cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Их тооны хууль
Төрөл
Жишээ4. Хайрцагт байгаа 3000 үрлийн 1000 цагаан үлдсэн нь шар өнгөтэй байв. Нэг үрэл таамгаар сонгон авч өнгийг нь тэмдэглэн авах туршилтыг 300 удаа хийв. Туршилтаар 80-120 удаад нь цагаан үрэл сонгогдох үзэглийн магадлалыг үнэл. Х нийт туршилтанд гарч ирэх цагаан үрлийн тоо болог. Тэгвэл P(80<X<120) магадлалыг үнэлнэ гэсэн үг хайрцгаас цагаан үрэл сонгогдох магадлал p=1/3
Иймд томъёог n=300, ε=1/15үед хэрэглэвэл
Энэ нь 300 удаа туршилт хийхэд цагаан үрэл гарч ирэх үзэгдлийн харьцангуй давтамж магадлалаасаа ялгагдах ялгаа (абсолют хэмжигдэхүүнээрээ) 1/15-аас бага байх магадлал 0,83-аас багагүй гэсэн үг болно. Дээр авч үзсэн их тооны хуулийн теоремууд нь хүрэлцээтэй олон санамсаргүй хэмжигдэхүүний арифметик дунджийн тогтворжилтыг илэрхийлдэг бол ноормчлогдсон n санамсаргүй хэмжигдэхүүний нийлбэр n→∝ үед хэвийн тархалттай байх тухай хязгаарын гол теоремд авч үздэг. Хязгаарын гол теорем (Ляпуновын теорем). Хэрэв Х1, Х2, ......., Хn, ...... гэсэн хамааралгүй санамсаргүй хэмжигдэхүүний утга бусад санамсаргүй хэмжигдэхүүний дарааллын хувьд
Санамсаргүй хэмжигдэхүүн бүр төгсгөлөг математик дундаж, дисперстэй
Аль ч санамсаргүй хэмжигдэхүүний утга бусад санамсаргүй хэмжигдэхүүний утгуудаас эрс ялгаатай биш бол эдгээр санамсаргүй хэмжигдэхүүний нийлбэр -ийг хүрэлцээтэй өсөхөд математик дундаж, дисперс бүхий стандарт хэвийн тархалт уруу нийлнэ.
Ангилал:Санамсаргүй хувьсагч Ангилал:Магадлалын онол Ангилал:Магадлалын онолын теорем
Нирун улс
thumb|right|500 он Нирун улс нь Хүннү улс, Сяньби нарын шууд залгамж болсон, 330-аад оны орчим анх эмхлэгдсэн гэж үздэг улс юм. Язгуур монголчуудын шууд өвөг, нирунчуудыг зарим түүхэнд хүннүгээс, зарим сурвалжид дунхугаас (сяньбигаас) гаралтай гэж бичжээ.
Түүх
Нирун нар нь соёлын хөгжлөөрөө өмнөх нүүдэлчдээсээ илүү хөгжингүй байсан ба өөрсдийн тогтсон ёс заншилтай ба түүнийгээ баримтлан дагадаг байжээ. Нируны соёлын бас нэг онцлог нь гэвэл хожим нь бурхны шашин дэлгэрч бүр төрийн шашины хэмжээнд хүрч байсан байна. Tатар хаан их хүчирхэг байсан тул зарим хөрш улсууд Нирун улсыг датань (татар) гэж нэрлэх болжээ. Нируны өмнөд хөрш Тоба Вэй улс 391 оноос 522 он хүртэлх 131 жилийн дотор сар, жилээр тусгайлан бэлтгэж байгаад Нирун улсыг их цэргийн хүчээр 22 удаа довтолж байснаас 424-425, 429, 449 оны дайн Нирун улсад их хохирол учруулжээ. Харин Нирун улсаас Вэй улсыг 402-523 он хүртэлх 121 жилийн дотор их бага, тооны цэргээр 27 удаа довтолж байснаас 424, 479, 504 оны дайнд их цэрэг хөдөлгөжээ.
Энэ улс нь 402 онд Жарун хаан ширээнд сууснаас хойш хүчирхэгжсэн. Жарун хаан улсынхаа цэргийн хүчийг шинэтгэж, эрэмгий дайчин байлдан дагууллыг явуулж нутаг дэвсгэрээ өргөтгөхийн хамт төрийн байгууламждаа нүүдэлчдийн уламжлалт загварыг тууштай нэвтрүүлэв. Ер нь Жарун шиг ийм богино хугацаанд (8 жил) төр ба цэргийн хүчээ эмхэлж чадсан хаад нүүдэлчдийн түүхэнд тийм ч олон байхгүй юм. Олон арван жилээр мартагдан саармагжсан төрт ёс Жаруны хүчээр Орхоны хөндийгөөс эхлэн дөрвөн зүг найман зовхист сэргэн манджээ.
Чуну хаан Өндөр тэрэгтний Мэту ванг дайнд ялж олдзлон авч морин дээр хөлийг нь сажлуулан чирч алаад гавлаар нь аяга хийсэн байдаг.
Жаруныг залгамжилсан Хулюй хааны үеэл Булужэнь хов хутгаж сайд Шули, Удиянь нараар Хулюйг баривчлуулан охинтой нь хамт Умард Янь улсын Хэлун хот руу цөлжээ. Гэвч Булужэнь удалгүй өөрөө алуулж, улмаар 414 онд Шэлунь хааны өвөө, Дисуюань-ий хүү Пухуний хүү Татар хаан суужээ. 460 онд Турфаныг довтолж, ашина овгийн 500 өрх төмөрчдийг олзлон авч, Алтайд суулгаж төмрөөр алба авах болсон нь хожим 552 оноос бусад Түрэг аймгуудыг нэгтгэн манлайлан Жоужань улсыг эсэргүүцэн босч улмаар Нирун улсыг 555 онд унаган Түрэгийн хаант улсыг байгуулав. Түрэгийн довтолгоонд цохигдсон нирунчууд нутгаа орхин нүүсэн ба зарим нь одоогийн Монголын зүүн аймгуудад үлджээ. Энэ тухай хятад сурвалжид жужаньчууд үл мэдэгдэх зүгт нүүн алга болов гэж тэмдэглэжээ. Унгараас нирунчуудын бүсний арал олдсон байдаг. Мөн зарим нь баруун зүг нүүж, 570-аад онд Крымын хойг болон умард Кавказад суурьшин иргэншсэн түүхтэй. Энэ үед Европт зүүн зүгээс нүүн ирсэн Аварын гарлыг эрдэмтэд янз бүрээр тайлбарладаг ба зарим нь нирунчуудтай холбодог бол зарим нь түрэг гэж үздэг. Нирун улс унасанаар Монгол овогтон урьд хүрсэн ахуй, соёл, ШУ-ны ололт амжилтаа 907 онд Кидан гүрэн мандах хүртэл алджээ.
Нийгэм
Жужанчууд мал аж ахуй эрхлэн бэлчээр усны аясыг даган нүүдэллэж, аж төрдөг эртний нүүдэлчин аймгийн нэг билээ. Мал аж ахуйгаас гадна булга суусар зэрэг үслэг ан агнадаг байв.
Эдийн засаг, аж ахуй, соёл
1992 оны "Монголын түүхийн дээж бичиг"т нирунчууд дундад зууны монголчуудтай олон талаараа төстэй байсан тухай дурьджээ: -Эсгий гэрт амьдардаг, гэрийн үүдээ зүүн зүгт харуулан барьдаг. -үсээ сүлжин гэзэг тавьдаг г.м
Монголоос Сяньби, Нирунд хамаарагдах археологийн дурсгал төдийлөн олдоогүй ба хүннү, сяньби, нирунчууд уулаасаа гарал нэгтэй, соёлын хувьд ижил байдагаас археологийн дурсгалууд нь төдийлөн ялгагдаггүй. Тиймээс Монголд байгаа хүннүгийн хэдэн мянган булшны зарим нь тэдэнтэй нэгэн цаг үед амьдарч байсан сяньбичуудынх байж болох юм. Оросын Өвөр Байгалийн хязгаарт судалгаа хийдэг эрдэмтэд Сяньбийн соёл гэсэн бие даасан соёл Өвөр Байгалийн хязгаарт тархсан гэдгийг археологийн судалгаагаар тогтоожээ. Аливаа улс өөрийн нийслэлийг харь угсааны хүн амын дунд байгуулдаггүй бөгөөд Хүннү, Сяньби, Нирун улсуудын нийслэл нь бүгд Орхон голын хөндий, Хангайн нуруунд байсан нь одоогийн Монголын нутагт монголчууд эртнээс нааш төвлөрөн суурьшиж байсаныг нотолдог.
Засаг захиргаа нь, төрийн бүтэц
Нирун улс төв Ази төдийгүй хөрш бүс нутгуудад нөлөөтэй хүчирхэг улс байсан юм. V зуунд тэдний довтолгоонд Дорнод Туркестан, Дундад Азийн Хами, Гаочан, Жимса зэрэг хот улсууд, Юэбань, Усунь, Их Юэчжи, Согд зэрэг олон аймаг, улс өртөж байлаа. Нирунчууд эртнээс Хөх нуурын Тугухунь (IV-VII зууны үеийн монгол угсааны улс ), Дундад Азийн Эфталит (V-VI зууны үеийн энэтхэг-европ угсааны улс) болон өмнөд хятадын төр улсуудтай найрсаг харилцаа тогтоож чаджээ. III зууны сүүл IV зууны эхэнд Төв Ази, Монгол орныг бүхэлд захирсан нэгдсэн улс байгаагүй.
Эшлэл
Ангилал:Азийн түүхэн улс Ангилал:Аварууд Ангилал:Монгол угсаатан  Ангилал:Монголын түүхэн улс
Эдвард Бенеш
Эдвард Бенеш (Edvard Beneš, 1884 оны 5 сарын 28 - 1948 оны 9 сарын 3) нь Чехословакийн тусгаар тогтнолын төлөө хөдөлгөөний удирдагчдын нэг, тус улсын хоёр дахь ерөнхийлөгч байв.
Тэрээр 1918 - 1935 онд Гадаад Хэргийн сайд, 1921 оны 9 сарын 26-наас 1922 оны 10 сарын 7 хүртэл Ерөнхий сайдын албыг хашиж байсан. Түүний дипломат ур чадварын ачаар Чехословак улс өрнөдийн орнуудаар тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрүүлж чадсан билээ.
Ангилал:Чехословакийн ерөнхийлөгч Ангилал:Чехословакийн ерөнхий сайд Ангилал:Чехословакийн гадаад хэргийн сайд Ангилал:Үндэстнүүдийн Лигийн хүн Ангилал:ЧҮСН-ын гишүүн Ангилал:Чехословакийн дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн Ангилал:20-р зууны социологич Ангилал:20-р зууны чөлөөт өрлөгчин Ангилал:Чехийн чөлөөт өрлөгчин Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:Румыны Академийн гишүүн Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн Ангилал:Гэгээн Иаковын Сэлэм одон шагналтан (их загалмай) Ангилал:Португалын Христийн одон шагналтан (их загалмай) Ангилал:Чехийн хүндэт иргэн Ангилал:Чехословакчууд Ангилал:1884 онд төрсөн Ангилал:1948 онд өнгөрсөн
Бруней
Бруней, албан ёсоор Бруней Даруссалам Улс (малай. лат. Negara Brunei Darussalam, жави. نڬارا بروني دارالسلام, "Бруней Улс - Энх Амгалангийн Орон") нь Зүүн Өмнөд Ази, Борнео аралын хойд хэсэгт байх бяцхан улс юм. Өмнөд Хятадын тэнгистэй хойд талаараа, Малайзын Саравак мужтай үлдсэн хэсгээрээ хиллэнэ.
Үндэсний нь баяр: 2 дугаар сарын 23 (1984 он, Их Британиас бүрэн тусгаар тогтносон өдөр)
Хуулийн тогтолцоо нь: Английн коммон хуульд үндэслэсэн тогтолцоотой. Гэхдээ лалынхан нь иргэний харилцааг зохицуулахдаа их төлөв Шариатын хуулийг баримталдаг.
Төрийн тэргүүн нь Ерөнхий сайд. Султан Хассанал Болкиах
Сайд нарын Зөвлөлийг Султан өөрөө томилж, тэргүүлдэг байна.
Хууль тогтоох дээд байгууллага нь нэг танхимт зөвлөл буюу Мажлис Масьюрат Мегери гэдэг. Зөвлөлийн гишүүдийн тоог Султан тогтоож, хэнийг томилохоо өөрөө шийддэг. Энэ зөвлөл бол цэвэр зөвлөх шинжтэй, шийдвэр гаргахад нөлөөлдөггүй. 1962 онд энэ зөвлөлийн гишүүдийг нэг удаа сонгожээ. Түүнээс хойш сонгууль огт явагдаагүй байна.
Дээд шүүхийн даргыг Султан 2-3 жилийн хугацаатайгаа томилдог.
Улс төрийн намууд: Брунейн Үндэсний Эв нэгдлийн нам ( дарга нь Хажи Мохд Хатта Хажи Зайнал Абидин) нь албан ёсоор зөвшөөрөгдсөн улс төрийн цорын ганц нам. үүнээс гадна Брунейн Ардын нам, Брунейн Үндэсний Ардчилсан Нам гэж бүртгүүлж байсан боловч 1988 онд бүртгэлээс хассан.
Түүх
Бруней нь манай эриний 6 дугаар зууны үед Хятадын түүхэн сурвалж бичигт Пуни буюу Поли улс хэмээн тэмдэглэгдсэн бөгөөд 1371 онд лалын шашинд оржээ. 14-16 дугаар зуунд Малайзийн Сабах, Саравак муж хийгээд Филиппиний доод хэсгийг эзэлсэн хүчирхэг султант улс.байжээ. 1520-иод оны үед Магелланы аяллын нэгэн гишүүн Антонио Пигафетта хэмээгч тус орныг их төлөв усан дээр баригдсан 25 мянган байшинтай хот хэмээн тэмдэглэн үлдээсэн бий. Энэ үеэс Европын зарим орон тус орныг эзлэхийг санаархан аажим аажмаар нөлөөгөө нэвтрүүлж улмаар 1888 онд Их Британи тус орныг эзэмшилдээ оруулжээ. Тус вант улсын шашин болон малайн зан заншлаас бусад хэргийг Британийн заавраар хөтлөх болжээ. Харин 1959 онд Бруней Даруссалам, Их Британийн хооронд байгуулсан гэрээ хийгээд тус улсын Үндсэн хуулийн дагуу Бруней Даруссалам нь дотоод хэргээ өөрөө хөтлөх хязгаардмал эрхийг олж авчээ. Үүний дараа 1971 онд уг гэрээнд нь өөрчлөлт оруулж, батлан хамгаалах хийгээд гадаад бодлогоо бие даан явуулах эрхийг олж авсан байна.
1984 оны 1 дүгээр сарын 1-нд Бруней улс бүрэн тусгаар тогтнолоо зарлан тунхаглаж, тус улсын Султан нь Ерөнхий сайд бөгөөд зургаан яамтай тус улсын засгийн газрын Санхүү, Дотоод хэргийн сайдын үүргийг давхар хаших болсон байна. Харин 1986 оноос батлан хамгаалахын сайдын үүргийг мөн давхар хашихаар болжээ. Хааны гэрбүлийнхэн төр, засгийн эрх мэдлийг гартаа барих бөгөөд Вангийн төрсөн дүү, хунтайж Гадаад хэргийн сайд ажээ. 1988 онд улс орны хөдөөгийн хөгжлийг хангах үүднээс Аж үйлдвэр, түүхий эдийн яамыг байгуулж түүний сайдын үүргийг Султан өөрөө хашихаар болсон байна. Тэрчилэн Султан өөрөө лалын шашныхаа тэргүүн аж.
Бруней Даруссалам нь хэмжээт эрхт (үндсэн хуульт) султант, лалын шашинт орон. 1984 онд тус орон тусгаар тогтносныг тухайн үеийн султан билэгдэн 350 сая ам.долларын үнэ бүхий ордон босгон улмаар улс орондоо Бруней Даруссалам гэдэг нэрийг хайрласан бөгөөд энэ нь Энх амгалангийн орон (The Abode of Peace) гэсэн утгатай. (Бруней нь Борнео гэдгийн нутгийн дуудлага)
Газар зүйн байрлал
Бруней улс Борнейн арлын баруун хойт хэсэгт 114,04 дүгээр өргөрөг, 11.23-5.05 уртрагт нийт 5770 хавтгай дөрвөлжин километр нутаг дэвсгэртэй. Хойгуураа Өмнөд Хятадын тэнгисээр, бусад газраар Малайзтай хил залгадаг( үүгээрээ Сингапуртай ижил).
Бруней Даруссалам нь экваторын мөнх ногоон, чийглэг нэгэн хэмийн дулаан уур амьсгалтай орон. Энэ оронд хуурай болон чийглэг гэсэн хоёр улирал байдаг хэдий ч онцын ялгаа байдаггүй.
Тус улсын баруун хэсэг далайн түвшнээс 90-300 метрт, зүүн хэсэгт нь уулархаг гэхдээ хамгийн өндөртөө 1850 м-т өргөгдсөн байдаг ажээ.
Бруней Даруссалам хэмээх хот улс нь Муара, Тутонг, Белайт, Тембуронг гэсэн 4 дүүрэгт хуваагддаг бөгөөд нийслэл нь Бандар Сери Бегаван нь засгийн газар, бинессийн үйл ажиллагаа төвлөрөн өрнөж байдаг Муара дүүрэгт орших бөлгөө. Нийслэл нь 16 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай нь манай нийслэлийн Чингэлтэй дүүргээс бага нутагтай гэсэн үг. Энэ хот 1991 оны хүн амын тооллогоор 46 мянган хүн амтай байв. / түүнээс хойш тооллого явуулаагүй байна/
Хүн ам
Хүн эмнэлгийн салбарыг хөжүүлэхэд түлхүү анхаарсны дүнд хүн амын дундаж наслалт эрэгтэй хүний 73.32, эмэгтэй хүнийн 77.83-д хүрчээ. Нийт хүний 67 хувь нь лалын, 13 хувь нь буддын, 10 хувь нь христосын шашинтай аж. Хүн амын 93,3 хувь нь бичиг үсэг тайлагдсан.
Эдийн засаг
Бруней Даруссалам Султант улс хэдий ч таван жилийн төлөвлөгөөтэйгөөр улс орноо хөгжүүлж буй. өдгөө 8 дугаар таван жилийн төлөвлөгөөт зорилтоо хэрэгжүүлж байгаа.
Тус орон газрын тос, байгалийн хийн арвин их баялагтай. Чухам тиймээс тэдгээрээс олж буй орлого нь тус орны ДНБ-ий дийлэнхийг бүрдүүлдэг ажээ. Бруней нь газрын тосны олборлолтоор Зүүн-Өмнөд Азид Индонези, Вьетнамын дараа гуравдугаарт ордог бөгөөд хоногт 219 мянган баррель /2006 он/ газрын тос олборлож байна.
Киданчууд
Кидан үндэстэн нь (IV-XIV) Лууха голын баруун талаар, Шар мөрний (Ордосын Шар мөрөн биш) умард саваар нутаглаж байсан бөгөөд яваандаа Шар тэнгисийн эрэг хүртэлх нутагт тархан суужээ. Тэд сяньби монголчуудын нэг салбар болох монгол угсаатан ба тэдний ихэнх нь дорнод ху нарын удам байжээ. Өнөөгийн Монгол нутагт төвлөн сууж байгаагүй ч 923 оноос Алтайгаас зүүн тийш Хэрлэн голын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж соёл, түүхийн олон зүйл дурсгал Монгол нутагт үлдээжээ.
Бруней
Эдийн засаг
Тус улс газрын түүхий тос, нефтэн бүтээгдэхүүн, байгалийн хийг гол төлөв Япон, Индонези, Австрали, Өмнөд Солонгос, АНУ, АСЕАН-ы гишүүн орнуудад гаргадаг байна. Дотоодын нь нийт бүтээгдэхүүн 19.64 тэрбум ам. долларт/ худалдан авах чадвараар/ байгааг нийт хүн амд нь хуваан үзвээс нэг хүнд ногдох нь 51 мянган ам. Доллар болж байгаагаар дэлхийд тэрүүлэх байрын нэгэнд орж байна.
Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 71.6 хувийг аж үйлдвэр, 27.5 хувийг үйлчилгээний салбар, 0.9 хувийг хөдөө аж ахуйгаас бүрдүүлж байна. ДНБ-ий нь жилийн дундаж өсөлт 0.4 орчим хувьтай аж. Сүүлийн жилүүдэд газрын тос, байгалийн хийгээс бусад салбараас үндэсний баялагийг бүрдүүлэхэд оруулах орлогыг нэмэгдүүлэх чиглэлд нэлээд анхаарч байна. Энэ зорилгоор засгийн газар нь 1996-2000 онд 7.2 тэрбум ам. долларыг төрөл бүрийн төслийг хэрэгжүүлэхэд нь олгожээ.
Киданчууд
Тэдний нэрийг манай түүхийн номнуудад кидан, хятан гэж хоёр янзаар бичдэг.
Бруней
Эдийн засаг
Мэргэжилтэй ажилтныг бэлтгэх, мэргэжилтнийг чадваржуулах, хүний нөөцийн ашиглалтыг сайжруулах чиглэлд нэлээд дорвитой арга хэмжээ авч байгаа ажээ. Үүний зэрэгцээ байгаль цаг уурын нэн тохиромжтой байдал, газар зүйн аятай байрлалыг ашиглан эко-жуучлалыг зохион байгуулахад АСЕАН-ы гишүүн бусад орны нэг адил ихээхэн анхаарч буй юм байна.
Киданчууд
Түүх
Киданууд 388 оноос Муюн, Тоба Вэй улсын цэрэгт цохигдон зүүнш нүүж, Кумоси ба Кидан гэж хуваагдав.
Бруней
Эдийн засаг
2000-2001 оныг Брунейд айлчлах жил болгон зарласны дүнд тус орноор аялах жуулчдын тоо харьцангуй өссөн хэдий ч лалын хэт хатуу дэг жаяг нь залуучуудыг бус харин настайчуудыг аялал жуулчлалд илүү татдаг аж.
Киданчууд
Түүх
Киданчууд Уйгур улсад сайн дураар даган орсон бололтой.
Бруней
Эдийн засаг
Тус орон хүнсний хэрэгцээт бүтээгдэхүүнийхээ 80 гаруй хувийг импортоор хангадаг учир хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх бодлого баримталж байна. Тухайлбал, тутрагын нийт хэрэгцээнийхээ дөнгөж нэг хувийг дотооддоо тариалдаг, тиймээс тутрагын тариалангийн талбайг нэмэгдүүлэх, жилд хоёр ургаж авах зэрэг арга хэмжээ авч эхлээд буй ажээ. Тэрчилэн дотоодын нийт хэрэгцээт жимс, жимсгэний 11-хэн хувийг дотоодын үйлдвэрлэлээс хангаж бусдыг нь импортоор авдаг учир мөн энэ чиглэлийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхийг урамшуулж буй аж.
Киданчууд
Түүх
8-р зууны сүүлчээс Кидан аймгийн дотор Елюй буюу Илү хэмээх овог цойлон гарч, төр ёсыг байгуулжээ. Елюй овогтны 8-р үе болох Амбагай (Амбагян, Амаки, Абаки, Абожи) 907-918 оны хооронд Кидан угсаатныг нэгтгэн их төрийг байгуулжээ.
Бруней
Эдийн засаг
Тус улс нийт мянга орчим толгой ямаа, үхэртэй бөгөөд үхрийн махны хэрэгцээний 6 хувийг дотооддоо хангаж бусдыг нь Австралиас авдаг байна. Мөн сүү, сүүн бүтээгдэхүүнийхээ дийлэнхийг гаднаас авдаг аж.
Киданчууд
Түүх
Елюй Амбагай улсдаа засаг захиргааны өвөрмөц хуваарийг тогтоосон нь Өмнөд ба Умард Орд юм. Энэ нь түүний эзэмшил нутгийн онцлогоос хамаарсан ажээ. Кидан улс умард хятадын ихээхэн газар нутгийг эзэлсэн тул ийм хуваарь тогтоосон гэж болно.
Бруней
Эдийн засаг
Тус улсын нийт нутаг дэвсгэрийн дөрөвний гурав нь ой модоор бүрхэгдсэн хэдий ч зөвхөн дотоодын хэрэглээнд зориулан жилд 100 мянган шоо метр модыг тайрдаг байна.
Киданчууд
Түүх
Өмнөд нутагт суурьшмал тариаланч иргэд зонхилох бол умард нутагт уугуул кидан нар, тэдний төрөл нүүдэлчид болох татарууд харъяалагдаж байв.
Бруней
Эдийн засаг
Бруней Даруссалам нь далайд гарцтай орон хэдий ч загасны аж ахуй ДНБ-ий 0.5 хувийг бүрдүүлдэг аж. Тиймээс энэ салбарыг хөгжүүлэхийн тулд гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татан, тэргүүний технологийг нэвтрүүлэх нь зүйтэй хэмээн тус орны удирдлага үздэг байна.
Киданчууд
Түүх
Елюй Амбагай (Амбагян) амьдралынхаа идэвхтэй хугацааг улсынхаа дотоод засаглалыг сайжруулах, улс төрийн нөлөөгөө өргөжүүлэхэд чиглүүлсний үрээр түүнээс хойш бараг 100 жилийн турш Төв Азид Кидан улс тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэсэн юм.
Бруней
Эдийн засаг
Дээр өгүүлсэнчилэн, тус орны гадаадад гаргадаг гол бүтээгдэхүүн бол газрын түүхий тос, байгалийн шингэн хий. Гадаад худалдааны нь гол түнш Япон, нийт экспортын нь 50 орчим хувь Япон руу чиглэдэг аж. 1993-1998 онд Японд жил бүр 5.54 сая метр/тонн байгалийн шингэн хий нийлүүлж байсан бол 1998 онд байгуулсан Хэлэлцээрээр 1999-2013 онд жил бүр 14 карго нийлүүлэхээр тохирчээ. Мөн Өмнөд Солонгостой 1997 онд байгуулсан хэлэлцээрийн дагуу 2013 он хүртэл жил бүр 0.7 сая метр/тонн байгалийн шингэн хий нийлүүлэх аж. Сүүлийн жилүүдэд АНУ-д нийлүүлж буй нефть, байгалийн хийн хэмжээ өссөөр байна. 1998 оны байдлаар нийт олборлосон нефтийнхээ 89 хувийг Японд, 16 орчим хувийг Өмнөд Солонгост гаргаж байв.
Киданчууд
Түүх
Амбагайн дараа үеийн хаад засаглалдаа өөрчлөлт оруулжээ. Энэ өөрчлөлт нь 10-11-р зууны үеийн Төв Ази дахь үндэстний шинэ орчныг харгалзсан бөгөөд онцолж хэлбэл тэр үед эрч хүч нь оргилон гарч ирсэн зүрчид угсаатны өөдөөс угсаа нэгт нүүдэлчдийн хүчийг ашиглах, тэднийг улс төрийн холбоотон болгоход чиглэсэн юм.
Бруней
Эдийн засаг
Гадаад өр байхгүй, ажилгүйдэл 4 хувь(2006 он), 180,400 ажиллах хүчинтэй, хөдөө аж ахуйд 2.9%, аж үйлдвэр, их барилга 61.1%, үйлчилгээний салбарт 36% ногддог байна.
Киданчууд
Түүх
Кидан улсын үе нь нүүдэлчдийн төр ёсны уламжлалыг суурин соёлын хөрсөнд шингээх талаар сонин алхам хийсэн түүх гэж болно.
Бруней
Эдийн засаг
Тус улсын мөнгөн тэмдэтийг бруней доллар гэх бөгөөд ханшаар сингапур доллартай ойролцоо. Инфляцийн хэмжээ жилд дундажаар 0.4%/2007 он/.
Киданчууд
Түүх
Кидан улсад 9 хааны үе залгамжилж, нийт 220 жил оршин тогтнов. Кидан улс зүрчидийн Алтан улсад мөхөөгдөх үед Елюй овгийн Даши ноён 100,000? нүүдэлчин киданчуудыг дагуулан баруун зүг нүүж, Балхаш нуурт төвлөрөн нэгэн их улсыг байгуулсан нь Хар Кидан хэмээн алдаршиж, Шинжаан, Хорезмыг эрхшээлдээ оруулан 90 шахам жил (1124-1213) тогтжээ.
Бруней
Эдийн засаг
Бруней Даруссалам нь 1999 онд Зүүн-Өмнөд Азийн Спортын наадам, 2000 онд АПЕК-ийн дээд хэмжээний уулзалтыг зохион байгуулжээ.
Киданчууд
Түүх
Их Монгол Улс 1211 онд Алтан улсад довтлон цохиход зүрчидийн харьяанд байсан киданчууд Зүүн Ляо (1211–1220) зэрэг 3 улс байгуулсан ч удалгүй Монголын бүрэлдэхүүнд оржээ.
Бруней
Эдийн засаг
Брунейн Вангаас эдийн засгийн талаар явуулж буй гол бодлого нь:
Киданчууд
Түүх
Өвөр Монголын Баруун Баарин хошууны зарим бааринчууд, дагуурчууд киданчуудын шууд удам болох хүмүүс юм. Баруун Баарины зарим эмэгтэйчүүдийн уламжлалт үс засалт нь кидан эмэгтэйнхтэй адил байдаг байна. Мөн Төв Ази дахь кытай, китай зэрэг нэртэй овгийн хүмүүсийг киданчуудын удам гэж үздэг.
Бруней
Эх үүсвэр
Ангилал:Азийн орон Ангилал:Арлын орон Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон Ангилал:Хаант Улс
Киданчууд
Хэл
100 үг тутмын 70 нь Монгол үг байжээ. Тэгэхээр бусад Монгол аймгийн нэгэн адил байсан гэдэг нь нотлогдож байгаа юм.
Мөн үзэх
Ангилал:Монгол угсаатан Ангилал:Кидан
Бандар Сери Бегаван
thumb|right|200px|Султан Омар Али Саифуддин Мосук Бандар Сери Бегаван, (Малайз: Bandar Seri Begawan, Жави: بندر سري بگاوان ) нь Бруней улсын нийслэл юм. Хүн ам нь 46,229 (1991). Энэ хот нь тавилга, хувцас, модон эдлэл бүтээдэг.
Цахим холбоос
Ангилал:Брунейн суурин Ангилал:Азийн нийслэл Ангилал:Бруней-Муара
Ашигт малтмалын геологи
Ашигт малтмалын геологи нь байгалийн баялаг эрдэс түүхий эдийн судалгааг эдийн засаг, үйлдвэрлэлийн ач холбогдол талаас нь судална. Эрдэс, түүхий эд гэдэгт төрөл бүрийн металл болон металл бус ашигт малтмал, барилгын материал болох элс, хайрга, шавар, өнгөлгөөний чулуу, эрчим хүчний түүхий эд болох нүүрс, газрын тос, мөн ус багтана. Ерөнхийдөө ашигт малтмалын геологи нь дээр дурьдсан эрдэс түүхий эдийн ордын судалгааг хийж, олборлолтод бэлтгэх ба үүний тулд геохими, эрдэс судлал, геофизик, структур геологи гэх мэт бусад салбар шинжлэх ухааны судалгааны аргуудыг хэрэглэнэ.
Хүдрийн геологи
Хүдрийн ашигт малтмалын гарал, үүсэх нөхцөл, ордын зүй тогтлыг судлана. Эцсийн зорилго нь ордыг олборлох, эдийн засгийн эргэлтэнд оруулах явдал юм.
Шатах ашигт малтмалын геологи
Эрчим хүчний түүхий эд болох газрын тос, байгалийн хий, нүүрсний орд илрүүлэх зорилгоор тунамал чулуулаг, түүний тархалт, тогтоцыг судлана.
Мөн үзэх
Ангилал:Геологи
Пайтим Касами
Пайтим Касами (Pajtim Kasami; 1992 оны зургаадугаар сарын 2-нд Македоны Струга хотод төрсөн) — Албани гаралтай Швейцарийн хөлбөмбөгчин бөгөөд Грекийн «Олимпиакос» болон Швейцарийн шигшээд хагас хамгаалагчаар тоглодог.
Замнал
«Олимпиакос» Английн «Фулхэмээс» «Люцернд» зээлэгдсэн авъяаслаг довтлогч Касамиг 2014 оны долоодугаар сарын 9-нд 5 сая еврогоор элсүүлсэн юм. Аравдугаар сарын 22-нд Аваргуудын лигийн хэсэгт «Ювентусыг» Касамигийн ганц гоолоор ялав.
Гадны холбоос
Ангилал:Швейцарын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Беллинцона багийн тоглогч Ангилал:Фулхэм багийн тоглогч Ангилал:Люцерн багийн тоглогч Ангилал:Олимпиакос багийн тоглогч Ангилал:Швейцарчууд Ангилал:1992 онд төрсөн
Бианка Маррокин
Бианка Маррокин (Bianca Marroquín; 1976 оны 1 сарын 15-нд төрсөн) нь Мексикийн жүжигчин юм.
Холбоос
Ангилал:Мексикийн жүжигчин Ангилал:Монтеррейн хүн Ангилал:Мексикчүүд Ангилал:1976 онд төрсөн
Жаред Дадли
Товчхон
Дадли 2007 онд драфтын №22-оор Шарлотт Бобкэтс (2007—2008) багт элссэн юм. Дараа нь Финикс Санз (2008—2013) багт тоглож байв. 2013 оны долоодугаар сарын 10-нд Лос Анжелес Клипперс багт элсчээ.
Дадли 2014 оны наймдугаар сарын 26-нд «Милуоки Бакст» «Клипперсийн» 2017 оны драфтын I тойргийн эрхийн хамт Карлос Дельфино, Мирослав Радулица болон 2015 оны II тойргийн эрхээр солигдон ирсэн.
Холбоос
Ангилал:1985 онд төрсөн Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн довтлогч-хамгаалагч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч Ангилал:Милуоки Бакс багийн тоглогч Ангилал:Америкчууд
Микро эдийн засаг
Микро эдийн засаг нь хэрэглэгч жижиглэн худалдаачид, тодорхой үйлдвэрлэгч (пүүс, компани, салбар) зэргийн тус тусын үйл ажиллагаатай холбоотой эдийн засгийн судлалыг хэлнэ. Хүн төрөлхтөн нийгэмшсэн цагаасаа эхлэн эдийн засгийн ямар нэгэн харьцаанд орж эхэлсэн. Тэдэнд өмсөх хувцас, байрлах байр, идэх хоол хэрэг болсон нь эдийн засгийн харьцааг үүсгэсэн. Нэгэнт бид их бага ямар нэгэн хэмжээгээр эдийн засгийн харьцаанд орж л байгаа болохоор эдийн засгийг зайлшгүй судлах шаардлагатай. Бид микро эдийн засгийг судласнаар Статистик, Эконометрик, Олон улсын худалдаа, Макро эдийн засаг гэх мэт мэргэжлийн суурь хичээлүүдийн суурийг мэддэг болно. Мөн энэ хичээлээр зах зээлийн эдийн засгийн ухааны анхны эмх цэгцтэй ойлголтыг өгөх ба үүгээрээ бэлтгэж буй мэргэжилтнүүдэд эдийн засгийн үндсэн субъект болох үйлдвэрлэгч, хэрэглэгчдийн үйл хөдлөлийг онолын хувьд танин мэднэ. Бид энэ хичээлийг үзсэнээр микро эдийн засгийн энгийн харилцаа, өөрчлөлт, субъектуудын үйл хөдлөлийг эдийн засгийн онолын үндэслэлтэйгээр харж, тайлбарлан бичил шийдвэр гаргах чадварыг эзэмшинэ. Мөн эдийн засгийн онолын бусад хичээлүүдийн суурийг олж авах бөгөөд бизнесийн удирдлагын салбарын хичээл, сэдвүүдэд микро эдийн засгийн онолын асуудлуудыг холбогдуулан авч үзэх дадал эзэмшинэ. Хэдийгээр эдийн засаг хүмүүсийн оршин амьдрах хэрэгслийг бий болгодог ч хэн юугаар, юуны тусламжтайгаар хүмүүст зайлшгүй хэрэгцээтэй зүйлийг шийдвэрлэж байна вэ гэдгийг тогтоох хэрэгтэй. Иймд эдийн засаг, нийгмийн тодорхой зорилгод ашиглагдаж байгаа бүхий л зүйлсийг эдийн засгийн нөөц гэдэг байна. Энэ нь эдийн засгийн байгуулалтын үндэс болдог. Микро эдийн засаг-Эдийн засгийн аль нэг эд эсийг бус бүхэлд нь авч судалдаг. Тухайлбал, эдийн засгийн өсөлт, үндэсний нийт бүтээгдэхүүн, инфляци, ажилгүйдэл, төрийн төсөв, зарлыгн хэмжээ, гадаад худалдааны баланс зэрэг нь макро эдийн засгийн судлах зүйл юм. Макро түвшиний зангилаа асуудлаар гол шийдвэрийг засгийн газар гаргаж байдаг.
Мөн үзэх
галзуурсан бололтой
Тассос Пападопулос
Тассос (Эфстатиос) Николау Пападопулос (, 1934 оны 1 сарын 7 – 2008 оны 12 сарын 12 ) нь Кипр улсын улс төрч, тус улсын 5 дахь ерөнхийлөгч байв.
Эшлэл
Ангилал:1934 онд төрсөн Ангилал:2008 онд өнгөрсөн Ангилал:20-р зууны улс төрч Ангилал:21-р зууны улс төрч Ангилал:Киприйн ерөнхийлөгч Ангилал:Киприйн улс төрч Ангилал:Киприйн демократ намын гишүүн Ангилал:Никосийн хүн Ангилал:Кипрчүүд
Ши Пэйпү
Ши Пэйпү (时佩璞; 1938 оны 12 сарын 21, БНХУ, Күнмин — 2009 оны 6 сарын 30, Франц, Парис) — Хятадын дуурийн дуучин, тагнуулч юм.
Намтар
Ши Пэйпүний эцэг, эх сургуулийн багшаар ажиллаж байсан. Юннань дахь Күнмин хотод өнгөрсөн бага насандаа франц хэл сурч, Күнминий их сургуулийг төгссөн. Дараа нь Бээжингийн дуурийн дуучин болсон, бас хэд хэдэн жүжгийн зохиолууд бүтээснээр Бээжингийн Зохиолчдын Холбооны гишүүн болжээ.
1964 онд Ши Бээжин дэх Франц элчин сайдын яамны хорин настай ажилтан Бернар Бурсикотой Зул сарын баярын үдэшлэгийн үеэр танилцсан. Яамны ажилтнуудын гэр бүлүүдэд хятад хэл зааж байсан Ши Бурсикод өөрийгөө үнэхээр бүсгүй хүн, харин эцэг нь хүү хүсч байснаас эр хүний хувцас өмсүүлдэг гэж хэлжээ. Удалгүй тэд хоёр янагийн холбоотой болж, харанхуйд энгэр зөрүүлэн, Бурсико Ши Пэйпүг эмэгтэй хүн гэж итгэжээ. 1965 оны 12 сарт Ши "жирэмсэн" гэж Бурсикод өгүүлсэн. Дөрвөн жилийн хойно түүнд үнэхээр Шинжааны хэн нэгэн хятад эмчээс худалдан авсан "өөрийн" хүүг заажээ. Дараагийн 10 жилд Бурсико Франц улсын Азийн бусад улс дахь элчин сайдын яамдад томилогдсноос тэр хоёр ховор уулзаж байв.
Ши, Бурсикогийн харилцааны тухай Хятадын тагнуулын газар мэдмэгц Бурсикогоос элчин сайдын яамны баримт бичгийг дамжуулахыг шаардсан. Тиймээс Бээжинд ажилласан 1969—1972 оны үе, Улаанбаатарт суусан 1977—1979 оны үеэр Бурсико Хятадын тагнуулын газарт 500 гаруй баримт бичгээ өгсөн юм.
1979 онд Бурсико Францад буцаж ирээд, 1982 онд Ши, "хүү" хоёртоо виз гаргуулж, тэднийг Парист хүргэв. Гэхдээ 1983 оны 6 сарын 30-нд тэр хоёулаа Францын тагнуулын газарт баривчлагдсан. Шоронд байхдаа өгсөн мэдүүлгүүдийг нь сонсч, Шиг эрэгтэй хүн, "хүүхэд" нь Шинжаанаас худалдаж авсан хүүхэд гэж мэдсэн Бурсико амиа хорлохыг оролдсон боловч амьд үлджээ. 1986 оны 4 сард Франц улсын ерөнхийлөгч Франсуа Миттеран Ши Пэйпүг өршөөж, сулласны дараа тэрээр Парист үлдэн, хотын дуурьт дуучин болсон. Ши Пэйпү 2009 оны 6 сарын 30-нд нас баржээ.
1993 онд АНУ-ын киноны найруулагч Дэвид Кроненберг Ши Пэйпүний намтраар "М. Эрвээхэй" хэмээсэн кино бүтээжээ.
Эшлэл
Ангилал:Хятадын дуурийн дуучин Ангилал:Хятадын тагнуулч Ангилал:ЛГБТ-ын идэвхтэн Ангилал:Хятадууд Ангилал:1938 онд төрсөн Ангилал:2009 онд өнгөрсөн
Энселадус
Энселадус нь нарны аймгийн хоёр дахь том гараг Санчирын зургаа дахь том дагуул юм. 1789 онд нээгдсэн.
Дунджаар 252.1 км радиустай ба энэ нь манай эх дэлхийн дагуул сарны радиусаас ойролцоогоор 7 дахин бага юм. Хатуу мөсөн гадаргатай ба гадарга дээрхи дундаж температур нь ойролцоогоор -198°С. Энселадусыг хүрээлэх мандал нь 91%-н усны уур, 4%-н азот, 3.2%-н нүүрсхүчлийн хий болон 1.7%-н метанаас тогтдог.
Тус сарны өмнөд туйлд байдаг мөсөн галт уулнаас секундэд 200 кг орчим усны уур, мөсөн талст болон давс зэрэг бодисууд цацагдаж байдаг. Үүнээс улбаалан эрдэмтэд Энселадусын мөсөн бүрхүүл доор ихээхэн хэмжээний шингэн ус байж магадгүй гэж таамаглаж байсан ба үүнийг 2014 оны 4-р сарын 3-нд Кассини сансрын хөлгөөс авсан мэдээлэл дээр үндэслэн НАСА-н эрдэмтэд баталсан байна. Энселадусаас гадна Бархасбадийн дагуул Европт шингэн ус байгаа нь тогтоогдсон байдаг. Эрдэмтэд Энселадус дээр амьдрал буй эсэхийг цааш судалж байгаа бөгөөд, шингэн ус байгаа явдал нь тус саран дээр нян, бичил биетэн амьдарч болохуйц гэдгийг харуулж байгаа юм.
Өмнөд туйлын мөсөн галт уулнаас цацагдсан усны уурын зарим хэсэг нь тус саран дээр цас болон бууж, зарим хэсэг нь Санчир гараг дээр буудаг бол, үлдсэн хэсэг нь Санчирын E цагиргийг зузаатгадаг байна.
Эх сурвалж
Ангилал:Санчирын дагуул
Их Монгол Улсын товч түүх
Их Монгол улсын эдийн засаг
Чингис хаан төрөө төвхнүүлээд, улс тусгаар оршихын үндэс эдийн засгийг онцгой анхаарчээ. Улсын эдийн засгийн үндэс-мал аж ахуйг хөгжүүлэхийг чухалчлав. Тиймээс малаа өсгөх үндэс болсон байгаль хамгаалах асуудлыг төрийн бодлогодоо онцгойлон үзэж байлаа. Адуу нь улс орноо хамгаалах, өргөн уудам нутагт харилцаа холбоо залгуулах, нүүдлийн мал аж ахуйгаа хөтлөх, баяр наадам, ав хомрого зэрэгт чухал үүрэгтэй байжээ. Өнчдийг тэтгэх сан байгуулж, төр улс байгуулахад тууштай зүтгэж амь эрсэдсэн баатруудын ар гэрт тэтгэлэг олгох, мөн нийгмийн доод давхрагынхныг алба татвараас хөнгөлөх, чөлөөлөх зэрэг арга хэмжээ авчээ. Гадаад худалдаа хөгжүүлэх талаар олон чухал арга хэмжээ авчээ. Монголчуудын худалдаанд Алтан улс ямагт хориг саад тавьж байсан зарим үед дайн байлдаанаар асуудлыг шийдвэрлэж байв. Нүүдэлчдийн дайны нэлээд хувь нь эдийн засгийн шалтгаантай. Дундад азитай худалдаа хөгжүүлэх, Монголд худалдаа хийж буй гадаадын худалдаачдыг урамшуулан хөхүүлэх, санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх бодлого явуулж байсан нь үүнд онцгой анхаарч байсны илрэл юм. Чингис болон түүнийг залгамжлагч хаад Торгоны замыг мэдэлдээ авч, аян зам, аюулгүй байдлыг нь хангахад чиглэгдсэн дорвитой цогц арга хэмжээ авчээ. Гадаад худалдаа өмнөх үеэс эрс өсөв. Монголын Их хаадаас санхүүгийн дэмжлаг авч тэдний нэрийн өмнөөс худалдаа хийдэг Дундад Азийн уртаг хэмээх худалдаачид тэр үед олширчээ.
Монголчуудаас гаралтай Кидан
Кидан нар нь эртний дунху нараас гаралтай бөгөөд монголчуудтай нийтлэг нэг гаралтай юм. Кидан хэмээх угсаатны нэр анх НТ IV зууны сүүл үеэс түүхэнд нэр тэмдэглэгдэх болсон ажээ. 917 онд Киданы тэргүүлэгч Амбагян 3 жил тутам тэргүүлэгчийг сонгодог журмыг зөрчин, Киданы хаан ширээг үе улиран залгамжлах болгов. Мөн Киданы хуучин 8 аймгийг үндэс болгож, Кидан улсыг байгуулжээ. Улмаар Амбагян болон түүнийт залгамжлагчид хөрш зэргэлдээ нүүдэлчид болон Хойд Хятадын 16 муж улсыг эзлэн авчээ. Тэр үеэс Кидан улс их гүрний зиндаанд хүрч, улсаа Их Ляо улс хэмээн нэрлэх болов. Кидан гүрэнд нийт 50 гаруй аймаг, улс багтсан бөгөөд тэдгээр нь өмнөд, умард, гадаад гэж хуваагддаг байжээ. Улсын нутаг дэвсгэр нь дорнод далайгаас Алтайн уулс хүртэл, Туул голоос Хятадын цагаан хэрэм хүртэл өргөжижээ. Гэвч Кидан гүрэнд эзлэгдсэн зүрчид аймгийнхан 1118-1125 онд Хятадын Сүн улстай хүч хавсран Кидан гүрнийг мөхөөжээ. Киданы нэг хэсэг Монгол, Манжуур, умард Хятадад шинээр тогтсон Алтан улсад багтаж, Елюй Да-ши жанжин тэргүүтэй нөгөө нэг хэсэг нь Алтан улсыг дагалгүй баруун зүг одон Дундад азид Си Ляо /Баруун Ляо/ буюу Хар Кидан хэмээх нэрээр тэмдэглэгдэх болсон улсыг байгуулжээ.
Кидан гүрний хүн ам нь нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн түвшин, соёлын хөгжлөөр харилцан адилгүй, нүүдлийн болоод суурьшмал хоёр янзын амьдралтай иргэдээс бүрэлдэж байв. Тиймээс Кидан гүрэнд мал аж ахуй, газар тариалан, худалдаа арилжаа, гар үйлдвэр нь бүс нутаг бүрийн онцлогтой хөгжиж байжээ. Кидан нарын эдийн болон оюуны боловсрол нь урьдах нүүдэлчин аймаг, улсуудаас нэлээд урагш ахисан байжээ. Киданы соёл нь нүүдэлчдийн соёлыг суурьшсан тариаланчдын соёлтой холбосон нэлээд содон шинжтэй байсан аж. Киданы нутгийн төв, өмнөд, зүүн өмнөд хэсэгт оршин суугсдын дунд хот балгад, сүм дуган, суврага, чулуун гүүр зэргийг барих арга ухаан нэлээд хөгжиж байв. VIII-Х зууны үед газар тариалан, гар урлалын хөгжлийг дагаад нэхмэл сургалт, тариалангийн арга ухаан, ялам ургуулах, хүр үржүүлэх зэрэг мэдлэг дэлгэрч байжээ.
Киданы соёл боловсролын хөгжилд гарсан том ололт нь Их, бага бичгүүдийг зохион хэрэглэсэн явдал болно. Киданы Их бичгийг 920 онд Амбагяны ач хүү Лубугу, эрдэмтэн Тулюйбу хоёр хятад бичгээс үлгэр авч зохиожээ. Харин Амбагяны хүү Елюй Тэла (Жүңдүхүн) уйгур бичгээс үлгэрлэн зохиосон бичиг нь Киданы Бага бичиг хэмээн алдаршжээ. X зуунаас Киданд шүлэг магтаал, дуу, тэмдэглэл зэрэг утга зохиолын олон төрөл хөгжиж байв. Кидан гүрэнд кидан, хятад гэсэн эрдмийн хоёр хүрээлэн байсан ажээ. Кидан гүрний үед улсын албан түүх, шастир зохиох ажил амжилттай хөгжиж, олон алдартай түүхчид төрөн гарч байв. Бас киданчууд нутгийнхаа газрын зургийг зохиож, тайлбарыг хийсэн явдал нь газар зүйн ухааны хувьд чухал зүйл болжээ. Кидан нарын үндсэн шүтлэг нь бөө мөргөл байсан боловч будда, күнз, даосын сургаалтнууд бий болж байв. Кидан гүрний гадаад харилцааңд соёлын харилцаа чухал байр эзэлж байжээ. Кидан нар гадаад орнуудад ном судраар бэлэг явуулж, гаднаас мөн бичиг судрын зүйлсийг хүлээн авдаг байсан ажээ. Кидан гүрэн Төв Ази, Дорнод Азийн уудам нутагт амьдран суусан монгол, хамниган зэрэг аймаг угсаатны нийгэм, соёлын хөгжилд чухал нөлөө үзүүлсэн билээ.
Уйгарын хаант улс
Уйгур бол эртний алтай хэлний бүлэгт багтах түрэг угсааны нүүдэлчин ард түмэн юм. Эртний хятад сурвалжид уйгуруудын өвөг дээдсийг НТӨ III зууны үеэс Динлин, Дили, Тэлэ, улмаар V зууны үеэс Уйгур (Хуйху) хэмээн нэрлэх болжээ. Мөн тэд өндөр дугуйтай тэрэг хэрэглэдэг байсан учир гаогюй буюу өндөр тэрэгтнүүд гэж нэрлэгдэх нь ч байв. VIII зууны дундуур /40-өөд онд/ Пейло хэмээх ханы үед уйгурууд Түрэгийн хант улсыг мөхөөж, Уйгур улсыг байгуулжээ. Уйгурын ханы орд өргөө нь Орхон голын хөндийд Байбалык (Хар балгас) хэмээх хот байжээ. Уйгарын хаант улсын бүрэлдэхүүнд олон тооны монгол, түрэг хэлтэн аймгууд багтан орсон бөгөөд тэд нийгэм эдийн засаг соёлын хэм хэмжээний хувьд өөр өөр байжээ.
Пейлогийн дараа хан суусан Моюнчур (747-759)-ын үед Уйгур улс хүчирхэгжиж, газар нутгаа өргөтгөсөн байна. Уйгурын газар нутаг умар зүгт Байгал нуур, өмнө зүгт Их элсэн говь хүртэлх өргөн уудам болжээ. Уйгурын хант улс 840 онд Енисейн киргизүүдэд цохигдон бутарч, тэдний зарим нь Дорнод Туркестанд очиж, шинэ улс байгуулсан ажээ.
Уйгурууд Монгол нутагт тогтож байсан олон аймаг, улсын соёлыг залган хөгжүүлжээ. Уйгурын соёлын том амжилт бол өөрсдийн бичиг үсэгтэй болж, ном зохиол туурвин, гадаад хэлнээс судар шастир орчуулж байсан явдал мөн. Уйгурууд эхэн үедээ түрэг бичиг хэрэглэж байсны ул мөр нь Сэлэнгийн чулуу, Сүүжийн бичээс гэгдсэн дурсгалууд юм. Уйгурууд төр улсаа байгуулсны дараа соёлын харилцаа нь өргөжиж, бусад өндөр соёлтой улс орнуудаас соёлын нөлөөг нь тусган авч байв. Уйгурын соёлд согд нарын нөлөө багагүй байсан ажээ.Тухайлбал, уйгурууд согд бичгийг авч, өөрийн хэлний аялгуунд зохицуулан хэрэглэсэн нь түүхэнд уйгур бичиг хэмээн алдаршсан. Уйгаруудын дунд түрэгийн адил уран дархан ихээхэн хөгжиж, мэрэгжлийн төмөрчин, цутгуурчин, алт мөнгөний дархад, чулуучин, барилгачин, нэхмэлчин байжээ. Уйгурчууд хот балгад барьж байгуулах талаар бусад нүүдэлчдээс нэлээд урагш ахисан байжээ. Мөн тэд манихейн шашныг дэлгэрүүлж, согд гар урчуудыг ашиглан сүм дуган барьдаг байжээ. Ер нь Уйгурын соёлд нүүдэлчдийн хуучин уламжлалыг хадгалахын зэрэгцээ хот суурин соёлын нөлөө урьд нүүдэлчдийнхээс илүүхэн тусч байснаараа онцлогтой юм. Шашин шүтлэгийн хувьд тэдний зарим хэсэг нь буддийн сургаалийг дэлгэрүүлж байжээ. VIII зууны сүүлчээс уйгаруудад манихейн шашин нэвтрэн орж, 763 онд манихейн шашныг төрийн шашин болгон тунхагласан ба X зууны үед уйгарын зарим хэсэг несториан сургаалыг баримталсан христосын шашныг авч дагасан боловч ихэнх уйгарууд бөө мөргөлтэй хэвээр үлджээ.
Түрэгийн хаант улс
552 онд түрэг аймгууд Жужаны хаант улсыг бут цохисны дараа Монгол нутагт төрийн шинэ нэгдэл болох Алтайн түрэгийн удирдагч түмэн /Буман/ тэргүүлсэн Түрэгийн хаант улс байгуулагдсан. Түрэг аймгийн зонхилогч Буман Жужан улсын харьяанд байсан олон овог аймгийг нэгтгэж, биеэ "Эл" хаан хэмээн өргөмжилжээ. Түрэгийн хаант улсын төв нь Орхон голын сав газар оршиж байсан байна. Түрэг аймгууд нь эрт цагт Хүннү гүрний бүрэлдэхүүнд багтдаг байжээ. Жужан улсын үед тэд Алтайн уулсаар нутаглан төмөр хайлуулж, жужан нарт алба барьдаг байв. Түрэг улс нь зуу гаруй жил оршин тогтнож байгаад Тан улсын эрхшээл нөлөөнд орж, 50 гаруй жил болжээ. VI зууны сүүлчээр Түрэгийн язгууртнууд Кутулуг, Тоньюкук нараар удирдуулсан том бослого гарч, Түрэгийн хант улсыг сэргээн байгуулсан байна. Тэр цагаас хойш Түрэгийн хант улс тусгаар тогтнолоо хамгаалж, Хятадын Тан улстай өрсөлдөн тэмцсээр байжээ. Гэвч 745 онд Түрэг улсын дотоод хямрал гүнзгийрсэн үеэр уйгур аймгууд бослого гаргаж, Түрэг улсыг мөхөөжээ.
Түрэгийн төр улсын тэргүүнийг хан гэх бөгөөд язгууртнууд нь ябгу, шад, буюрук, дархан гэх мэт цол хэрэглэдэг байв. Түрэг улс нь нүүдэлчдиин уламжлал ёсоор зүүн, баруун, төв гэсэн 3 хэсгээс бүрдэж байв. Баруун жигүүрийг нь тардуш, зүүн жигүүрийг нь төлөс хэмээн нэрлэдэг байжээ. Түрэгүүд Төв Азийн нүүдэлчдийн уламжлалт соёлыг хөгжүүлж, эдийн болон утга соёлын өв санг үлдээжээ. Түрэгийн соёлын түүхэнд гарсан том амжилт бол "Орхон Енисейн бичиг" хэмээн алдаршсан 38 үсэг бүхий авианы бичгийг зохион хэрэглэсэн явдал юм. Уг бичгийн үүслийг эрдэмтэд эртний согд бичиг болоод Төв Азийн эртний нүүдэлчдийн овог аймгийн тамга тэмдэгтэй холбон үздэг. Монгол улсын нутгаас Түрэгийн руни бичгийн дурсгал нийт 50 гаруй олдоод байна. Тэдгээрээс Билгэ хан, Куль-Тегин, Тоньюкук зэрэг алдартай язгууртны дурсгалд зориулсан гэрэлт хөшөөдийн бичээсийг дурдаж болно.
Монгол улсын нутагт хадгалагдан үлдсэн Түрэгийн эд өлгийн дурсгалын нэг хэсэг бол булш оршуулга, тахилын байгууламжууд юм. Түрэгүүд анхандаа үхэгсдийг оршуулахдаа, амьд ахуйдаа хэрэглэж байсан эд зүйлс, хүлэг морьдынх нь хамт шатааж чандарладаг байжээ. Хожим нь нүх ухаж, газарт булж оршуулах болжээ. Мөн нас барагчдад зориулан тахилын онгон үйлдэж, шүтлэгийн зан үйл гүйцэтгэдэг байжээ. Түрэгийн ихэс язгууртанд зориулсан сүрлэг том тахилын онгоны тоонд Куль-Тегин, Тоньюкукын цогцолбор дурсгалуудыг дурдаж болно. Эртний түрэгүүдийн дүр царай, гэзэг үс, хувцас хэрэглэлийн зүйлсийг тодруулахад Түрэгийн үеийн хүн чулуун хөшөөд чухал сурвалж болдог. Өдгөө Монгол улсын нутгаас Түрэгийн үед холбогдох хүн чулуу 400 гаруй олдоод буй. Тэдгээр хүн чулууг боржин буюу гантиг чулуугаар урлан хийдэг байжээ. Түрэгүүд үндсэндээ бөө мөргөлийг шүтдэг байв. Гэхдээ тэдний дунд буддын болон загалмайтны шашны нөлөө нэвтэрч байсан бололтой.
Монгол нутгийн нүүдэлчин аймаг - Жужан(Нирун)
Их говийн өмнө зүг нутаглан байсан Жужан хэмээх нүүдэлчин аймгуудын тухай мэдээ анхан НТ IV зууны үеэс түүхийн сурвалж бичигт тэмдэглэгдэх болжээ. Тэд анхлан Тоба-Вэй улсад харъяалагдаж /386-535 онуудад/ мал аж ахуй, агнуурын бүтээгдэхүүнээр алба хураалгаж байжээ. Тэднийг анхлан нэгтгэн төвхнүүлэгч нь Гюйлухой гэгч байв. Түүнийг залгамжлагчид тусгаар тогтнолынхоо төлөө Тобагийн хаадтай үргэлжлэн тэмцэлдсээр байжээ. Тэдний тэмцлийн үр дүнд Жужан аймгууд нэгэн улсын бүрэлдэхүүнд багтан орж, түүх сударт тэмдэглэгдсэн Жужан хэмээх нэр зүүжээ.
4-5-р зууны зааг үеэр Жужаны сурвалжтан нарын дотроос Шэлүнь товойн гарч, бусдаасаа давуу байдалтай болсон байна. Шэлүнь өөрийн тэрхүү хүч нөлөөгөө ашиглан, Их элсэн говиос хойш нутаглаж агсан Монгол, Уйгур, Түрэг угсааны олон аймгийг янз бүрийн аргаар өөрийн хараанд оруулж, хүчин чадлаа улам нэмэгдүүлсээр байв. Гэвч тэр 5-р зууныг хүртэл их говийн араар нутаглаж агсан уйгур угсааны Гаогюй нарыг бүрэн эзлэн эрхшээлдээ оруулж хараахан чадаагүй ажээ. Чухам тэднийг эзэлж чадах эсэх нь түүний улс төрийн үйл ажиллагаанд ихээхэн учир холбогдолтой байв. Тэр үед Гаогюй нар хэдийгээр Вэй улсын хараат агсан боловч Шэлүний Төв Азид нэр нөлөөгөө дээшлүүлэх бодлогодоо хүрэхэд нь сүрхий садаа тотгор болж байжээ. Иймд Шэлүнь Гаогюй нарыг бүр мөсөн эзлэн авах зорилгоор нэлээд бэлтгэл хийсний эцэст 402 онд тэднийг их хүчээр довтолжээ. Шэлүнь тэр удаагийн довтолгооноороо Гаогюй нарыг бут цохин эзэлсэн төдийгүй, өөр бусад аймгуудыг ч бас хураамжлан авч, газар нутгаа мэдэгдэхүйц өргөжүүлж чадсан байна. Энэ довтолгооныхоо дараагаар тэр тухайн үед баруун хойд Хятадын нэг хэсгийг ноёрхож агсан Тангудын Цян улстай найрсаг харилцаа тогтоон, Вэй улсын түрэмгийллийн эсрэг тэмцэлдээ түүнийг нэг өмөг түшиг болгох эх суурийг тавьжээ. Тийнхүү Шэлүнь хөрш жижиг улс, аймгуудыг довтлон цохиж, янз бүрийн аргаар өөрийн эрхшээлдээ оруулах, бас гадаад байдлаа бэхжүүлэхэд чиглэсэн зарим арга хэмжээ авсныхаа дараа өөрийгөө. "Жужан Дэудай хаган" хэмээн зарлаж, Жужан улсыг албан ёсоор байгуулж, хаан ширээнд нь сууснаа мэдэгдсэн байна.
Шэлүнь Жужан улсыг байгуулсан тэр үедээ урьд нь нүүдэлчдийн хэрэглэсээр ирсэн аравтын тогтолцоонд улс орноо оруулж цэрэг захиргааны шинжтэй шинэ хуулиудыг тогтоов. Түүний тогтоосон хуулиар, мянган хүн нэг хороо болж, өөртөө нэг тэргүүнтэй, зуун хүн нэг туг болж, өөртөө нэг даргатай байхаар болжээ. Мөн шинэ тогтоосон хуулийн дагуу дайсанд түрүүлэн довтлон орогсод нь олзны хүн ба эд зүйлүүдийг бусдаас урьтан авч байх, дайн тулааны үед айж ухрагчдын толгойг чулуугаар хага цохих буюу, шийдмээр дэлдэж алах журамтай болжээ. Тийнхүү улсаа аравтлан зохион байгуулсан нь нүүдэлчдийг нэгтгэн удирдаж, зохион байгуулах, төрийн захиргааг хэрэгжүүлэхэд тухайн үедээ тохиромжтой хэлбэр байв. Аравтын тогтолцоогоор зохион байгуулагдсан нүүдэлчид төрийн тусгаар тогтнол, газар нутаг, хөрөнгөө батлан хамгаалах, тэрчлэн аж ахуйгаа эрхлэн хөтлөх өргөн бололцоотой болдог байжээ. Нөгөө талаар, хүрээ, хот айл болж, нүүдэллэн аж төрдөг нүүдэлчдийг засаг захиргаа цэргийн зохион байгуулалтад оруулж өгдөг чухал хэлбэр нь аравтын тогтолцоо юм. Тийм ч учраас нүүдэлчид анх төр улс байгуулсан МЭӨ 3-р зуунаас МЭ 14-р зуун хүртэлх урт удаан хугацаанд аравтын тогтолцоог уламжлан хэрэглэсээр байв. Зарим судлаачид, аравтын тогтолцоо нь нүүдэлчин угсаатны захиргаа цэрэг, аж ахуйн үйл ажиллагаагаа явуулдаг зохион байгуулалтын түгээмэл хэлбэр юм хэмээн тодорхойлсон байна. Жужан нар нүүдэлчдийн уламжлалт төр ёсыг мэддэг байв.
Тэгээд ч Жужаны хаан эрх мэдэл үлэмж, түүний нэгдсэн захирлагыг хэрэгжүүлдэг бүхэл бүтэн төрийн тогтолцоо, тухайлбал, тодорхой зэрэг дэв, эхр үүрэг бүхий захиргаа-цэргийн эрэмбэ дараалсан албан тушаалтнууд ажилладаг байлаа. Хааныг дээд тэнгэрээс заяат төрсөн гэх үзэл Жужанд байсан бөгөөд тэд "Хатагтай", "Зөв", "Тэнгэрийн" гэх мэт өргөмжилсөн нэр хэрэглэж байв. Мөн түүнчлэн хаад нь "Ашиг амгалан", "Машид түвшин", "Машид тайван", "Мандан бадрах", "Мөнхөд энх" гэх зэрэг тусгай оны цол хэрэглэсэн нь хойш уламжлагдсан юм. Хаад нь төрийн дотоод, гадаад бодлогын бүх хэргийг үндсэнд нь дангаараа шийддэг онцгой эрхтэй байснаас гадна нэн шаардлагатай үед түшмэдийн зөвлөлгөөнөөр хэлэлцүүлэн шийдвэр гаргадаг байв. Бас хааны зарлигийн сонсож, тахилга тайлга хийдэг журамтай байв. Ер нь Жужан улсын үеэс улсын эзнийг "Хаган" (хаан), түүний гэргийг "Хагатун" (Хатан) хэмээн нэрлэх явдал нүүдэлчдийн дунд хэвшин тогтжээ. Жужаны эзэд нь хаган хэргэм зүүдэг болсон нь тэдний эрх нь урьдах үеийн нүүдэлчдийн эздийн хэрэглэж байсан Шаньюй, хан хэмээн цол хэргэмээс эрх захиргааны хувьд давуутайг илтгэхийг оролдсон хэрэг гэж судлаачид үздэг байна. Жужаны хаад тийнхүү урьдах нүүдэлчдийн удирдагчаас эрх хүчээрээ илүүтэй гэхээс гадна Жужан улсын нийгэм нь өмнөх Хүннү, Сяньби нарын нийгмийг бодвол, хөгжлийн хувьд нилээд урагшилж, давхраажилт нь нарийсч байсны бас нэг илэрхийлэл юм. Жужанаас эхлэн дараа дараагийн нүүдэлчдийн төр улсын тэргүүн нар нь хаан (хаган) цол хэрэглэдэг болсон байна. Жужанд хаан өргөмжлөх хийгээд төрийн зарим томоохон хэргийг язгууртны их хуралдайгаар шийдвэрлэдэг байсан бололтой. Жужаны эзэд, хаад нь дэүдай, гэжогай, гэмэнгай, чилян, чуло гэх зэрэг олон зүйл чимэг цол хэрэглэдэг байсан аж. Тиймэрхүү чимэг, цолыг Жужаны өмнөх нүүдэлчдын тэргүүн нар мөнхүү хэрэглэж байсангүй. Харин Жужан нараас уламжлан дараагийнх нь хэрэглэдэг болсон аж. Жужаны эзэн хаадын цол, чимэг зэргээс үзвэл, төрийн эрх баригчдынх нь сүр хүчин урьдах үеийн нүүдэлчдийнхээс нэмэгдэж ирсэн гэмээр байна. Жужаны хаад хаан ширээг үе улиран залгамжилдаг, хаан эцгийн орыг гол төлөв хүү нь залгадаг тогтсон ёстой байв.
Жужан улс оршин тогтносон 200 орчим жилийн хугацаанд нийтдээ 23 хан буюу хаан суусан аж. Гэхдээ зарим үед үе залгамжлах ёс алдагдах явдал гардаг, үүний улмаас язгууртнуудын дунд зөрчил дайсагнал үүсдэг байсныг хэлэх хэрэгтэй. Жужаны хаад нь төр улсын дээд эзэн мөн болохоор их эрх мэдэл, эд хөрөнгө, албат харааттай байсан юм. Жужан улсын хааны доор баруун, зүүн жигүүрийг захирах сайд Сылифа хэмээх тушаалтан байв. Хааны үр хүүхэд, ойр төрлийнхөн нь энэ албыг үе улиран хашдаг байсан бөгөөд тэднээс хаан өргөмжлөгдөх явдал ч байсан аж. Тухайлбал, 521 онд Брахман хаан өргөмжлөгдөх үедээ Сылифа цолтой байсныг сурвалжид тэмдэглэжээ. Тэрчлэн Жужаны төрийн түшмэлүүдийн дунд Мохэ, Сыцзинь, Дархан, Хоуцзинь гэх зэрэг томоохон тушаалтан байсан боловч тэдгээр нь чухам ямар алба хашиж агсан нь тодорхой бус байна. Юу боловч тэдгээр нь төр цэргийн шинж чанартай албан тушаалтан байсан бололтой. Амгай хааны үед Шичжун буюу ордны түшмэл, Хаунмэнь буюу хаалгач, Мишуцзянь буюу бичгийн түшмэл ажиллаж байсан мэдээ байдаг. Жужаны түмт, мянгат, зуут, аравтын ноёд, удирдагч нар бас тусгай цолтой байсны дээр үндсэн гол аймгаас бусад аймгийн толгойлогч ноёныг "Бешуай" гэдэг байжээ. Дээр дурдсанаас үзэхэд, Жужан улсын төрийн үйл хэргийг явуулахад захиргаа-цэргийн эрэмбэ дараалсан зэрэг дэв бүхий олон түшмэл ажиллаж, бас их хуралдай, түшмэдийн зөвлөлдөөн болж, төрийн дотоод, гадаад хэргийг шийдвэрлэдэг байжээ. Төрийн алба ажлыг хэрэгжүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэл, эрхэлсэн ажил үйлсийн чухал байдлаар нь цол хэргэм олгодог байв. Жужан улсад нийгмийн давхраажилт явагдаж, хаан тэргүүтэй төр барих язгууртны бүлэг урьдах нүүдэлчдийнхээс мэдэгдэхүйц товойн, сүр хүч нь ч нэмэгдэж байсан аж. Нийгмийн дунд давхрааныхныг энгийн малчин аймгууд бүрдүүлж, гол үйлдвэрлэн бүтээгчид нь болж байв. Харин доод давхраанд боол зарц наг багтдаг байжээ. Тэд бусдыгаа бодоход ихээхэн цөөн бөгөөд гол төлөв янз бүрийн шалтгаанаар ядуурагсад, дайны олзныхон, харь аймгийн заримаас бүрдэнэ. Тэд Жужаны язгуурлаг давхрааныхны мал адгуулах, гэр зуурын ажилд явах, уран дархны ажил үйлдэх, тариа будаа тарих зэргийг хийдэг байжээ.