cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Термодинамик
Илч Зүй эсвэл Термодинамик (Грек хэлний "дулаан" гэсэн утгатай θερμη терме болон чадал гэсэн утгатай δυναμις динамис гэсэн үгсээс гаралтай) нь макро түвшинд физик системүүдийн температур, даралт, эзэлхүүн зэрэг хэмжигдэхүүнүүдийн өөрчлөлтийн хүчин зүйлсийг тэдгээр системүүдийн бөөмсийн огц хөдөлгөөнийг статистик аргаар шинжилэх замаар судалдаг физикийн шинжлэх ухааны нэг салбар ухаан юм. Барагцаагаар хэлбэл дулаан гэдэг нь "энергийн шилжилт" бөгөөд динамик нь "хөдөлгөөнтэй" холбогдоно. Тиймээс хамгийн чухал нь термодинамик энергийн хөдөлгөөн болон хэрхэн энерги хөдөлгөөнд шилжиж буйг судалдаг. Түүхийн үүднээс харвал анхны уурын хөдөлгүүрүүдийн ашигт үйлийг дээшлүүлэх үүднээс хөгжиж үүссэн. Ихэнх термодинамикийн ухагдахуунууд термодинамикийн хуулиудаас эхэлдэг. Эдгээр хуулиуд нь энерги физик системүүдийн хооронд дулаан болон эсвэл ажил хийгдэх замаар шилжидэг хэмээн нотлодог. Мөн аливаа системийн хувьд тодорхойлж болох энтропи хэмээгдэх хэмжигдэхүүнийг оршдог хэмээсэн постулатыг гаргадаг. Термодинамикт биесийн томоохон цогцуудын хоорондын харилцан үйчлэлийг ангилж, судалдаг. Үүнд термодинамик систем болон термодинамик орчин гэсэн ойлголтуудыг оруулж өгсөн. Систем нь бөөмсөөс тогтох бөгөөд бөөмсийн дундаж хөдөлгөөн нь түүний шинж чанарыг тодорхойлж өгдөг. Үүнээс улбаалан хоорондоо төлөвийн тэгшитгэлээр холбогддог. Эдгээр шинж чанаруудыг нь хослуулан тэнцвэрт байдал болон битүү процессуудыг тодорхойлоход хэрэгтэй байдаг дотоод энерги болон термодинамик потенциал зэрэгийг тодорхойлдог.
Эдгээр аргачлалуудын тусламжтайгаар термодинамик нь хэрхэн систем нь гадаад орчиноосоо хамааран өөрчлөгдөх явцыг судалдаг. Үүнийг шинжлэх ухаан болон инженерчлэлийн олон салбаруудад ашигладаг. Тухайлбал хөдөлгүүр, фазын шилжилт, химийн урвал, шилжүүлэх үзэгдэлүүд???, мөн хар нүх зэрэгийн хүртэл судалгаанд ашигладаг. Термодинамикийн судалгааны үр дүн физикийн бусад салбарууд, мөн хими, химийн инженерчлэл, сансарын инженерчлэл, механик инженерчлэл, эсийн биологи, биоанагаахын инженерчлэл, материал судлал зэрэг ухаануудад чухал байдаг.
Түүх
Термодинамкийн товч түүх нь 1590 онд дэлхийн анхны вакуум насосыг зохион бүтээж дэлхий дээрх анхны вакуумыг буй болгосон (Магдебургийн бөмбөрцөг хэмээн алдаршсан) Отто вон Гуерихээс эхлэнэ.
Термодинамик систем
Үндсэн өгүүлэл: Термодинамик систем Термодинамикийн чухал ойлголтын нэг бол "систем" юм. Орон зай дахь системээс бусад юмс бол гадаа бие буюу гадаад орчин болдог. Судалгаанд системийг орон зайн тодорхой хэсэг гэж үздэг. Систем нь орон зай дахь гадаад орчиноос хилээр тусгаарлагддаг ба хил нь бодит байж болно биш ч байж болно, гэхдээ зарчимын хувьд хязгаартай эзэлхүүнийг тодорхойлж өгдөг. Систем болон гадаад орчины хооронд шилжих ажил, дулаан, эсвэл матери нь энэхүү хилээр дамждаг. Хилийг дөрвөн төрөлд хуваадаг: бэхлэгдсэн, бэхлэгдээгүй, бодит болон хуурмаг.
Үндсэндээ "хил" гэдэг нь аливаа зүйлийн эзэлхүүний хүрээлж зурсан зохиомол тасархай шугам бөгөөд тухайн зүйлийн дотоод энергид хилээр нэвтэрч өөрчлөлт ордог. Тэр аливаа зүйлийн дотоод энергид өөрчлөлт буй болгож буй хилээр нэвтэрсэн ямар нэгэн зүйлийг энергийн балансын тэгшитгэлд тооцох ёстой болдог. Тэрхүү "аливаа зүйл" гэдэгт тухайлбал Макс Планкын 1900 онд тодорхойлсон хэлбэлзлийн энерги бүхий ганц атомыг хүрээлсэн орчин эсвэл Сади Карногийн 1824 онд бүтээсэн уурын хөдөлгүүр дэхь агаар эсвэл уур байж болно эсвэл мөн агаар мандалын термодинамикийн салбарт 1986 онд Кэрри Эмануэлийн томъёолсон тропикийн циклон байж болно, эсвэл орчин үед квант термодинамикт судлагдаж буй зүгээр ганц ширхэг нуклон (кваркуудын систем) ч байж болно.
Хөдөлгүүрийн хувьд бэхлэгдсэн хил гэдэг нь байрлалдаа түгжигдсэн бүлүүр байж болно. Тухайлбал тогтмол эзэлхүүнтэй процесс явагдаж болно. Мөн энэ хөдөлгүүрт бэхлэгдээгүй хил гэдэг нь бүлүүр дээш доош хөдлөж буйг ойлгож болно. Хаалттай системүүдийн хувьд хил нь бодит байдаг бол нээлттэй системийн хувьд хил нь төсөөлөл төдийн байх жишээтэй. Системүүдийн үндсэн таван ангилал байдаг:
Термодинамик процессууд
Үндсэн өгүүлэл: Термодинамик процессууд
Термодинамик процесс гэдгийг термодинамик системийн эхний төлөвөөс эцсийн төлөв хүртэлх энергийн өөрчлөлтөөр тодорхойлох боломжтой. Термодинамик процесс болгон нь ихэвчлэн нэг нэгнээсээ чухам аль параметр нь тухайлбал эзэлхүүн, даралт, температур тогтмол байгаагаасаа хамааран ялгагддаг. Термодинамикийн түгээмэл долоон процессуудыг доор харуулав:
Электрон
Электрон бол сөрөг цахилгаан цэнэгтэй тулгуур, атомаас жижиг бөөм юм. Энэ нь цахилгаан соронзон харилцан үйлчлэлд ордог 1/2 спин бүхий лептон бөгөөд үүний масс нь ойролцоогоор протоны массын 1/1836-тэй тэнцүү. Атомын нуклонуудын (протон болон нейтрон) хамтаар электрон нь атомыг бүтээдэг. Тэдгээрийн харгалзах нуклонуудтайгаа үүсгэх харилцан үйлчлэл нь химийн холбооны гол шалтгаан болдог.
Түүх
Электрон гэдэг нэр нь хув гэсэн утгатай грек үг ήλεκτρον-оос гаралтай. Энэ материалын цахилгаан үзэгдэлүүдийг нээхэд оруулсан хувь нэмэр их юм. Эртний Грекүүд жишээлбэл хэсэг хувыг амьтаны арьсаар зүлгэсэний дараа гадаргуугаас нь оч хаях шалтгаан болдог цахилгаан цэнэг түүн дээр бий болдогийг мэддэг байжээ. Цахилгаан гэсэн нэр томъёотой холбоотой түүхийг цахилгааны түүх өгүүлэлээс үзнэ үү.
1874 онд Г. Жонстон Стоуни анх электрохимийн ухаанд электроныг цэнэгийн нэгж болгон дэвшүүлсэн байна. Тэрээр мөн 1894 онд электрон гэдэг нэр томъёог анх бий болгосон.
Энэ өгүүлэлд цахилгааны хамгийн гайхамшигт тулгуур нэгжийн бодит хэмжээг үнэлэж гаргасан бөгөөд үүнээс улбаалан би электрон гэдэг нэрийг зориглон санал болгоод байна.
Эшлэл
Ангилал:Лептон
Call of Duty: Advanced Warfare
Call of Duty: Advanced Warfare - Call of Duty цуврал Sledgehammer Games-ын 1-р видео тоглоом юм.
Гадны холбоосууд
Ангилал:Компьютерын тоглоомууд
Зүүнгар нутаг
Зүүнгар нутаг нь Шинжааны хойд хэсэгт байдаг газар зүйн муж юм. Зүүнгарын хаант улсын нэрээр энэ нутаг нэрлэгджээ.
Холбоос
Ангилал:Ойрад Ангилал:Зүүнгарын хаант улс Ангилал:Азийн газрын гадаргуу Ангилал:Хятадын газар зүй
Хорватын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг
thumb|Хорват багийн хөгжөөн дэмжигчид Хорват улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг ДАШТ-д хорин хоёр удаа орсон. {| class="wikitable" style="text-align: center;" !colspan=9|Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн !Он !Амжилт !Байр !Тг !Хо !Тэ !Хд !Об !Аб !Нийлбэр !colspan=2 | 5/5 (Мөнгөн медаль) !16 !7 !2 !7 !21 !17
Цахим холбоос
Ангилал:Европын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг  Хөлбөмбөг
Гар (департамент)
Гар (франц окситан каталан гурвуулангаар нь Gard, францаар ​[ɡaʁ] гэж дууддаг) гэж Франц улсын Франц орны дорнод өмнөд хэсгийн Лангедок — Руссильон мужийн харьяат 5853 км² газар, 623 мянган хүнтэй аймаг (департамент) байдаг. Төв нь Ним.
Цахим холбоос
Ангилал:Окситанийн департамент Ангилал:Францын департамент Ангилал:1790 онд үүсгэн байгуулагдсан
Нямаагийн Энхболд
Нямаагийн Энхболд (* 1957 оны 1 сарын 6-нд Завхан аймгийн Улиастай хотод) нь Монгол Улсын улс төрийн зүтгэлтэн. Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр тасралтгүй 5 удаа Төв аймгаас сонгогдсон.
1974 онд Төв аймгийн Зуунмод хотын 10 жилийн дунд сургууль, 1979 онд ЗХУ-ын Москва хотын Хэвлэлийн дээд сургууль Инженер- эдийн засагч мэргэжлээр, 1990 онд ЗХУ-ын Москва хотын КН-ын дээд сургууль, 1996 онд Австрали улсын Сиднейн их сургуулийн магистрантур тус тус төгссөн англи, орос хэлтэй.
Удирдлагын ухааны магистр.
Шагнал
Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд Ангилал:Монголын улс төрч Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан Ангилал:Улиастайн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1957 онд төрсөн
Хан
Хан (монгол хэл: Khan) нь Төв болон Дорнод Евразийн тал нутаг дахь нүүдэлчин овгуудын дунд үүссэн, толгойлогч (chief) юм уу захирагчийг (ruler) заадаг түүхэн цол болно. Энэ нь эхлээд жужануудын, дараа нь хөх түрэгүүдийн дунд хаан (khagan) (бүрэн эрхт захирагч, эзэн хаан) гэсэн хувилбараар гарч ирдэг бөгөөд хараат захирагч гэсэн утгатай. Сельжукийн эзэнт гүрэнд энэ нь малик (ван) болон эмирээс (ноён) зэрэглэл өндөр сурвалжит цол байв. Монголын эзэнт гүрэнд уг цол ордын (улс (ulus)) захирагчийг илэрхийлж байхад бүх монголчуудын удирдагч нь хаан (khagan) буюу их хан (great khan) байлаа. Хожим нь цолны ач холбогдол буурсан. Сефевийн эзэнт гүрэнд энэ нь цэргийн жанжны цол байсан бол Моголын Энэтхэгт ордныхноор хязгаарлагдсан өндөр эрхэмсэг хэргэм байв. Моголуудын уналтын дараа энэ нь хамаагүй байдлаар хэрэглэгдэж байсан бөгөөд овог нэр болов. Хан болон түүний эмэгтэй хэлбэрүүд олон хүний нэрэнд тохиолддог, ерөнхийдөө ямар ч улс төрийн холбогдол бүхий язгууртны шинжгүй хэдий ч сайн эрхэмсэг нэрсийн жирийн хэсэг болон үлджээ.
Мөн үзэх
Ангилал:Цол Ангилал:Төрийн тэргүүний цол Ангилал:Монголын түүх Ангилал:Монголын цол
2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн – Эрэгтэйчүүдийн марафон
2013 оны хөнгөн атлетикийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний  Эрэгтэйчүүдийн марафон гүйлтийн төрөл Лужники цэнгэлдэх хүрээлэнд 2013 оны 8 сарын 17-нд явагдана.
Монголын сарын шилдэг тамирчин
Монголын Үндэсний Олимпийн Хорооноо с тухайн сард болж өнгөрсөн уралдаан тэмцээнд өндөр амжилт үзүүлж, эх орныхоо нэрийг дэлхийн тавцанд өргөсөн тамирчид, багийг алдаршуулах, сар бүр Монголын спортын ертөнцөд болсон үйл явдлыг дүгнэх зорилгоор "Сарын шилдэг тамирчин"-г тодруулж байгаа юм. "Сарын шилдэг тамирчин"-г спортын сэтгүүлчид болон олон нийтийн нээлттэй санал асуулгын үр дүнд тодруулах юм.
ШАГНАЛЫН ЭЗЭД Ангилал:Монголын Үндэсний Олимпын Хороо
1906 он
(MCMVI) Аргын тооллоор Нэгэн мянга есөн зуун зургаадугаар оны гал морь жил. Анно Домини гэж тоолдог болсноос хойш хоёр дахь мянганы 906-р он, 20-р зууны зургаадугаар он, 1900-аад он гэж тоолбол долоо дахь жил.
Энэ оны Нобелийн шагналтнууд
Шведийн эзэн хааны дэргэдэх Нобелийн шагналын хорооноос энэ удаагийн физикийн салбарын Нобелийн шагналыг бичил атомын хэсгийг илрүүлж, түүнийгээ электрон гэж нэрлэсэн Жосеф Жон Томсонд олгожээ. Харин химийн салбарын Нобелийн шагналыг Флуоринийн судалгааг хийснийх нь төлөө Францын химич Анри Мойссад олгосон байна. Эрүүл мэндийн салбарын Нобелийн шагналыг мэдрэлийн системийн бүтэц болон хариу үйлдлийг судалсных нь төлөө Камилло Гольги, Сантиаго Рамон Кахал нарт хуваан өгчээ. Уран зохиолын салбарын Нобелийн шагналыг Итали хэлээр шүүмж судлалыг өргөжүүлж, хүчтэй, шинэлэг хэлбэрээр Итали хэл дээрх яруу тунгалаг шүлэг яруу найраг туурвисных нь төлөө Жозуэ Кардуччид олгосон байна. Харин Нобелийн энхтайвны шагналыг өнгөт арьстнуудын эрхийг хүлээн зөвшөөрүүлэх үйлсэд хувь нэмэр оруулсных нь төлөө АНУ-ын ерөнхийлөгч Теодор Рүүзвельтэд энэ шагналыг өгчээ. Ингэснээр улстөрийн зүтгэлтэн энхтайвны шагнал хүртсэн анхны тохиолдол болон түүхэнд үлдсэн юм. Европын олонх хэвлэлүүд Нобелийн хороог улстөржсөн шийдвэр гаргасан гэж тухайн үедээ шүүмжилж байсан гэдэг.
Боб Самуэлсон
Роберт "Боб" Льюис Самуэлсон (Robert "Bob" Lewis Samuelson, 1966 оны 7 сарын 30-нд төрсөн) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын волейболчин, 1992 оны зуны олимпийн хүрэл медальтай тамирчин юм.
Тэрээр тус олимпод оролцсон Америкийн эрэгтэй волейболчид зохион байгуулах хорооны шийдвэрийг эсэргүүцэн бүгд үсээ хусуулан талбайд гарсан дуулианы эхлэлийг тарьсан түүхтэй. Хэсгийн тоглолтод Японы багтай тоглож байх үед шар хуудас аль хэдийн хүртээд байсан түүнд шүүгч анзааргагүйгээсээ болж, улаан хуудас биш дахин шар хуудас өргөсөн аж. Дүрэм ёсоор бол улаан хуудас өргөөд, өрсөлдөгч багт нь 1 оноо өгөх ёстой байлаа. Ийнхүү тоглолт үргэлжлэн, АНУ-ын баг "ялсан" боловч тоглолтын дараа зохион байгуулах хорооныхон шүүгчийн шийдвэрийг өөрчлөн, дүрмийн дагуу Японы багт ялалт өгчээ. Үүнийг эсэргүүцсэн АНУ-ын шигшээ багийнхан дараагийн тоглолтоо хийхдээ бүгд халзан толгойтой талбайд гарч байв. Гэхдээ тэд тус олимпоос хүрэл медаль хүртсэн юм.
Ангилал:АНУ-ын волейболчин Ангилал:Америкчууд Ангилал:1966 онд төрсөн
Дэлхийн Роботын Олимпиад
Дэлхийн Роботын Олимпиад (World Robot Olympiad) нь 2004 онд Сингапурт анхны тэмцээнийг зохион байгуулснаас хойш 8 дахь жилдээ зохиогдож байна. Олимпиадад LEGO-роботуудыг үндсэн болон нээлттэй гэсэн хоёр төрлийн ангилалд уралдуулдаг. Үндсэн ангилалд тодорхой өгөгдсөн даалгаврыг гүйцэтгэдэг бол харин нээлттэй ангилалд өгөгдсөн сэдвийн дагуу төслийг гүйцэтгэдэг.
Дэлхийн Роботын Олимпиад нь шинжлэх ухаан, технологи болон боловсролын салбарын хувьд ач холбогдол бүхий үйл явдал бөгөөд дэлхийн залуучуудыг нэгтгэн улмаар сургалтын роботын тэмцээнд уриалан дуудсанаар тэдний ур чадварыг хөгжүүлэх, тулгамдсан асуудлыг шийдэх чадвар эзэмшүүлэх зорилготой юм. Энэ тэмцээнд оролцохоор уригдсан сургууль гурван оюутны бүрэлдэхүүнтэй баг бүрдүүлж орно. Тэмцээнд оролцох багууд өгөгдсөн даалгаварын дагуу хүнтэй төстэй үйл хөдлөлтэй роботын загварыг зохион бүтээх ёстой.
Гадны холбоосууд
Ангилал:Роботын тэмцээнүүд
Китасато Шибасабүро
Китасато Шибасабүро (1853 оны 1 сарын 29 - 1931 оны 6 сарын 13) нь Японы микробиологич.
Цахим холбоос
Ангилал:19-р зууны эмч Ангилал:20-р зууны эмч Ангилал:Бактериологич Ангилал:Кэйо Их Сургуулийн багш Ангилал:Татран Ангилал:20-р зууны Леопольдинагийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:Япончууд Ангилал:1853 онд төрсөн Ангилал:1931 онд өнгөрсөн
Алексей Лень
Алексей «Алекс» Лень (Олексій Лень; 1993 оны зургадугаар сарын 16-нд, Украйн, Антрацит) — Украйны мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд НБА-гийн «Финикс Санз» багт төвд тоглодог.
Замнал
2014 оны арваннэгдүгээр сарын 17-нд «Бостон Селтиксийн» эсрэг (118:114) хувийн дээд 19 оноогоо авчээ.
Цахим холбоос
Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:Украины сагсан бөмбөгчин Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч Ангилал:Финикс Санс багийн тоглогч Ангилал:СБ Днепр багийн тоглогч Ангилал:Украинчууд Ангилал:1993 онд төрсөн
Цахилгаан хэлхээ
Цахилгаан эрчим хүчний үүсгүүрүүд ба ачаалал бие биетэйгээ холбогдож гүйдэл гүйх зориулалттай нийлэмж цогцыг цахилгаан хэлхээ гэнэ.
Ангилал:Цахилгааны инженерчлэл
Инерциал тооллын систем
330px|right
Инерциал тооллын систем гэдэг нь Ньютоны нэг болон хоёр дугаар хуулиуд биелдэг тооллын системийг хэлдэг. Ньютоны хуулиуд нь нар болон бусад ододтой харьцангуйгаар эргэлдэх болон хурдассах хөдөлгөөн хийхээс бусад аливаа тооллын системд хүчинтэй байдаг.
Инерциал тооллын системүүдийн эквивалент чанар
Бүх физикийн ухааны тулгуур зарчим бол тооллын инерциал системүүдийн эквивалент чанар юм. Дадал дээр энэхүү эквивалент чанар нь нэгэн жигд хөдөлж буй битүү хайрцагт байгаа эрдэмтэд зөвхөн хайрцаг дотор хийсэн ямар ч туршилтаар түүний хурдыг тодорхойлж чадахгүй гэсэн утгыг илэрхийлдэг.
Үүний эсрэг инерцийн хүчний үйлчлэлд буй биесийг инерциал бус тооллын системд авч үздэг. Энэ нь биед үйлчилж аливаа физик хүчний үйлчлэлээс биш харин тооллын системийн өөрийнх нь хурдатгалаас улбаалсан хүчний үр дүн юм. Инерцийн хүчний жишээ гэвэл төвөөс зугтаах хүч болон эргэлдэх тооллын систем дэхь Кориолисын хүч юм. Тиймээс эргэлдэж буй эсвэл хурдассах (гравитацын үйлчлэлээс бус) хөдөлгөөн хийж байгаа хайрцаг дотор буй эрдэмтэд хайрцагт байгаа чөлөөтэй биеийг ажиглан түүний өнцөг хурд болон хурдатгалыг хэмжиж чадна.
Инерциал тооллын систем сонгодог механикт
Сонгодог механикт инерциал тооллын системүүдийн эквивалент чанарыг авч үзэхээс гадна бүх тооллын систем дэхь хугацааны үргэлжлэл адил байна гэж авч үздэг. Энэ нь Ньютоны абсолют орон зай болон абсолют цаг хугацааны ойлголтод хамаардаг. Дээрх хоёр таамаглалыг авч үзээд өөр өөр инерциал тооллын систем дэхь хоёр үзэгдлийн (орон зай, цаг хугацаан дахь цэг) координатуудыг Галилейн хувиргалтаар холбож өгдөг.
үүнд болон t_{0} орон зай, цаг хугацааны тооллын эхээс шилжсэн шилжилтийг илэрхийлж буй бөгөөд \mathbf{v} нь хоёр инерциал системийн харьцангуй хурд юм. Галилейн хувиргалтаар хоёр үзэгдлийн хооронд үргэлжлэх хугацаа нь инерциал тооллын системүүдэд ижил бөгөөд нэгэн эгшинд болсон хоёр үзэгдлийн хоорондын зай (эсвэл аливаа биеийн урт ) нь мөн адил байна.
Мөн үзэх
Галилейн инвариант зарчим
Эшлэл
Ангилал:Онолын механик Ангилал:Харьцангуйн онол
Үүсгэгчид
Хими, дулаан, механик болон бусад хэлбэрийн эрчим хүчнээс цахилгаан эрчим хүчинд хувиргагчийг цахилгаан үүсгэгч гэнэ.
Ангилал:Цахилгаан
Монгол-Хятадын харилцаа
Монгол-Хятадын харилцаа нь өнө эртнээс эхэлсэн боловч орчин үед БНХАУ байгуулагдаж 1949 оны 10 дугаар сарын 16-нд дипломат харилцаа тогтоосноор эхэлсэн юм. Монгол, Хятадын хилийн шугам 4709,6 км үргэлжилдэг. Хоёр тал 1950 онд Улаанбаатар, Бээжин хотноо тус тус Элчин сайдын яамаа харилцан нээсэн. Монгол Улс 1991 онд БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Хөх хотод Ерөнхий консулын газраа сэргээн байгуулж, 1996 онд түүний салбарыг Эрээн хотод нээсэн бөгөөд 2007 онд Консулын бие даасан газар болгон ажиллуулах болсон. Мөн 2011 онд Монгол Улсаас БНХАУ-ын ЗЗОБ Хонконгт Ерөнхий консулын газар, 2012 онд БНХАУ-ын Шанхай хотод Консулын төлөөлөл, 2014 онд ӨМӨЗО-ны Хөлөнбуйр хотод Консулын газар тус тус байгуулж үйл ажиллагаа явуулж байна.
1949 оноос 1990 оныг хүртэлх үе
1949 оны 10 дугаар сарын 1-нд БНХАУ байгуулагдаж тусгаар тогтносон хоёр улс хоорондоо 1949 оны 10 дугаар сарын 16-нд дипломат харицаа тогтоож улмаар харилцан дипломат төлөөлөгчийн газар буюу ЭСЯ-даа нээн ажиллуулжээ. 1949-1962 онд хоёр талын харилцаа шинээр төлөвшин хөгжиж, энэ хугацаанд Найрамдал, харилцан туслалцах тухай гэрээ (1960 он), Хилийн гэрээ (1962 он) зэрэг хоёр орны харилцааны эрх зүйн үндэс суурийг тавьсан олон гэрээ байгуулагдсан.
Анх 1957 оноос МУИС 10 гаруй хүүхдэд Хятад хэлийг заах болсноор Монгол улсад хятад хэлний сургалт эхэлсэн түүхтэй. Монгол дахь Хятад хэлний сургалтын үйл явцыг 3 хуваан авч үзэж болно. Нэгдүгээр үе шат буюу 1957-1965 онд нийт 52 оюутан Хятад хэл сурч төгсөн. 1965 оноос түүхэн шалтгааны улмаас хятад хэлний сургалт түр зогссон. 1973 оноос 1990 он хүртэл хоёрдугаар үе шат эхэлж МУИС-ыг 79 Хятад хэлний мэргэжилтэн төгсөн гарсан байна.
1990-2011 онууд
1994 онд Монгол Улс, БНХАУ-ын хооронд Найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааны тухай гэрээг шинэчлэн байгуулсан. Энэхүү гэрээ нь хоёр улсын одоогийн харилцааны эрх зүйн үндсийг бүрдүүлж байна.
1949-2012 онд хоёр орны харилцаа, хамтын ажиллагааны асуудлуудыг зохицуулсан 400 гаруй гэрээ байгуулагдсанаас 151 гэрээ хүчин төгөлдөр үйлчилж буйг тогтоосон.
2003 оны 6 дугаар сард БНХАУ-ын дарга Ху Жинтаогийн Монгол Улсад хийсэн төрийн айлчлалын үеэр хоёр тал Монгол, Хятадын сайн хөршийн, харилцан итгэсэн, түншлэлийн харилцааг тогтоон хөгжүүлэхээр тохиролцсон.
2004 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабандийн БНХАУ-д хийсэн төрийн айлчлалын үеэр “Монгол, Хятадын хилийн боомт, тэдгээрийн дэглэмийн тухай хэлэлцээр”-т гарын үсэг зуржээ.
2011 оноос хойш
2011 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд С.Батболдын БНХАУ-д хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр хоёр тал  Монгол, Хятадын стратегийн түншлэлийн харилцааг тогтоосон.
2014 оны 10 дугаар сард Монгол Улсын Их Хурлын дарга З.Энхболд, 2015 оны 4 дүгээр сард Гадаад хэргийн сайд Л.Пүрэвсүрэн БНХАУ-д тус тус албан ёсны айлчлал хийжээ.
Монгол, Хятадын худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа эрх тэгш, харилцан ашигтай байх зарчмын үндсэн дээр тогтвортой хөгжиж байна.
2014 оны байдлаар хоёр орны худалдааны нийт хэмжээ 6.79 тэрбум ам.долларт хүрсэн бөгөөд экспорт 5 тэрбум 70 сая ам.доллар, импорт 1 тэрбум 729 сая ам.доллар болжээ. Нийт экспортын 80 орчим хувь, импортын 30 орчим хувийг БНХАУ эзэлж байна. Түүнчлэн, Монгол Улсад бүртгэлтэй гадаадын хөрөнгө оруулалт бүхий нийт аж ахуйн нэгжийн 50 орчим хувь, нийт хөрөнгө оруулалтын дүнгийн 40 орчим хувь нь тус улсад ногдож байна.
Монгол Улс, БНХАУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 65 жилийн ойг тохиолдуулан хоёр тал 2014 оныг “Монгол-Хятадын найрсаг солилцооны жил” болгон зарласан байна.
Хоёр орны боловсролын салбарт хамтран ажиллах хэлэлцээрийн дагуу жил бүр манай 220 оюутан хятадын талын зардлаар суралцаж байна. Хятадын тал хоёр орны соёл, боловсролын салбарын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх зорилгоор ирэх 5 жилийн хугацаанд жил бүр 1000 оюутанг БНХАУ-ын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болсноо мэдэгдсэн. Мөн 2005 оноос ӨМӨЗО-ны Ардын засгийн газрын тэтгэлгээр жилд 100 оюутан хүлээн авч суралцуулж байна. Манай тал ч хятадын тодорхой тооны хүмүүсийг Монголд өөрийн зардлаар сургаж байна.
2018 онд Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын /ШХАБ/ гишүүн орнуудын тэргүүн нарын уулзалт болон ОХУ-д болсон Дорнодын эдийн засгийн уулзалтаар Монгол Улсын ерөнхийлөгч Х.Баттулга, БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин нар хоёр удаа уулзаж хоёр орны хамтын ажиллагааны талаар нийтлэг ойлголтод хүрсэн.
2019 оны 4 дүгээр сарын 24-25-нд Ерөнхийлөгч Х.Баттулга БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпиний урилгаар Хятад улсад төрийн айлчлал хийж, хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосноос хойших өнгөрсөн хугацаанд Монгол-Хятадын харилцаанд ямар ахиц дэвшил, өөрчлөлт гарсан бэ гэдгийг дүгнэж, ирэх он жилүүдэд ямар зарчмаар хамтбын ажиллагаагаа тодорхойллоо.
Худалдаа, эдийн засгийн харилцаа
2017 оны байдлаар Монгол Улс, БНХАУ-тай хийсэн худалдаа 6.7 тэрбум ам.долларт хүрч, манай улсын нийт гадаад худалдааны 64 хувийг бүрдүүлсэн. 2018 оны эхний 9 сарын байдлаар хоёр улсын худалдааны эргэлт 6.37 тэрбум ам.долларт хүрсэн нь манай улсын гадаад худалдааны 66 орчим хувийг бүрдүүлж байна.
2018 оны эхний 9 сарын байдлаар хоёр улсын худалдааны эргэлт 6.37 тэрбум ам.долларт хүрсэн нь манай улсын гадаад худалдааны 66 орчим хувийг бүрдүүлж байна. Мөн хугацаанд манай нийт экспортын 92.5 хувь, импортын 34.1 хувь Хятад улсад ногдож байна. Эдийн засаг, худалдааны харилцааг шинэ агуулга хэлбэрээр баяжуулан хөгжүүлж, 2020 он гэхэд худалдааны нийт эргэлтийг 10 тэрбум ам.долларт хүргэх зорилтыг хамтран дэвшүүлсэн.
Хөрөнгө оруулалтын хэмжээ, түүний бүтэц
1990-2017 хүртэлх хугацаанд Монгол Улсад БНХАУ-ын зүгээс 4.2 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийсний дотор 70.1 хувь нь геологи, уул уурхайн эрэл хайгуул, олборлолт, 22 хувь нь худалдаа, нийтийн хоолны салбар, 2.3 хувь нь барилгын салбарт ногдож байна.
Боловсрол, шинжлэх ухааны салбарын харилцаа
2017-2018 оны хичээлийн жилд Хятадын Их, дээд сургуульд суралцаж буй Монгол оюутнуудын тоо 9000-д хүрээд байна.
БНХАУ-ын Засгийн газрын тэтгэлэг -жилд 220 орчим тэтгэлэг,
БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Засгийн газрын тэтгэлэг -жилд 100 орчим тэтгэлэг /сонгон шалгаруулалтад БСШУСЯ оролцдоггүй/,
Тусгай тэтгэлэгт хөтөлбөр  -жилд 200 тэтгэлэг
2015 оны 7 дугаар сарын 9-ний өдөр Улаанбаатар хотноо Монгол, Хятадын  Шинжлэх ухаан, технологийн хамтарсан хорооны анхдугаар хуралдаан   болсон.
Соёлын харилцаа
1994 онд Монгол Улсын Засгийн газар, БНХАУ-ын Засгийн газар хооронд соёлын салбарт хамтран ажиллах тухай хэлэлцээр байгуулсан.
2010 оны 5 дугаар сард байгуулсан “Соёлын төв харилцан байгуулах  тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНХАУ-ын Засгийн газрын хоорондын   хэлэлцээр”-ийн дагуу 2010 оны 6 дугаар сард Хятадын соёлын төвийг   Улаанбаатар хотод байгуулсан.
2012, 2014, 2015 онуудад Монголын соёлын өдрүүдийг Бээжин хот болон  Шаньдун мужийн Жинань хот, ӨМӨЗО-ы Хөххотод, Хятадын соёлын өдрүүдийг   Улаанбаатар хотод тус тус амжилттай зохион байгуулсан.
ӨМӨЗО-ы соёл, урлагийн байгууллагуудтай танилцах сургалтыг ӨМӨЗО-ы  Ардын засгийн газрын Хэвлэл мэдээллийн албатай хамтран 2016 онд зохион   байгуулсан.
БНХАУ-ын богино хугацааны тэтгэлэгт хөтөлбөрийн хүрээнд 2016 онд  монголын талын мэргэжилтнүүд соёлын бие бус болон биет өвийн богино   хугацааны сургалтад хамрагдсан.
Викториа (Австрали)
thumb|right|230px|1854 оны арванхоёрдугаар сарын 1-нд Эврика Стокэйд дээр Өмнөдийн Загалмайд тангараг өргөж байгаа нь — Чарльз Дудьетийн усан будгийн зураг
Монгол-Хятадын харилцаа
Хөрөнгө оруулалтын хэмжээ, түүний бүтэц
Хятадын кино, дэлгэцийн шилдэг 25 бүтээлийг үнэ төлбөргүй өгч байна.
Викториа (Австрали)
Викториа нь Австралийн зүүн өмнөд эрэг дээр орших муж юм. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр эх газар дахь Австралийн хамгийн жижиг муж боловч хүн ам хамгийн шигүү суурьшсан, хот ихтэй муж билээ. Цагаан арьст хүмүүс Викториад хөдөө аж ахуй эрхэлдэг хүй нэгдэл байдлаар 1830-аад оноос суурьшиж эхэлжээ. 1851 онд алтны нөөц илэрснээр Викториа үйлдвэр, арилжааны тэргүүлэх нэг төв болсон. Викториа нь хүн амын тоогоор Австралидаа Шинэ Өмнөд Вэльсийн дараа хоёрт орох муж юм. 2007 оны зургадугаар сарын байдлаар тооцоолоход хүн ам 5,205,200 байлаа. Мельбурн хот нь Викториа мужийн нийслэл бөгөөд хамгийн их хүн амтай хот юм. 70 гаруй хувь нь энд оршин суудаг байна.
Монгол-Хятадын харилцаа
Хоёр талын өндөр, дээд хэмжээний харилцан айлчлалууд
1952, 1959, 1962 онд СНЗ-ийн дарга Ю.Цэдэнбал
Викториа (Австрали)
Цахим холбоос
Ангилал:Австралийн холбооны улс буюу холбооны нутаг дэвсгэр
Монгол-Хятадын харилцаа
Хоёр талын өндөр, дээд хэмжээний харилцан айлчлалууд
1954 онд АИХ–ын Тэргүүлэгчдийн дарга Ж.Самбуу
1960 онд АИХ–ын дарга Б.Жаргалсайхан
1988 онд АИХ–ын дарга Л.Ринчин
1989 онд ГЯЯ–ны сайд Ц.Гомбосүрэн
1990 онд АИХ–ын Тэргүүлэгчдийн дарга П.Очирбат
1991 онд Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж
1992 онд Ерөнхий сайд Д.Бямбасүрэн
1994 онд УИХ–ын дарга Н.Багабанди
1996 онд Ерөнхий сайд П.Жасрай
1997 онд Гадаад харилцааны сайд Ш.Алтангэрэл
1998 онд Ерөнхийлөгч Н.Багабанди
1999 онд Ерөнхий сайд Р.Амаржаргал
2000 онд УИХ-ын дарга Р.Гончигдорж, Гадаад харилцааны сайд Н.Туяа
2002 онд Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр
2004 онд Ерөнхийлөгч Н.Багабанди
2005 онд Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр
2006 онд Ерөнхий сайд М.Энхболд
2008 онд УИХ-ын дарга Д.Дэмбэрэл, Гадаад хэргийн сайд С.Оюун
2009 онд Ерөнхий сайд С.Баяр, УИХ-ын дэд дарга Г.Батхүү, Гадаад харилцааны сайд С.Батболд,
2010 онд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж
2011 онд Ерөнхий сайд С.Батболд
2012 онд Гадаад харилцааны сайд Г.Занданшатар
2013 онд Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг
2014 онд УИХ-ын дарга З.Энхболд, Гадаад хэргийн сайд Л.Болд,
2015 онд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, Гадаад хэргийн сайд Л.Пүрэвсүрэн
2017 онд Ерөнхий сайд Ж.Эрдэнэбат,  Гадаад харилцааны сайд Ц.Мөнх-Оргил, Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар
2018 онд Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх
2019 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга, Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар
2021 онд Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг
'''Хоёр. БНХАУ-ын талаас Монгол Улсад айлчилсан төлөөлөгчид:'''
1954, 1960 онд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд Жоу Эньлай
1989 онд Гадаад хэргийн сайд Цянь Цичэнь
1991 онд БНХАУ-ын дарга Ян Шанкунь
1994 онд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд Ли Пэн
1997 онд БХАТИХ-ын Байнгын Хорооны дарга Цяо Ши, Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Гадаад хэргийн сайд Цянь Цичэнь
1999 онд БНХАУ-ын дарга Жян Зэминь
2003 онд БНХАУ-ын дарга Ху Жиньтао
2005 онд БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дэд дарга Оюунчимэг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын тангараг өргөх ёслолд оролцсон
2007 онд Гадаад хэргийн сайд Ян Жечи
2008 онд БНХАУ-ын дэд дарга Ши Жиньпин
2009 онд ХКН-ын ТХ-ны УТТ-ны Байнгын хорооны гишүүн, Намын Сахилга батыг Хянан шалгах хорооны нарийн бичгийн дарга Хө Гуоцян, БХАТИХ-ын  Байнгын хорооны дэд дарга Сан Гуовэй айлчилсан,
БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дэд дарга Зян Шушөн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн тангараг өргөх ёслолд  оролцсон
2010 онд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд Вэнь Зябао
2011 онд Гадаад хэргийн сайд Ян Жечи, ХКН-ын ТХ-ны УТТ-ны Байнгын хорооны гишүүн, Намын Төв хорооны Улс төр, хуулийн хорооны нарийн  бичгийн дарга Жоу Юнкан
2013 онд Төрийн зөвлөлийн гишүүн Ян Жечи, БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дарга У Бангуо, БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дэд дарга Самбуупунцаг Монгол  Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн тангараг өргөх ёслолд оролцсон
2014 онд БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин, Гадаад хэргийн сайд Ван И
2016 онд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд Ли Көчян
2018 онд Төрийн зөвлөлийн гишүүн бөгөөд Гадаад хэргийн сайд Ван И,
ХКН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн, Тяньжин хотын Намын хорооны нарийн бичгийн дарга Ли Хунжун
2020 онд, 2022 оны 8-р сард Төрийн зөвлөлийн гишүүн бөгөөд Гадаад хэргийн сайд Ван И.
БНХАУ-аас Монгол Улсад суусан Элчин сайд нар
Жи Ятай (1950.07-1953.07)
Хэ Инь (1954.09-1958.08)
Ше Фушэн (1958.09-1963.08)
Жан Цаньмин (1963.09-1967.01)
Шуй Вэн и (1971.08-1974.02)
Жан Вейлиэ (1974.10-1978.04)
Мэн Ин (1978.08-1983.07)
Ли Жуйчин (1983.11-1989.06)
Жан Дэлин (1989.08-1993.02)
Пэй Жиа И (1993.03-1996.08)
Чи Зижиа (1996.09-1999.08)
Хуан Жиакуй (1999.08-2003.10)
Гао Шумао (2003.11-2007.07)
Юуй Хуняао (2007.08-2011.01)
Ван Шиаолун (2011.02-2015.06)
Шин Хаймин (2015.08-2019.12)
Цай Вэньруй (2020.01-)
Шведийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг
thumb|1958 оны ДАШТ-ий шигшээ тоглолтонд тоглосон Швед улсын шигшээ баг thumb|Хөгжөөн дэмжигчид 2008 оны ЕАШТ-д Швед улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг ДАШТ-д 11 удаа орж, нэг мөнгө (1958), хошой хүрэл (1950, 1994) медаль хүртэж байсан. Харин ЕАШТ-д тав өрсөлдөж сайндаа 4-р байр эзэлж байв.
Цахим холбоос
Ангилал:Европын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг  Хөлбөмбөг
1948 он
Энэ онд нас барагсад
#
Алмазан (хот)
Алмазан (Испаниар: Almazán) хот нь Испанийн Сориа мужид орших суурин бөгөөд 2004 оны байдлаар нийт оршин суугчид нь 5,755 байсан байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Кастили ба Леоны коммун Ангилал:Сориа аймаг Ангилал:Кастили ба Леоны суурин
Ламжавын Доной
Ламжавын Доной (1904-?) нь Хэнтий аймгийн Мөрөн суманд төрсөн, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх юм. 1932 оны Хэнтий аймгийн наадамд Босоо хэмээх Самдан аваргаар 6 даван түрүүлж аймгийн арслан болсон бөгөөд 1934 онд Ардын Хувьсгалын 13 жилийн ойн их баяр цэнгэл наадамд 5 даван Монгол Улсын начин хэмээх эрхэм хүндтэй цолыг хүртсэн билээ. Түүнээс хойш Мөрөн сумаас улсын цолтой бөх хараахан төрөөгүй байна.
Ангилал:Улсын начин Ангилал:Мөрөнгийн (Хэнтий) хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1904 онд төрсөн Ангилал:20-р зуунд өнгөрсөн
Цахилгаан потенциал
Өгөгдсөн цэгт оршиж байгаа q-цэнэгийн потенциал эрчим хүч ω-ийг хуваасантай тэнцүү.
Ангилал:Цахилгаан Ангилал:Цахилгааны инженерчлэл
Төмөр
Төмөр нь дараах хуудаснуудын алиныг ч зааж болно.
Орчин үеийн Монголын түүх
1921 оны Ардын хувьсгал Монголын засаг захиргааны системыг өөрчилсөн. 1923 онд аймгийн нэрийг өөрчлөх тухай засгийн газрын шийдвэр гарч Түшээт хан аймаг–Богд Хан уулын аймаг, Сэцэн хан аймаг–Хан Хэнтий уулын аймаг, Сайн ноён хан аймаг–Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг, Засагт хан аймаг–Хан тайшир уулын аймаг гэж нэрлэгджээ. Богдхан уулын аймгийн төвийг нийслэл хүрээнээс шилжүүлж Лүнд төвлөрүүлэх, Хан-Хэнтий аймгийн төвийг Өндөрхаанд, Цэцэрлэг Мандал аймгийн төвийг Цэцэрлэгт, Хан Тайшир аймгийн төвийг улиастайд байлгахаар тогтоожээ. Дээрх 4 аймгаас гадна Ховдын хязгаарт байсан Дөрвөдийн Зоригт хан аймаг, Далай хан аймаг хоёрыг 1921 онд нэгтгэж Улаангом төвтэй Чандмань уулын аймаг болгон өөрчилжээ. 1924 онд улсын анхдугаар хурлаар баталсан үндсэн хуульд Монгол Улс БНМАУ болсныг баталж улсын нийслэлийг Улаанбаатар гэж нэрлэж засаг захиргааны тусгай нэгж болгосон байна. 1930 он болж ирэхэд манай улс 5 аймагт, аймаг нь хошууд /72/, хошуу сум нь 512, сум нь 7900 хорьдод хуваагдаж байсан. Хан-Хэнтий уул, Богдхан уул, Цэцэрлэг Мандал уулын аймгууд нь тус бүртээ 16 хошуу, Хантайшир уулын аймаг нь 10 хошуу, Чандмань уулын аймаг нь 14 хошуунд хуваагдаж байжээ. 1931 оны 11-р сарын 6-нд Улсын бага хурал БНМАУ-ын засаг захиргааны хуваарийг шинэчлэх тухай хууль гаргасан бөгөөд 13 аймаг байгуулж хошуудыг устгасан нь засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хүрээнд гарсан хамгийн том шинэчлэл алхам байлаа. 1931 онд Архангай, Дорноговь, Завхан, Өвөрхангай, Өмнөговь, Төв, Увс, Ховд, Хөвсгөл, Хэнтий, Дорнод, Алтай, Газар тариалангийн аймгууд байгуулагджээ. 1936 онд Газар тариалан аймгийн нэрийг Сэлэнгэ аймаг болгон өөрчилж, Сэлэнгэ, Архангай, Хөвсгөл, Төв аймгийн зэргэлдээх хэдэн сумаас бүрдэл болгож 1937 онд Булган аймгийг шинээр байгуулжээ. 1935 онд Алтай аймгийг татан буулгаж Завхан аймагт нийлүүлсэн бөгөөд 1940 онд дахин байгуулахдаа аймгийн нэрийг Говь-алтай гэжээ. 1940 онд Ховд, Увс, аймгийн казах, урианхайчууд голлон нутагладаг 20-иод сумыг нийлүүлж Баян-Өлгий аймгийг байгуулсан. 1942 онд 18 аймаг байгуулагдаж, дайны дараа үйлдвэржих бодлого баримталж байсантай холбоотой Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэт, Чойр гэсэн 4 хоттой болсон байна. Өөрөөр хэлбэл 1950-аад оноос хойш Монгол улсад анх удаа хотжилт буюу URBAN хэмээх ойлголт бий болж улсын чанартай хот болсон.
Монголын ойрх үеийн буюу нэн шинэ түүхийн үе нь 1990 онд Монголын ардчилсан хувьсгал ялснаас хойш одоо хүртэлх үеийг хамарна. 1992 үны шинэ үндсэн хуулиар МУ нь засаг захиргааны хувьд нийслэл, дүүрэг, хорооноос, харин аймаг нь сум багаас бүрдэнэ гэж заажээ. Улмаар нэг нийслэл хот, 21 аймаг, Улаанбаатар, Зүүнхараа, Хөтөл, Хархорин, Бор-Өндөр гэсэн албан ёсны 6 хоттой. 329 сум, 1550 багтай боллоо. Энэ бол МУ-ын засаг захиргааны нэгжийн 3дахь өөрчлөлт байв.
Нэмж унших
Ангилал:20-р зууны Монголын түүх Ангилал:21-р зууны Монголын түүх
Шинжаан
Шинжаан (албан ёсоор БНХАУ-ын Шинжаан Уйгурын өөртөө засах орон) гэдэг нь албан ёсоор 1949 онд Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын бүрэлдхүүнд багтсан бөгөөд тус улсын баруун хойд талыг эзлэн оршдог том өөртөө засах орон юм. Газар нутаг-1,6 сая км кв, х ам 19,630 мян, 2005 оны байдлаар Шинжаан-Уйгурт 21 сая хүн амьдарч байна. Хятад улсад нийт 56 үндэстэн, ястан байдгаас 34 нь Шинжаан-Уйгурт амьдарч байна. Хүн амын эзлэх тоогоороо хятад, уйгур, хасагууд эхний гуравт орно. Мөн энд хотон, монгол, киргиз, шибэ, тажик, узбек, манж, дагуур, татар, орос, дунсян, салар зэрэг үндэстэн бий. Нийслэл Өрөмч хот. Баруун хойд, хойд, зүүн хойд талаараа Киргиз, Казахстан, Афганистан, Энэтхэгийн ба Пакистаны хяналтын Ладакх муж (Кашмир нутаг), ОХУ, Монгол улстай, дотооддоо Төвөдийн ӨЗО, Ганьсу, Хөхнуур мужтай хиллэнэ. Шинжаан-Уйгурын автономит нутаг засаг захиргааны төв хот нь Өрөмч юм. Өрөмч гэдэг нь Тэнгэр уулын мөнх цаст уулнаас эх аван урсдаг голын Монгол нэр юм. Хятадууд хотын нэрийг У-лу-му-чи гэх өөрийн дуудлагад нийцүүлэн өөрчилж англи үсгээр “Urumqi” гэж галиглах болжээ. Харин манайхан түүнийг нь дуурайж Үрүмчи гэж бичдэгээс нэрийн нь утгыг ойлгохоо больсон байна.
Өрөмч гэдэг үгийг ойрдоор "үзэсгэлэнтэй бэлчээр" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. Өрөмч хот нь Шинжаан-Уйгарын нийслэл төдийгүй, нийт Шинжааны улс төр, эдийн засаг, соёл, мэдээлэл, технологийн төв юм. Энэ хот нь шинжааны зам харилцааны гол зангилаа хот бөгөөд мөн Евроазийн эх газрын гүүр болж, хятад улсын баруун талыг гадаадад нээх үүд юм. Өрөмч хот нь Евразийн эх газрын хэвлийд орших Тэнгэр уулын хойд бэл, Зүүнгарын хотгорын өмнөд захад оршдог. Далай түвшнээс дээш 680-920 м, эх газрын дундаж дулаан, хагас хуурай уур амьсгалтай, жилийн дундаж дулааны хэм 7.3С, унах хур тунадасны жилийн дундаж нь 236 мм, жилийн дундаж нартай өдөр 2775 цаг, шүүдэр буухгүй хоногийн тоо жилд дундажаар 105-168 хоног, хавар, намрын улирал харьцангуй богино, өвөл зуны улирал харьцангуй урт, дэлхий дээрх далайгаас хамгийн их алслагдсан хот ажээ. Тус хот одоогоор 7 дүүрэг,1 сумтай. Тяньшань (Тэнгэр уул), Шайбик, Шинэши /шинэ хот/, Шуймогоү, Тоүдунхэ, Дуншань, Наньшанькуан. Сумын нэр нь Өрөмч. Мөн улсын зэрэглэлийн 2 нээлттэй бүс байдаг. Томоохон голууд — Тарим, Или гол, Эрчис мөрөн (эхэн хэсгийг нь буюу Монголоос эх авч Хятадаар дайран урсч Казахстан дахь Зайсан нуур т цутгадаг хэсгийг нь Хар Эрчис гэж нэрлэдэг). Томоохон нуур — Лоб нуур, Бост нуур, Эв нуур.
Түүх
Төв Азийн соёл уламжлал, үндэстнүүдийн түүхэнд гүнзгий мөр үлдээсэн 4000 жилийн түүхтэй эртний маш гайхамшигт соёл иргэншлтэй энэ ард түмний археологийн дурсгалууд Берлин, Лондон, Парис, Токио, Санкт-Петербург, Шинэ Дели хотуудын музейд халгалагдан байна. 19-р зууны сүүл 20-р зууны эхээр эрдэм шинжилгээний экспедици Шинжааны торгоны замын бүс нутагт археологийн судалгаа явуулж Европ, Америк, Японы судлаачдын гайхаш шагшралыг төрүүлсэн агуйн сүм хийдүүд, сүмийн үлдэгдэл, ханын чимэг зураг, ном бичгийн дурсгал олж олны хүртээл болгожээ. Эдгээр олдвор болон гар урлалын зүйлс бичиг баримт нь энэ бүс нутагт маш өндөр соёл иргэншил байсныг илтгэж байгаа юм. Энд археологийн судалгаагаар 77 агуйн сүм хийдийг илрүүлсэн ба тэдгээр нь ихэнхи нь тэгш өнцөгт хэлбэртэй бөмбөгөр оройтой ихэвчлэн 4 тасалгаатай, тасалгаа бүр нь бурханы хөрөг зурган чимэглэлтэй ханатай, тааз нь зуу зуун бурханы зурагтай зарим хана нь Будда болон түүнийг хүрээлсэн байгаль, амьтан, эд зүйлс болон Энэтхэг, Перс, Европ архадын зурагтай (зургийн зарим нь энгийн зарим нь үнэхээр шүтээн урлагийн сод бүтээлүүд) байсан байна. Эмнэлэг анагаах ухаан өргөн цар хүрээтэй сайн хөгжсөн байлаа. Сүн улсын сурвалжаас үзвэл хятадын анагаах ухаанаас илүү өндөр хөгжсөн, тэдний маш олон төрлийн эм, эмийн ургамлыг хятадууд мэддэггүй байжээ.
Эрт үе
Эрт дээр цагт энэ нутгаар их торгоны замын чиглэл дайран өнгөрдөг байлаа. 1970-аад оны сүүлчээр Хятадын археологичид дэлхий дахинд Турфаны соёл гэж алдаршсан соёлын асар үнэт олдвор, хэдэн зууны турш хурааж хуримтлуулсан номын санг Таримын саваас нээсэн билээ.Хятадын баруун этгээдийн захын боомт Ланжоугаас гараад өмнөх зам нь Уйгарын Хотан, Яркендаар дайрч Тэнгэр уулын даваагаар дамжиж өрнө зүгт лалын худалдааны хотуудад хүрдэг. Хойд зам нь Ланжоугаас хойд зүгт эргэж Куньлуны хойд сугаар ороож Таримын саваар дайрч гардаг юм. Шинжааны хойд хэсэгт нь Зүүнгарын тал, өмнөд хэсэгт нь Кашгарын тал, төв хэсэгт нь Такла-Маканы элсэн цөл бий. Эдгээр тал газрыг 7000 метрийн өндөр Тэнгэр уул заагладаг. Ил, Эрчис мөрний сав, Тарвагатайн тал нутгийн сахлаг өвст бэлчээр бол Ойрад, Зүүнгарын хаант улсын гол цөм билээ.
Нирун улс (330-555)
Хүн гүрэн задарсны хойно хэсэг тусгаар оршин байсан тэднийг Нирун улс эрхшээлдээ оруулжээ. Нирун улсын хүч доройтсон үед Тэлэ аймгийн холбоо Монголын тал нутагт ноёрхохын төлөө Хөх Түрэгийн эсрэг тэмцэлдэн 555 онд хийсэн амжилтгүй тулалдаанд дийлдэн захирагджээ
Намсрайн Сувд
Намсрайн Сувд - (1948 оны Улаанбаатар хотод төрсөн) -Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын Жүжигчин, тайз, дэлгэцийн жүжигчин. Төрийн соёрхолт, соёлын гавьяат зүтгэлтэн Цэндийн Намсрай, Ардын жүжигчин Л.Цргзолмаа нарын охин болж мэндэлжээ.
Шинжаан
Түрэг улс МЭ 555 он
Түрэгийн 2-р хаант улс сэргэн мандсанаар Тан гүрний баруун жигүүрийг тас цохисон билээ. МЭ ҮII зуунд Уйгурын 9 овог аймаг нэгдэж, Түрэгийн хожуу хаант улсыг баруун зүгт шахаад 745 онд Уйгурын хаант улсыг байгуулжээ. Монголын тал нутаг дахь бусад гүрнүүдийг бодвол уйгурууд гадагшаа харьцангуй бага дайн тулаан хийсэн ба хөгжингүй соёлтой, олон хот суурин байгуулсан нүүдэлчин үндэстэн байсан юм.
Их Монгол Улс, Цагадайн улс, Монгол Улс, Дөрвөн Ойрад (XIII-XVII зуун)
1208 онд Монголчуудад цохиулсан Найманы үлдэгдэл Хүчлүг хунтайжийн хамтаар Хар Киданд орогнон байгаад 1211 онд хүчлүг Киданы хааныг алж улсыг нь булааж, Хар Киданыг унагасан авч 1218 онд Монголчууд Хүчлүгийг нэхэн ирж устгаснаар Хараханид Чингис хааны захиргаанд оров. Уйгаруудын байгуулсан эдгээр улсууд урьдын Уйгарын идэрхэг хүчирхэг байсны хэмжээнд хүрээгүй боловч Төв Азийн урлаг, шинжлэх ухаан, худалдаа арилжааг амжилттай хөгжүүлж тод мөрөө үлдээсэн юм. Чингис хааны үеэс Монголчууд энэ нутгийг бусдад алдаагүй юм. Хубилайтай тэрсэлдсэн Өгөдэйн угсааны Хайду, Наян нар чухам энэ нутагт түшиглэн 70 гаруй жил тулалдсан юм. Өгэдэйн угсааныхан Толуйн угсааныхантай тэмцсэн 100 гаруй жилд энэ нутагт Ойрад хэмээх хүчирхэг Монгол аймгийн холбоо бий болж, яваандаа үндэстний шинжийг олсон юм. Хожим Оросын түүхчдийн дэглэсэн Монголын түүхийг уншихад Ойрадууд, Монголчууд огт өөр улс болоод, хоорондоо дайтаж байсан мэт сэтгэгдэл төрүүлдэг ч үнэндээ Чингис хааны угсааныхны хаан ширээний төлөөх дотоодын тэмцэл байсан юм. тэр ч байтугай Тогоонтөмөрийг Бээжингээс зугтсаны дараа Хорчины заримыг Ойрадууд талдаа татаж, сайн дайчидтай болохыг зорьсноор Хошууд хэмээх аймаг бий болж байлаа.XIҮ зууны үед Цагаадайн улсаас Моголистан улс тусгаарлаж гарсан байна. Могул гэдэг үг нь “монгол” гэсэн үгнээс гаралтай. Моголистан улсын хүн амын ихэнх нь түрэг хэлээр ярьдаг уйгарчууд байлаа. Өөрөөр хэлбэл хангууд нь монгол, ард түмэн нь уйгур голдуу байжээ. Энэ улсын нийслэл нь Бешбалык хот байлаа. Бешбалык хот нь өмнө нь Уйгурын Идигүдийн улсын нийслэл байсан билээ. XҮ зуунд Моголистан Дөрвөн Ойрад, казахт шахагдан улсынх нь төв нь Шинжааны өмнөд хэсгийн баянбүрдүүд рүү шахагджээ.
Намсрайн Сувд
1973 оноос одоог хүртэл Улсын Драмын Эрдмийн Театрт жүжигчнээр ажиллаж байсан. "Мандухай сэцэн хатан" түүхэн киноны Мандухай хатны дүрд 41 настайдаа тоглон 1989 онд Төрийн шагнал хүртсэн.
Шинжаан
Зүүнгарын хаант улс
Ойрадууд 1449 оноос эхлэн буюу Эсэн тайш хааны үед Тарвагатай болон Эрчис мөрний сав дагуу нутаглаж байсан бөгөөд эл нутаг ньамьдарч байсан бөгөөд Цагадайн удмын Моголистантай харилцаж байсан тэдний харилцаа үе үе зөрчилдөж байсан торгоны замыг хяналтандаа авахын төлөө байсан Ойрадын Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулаад, эдийн засгийн сонирхлоор Уйгурыг түшмэг болгохыг эрмэлзэж байв. Төвдтэй харилцах замд байдаг Уйгарууд Зүүнгарыг сөрөх чадалгүй тул ая эвийг хичээж байлаа. Дотоодын зөрчилдөөнөө шийдвэрлэхийн тулд Далай ламаар уламжлуулан Галдан бошигт хаанаас дэмжлэг авснаар түшмэг улс болжээ. XҮI зуунд Уйгарчууд Мамлакат ба Могул (Могол улс) гэдэг нэртэй Яркенд хотод нийслэлтэй улс байгуулжээ.
Намсрайн Сувд
1980-1991 онд Улсын драмын театрын уран сайхны удирдагч хийсэн.