүлсэн гэж тооцоолжээ. Нөөцийн сангийн тэргүүлэгч Jeremy Stein эдийн засгийн үйл ажиллагааг дэмжихэд QE чухал хувь нэмрээ оруулсан гэжээ.
Эдийн засгийн нөлөө
QE нь мөнгөний нийлүүлэлтийг хэт өсгөж инфляцийг зорилтот түвшнээс өндөр болгож магадгүй. Нөгөө талаар банкууд мөнгөө өрх гэрүүд болон компаниудад зээлүүлэхгүй бол эрэлтийг өсгөх QE-гийн зорилго биелэхгүй. QE нь өгөөжийг /бондын/ бууруулснаар өр, өөрийн хөрөнгийн харьцаа буурах үйл явцыг бий болгоно. Гэхдээ, мөнгөний өсөлт инфляцийн хооронд хугацааны хоцрогдол байна; QE-гийн мөнгөний нийлүүлэлтээс үүдэлтэй инфляцийн дарамт төв банкыг инфляцийн эсрэг үйлдэл хийхээс өмнө бий болно. Хэрэв эдийн засаг мөнгөний нийлүүлэлтийн өсөлтийн явцаасаа түрүүлж байвал инфляцийн эрсдэл бага байна. Хэрэв мөнгөний нийлүүлэлт өссөнөөр эдийн засагт үйлдвэрлэл нэмэгдвэл илүү их мөнгөн тэмдэгт нийлүүлэгдсэн ч мөнгөн тэмдэгтийн үнэ өсч магадгүй. Тухайлбал, ядаж эргэлтэнд оруулсан мөнгөний хэмжээгээр улсын үйлдвэрлэл өсвөл инфляцийн дарамт бий болохгүй. Гэхдээ энэ нь зөвхөн арилжааны банкууд төв банкинд бонд зарснаас орж ирсэн мөнгөөрөө зээл олгосон тохиолдолд л бий болно. Эдийн засгийн үйлдвэрлэл өндөр үед төв банк хүүгийн түвшнийг өсгөх болон бусад зорилгоор илүүдэл нөөцөө хадгалах, үр дүнтэй хэрэгжиж байгаа QE хөтөлбөрийг зогсоох зэрэг олон сонголттой болно. Мөнгөний нийлүүлэлт өсөх нь хүүгийн түвшний механизмаар дамжин тухайн орны валютыг бусад орны валютын эсрэг сулруулах хандлагатай байдаг. Хүүгийн түвшин буурах нь тухайн орноос капиталыг гадагшлуулж, тухайн орны валютын гадаад эрэлтийг бууруулна, энэ нь валютыг сулрахад хүргэнэ. QE-ийн энэхүү нөлөө нь тухайн орны экспортлогчид болон хүүгийн түвшин буурч бага мөнгө эргүүлэн төлөх болсноор зээлдэгчдэд шууд эерэг нөлөө үзүүлдэг. Гэхдээ хүүгийн түвшин буурснаар хөрөнгө оруулагчдад шууд сөрөг нөлөө үзүүлдэг. Мөнгөний үнэ цэнэ буурснаар мөн импортлогчдод импортолсон бүтээгдэхүүн нь мөнгөний ханшийн уналтаар инфляцид орж, шууд сөрөг нөлөө үзүүлдэг.
Эрсдлүүд
John Taylor зэрэг эдийн засагчид QE нь таамаглашгүй байдлыг бий болгодог гэж үздэг. Банкууд мөнгөөрөө зээл олгохгүй хадгалбал, мөнгөний нийлүүлэлтийг шууд өсгөхгүй, зээл олговол зорилтот түвшнээс илүү инфляци бий болох аюулыг бий болгодог.
Хадгаламж, тэтгэвэр тэтгэмж
Европын холбоо, Дэлхийн Тэтгэврийн Консул /WPC/, санхүүгийн эдийн засагчид QE хөтөлбөрөөр ЗГ-ын бондын өгөөжийн түвшин огцом буурах нь “инфляциас доогуур өгөөж хүртсэнээр тэтгэврийн сангийн хөрөнгө оруулагчид хадгаламжаа бууруулахад хүргэж” тэтгэврийн сангийн санхүүжилтэд сөргөөр нөлөөлнө гэж үздэг.
Орон сууцны зах зээлийн илүүдэл нийлүүлэлт ба QE3
QE3-ийн эсрэг санал өгсөн FOMC-ийн ганц гишүүн Richmond-ийн төв банкны ерөнхийлөгч Jeffrey M.Lacker: Эдийн засгийг сэргээхийн тулд орон сууцны зах зээлийг дэмжих хэрэгтэй. Орон сууцны зах зээл богино хугацаанд унаад байна. АНУ-ын дайны дараах ихэнх сэргэлтийн үед орон сууцны зах зээл огцом унаж байсан. Орон сууцны зах зээл сэргэхгүй байсан шалтгаан нь хямралаас өмнө хэт их орон сууц барьснаас болсон гэдэг нь мэдээж юм. АНУ-д одоог хүртэл зарагдаагүй маш олон орон сууц байна.
Хөрөнгийн дайжилт
Банкууд бонд зарснаас олсон мөнгөө өөрийн орны зээл авахад хүндрэлтэй бизнесүүдэд зээлдүүлэхээс илүүтэй хөгжиж буй эдийн засаг, түүхий эд, бүтээгдэхүүнд суурилсан эдийн засаг, түүхий эдэд хөрөнгө оруулдаг.
BRIC-ийн орнуудын шүүмжлэл
BRIC-ийн орнууд хөгжингүй үндэстнүүдийн авч хэрэгжүүлж буй QE бодлогыг протекционист, өрсөлдөөнийг хаасан бодлого хэмээн шүүмжилдэг. Тухайн орны мөнгөн тэмдэгт долларын эсрэг чангарч, тухайн оронд инфляци өсч, үйлдвэрлэл буурна гэж экспортлогчид эсэргүүцдэг. Бусад мөнгөний бодлогын хэрэгсэлтэй харьцуулах нь
Qualitative easing
London School of economics-ийн профессор Willem Buiter төв банк балансаа нэмэгдүүлдэг Quantitative easing-гээс ялгаатай, төв банк баланстаа эрсдэлтэй үнэт цаас худалдан авах буюу Qualitative easing гэсэн нэр томъёог хэрэглэжээ. QE нь төв банк активынхаа бүтцийг тогтмод хадгалж, нийт балансынхаа /суурь мөнгөө/ хэмжээг өсгөх үйл явц юм. Активын бүтэц нь төв банкны нийт актив дах өөр өөр санхүүгийн хөрөнгүүдийн харьцаа юм. QE-ийн өөр нэг ижил тодорхойлолт нь төв банк хөрөнгийн багцын эрсдэлтэй ба хөрвөх чадвартай /дундаж/ хөрөнгийн харьцааг тогтмол хадгалж нийт активынхаа хэмжээг өсгөх явдал юм. Qualitative easing нь активын нийт хэмжээ /болон бодлогын хүү, бусад байнгын хувьсагчид/ - г өөрчлөхгүйгээр төв банкны хөрөнгийн бүтцийг өөрчилж, эрсдэлтэй, хөрвөх чадвар багатай хөрөнгийн хувийг ихэсгэх явдал юм. Хөрвөх чадвар багатай, эрсдэлтэй хөрөнгөд хувийн компаниудын үнэт цааснууд, орон нутгийн бонд болон орон нутгийн баталгаатай үнэт цааснууд орно. Эрсдэлд бүх төрлийн эрсдэл, зээлийн эрсдэл /төлбөрөө хоцроох эрсдэл/ орно.
Credit easing
2008-09 оны хямралын эсрэг FED-ийн бодлогоор Япон загварын QE credit easing нэртэй хөтөлбөрийг FED-ийн тэргүүн Ben Bernanke танилцуулжээ. Тэрээр ярилцлагадаа: “Бидний CE бодлого нь нэг талаараа QE-тэй адилхан. Энэ нь төв банкны баланс өсөх юм. Гэхдээ цэвэр QE бодлого хэрэгжүүлэх үед, уг бодлого банкны нөөц буюу төв банкны балансын өр төлбөрийг нэмэгдүүлэхэд анхаардаг, төв банкны балансын хөрөнгө дэх зээл, үнэт цаасны бүтэц бол дараагийн асуудал юм. Үнэндээ, Японы төв банк QE хөтөлбөр хэрэгжүүлж байх үедээ олон төрлийн зорилгыг агуулж байсан ч, бодлогын үндсэн нөхцөл нь банкны нөөцөөр хэмжигдэж байв. Эсрэгээрээ, FED-ийн CE арга нь төв банкны активын зээл, үнэт цаасны бүтцэд төвлөрч, уг бүтэц өрх гэр болон бизнесийн зээлд хэрхэн нөлөөлөхийг чухалчилж үздэг” хэмээн ярьжээ. CE нь ЗГ-ын бондыг бус моргейжээр баталгаажсан үнэт цаас, компанийн бонд зэрэг хувийн секторын үнэт цаасыг худалдан авч мөнгөний нийлүүлэлтийг өсгөдөг. 2010 онд, FED царцсан орон сууцны зах зээлийг дэмжих зорилгоор 1.25 триллион долларын моргейжээр баталгаажсан үнэт цаас худалдан авсан. Энэ нь ЗГ-ын бонд худалдан авахтай адил мөнгөний суурийг өсгөсөн.
Мөнгө хэвлэх
QE-г зарим хүмүүс мөнгө хэвлэх гэж нэрлэдэг. Гэхдээ төв банк QE-гээр хэвлэгдсэн шинэ мөнгө нь өөр байдлаар хэрэглэгддэг гэдгийг тэмдэглэдэг. Ердийн мөнгө хэвлэх процессоор бий болсон мөнгө нь шууд ЗГ-ын алдагдлыг санхүүжүүлэх, ЗГ-ын өрийг төлөх зэрэгт зарцуулагддаг бол QE-гээр хэвлэгдсэн мөнгө нь ЗГ-ын бонд болон бусад санхүүгийн хэрэгслийг худалдан авахад хэрэглэгддэг. Хөгжингүй орнуудын (Англи, АНУ, Япон, Европын холбоо) төв банкууд ЗГ-ын өрийг ЗГ-аас шууд худалдан авахын оронд хоёрдогч зах зээлээс худалдан авдаг. ЗГ хувийн секторт бондоо зарж, түүнийг нь төв банк худалдан авах энэхүү 2 шатат процессийг олон шинжээчид “өрийг эргэлтэнд оруулах” гэж нэрлэдэг. QE болон өрийг эргэлтэнд оруулахын хоорондох ялгаатай шинж нь QE бодлогын үед төв банк ЗГ-ын зарлагыг санхүүжүүлэх бус эдийн засгийг дэмжихийн тулд мөнгө үйлдвэрлэдэг. Төв банк мөн эдийн засгийн сэргэлтийн үед ЗГ-ын бонд болон бусад санхүүгийн хөрөнгийг зах зээлд зарж QE-гийн урвуу бодлого хэрэгжүүлж болохыг тэмдэглэсэн. Төв банк өрийг эргэлтэнд оруулсан эсэхийг тодорхойлох ганц үр дүнтэй арга нь төв банкны гүйцэтгэлийг зорилттой нь харьцуулах явдал юм. Ихэнх төв банкууд инфляцийг тодорхой түвшинд хүргэх зорилт тавьдаг. Инфляци зорилтот түвшнээс дээгүүр байсан ч, ЗГ өрөөр санхүүжихэд хүндрэлтэй үед төв банк ЗГ-ын бондыг үргэлжлүүлэн худалдан авч, өрийг эргэлтэнд оруулж магадгүй. Ангилал:Санхүүгийн зах зээл Ангилал:Инфляци Ангилал:Мөнгөний бодлого
Улсын цолтой бөхчүүдийн эрэмбэ
Бөхчүүдийн эрэмбэ
''Улсын цолтой тавиас доош насны бөхчүүдийн амжилтын эрэмбэ. (2023 оны улсын наадмын дараах эрэмбэ )''
6.Улсын начин
Ангилал:Үндэсний бөх
Махмуд султан (Цагадайн улс)
Махмуд султан бол Цагадайн улсын Мавернахрын сүүлчийн хаан юм. Тэр бол Өгөөдэй хааны угсааны Сүюргатмиш хааны хүү. Төмөр эмирийн нөлөөгөөр хаан болсон тоглоомын хаан. 1402 онд түүнийг өнгөрсний дараагаас Цагаадайн улсын хаанчлал төгсөж, оронд нь Төмөрийн угсааны улс бий болжээ. Түүний охин Ахи султан ханика нь Үлүг бэхтэй суусан.