cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сонын Доржнамжил
Намтар
С.Доржнамжил илчит тэрэгний машинистаар ажилласан 30 гаруй жилийн хугацаанд нэг сая гаруй км зам туулж, хүнд ачаатай 300 гаруй цувааг жолоодож, нормоосоо 60 мянган тонн км ачааг илүү тээвэрлэснээс гадна  1000 гаруй удаа суудлын галт тэрэг жолооджээ. С.Доржнамжил машинистаар ажиллаж байх хугацаандаа гурван удаагийн гамшигт осол сүйрлээс олон зуун хүний амь нас, эд хөрөнгө, улсын ачаа тээврийг аварсан тул Шударга журам медаль-аар 2 удаа шагнагдаж байсан.
С.Доржнамжил төр түшилцэж Ардын Их Хурлын депутат, Улаанбаатар хотын хурлын депутатаар удаа дараа сонгогдож, МАХН-ын болон МҮЭ-ийн их хурлуудад төлөөлөгчөөр оролцож байсан.
Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар С.Доржнамжил 2017 онд нас барсан.
Хөрөг
ИХ НОЁН НУРУУ БУЮУ АХ ЛАМ
Олон улсын суудлын галт тэргээр ихэвчлэн гадаад орны иргэд зорчино. Тэднийг Монголын нутгаар тохьтой, тухтай аюулгүй байдлыг бүрэн хангаж тээвэрлэх үүргийг Улаанбаатар төмөр зам хариуцна. Тийм ч учраас олон улсын суудлын галт тэргийг голдуу 1 нэгдүгээр зэргийн машинч жолоодно. Энэ хариуцлагатай албыг С.Доржнамжил гуай олон жил гүйцэтгэсний зэрэгцээ олон улсын суудлын галт тэргэнд болон олон тонн бараа материалтай ачааны гал тэргэнд тохиолдож болзошгүй осол сүйрлээс аварч, сонор сэрэмжтэй сайн ажилласан тул түүнийг “Шударга журам” медалиар 2 удаа шагнасан байна. Энэ нь С.Доржнамжил гуайг ажилдаа хариуцлагатай хандаж, үргэлж өндөр сонор сэрэмжтэй байж, аваар гологдлоос урьдчилан сэргийлж байсныг төрөөс үнэлсэн үнэлгээ юм. Төмөр замын машинчдын дунд төрийн өндөр шагналтай хүмүүс олон бий. Гэхдээ хоёр удаа “Шударга журам” медаль хүртсэн хүн бараг байхгүй л болов уу.
Жаахан Шаргын унаган хүү
Доржнамжил Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын “Олон мод” гэдэг газарт 1931 оны хоёрдугаар сарын 20-нд малчин ард Сонын долоо дахь хүүхэд нь болон төржээ. Түүний аав Дарьгангын Соно гэж эх орон, эх нутгийнхаа төлөө тэмцэж явсан дайчин хүн байв. Соно гуай 1910 онд 19 настайдаа Шилийн Богдын ар талд Дугариг хүрээ гэдэг газарт Харчин ван Бавуудоржийн удирдлага дор Хятадын хар цэрэгтэй эх орноо хамгаалан байлдаж яваад гуяндаа буудуулан хүнд шархдаж явжээ. Түүний хэрэглэж явсан хуучин цагийн цахиур буу нь одоо хүртэл үр ач нарт нь өвлөгдөн үлджээ.
С.Доржнамжилыг дунд сургуульд сурч байхад аав нь нас барж, аргагүйн эрхэнд мал дээр гарч, өөрийн биеийг чамлахгүй ээжтэйгээ хамт ажиллаж эхэлсэн нь түүнд хар, бор ажлын дөр суулгаж, хатуужилд сургав. Бяцхан хүүд отор нүүдэл хийх, өвс бэлчээр сонгох, малаа ямар газар хариулбал тарга, тэвээрэг авах зэрэг аавынх нь зааж сургаж, хэлж ярьж байсан нь том сургууль болжээ. Эрийн цээнд хүрч цэргийн албанд татагдана гэдэг эр хүн болж, эх орноо хамгаалах үйл хэрэгт биечлэн оролцох нэр хүндтэй алба юм. С.Доржнамжил нутгийн олон залуучуудтай мөр зэрэгцэн эр цэргийн албанд мордлоо. Түүнийг ээж, ах дүүс нь, үе тэнгийн охид бүсгүйчүүл нь үдсэн гэдэг. Тэр цэрэгт очиход нь Дорнодын 5 дугаар дивизэд хуваарилсан байна. Багын ажилсаг, сэргэлэн түүнийг бага даргын сургуульд жил хэртэй суулгав. Хөдөөний малчин залуу бага даргын сургууль төгсөөд, салааны даргын туслах болно гэдэг тэр үедээ шинэхэн цэргийн хувьд нэлээд өндөр албан тушаалд очлоо гэсэн үг. С.Доржнамжил амжилттай сайн суралцаж, дарга нарынхаа өгсөн үүрэг даалгаврыг сайн биелүүлсэн хариуцлагатай цэрэг байсан тул түүнийг гурван рот нийлсэн эвлэлийн үүрийн даргаар дэвшүүлэн давхар ажиллуулах болов. Энэ мөчөөс түүний ажиллах идэвхи сайжирч, төлөвшиж эхэлжээ.
Тэр үед манай улсад өргөн төмөр зам тавигдаж, төмөр замын мэргэжлээр залуучуудыг курсээр сургаж эхэлж байсан үе. С.Доржнамжилын хүргэн ах, эгч хоёр нь төмөр замд ажилладаг, бас ч үгүй ямар мэргэжил амьдралд тустайг гадарладаг улс байж. Тэд цэргээс халагдаж, бие нь чийрэгжиж, ухаан сууж эхэлсэн С.Доржнамжилыг илчит тэрэгний туслах машинчийн курст суулгахаар Улаанбатаар хотод авчирсанаар түүний төмөр замчин болох зам нь нээгдсэн байна. С.Доржнамжил төмөр замаас төрсөн Сүхбаатар аймгийн анхны Хөдөлмөрийн баатар юм. Тиймээс ч нутгийнхан нь хүндлэн түүний машинчийн форм, малгай, ган алхыг нь аймгийн орон нутгийн музейд залжээ. Энэ бол яах аргагүй жаахан шаргын унаган хүүгийн бахархал мөн.
1954 онд нээгдсэн илчит тэрэгний туслах машинчийн анхны курст тэр үеийн шилдэг тэргүүний залуучууд орж, суралцсан гэдэг. Үүнийг ч гэрчилж тэр курсээс хэд хэдэн хүн Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, гавъяат тээвэрчин болцгоожээ. Түүний нэг нь С. Доржнамжил юм. Тэднийг төгсөж байх үед Монголын төмөр замд өөрийн гэсэн илчит тэрэг, монгол машинч ч байсангүй. Тун удалгүй анхны илчит тэрэг ирж, түүнтэй хамт Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүд ирсэн түүхтэй. Зөвлөлтийн мэргэжилтэн багш нар нь дайны хүнд бэрхшээл, хатуужлыг амсаж туулсан хүмүүс байжээ.
Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүд “Чи ямар ч дадлагатай, туршлагатай, өндөр зэрэгтэй машинч боллоо гэсэн нэг хором ч анхаарлаа сарниулалгүй ажилладаг юм шүү. Яг л дүрдээ орсон жүжигчин шиг байгаарай” гэж захидаг байсан нь миний насан туршийн амьдралын хөтөлбөр болсон гэж  С.Доржнамжил ярьжээ.
Туслахын болон машинчийн курсээ төгсөөд тэр үеийн төмөр замын хэрэгцээтэй газар гэж байсан Баянтүмэн, Сайншандын депод ажиллав. С.Доржнамжил Сайншандын депод оройгоор 30 гаруй хүнд машинистын мэргэжлээр хичээл зааж, төмөр замдаа боловсон хүчин бэлтгэхэд өөрийн хувь нэмрийг оруулжээ. Тэр сурахын төлөө байнга биеэ дайчилдаг байсны нэг жишээ нь, Төмөр замын техникумын илчит тэрэгний техник механикийн ангид оройгоор суралцан онц дүнтэй төгссөн явдал юм. Төмөр замын хэмжээнд 1 нэгдүгээр зэргийн машинч маш ховор, бараг л гарын таван хуруунд багтдаг байсан үе бий. Тэгвэл С.Доржнамжил төмөр замын сургуулиа онц төгссөнөө батлаж, 1965 онд Улаанбаатар төмөр замын анхны 1 дүгээр зэргийн машинч болж, 001 дугаартай үнэмлэх авч байсан түүхтэй.
С. Доржнамжил эзэмшсэн илчит тэргээ дээд зэргээр арчилж, албаны засвар үйлчилгээг бүрэн хийж, эвдрэл гэмтэлгүй сайн арчилсан илчит тэргээр гологдол зөрчилгүй ажиллажээ. Түлш хэмнэж, хүнд жинтэй галт тэрэг жолоодох арга барилыг сайн эзэмшиж, эх орондоо их зүйлийг бүтээх эрмэлзэлтэй нэгэн явав. Энэ нь ч С.Доржнамжилын ажлын арга туршлага, амжилт нь болж алдар гавъяаны замд хүргэсэн юм. Тэр илчит тэрэгний дулааны дэглэм, ус, тосны халууныг тогтмол байх ёстой хэмжээнд нь байлгана. Өртөөнөөс гарахын өмнө илчит тэргээ сайн халааж, хоорондын замд гарахдаа тэрэгнийхээ утааны өнгө, цахилгаан хэмжүүрийн манометрийн заалт зэргийг нүд салгалгүй хянаж, түлшний шаталтыг сайжруулахын тулд турбины жалюзан нээлтээр орох агаарын хэмжээг цаг агаар, улирлын байдлаар тохируулдаг байжээ.
С.Доржнамжил гуайн бусад машинчаас ялгарах нэг гол онцлог нь өөрийнхөө хариуцсан илчит тэргийг засварт байх үед нь түлшний аппарат, форсункийн засвар, тохируулгыг биечлэн шалгаж үздэг нь түлш хэмнэх. Ингэснээр хүнд жинтэй галт тэргийг аюулгүй, илүү бага зардлаар, шуурхай жолоодох эх үндэс болдог гэж тэр үздэг. Техникийн өндөр мэдлэгтэй хүн л эзэмшиж байгаа илчит тэргэндээ шинэ туршилтуудыг хийж, үр дүнг нь үздэг. Илчит тэрэгний цахилгаан машиныг тогтмол үлээлгэж цэвэрлэж байхын тулд хийн шахуургын дэргэдэх хоолой дээр крант тавиулан галт тэргээ зогссон тохиолдол бүрт крантаа ашиглан цахилгаан машинаа үлээлгэн цэвэрлэх болсныг депогийн Шинэ Бүтээл Оновчтой Санал (ШБОС)-ын комисс шинэ санаачлагаар бүртгэн авч байжээ.
Илчит тэрэгний гүүшин бол хүндийн хүчийг төмөр замд шилжүүлж, байнгын хүнд ачаалал, эргэлтэнд байдаг. Ийм болохоор үзлэг, тосолгоо, голын хүзүү тулгуурын бэхэлгээ, чигжээсний материал зэргийн ашиглалтын байдлыг биечлэн хянаж туслах машинчынхаа анхаарлыг байнга хандуулж, галт тэрэг зогсох бүрт үзүүлж, өөртөө илтгүүлдэг журманд хэвшүүлжээ. Гүүшингийн чигжээсний материал нэг үе ховордсон гэдэг. Тэр үед С.Доржнамжил шинэ санаачлага гаргаж, тосны бүдүүн шүүргийн чигжээс хийдэг утсан материалыг хөвөн даавуун уутанд хийж, тосонд нэвчүүлэн, голын хүзүүн дор тавьж ашигласан нь үр дүнгээ өгсөн гэдэг.
С.Доржнамжил галт тэрэг жолоодон явах үед илчит тэргэн дээр гарсан эвдрэл гэмтлийг оношилж олох, илрүүлсэн гэмтлийг бага хугацаанд засах мэдлэг, ур чадвар сайтай машинч гэж хамт олон нь үнэлдэг. Тэр илчит тэргэнд гэмтэл тохиолдсон үед ашиглаж болохоор техникийн аптек бэлтгээд авч явдаг нь түүнд тус болно. С.Доржнамжил гуай 1982 оны үед 21 вагонтой суудлын галт тэрэг жолоодон Эмээлт өөд өгсөж явжээ. Гэтэл олон вагон чирж явсан илчит тэрэг хүч алдаад унтрав. Энэ юунаас болж, унтрав хэмээн тэр боджээ. Тэр үед туслах машинч нь ирж их л сандарсан байдалтай “Одоо галт тэрэг зогслоо шүү дээ, та яагаад суугаад байгаа юм бэ?” гэжээ. Тэгтэл тэр шууд л зүтгүүрийн эргэлт тохируулагчийг ганцхан эргүүлж тавиад татахад зүтгүүр асч эхэлсэн  гэдэг.
Ер нь, мэдлэг сайтай хүн тэвддэггүй, харин мэдлэг муутай, өөртөө итгэлгүй хүн л сандардаг байх. С.Доржнамжил гуай төмөр замд 40 гаруй жил ажиллахдаа сүүлийн 20 жилд нь ахлах болон зааварлагч машинчаар ажиллаж өөрийнхөө мэдлэг, дадлага, туршлагаа залуучууддаа эзэмшүүлж байв. Тэр ажиллах хугацаандаа ажил, мэргэжилгүй 42 залууг илчит тэрэгний туслах машинч болгож, зааварлагч машинч байхдаа 52 хүнийг машинч болгосон байна. Түүний хүндлэл хүлээсэн хайртай шавь нарын нэг Зүтгүүрийн аж ахуйн манлай дарга, Монгол Улсын гавъяат тээвэрчин Д.Гэсэржав гуай байлаа. “Д.Гэсэржав над дээр анх ирж илчит тэрэгний мэргэжлээ бэхжүүлж, миний арга барилаар ажиллаж байсан шавь нарын минь нэг” гэж бахархан ярьдаг байв. Ер нь, илчит тэрэгний ахмад машинчдын нэг бол яах аргагүй С.Доржнамжил гуай юм. Түүний хамгийн гол  онцлог бол номхон дөлгөөн зантай, бусадтайгаа нөхөрсөг харьцаж, тусалдаг, амьдралд маш идэвхитэй ханддаг, илчит тэрэгний жолоон дээр сууж буй үедээ онцгой сонор соргог, дүрэмчээр ажилладаг хүн байлаа
. С.Доржнамжил гуай “Зүтгүүр” сонины сурвалжлагч  Батсүхтэй ярилцахдаа “Би хүнтэй харилуцахдаа загнаад байдаггүй, эхлээд хүнээ судалдаг. Судалсаны үндсэн дээр шаардлага тавьдаг учраас хүн болгон миний хэлж ярьсан зүйлийг дуртай хүлээж авдаг. Гол нь хүний эвийг олох, ямар хүн бэ гэдгийг мэдэхийн тулд гадаад байдлаас нь хараад дараа нь дотогш нь хардаг байх хэрэгтэй. Одоо манай залуу дарга нар хүнийг дарамталдаг. Чөлөөтэй байж болдоггүй. Ажлаас хална. Чамаар дутахгүй, мэргэжилтэй хүн их байна. Талоныг чинь хураана гэх мэтээр сүрдүүлнэ. Түүний оронд дутагдал гаргахгүй байх талаас нь хэлж өгөх хэрэгтэй” гэж байжээ. Эндээс үзэхэд С.Доржнамжил гуай хүнтэй харьцахдаа шинжлэх ухаанч байдлаар ажиллаж, ханддаг нь ажиглагдана.
С.Доржнамжил зааварлагч машинчаар ажиллаж байхдаа зааж зааварлахыг гол болгож байсан гэдэг. Тэр өөрийн цуваанд хуваарьтай илчит тэрэгнүүдийн ашиглалтанд байнга үзлэг хийж, хяналт тавьж, илэрсэн дутагдлыг засуулж, тэргүүний арга туршлага, дүрэм заавраар зааварчлаж, мэдлэг мэргэжлийг сорьж, мэдэхгүйг мэдүүлж өгдөг байсан гэдэг. Машинчдыг өвлийн ид хүйтэн, зуны бие нозооруулсан халуун, нойр их хүрдэг үүр шөнийн зааг орчмоор тэр хяналт шалгалт хийнэ. Харин шалгалтаар зөрчил илэрвэл, юуны түрүүнд аашлаж, загнах, анхааруулах, талон хураах, шагналт цалин хасах, шуурхай зөвлөгөөнд оруулахаар шийддэггүй. Хэн нэгний өчүүхэн алдааг нь томруулж нийтэд зарлахыг гол болгодоггүй, цаашид засаж залруулах, ухамсарлуулж, ойлгуулах талаар түлхүү анхаардаг тул С.Доржнамжил гуайг цувааных нь машинч, туслахууд өөрийн эрхгүй хүндэлнэ.
Ахмад сэтгүүлч Б.Түндэв гуай Улаанбаатар депод хамт ажиллаж байсан машинчдын ажил, амьдралыг сайн мэддэг хүний хувьд бодитой зүйлийг бичдэг. Тэр “Гавъяа хайрласан ган зам” номондоо “Манайхан С.Доржнамжилыг “Ах лам” гэж авгайлна. Ах лам үе үе санаанд оромгүй юм сэднэ. Нэг удаа шалгалтаар Чойрт очоод буцахдаа Улаанбаатар явах галт тэрэгний вагоны тавцан вагон дээр сэм гараад суусан гэдэг. Уг галт тэрэг нь Мааньт өртөөнөөс гараад нэлээд явж байгаад  замдаа гэнэт зогсчээ. Тэгтэл туслах машинч нь замын хэсгийн байшин руу гүйхээр нь С.Доржнамжил гуай вагоноосоо бууж илчит тэрэгнийхээ арын секцээр дамжин очиход нөгөө туслах машинч тарваганы чанасан мах барьсаар орж ирэх нь тэр. Зааварлагчаа хараад сандарсандаа өнөөх туслах машинч барьж явсан махныхаа хагасыг газарт унагачихаж гэнэ. Өмнө нь машинчдын хурдны тууз шалгаж байх үед гүү барьсан айл, тарвага агнадаг анчдын отгийн ойролцоо газарт галт тэрэг байнга зогсдог байсныг Ах лам олоод мэдчихжээ. Тэд галт тэрэг зогссон шалтгааныг  “Гэнэт тоормоз барих хэрэг гарсан. Урд талд мал байсан” гэж тайлбар бичдэг байсны нарийн учрыг ингэж олсон аж.
Ах лам өртөөний жижүүр, холбогч, найруулагч нартай их дотно. Тэдэнтэй ярилцаж, машинч, туслахуудын тухай их юм олж сонсоно. Гэвч бусдын үгээр нөхдөө хохироодоггүй. Харин, “Чи чинь тэгсэн гэл үү? Ингэсэн гэл үү? гээд ёжтойхон жуумалзана”  гэж С.Доржнамжил гуайн ажлын арга барил, жинхэнэ дүр төрхийн талаар өгүүлжээ. С.Доржнамжил гуайг баатруудын дотроос нэлээд бүтээлтэй гэж мэргэжил нэгтнүүд ярьдаг нь үнэний хувьтай.
Монгол “Мичурин” буюу номтой өвөө
С.Доржнамжил гуайн ажил хэрэгч зан чанар гавъяаныхаа амралтанд гарсан ч зүгээр суулгасангүй. Тэр Улаанбаатар депогийн ахмадын хорооны даргыг 1990 он хүртэл 4 жил хийж, улсын тэргүүний Ахмадын хороо болгосон туршлагатай. Хүн ер нь хөдөлж л байвал биед нь сайн, би зүгээр суух дургүй. Аль болох ном уншиж, аливаа зүйл хийхийг боддог гэж тэр ярина. Жар гарчихсан өвгөн хөдөө аж ахуйн талаар ямар ч мэдлэггүй, төмс хаана, яаж тарьдагийг ч мэдэхгүй, ичмээр байсан гэж өөрийгөө голно. 50 шахам жил илчит тэрэгний жолооны ард элдвийг санаачилсан хүн төмс яаж тарьдагийг мэдэхгүй байхыг буруутгах аргагүй. С.Доржнамжил гуай аливаа зүйлд мэрийлттэй хүн учраас найз нөхдөөсөө асууж, ном хэвлэл, агрономичдын бичсэн гарын авлага, материалуудыг уншиж судалж үзжээ. Үүний хүчинд хоёр жилийн дараа ойр зуурын идэшний ногоо тарьж, жимс ургуулах аргаа мэдэж авав. Эхлээд 70 хэдэн жимсний модтой болов. Гэтэл талыг нь хулгайд алдав. Гэвч тэр шантарсангүй. Харин ч модоо нэмж тарин, сайн услаж тордосны хүчинд чацарганы 400-гаад модтой болсон байна. Энэ бол түүний багаас сурсан ажил хэрэгч, юманд тууштай ханддагийн үр дүн.
С.Доржнамжил гуай хүмүүс чацарганы эмчилгээний үр шимийг сайн мэддэг болж дээ гэж ярина. Тэр бусдад буян хийж, 42 айлд өөрийн биеэр чацарганы мод яаж тарих аргыг зааж, суулгац үнэгүй өгсөн хүн. Түрэгний голын хүүхдүүд түүнийг “Номтой өвөө” гэж хүндэлнэ. Ер нь, хийе, суръя, бүтээе гэсэн хүн аливаа ажлын цаана гардгийг түүний амьдралын туршлага харуулж байна. С.Доржнамжил гуай тэтгэвэртээ гарсныхаа дараа монгол бичгийг үргэлжлүүлэн маш сайн сурч, зурхайн ухааныг судалжээ. Энэ тухайгаа “Зурхайн ухаан үе үеийн эрдэмтэн мэргэдийн судалгааны үндсэн дээр буй болсон болохоор хүний амьдралд их ойрхон байдаг. Өөрөөр хэлбэл, хүн судлалын ухаан шүү дээ” хэмээн хуучилжээ. Тиймээс одон орон судлалын олон ном уншиж, судалжээ.
Бүх юмыг шашинтай хутгаж болохгүй. Буддын шашин Монголд орж ирэхдээ олон сайхан шинжлэх ухааныг дагуулж ирсэн. Одон орон, анагаах, нийгмийн ухаан гээд олон зүйлийг хэлж болно хэмээн ярьдаг. С.Доржнамжил гуай цагийг үр ашиггүй өнгөрөөхгүй маш их ном уншиж сүүл рүүгээ гэгээрсэн нэгэн болжээ. Тэр тарнийг бас судалж, сүүлийн үед эртний  судар бичгийг сонирхон үзсэн бололтой. Депогийн маань залуучуудад хэрэгтэй болов уу? гээд “Зүтгүүр” сониндоо тарнийг тайлбартай нь тавьсан гэдэг. Хүн сурахад насны хязгаар байхгүй, хүний оюуны хэмжээ ямар их байдгийг С.Доржнамжил гуайн туршлага харуулах бололтой. Ийнхүү төмөр замын талаар лавлах болж, төмс ногоо, мод үржүүлэх талаар туршлага сууж “Мичурин” шахуу болсон энэ хүний гэр бүл, үр хүүхэд ямаршуухан хүмүүс байдаг бол гэх бодол эрхгүй төрнө.
С.Доржнамжил гуайн ханийг Я.Чимэдханд гэдэг байлаа. Тэд хар багаасаа ханилан суусан хоёр. Я.Чимэдханд гуай Анагаах ухааны дээд сургуульд амжилттай сайн суралцаж, онц дүнтэй төгсөхийн даваан дээр 5 дугаар курст байхад нь эсэргүүний хамсаатан гэдэг шалтгаанаар сургуулиас нь хөөжээ. Угаасаа өнчин ганцаараа, хавчилт дарамтан дор өссөн ханьдаа С.Доржнамжил гуай өмөг түшиг нь болж байлаа. Тэднийнх 8 хүүхэд, 18 ач, зээтэй. Ууган хүү Д.Болор нь холбооны инженер мэргэжилтэй. Манай улсын харилцаа холбооны тэргүүлэх “Мобиком”, “Скайтел” компаний захирлаар олон жил ажилласан нэртэй удирдагч. Удаах хүү Д.Тод нь түүхч мэргэжилтэй. Шинжлэх Ухааны Академийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан, доктор цолтой. Хүү Д.Арвин, охин Д.Тэмүүлэл нар нь “Скайтел” компанид ажилладаг. Охин Д.Дөлгөөн нь хувиараа аж ахуй эрхэлдэг, аавынхаа эрхэлж байсан чацарганы аж ахуйг үргэлжлүүлэн авч яваа. Том охин Д.Ундраа нь Англид амьдардаг, охин Д.Бадмаараг нь “Оюуны дархлаа” төрийн бус байгууллагад менежер хийдэг. Охин Д.Дуулал нь “Тэнгис” кино театрт менежерээр ажилладаг. Аавынхаа мэргэжлийг залгамжилсан хүүхэд байхгүй боловч ач, зээ нараас нь ирээдүйн төмөр замчин гарах нь гарцаагүй.
Миний дээр үеийн танил сэтгүүлч, нийтлэлч Г.Энхбаатар маань С.Доржнамжил гуайн хайртай хүргэчүүлийн нэг юм. Тэр хадам аавынхаа талаар сонирхолтой зүйлүүдийг ярив. “Би С.Доржнамжил баатарын хүргэн болоод 28 жил болж байна. Манай хадам аав маш их даруухан хүн. Хөдөлмөрийн баатар хүн цаанаасаа л төрдөг юм байна гэдгийг манай аав харуулсан гэж боддог. Тэр зөвхөн илчит тэрэгний машинист байгаагүй, түүх, соёл, шашин, урлаг их мэддэг, арвин туршдлага хуримтлуулсан хүн. Амьдралынхаа сүүлчийн 26 жилд одон орон, бурхан шашны холбогдолтой олон ном уншиж судалсан. Зарим талдаа гэгээрсэн гэхэд хэтрүүлэг болохгүй.
Нэг удаа надад сонирхолтой түүх ярьж өгсөн юм. “1966 оны өвөл Зөвлөлтийн удирдагч, ЗХУКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Л.И.Брежнев гуай манай улсад албан ёсны айлчлал хийхээр галт тэргээр иржээ. Түүний хөлгөлсөн тусгай суудлын галт тэргийг хадам аав маань Наушкаас Улаанбаатарт иртэл жолооджээ. Ар шилэн дээр нь өндөр модон сандал дээр нь Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны тусгай ажилтан суучихаад түүний үйл хөдлөл бүрийг хоромч алгасалгүй хянаж явсан нь хожим бодоход дурсамжтай ч юм шиг санагддаг гэж билээ. Түүнээс хойно 1983 онд Болгарын удирдагч, БКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Тодор Живков манай оронд айлчилжээ. Айлчлалынхаа хүрээнд тэрээр Ю.Цэдэнбал даргын хамт галт тэргээр Дархан хотод зочилж, социалист бүтээн байгуулалттай танилцаж явтал Болгараас яаралтай цахилгаан утас иржээ. Тэр нь Тодор Живковын охин БКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн Людмила Живкова нас барсан тухай мэдээ байжээ. Тодор Живков айлчлалаа зогсоож, яаралтай нутаг буцах болсон тул Ю.Цэдэнбал дарга Улаанбаатар төмөр замын дарга нарт Улаанбаатар руу 2 цагийн дотор түүнийг хүргэх үүрэг өгчээ. Үүний дагуу манай хадам аав  Дарханаас Улаанбаатар хүртэл тусгай суудлын гал тэргийг 2 цаг жолоодож ирсэн түүхтэй” гэж тэр ярьлаа.
Энэ бол аргагүй түүх юм. Тэр  үед суудлын галт тэрэг хойт чиглэлд хамгийн ихдээ 80 км/цагийн хурдтай явж байсан байх. Тэгвэл 120 км/цагаар хурдалж, Монгол оронд хамгийн хурдтай явсан галт тэрэг болж таарав.
Нэг удаа С.Доржнамжил гуай Гандан хавиар явж байтал айлын гэрийн гадуур бүрээсний зарим нь хар, зарим нь цагаан байсан гэнэ. Ажиглаад байсан чинь өндөр яндантай айлын гэрийн гадуур бүрээс цагаан, намхан яндантай гэрийн бүрээс хар байжээ. Үүнээс тэр санаа авч илчит тэрэгний янданг уртасгаж, утааг багасгах санаачлага гаргав. Даанч зарим хүмүүс түүний санаачлагыг зөвшөөрөөгүй ажээ. Гэтэл С.Доржнамжил гуайд аз таарч илчит тэргийг их засварт хүргэхээр Астарханий завод руу явахаар болжээ. Астарханьд очоод тэр Засварын заводын удирдлагуудад илчит тэрэгний янданг өндөрсгөх зураг, саналаа танилцуулахад Орос нөхдүүд баяртай хүлээн авчээ. Түүнээс хойш Орос улсаас илчит тэрэг авч байсан бүх орны илчит тэрэгний янданг өндөрсгөж үйлдвэрлэсэн гэдэг. Тэр санаачлага дэлхий даяар тарж, олон мянган хүний эрүүл мэндэд сайн нөлөө үзүүлсэн буянтан бол Сонын Доржнамжил гуай юм. Санаачлага хэзээ ч багададгүй.
Ашигласан материал
Ангилал:Галт тэрэгний машинист Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол) Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан Ангилал:Хүндэт төмөр замчин Ангилал:Онгоны хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1931 онд төрсөн Ангилал:2017 онд өнгөрсөн
Цагаан дэлийн агуй
Цагаандэлийн агуй нь Дорноговь аймгийн Айраг сумын нутагт Их нартын хадны зүүн талын төгсгөлийн цав толгодын дунд Айраг сумын төвөөс баруун тийш 30 гаруй км зайд оршино. Цагаан дэлийн агуй нь 1968 онд хайлуур жонш авч байсан 27-р сувагт дэлбэрэлт хийх үед доргилтоор нурж нээгджээ. Анх орсон хүмүүс агуй дотор ус мөс, бүтнээрээ шахам байсан нохой шиг толгойтой том амьтан, өөр бусад амьтны яс маш ихээр байсныг олж үзээд ШУА-д захиа бичиж судлан үзэхийг хүсэж байжээ. Агуйн хоёр ам далайн түвшнээс дээш 1140 м өндөрт хайлуур жонш авч ашиглаж байсан 150 гаруй урт, 16,5м гүн сувгийн ёроолд зүүн хойш харсан байрлалтай юм.
Ангилал:Азийн агуй Ангилал:Монголын агуй Ангилал:Дорноговь аймгийн газар зүй
Монголын Үндэсний Дээд Лиг
"Хүрхрээ" Үндэсний Дээд Лиг нь Монгол улсын хөлбөмбөгийн клубүүдийн дунд зохион байгуулагддаг өндөр зэрэглэлийн лигийн тэмцээн юм. Сүүлд 2014 улиралд Хоромхон баг түрүүлсэн.
Ангилал:Улсуудын хөлбөмбөгийн тэргүүн лиг Ангилал:Монголын хөлбөмбөг
Улаанцавын чуулган
Улаанцавын чуулган бол Манж Чин улсын үед Өвөр Монголын зургаан чуулганы нэгэн чуулган юм. Тус чуулган нь Дөрвөн хүүхдийн хошуу, Дархан муумянган хошуу, Урадын өмнөд хошуу, Урадын дундад хошуу, Урадын хойд хошуу, Халхын баруун гарын хошуу гэсэн зургаан хошуунаас бүрдэж байлаа. Чин гүрний үед "Дөрвөн хүүхдийн хошууны нутагт байдаг Улаанцав уулын энгэрт чуулган чуулдаг байсан тул Улаанцавын чуулган хэмээн нэрлэжээ."
Товч тойм
Улаанцавын чуулган нь баруун талдаа Эзнээгийн торгууд вангийн хошуу, Их Зуугийн чуулган, хойд талдаа Сайн ноён хан аймаг, Түшээт хан аймаг, зүүн талдаа Шилийн голын чуулган, өмнөд талдаа Шаньси муж, Цахар найман хошуутай хаяа нийлж байсан. Улаанцавын чуулганд одоогийн Улаанцав хот, Баяннуур аймаг, Бугат хот, Хөх хотын газар нутгийг багтаасан байв. Чин гүрэн мөхсний дараа Өвөр Монголын зургаан чуулган, 49 хошууны ноёд ДИУлсад харъяалагдаж эхэлснээс эхлэн, Улаанцавын чуулганыг татан буулгаж, Суйюань мужид нэгтгэв.
Дөрвөн хүүхдийн хошууны засаг ноёд нь Хавт Хасарын 15 дахь үеийн ач Ноёнтой отгон ноёны дөрвөн хүү Сэнгэ мэргэн хошууч, Соном дархан тайж, Омбо бөх тайж, Эрчим мэргэн тайж нарын үед тус бүр бие даасан Дөрвөн хүүхдийн аймаг нэртэй байсныг Чин гүрэн эзэлсний дараа нэгтгэж, Дөрвөн хүүхдийн хошууг байгуулж, Омбо тайжийг засаг ноёноор томилсон. Тус хошууг он жилийн уртад товчилж ярьсаар одоо цагт Дөрвөд хошуу гэх болжээ.
Дархан Муумянган хошуу нь Хавт Хасарын удам Норов цэгэн ноёны үед Чин гүрэнд дагаар орсон. Хасарын тахилгын өргөөг байгуулж, сүлд шүтээнийг босгож Тайл богдын өргөөг байгуулж үе улиран тахиж байсан.
Халхын баруун гарын хошууны ноёд бол Гэрсэнз жалайр хунтайжийн 3-р хөвгүүн Онохуй үйзэн ноёны дэд хөвгүүн Абуху мэргэн ноёны отгон хөвгүүн Рахули далай ноёны ахмад хөвгүүн Бунтар цөөхүр тайжийн удмын захирсан хошуу юм. Бунтар нь 1653 онд Түшээт хан Гомбодоржтой тэмцэлдэж, эцэстээ Чин гүрэнд дагаар орсон.
Эшлэл
Ангилал:Манжийн үеийн Монгол Ангилал:Өвөр Монголын түүх
Дарангуйлал
Дарангуйлал (лат. dictatura)- төрийн эрх тодорхой нэг бүлэг болон тодорхой нэг хувь хүний эрх мэдэлд орсон төрийн хэлбэрийг хэлдэг.
Ангилал:Төрийн хэлбэр Ангилал:Ноёрхлын хэлбэр
Тэ-Ян
Dong Young-bae (1988оны 5сарын 18нд төрсөн), ихэвчлэн түүний тайзны нэр Taeyang (орчуулбар Солонгосоор 'Нар' гэсэн үг) гэдгээр алдартай бас Sol (Япон дахь тайзны нэр) нь Өмнө Солонгос-ын дуучин юм. Jinusean-ы "A-yo" дууны клипэд тоглосноосоо хойш буюу 12настайдаа YG Entertainment-ын дор бэлтгэгдэж эхэлсэн. 6жил бэлтгэгдсэний дараагаар 2006онд Big Bang хамтлагийн гишүүнээр дэбютээ хийсэн.
Лавлах бичиг
Ангилал:Өмнөд Солонгосын дуучин Ангилал:Орчин үеийн ритм энд блюз дуучин‎ Ангилал:Өмнөд Солонгосын хөгжимчин Ангилал:Поп хөгжимчин Ангилал:Псевдоним Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд Ангилал:1988 онд төрсөн
Бадди Хилд
Чавано Райниер "Бадди" Хилд (Chavano Rainier "Buddy" Hield; 1992 оны есдүгээр сарын 17-нд төрсөн) Америкийн Үндэсний Сагсан бөмбөгийн Холбоо (NBA)-ны Нью Орлеанс Пеликанс багт харьяалагддаг мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин. 2016 оны NBA-гын драфтын 1р тойргын 6-р сонголтоор сонгогсон. Тэрээр 2015 болон 2016 онд жилийн Том 12 бага хурал эрэгтэйчүүдийн сагсан бөмбөгийн шилдэг тоглогчоор нэрлэгдсэн байна. Мөн 2016 онд тэр жилийн шагнал гардуулах Жон Р. Модон шагналыг дөрвөн томоохон үндэсний тоглогч авсан Naismith шагнал, оны спортын мэдээ тоглогч, Оскар Робертсон Трофи.
Оросын Шинжлэх ухааны Академи
Оросын Шинжлэх ухааны Академи (орос.- «Российская академия наук», товчоор. РАН, англи. Russian Academy of Sciences) -ОХУ-ын суурь судалгааны хамгийн том төв нь юм. ОХУ-ын ШУА-ийн үйл ажиллагааны гол зорилго нь байгаль болон нийгмийн ухааны хөгжлийн талаар шинэ мэдлэг олж авахад чиглэсэн Оросын технологи, эдийн засаг, нийгэм, соёлын хөгжилд хувь нэмэр оруулах байгалийн, техник, хүмүүнлэг, нийгмийн шинжлэх ухааны тулгамдсан асуудлуудын талаархи шинжлэх ухааны суурь ба хавсарга судалгааны ажлыг зохион байгуулж явуулах явдал ажээ. ОХУ-ын шинжлэх ухааны дээд байгууллагын хувьд ОХУ-ын Шинжлэх ухааны Академи нь Холбооны төсвийн зардлаар эрдэм шинжилгээний байгууллага, мэргэжлийн дээд боловсролын боловсролын байгууллагуудаас явуулдаг суурь судалгааны ажлыг зохицуулахад оролцдог байна.
ОХУ-ын Шинжлэх ухааны академи нь 1973 гишүүнтэй - үүнээс 860 нь академич (түүний дотор 51 эмэгтэй), 1113 сурвалжлагч гишүүн (түүнээс 128 эмэгтэй) байдаг байна. Үүнээс гадна гадаадын 460 эрдэмтэн Оросын ШУА-ийн гадаад гишүүн болсон байна.
ОХУ-ын Шинжлэх ухааны Академи нь Холбооны төсвийн байгууллагын эрх зүйн статустай.
Түүх
Эзэн хаан Пётр I 1724 оны 1-р сарын 28-нд (2-р сарын 8) гаргасан шийдвэрээр Сенатын захирамжаар анх Оросын Шинжлэх ухааны Академи үүссэн байна.
Академийн анхны ерөнхийлөгч нь анагаах ухааны эрдэмтэн Лаврентий Блюментрост байжээ. Академи нь гадаадын Академиудтай ижил түвшинд байхын тулд I Петр хаан европын олон эрдэмтэдийг урьж авчирж байсан байдаг. Үүнд: физикч Георг Бюлфингер, түүхч Г.Ф.Миллер, одон орон судлаач, газар зүйч Жозеф Делил, математикч Николай болон Даниел Бернулли нар мөн Кристиан Гольдбах нар байжээ.
1917 онд Орос улсад коммунист хувьсгал гарсанаас хойш Зөвлөлт Холбоот улсын Шинжлэх ухааны Академи нь улсын шинжлэх ухааны дээд байгууллага болсон байна.
1991 онд ЗХУ задран унахад ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн 1991 оны 12-р сарын 2-ны Захирамжаар дахин бий болж Оросын Холбооны улсын Шинжлэх ухааны Академи нь өмнөх ЗХУ-ын ШУА-ийн эрх зүйн залгамжлагч болсон байна.
2006 оны 12 дугаар сарын 8-ны өдрийн "Шинжлэх ухаан ба төрийн шинжлэх ухаан, техникийн бодлогын тухай" 127-Ф3 тоот хуулийн шинэчилсэн найруулгын дагуу ОХУ-ын Шинжлэх ухааны Академийн ерөнхийлөгчийг гишүүн академичид сонгож ОХУ-ын Ерөнхийлөгч баталдаг болсон ажээ. Засгийн газар нь ШУА-ийн гишүүдийн тоог баталж, тэдний цалингийн хэмжээг тогтоон олгодог байна.
Бүтэц
Академийг бүхэлд нь удирдан чиглүүлэх байгууллагууд нь Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн Ерөнхий хурал, Тэргүүлэгчид, салбар салбар бүрийн түвшинд энэ салбарын Ерөнхий хурал, түүний хэсгийн дарга нар болон академич- нарийн бичгийн дарга. ОХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Тэргүүлэгчдийн одоогийн бүрэлдэхүүнийг 2017 оны 9-р сарын 27-28-ны өдрүүдэд байгуулагдсан. Нийтдээ 79 эрдэмтэн багтдаг;
2017-2022 онд Александр Сергеев ОХУ-ын ШУА-ийн Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан.
2022 оны 9-р сарын 2-ноос Геннадий Красников ОХУ-ын ШУА-ийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажиллаж байна.
Оросын Шинжлэх Ухааны Академи нь шинжлэх ухаан, салбар, нутаг дэвсгэрийн зарчмаар 13 салбарыг (шинжлэх ухааны салбаруудаар), ОХУ-ын ШУА-ийн 3 бүсийн салбар, Оросын академийн 15 бүс нутгийн шинжлэх ухааны төвтэй болно.
Албан ёсны цахим хуудас: -https://www.ras.ru/
Жамбын Дашдондог
Жамбын Дашдондог  Монгол Улсын төрийн шагналт, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, хүүхдийн зохиолч.
Намтар
Жамбын Дашдондог нь Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын нутаг Шувуутын голд 1941 онд төржээ.
Уран бүтээл
17 настай дунд сургуулийн сурагч байхдаа “Аргатай хүү” номоо улсын хэвлэлээр анх хэвлүүлснээс хойш хүүхдийн уран зохиолын олон шилдэг бүтээл туурвиж, 100 гаруй ном хэвлүүлжээ. Тэрээр “Аав Ээж Би”, “Морьтой үлгэр”, “Чулуун домог”, “Өргөө", “Аранзал зээрд”, "Гурван марал” зэрэг бүтээлээрээ хүүхдийн яруу найргийн шинэ хэлбэрийг буй болгосон. 33 ном нь хилийн чанадад хэвлэгдсэн байна.
Дуу
Ангилал:Монголын зохиолч Ангилал:Монголын хүүхдийн зохиолч Ангилал:Монголын сэтгүүлч Ангилал:Хянан тохиолдуулагч Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч Ангилал:Бүрэгхангайн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1941 онд төрсөн Ангилал:2017 онд өнгөрсөн
Оросын Боловсролын Академи
1943 оны 10-р сарын 6-ны өдөр ЗХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөлөөс ЗХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн тогтоолыг боловсруулж, сурган хүмүүжүүлэх салбарт анхны иж бүрэн судалгааны байгууллага болох ЗХУ-ийн Сурган хүмүүжүүлэх Шинжлэх Ухааны Академийг байгуулсан. 1991 оны хоёрдугаар хагаст дотоодын нийгмийг эрчимтэй, эрс өөрчлөгдсөний дараа буюу ЗСБНХУ-ын задралын үр дүнд шинжлэх ухааны академийн өөрчлөгдсөн бөгөөд 1992 оны эхний хагаст ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн үндсэн дээр Оросын Боловсролын Академи байгуулагдсан.
Оросын Боловсролын Академи (ОБА) нь гадаадын улс орнуудын туршлага, ОХУ-ын нийгмийн дэхь ард түмний соёлын ёс заншил ба нийгэм-эдийн засгийн өөрчлөлтийг харгалзан ОХУ дахь боловсролын шинжлэх ухааны үндэс суурийг боловсруулж, судалгаа хийж байна. Боловсролын технологи, хэрэглэгдэхүүн, сурч хүмүүжих байгууллагын хэлбэрийг турших, түүнчлэн Оросын сурган хүмүүжүүлэх сонирхлыг нэмэгдүүлэх зорилгоор судалгаа, туршилт зэргийг хэрэгжүүлэхэд чиглүүлэх гол байгууллага нь юм. Боловсролын Академи нь дээд, мэргэжлийн, нийтийн боловсролын салбарын багш болон сурган хүмүүжүүлэгчдийг бэлтгэх системийг боловсронгуй болгох, сурган хүмүүжүүлэх шинжлэх ухааны ажилтан, судлаачдын төвшнийг нэмэгдүүлэх тэднийг бэлтгэх үүднээс сургалтын болон боловсролын байгууллагуудад шинжлэх ухаанч аргазүйн туслалцаа үзүүлнэ.
ОБА-ын онцгой нэг үйл ажиллагааны чиглэл нь боловсролын хөгжлийн орчин үеийн болон түүхэн туршлага мөн сурган хүмүүжүүлэх онолыг олон нийтэд түгээн, танилцуулах юм.
Монгол улсын Боловсролын хүрээлэн ОХУ-ын Боловсролын Академи хооронд хамтран ажиллах баримт бичиг 2021 онд байгуулсан. Боловсролын_Академи Ангилал:Оросын шинжлэх ухааны байгууллага Ангилал:1992 онд байгуулагдсан
Тэмүлэн
Тэмүлүн нь Хамаг Монголын Хиад Боржигин овгийн ноён Есүхэй баатрын Өэлүн үжингээс төрсөн ганц охин. Чингис хааны бага охин дүү юм. Тэрбээр бага насандаа өнчирч, эх болон ах нарын хамтаар өссөн. Ах Тэмүүжин өссөний хойно ихирэс аймгийн Бутутай анд болж, нөхөрлөж эхэлсний дараа Буту нь Тэмүлэнтэй хуримлаж, хүргэн болсон. Тэмүлэнгээс хэдэн хүүхэд төрсөн нь тодорхойгүй. Тэрээр 1201-1202 оны орчимд өөд болжээ. Хожим нь Чингис хаан төрсөн охин Хожин бэхийг Буту хүргэнд хатан болгон соёрхож, худ ургийн барилдлагыг бататгав. Үүнээс хойш Ихирэсийн их ноёд цөмөөр хааны угсааны гүнжтэй хуримлаж монголын төрд зүтгэж байсан нь Юань Улс мөхтөл тасраагүй. 1321 онд Гэгээн хааны зарлигаар Тэмүлэнд Чангуо их эгчмэд гүнж (昌国大長公主) гэх цолоор нэхэн өргөмжлөснийг Юань улсын судрын Гүнжийн илтгэл хэмээх 109 дүгээр дэвтэрт Чангуо гүнжийн хэсгийн эхэнд тэмдэглэжээ. Чан гуо гүнж хэмээхийн учир нь Юань Улсын үед Ихирэс аймгийн эзэн ноён нь Чан ван (昌王) цолтой байсан тул тэдний гүнж хатадыг Чан гуо гүнж гэх хятад цолоор нэрлэх болсон.
Ангилал:Боржигин
2016 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн
117 орны сайхан бүсгүй Америк улсын Вашингтон хотод цуглан олон шалгуураар өрсөлдсөн бөгөөд 2016 оны 12 сарын 18-ны өдөр ялагчаар Пүэрто-Риког төлөөлөн оролцсон Стифан Дел Валле тодорсон юм.
= Шалгуурууд = Эдгээр шалгууруудад ялсан гоо бүсгүйчүүд шилэг 20д автоматаар орох юм.
Оролцогч
= Холбогдох хуудсууд = 2015 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн
2014 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн
2013 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн
2012 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн
2011 оны Дэлхийн сайхан хүүхэн
Miss world\
Miss World Mongolia
Давид Дуйе
Давид Дуйе (David Douillet) — 1969 оны 2 сарын 17-нд улсынхаа Руан хотоос холгүй төрсөн, эрэгтэй жүдо барилдааны хүнд жинд олимпын хошой аварга болж,  дөрвөн алтан медалийн эзэн  болсон Франц улсын жүдоч. Хожим улс төрч болжээ.
Эх сурвалж
Ангилал:Францын сайд Ангилал:Францын жүдоч Ангилал:Францын олимпын аварга Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга Ангилал:Францын олимпын оролцогч Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Францын Үндэсний Гавьяаны одон шагналтан (офицер) Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь) Ангилал:Францчууд Ангилал:1969 онд төрсөн
Фарад
Фарад нь Олон улсын нэгжийн систем дэх цахилгаан багтаамжийн нэгж юм. Ф гэж тэмдэглэнэ. Энэхүү нэгж нь Английн физикч Майкл Фарадейын нэрээр нэрлэгдсэн юм.
Тодорхойлолт
1 фарад гэдэг нь 1 кулон цэнэгээр цэнэглэхэд 1 вольт потенциалын ялгаа үүсгэх багтаамж юм.
Шилжүүлэг
Фарадыг СИ-н үндсэн нэгжүүдээр илэрхийлвэл 1Ф=1 с·А·м·кг болно.
Түүнчлэн : болно.
Энд A=ампер, V=вольт, C=кулон, J=жоуль, m=метр, N=ньютон, s=секунд, W=ватт, kg=килограмм, Ω=ом.
Си дэхь зэргүүд
1 Фарад нь бодит амьдралд маш их хэмжээний багтаамж юм. Эх дэлхийг бүхэлд нь нэгэн бөмбөрцөг конденсатор гэж үзвэл ойролцоогоор ердөө л 0.7мФ багтаамжтай байх юм. 1-с их фарад нэг их хэрэглэгддэггүй.
Ангилал:СИ-системийн нэгж Ангилал:Цахилгаан соронзонгийн нэгж Ангилал:Майкл Фарадей
Хүрээний хэрэг шийтгэгч сайдын газар
Манж Чин улсын эрхшээлийн үеийн засаг захиргааны албан тушаал юм. Хүрээний сайд нь Халхын зүүн хоёр аймгийн засаг захиргаа, цэргийн бэлтгэл, өртөө харуулын алба, Жавзандамба хутагтыг харгалзах болон түүний шавийн хэргийг хамаарч, Орос улстай холбогдсон хязгаарын хэргийг хариуцсан Ар Монгол дахь Чин улсын засаг захиргааны гол байгууллага юм. 1758 онд II Богд Жубзундамба хутагт таалал төгссөний дараа Түшээт хан аймгийн туслагч жанжин Санжайдорж Хүрээнд байж, Жибзундамба хутагт болон Оросын хил ба Түшээт хан, Цэцэн хан аймагт холбогдох цэрэг, засаг захиргааны эрх мэдлийг гартаа төвлөрүүлэв. Дараа нь 1765 онд Харчины ноёнХутуринга Халхын Хүрээнд томилогдож ирж, Түшээт хан аймгийн туслагч жанжин Санжайдоржийн гарт төвлөрөөд байсан эрх мэдлийг Зарлигаар зарсан Хүрээнд сууж хэрэг шийтгэгч сайд хэмээх албан тушаалын хувьд шилжүүлж авахад, Манжийн хаан хэрэг шийтгэх захирлага тамга олгосноор Хүрээний сайдын газар байгуулагджээ. Манжийн төр Хүрээн дэх засаг захиргаа хувийн харилцаанаас засаг захиргааны нэгж болж хувирах явц 1758-1805 он хүртэл урт удаан хугацаагаар үргэлжилжээ. Тийм учраас сайдын газрын орон, тоо, албаны хэрэглэлийг тогтоон баталж чадахгүй, Халхын түшээт хан аймгийн тушаалтай хавсарган 50 шахам жил болсон байна. 1805 онд Хүрээний сайд Юндэндорж Хүрээний сайдын газар нь Халхын Түшээт хан аймгийн тушаалаас ангид Түшээт хан, Цэцэн хан аймгийн засаг захиргаа, харуул, өртөө, Оросын хилийн хэрэг болон Жибзундамба хутагтыг харгалзах албан тушаал хэмээн тодорхойлж тусгайлан сайдын тамга, орон тоо, байр, хэрэгсэл, санхүүтэй байхаар төсөвлөн айлтгаж зөвшөөрүүлснээр Хүрээний сайдын газар хууль ёсны байгууллага, буюу засаг захиргааны нэгж болжээ. Хүрээний сайдын газар 1805 онд тогтоосон зохион байгуулалтаа Чин улсын эцэс хүртэл хэвээрээ байсан юм.
Эшлэл
Ангилал:Монголын түүх Ангилал:Манжийн үеийн Монгол
Шянь Дунмэй
Шянь Дунмэй (хятадаар 冼东妹 - [xiǎn dōngmèi], оросоор Сянь Дунмэй, англи латин үсгээр хэвшсэн нь Dongmei Xian) — 1975 онд Гуандун мужид төрсөн, эмэгтэй жүдо барилдааны 52 кг жингийн олимпийн хошой аварга, Азийн тэмцээний гурван мөнгөн медальт, Хятад улсын жүдоч.
Эх сурвалж
Ангилал:1975 онд төрсөн Ангилал:Хятадын жүдоч Ангилал:Хятадын олимпын аварга Ангилал:Хятадууд
Айсингиоро Улхичунь
Айсингиоро Улхичунь (манжаар:, хятад ханз: 爱新觉罗·乌拉熙春, пиньинь: Àixīnjuéluó Wūlāxīchūn) (1958 онд төрсөн) бол эртний зүрчид, кидан хэл, бичиг судлаач, түүхч эрдэмтэн. Тэрбээр эртний киданы их бичиг, бага бичиг, зүрчид бичгийн авиа дуудлагыг сэргээж, судлагааны эргэлтэнд оруулснаар дэлхийд танигдсан.
Намтар
Айсингиоро Улхичунь нь 1958 онд Бээжин хотод манж үндэстэн Жинь Цизонгийн хоёрдахь охин болж төрсөн. Тэрбээр Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны тавдугаар агь Рун чин ван Юньчигийн 8-р үеийн ач бөгөөд аав Цизон, өвөө Гуанпин нар нь цөм манж, зүрчин, кидан хэл судлалын эрдэмтэн, түүхч хүмүүс байсан.
Улхичуний судлагааны гол чиглэл нь киданы их бага бичиг, түүнээс үндэслэж зохиосон зүрчидийн их, бага бичгээр бичигдсэн дурсгалуудыг судлах бөгөөд, хятадын түүхэн сурвалжтай харьцуулан нягтлаж, хятад сурвалж, судалгааны бүтээлд шүүмжлэлтэй хандаж судладагаар онцлогтой.
Эшлэл
Ангилал:Хятад судлаач Ангилал:Манж үндэстэн Ангилал:Манж судлаач Ангилал:1958 онд төрсөн Ангилал:Айсингиоро Ангилал:Хэл судлаач
Пүрэвийн Мэлс
Пүрэвийн Мэлс нь (1952 онд төрсөн) уран зураач хүн юм.
Намтар
Пүрэвийн Мэлс нь 1952 онд Дорнод аймагт төржээ.
1970 онд Улаанбаатар хотноо Багшийн коллежийг төгссөн байна. Сургуулиа төгссөнөөс хойш 1972 онд Монголын урчуудын эвлэл ийн Дорнод аймгийн салбарт зураачаар ажиллажээ.
1984 онд Улаанбаатар хотноо Улсын багшийн дээд сургуулийг дүүргэв. 1984 оноос Монголын урчуудын эвлэл ийн Дорнод аймгийн салбарын тэргүүнээр ажиллаж эхэлжээ.
1996 оноос бие даасан уран бүтээлчээр ажиллах болжээ.
2000 онд "Алтаргана" наадмын эмблем логог хийсэн нь өдгөө хүртэл хэрэглэж байна.
Уран бүтээлийн үзэсгэлэн
1974 онд Улаанбаатар хотноо хамтарсан үзэсгэлэн
1988 онд ЗХУ-ын Чита хотноо хамтарсан үзэсгэлэн
1995, 1997 онд БНХАУ-д зохион байгуулсан Монголын үзэсгэлэн
2000 онд Дорнод аймагт бие даасан үзэсгэлэн
2001 онд Дорнод аймагт хамтарсан үзэсгэлэн
Гадаад холбоос
Авьяаслаг зураачийн хөшөөг босголоо
Батаагийн Батцэрэн
БАТААГИЙН БАТЦЭРЭН
Батаагийн Батцэрэн 1969 онд төрсөн. Монгол улсын дээд шүүхийн шүүгч. Тэрээр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2013 оны 04 дүгээр сарын 12-ны өдрийн 47 дугаар зарлигаар Улсын дээд шүүхийн шүүгчээр томилогдон ажиллаж байна.
Бүтээл, эрдэм шинжилгээ:
Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл,
Илтгэл хэлэлцүүлэг:
Мэргэжлийн үйл ажиллагаа:
Тэрээр 2013 оноос хойш Улсын дээд шүүхийн шүүгчээр ажиллах хугацаандаа Хяналтын шатны эрүүгийн хэргийн шүүх хуралдааны шүүх бүрэлдэхүүнд 3590 удаа оролцсоноос 339 шүүх хуралдаанд даргалагчаар, 872 эрүүгийн хэргийн илтгэгч шүүгчээр оролцсон байна.
Сонгуульт ажил, ажлын хэсэг:
Бусад мэдээлэл:
Шүүгч Б.Батцэрэн 2002 оноос сургагч багшаар сонгогдон бүх шатны шүүхийн шүүгч болон бусад хуульчдад “Эрүүгийн эрх зүй”, “Эрүүгийн процесс ажиллагаанд хүний эрхийг хамгаалах нь”, “Шүүхийн шийдвэр боловсруулах аргачлал”, “Мэтгэлцэх зарчим”, “Хуульчийн ёс зүй”  зэрэг сэдвээр сургалт явуулах, түүнтэй холбоотой судалгаа хийх, гарын авлага, сургалтын материал боловсруулах ажлыг тасралтгүй хэрэгжүүлж ирсэн. Тухайлбал:
Мөн түүнчлэн 2005 онд Филиппин улсын Гэр бүлийн шүүхийн туршлагаар шүүхийн байранд “Хүүхдийн тусгай өрөө” байгуулах ажлыг санаачлан, Дэлхийн зөн байгууллагын санхүүжилтээр Сүхбаатар дүүргийн шүүхийн байранд анх удаа “Хүүхдийн тусгай өрөө” байгуулах ажлыг зохион байгуулж байжээ.
Мөн 2011 онд “Монголын шүүгчдийн холбоо”-ны тэргүүнээр сонгогдон ажиллахдаа “Шударга ёсны хэмжүүр” сэтгүүлийг үүсгэн байгуулсан байна.
Шагнал:
“Хөдөлмөрийн хүндэт медаль”, /2010 он/
“Шүүхийн тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг, /2013 он/
“Хууль зүйн албан тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг, /2014 он/
Монголын Хуульчдын холбооны “Хүндэт тэмдэг”, /2015 он/
“Алтангадас” одон, /2016 он/ шагнагдсан байна. [1] “Өмгөөлөгч” эрх зүйн онол, практикийн арга зүй сэтгүүл, 2019 он, дугаар №29/88/
[2] “Монголын төр эрх зүй” онол арга зүйн сэтгүүл, 2019 он, дугаар №4/93/
Ангилал:Монголчууд
2008/2009 оны Германы хөлбөмбөгийн лиг
2008/09 оны Германы хөлбөмбөгийн лиг — Бундеслигийн 46 дахь улирал.
2008 оны наймдугаар сарын 15-нд «Бавариа» болон «Хамбургийн» тоглолтоор (2:2) эхэлж, 2009 оны тавдугаар сарын 23-нд өндөрлөсөн. «Вольфсбург» аваргалсан.
Лигийн хүснэгт
«Вердер» Германы цомд аваргалсан тул Европа лигийн эрх авсан.
Цахим холбоос
#2008/09 Бундеслиг
Дамдины Эрдэнэбалсүрэн
Дамдины Эрдэнэбалсүрэн 1967 онд төрсөн. Монгол улсын дээд шүүхийн шүүгч. Тэрээр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2012 оны 02 дугаар сарын 06-ны өдрийн 19 дүгээр зарлигаар Улсын дээд шүүхийн шүүгчээр томилогдон ажиллаж байна.
Ажилласан байдал:
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2012 оны 02 дугаар сарын 06-ны өдрийн 19 дүгээр зарлигаар Улсын дээд шүүхийн шүүгчээр томилогдсон.
Шагнал, урамшуулал:
Хууль зүйн салбарын тэргүүний ажилтан, 2015 он
Алтан гадас одон, 2015 он
Прокурорын байгууллагын хүндэт тэмдэг, 2016 он
Монголын хуульчдын холбооны хүндэт тэмдэг, 2018 он тус тус шагнагдсан.
Ираклий Цирекидзе
Ираклий Цирекидзе (гүржээр ირაკლი ცირეკიძე, оросоор Ираклий Цирекидзе, англи латин үсгээр хэвшсэн нь Irakli Tsirekidze) — 1982 онд төрсөн, эрэгтэй жүдо барилдааны 90 кг жингийн олимп, дэлхийн   аварга, 100 кг жингийн  хүрэл медальт, Гүрж улсын жүдоч.
Эх сурвалж
Ангилал:1982 онд төрсөн Ангилал:Гүржийн жүдоч Ангилал:Гүржийн олимпын аварга Ангилал:Гүржүүд
Алт ялгах
Алт ялгах эсвэл алтыг хүдрээс ангижруулах гэдэг нь эрдэс боловсруулалт, гидрометаллургийн ба пирометаллургийн процессуудыг хослуулан ашиглаж алтыг хүдрээс салгах процесс юм.
Уусгах
Leaching, Bulk leach extractable gold or BLEG, is also a process that is used to test an area for gold concentrations where gold may not be immediately visible.
Тэсвэртэй алтны ялгалт
Хүнд баяжигдах алтны ("refractory" gold) хүдрүүд нь хэт нарийн ширхэгтэй алтны хэсгүүд алтыг шингэсэн эрдсүүдэд тархсан, байгалаасаа стандарт цианжуулалт ба нүүрсээр шингээх аргаар ялган авахад хүндрэлтэй байдаг хүдэр юм. Эдгээр хүнд баяжигдах хүдрүүдийг цианжуулалтад оруулж алтыг ялган авах ажлыг үр дүнтэй болгохын тулд өмнө нь урьдчилан боловсруулалт хийх шаардлагтай. Хүнд баяжигдах хүдрүүд ерөнхийдөө сульфидын эрдэс, органик нүүрстөрөгч эсвэл хоёуланг нь агуулдаг. Сульфидын эрдсүүд нь алтны хэсгүүдийг шингээсэн үл нэвтрүүлэх эрдэс бөгөөд, уусгах уусмалаар алтны комплексийг (алт-цианы комплекс) үүсгэхэд хүнд байдаг. Хүдэрт агуулагдах органик нүүрстөрөгч нь идвэхжүүлсэн нүүрстэй нэгэн адилаар алт-цианын комплексийг шингээдэг/абсорчилдог. Үүнийг "preg-robbing" нүүрс гэж мөн нэрлэдэг ба эдгээр нь алтыг шингээхэд ашиглагддаг идэвхжүүлсэн нүүрсийг ялгадаг торны нүхээс хэт нарийн ширхэгтэй тул урсан гардаг.
Тэсвэртэй хүдрүүдийг боловсруулах процесс нь баяжуулалтаар хийгдэх (ихэвчлэн сульфидийн флотаци) боломжтой. Халаах замаар хүхэр ба органик нүүрстөрөгчийг аль алнийг нь өндөр температурт агаар ба/эсвэл хүчилтөрөгчөөр исэлдүүлдэг. Био-исэлдүүлэлт нь бактерийг ашиглан усан орчинд исэлдүүлэхээс тогтоно. Даралтат исэлдүүлэлт нь үргэлжилсэн ажиллагаатай автоклаваар хүхрээс салгах усан процесс ба өндөр даралт ба нэмэлт температурт явагдана. Альбион процесс нь хэт нарийн нунтаглалт ба агаарын, авто-термал, исэлдүүлэлттэй уусгалт зэргийн хослолоос тогтоно.
Бага сульфидтэй үндсэн ордын хүдэр
Орчуулагч: доорх хэсгийг wiki-ийн орос хэсгээс орчуулсан ба ямар нэгэн эх сурвалж дурьдагдаагүй байсныг анхааруулж байна!
Бага сульфидтэй үндсэн ордуудын хүдрийг, алтны ширхэгийн хэмжээнээс хамаарч нэг эсвэл хоёр шатат гравитаци-флотацийн схемээр баяжуулдаг ба амальгамаци эсвэл цианизацийг нэмэлтээр ашиглана. Хэрвээ хүдэр хангалтай том ширхэгтэй алтыг агуулдаг бол эхний бутлалтын дараа гравитацийн баяжуулалтад оруулдаг. Гравитацийн процессуудыг ашигласан ийм аргаар алны 80 хүртэл хувийг ялгаж болдог.
Гравитацийн баяжуулалтын сүүлийг цианизацид оруулснаар алтны ялгалт 95 хувьд хүрдэг. Гэхдээ цианизацийн процесс нь нүүрстөрөгчтэй бодисуудыг агуулсан, мөн зэсийн ба сурьмагийн сульфидыг агуулсан хүдрүүдэд ашиглагдах боломжгүй юм. Сульфидийн эрдсүүдрүү шигдсэн нарийн ширхэгтэй алт мөн цианизациар ялгагдахгүй. Энэ тохиолдолд флотацийг ашиглан алтыг сульфидийн эрдсүүдтэй нь хамт ялгах нь үр дүнтэй байдаг. Алт нь жижиг ба жигд бус шигдэлттэй байвал олон шатат флотацийг ашигласнаар сайн үр дүнд хүрч болно. Байх ёстой хэмжээнээс их агуулгатай сүүл гарах тохиолдолд түүнийг гидроциклоноор эсвэл тунгаагчаар гравитацийн баяжуулалтад оруулан элсэн хэсгийг процессийн эхрүү өгөх эсвэл нэмэлт бие даасан цианизацид оруулна.
Алт-пиритийн хүдэр
Орчуулагч: доорх хэсгийг wiki-ийн орос хэсгээс орчуулсан ба ямар нэгэн эх сурвалж дурьдагдаагүй байсныг анхааруулж байна!
Алт-пиритийн хүдэрт нарийн ширхэгтэй алт нь ихэвчлэн пириттэй холбоотой байдаг учир, түүнийг пириттэй нь хамт флотациар ялгадаг. Сүүл дэх агууламжийг хэвийн түвшинд байлгах зорилгоор хяналтын флотацийн фронтыг уртасгаж, хяналтын флотаци тус бүрээс концентратыг (баяжмалыг) ялган авч цианжуулалт уруу өгнө. Хэрвээ, пиритрүү шигдсэн нарийн ширхэгтэй алт цианизациар ялгагдахгүй бол, флотацийн концентратыг 650-700оС температурт шатааж, сүвэрхэг хагас шаталтын завсрын бүтээгдэхүүн гарган авах ба ингэснээр алтны ширхэгүүд нээгдэнэ. Магадгүй, хэрвээ, хүдэр нь чөлөөт алтыг агуулж байвал шатаалтын үед тэр нь хүдрийн нам температурт хайлдаг хэсгүүдэд залгигдаж/шингэж цаашдын цианизациар ялгагдахгүй. Ийм тохиолдолд, цианизацид гравитацийн баяжмалыг оруулаад, сүүлийг нь сульфидийн флотациар оруулаад, дараа нь шатаагаад дахин цианжуулалт уруу өгөх схемийг сонгоно.
Сульфидийн алт-зэсийн хүдэр
Орчуулагч: доорх хэсгийг wiki-ийн орос хэсгээс орчуулсан ба ямар нэгэн эх сурвалж дурьдагдаагүй байсныг анхааруулж байна!
Сульфидийн алт-зэсийн хүдэрт чөлөөт алтаас гадна, сульфидүүдэд, ялангуяа халькопиритэд шигдсэн нарийн ширхэгтэй оршдог. Хүдэрт зэсийн сульфидээс гадна, пирит, арсенопирит, пирротин агуулагдах ба эдгээр нь алтыг мөн агуулдаг ч халькопиритээс бага агуулдаг. Ийм хүдрүүдийг, гравитацийн аргаар алтыг нь ялгасны дараа 70 хувь нь -0,2 мм болтол нь нунтаглаад, I-р флотацид оруулах ба ингэхдээ ксантат ба нарсны тосыг ашиглана. Флотацийн сүүлийг 95 хувь нь -0,2 мм болтол нь нунтаглаад тунгаах аргаар чөлөөт алтыг ялгаад гарсаныг II-р флотацид оруулана.