cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Украин
Орчин үеийн Украины нутаг дэвсгэрт МЭӨ 32,000 оноос хойш хүн оршин сууж байжээ. Украин улсын түүх нь зүүн Славуудаас эхэлжээ. 9-р зууны үеэс Украины газар нутаг нь Викингүүдээр удирдуулсан Зүүн Славуудын иргэншил болох Киевийн Русийн төв байсан. Дундад зууны үед энэ газар нь Зүүн Славян соёлын гол төв байсан бөгөөд Киев Русийн сул овгийн холбоо нь Украины өвөрмөц байдлын үндэс суурийг бүрдүүлсэн. 11 дүгээр зууны дундуур Европ дахь хамгийн баян, хамгийн том эзэмшил байсан үедээ оргилдоо хүрсэн Киевийн Орос нь 13 дугаар зуунд Монголчуудын довтолгооны үр дүнд нуран унж задарсан байна. 14-р зуунаас хойш Украины газар нутаг нь бүс нутгийн хүчирхэг гүрнүүдийн хооронд хуваагдаж байжээ. Дараагийн 600 жилийн хугацаанд өнөөгийн Украины газар нутаг Польш-Литвийн хамтын нөхөрлөл, Австри-Унгар, Османы эзэнт гүрэн, Оросын Хаант Улс зэрэг янз бүрийн гүрнүүд маргаантай, хувааж захирч байсан байна. Казакын Гетманат улс 17-18-р зууны үед үүсч, цэцэглэн хөгжсөн боловч эцэст нь Польш, Оросын эзэнт гүрний хооронд хуваагдсан байна.
19-р зуун гэхэд ихэнх хэсэг нь Оросын эзэнт гүрэнд шингэж, бусад нь Австри-Унгарын эрх мэдэл доор байв. Оросын Октябрийн хувьсгал, Иргэний дайны дараа 1917-1921 оны хооронд тусгаар тогтнолын төлөөх үргэлжилсэн тэмцэл болж, улмаар Украин нь 1922 онд ЗХУ-ын анхны Бүгд найрамдах улсуудын нэг болжээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа 1954 онд Крымыг Зөвлөлт Холбоот Орос Улсаас Украйнд шилжүүлсэн. Үүнээс гадна Украинын газар нутагийг хуучин польшийн дайнд эзлэгдсэн газрыг нэгтгэж баруун тийш тэлжээ. 1945 онд Зөвлөлт Холбоот Улс нь НҮБ-ын анхны гишүүн орнуудын нэг болсонтой холбоотойгоор крымыг Украйнд шилжүүлсэн байдаг. 1991 онд ЗХУ задарснаар Украин нь дахин тусгаар тогтносон улс болсон байна. Үүний үр дүнд зах зээлийн эдийн засагт шилжих болж, найман жил дараалан эдийн засгийн уналтанд оржээ. Гэвч шинэ зуун эхэлснээс хойш эдийн засаг нь тогтвортой хөгжиж, ҮНБ нь жил тутамд 7 хувиар нэмэгдэж байна.
Украин нь нэгдмэл улс бөгөөд 24 муж (область), 1 автономит Бүгд найрамдах улс (Крым), тусгай зэрэглэлийн 2 хот болох нийслэл Киев, ОХУ-д түрээсийн гэрээгээр эзэмшүүлж байгаа бөгөөд ОХУ-ын Хар тэнгисийн флотын төв байрладаг Севастополиос бүрдэнэ. Украин нь хагас-ерөнхийлөгчийн засаглалтай Бүгд найрамдах улс бөгөөд гүйцэтгэх, хууль тогтоох, шүүх байгууллагууд нь тусдаа оршдог. 2004 оны сүүлчээр Үндсэн Хуулиндаа өөрчлөлт оруулсны үр дүнд парламент, ерөнхий сайд, кабинетийн хоорондох хүчний тэнцвэр болон тэдний ерөнхийлөгчтэй харилцах харилцааг өөрчилжээ.
Газар зүй
Украин 603,628 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, Мадагаскараас арай том буюу дэлхийн 46-р том орон юм. Оросын Европ дахь хэсгээс жижиг ч Францаас том болохоор Европт нутаг дэвсгэрээрээ хоёрдугаарт орно. thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг thumb|left|200px|[[Херсон муж дахь тариалангийн талбай]]
Байрлал
Хойд өргөргийн 44° — 53°, зүүн уртрагийн 22° — 41° дотор дорно Европын өмнөд биед оршдог. Хөндлөн 1316 километр, гулд 740 километр газар сунасан тэгш өнцөгтөрхүү хэлбэртэй. Дорнод талаараа Орос (1955 км хил), умард талаараа Беларусь (1084 км), баруун талаараа Польш (542 км), Словак (98 км), Унгар (135 км), Молдав (1202 км, үүний 405 км нь Приднестр оронтой), Румын (608 км) гэсэн 7 улстай газраар хиллэж, өмнөд талдаа Хар тэнгис, Азовын тэнгист тулдаг. Эргийн урт — 2835 км.
Европ тивийн газар зүйн төв цэг Украин улсын Закарпат мужийн нутаг Рахов хотоос холгүй байна гэсэн судалгааг Зөвлөлтийн эрдэмтэн гаргажээ.
Газар ус
Украин орон ерөнхийдөө Дорнод Европын тэгш талд байна. Нутгийн 71% нам доор газар, 26% өндөрлөг, 3% уул нуруу гэдэг. Нам доор газар нь нутгийн өмнөд (тэнгисийн эрэг), хойд (᠌Полесийн), гол дундуур (Днепр орчмын) байдаг бол нутгийн баруун өмнөд бие уулархаг буюу Карпатын нуруу, түүний ар бэл байна. Хажуугаар нь Днеприйн баруун өндөрлөг, Волыний өндөрлөг, нутгийн зүүн талаар Төв Оросын өндөрлөг байхаас гадна Крымын урд эргээр Крымын нуруу гэж бий. Говерла (2061 м) уул хамгийн өндөр цэг бол тэнгисийн эрэг нам доор цэг нь болно. Украины тал нутгийн дундуур Днепр, Донец, Өмнөд Буг зэрэг гол мөрөн урсдаг. thumb|left|200px|Украины [[Карпат]]
Уур амьсгал
Украин эх газрын уур амьсгалтай. 4 улиралтай ба Карпатын уур амьсгал арай өөр. Нутгийн баруун биеэр жилд 1,200 мм хур тунадастай бол зүүн хэсгээр 400 мм байх жишээтэй. Өвөл тэнгисийн эргээр арай дулаан, эх газрын гүн рүү арай хүйтэн. Жилийн агаарын дундаж температур 8 °C байдаг. thumb|right|200px|Украины дорнод талын [[зурам]]
Амьтан ургамал
Украины зүүн хэсгээр тал хээр, баруун хэсгээр ой мод, уултай. Амьтан ургамал нь түүнд зохицсон байдаг. Ойд шилүүс, чоно, зэрлэг гахай, хүрэн баавгай, голд минж, халиу, булга байна. Загаснаас мөрөг, зоодой загас байдаг ба орон даяар 6000 зүйлийн ургамал байна.
Ашигт малтмал
Украин орон төмрийн хүдэр, нүүрс, манган, шатдаг хий, газрын тос, давс, хүхэр, бал чулууны нөөцтэй.
Хүн ам зүй
thumb|right|200px|Украин хувцас thumb|right|200px|Украины муж бүрт төрөлх орос хэлтний эзлэх хувь Украин дэлхийн 194 улсаас 31–р олон хүнтэй улс юм. Гэсэн ч 1990 оноос Украины хүн амын тоо буурсаар байна. 1993 онд 52 сая байснаа 2001 онд тоолоход 48 сая, 2014 онд тооцоход 44,291,413 болжээ. 2010 оны үед мянган хүн тутамд 10 хүн төрж, 15 хүн өнгөрч байжээ. Одоо нэг км² газарт 77 хүн ноогдож байна. Аж үйлдвэр хөгжсөн дорнод нутаг (Донецк, Луганск, Харьков, Днепропетровск), Карпатын араар (Львов, Ивано-Франковск, Черновцы) хүн ам илүү шигүү оршин суудаг.
Яс үндэс
Украины хүн амын дийлэнх олонх 77.8 хувийг украин үндэстэн эзэлж байна. Дараах 17.3 хувийг оросууд бүрдүүлж, үлдсэн 4 хувьд беларусь, молдав, крымын татар, болгар, унгар, румын, польш, еврей хүмүүс байна. Украин, орос, беларусь, польш нь слав угсаатан юм. Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас өмнө еврей, польш, германчууд одооныхоосоо илүү хувь эзэлдэг байсан.
Хэл бичиг
Украин, оросын хэл хоёул дорнод слав бүлэгт хамаарагдана. Украин улс ЗХУ-аас тусгаар тогтноод украин хэлээ албан ёсоор хэрэглэх болсон ч хүн ардын зүүн хэсгийн дунд орос хэл түгээмэл хэрэглэгдсээр байна. 2001 оны хүн амын тооллогоор 67% нь төрөлх хэл нь украин, 30% нь төрөлх орос хэлтэй гэж мэдүүлсэн бол 2004 оны нийгмийн судалгаанд 42% украинаар, 45% оросоор хэлэлцдэгээ хэлжээ. Төрийн эрх баригчид орос хэлийг хязгаарлах талаар ихээхэн хүч чармайлт гаргаж байгаа.
Украин, орос хоёул нэгэн төрлийн, бас кирил үсгээр бичдэг ч үсэг нь шууд хөрвөхгүй. Тухайлбал украины ᠌"г" үсэг /h/ авиагаар хэлэгдэж, "ґ" нь [г], "i" нь [и], "ї" нь [йи], "и" нь [ы] (жишээ нь Київ = Кыйив) болж галиглагдана. Бас лицарь - [рыцарь] гэж гийгүүлэгч сэлгэдэг.
Шашин шүтлэг
Украинд шашин шүтэх нь хүний эрхийн хэрэг. Хүн ардын 88 % христийн шашин шүтдэг, гол нь зүүн хэсэгт үнэн алдартны, бас католик, протестант шашны ёс уламжлалтай. Энд Үнэн алдартны урсгал Христийн тооллын X—XII зуунаас дэлгэрсэн ба Киевийн, Москвагийн сүмийг дагадгаараа дотроо ялгарна. Социалист дэглэмийн үед шашин шүтлэг хориотой байсан тул 1990-ээд оноос шашин итгэл үнэмшлээ сэргээж эхэлсэн. Крымын татарчууд ислам шашин, еврей нь иудейн шашин шүтдэг.
Хот суурин
Украины хүн амын 67.2% хот газар суудаг. Украинд одоо 457 хот, 886 балгас (томоохон суурин), 28552 суурин (гацаа, тосгон) байна. thumb|200px|[[Киев|Киев хот]]
Эртний үе
180px|right|thumb|[[Владимир гүн 988 онд христийн шашинд оржээ]] Украинд палеолит, неолитийн үеийн хүний ул мөр олддог. Судлаачид 300 гаруй эртний булш, газрыг нээн судалсан.
Анхны оршин суугч нь киммер байв. Түүнийг иран угсааны скиф аймаг МЭӨ VII зуунд цохьсон. Мөн үеэс өмнөд эргээр Грекийн худалдааны суурин босч байлаа. МӨЭ 200 оноос скифийг сармат залгаж удалгүй баруун хойноос гот нүүн иржээ. Готыг Азиас ирсэн хүн аймаг 380 онд хөөж араас нь VII зуунд булгар, дараа нь хазар зэрэг түрэг угсаатан ирж Украины дорно өмнөд нутагт суужээ. Харин Украины өрнө умард нутагт слав угсаатан байсан бөгөөд тэдгээр хэдэн аймгийг полян, древлян, северян, бужан гэсэн нэрээр ялган судалсан. thumb|180px|left|XI зууны [[Киевийн Русь]]
Киевийн Русь
IX зуунаас дорнод славчууд анхны төрт улсаа байгуулжээ. Рюрик хэмээх варяг (умардын усчин, худалдаачин аймаг) хүн байгуулсан гэдэг бөгөөд Новгородод (862—882) эзэн суусныг хүү Олег нь залгаж Днепр мөрнөөр урагшилж Киевт (882—1240) төвлөжээ. Үнэндээ олон аймгийн холбоо байсан ба Киевийн их гүн толгойлдог байв. 988 онд Киевийн Владимир их гүн (980–1015) Византаас христийн шашныг (үнэн алдартны шашин) залж улсын шашин болгосон бол түүний хүү Цэцэн Ярослав (1019–1054) сүм дуган, номын сан, «правда роусьскаΙа» (Русийн үнэн) гэсэн хууль цааз гаргаж улс иргэнээ сайнаар авч явжээ.
Печенегт цохиулаад русийн хүч суларсан бөгөөд Украин орны дорнод нутагт кипчак аймаг орж иржээ. Киевийн Русь Владимир Монамах (1113–1125)-аас хойш үндсэндээ бутарч, нүүдэлчин аймгийн дайралтад ихээр өртөн суларч ухраад 1169 оноос хойш их гүн Владимир балгаснаа суудаг болсон ба эцэстээ 1240 онд Бат хааны удирдсан монгол цэрэг Киевийг шатааж нэгэн үеийг дуусгасан. thumb|180px|right|1619 он. XIV зуунаас Украины ихэнх нутаг [[Литва, Польшийн мэдэлд орсон]]
Хуваагдсан газар
Зүчийн улс Украины зүүн өмнөд хэсгийг хянаж байсан бөгөөд төв болон баруун хэсэгт слав ноёд урьдын адил байж монгол-татарт алба барьж байлаа. 1321 онд Литвын Гедемин гүн Ирпень голын эрэгт дорнод славын цэргийг ялж Киев, Переяславль, Белгород хотыг эзэлсэн бол 1340–1366 онд Польшийн III Казимир ван Галиц-Волынь нутгийг авчээ. Үүнээс Литва, Польш олонтоо халдаар ирж их газрын эзэн суусан бөгөөд хот, суурин ч олныг үүсгэсэн юм. Үүний хажуугаар Алтан Ордны өвийг залгаж 1441 онд Хажи I Герай Крым хавийн газарт Крымын ханлигийг байгуулсан нь 300 илүү жил оршин байсан.
1569 онд Литв, Польшийн дээдэс ураг холбосноор Украины ихэнх нутаг Польш-Литвын хамтын нөхөрлөлийн эзэмшил болжээ. Энэ үеэс нутгийн ноёд польш эзнээ дагаж католик шашинд ихээр орж байсан, нутгийн ард дарлагдаж байсан нь эргээд тэмцэл өдөөж XVI зуунд Польш, Крымын хилээр оросын казак анги бүрэлджээ.
Казак, Орос, Зөвлөлт
thumb|right|180px|[[Хазагийн гетманы газар]] Харц язгуурт казакуудыг Польш эхэндээ татарын эсрэг ашиглаж байсан бол Богдан Хмельницкийн удирдсан Запорожийн казак 1648—1654 онд Польшийн эсрэг босч өөртөө засах эрх бүхий гетманы ноёлох ёсыг үүсгэжээ. Гетман ноёны газар нутаг Украины төв хэсгийг хамаарч зуу гаран жил оршсон (1649—1764) бөгөөд Украин улс байх оршил суурь болжээ. Польш, крымын татар (Османы туркээр дэмжүүлсэн), Орос, казакийн (Оросыг түшсэн) газар нутгийн тэмцэл хурцдан 1657–1686 онд гучин жил байлдсаны дүнд Орос Польш хоёр Украиныг баруун зүүн хэсэгт таллан авчээ. 1709 онд казакийн гетман Иван Мазепа (1639–1709) Шведтэй хамсаж Оростой дайтаад алуулсан ба Оросын хатан хаан 1764 онд гетман тодруулахыг болиулж шууд оросын харьяа болгов. 1772-1795 онд Польшийнх байсан баруун нутгаас Галицыг Австри, бусдыг Орос авсан төдийгүй 1783 онд Крым Орост нэгтгэгдсэн. Шинэ эзэлсэн газарт орос, Украинчууд шилжин суурьшиж Запорожье (1770), Кривой Рог (1775), Херсон (1778), Севастополь (1783), Николаев (1789), Одесса (1794), Луганск гээд олон хот үүсч хөгжжээ. thumb|140px|left|[[Тарас Шевченко]] XIX зуунаас Украин хөдөө аж ахуйн орон байхаа больж хотжиж, үйлдвэржиж эхэлсэн. Украин хэлээр бүтээл туурвисан яруу найрагч Тарас Шевченко (1814–1861), эрдэмтэн, улс төрч Михаил Драгоманов (1841–1895) гээд Украин үндэстэн сэргэж босчээ. 1863, 1876 оны Оросын хатан хааны шийдвэрээр Украин хэлээр хэвлэн нийтлэхийг хориглож байв. Зууны төгсгөлд Драгоманов Украин нутаг Галицыг Австриас эргүүлэн авахаар хөөцөлдөж, тэнд тэмцэл өрнөж өөртөө засах эрх нь дээшилсэн ба XX зуунд Украиндаа нэгдсэн. thumb|180px|right|[[Зөвлөлт Украин|ЗСБН Украины газар нутгийн өөрчлөлт]] Дэлхийн I дайнд Орос, Австри эсрэг тал болж орсон бөгөөд үр дүнд нь хоёулаа задарсан. 1917–1920 онд Украинд зорилго нь ижил болоод өөр тав зургаан улс үүсэхээр өрсөлдсөн бөгөөд 1919 онд нутгийн дорнод талд Харьковт төвлөн байгуулагдсан Зөвлөлт Украин шалгарчээ. 1934 онд Киевт нийслэллэсэн. Зөвлөлт Украин 1924 онд Зөвлөлт Орост нутаг өгч, 1939–1940 онд Польш, Румын, Чехословакаас нутаг авсан ба 1954 онд Украин Орос оронд нэгдсэний 300 жилийн ойгоор Крымыг шилжүүлэн авсан байна. 1932–1933 онд хэдэн сая хүн өлсөж үхэж байв. Дэлхийн II дайнд Украин галын шугам болж их хохирсон бөгөөд 5–8 сая хүнээр хорогдсон гэдэг.
Дайны дараа Украин аж үйлдвэржсэн бөгөөд төмөрлөгийн хүнд аж үйлдвэр, армийн зэвсэг техник, өндөр технологийн үйлдвэр хөгжиж ЗХУ-ын нийт бүтээгдэхүүний 20–33 хувийг хийж байв. Украинаас Никита Хрущёв, Леонид Брежнев зэрэг нам төрийн тэргүүн, тамирчин, урлагчин, эрдэмтэн гээд олон алдартан төрж гарсан. 1986 онд Чернобылийн АЦС дэлбэрч дэлхий дахиныг сэрээж байлаа.
Тусгаар Украин
thumb|left|180px|Улбар шар хувьсгал 1991 онд ЗХУ задарч ТУХН болгох, Украиныг тусгаар улс болгох бүх нийтийн санал асуулга Украинд болж 70, 90 хувиар тус тус дэмжигдэв. 1991 оны VIII сарын 24-нд Зөвлөлт Украины Дээд Зөвлөлөөс Украин улс тусгаар тогтносныг зарлан тунхаглаж, XII сарын 8, 21-нд Украины ерөнхийлөгч Леонид Кравчук Орос болон Беларусийн удирдагч нарын хамт ЗХУ-г задлан бутаргах, ТУХН-ыг үүсгэх Гэрээнд гарын үсэг зурсан.
Тусгаар Украин бусдынхаа адил шилжилтийн хямралд орж, үнийн огцом өсөлт, эдийн засгийн огцом бууралттай 1990-ээд оныг үдсэн. 1996 онд Леонид Кучма улсын ерөнхийлөгч болсон ба төрийн хэлбэрийг холимог бүгд найрамдах засаг болгож шинэ Үндсэн хуулиа баталжээ. thumb|right|180px|Орост нэгдэхийн төлөө [[Донецкийн цуглаан]] Шинэ зуунд Украины ард түмэн хоёр тийш зүтгэв. 2004 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулиар Орос улстай найрсаг Виктор Янукович ялсан боловч Европын холбоо рүү зүтгэсэн Виктор Ющенког дэмжсэн олон түмэн «Улбар шар хувьсгал» хэмээгдсэн их жагсаал, цуглааныг үүсгэснээр дахин сонгууль явуулахад Ющенко дийлж 2005 оны эхнээс ерөнхийлөгч болсон. Орос шатдаг хийн нийлүүлэлтээр хавчиснаас 2010 онд Виктор Янукович сонгогджээ.
2013 оны 11 дүгээр сард Ерөнхийлөгч В.Янукович Украин-Европын холбооны хамтран ажиллах гэрээг батлахыг больж, харин Оросоос их хэмжээний зээл хөнгөлттэй авахаар болсонд украйн-орос, баруун-зүүн нутгийнхны эрх ашиг дахин зөрж урьдын адил украйнчууд нь Тусгаар тогтнолын талбайд цугласан («Евромайдан»). 2014 оны 2 дугаар сард Янукович аргагүйдэн Орос зугтан руу дүрвэж жагсагчид төрийн эрхэнд гарчээ. Гэтэл зай өгөлгүй орос үндэстэн олонхийг эзэлсэн Крым, Севастопольд Украинаас салж Орос улсад нэгдэх үйл явц огцом амжилттай бүтээд зогссонгүй дорнод хязгаарын Донецк, Луганск мужид мөн ижил зорилготой дайн эхэлсэн. 2022 оны 2 дугаар сарын 24-нд ОХУ Донецк, Луганск дахь иргэдээ хамгаалах нэрээр Украин руу довтлон оров.
ОХУ 2014 онд Крымийг өөртөө нэгтгэсэн. 2022 онд Орос-Украины дайн Украины эх газрыг хамарч, Орос Украины зүүн өмнөд хэсгийн ихэнх хэсгийг өөртөө нэгтгэв.
Лавлах холбоос
Ангилал:Европын орон Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн Ангилал:Зүүн Европ Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс
Коритиба ХК
Coritiba Foot Ball Club нь Бразилын хөлбөмбөгийн баг бөгөөд Куритиба мужаас гаралтай улсынхаа шилдэг багуудын нэгд зүй ёсоор тооцогддог баг билээ.
Холбоос
Ангилал:Бразилын хөлбөмбөгийн клуб Ангилал:1909 онд үүсгэн байгуулагдсан
Бараан хэрэм
Гадаад төрх
Бараан хэрэм толгой биеийн урт 19-23 см, сүүл нь 15-20 см байх ба 250-340 гр жинтэй. Эрэгчин эмэгчин адил хэмжээтэй.
Жилийн улирал болон амьдрах бүсээс шалтгаалан арьсан хүрэмний өнгө өөр өөр байна. Хараас улаан хүртэл хэд хэдэн өнгө бий. Улаан зүсмийнх нь Их Британид голчлон нутагладаг.
Тэд бусад хэрэмийн адил хурц, махир хумстай ба энэ нь модонд хурдан өгсөж уруудан авирахад зохицсон. Усанд сэлж чаддаг байна.
Үржил
Үржлийн улирал өвөл орой, 2-3 сард, зун 6-7 сард болно. Нэг эмэгчин хэрэм жилд 2 удаа зулзагалах чадвартай. 38-39 хоног хээлээ тээж нэг удаад 3-4 зулзага, заримдаа 6 гарна. Зулзага төрөхдөө 10-15 гр жинтэй, нүд нь аниастай төрөх ба эх нь ганцаар асарж тэжээдэг. 21 хоноод бие нь үсээр бүрхэгдэн, нүдээ нээж дуу чимээ сонсож эхэлдэг аж. 42 хоноод шүд нь ургаж гүйцнэ. Энэ үеэс хатуу зүйлс идэж чадах ба үүрнээсээ гаран идэш тэжээл хайдаг. Гэсэн ч зулзаган хэрэмнүүд 8-10 долоо хонотол хөхөө хөхсөөр байдаг байна.
Байгальд буй бараан хэрэм 7 орчим наслах ба тэжээвэр нь 10 жил амьдардаг ажээ. Наслалт нь мөн хоол тэжээлийн олдоцоос хамааралтай ба 75–85% зулзаган залуу хэрэм эхний жилийн өвөлдөө үхэж үрэгддэг байна.
Таксоном
Өдгөө нийт 40 гаруй дэд зүйл тогтоогдоод буй боловч зарим нь тодорхой бус юм.
Хужиртын рашаан сувилал
Хужирт рашаан сувилал нь Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын нутаг, Орхон голын сав газар, Хангайн нурууны салбар Шунхлай, Гуа, Шивээт уулсын дунд далайн түвшнээс 1660 метрийн өндөрт оршдог.
Тус сувилал нь нийслэл хотоос 390 км, Арвайхээрээс 90 км, Хархориноос 54 км зайтай бөгөөд нийслэл хоттой хатуу хучилттай засмал замаар холбогдсон. 7 хоногт 3 удаа (Даваа, Лхагва, Баасан гаригуудад) автобус өглөө 7:00 цагт Төлөөлөгчийн газраас сувилуулагчдад үйлчилдэг. Тус сувилал нь Төрийн Өмчийн Хорооны шийдвэрээр 2008 онд хувьчлагдсан. Цахилгаан хангамжийн найдвартай эх үүсвэр болох төвийн эрчим хүчний системд холбогдсон. Хужирт рашаан сувилал нь захиргаа, эмчилгээ, санхүү, хоол үйлдвэрлэл гэсэн үндсэн бүтэцтэй. Зуны улиралд 800-1200, өвлийн улиралд 300 амрагч зэрэг хүлээн авах хүчин чадалтай ажиллаж, 21 аймаг төдийгүй гадаад орны сувилуулагчдыг хүлээн авч эмчлэн сувилж байна. Нийт сувилуулагчдын 5 байртай.Сувилуулагчдын амрах 300 ортой 3 давхар 2 корпус нь хоорондоо холбогдсон, 3-5 ор бүхий 20 гэртэй (зуны улиралд),сувилуулагчдын саналыг харгалзан люкс, хагас люкс, энгийн зэрэглэлээр өрөөний үйлчилгээ үзүүлнэ. Дотоод гадаадын зочдыг хүлээн авах 75 ортой люкс, хагас люксийн 2 сонголт бүхий зочид буудал ажиллаж байна. Сувилуулагчид өдөрт 5 удаа цай хоолоор үйлчлүүлэх 300 суудал бүхий орчин үеийн тоног төхөөрөмжтэй, мэргэшсэн тогооч нарын багтай зоогийн газар тогтмол ажиллана. Соёл амралт, үзвэр үйлчилгээ, мэдээлэл сургалт явуулах 100 суудал бүхий соёлын танхимтай.
Хужирт рашаан сувиллын эргэн тойрон Орхон голын сав газарт эртний түүхтэй Хархорин, Эрдэнэ зуу хийд, Төвхөн, Шанхын хийд, Улаан цутгалан, Бага хүрхрээ, Үүртийн тохой зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газрууд байх тул сувиллын эмчилгээ хийлгэхээс гадна аялал жуулчлалаар явах боломжтой. Эдүгээ Хужирт рашаан сувилал нь жилийн 4 улиралд тасралтгүй тогтмол үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд байгалийн халуун рашаан, эмчилгээний шавраас гадна физик, биеийн тамир, усан иллэг болон эмэгтэйчүүд, зүү төөнө зэрэг эмчилгээний кабинетуудад дотор мэдрэл, уламжлалт анагаах ухааны эмч нар эмчилгээ сувилгаа хийж байна.
Түүх
Хужиртын рашааныг эрт үеэс эмчилгээнд ашиглаж байсан археологийн баримтууд, эрдэмтдийн таамаглал байдаг. 1600-аад оны үед нутгийн анчин Шунхлай тус рашааны увидасыг олон нийтэд таниулснаар Хужиртын халуун рашаан, эмчилгээний шаврыг түшиглэсэн буддын шашны тусгай хүрээ хийд ажиллаж 1921 оны үе буюу Ардын хувьсгал ялах хүртэл оточ маарамба, лам нар ард олонд эмчилгээ хийдэг байв. Хужирт сумын малчин ард Өрнөх БНМАУ-ын Эрүүлийг хамгаалах яамны түшмэдэд өргөх бичиг барьж халуун рашааны дэргэд европ эмнэлэг, сувилалын газар байгуулах хүсэлт өргөн барьж эмнэлэг, сувилалыг байгуулахад өөрийн зүгээс хандив өргөж байжээ. Зөвлөлт Орос болон Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн эрдэмтдийн хамтарсан экспедици 1920-оод оноос эхлэн тус бүс нутагт судалгаа шинжилгээ хийж Хужиртын рашаан нь эмчилгээний ховор элемент бүхий үр дүнтэй орд болохыг илрүүлэн шинжлэх ухааны үндэслэлтэй эмчилгээний төлөвлөгөө боловсруулах, барилгын ажил эхлүүлжээ. Тус рашаан сувилал нь анх 1939 онд 40 ортой 1 эмчтэй “Партизаны сувилал” нэртэйгээр байгуулагдан ажиллаад 1948 онд улсын бага хурлын тэргүүлэгчдийн 10 дугаар зарлигаар Их жанжин Д.Сүхбаатарын нэрэмжит болж, 1980 онд АИХ-ын 179-р зарлигаар “Алтан гадас” одонгоор, 2019 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар "Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон"-оор тус тус шагнагджээ. Хужирт Рашаан Сувилал нь 1970 оноос Монгол улсын хэмжээнд хамгийн том сувилал болон өргөжиж, сувиллын харьяанд "Цагаан залаа" хүүхдийн зуслан, цэцэрлэг, зочид буудал, лаборатори, орон сууц зэрэг олон объектийг багтаасан цогцолбор болсон бөгөөд Хужиртад 1992 он хүртэл байнгын агаарын нислэгтэй байв. Хужирт Рашаан Сувилал нь Монгол улсын аялал жуулчлалын гол бүс нутагт оршдог бөгөөд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд багтсан Орхоны хөндийн байгалийн цогцолборт газарт оршдог Монгол Улсын Маршал Ю.Цэдэнбал, Их Британи Улсаас БНМАУ-д суух анхны элчин сайдын хамт зочилж байв. 2007 онд Монгол Улсын Үйлдвэр худалдааны яам, Япон улсын Засгийн газраас зохион байгуулсан “Нэг суурин нэг бүтээгдэхүүн” үзэсгэлэнгээс “Шилдэг бүтээгдэхүүн, шилдэг үйлчилгээ” өргөмжлөл цом хүртжээ. Хужирт Рашаан Сувиллын сувилуулагчдын байрны гадна фасадыг чимэглэсэн "Шунхлайн домог" бүтээл нь Монгол улсын шигтгэмэл зургийн оргил үеийн гол төлөөлөл юм. Жанжин Д.Сүхбаатарын цээж баримал мөн тус рашаан сувилалд өдгөө хүртэл хадгалагдаж түүхэн үйл явдлыг гэрчилж байна.
Хужирт Рашаан сувилал эрүүл мэндийн байгууллагуудаас анх удаа эмчилгээ үйлчилгээндээ Стандартчилал хэмжил зүйн газраас "Үндэсний тохирлын тэмдэг" хэрэглэх эрх 2 удаа авсан ба рашаан сувиллуудаас анх удаа олон улсын ISO 9001-2015 стандартыг хангасан байгууллага болсон.
Рашаан, шавар
Хужирт рашаан сувиллын хамт олон үйлчлүүлэгчдийн дунд “Хужиртын хөх сувд” хэмээн алдаршсан халуун рашаан, ”Хужиртын хар сувд” хэмээн алдаршсан эмчилгээний шавар хоёрыг ашиглаж эмчилгээ сувилгааны үйлчилгээ үзүүлдэг.
“Хужиртын хөх сувд” хэмээх халуун рашаан нь 120 метрийн гүнээс ундаргатай, химийн найрлагаараа сулавтар радонт, гидрокарбонат, карбонат-натрийн, бага эрдэсжилттэй (0.5г/л), шүлтлэг (РН-8.5) +48+56° халуун ус юм. Бусад халуун рашаануудаас ялгарах нэг гол онцлог нь хийн бүрэлдэхүүн дэх азотын хэмжээ 90.7-93.9%, фтор 17.0-21.0 мг/л, цахиурын хүчил 72.5-123.1 мг/л, бор зэрэг микроэлементүүд агуулдагт оршино. Бас нөгөө онцлог нь гидросульфид /НS/-ийн хэлбэрт хүхэрт устөрөгчийн агууламж 10.0 мг/л-ээс их, нүүрсхүчлийн хийн агууламж эзэлхүүндээ 0.4-5.0 % байна. Хужирт рашаан сувиллын тогтмол ашигладаг рашааны ордын 20-р цооногийн рашаан усны химийн найрлага нь РН-8.84 юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Амралт сувиллын газар (Өвөрхангай аймаг) Ангилал:Монголын рашаан сувилал
Збигнев Брудка
Збигнев Марцин Брудка (Zbigniew Marcin Bródka, 1984 оны аравдугаар сарын 8-нд Гловно хотод төрсөн) — Польшийн тэшүүрчин бөгөөд 2014 оны олимпын аварга, 2013 оны ДАШТ-ий хүрэл медальтай. 2014 онд тэрээр хоёр дахь удаагаа олимпын наадамд уралдсан бөгөөд 1500 метрийн зайд Нидерландын Кун Вервей болон Канадын Денни Моррисон нарыг 0.006 секундын багахан зөрүүгээр ардаа орхин түрүүлж тухайн олимпт Нидерландын эрэгтэй багийн ганцаарчилсан төрлүүдэд ноёлоод байсан гайхам амжилтын дундуур орсон билээ. Брудка спортоос гадна Лович хотын гал унтраах ангийн гал сөнөөгч юм.
Холбоос
Ангилал:Тэшүүрийн олимпын аварга Ангилал:Польшийн тэшүүрчин Ангилал:Польшийн олимпын аварга Ангилал:Польшийн олимпын оролцогч Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Польшууд Ангилал:1984 онд төрсөн
Жефф Шлупп
Жеффри (Жефф) Шлупп (Jeff Schlupp; 1992 оны арванхоёрдугаар сарын 23-нд Хамбург хотод төрсөн) — Ганын хөлбөмбөгчин бөгөөд Английн «Лестер Сити» болон Ганын шигшээд тоглодог.
Замнал
2014 оны наймдугаар сарын 6-нд Премьер лигийн анхны гараагаа «Лестер Сити» багт хийсэн.
Гадны холбоос
Ангилал:Ганын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Ренн багийн тоглогч Ангилал:Лестер Сити багийн тоглогч Ангилал:Брентфорд багийн тоглогч Ангилал:Ганачууд Ангилал:1992 онд төрсөн
Тогтмол санах ой
Тогтмол санах ой (Read-only memory, ROM) нь компьютер, бусад электроникийн төхөөрөмжүүдэд хэрэглэгддэг санах ойн төрөл. ROM-д хадгалагдсан өгөгдөл нь ихэнхдээ өөрчлөгдөхгүй тул голдуу firmware (тодорхой техник хангамжтай нягт холбоо бүхий шинэчлэх шаардлага бага програм)-г түгээхэд хэрэглэгдэнэ.
ROM гэж ихэнх тохиолдолд mask ROM-г илтгэх бөгөөд энэ нь өгөгдөлтэйгээ хамт үйлдвэрлэгддэг ба үүнийг програмчлах боломжгүй. Орчин үеийн EPROM, flash EEPROM төрлүүдийн өгөгдлийг олон удаа (хязгаартай хэмжээгээр) устгаж, дахин бичих боломжтой байдаг. Mask ROM нь хэдийгээр хялбар бүтэцтэй байдаг ч өнөө үед эдийн засгийн хувьд ашигтай, хялбар програмчлах боломжтой шинэ төрлийн ROM-г хэрэглэх болсон.
= Төрлүүд =
ROM-(Read only memory)
ROM (Read Only Memory). Тогтмол санах ой руу өгөгдлийг бичих боломжгүй зөвхөн уншдаг бөгөөд компьютерийг асаахад ажиллуулдаг boot програмд хадгалагддаг. RAMhttp://mn.wikipedia.org/wiki/RAM-аас ялгагдах гол онцлог нь компьютерийг унтраасан байхад ч өөр дээрх мэдээллээ алдалгүй хадгалсаар байдаг. PROM (Programmable read-only memory). Энэ төрлийн санах ойд програмыг хадгалж болно. PROM ашиглагдаж байвал энэ програмыг устгаж цэвэрлэх боломжгүй бөгөөд програмыг нь хуулж болно. EEPROM (Erasible programmable read-only memory). PROM-н нэг төрөл бөгөөд програмыг бичиж мөн устгаж болдог. Хэт ягаан туяаны тусламжтайгаар програмыг устгадаг. http://en.wikipedia.org/wiki/Eeprom (Electrically erasable programmable read-only memory). PROM-н нэг төрөл бөгөөд цахилгаан цэнэгийн тусламжтайгаар мэдээллийг нь устгах, дахин програмчилж болох нэгэн төрлийн тогтмол санах ой юм. Програмчлахын тулд motherboard-с суглах шаардлага байдаггүй. Учир нь компьютерт хэрэглэгддэг ердийн хүчдэл түүнийг програмчлахад хангалттай байдаг. Жишээ нь BIOS-ын микросхем юм. Input, Storage, Operation, Control, Output. • Input unit: Энэ төхөөрөмж нь компьютероор боловруулагдах өгөгдлүүд болон програмыг оруулна. Хүний нүд болон чих зэрэг эрхтэнүүдтэй төстэй. • Storage unit: Энэ төхөөрөмж нь өгөгдлүүд болон програмыг хадгална. Хүний тархины мэдээлэл санах хэсэгтэй төстэй. • Arithmetic unit: Програмын зааврын дагуу хадгалагдаж байгаа өгөгдлүүд дээр тооцоолон бодолт хийнэ. • Control unit: Энэ төхөөрөмж нь оруулах төхөөрөмж, санах төхөөрөмж, арифметик төхөөрөмж болон гаргах төхөөрөмжүүдийг удирдана. Хүний мэдрэлийн төв системтэй төстэй. • Output unit: Энэ төхөөрөмж нь компьютерээр боловсруулагдсан хүнд ойлгомжтой хэлбэрийн өгөгдлийг дамжуулах үүрэгтэй. Хүний гар болон амтай төстэй. Удирдах төхөөрөмж болон арифметик төхөөрөмж хоёрыг нэг төхөөрөмж гэж үздэг ба төв процессор (CPU - central processing unit) гэж нэрлэдэг. “Peripheral devices” гэдэгт оролт, гаралт болон туслах санах төхөөрөмжүүд хамрагдах ба тэдгээр нь процессороос гадна тусдаа оршино. Үндсэн санах төхөөрөмжтэй мэдээлэл солилцоно. Санах төхөөрөмж нь зориулалтаасаа хамаарч үндсэн санах төхөөрөмж болон туслах санах төхөөрөмж гэж хуваагдана.
Төвөд
thumb|Төвөд нь [[Буддын шашин|Буддын шашны нэгэн өлгий]] Төвөд (བོད, 2011 он хүртэл Төвд гэж бичиж байв) — Хималайн ар дахь Төвөд үндэстний өлгий нутаг болох өндөрлөг орон. Газар зүйн тогтцын хувьд Төвөдийн өндөрлөг (Хөхнуур-Төвөдийн өндөрлөг) хэмээх энэ газар орон дунджаар далайн түвшнээс дээш 4900 метрт өндөрт орших, 1,2 сая хавтгай дөрвөлжин газар нутаг юм.
Төвөд хэл, Төвөдийн Бурханы шашин гэсэн онцлогтой соёл, шашнаар нэгдсэн газар юм. Угуул иргэд нь төвөдүүд.
Акита
Акита бол Японы зүүн хойд бүсийн аймгуудын нэг бөгөөд Япон тэнгис талдаа байрладаг. Төв хот нь Акита хот юм.
Төвөд
Төвөд орон өдгөө Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын харьяанд Төвөдийн өөртөө засах орон, Сычуань муж, Хөхнуур мужид хуваагддаг. Төвөдөөс гадна Хятад, Монба, Хотон, Чян, Лоба зэрэг яс үндэст хүмүүс амьдардаг.
Акита
Цаг агаар, уур амьсгал
Акита муж нь Япон тэнгисийн эрэгт оршдог бөгөөд цаг уурын хувьд Япон тэнгисийн цаг уурын бүлэгт хамаарна. Япон тэнгисийн эрэгт оршдог Ямагата, Нийгата мужуудтай адил Япон тэнгисийн зүгээс чийглэг хүйтэн салхи үлээж сэвсгэр нойтон цас авчирдаг. Акита мужийн нутгийн 90% нь цас маш ихээр ордог бүст хамрагдах ба цас ихээр орж хунгарладаг. Өвлийн өдрийн нар тусах хугацаа Япон улсын хэмжээнд хамгийн бага. Мөн　Акитагийн булан орчимд үүсдэг хэт нам даралтын нөлөөгөөр хүчтэй цасан шуурга босох ч тохиолдол бий.
Төвөд
618 онд Төвөд Соронзон Гомбо хааны дор нэгтгэгдэж, 841 он хүртэл хүчирхэг оршсон нь түүхэнд Төвөдийн хаант улс гэж тэмдэглэгджээ. Түүнээс хойш Лхас, Шигацэ дахь Төвөд удирдлагад нэр төдий нэгддэг байсан ба түүнээс хойш зарим зуунуудад Монгол, Нанхиад, Манжийн удирдлага, нөлөөлөл дор орж байв.
Акита
Цаг агаар, уур амьсгал
Харин зуны улиралд өвлөөс эрс ялгаатай, цэлмэг өдрийн тоо олон, бороо ч багатай байдаг. Мөн Номхон далайгаас үлээх салхийг Огагийн нурууны уулс нөмөрлөсөний улмаас сэрүүн салхи үгүй болж мужийн төвөөс мужийн өмнөд хэсэгт халуун агаарын хуримтал бий болж хүчтэй халалт үүсдэг. Ийм учраас Акита мужийн 4 улирал нь бүгд өөр өөрийн өнгө аястай.
Төвөд
1912 онд Манж Чин улс нуран унахад бодит байдал дээр шашин төрийг хослуулсан тусгаар тогтносон Төвөд улс буй болсон тухай 1913 оны 1-р сарын 23-нд 13-р Далай лам зарлан тунхагласан байна.
Акита
Түүх
Одоогийн Акита муж нь Идэва болон Рикүо хэмээх түүхэн мужуудын хэсгээс бүрдэх ба Акита (Намрын талбай) хэмээх нэрийн учир нь хөрс нь тариа будаанд тохиромжгүй тул Ада буюу “муу талбай” гэсэн үгээс гаралтай гэж яригддаг. Бас Акита мужийн газрын зураг хүний эрүү мэт хэлбэртэй тул Агита буюу “эрүү талбай” гэсэн үгээс гаралтай гэсэн хувилбар ч байдаг. Акита (Намрын талбай) хэмээх нэр нь Тэнпёо-Канпоогийн үед (729-749 он) батлагдан мөрдөгдөх болжээ.
Төвөд
1949 онд БНХАУ байгуулагдаж, Төвөдийг Хятадын салшгүй нэгэн хэсэг гэж үзээд 1951 онд цэргийн хүчээр нэгтгэсэн. Улмаар Төвөдийн удирдагч 14-р Далай лам тэргүүтэй олон хүн Энэтхэг рүү зугтан дүрвэжээ.
Акита
Эрний үе
Одоогийн Акита мужийн нутагт чулуун зэвсгийн үед хүмүүс амьдарч байсан ул мөр олддог. Эдгээр уугуул оршин суугчид дээр нэмэгдэж Яёйгийн үед (МЭӨ 500 - МЭ 300 он) Евразийн зүүн хэсгээс Японы баруун хэсэгт хүмүүс шилжин суурьшиж эхэлжээ. Үүний дараагаас шилжин суурьшигчид одоогийн Японы баруун төв нутгаар төвлөн Ямато үндэстний төрт улсыг үүсгэж эхэлсэн байна. Энэ улс нь Чоотэй (朝廷) гэгдэж байсан ба, үүний дараа 8-р зуунд улсын нэрээ Нихон (бид Япон гэж дууддаг хэдий ч уг нэр нь Нихон буюу Наран улс юм) болгожээ. 8-р зууны эхний хагаст Чоотэйн засгаас Япон тэнгисийн хойд хэсгийг нэгтгэхээр одоогийн Ямагата мужын Жоонай хязгаарт Дэваносакү бэхлэлтийг байгуулсан бөгөөд 733 онд уг бэхлэлт нь одоогийн Акита мужийн Акита хотод шилжжээ. Уг бэхлэлт нь 760 онд Акита цайз болж өргөжин Дэва мужийн засаг захиргаа шилжин ирсэн боловч чулуун зэвсгийн үеийн уугуул иргэд ба Чоотэйд харьяалагддаггүй Ямато үндэстнүүдийн бослогод өртөж Акита цайз нуран Дэва мужийн засаг захиргаа дахин шилжихэд хүрчээ.
Төвөд
Өдгөө Төвөдийн өөртөө засах орон, Хөхнуур болон Сычуань мужийн баруун биеээр 5.4 сая гаруй төвөд хүн амьдран сууж байна. 1959 онд Төвөдийг БНХАУ эзэлснээс үүдэн Далай лам нутагтаа байх аргагүй болж, Энэтхэг рүү дүрвэн гарснаас хойш дахин эх нутагтаа очих боломжгүй байгаа юм.
Акита
Эрний үе
Үүний дараа Акита цайз дахин сэргээгдэж Зүүн хойд бүс нутгийн Япон тэнгисийн хэсгийн томоохон төв болжээ. Үүний дараагаас хурдацтай хөгжиж эхэлсэг байна. 878 онд их хэмжээний татвар, хүнд хүчир хөдөлмөрөөс болж том хэмжээний бослого гарч засгийн газраас 5000 цэрэг илгээсэн хэдий ч ихэнх нь алагдаж ихээхэн хохирол амсчээ.
Төвөд
Төвөдийн дүрвэгсдийн Засгийн газар нь Төвөдийн өөртөө засах орон, Цинхай муж бүхэлдээ, Сычуань мужийн баруун хэсэг, Юньнань, Ганьсу мужийн зарим хэсгийг Төвөдийн нутаг гэж үздэг. Одоогийн Төвөдийн өөртөө засах ороноос бусад төвөдүүд тархсан нутагт төвөдүүд хүн амыг олонхыг бүрдүүлж байгаагүй, Төвөдийн хаант улсын бусад үед төдийлөн захирч байгаагүй байна.
Акита
Дундад зуун
Оошүү Фүживара анхны Киёхирагаас Мотохира, Хидэхира, Ясүхираг хүртэл бүтэн зууныг (11-р зууны сүүлээс 12-р зууны сүүл) дамнан оршиж Тоохокү бүс бүхэлдээ Гоозокү буюу үе дамжсан язгууртнуудын захиргаанд байв. Тухайн үед Акитагийн хэсэг, Юри, Хинай хэсэг Фүживарагийн мэдэлд байв.
Төвөд
БНХАУ-ын эрх баригчид Төвөдийг дараах засаг захиргааны нэгжид хуваагаад байна. Үүнд:
Акита
Сүүлийн үе
1600 оны Сэкигахарагийн тулалдаанд барууны хүчийн цохисон Токүгава Иэясү Их Шоогүнээр тодорч засгийн газараа Эдо (Токио)-д төвлөрүүлж, нэгдсэн улсыг байгуулжээ. Энэ үед Сэкигахарагийн тулалдаанд барууны хүчийг дэмжиж оролцсон Онодэрагаас бусад нь шинэ засгийн ивээлийг хүртсэн ч өмнөх харьяат ард газар нутгаасаа салжээ. Үүний хэрээр төв засгийн хүч улам чангарч орон нутгийн эрх хумигдах болжээ.
Төвөд
Цөллөгт буюу хилийн чандад байгаа төвөд хүмүүс нийт 134 мянга орчим байна: Энэтхэгт 100,000 хүн, Балбад 20,000, Бутанд 1249, Швейцарт 2000, Скандинавт 100, Европын бусад орнуудад 400, Австрали, Шинэ Зеландад 200, АНУ-д 8000, Канадад 1200.
Акита
Сүүлийн үе
1602 онд Акита мужийн анхны захирагчаар Сатакэ Ёшинобү томилогдож эл овог 12 үе дамжин Акита мужыг захирчээ.
Акита мужаас төрөн гарсан алдартнуудыг дурдвал Сато Нобүхиро, Хирата Ацүтанэ болон Акита ранга (Уран зургийн нэгэн төрөл)-г үндэслэгч Сатакэ Ёшиацү, Одано Наотакэ нар төрөн гарсан билээ.
Төвөд
Эх сурвалж
Ангилал:Хятадын түүхэн улс
Акита
Сүүлийн үе
1868 онд эхэлсэн Бошины байлдаанд Күбота нарын Дэвагийн захирагч нар Ооүгийн эвсэлд нэгдсэн хэдий ч Күботагийн талынхан эргэлт гарган Күбота гэнэт шинэ засгийн талд орж эцсийн дүндээ ялалт байгуулсан боловч Күботагийн газрын ихэнх нь алдагдсан гэдэг.
Орон нутаг
Мужийн харьяанд доорх 13 хот, 6 хэсэг, 9 жижиг хот, 3 тосгон байдаг.
Акита
429,987 хүн амтай
Оомагари
Сэнбокү 146,617 хүн амтай
Оодатэ
Хойд Акита 124,354 хүн амтай
Ёкотэ
Хирака 102,663 хүн амтай
Ноширо
Ямамото 95,491 хүн амтай
Юзава
Юкэн 75,715 хүн амтай
Казүно
42,885 хүн амтай
Хүн ам
2008 оны байдлаар Акита мужийн хүн амын тоо 1,121,000 байна. 65 болон түүнээс дээж насныхан Акита мужийн хүн амын 28.6%-ийг эзэлж байна. Энэ нь Акита муж нь өндөр настнуудынхаа тоогоор Японд 2-т буюу Шиманэ мужийн дараа орж байгааг баталж байна.
Седиментологи
Седиментологи нь орчин үеийн тунадас, түүний хуримтлагдах процессийг судладаг геологийн нэгэн салбар ухаан юм. Орчин үеийн тунадас хуримтлагдах зүй тогтлыг судласнаар эртний тунамал чулуулгийн хуримтлагдасан нөхцөлийг тодорхойлж (Униформизмийн зарчим) болно.
Тунамал чулуулаг нь Дэлхийн гадаргуугийн ихэнхи хэсгийг бүрхэх (бүрдүүлэх) учир, энэ судалгаа нь Дэлхийн хөгжлийн түүхийг сэргээн ойлгоход үлэмж хувь нэмэр оруулна. Седиментолги нь тунамал чулуулгийн үелэл, тэлгээрийн харилцан хамаарлыг судладаг давхрагазүйтэй нягт холбогдоно.
Тунамал чулуулгийн төрлүүд
Гарал үүслээр нь тунамал чулуулгийг үндсэн гурван төрөлд хувааж болно. Үүнд: хэмхдэст буюу өгөршлөөр, химоген буюу химийн тундасжилтаар үүссэн, биоген буюу органик гаралтай чулуулаг.
Дархлаа судлал
ажаэжаэ
Дархлаа тогтолцооны нийтлэг шинж
Бидний хүрээлэн буй орчин тоо томшгүй олон эмгэгтөрөгчдийг \вирус, бактери, мөөгөнцөр, эгэл биетэн, шимэгчид\ агуулж байдаг. Эмгэгтөрөгч биед халдварлах, өвчлүүлэх эсэх нь түүний эсрэг тэмцэж буй дархлаа тогтолцооны идэвхээс шууд шалтгаална. Эмгэгтөрөгчид янз бүрийн замаар биед нэвтрэх ба халдвар тус бүрт тохирсон дархлааны урвал өрнөх шаардлагатай болдог. Хүний биеийг гадна дотор талаас нь битүү хучиж байдаг арьс, салст нь ихэнх халдварын эсрэг үр дүнтэй хориг болдог ба зарим нянгууд гэмтээгүй арьсаар нэвтэрч чаддаг байна. Хэдий тийм боловч ихэнх нянгууд хоол боловсруулах ба шээс бэлгийн замын салст бүрхэвчээр дамжин халдварладаг. Зарим нь хамар, залгиур , уушгийг халдварлуулах ба зарим төрлийн бактери, вирус тухайлбал: ХДХВ \HIV\ , хумхаа \Хумхаа\, гепатитын\\ вирус нь цусаар халдварлана.Дархлаа тогтолцооны язгуур үүрэг нь эмгэгтөрөгчийг биеэс зайлуулах , ингэснээр бие махбодид  учруулж болзошгүй хөнөөлийг бууруулахад чиглэгдэнэ. Хүний бие махбодын бүтцийн гол бүрдэл нь полипептид буюу уураг байдаг. Ихэнх уургийн амин хүчлийн дараалал бодгаль бүрд ялгаатай байх бөгөөд энэ ялгааг тухайн хүний эсийн бөөмд байх хромосомын үндсэн бодис болох полимер бүтэцтэй нүклейн хүчлийн \ДНХ-ийн\ дараалал нөхцөлдүүлж өгнө. Дархлаа тогтолцоо нь энэ ялгааг танин мэдрэх гайхамшигт чанартай бөгөөд өөрийн уургийн эсрэг үл үйлчлэх, харь уургийг \жишээлбэл: бактери, вирус\ таньж зайлуулдаг юм.Мөн биемахбодийн эд эс мөнх амьдардаггүй өөрийн удмын материалд программчлагдсан мэдээллийн дагуу тодорхой хугацааны дараа үхэхээр \апоптозод өртөхөөр\ бүтээгдсэн байдаг. Ингэж үхсэн эд эсийг бие махбодоос зайлуулах үүргийг мөн л дархлаа тогтолцоо хийж гүйцэтгэдэг. Өөрөөр хэлбэл, дархлаа тогтолцоо нь бие махбодийн оршин тогтнохын үндэс болсон удмын хувьд нөхцөлдсөн дотоод орчны антигений тэнцвэрт байдлыг хангадаг.
Төрөлхийн ба өвөрмөц дархлаа
Дархлаа тогтолцоо нь өнөөгийн хөхтөн амьтанд байгаа шиг хоорондоо маш нарийн уялдаа холбоотой, уян хатан зохицуулагатай хамгаалалтын механизмуудын цогцолбор болон хөгжихэд эволюци хөгжилийн 400 сая жил шаардагдсан гэж үздэг. Дархлаа тогтолцоо нь удмын хувьд нөхцөлдсөн дотоод орчны антигений тэнцвэрт байдлыг хангах үүргээ дархлааны хариу урвалын тусламжтай гүйцэтгэдэг. Аливаа дархлааны хариу урвал нь: 1рт эмгэгтөрөгч болон бусад харийн биетийг таних 2рт тэдгээрийг устгах, биеэс зайлуулах гэсэн үндсэн үйлээс бүрдэнэ.
Дархлааны хариу урвалийг ерөнхийд нь 2 хуваана: Төрөлхийн буюу байгалийн дархлаа: Антигенд тухайлсан өвөрмөц чанаргүй. Төрөлхийн дархлаа нь тухайн эмгэгтөрөгч давтан халдварлахад түүнд тохирч хувирч чаддаггүй байдаг. Төрөлхийн дархлааны урвалын эсэд моноцит, полиморф бөөмт нейтрофил, макрофаг. Эдгээр эсүүд нь нянтай холбогдон, залгиж устгадаг. Залгиур эсүүд нянгийн янз бүрийн хэсгүүдтэй өвөрмөц бусаар холбогдох чадвартай. Өөрөөр хэлбэл нян бүрийг таньж, холбогдох механизм ижил. Залгиур эсүүд халдварын эсрэг хамгаалалтын эхний шатанд үйлчилдэг.
Лү Шүнь
Лү Шүнь (, 1881 оны 9 сарын 25 - 1936 оны 10 сарын 19) нь 20-р зууны Хятадын их зохиолчдын нэг юм. Жинхэнэ нэр нь Жоү Шүрэнь.
Дархлаа судлал
Төрөлхийн ба өвөрмөц дархлаа
Олдмол буюу өвөрмөц дархлаа: Тодорхой нэг антигенд өвөрмөц чанартай, эмгэгтөрөгч давтан халдварлахад түүнд тохирч улам боловсронгуй болж хувирч чаддаг байна. Өөрөөр хэлбэл өвөрмөц дархлааны хариу урвалын үед тухайн антигенд өвөрмөц санамжийн эсүүд \memory cell\ үүсэх ба эмгэгтөрөгч дахин халдварлахаас үр дүнтэй хамгаалж чадна. Тухайлбал: сахуугийн халдвар, салхин цэцгийн халдварын дараа насан туршийн дархлаа тогтоно. Өвөрмөц дархлааны хариу урвалын эсэд лимфоцит юм. Лимфоцит нь цус, эдэд байршиж эсийн гаднах болон эсийн доторх эмгэгтөрөгчийн аль алиныг өвөрмөцөөр таньдаг.
Лү Шүнь
Амьдрал
Лү Шүнь нь 1881 оны 9 сарын 25-нд Жөжиэн мужийн Шаошин хэмээх багавтар хотод ядуу айлын гэрт төржээ. Өсвөр насных нь үед эцэг нь нас барсны улмаас тэрээр анагаах ухаанд суралцахаар шийджээ. Хятадад суралцаж байснаа Чин улсын засгийн газрын тэтгэлэгтэйгээр 1902 онд Японд суралцахаар шийджээ. Тэнд байхдаа Лү Шүнь нь ард түмнийг өвчин эмгэгээс ангижруулахаас илүү, зовлон зүдгүүрээс ангижруулах нь чухал гэдэг санааг бодож олжээ. Үүн дээр тулгуурлан, уран зохиолыг хөөхөөр болж, Хятад руу буцаад Бээжингийн их сургууль, Бээжингийн эмэгтэй багш нарын коллежид багшилж байх явцдаа зохиолоо туурвиж эхэлжээ.1918 оны 5 сард "Лү Шүнь" нэрээ анхныхаа удаад хэрэглэж, анхныхаа зохиол болох "Галзуу хүний өдрийн тэмдэглэл" нь хэвлэгдэн гарчээ.
Дархлаа судлал
Төрөлхийн ба өвөрмөц дархлаа
Ангилал:Анагаахын мэргэжлийн салбар
Лү Шүнь
Амьдрал
Лү Шүнь нь энэ үеэс Хятадын шинэ утга зохиолчдын хөдөлгөөнийг (хожим таван сарын дөрөвний хөдөлгөөн гэж алдаршсан) удирдах болжээ. 1921 онд бас нэг алдартай зохиол нь болох "А-Кьюгийн үнэн түүх" зохиол нь нийтлэгджээ. Тэрээр 1924-1926 онд зохиолуудаа туурвисаар, 1926 оны 5 сарын 18-ны аллагын дараа Бээжингээсээ нүүж, 1927 онд Шанхайд оршин суухаар болжээ. Энд нас барах хүртлээ амьдарсан ба 1936 оны 10 сарын 19-нд сүрьеэгийн улмаас нас баржээ.
Жильберто да Сильва Мело
Жильберто хэмээн алдаршсан Жильберто да Сильва Мело (Gilberto da Silva Melo, 1976 оны 4 сарын 25-нд Рио-де-Жанейрод төрсөн) нь Бразилын мэргэжлийн хөлбөмбөгчин бөгөөд өдгөө Бразилын Крузейро багт харьяалагддаг. Тэрээр хөлбөмбөгчийн замналынхаа ихэнх хугацаанд зүүн жигүүрийн хамгаалагчаар тогложээ. Жильбертогийн ах Нильдесон, Нелио нар нь мөн хөлбөмбөгчид байв.
Гадны холбоосууд
Ангилал:Бразилын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:Америка Минейро багийн тоглогч Ангилал:Гремио багийн тоглогч Ангилал:Интернационале багийн тоглогч Ангилал:Крузейро багийн тоглогч Ангилал:КР Васко да Гама багийн тоглогч Ангилал:Сан Каэтано багийн тоглогч Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч Ангилал:Херта багийн тоглогч Ангилал:Фламенго багийн тоглогч Ангилал:Бразилын хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Бразилчууд Ангилал:1976 онд төрсөн
Их Монгол Улс
Их Монгол Улс (1206-1635), мөн Монголын Эзэнт Гүрэн  (Англи: Mongol Empire, 1206-1260/1368) нь Ази, Европ тивийг тэгнэн оршсон, Монголын түүхэнд, хамгийн өргөн уудам газар нутагтай эзэнт гүрэн юм. Судлаачид ИМУ-н газар нутгийг 26,000,000 эсвэл 33,000,000 км2 хэмээн зөрүүтэй байдлаар тооцоолжээ. Их Британийн түүхчид Их Монгол Улсыг, газар нутгийн хэмжээгээрээ, Их Британийн эзэнт гүрний дараа орох, дэлхийн түүхэн дэх 2 дахь том эзэнт гүрэн гэж тэмдэглэсэн нь, дагаж орсон болон хараат буюу вассаль улс орон, овог, аймгуудыг оруулаагүй тооцсонтой холбоотой юм.
Анх 1206 онд Чингис Хааны байгуулсан ИМУ нь, алтан үедээ, наран ургах зүгээс наран жаргах зүг хүртэл, Номхон далайн эргээс Хар тэнгис, Дунай мөрний сав газар, өмнө зүгээс, Зүүн өмнөд Азийн болон далайн арлуудын хараат буюу вассаль орнууд, умард зүгт, Хойд мөсөн далай, Енисей мөрний сав газрын овог, аймгуудыг хамруулсан асар уудам газар нутгийг эрхшээн оршиж байлаа.
Ази, Европ тивийн олон арван улс, хэдэн зуун хот балгасыг байлдан дагуулж, сая сая иргэдийг хурааж, эрхшээлдээ оруулсан, монголчуудын цэргийн тоо нь 250'000-аас хэтэрч байсангүй.
Чингис Хаан төв Азид, одоогийн Монгол улсын газар нутаг дахь тархай бутархай олон арван нүүдэлчин аймгуудыг нэгтгэж, Зүрчидийн Алтан улс, Тангуд улс, Хорезмын эзэнт улсыг байлдан дагуулснаар, ИМУ-ын үүсэл хөгжлийн үндэс суурь тавигджээ.
Үүсэл хөгжил
12-р зууны сүүлийн хагаст Монголын газар нутагт Хамаг Монгол, Хэрэйд, Мэргид, Татар, Найман зэрэг олон арван нүүдэлчин аймгууд мөнхийн дайн дажинтай байлаа. Хамаг Монгол аймгийн хаанаар 1189 онд өргөмжлөгдсөн Чингис хаан улс төр болон цэрэг зэвсгийн хүчээр зэргэлдээх аймгуудыг өөртөө нэгтгэж 1206 онд Их Монгол Улсыг байгуулсан байна. Нүүдэлчин аймгуудын нэгдлийг хөрш зэргэлдээ орнууд эерэгээр хүлээж авсангүй. Улмаар улс төр, эдийн засгийн зөрчил нь дайн үүсэх шалтгаан болж Чингис хаан Зүрчидийн Алтан улс, Тангуд болон Хорезм эзэнт улсад цэрэглэн халдаж цаашлан Азербайжан, Гүржийг эзэлж Калка голын хөвөөн дээр Оросын вангуудын цэргийг бут цохьжээ. Тангудын эсрэг хийсэн сүүлчийн аян дайндаа Чингис хаан өвчнөөр таалал төгссөн бөгөөд өөрийн байгуулсан эзэнт улсаа хүү нартаа гэрээслэн үлдээжээ.
Их Монгол Улс байгуулагдах урьдач нөхцөл бүрэлдсэн нь
Жамуха Хамаг Монголын нөлөө бухий язгууртан Алтан, Хучир нарыг талдаа урвуулж, Тоорил ханы хүү Нялх Сэнгүмээр эцгийг нь ятгуулж, 1203 онд Тэмүжиний эсрэг дахин эвсэл байгуулжээ. Үүнийг тагнаж мэдсэн Тэмүжин 1203 оны намар Туул голын хавь газар Тоорил ханыг гэнэдүүлэн цохижээ. Ингэж Тэмүжин хамгийн хүчирхэг Хэрэйдийн ханлигийг мөхөөснөөр Монгол туургатны дотор эрх сүр, нэр хүнд нь эрс өсөв. Эцэст нь өмнөх тулалдаануудад ялагдаж, Найманы Таян ханыг тойрон бүгсэн ханлиг, аймгуудын хэсэг бусаг хүчийг 1204 онд бут цохисноор Монгол туургатны үндсэн гол хэсгийг өөртөө нэгтгэжээ. Тэмүжин ийнхүү «хагацсан улсаа хамтатгаж, бутарсан улсаа бүртгэх» их үйл хэргийг бүтээсэн билээ. Энэ үе бол Их монгол улс байгуулагдах явц дахь нэг ёсны шилжилтийн үе байжээ.
Их Монгол Улс байгуулагдсан нь
3-р жарны улаан бар жил (1206) бол Монгол түмэнд ивээлээ өгч, хэзээ ч үл умартах түүхэн аугаа их үйлсийн гараа болсон юм. 1206 оны намар цагт Онон голын эхнээ Тэмүжиний oрд өргөөнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган Их Хуралдай хуралджээ. Их Хуралдайн өмнө тавигдсан үндсэн зорилт нь Их Монгол Улс байгуулагдсаныг даяар олноо зарлан тунхаглах, нүүдэлчин монголчуудын төрийн жолоог бат түвшин атгах их хааныг сонгон өргөмжлөх явдал байв. Ийнхүү монгол угсааны олон ханлиг аймгуудыг нэгтгэн захирсан Монгол хэмээх улс Төв Азид тогтнон мандсан байна. Шинэ тулгар Монгол улс тогтнон мандахад бас Чингис хааны шадар эүтгэлтнүүд, нийт Монгол түмэн гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Монголын тулгар төр тогтсоныг өргөн утгаар нь авч үзвэл, МЭӨ 3 зуунаас үүдэлтэй яэгуурын монголчуудын 1400-аад жилийн шаргуу тэмцлийн зүй ёсны үр дүн, нүүдэлч удмынхны нийгэм-улс төрийн хөгжилд гарсан чанарын хувьсал өөрчлөлт, өтгөс өвгөдөөс маань улбаалсан төр ёсны уламжлал, шинэчлэлийи яах аргагүй гойд содон түүхэн үзэгдэл байсан юм. Их Монгол нь улс хэмээх орчин цагийн ухагдахууны үндсэн шалгуур - тодорхой газар нутаг, хил хязгаар, хүн ам, төр болон төрийн бүрэн эрхт байдал хэмээх гол болзолуудыг бүрэн дүүрэн хангаж байсан юм. Чингис хааны үндэслэн байгуулсан Их Монгол Улс нь эхэн үедээ умардаас өмнөд этгээдэд Байгал нуураас Түмэн газрын цагаан хэрэм хүртэл, зүүнээс өрнөд этгээдэд Хянганы нуруунаас Алтайн чинад хүртэл өргөн уудам нутгийг эзлэн оршиж байв. 1207 онд Зүчи баруун гарын их цэргийг удирдан, буриад, хабханас, тува, зэрэг Ойн иргэдийг Их Монгол улсад нэгтгэжээ.
Эхэн үеийн хаад:
Цэргийн зохион байгуулалт
Хишигтэн нь Их Монгол улсын зэвсэгт хүчний цөм болж байсан боловч, цэргийн хэрэг нь цар далайцаараа ихээхэн өргөн агуулгатай байжээ. Арван өрхөөс татсан арван цэргээс бүрдэх аравт, арван аравт бүрийн цэрэг нийлсэн зуут, арван зуутын цэргээс бүрдсэн мянгат, арван мянгатын цэрэг бүхий түмт байхаар журамласан цэргийн зохион байгуулалтын тогтолцоо нь Их Монгол улс байнгын хүчирхэг армитай байх нөхцлийг бүрдүүлсэн юм.
Чингис хаан цэргээ шинэ зохион байгуулалтанд оруулж, байнгын армийг бий болгов. Цэргийн ерөнхийлөн захирах тушаалтныг буй болгож, тэр тушаалд нэрт жанжин Хубилай-г томилов. Мөн дээд хэмжээний арван хоёр зөвлөхөөс бүрдсэн Илдэч хэмээх цэргийн бодлогын газрыг байгуулав. Цэргийн яамны маягийн эл байгууллага нь цэргийн эрдэм ухааныг хөгжүүлэх, цэргээ байлдааны байнгын бэлтгэл сургуультай байлгах, цэргийн жанжин, дарга нарын удирдлагын ур чадварыг ямагт төгөлдөржүүлэх, армийн зохион байгуулалтыг чанд цэгцлэх, дээд зэргийн уян хатан, хөдөлгөөнт армийг байлдааны бэлэн байдалд барьж байх гол үүрэгтэй байжээ.
Чингис хаан, түүнийг залгамжлагчид цэргийн үйлдвэрүүдийг хөгжүүлж, анги, нэгтгэлүүдийг шинэчлэн зохион байгуулав. Чингис хааны цэрэг 105000-д 10000 хишигтэн 95000 аравт цэрэг хүрч байсан гэж тэмдэглэсэн нь үнэнд ойртсон буй за.
Их Монгол улс хүчирхэг зэвсэгт хүчинтэй байсан нь цэргийн сургалтын бүхэл бүтэн тогтолцоо бүрдүүлсэнтэй холбоотой. Эл тогтолцоо нь, хүүхдээ хар багаас нь морь унуулж, нум сум харвуулж сургах, байлдах болон агнах наад захын эрдмийг эзэмшүүлэхийг иргэн бүрийн зайлшгүй үүрэг болгосон бүх нийтийн цэргийн бие даасан сургалт; мөн моринд гарамгай болгох, сэлэмдэх урлагт суралцах, оньсон техник эзэмших зэрэг албан ёсны мэргэжлийн сургалт гэсэн хоёр үндсэн хэлбэртэй байжээ. Байн байн тэмцээн, наадам зохион байгуулж байсан нь зугаа цэнгэлийн төдийгүй, цэргийн сургалтын үр дүнг шалгах гол хэлбэр байсан.
Чингисийн цэргийн эрдэм ухаан нь ашигтай байрлалаас түрүүлж, гэнэтийн цохилт өгч байлдааны санаачилгыг гартаа атгах, газар орон цагийн байдалд зохицон таацуулан шийдвэр гарган хэрэгжүүлэх, морьт цэргийн хөдөлгөөнт чанарын өндөр боломжийг шавхан дайчлах, цэрэг эрийн зориг хүч, сэтгэл зүйн хатуужил, ов мэх, авхаалж самбааг илтгэж, улс төр, цэргийн бодлогыг чадварлаг хослох урлаг байв.