Тангуд_улс
Түүх
1038 онд Юанхао өөрсдийг нь байнга дарамтлан, Төвөдүүдийг тэдний эсрэг турхиран байдаг Хятадын хаанд дээр дурдсан шаардлагыг хүргүүлсэн байна. Сүн улсын хаан түүнийг зөвхөн хятадын эзэн хаанд зориулагдсан “Эзэн хаан” (Хуанди) хэмээн үзэхгүй амбан захирагч хэмээн үзэж байсан ч 1043 онд түүнийг эзэн хаан хэмээн Тангуд улсыг хүлээн зөвшөөрч жил бүр харилцан бэлэг сэлт солилцох болжээ. Юанхаог үхсэний хойно Лианзут (1048-1067) 2 настайдаа хаан болж, түүний эх төр барих болсон үед Тангудыг вассал улс болгох зорилгоор Киданчууд довтолж эхэлсэн байна. Лианзутын дараагаар түүний дүү Бинчан (1067-1086) хаан болох ёстой байсан ч эх нь түүнийг гэрийн хорионд оруулан өөрөө төр барин Сүн улс руу цэрэг оруулсан нь амжилтгүй болж, Бинчан эрх мэдлээ олж авчээ. Түүнийг залгамжлан Чианшүн хаан (1086-1139) болоход түүний эмэг эх нөгөө хөгшин дахин төрийн эрхийг гартаа авч Кидан болон Сүн улсын эсрэг дайныг эхлүүлсэн ч хоёуланд нь цохигдсноор Чонзон (Чианшүний цол) Тангудыг шууд удирдах болж дайныг зогсоон дотоодын шинэчлэл хийжээ. 1115 онд Жүрчдүүд (манжуудын өвөг) Киданы эсрэг бослого гарган тэднийг шахан Алтан улсыг байгуулснаар 1123 онд Киданы хаан Елүй Яанси Тангудад дутаан ирсэн байна. Түүнийг Алтан улсад тушаахыг шаардсан тулгалтыг Чонзон хаан биелүүлж, хүчирхэгжин гарч ирсэн Алтан улсад алба барих болжээ. Алтан улс Хойд Сүн улсыг мөхөөх үед Тангудууд тэдэнд хавсран хэдэн мянган ам газрыг эзлэн авсан байна. Чонзоны дараагаар Рэншиао хаан (1139-1193) болмогц байгалийн олон гамшиг тохиолдон, түүний үе эдийн засгийн хохирлын эсрэг тэмцэл, сайжруулах явдал дунд өнгөрчээ. Түүний хойно Чинитү хаан (1193-1206) болсноос эхлэн Тангудад хээль хахууль өргөн дэлгэрч, эдийн засаг нь сулрахаас гадна Монголчуудын эрин эхлэж байлаа. 1206 онд Анчуан төрийн эргэлт хийж түүнийг хороон өөрөө хаан болов. 1207 онд Чингис хаан Тангудад дайлаар орж Тангудыг алба бариулах болгосныг Монголын нууц товчоонд: “Хашин иргэний Бурхан элсэн “Баруун гар чинь болж хүч өгсү” хэмээн Чаха нэртэй охин Чингис хаанд гаргаж өгөв...гээд ...Тангуд иргэний Илаху бурханыг элсүүлж...” хэмээсэн байна. Анчуаны үед Тангуд Алтан улстай байлдахаас гадна авлига, хээл хахууль улам газар авч хүн ам нь ядууран доройтжээ. Түүнийг 1211 онд хаан ширээнээс буулган Зүншү (1211-1223) төрийн эрх мэдлийг гартаа авсан байна. 1216 онд Монголчууд Сартуул улсад дайлаар мордохдоо Тангудыг цэргийн дэмжлэг үзүүлэхийг холбоотны ёсоор хэлж элч илгээсэн авч Тангудын жанжин Аша Гамбу хүлээн авахыг эсэргүүцэн хаанаа ятгасанаар ёсоор болгуулжээ. Эндээс Чингис хааны “Тангуд улс мөхөөгүйг өглөө бүр сануулж бай” гэдэг алдарт хэлц бий болсон болов уу. Зүншү 1223 онд өнгөрч орыг нь Дэван (1223-1226) залгамжлав. Чингис хаан 1226 онд Тангудад довтлон орж Алшаад байсан Аша Гамбуг даржээ. Энэ онд Дэван тулалдааны үеэр алагдаж, Тангудын сүүлчийн хаан нь Сянь, Моди цолтойгоор 1226-1227 онд хаан суув. 1227 онд Монголчууд Яргай хотыг авч, Түрэмгий балгасыг довтолж байхад Сянь монголчуудад буун өгч өөрийн биеэр бэлэг сэлт аван хүрч ирснийг Чингис хааны зарлигаар Толун чэрби (зарим бичлэгт Чингис хааны хүү Толуй хэмээн ташаарах нь бий) цаазлан хороож Монголчууд Тангудын газар нутаг, ард иргэдийг шууд захиргаандаа оруулжээ. Энэ тухай МНТ-нд “Тангуд иргэнийг дагуулиж, Илаху бурханыг “Шударга” болгож, түүнийг бүтээж, Тангуд иргэний эх эцгийг ургийн ургаа хүртэл мохол мушгилыг үгүй болгон, “Идээ идэх зуураа ч мохол мушгил үгүй хэмээн, үхүүлэн эцэтгэн хэлж байгтун” хэмээн зарлиг болов” гэжээ. Ингэж Тангуд улс мөхсөн хэдий ч Тангудууд уугуул нутагтаа аж төрөн ёс заншлаа хэвээр хадгалан байхаас гадна Юан гүрний үед хятад бус хүнийг төрийн албанд авдаг байсан учир төрийн албанд зүтгэж байв. 13-р зууны үеийн Тангудуудын тухай Марко Поло: “...хүн ард нь худалдаа хийдэггүй, газар тариалан мал аж ахуй эрхлэнэ...Тэдэнд өөрийн сүм хийд олон буй. Сүм хийдэд нь зүйл зүйлийн онгон маш олон бөгөөд нутгийн ард иргэд тэдгээрийг үлэмж тайн тахиж догшуулна...хонио гаргаж шараад, онгодыг ихэд хүндэтгэн тахил өргөж...мөргөл үйлдэж дууссаны хойно онгонд өргөсөн махыг гэртээ аваачин ураг саднаа дуудан ёсорхон баяр хүндэтгэлтэйгээр хуваан иднэ. Ясыг нэгэн хайрцагт цуглуулан хийж даллага авна...хүн нас барахад зурхайчийг залж ирүүлээд, түүнд талийгаачийн төрсөн өдөр цагийг тодорхой дурдатган хэлэхэд, зурхайч төлгө буулган шарил хайлуулах өдрийг товлон тогтоож өгнө...Заримдаа төлгөч бас талийгаачийг үүдээр гаргавал муу юм тохиолдоно хэмээн айлддаг бөгөөд чингэсэн үед өөр хаалгаар гаргах, хааяа хана туургыг эвдэж гаргах удаа ч тохиолдоно...Сүм хийдүүд нь үй олон онгонтой бөгөөд зарим том нь 5 алд хүрнэ. Онгодыг шавар, мод, чулуугаар үйлдээд цөмийг алтдаж маш сайхан хийжээ. Гол дунд нь том онгоноо залаад түүнийг олон олон жижиг онгодоор хүрээлүүлсэн нь чухам гол онгондоо цөм мөргөн сөгдөж буй мэт үзэгдэнэ... ” гэсэн байдаг. Мөн тэрээр тэр үеийн Тангудад багтаж байсан Күмүл буюу Хами болон Гингинталас мужуудын тухай сонирхолтой тэмдэглэл үлдээсэн байдгаас товчилбол: “...Күмүлийн хүн ард нь хөхиүн баягалантай, шавиагаа ханатал дуулж хөгжимдөн, бүжиглэн цэнгэнэ. Зочин гийчин ирвэл найрсаг сайхнаар хүлээн зочилж, гэрийн эзэн эхнэртээ зочны аливаа хүссэнийг гүйцэлдүүлж байхыг сануулан тушаагаад, өөрөө аль нэг ажлаар гадагш одож, 2,3 хоног эс эргэж ирнэ. Тэр завсар зочин түүний эхнэртэй энгэр зөрүүлж аль хүссэнээ үйлдэн тааллаараа байна. Эмс охид нь үзэсгэлэнтэй, хөхиүн бөгөөд ужид цэнгэлд дуртай авай. Татарын (Монголын) Мөнх хаан ширээнд байхуй цагтаа энэ тухай олж мэдээд энэ ёсыг халж, зөрчсөн этгээдийг хатуу гэсгээх зарлиг буулгасан ч Күмүлийнхэн хуралдаж хэлцээд “Бурханы таалал, дээдсийн захиасаар буян арвижин, муу муухай зовлонгүй байхын тул эмс бүсгүйчүүдээрээ харийнханд найр тавьдаг” учраа гарган, урьдын заншлыг хэвээр үлдээхийг гуйн айлтгасан байна. Мөнх хаан үүнийг сонсоод урьдын хэвээр нэр нүүрээ гутаан барахыг хүсэж буй бол дураараа бологтун хэмээжээ. Тийнхүү тэд уг заншлаа сахисаар эдүгээ ч дагасаар бөлгөө...Гигинталас мужид ууланд хорголж болон төмрийн хүдрийн баялаг уурхайтай, мөн саламандра олборлон авдаг судал бий...Монголын их хаан энэ газар 3, 3-н жилээр захирагч томилон суулгаж эдгээрийг олборлоно... миний танил Зюрфикар хэмээх түрэг хүн тэнд захирагчаар байсан бөгөөд түүний яриагаар саламандрыг олзворлон буталж унгас шиг болгоод шавар шороог нь усаар угаан утас мэт зүйлийг нь үлдээн ээрч ёрог бөс нэхнэ. Тэр ёрог бөсөө галд шатаан улайсгахад цас мэт цайдаг ба сүүлд толбо хир болбол галд шатаан арилгана. Их хааны Папа ламд бэлэглэн илгээсэн хоёр ийм ёрог бөс Ромд буй бөгөөд түүгээр манай Ийсүс Христос бурхны ариун жанч баринтаг үйлджээ...” гэсэн нь тэр үед Монголын харъяанд байсан олон улс үндэстний хүмүүс ядарч зүдрээгүйгээр барахгүй ёс заншлаа хадгалан байсан ба Монголын их хаад уул уурхайг дорвитой хөгжүүлж, тухайн үеийн ховор нандин зүйлсийг бүтээн бусад улсад бэлэглэж байсны баримт болох юм.