cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гастон Рамирес
Шигшээ
Тэр 2014 оны тавдугаар сарын 31-нд 2014 оны ДАШТ-д оролцохоо зарлуулж, Италитай зургаадугаар сарын 24-нд тулахад сэлгээнээс (Кристиан Родригесийн оронд: 78 дахь минут ) 81 дэх минутанд цор ганц гоолын дамжуулалтыг Диего Годинд өгсөн юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Уругвайн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Халл Сити багийн тоглогч Ангилал:Саутхемптон багийн тоглогч Ангилал:Болонья багийн тоглогч Ангилал:Пеньяроль багийн тоглогч Ангилал:Уругвайн олимпын оролцогч Ангилал:Уругвайн хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Уругвайчууд Ангилал:1990 онд төрсөн
Дэлгэрхангай сум
Дэлгэрхангай нь Дундговь аймгийн сум юм. Дэлгэрхангай гэсэн сумын нэр нь Дэлгэрхангай уулын нэр бөгөөд далайн төвшинөөс дээш 1926 м өндөр өргөгдсөн байгалийн үзэсгэлэн төгс бүрдсэн нутгийн ард олны хүндэлж биширч явдаг хайрхан юм.
Нэр
Дэлгэрхангай уулыг эрт цагт Инэл хан уул гэдэг байж. Инэл гэдэг нь энгүй их, маш их, их юмны таг гэсэн утгатай үг. Дэлгэрхангай уулын яг орой дээр хэвлий /хэвтэш/ маягийн томоос том талбай байдаг. Түүнийг Алтан тэвш гэж нэрлэдэг. Дэлгэрхангайн энгэр биед “Тэвш”-ийн хэмээх салбар жижиг уул буй. Түүний Шүүт /Хөшөөт гэсэн үг байж болох/-ын амны зүүн хярд онцгой нууц хонхорт нэгэн том булш бий. Тэр хярын дэргэдүүр “Хүрээ зам” гэдэг нэртэй замтай. Булшнаас зүүн тийш орших бэсрэг хярын орой дээр нэгэн цооног агуй /нүх/ байх бөгөөд доогуураа булштай холбогддог гэсэн яриа байдаг. Дэлгэрхангай уулын лус савдаг нь 20-иод метр урт, ханцуйтай гарын чинээ бvдvvн том могой Тэвшийн ууланд байдаг гэж хуучилдаг. Дэлгэрхангай уул төв халхын есөн их хан уулын гол дунд оршдог бөгөөд их эрт төрийн тахилгатай болсон юм. Нийслэлийн ойролцоох Богд уул л гэхэд бүр сүүлд 1778 онд, Отгонтэнгэр 1779 онд, Хэнтий хан 1818 онд төрийн тахилгатай болсон гэдэг. Дэлгэрхангай уулыг тахихдаа баатар хүний хөө хуяг, илд мэс, эрхэм хvний хувцас чимэг, суудал ширээ, хэрэгсэл зэргийг өргөдөг байсан тухай брагри ёнзон Дамцагдоржийн “Их газрын эзэн Дэлгэрхангай уулын сан тахилга тус амгалангийн хурыг буулгагч” хэмээх сударт өгүүлсэн байдаг. Дэлгэрхангай уулын ар хөндийд жилийн жилд олон мянган адуу отроор нутагладаг Онгон хэмээн газар бий. Дэлгэрхангай уулыг 2006 оноос эхлэн аймгийн тахилагатай уул болгон тахиж ирсэн билээ.
Хошуу үүссэн түүх, ноёд
Чингис хааны 15 дахь үеийн ач Батмөнх даян сэцэн хаан өөрийн отгон хүү Гэрсэнз жалайр хунтайждаа Халх Монголыг өвлүүлэн үлдээсэн бөгөөд Гэрсэнж жалайр хунтайж өөрийн 7 хүүдээ захирч байсан Халхын 13 отог албатаа 7 хувааж өгөөд түүнийгээ хошуу гэж нэрлэснээр Халхын 7 хошуу үүсчээ. Түүнйи нэг нь Дэлгэрхангай уулын энгэр "Мөнх хашаат" гэдэг газар нэгэн үе төвлөж байсан Говь түшээт гүний хошуу бол Манжийн Энх Амгалангийн 32 (1693) онд байгуулагдсан бөгөөд язгуур үүсгэгч нь засаг тэргүүн зэрэг тайж Лидэр, тамга нь "Халхын умар замын зүүн гарын умард хошуу захирагчийн тамга" үсэгтэй байжээ. Үүнээс хойш 9 удаагийн хошуу засаг ноён угсаа залгамжлан суусан бөгөөд тэдгээрийг нэрлэвэл:
Манж Чин улсын дарлалаас ангижирч, тусгаар улсаа байгуулахаар эвлэлдэн нэгдсэн Монголын ихэс дээдэс, хутагт хувилгаад 1911 оны намар Халхын Хүрээний бүх хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар гэдгийг байгуулжээ. Уг газрын /Түр засгийн газар-Ч.Б/ даргаар Түшээ гүн Г.Чагдаржавыг томилсон. Чагдаржав нь 1869 оны орчим Түшээт хан аймгийн Говь түшээ гүний хошууны /одоогийн Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сум/ засаг Түшээ гүн Гааданбал ноёны хүү болон төрсөн. 1897 онд эцгээсээ угсаа залгамжлан засаг түшээ гүн /хошуу ноён/ болсон тэрээр 1900 оноос Түшээт хан аймгийн чуулганы дэд дарга, 1909 оноос чуулганы дарга болжээ. 1911 оны Монголын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг санаачлан нууцаар удирдан зохицуулагч гол зургаан хүний нэг нь Чагдаржав байв. Тиймээс Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсыг тунхаглан, төрийн яамдыг байгуулахад Сангийн хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны анхны тэргүүн сайдаар томилогдон ажиллаж байв. Түшээт чин ван Чагдаржав 1915 оны Хиагтын гурван улсын хэлэлцээрийн дараа буюу 1915 оны долдугаар сарын 16-нд бусдад хорлогдон нас нөгчсөн байдаг.
Газар нутаг
Ар Монгол Манжийн дарлалд орох үед манжууд Ар монголыг анх 7 хошуунд хуваасаны нэг нь Говь түшээ гүний хошуу юм. Хошууг Боржигон овгийн Тулуйн удмын ноёд үе улиран захирч байсан бөгөөд хошууны ноён нь голчлон Дэлгэрхангай уулын ар, Онги голын саваар нутагладаг байжээ. Дэлгэрхангай сумын нутагт Хошуу хуралын хийдийн туурь байдаг ба тус хийд нь хошуу тамгийн газартай буюу Хошуу ноёны нутагладаг нутагтай ойр байсан тул ардууд ингэж нэрлэсэн бололтой. Хошуу хуралын хийд нь Онгийн голын 3 хийдийн нэг юм. Онгийн голын 3 хийд нь Говь түшээ гүний хошууны боловсрол, соёл, оюун санааны төв болж байв. Хошуу ноёны нутагладаг газар нь тухайн үедээ хошуу нутгийн улс төр, эдийн засаг оюун санааны төв болж хөгжиж байсан нь эндээс харагдана.
Говь түшээ гүний хошууны түүхэн газар нутаг нь тухайн үеийн хошуунууд дундаа хамгийн том газар нутагтай хошуу байсныг илтгэнэ. Одоогийн Өмнөговь аймгийн зүүн талын ихэнх нутаг буюу Номгон, Баян-Овоо, Булган, Ханхонгор, Мандал-Овоо, Цогт-Овоо, Цогт-цэций сумын нутаг дэвсгэр бүхэлдээ Манлай, Ханбогд сумдын баруун хэсэг Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай, Хулд, Луус, Сайхан-Овоо, Эрдэнэ далай, Өлзийт сумдын нутаг бүхэлдээ, Адаацаг, Сайнцагаан, Гурвансайхан сумдын нутгийн баруун хэсэг Өвөрхангай аймгийн говийн сумд болох Төгрөг, Баянгол, Сант, Баян-өндөр сумдын ихэнх хэсэг, Төв аймгийн Дэлгэрхаан, Бүрэн сумдын урд хэсгийн газар нутаг алдарт Говь түшээ гүний нутагт хамаарч байв. Манжийн хааны Ар халхад явуулсан хорт бодлого нь монголчуудыг аль болох олон нэгжид хуваан хагаралдуулахад оршиж байсан учир хошууны тоог улам бүр нэмэгдүүлж байжээ. Энэ бодлогын үр дүнд говь түшээ гүний хошууны газар нутаг улам бүр хумигдсаар Богд хаант монгол улсын үе хүрсэн бололтой.
Ардын засаг тогтсоны дараа Хошууны нэрийг өөрчлөн Дэлгэрхангай уулын хошуу болгон засаг захиргааны шинэ нэгж болгов. Үүний дараа удаа дараалан Дэлгэрхангай уулын хошууг жижиглэн хуваасан ба ойролцоогоор 20 орчим сум болгон хуваажээ. Энэ нь монгол улсын Засаг захиргааны хуучин нэгжийг үндсээр нь устгах, хагалан бутаргах зорилготой Орос ах нарын шууд заавраар хийгдсэн ажил байв. Үүний үр дүнд монгол улс маш богино хугацаанд манжийн дарлалд байснаас илүү олон засаг захиргааны нэгжид хуваагдсан. 1931 онд Өмнөговь аймгийг шинээр байгуулсан байна. Одоогийн Өмнөговь аймгийн төвийг Дэлгэрхангай сумын нутаг Дэрсэн ус хэмээх газраас 1931 онд нүүлгэн одоогийн Даланзадгадад суурьшуулсан байна. Олон удаагийн Засаг захиргааны нэгжийн өөрчлөлтийг удаа дараа явуулж байсан бөгөөд тэр өөрчлөлт бүрт Дэлгэрхангай Засаг захиргааны нэгжийн хувьд хохирч асар том газар нутаг бүхий монголын ууган хошууyнаас одоогийн Дэлгэрхангай сум болон газар нутаг нь багасч жижгэрсээр байжээ. 1941 онд Дундговь аймаг байгуулагдаж Өмнөговь аймгийн 8 сумыг шинээр байгуулагдсан аймагт хамааруулсанд Дэлгэрхангай сум оржээ. Одоогийн Өмнөговь болон Дундговь аймгийн нийт газар нутгийн 50 гаруй хувь нь Хуучнаар Говь Түшээ гүний хошуунд харъяалагдаж байснаас харахад тус хошуу хичнээн том хошуу байсан нь ойлгогдоно.
Алдар гавьяатан
Улс орныхоо тусгаар тогтнол, хөгжил цэцэглэлтэнд онцгой гавъяа байгуулж явсан Ням-Очирын Өлзийноров гүн, партизан, МАХН-ын Төв Хорооны Гишүүн агсан Дооровын Дашзэвэг, Партизан, МАХН-ын Төв Хорооны орлогч тэргүүлэгч гишүүн агсан Чимэдийн Раднаабазар, Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, ууган хилчдийн нэг Халтарын Мадриг, Лхамын Даваажав зэрэг олон түүхт хүмүүс энэ суманд төрж өссөн бөгөөд эдгээрээс улсын алдар цолтой заримыг нь цухас дурьдвал:
Ангилал:Дундговь аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Байнай Гордон
Байнай Георги Гордон (Bajnai György Gordon, 1968 оны 3 сарын 5-нд Сегедэд төрсөн) нь Унгар улсын долоо дахь ерөнхий сайд юм. 2009 оны 3 сард, тэр үеийн ерөнхий сайд Дюрчань Ференц огцрохоо зарласны дараа эрх баригч Унгарын Социалист Нам Байнайг дараагийн ерөнхий сайд болгохоор нэрийг нь дэвшүүлжээ. 2009 оны 4 сарын 14-нд Унгарын парламент Дюрчаньд итгэл үл үзүүлсний дараа Байнай ерөнхий сайдаар томилогдсон. Байнай 2010 оны парламентын сонгуулийн үр дүнд Орбаны тэргүүлсэн 2 дахь засгийн газар эмхлэн байгуулагдах хүртэл ерөнхий сайдаар ажиллажээ.
2012 онд Байнай зүүний либерал хөдөлгөөнүүд болон иргэний байгууллагуудын эвсэл болох "Хамтдаа 2014"-ийг байгуулж улс төрд эргэн ирсэн бөгөөд зүүн-төвийн намуудыг нэгтгэн, 2014 оны парламентын сонгуульд Орбаны Фидес намыг сөрөн зогсох эвсэл бий болгон, өөрөө ерөнхий сайдад нэр дэвших зорилготой байв. Гэсэн ч зөвшилцөлд хүрээгүй тул 2013 оны 3 сарын 8-нд Хамтдаа хэмээх намыг байгуулан, сөрөг хүчний 5 намтай эвсэж 2014 оны сонгуульд оролцсон ч амжилтад хүрсэнгүй, өөрөө жагсаалтаар парламентад сонгогдсон хэдий ч улс төрийг орхисон юм. Улмаар 2014 оны 9 сард Парист төвтэй хөрөнгө оруулалтын сан болох Меридиам Инфраструктурын үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирлаар томилогджээ.
Эшлэл
Ангилал:Унгарын ерөнхий сайд Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (офицер) Ангилал:Унгарчууд Ангилал:1968 онд төрсөн
Курён-гүнь
thumb|[[Өмнө Солонгос орон|Өмнө Солонгос орон болон Умар Кёнсан аймаг дахь Курён хошуу]] Курён хошуу (солонгосоор 고령군 - ку-рёнг-гүн) — Өмнө Солонгос улсын Умар Кёнсан аймгийн хошуу (군 күнь). 384.03 км² газар нутагт нь 2012 оны эцэст 35,343 хүн оршин сууж байсан. Өдгөө хошууны нутаг 1 балгас (ып), 7 сум (мёнь) болон хуваагддаг.
Ангилал:Өмнө Солонгос улсын орон нутаг
Экологи технологи хөгжлийн сургууль
3 тэнхимээс бүрдэнэ:
Мал аж ахуйн фермер, загас үржүүлэг зэрэг мэргэжлээр оюутан сургадаг.
Ангилал:Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль
Никола Берти
Никола Берти (Nicola Berti, 1967 оны 4 сарын 14-нд Салсомаггиоре Термед төрсөн) нь Италийн хөлбөмбөгчин асан. Тэрээр 1980-аад оны сүүлч, 1990-ээд оны эхээр цуцашгүй тоглолтоороо Интернационале болон Италийн шигшээ багийн гол тоглогчдын нэг гэгдэж байсан юм.
Club career
Тус багт өнгөрүүлсэн эхний улирал хоёрхон ялагдаж, 11 онооны зөрүүтэйгээр 1988–89 оны улирлын Скудеттог хүртжээ. Берти багтаа 7 гоолоор хувь нэмэр оруулсан.
Интер багийн бүрэлдэхүүнд Берти УЕФА-гийн цомд гурван удаа түрүүлснээс 1991, 1994 оны шигшээ тоглолтод гоол оруулж байсан түүхтэй.
1998 оны 1 сард Берти Тоттенхэм Хотспур баг руу шилжиж, доод лиг рүү унах аюулд өртөөд байсан тус багийг Премьер лигт 13-р байр эзлэн лигтээ үлдэхэд нь тус болсон юм. Кристиан Гроссын оронд Жорж Грэхэм Тоттенхэмийн менежер болсны дараа Берти багаасаа явж, Депортиво Алавес руу шилжжээ.
Тэрээр сүүлд Австралийн Нортерн Спирит багт нэг улирлыг өнгөрүүлсэн юм.
Шигшээ багийн замнал
Италийн 21 хүртэлх насныхны шигшээ багт багтаж 1986, 1988 оны Европын 21 хүртэлх насны залуучуудын АШТ-д оролцож байсан Берти үндсэн шигшээ багт анхны тоглолтоо 1988 онд, Норвегийн эсрэг хийсэн. Гурав дахь тоглолтдоо, Шотландын хаалганд анхны гоолоо оруулсан аж.
Берти 1990 оны ДАШТ-д гуравдугаар байрын төлөө Английг ялсан тоглолтыг оролцуулаад 4 тоглолтод оролцсон. Мөн 1994 оны ДАШТ-д бүх 7 тоглолтод оролцож, шигшээд Бразилд ялагдан мөнгөн медаль хүртсэн. Ийнхүү тэрээр Итали улсаа төлөөлөн 39 тоглолтод оролцож, гурван гоол оруулжээ.
Гадны холбоосууд
Ангилал:1967 онд төрсөн Ангилал:Италийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Италичууд
Салхи
Гэхдээ салхи үүсэх явц бодит амьдрал дээр үүнээс ч нарийн төвөгтэй үйл явцаас үүсдэг. Тухайлбал, дэлхийн эргэх хөдөлгөөнөөс шалтгаан агаарын урсгал өөрчлөгдөх мэтийн бусад хүчин зүйл ч салхи үүсэхэд нөлөөлнө. Цаг агаарын өөрчлөлттэй адил салхи бүр өөр өөр хүчин зүйлийн нөлөөллөөр үүсдэг байна.
Янз
Ангилал:Цаг агаар  Ангилал:Салхины эрчим хүч Ангилал:Нислэгийн цаг уур
Алаг бужирга
Алаг бужирга, Fringilla montifringilla, урьд Алаг хуухуур бялзуухай гэж байсан, нь Бужиргынхан овгийн шувуу юм.
Гадаад төрх
Биеийн хэмжээ, хэлбэрээр Дуулгат бужиргатай төстэй. Үржлийн улиралд эрэгчин нь хар толгой, нуруун хэсэг нь бараан, улбар шар цээж, цагаан гэдэс хэвэлтэй байна. Ууц нуруу нь цагаан, сүүл нь цагаан эмжээргүй юм.
Зан авир
Алаг бужирга голдуу ургамлын үр идэх боловч бусад бужиргаас илүүтэй ангаахайгаа шавьжаар хооллодог. Тэд модны мөчрийн ац, салаанд үүрээ засаж, гадна талыг нь хөвд хагаар нуун далдалдаг ба 4-9 өндөг гаргана.
Цахим холбоос
Ангилал:Бужиргынхан Ангилал:Монгол орны шувууд
Карелийн хүзүүвч
300px|thumb|Карелийн хүзүүвчийн газрын зураг. Гол хотуудаас гадна одоогийн [[Орос-Финландын хил (баруун хойд хэсэгт), мөн Өвлийн дайны өмнөх хилийг өмнөд хэсэгт улаанаар үзүүлэв.]] Карелийн хүзүүвч (Карельский перешеек) нь Финийн булан болон Ладога нуур хоёроор хашигдсан 45–110 км өргөнтэй, Оросын баруун хойд хэсэг, Нева мөрний хойд биед (61°21’N, 59°46’N болон 27°42’E, 31°08’E-ийн хооронд) орших нутаг юм. Баруун хойд хязгаар нь Виборгийн булан болон Ладога нуур хоёрын хоорондох харьцангуй нарийн хэсэг болно. Карелийн хүзүүвчийг одоогийн Санкт-Петербург, Ленинград мужийн нутгийн Нева мөрний хойд хэсэг гэж тодорхойлбол талбай нь 15,000 км2 орчим болно. Хуучин Орос-Финландын хил байсан, хүзүүвчийн зүүн өмнөд хэсгийн нутгийг Карелийн хүзүүвчийн нэг хэсэг гэхээсээ илүү Хойд Ингриа гэдэг байсан. Хүзүүвчийн үлдсэн хэсэг нь Финландын Карель гэгддэг байлаа. Энэ нутгийг Оросын Хаант Улс 1712 онд Умардын их дайнаар эзэлж, Оросын эзэнт гүрний дотор өөртөө засах эрхтэй Финландын Их Вант Улс (1809–1917)-т харьяалуулжээ. Финланд улс 1917 онд тусгаар тогтноход Финландын Карель нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байсан боловч Өвлийн дайн (1939–1940) болон Үргэлжилсэн дайн (1941–1944)-ы үр дүнд Зөвлөлт Холбоот Улсын харьяанд оржээ. 1940–1941 онд түр энхтайвны үед ЗХУ-ын мэдэлд байсан газар нутгийн ихэнх хэсэг Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Карель-Фин Улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байв. Гэвч дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Карелийн хүзүүвчийг Санкт-Петербург (ихэнх хэсэг нь Курортный дүүрэг), мөн Ленинград мужийн Приозерский дүүрэг, Всеволожский дүүрэг, Виборгский дүүрэгт харьяалуулсан байна.
2002 оны тооллогоор Санкт-Петербург хотын Курортный дүүрэг, Ленинград мужийн Карелийн хүзүүвчийн хэсгийн хүн ам 539,000 байв. Санкт-Петербургийн олон оршин суугч амралтаараа Карелийн хүзүүвчинд зусдаг байна.
Цахим холбоос
Карелийн хүзүүвч (англиар)
Ангилал:Хүзүүвч Ангилал:Ленинград мужийн газар зүй Ангилал:Оросын газар зүй Ангилал:Зөвлөлт-Финландын харилцаа Ангилал:Финланд-Шведийн харилцаа
Аргентин
Аргентин, албан ёсоор Бүгд Найрамдах Аргентин Улс (República Argentina) нь Өмнөд Америкийн өмнөд хэсэгт орших, хорин гурван муж болон нэг автономи хотоос бүрдэх холбооны улс юм. Газар нутгаараа өмнөд америкт Бразилын дараа хоёрт, дэлхийд наймд жагсана. Баруун талаараа Андын нуруу, зүүн ба өмнөд талаараа өмнөд Атлантын далайгаар хүрээлэгддэг. Хойд талаараа Парагвай, Боливи, зүүн хойд талаараа Бразил, Уругвай, өмнөд ба баруун талаараа Чили улсуудтай хиллэнэ. Аргентин нь Британийн удирдлага доор байдаг Фолклендийн арлууд, Өмнөд Жоржиа, Өмнөд Сендвичийн арлуудыг өөрийн нутаг хэмээдэг. Мөн Аргентинийн Антарктид хэмээх Антарктидийн 969,464 км² газрыг өөрийн нутаг хэмээдэг бөгөөд энэ нь Чили, Нэгдсэн Хант Улсын (Британийн Антарктид дахь нутаг дэвсгэр) нэхэмжлэлүүдтэй давхцаж байна.
Албан ёсны хэл нь -испани. Нийслэл Буэнос-Айрес хот.
Аргентин улс нь Латин Америкийн орнууд дотроо Хүний Хөгжлийн Индекст нэгд, худалдан авах чадварын паритетаар тооцсон нэг хүнд оногдох Үндэсний нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр хоёрт орно. Нийт ҮНБ нь дэлхийд 23-т (номинал ҮНБ-р 31-т) жагсдаг. Дэлхийн Банк нь Аргентин улсыг дээд-дунд орлоготой орон буюу хоёрдогч хөгжиж буй зах зээл хэмээн тодорхойлдог байна.
Газар зүй, уур амьсгал
Аргентин улсын нутаг дэвсгэр нь 2,766,890 хавтгай дөрвөлжин км талбай эзлэх бөгөөд дэлхийд 8-д орно. Өмнөөс хойд цэг хүртэл 3900 км, баруунаас зүүн хүртэлх өргөн нь 1400 км байдаг. Далайтай хиллэх эргийн урт 4665 км юм. Хамгийн өндөр цэг нь Мендоса мужид орших Аконкагуа уул 6962 м бөгөөд энэ нь мөн Дэлхийн бөмбөрцгийн өмнөд ба баруун тал хагасын хамгийн өндөр цэгт тооцогдоно. Хамгийн нам дор цэг нь далайн төвшнөөс доош -105 м юм. Томоохон гол мөрөн нь Парана (3998 км), Пилкомаёо, Парагвай (2549 км), Бермежо, Колорадо, Саладо (1500 км), Уругвай (1500 км) гэх мэт болно. Мөн хэд хэдэн том нуур бий. Эдгээр нь Аргентино (1466 км²), Виэдма, Нахуэл Хуапи зэрэг.
Газрын бүсээсээ шалтгаалан халуун орны, чийглэг, хуурай, сэрүүн гэсэн ерөнхий 4 бүсэд хуваагдана. Нутгийн умард хэсэг нь зундаа нилээд бүгчим халуун, өвөл нь тогтуун хуурай бол төвийн нутгаар аадар бороо шаагисан халуун зун, сэрүүн өвөл болно. Өмнөд хэсгээр зун нь дулаахан ч, уулархаг хэсгээр их хэмжээний цастай хүйтэн өвөл болдог байна. Аргентин улсад 1920 оны 1 сард хамгийн халуун 49.1℃ бүртгэгдэж байсан ба 1972 онд хамгийн хүйтэн -39℃ болж байжээ.
Хүн ам зүй
Аргентины хүн ам 2010 оны байдлаар 40 412 000 байсан бөгөөд үүний 85% нь европ гаралтай, 15% нь Индиан буюу Америк тивийн уугуул оршин суугчдаас гаралтай аж. Европ гаралтай аргентин хүний эзлэх хувь 89.7%-97% гэгдэн зарим бичиг баримтад зөрүүтэй байдаг байна. Мөн ойрын жилүүдийн судалгаагаар, үнэндээ Аргентины хүн ардын 56% нь уугуул оршин суугчдын цустай болох нь тогтоогдоод байгаа. Өөрөөр хэлбэл өөрсдийгээ цагаан арьстан гэж бодож байсан аргентинчуудын талаас илүүд нь Индиан гаралын цус гүйж байна гэсэн үг юм. Европ гаралтай аргентин хүмүүсийн дотор итали болон испани гаралтай иргэд давамгайлдаг байна.
Аргентин нь олон улс орон, ард түмний уламжлалыг өөртөө шингээсэн бөгөөд энэ нь Аргентинчуудын соёл, амьдрал, зан заншилд ул мөр үлдээжээ. Төрийн бодлого нь цагаачдыг хурдан уусгахад нөлөөлсөн байна. АНУ, Канадаас ялгаатай нь Аргентинд үндэстэн ястны нягтаршилтай газар нутаг байдаггүй бөгөөд тооллогод "гарал үүслийн улс" гэсэн асуулт байдаггүй. Тус улсад мөрдөгдөж буй хуулийн дагуу тус улсын нутаг дэвсгэрт төрсөн хүн бүрийг Аргентин хүн гэж үздэг байна.
Эх сурвалж
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон Ангилал:Өмнөд Америкийн орон
Сонжү-гүнь
thumb|[[Өмнө Солонгос орон|Өмнө Солонгос орон болон Умар Кёнсан аймаг дахь Сонжү хошуу]] Сонжү хошуу (солонгосоор 성주군 - сонг-жү-гүн) — Өмнө Солонгос улсын Умар Кёнсан аймгийн хошуу (군 күнь). 616.14 км² газар нутагт нь 2012 онд 45,127 хүн оршин сууж байсан. Өдгөө хошууны нутаг 1 балгас (ып), 9 сум (мёнь) болон хуваагддаг.
Ангилал:Өмнө Солонгос улсын орон нутаг
Туркийн нарс
Туркийн нарс (Pinus brutia) нь Газар дундын тэнгисийн зүүн хэсгийн бүсээс гаралтай нарс юм. Турк улсад төвлөрөх ч Грекийн зүүн арлууд, Иран, Гүрж, Азербайжан, Иракийн хойд хэсэг, Ливан, Сири болон Кипр улсуудын нутгаар бас ургана. Нам дор газраар ургах ба далайн түвшнээс дээш 600-1200 м хавьцаа болно.
Энэ нарс нь дундаж хэмжээтэй бөгөөд 20-35 м өндөр, 1 м голчтой байдаг. Зузаан, улаан шаргалдуу холтостой, шилмүүс нь урт нарийн ба цайвар ногооноос үл мэдэг шар ногоондуу өнгөтэй. Боргоцой нь нягт хатуу, хүнд бөгөөд 6-11 см урт, суурь хэсгээр 4-5 см өргөн. Түүхий байхдаа ногоон, 24 сарын дараа боловсорч гүйцэхдээ улаан бордуу өнгөтэй болдог. Үүнээс жил гаруйн дараа 5-8 см өргөнтэй болж онгойн доторх үрээ гаргах ба үр нь 7-8 мм урт байна.
Туркийн нарс нь Алэппогийн нарс, Канарын арлын нарс, Далайн эргийн нарстай маш ойр төстэй. Энэ нарсыг модон материалын чиглэлээр болон чимэглэлийн зориулалтаар өргөнөөр ургуулж байна.
Үхрийн нүд
Үхрийн нүд (Blackcurrant) — Тошлойн овгийн ургамлын төрөл юм. Төрөл дотроо 150 гаруй зүйл байдаг бөгөөд эдгээр жимснүүдийн хамгийн их ач холбогдолтой нь юм.
Үхрийн нүд нь биологийн идэвхт бодис ихтэй ургамлын тоонд ордогоос гадна амин дэмийн чанараараа ч жимснүүд дотроо дээгүүрт ордог. Агуулагдах аминдэмийн хувьд P, C, B1, B2 агуулдаг ба каротин, пектин, антиоксидант, фосфор, чулууны хүчлүүд, антоцианы ба флавоноидын нэгдэл, катехин, треонин, эфирийн тос агуулдаг.
Тархац
Уг жимс нь Умард туйл, Европ, Кавказ, Өрнө болон Дорнод Сибирь, Дундад Ази, Шведийн нутагт ургадаг. Мөн манай орны Дорнод, Хэнтий, Завхан, Увс, Өвөрхангай, Говь-Алтай, Төв, Хөвсгөл, Ховд аймгуудад нутгийн шинэсэн гацуур, шинэсэн ба хусан ой, тэдгээрийн зах, ойн цоорхой, гол горхийн эрэг, нуранги, хад асгатай газар ургана.
Ач тус
Үхрийн нүд нь ходоод гэдэсний үйл ажиллагааг сайжруулж, хоолонд дуртай болгон гэдэс өвдөлтийг зогсоох, шээсний ялгаралтыг нэмэгдүүлэх, олон янзын аминдэм агуулдгийн ачаар өвчтөнийг тэнхрүүлэн цус багадах, тураж эцэх үед хэрэглэхэд тустай. Шүүсээр нь хоолойн өвчин, хөхүүлэн ханиалгахыг эмчилдэг бөгөөд навч нь бөөрний үйл ажиллагааг тордон идэвхижүүлж, туулайтах өвчний үед хэрэгцээтэй.
Холбоос
Ангилал:Жимсгэнэ Ангилал:Эмийн ургамал Ангилал:Тошлой
Хагас дамжуулагч
Метал дамжуулагчид электроний урсгал дангаараа цахилгаан дамжуулдаг бол, хагас дамжуулагчийн хувьд сөрөг цэнэгтэй электроноос гадна эерэг цэнэгтэй "нүх"-ний урсгал ч гэсэн цахилгаан дамжуулалтанд оролцоно. Нүх нь электронтой адил, хагас дамжуулагч дундуур чөлөөтэй хөдлөх боломжтой тул нүхний урсгал нь эерэг цэнэгтэй цахилгаан урсгалыг бий болгоно.
Хагас дамжуулагч үндсэн материал нь үелэх системийн 4-р бүлгийн элементүүд болох цахиур, германи болон бусад олон төрлийн нийлмэл материалууд GaN, InGaAs, SiC зэрэг юм.
Шинж чанар
Дамжуулагч, ХД, тусгаарлагч гурвын цахилгаан дамжуулах чадвар нь энергийн бүсийн бүтэцтэй нь нягт холбоотой. Дан атом дахь электрон нь тодорхой хэдэн тасралттай энергийн утгыг л авч болдог. Харин маш олон атомууд хоорондоо холбогдон метал, ХД мэтийн хатуу биет үүсгэх үед, тэдгээрийн энергийн түвшингүүд ч гэсэн маш олноороо хоорондоо холбогдон хэд хэдэн энергийн мужийг үүсгэнэ. Гэвч биетийн атомын бүтцээс шалтгаалан эдгээр энергийн мужуудын хооронд завсар үүсэх ба үүнийг хориотой бүс гэнэ. Өөрөөр хэлбэл хориотой бүс нь электрон энергийн авч болохгүй утгын муж юм.
Электрон агуулах хамгийн өндөр энергийн мужийг валентын бүс гэх ба металын хувьд валентийн бүс нь тал дунд хүртлээ электроноор дүүрсэн байна. Иймд, валентын бүс дэх электронууд чөлөөтэй хөдөлж цахилгаан гүйдлийг сайн дамжуулна. Харин ХД болон тусгаарлагчийн хувьд, валентын бүс нь сул зайгүй болтлоо электроноор дүүрсэн байна. Энэ хэвээрээ бол эдгээр материалуудад чөлөөтэй электрон байхгүй болж цахилгаан гүйдэл дамжихгүй. Гэвч валентын бүсийн дээрх хориотой бүс нь ХД-д харьцангүй нам байдаг учир, валентын бүсээс цөөн тооны элетронууд дулаан болон гэрлийн энергээр хориотой бүсийг гаталж дээд талын хоосон энергийн бүсэд орж ирнэ. Энэ бүсийг дамжуулалтын бүс гэнэ. Энэ үед валентын бүсэд эдгээр электроны оронд адил тооны нүх үүсэх ба дамжуулалтын бүс дэх электрон, валентын бүс дэх нүхнүүд нь ХД дотор чөлөөтэй хөдөлж цахилгаан дамжуулна.
Цахим холбоос
Ангилал:20-р зууны техникийн түүх Ангилал:Хатуу биетийн физик чанар Ангилал:Хатуу биетийн хими
Материализм
Материализм
Философид материалзимын онол нь юм бүхэн зөвхөн материас тогтох ба эдгээр нь материаллаг бодит зүйлүүдийг бүрдүүлж улмаар бүх үзэгдэл юмс нь материаллаг харилцан үйлдлийн үр дүн юм гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл матер нь бодис болно. Олон философид “физикалимз” нь зөвхөн материализмтай синоним биш гэж үздэг. Гэвч тэд физикийн санааг хоёр үгээр тодорхойлсон ба үүнд уламжлал ухаанд матер биш болно. Иймд материализмын ерөнхий философийн зөвшилцөл нь физикалимзтай холбогддог. Мөн натурилизмын аргачлалын санаа болон метафизикийн натурилизим нь холбогддог. Философийн альтернатив материализм нь “монизмын” зарим хэлбэр болдог. Материализм нь сонгодог монист онтологид хамаардаг. Мөн онтологын онолын ялгаа нь дуализм ба плурализмд суурилдаг. Материализмын үзэгдлийн холбоо нь идеализм; неутрал монизм болон спиритуализмтай эрс ялгаатай. Философийн сургуулийн томоохон тоо болон нарийн ялгааны хооронд бүх философчид 1-2 категорт орж өөр бусад ялгаануудыг нь хамааруулсан. Идеализм ба материализмаар. Эдгээр хоёр категорын суурь асуудал болон хувийн ялгааны хооронд тэд 2 суурь асуултыг хариулсан: үнэн бодит бүрэлдэхүүн нь юу вэ? Хэрхэн яаж үүсгэх вэ? Идиалистууд хоёрдогч матер бие бий болсон гэж үздэг. Материалистуудын матер нь анхдагч ба оюун санаа нь хоёрдогч гэж үздэг. Материалист үзэл нь оюун санааны түүхэнд илүү их тусгагдсан. Материализм нь материаллаг бодис хэрхэн бүрэлдсэнийг өгүүлдэггүй. Практик дээр ихээхэн давтагддаг. Материализм нь байнга редуктионизмтай холбогдож юмс үзэгдэл түүний обьект нь нэг бүлгийн түвшинд өөрийн гэсэн онцлогтойгоор илүү их буурсан түвшинд зарим өөр бүлгийн түвшинд юмс үзэгдлийн обьектуудыг тайлбарладаг. Редуктив бус материализм нь шулуухан шууд үзэл бодлыг эсэргүүцдэг хэдий ч суурь материалын конституенцын хэрэглээг тайлбарладаггүй. Jerry fodor түүний үзэл нь эзэнт гүрний хуулийн дагуу онцгой шинжлэх ухааны тайлбарыг фсихологи болон геологитэй адилтгасан. Олон ном зохиолд дээрх үзэгдэл тархсан. Орчин үеийн философийн материалистууд энерги; хүч болон эзэлхүүний талаарх хамаарлыг өргөжүүлсэн. Философич Mary Midyley материйн ерөнхий төсөөлөлийн талаар зөвлөсөн. Материализмын хэлбэр нь дуализм, феноменализм, идеализм, витализм болон хоёр талын монизмтай эрс тэс ялгаатай болно. Материаллаг-Материалист-Философи нь хоосон философийг шүүмжилдэг. 19-р зууны турш карл-маркс heyel болон эртний позитивистуудад нөлөөлж материализмыг өргөжүүлэн тэлсэн материалист нарын материалист түүхэн бүрдэлтийг нураасан.
Материализмын түүх
Материализм нь европын олон газрыг хамарсан. Энэтхэгийн философид материализм нь ajita kesakambal; payasi; канад болон философийн carvaka, сургуулийн пропонентүүдийн ажилуудтай “600bc” орчим шинэ санааг гаргасан. Канад нь атомизмын эртний пропонентүүдийн нэг нь болсон. Nyaya-viasesika сургууль (600 bс-100 bc) Атомизмын нэгэн эртний хэлбэрийг хөгжүүлсэн. Атомын уламжлал нь буддизмын атомизм болон jaina сургуульд түгээгдсэн. Хun zi (312-320bc) нь эртний хятадад реализм ба материализмыг хөгжүүлж шинээр бие болгосон. Хятадын бусад материалистуудад Yang xiong болон Wang chony болно. Грекийн философич Anaxagoras (500-428bc); epicurus Democritus нар нь материалистуудын өмнөх үеийн юм. Латин яруу найрагч de rerum natura by Lucretius (99bc-55bc) нь epicurus болон Democritus зэрэгийн механистик философийг дахин тооцсон. Материйн хумхын тоосын суурийг атом гэж нэрлэсэн ба ялгаатай хөдөлгөөнтэй бүх юмс үзэгдэл гэсэн үзэл оршиж байсан. De rerum nuture нь юмс үзэгдлийн механистикыг элэгдэл, ууршилт, салхи болон дууны үзэгдлээр тайлбарласан. Материалист Jayaraashi bhatta (6-р зуунд) нь ttwopaplavasimha хэмээх өөрийн Nyaya sutra епистемотологийг няцаасан. Материалисти carvaka философийн гаралт нь 1400 AD-ийн зарим цагт мөхсөн.12-р зуунд Al-Andalusi Арабын философын IBN Tu FAIL нар материализмын шинэ философийг бичиж, материализмын түүхэн санааг дэвшүүлсэн. Европын Pierre материалист уламжлалыг төлөөлж дуалистын суурь үндсэн шинжлэх ухааныг гаргахыг оролдсон. Дараагийн материалистууд jean meslier, julien offroy de la mettrie, paul-henri Thiry baron d holdbach, Denis diderot Luywiy Feuerbach болон английн john walking stewart нар бүх матер бол ёс суртахууны хэмжигдэхүүнтэй байдлыг шаардсан. Schopenhaver материализмын талаар бичихдээ тархины дамжуулагч болон байгуулалтан дах материаллаг обьект нь мэдэгдэж болохыг ашиглаад мэдэгдсэн. Тархи нь туршигдсан материалын обьектыг тодорхойлдог
Марксын материалист ойлголтын түүх
1870 онд европд шинэ философи ба улс төрийн марксизм гэж нэрлэгдэх онол гарч ирсэн. Эзэмшигч нь Karl Mark дэлхийд матерлизмын онолоо тайлбарласан. Карл-Маркс болон Федрих-энгелс нь Хегелсийн идеалист диалистикын эмх замбараагүй байдлыг эрс өөрчилж диалетик-материализм ба материалист гэж хоёр ойлголттой болгосон. Маркс нийгмийн холбоо болон дэлхийг бүрдүүлэгч хүчийг суурь материал болгож ашигласан. Нийгмийн суурь холбооны туршилт, бүх бусад идеологи хэлбэр нь эдийн засаг, хууль, ёс суртахууны шинжлэх ухааныг багтаасан. Түүхэн материализм нь 20-р зуунд тэлж томорсон. Маркс ба Энгелс нар материализм гэх нэр томьёог эдийн засагтай холбосон. Материализм нь өөр ондоо зүйлийн өмнөх хэсэгт эхлэх цэгтэй ба хүн практик дээр үр ашигтай үйл ажиллагаа болон биеийн ажилд өдөр бүр эдийн засгийн хэрэгцээ бий болдог Маркс ганц эдийн засаг бус улс төр, нийгмийн харилцаа холбоо, хуульд загварчлалаа гаргасан. Нийгмийн харилцаа холбоо нь нийгмийн материаллаг хүчийг тодорхойлж мөн технологийн түвшин болон байгаль орчины хүч нөлөөний ашгийг тодорхойлно. Шинжлэх ухааны материалистууд философчидод Daneil Dennett, Willard Van Orman Quine, Donald Davidson, John Rogers Searle ба Jerry fodor нар орно. Шинжлэх ухааны материалистууд байнга редуктив материализмтай эерэг нэг хандлагатай байдаг. Саяхан Paul Patricia Churchland нар радикал контраст байдлыг хамгаалж eliminavist материализм нь бүх оюуны үзэгдэлтэй оршихгүй. Элиминатив материалистууд “итгэл” гэсэн ойлголт ухагдахууныг зөвлөдөг. Ретуктив материализм нэг төгсгөлтэй ба элиминатив материализм нь өөр болно. Revisionary материализм нь хаа нэг дундадын газрын материйн хамаарал ба үндэс нь шинжлэх ухаан философитой адил ойлголттой болно. Матер нь олон төрөлтэй. 19-р зуунд физикийн салбарт материйн уламжлалт ойлголт өгсөн. Матер нь цаг зуурын байж болно. Дотоод өөрчлөлтөөрөө матер ба энерги нь холбоотой. Онтологи үзлээр энерги нь чухал матер ба хэлбэртэй болно. Нөгөөтэйгээр практикийн физикчидын стандарт загвар нь квантын салбарын онолын бүх холбоог тодорхойлоход ашиглагдана. Энэ үзлээр дээрх салбар энерги ба матер нь салбарын өмч болно. Давамгай космологи загвараар хар энерги ба хар матер нь эрдэмтдийн хооронд зөвшөөрөгдөөгүй. Уламжлалт материализм нь квантын салбарын онолоор тэмдэглэгдсэн. Гэвч энэ хамаарал нь матер агуулаагүй байсан. Олон физикийн эрдэмтэд материйн ойлголтыг өөрчлөгддөг гэдэгт итгэж зарим туйлын байршлаас хассан.
Werner Heisenbery хэлэхдээ онтологи материализм нь төөрөгдөл дээр үлдсэн гэсэн. Зарим философчид материализмаас физикализм руу шилжсэн. Notre dame Alvin plantinga-ийн их сургуульд философийн профессор болон Divinity Keith Ward-ийн профессор  Emiritus Regius нар материализмын талаар зөвлөсөн. Тэд өөрсдийн нөхөддөө тэдний бичсэн ажлуудын жигсаалтуудыг бид мэднэ. Тэдний цөөхөн нь материалистууд гэж хэлсэн. Орчин үеийн физикчид зохиолч Paul Davies болон John Gribbin нар квант механик болон chaos-онолыг нээсэн. Квантын онол нь материйн загварыг хувиргасан. Багц онол: Энэ нь мэтгэлцдэг үүнд: материалын биеийн шинж чанар, хэмжээ, хэлбэрт Locke бид суурь бодисыг мэдэхгүй гэж хэлсэн Berkely дэлхий дээр бодис матер үгүй бол бид юуч төсөөлөхгүй харин матер байвал бидэнд санаа бодол төрдөг гэж бичсэн. Энэ онолын үр дүн биеэ даасан шинж чанар нь бие биендээ нэгдмэл оршдог гэдэгт оршино. Нeyel ба Berkely нь материализмтай зөрчилддөг. Дуализм нь бодис бол зайлшгүй дэлхийн физикээр тайлбарлагдаж байдаг гэвч оюун санаагаар тайлбарлагдахгүй. Энэ нь үнэндээ өргөн утга санаатай. Бусад арга бий болж холизм ба философийн процесс нь уламжлалт материализмыг чөлөөтэй бүх материализмгүйгээр ойлголтыг сайжруулдаг.
Материализмын аргачлал
Зарим материализмын обьектын хэсэт шүүмжлэгчид хэт эргэлзэж нарийн редуктивист аргын оночлол бодис нь зөвхөн бодис гэдэг онтологи шаардлагаас арай илүү болно. Физикчид болон английн онолч John Polkinghorne харын сэдэвийг материализм шинжтэй нэрлэж матерлист шинжлэх ухаан эцэстээ юмс үзэгдлийн тайлбарыг өвлөж энэ нь тайлбарлахад хэцүү биш (Polkinghorne нь материализмдах хос монизын байдлыг эрхэмлэдэг) Фсихологист Iman dts Baruss зөвлөхдөө материалистууд схем бүрээр үнэн бодит байдлын тайлбар “хайрцган дээрх хайрга” схемийг хамаагүй хэрэглэдэг нь ерөнхий физикийн үзэгдэлд буруу болно. Материализм нь бодисыг тайлбарлаж чадахгүй ба ганц гажиг үзэгдэл эсвэл субъектив тохиолдлыг зөвшөөрдөг. Гэвч улс төрийн томоохон академд үлдэгдэл нь өөрчлөгдөхгүй.  Ангилал:Метафизикийн онол Ангилал:Онтологи
1953 оны улсын наадмын бөх барилдаан
Есийн даваа
Ангилал:Улсын наадмын барилдаан
Чонон сүлд
Чонон сүлд (狼图腾) Хятадын 2005 оны хамгийн шилдэг зохиолоор шалгарч, монгол хэлийг оролцуулан дэлхийн 32 улсын хэлээр хэвлэгдэн гараад байгаа "Чонон сүлд" роман нь нийт хураангуй, дэлгэрэнгүй, хүүхэд залуучуудад зориулагдсан "Бэлтрэгхэн" гэсэн 3 хувилбартай байдаг. 2009 оны 9 дүгээр сараас БНХАУ-ын зохиолч Зян Руний "Чонон сүлд" ном Монгол улсад борлуулагдаж эхэллээ. Энэ номыг Монгол улсын нэрт хятад судлаач Д. Болдбаатар орчуулж, "Дэлхийн сонгодог зохиол" цувралын 51 дэх ном болж Монголд хэвлэгдсэн байна.
2005 оны эхээр Хятадын хэвлэлүүдээр "Чонон сүлд" романы тухай шүүмжүүд тасралтгүй нийтлэгдэн, "Сарын дотор 40 мянган хувь борлогдлоо", "Хятадын төр засгийн тэргүүнүүд шимтэн уншиж байна" гэлцэн шуугиулж байжээ.
Товч агуулга
Зохиолч Зян Руний талаар товч дурдахад, тэрээр 1946 онд Бээжин хотод төрсөн. Зян Рун гэдэг нь түүний бичгийн нэр бөгөөд жинхэнэ нэрийг нь Люй Жяминь гэдэг. "Чонон сүлд" номоо 1997 оноос 2004 онуудад бичиж дуусган хэвлэлд гаргаснаар 100 гаруй орны сая сая уншигчийн ширээний ном болж чаджээ.
Уг зохиолын гол баатар Чэнь Жэнь болон Билиг өвгөн, Бат, Галсмаа зэрэг нь бүгдээрээ бодит хүмүүс Мөн Чэнь Жэньгийн дотны анд Ян Кө ч гэсэн Бээжин хотод алдартай уран зураач байдаг тухай Хятадын хэвлэлд бичсэн байдаг.
Монголчууд сэргэлэн хурц, хурдан шаламгай бөгөөд хатуу бэрхэд тэсвэртэй, сур шиг сунаж, сухай шиг улайж, эрчит дөрвөн хөлөөрөө ээрэм талыг гаталж, агт сайн морины алмас туурайг цуцаасан, эр чадал хурдаараа амь зууж, эрэмгий омголон зантай талын хөх чоныг эрт цагаас эхэлж сүлд шүтээнээ болгож ирсэн гэж хэлсэн байдаг.
Уг номыг Холливуудын нэрт кино найруулагч Жан Жак Анной дэлгэцийн бүтээл болгон гаргах гэж байна. Мөн энэ номыг уншаад гэрийн бараа харсан, гэдэснийхээ боол болоогүй, эрийн хүч шахсан, өлсгөлөн заяагаа тулсан, хүний дуугаар номхрох хөнгөмсөг зан сураагүй, хөх уулын эзэн болсон чонын тухай, түүнчлэн түүнийг сүлд шүтээнээ болгосон монголчуудын соёл иргэншил, ахуй амьдралын тухай өөрийн гэсэн ойлголттой болно гэж зохиолч хэлжээ.
Тус номын уран зохиолын үнэлгээ
Уран зохиолын шүүмжлэгч, яруу найрагч, Цэнд-Аюушийн Буянзаяа бичсэн: Нобелийн шагналын ард улс төрийн нөлөөлөл, оюун санааны нөлөөлөл хоёр хамт явдаг юм. Зян Руний “Чонон сүлд” романыг нэр алдарт хүргэхэд энэ мэт зориудын ПиАр чухал үүрэг хүлээсэн гэдэг нь тодорхой юм. Иймэрхүү зохиомол зүйлс манай уншигчдад нөлөөлсөн байх гэж бодоод тухайн үед миний бие “Чонон сүлд” романд нэг их анхаарал хандуулахгүй орхисон билээ. Яг үнэн чанартаан хятадын мэргэжлийн уран зохиолын хүрээнд “Чонон сүлд” туйлын муу нэртэй байгаа. Маш олон шүүмжүүд гарсан байна билээ. Харамсалтай нь тэгтэл “Чонон сүлд” роман монголчуудад гайхамшигтай, давтагдашгүй содон зохиол мэтээр үнэлэгдэж байгааг хараад, сонсоод дуугүй сууж үнэхээр чадахгүйд хүрлээ. Тэр тусмаа манай утга зохиолын хүрээнд нэр нөлөө бүхий нөхдүүд “Чонон сүлд” роман бол аугаа зохиол хэмээн түүчээлэн магтах аян өрнүүлж байгаад өөрийн эрхгүй дургүй хүрч эхэллээ. Энэ роман уран сайхны хувьд ч, ур чадварын хувьд ч үнэхээр өрөвдөлтэй зохиол юм.
Манайхан үндэсний соёл, зан заншлын үнэт чанараа олж тогтоож чадахгүй, эрдэм билэггүй нөхөд элдэв зүйл санаанаасаа зохион нийтийн оюун санааг булингартуулан мунхруулж байна. Хэлшинжлэлийн салбарт судлагдаагүй үг хүртэл зохион, элдэв хаан, хатан ухаан ярьж түүнд нь нүүрнийхээ арьсыг олонд таниулсныгаа ихэд тооцдог телевизээр байнга гарах дуртай нөхдүүд хэдэн арваараар автан далдагнан гүйлдэж байна. Нэг ёсондоо Монголд гүн гүнзгий оюун санааны хямрал нүүрэлжээ. Эдийн засгийн хямралаас гарах явдал бол оюун санааны хямралаас гарахаас хавьгүй амархан байдаг юм гэнэ лээ. Нэгэнт л оюун санааны хямралд орсон тийм үндэстэнд, тийм нийгэмд гадаадын муухан ном зохиол маш амархан түгэн дэлгэрч, олон нийт түүнийг нь үг дуугүй нэг хүн шиг хүлээн зөвшөөрч, бишрэн шүтэж, эрүүл саруулаар шүүн тунгаах чадваргүй болдог гэдгийн үлгэрийг “Чонон сүлд” тодорхой харуулж өглөө. Үүнийг л хонин сэтгэлгээ хэмээн тодорхойлж болох юм. Эцэст нь өгүүлэхэд энэхүү крилл бичигнээ буулгагдсан “Чонон сүлд” романы нэр нь хүртэл буруу юм. Зян Рун романаа монголчуудын угийн домогтой холбон “Чоно тотем” хэмээх нэрлэснийг нь Өвөрмонголчууд махчилан буулгажээ. Харин монголчууд онго, сүлд хоёроо ялгахгүй болтол доройтсон нь “Чонон сүлд” хэмээн нэршээсэн нэрнээс нь хүртэл харагдаж байна. Тотем гэдэг үг бол угтаа тухайн улс үндэстний гарвал үүсвэлээ билэгддэг утгыг агуулж буй бөгөөд энэ нь монгол хэлээр онго шүтээн гэсэн үг юм. Тиймээс уг романы нэр монголоор “Чонон онго” байсан бол илүү оновчтой болох байсан юм. Нэрнээсээ хүртэл буруу агууламжтай энэ романыг шүтэн бишрэх үзэл нь нийт монголчуудын оюун санааны доройтлыг харуулж байна хэмээн үзэхээс өөр аргагүйд хүрч байна.
Уран зохиолын шүүмж бол уран зохиолын ертөнцөд байх ёстой чухал үзэгдэл билээ. Харин хэлмэгдсэн тухай ярих юм бол “Хөгшин чоно ульсан нь” тууж аймшигтай хэлмэгдсэн зохиол юм. 1960- аад оны дунд үед бичигдсэн уг тууж нь 1980-аад оны дунд үеэр буюу бүхэл бүтэн хориод жилийн дараа уншигчдын хүртээл болно гэдэг үнэхээр сэтгэл шимшрүүлсэн хувь зохиол билээ. Жеймс Жойсын “Үлисс” роман ч ийм олон жил хаалттай байгаагүй юм. Уг зохиолын хэсгээс 1920 –оод оны дунд үеэс л гэхэд оросын уншигчид хэдийнээ уншин мэддэг болчихсон байсан билээ. Александр Солженицын “Гулаг олтриг” ч ийм олон жил хүн төрөлхтний билэг оюуны нүднээс халхлагдаж байгаагүй юм. Үүнийг юу гэхэв? Хэрвээ “Хөгшин чоно ульсан нь” тууж 1960-аад оны үед бичигдсэн даруйдаа хэвлэгдсэн байсан бол Монголын уран зохиолын сэтгэлгээний шинэтгэлд ямар их ахиц гарах байсан бол? Ингэж бодохоор туйлын харуусалтай байдаг юм. Чоно хэмээх хийморь цог нь бадарсан амьтны нууцлагдмал ертөнцийг дүрслэн өгүүлсэн Жек Лондоны “Цагаан соёот”, Чингиз Айтмотавын “Цаазын тавцан” гээд олон зохиол бий. Тэр дотроос Д.Намдагийн “Хөгшин чоно ульсан нь” туужийг давж гарсан сонгодог туурвилыг өнөө хэр би л хувьдаа олж үзээгүй байна. Гэвч тэрхүү суут туурвилыг туурвигчийн өлгий элгэн нутгийнх нь тэрхүү бүтээлийг нь өнөөдөр хүртэл сайн мэдэхгүй, тэрхүү туужтай нь эн зэрэгцүүлэн тавихад хүзүү, толгой илт дутах гадаадын зохиолчийн зохиолыг шагшин магтаж монгол зохиолчид ийм зохиол бичиж чадахгүй хэмээн басамжлан гутааж буйд үнэхээр хэлэх үг олдохгүй байна. Энэ бол үндэсний оюун санаан дахь “хэлмэгдүүлэлт” л юм даа. Харин Зян Рун “Чонон сүлд” романдаа монголчуудын өөрсдийнх үнэлдэггүй, бүдүүлэг харанхуйд тооцдог оюун санааны далд ертөнцийг нь, амьдрах чадварыг нь хятадын ард түмэн ашиглах ёстой шүү гэдгийг байн байн сануулсан байх юм. Дэн Сяо Пэний “Нээлттэй хаалганы бодлого”-оор богино хугацаанд эрчимтэй хөгжиж чадсан Хятад оронд өнөөдөр оюун санааны шинэ чиг баримжаа зайлшгүй хэрэгтэй болсон, олон жил тус улсын хөгжлийн бодлогыг тодорхойлж ирсэн коммунист үзэл санааных нь чиг баримжаа явцгүй болон мухардалд орсон гэдгийг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр сүүлийн үед багагүй өгүүлэх болсон. Тиймээс Хятадын сэхээтнүүд улс орныхоо хувь заяанд анхаарлаа хандуулан ирээдүйн хятад үндэстэн оюун санааны ямар чиг баримжааг барьж оршин тогтнох вэ гэдэгт санал бодлоо уралдуулаад эхэлжээ.
Зян Руний “Чонон сүлд” хэмээх дэлхий дахинд үнэлэгдсэн зохиолоос Д.Намдагийн “Хөгшин чоно ульсан нь” хэмээх хүн болгон төдийлөн мэдэхгүй зохиолыг илүүд үзэн өргөмжиллөө, гадаадын юм бүхнийг үгүйсгэдэг үхэр монгол зангаа монголчууд татах хэрэгтэй, монголчууд Зян Рун шиг алдартай зохиол бичих нь яасан юм гэсэн шүүмжлэлийг олон хүн өгүүлсэн байсан. Тэдгээр хүмүүст хандан аливаа зохиолын сайн, мууг олон хүн уншсанаар нь хэмждэггүй юм, мөн сайн зохиолын үнэ цэнийг ойлгоход уншигчдаас ч бас чадвар шаарддаг юм гэдгийг сануулахад илүүдэхгүй болов уу гэж үзэж байна. Түүнлэн зохиолч Зян Руний өөрийн эх орныхоо хувь заяанд л санаа тавьж бичсэн, монгол, хятад хүмүүс цус нь холилдсон угшил нэгтэй хүмүүс юм гэж өгүүлсэн “Чонон сүлд” романыг монголчууд олноороо шүтэн биширч, зөвхөн чонын тухай, монгол ахуйн тухай магтан дууллаа хэмээн нэг талаас нь “сохроор” харж буй түгээмэл хандлага нь үндэсний оршихуйн цөм болсон үндэсний үзэл санаа, үндэсний оюун санааны чадамжид ядуурал үүсэн хоосрол бий болжээ гэсэн ойлголтыг улам л гүнзгийрүүлэн өгч байгаа билээ. Монголчуудын үндэсний оршихуйн гайхамшигт чанар бол тал нутгийн чонон сүргээ даган дуурайхад биш түүнээс ч аугаа монгол хүний байгал ертөнцийн зүй тогтолыг сударлан уншдаг цөлх ухаанд оршин байдаг шүү гэдгийг нэрт зохиолч Д.Намдаг бидэнд “Хөгшин чоно ульсан нь” тууждаа өгүүлэн үлдээжээ. Гэтэл монголчууд маань тэр бүхнийг нь ухан ойлгож чадаагүй байж монголчуудын ахуй амьдрал, хэв ёсыг өнгөцхөн зохиомжлон дүрсэлсэн, монгол хүний өнгөтэй өөдтэй бүхэн нь чоно хэмээгч араатнаа даган дуурайж суралцсан байдагт оршдог хэмээн томьёолсон, улс төржсөн явцуу сэтгэлгээгээр хайрцаглан сургамжилсан “Чонон сүлд” хэмээгч усан романыг даяараа бишрэн шүтэж байгаа нь ойлгоход бэрх зүйл болон хувирчихаад байгаа билээ.
“Чонон сүлд” ба Хятадын үндэсний үзлийн тухай
Ерөнхий сайд асан Мэндсайханы ЭНХСАЙХАН хэлэхдээ: Хятад улс хорьдугаар зууны сүүлчээр нээлттэй хаалганы бодлого явуулж, эдийн засаг, нийгмийн хөгжилдөө үсрэнгүй амжилт гаргасан билээ. Өнөөдөр хорин нэгдүгээр зуун Хятадын зуун болно гэдэгт эргэлзэх хүн тун цөөхөн. Хятад улс коммунист үзэл суртлаасаа алхам алхмаар холдох тутам үзэл суртлын тэрхүү шинэ орон зайг Хятадын орчин үеийн үндэсний үзэл эзэлсээр байгаа. Хятадын үндэсний үзэл хэрэг дээрээ амбиц ихтэй бодит үзэгдэл болсоор байгаа юм. Хятадын нийгэмд бодитойгоор орших үндэсний үзлийг Бээжингийн эрх баригчид болгоомжтой хэрнээ хөхүүлж байдаг. Тэрхүү үндэсний үзлийн амбиц хэрээс хэтэрвэл хөрш орнууддаа заналхийсэнтэй адил болно. “Чонон сүлд” роман Бээжингийн албан ёсны бодлого гэж хэлэхэд нотологоо дутах ч энэхүү ном Хятадын орчин үеийн үндэсний үзлийн хил хязгаарыг харуулж байгаа нэгэн баримт мөнөөс мөн юм.
Хятадын Коммунист Нам үндэсний үзэл бүхий ном хэвлэлүүдийг сүүлийн үед өргөнөөр хэвлэж тараах ажлыг хөхүүлэн дэмжиж байна. Төрийн хэвлэх үйлдвэр нь зөвхөн 2004-2006 оны хооронд “Чонон сүлд” романыг 900000 ширхэгээр хэвлүүлжээ. Сүүлийн үед “ХКН Хятадыг цөөнх үндэстнийг нутаг дэвсгэр, улс төр болон соёлын өөртөө засах тодорхой эрхтэй олон үндэстний улс гэж үзэх хандлагаасаа ухарч тэднийг Хятад үндэстнийг бүрдүүлэгч улс төрийн бус, нутаг дэвсгэрийн бус угсаатан хэмээн үзэх болсон. Энэхүү үндэсний үзэл нь Монгол болон бусад Хятад бус өмнө нь олон жилийн туршид Хятадын дайсан хэмээн үзэж байсан баатруудыг хятад хүн болгож авсан сонин маягийн олон ургальч соёлыг төрүүлж байна. Өнөөгийн хятадын мөргөлийн сүмд Чингис хаан тэргүүн баатар болж, харин Зүрчидтэй тэмцэж байсан жинхэнэ хятадын Сүн улсын баатар Юу Фэйг саяхан сурах бичгээс авчх аяжээ. Юу Фэйгийн Зүрчидийн эсрэг байр суурь харь орныг эзлэн түрэмгийлсэн төр “хятадынх” байсан бөгөөд гагцхүү Хятадын газар нутгийг нэгтгэн өргөжүүлсэн хэмээх өнөөгийн үзэлтэй тохирохгүй болсон. Энэ утгаараа хятадын Юу Фэй баатар Хятадын Коммунист үзэл сурталд хамгийн тохиромжгүй хэт явцуу үндэсний үзэлтэн буюу салан тусгаарлагч болж харагдав. Харин Чингис хаан Хятадын төлөө (Монголын төлөө бус) Хятадыг нэгтгэгч болоод зогсохгүй өнөөгийн ойлголтоор Хятад улс болон Хятадуудаас анх удаа, магадгүй цорын ганц удаа үндэсний ялалт байгуулсан “Европынхныг дийлэгч цорын ганц хятад хүн мэт болж” тодорчбайна.” (The Chinese Cult of Chinggis Khan: Genealogical Nationalism and Problems of National and Cultural Integrity (Statement for Discussion in Victoria, BC, Canada, October 3-5, 2003) Uradyn E. Bulag)
Эх сурвалж
Ангилал:2004 оны номнууд
Гүнжийн сүм
Ангилал:Манжийн үеийн Монгол Ангилал: Монголын архитектур Ангилал: Монголын уран барилга
Мошовце
thumb|right|300px|Мошовце - Словак
Мошовце (Mošovce) нь Турчансгийн Туриец, Словак бүс нутгаас хамгийн том нь юм.
Түүх
Тэдний баялаг түүхийг түүх дурсгалын арвин сан болон, 770 гаруй жил бичигдэж ирсэн түүх нь харуулна. Мошовцын тухай анхны бичмэл нь Ондрей II ханы 1233 зарлиг бичиг юм. Эртний Мошовце нь хоёр суурингаас бүрддэг байжээ. Тэдний нэг болох Махюх нь одоогийн Стары рад хавьд байсан ба хоёр дахь хэсэг Терра Мойс нь одоогийн Видрмох ба өнөөдөр хүртэлх нэр нь хэвээр үлджээ. Яг энэ хоёр дахь нэрний Мойсовын газар гэдэг утгаас нь эрт дээр үед уг газар нутаг нь Мойсов буюу одоогийнхоор Мойтех, Войтэх, эсвэл Моймир гэдэг нэртэй хүний эдлэн газар байжээ гэж болох. Түүхийн явцад нэр нь янз бүрээр өөрчлөгдсөөр Мошовых, Мошоц, Мошовец, Моаёс гэж явсаар одоогийн Мошовце үлджээ. Дээр үед Хорнуков гэгдэж байсан одоогийн Чэрньаков тосгон эрт дээр үед Мошовцед хамаарадаг байжээ. Мошовце анхандаа хааны шууд харъяанд чөлөөт эрхтэй тосгон байсан ба 14-р зууны дунд үеэс жижигхэн хот маягаар хааны ордонд хамаарагддаг болжээ. 1527 оноос бараг 400 гаруй жил Реваы-гийн удмынханд хамаардаг байжээ. Эрт дээр үед Мошовце нь гар урчуудийн төв байлаа. Гар урчуудын үйлдвэрлэл нь маш их өргөн цар хүрээтэй 15 гаруй салбар байснаас хамгийн удаан үргэлжилсэн нь түрийтэй гутал ба савхины үйлдвэр байв. Өнөөгийн Мошовце нь сонирхолтой амралт зугаалга, сувиллын газар болжээ.
thumb|right|300px|Чамин барилгын урлаг - Мошовце
Түүх дурсгал
Байшин барилгуудаас 18-р зууны дунд үед баригдсан английн садтай сүмийн барилга юм. Өөр бусдаас сонирхуулахад Ян Колларын амьдарч байсан байшин, мон неоготикийн сүмийн байшин, Эвангелискийн сүмийн байшин, гар урчуудын музей байсан, 1800 онд баригдсан танхим, мөн шилэн дарлага гэх мэт.
Байгалийн гоо үзэсгэлэн
Мошоцве нь ой мод элбэгтэй, олон төрлийн түүх дурсгалын газартай, байгалийн гоо үзэсгэлэн тэгширсэн сайхан газар нутагтай юм Велькей Фатры. Дээрх уул нуруунууд нь аялал жуулчлалын гол хэсэг нь билээ. Шохойн чулуу, Доломит, Гадерска долина, Блатницка долина гэх мэт байгалийн сайхан хөндийнүүд бий.
Ардын урлаг соёлын сангаас
Мошовцоос олон арван алдар суутнууд төрөн гарснаас хөгжмийн зохиолч Фрицо Кафенда; (1883-1963), зохиолч Анна Лацкова-Зора; (1899-1988) уран зохиолын шүүмжлэгч, түүхч, яруу найрагч Штефан Крчмеры(1892-1955); Жүжгийн зохиолч Юр Тесак Мошовскы; мөн гал сөнөөгчдийн чуулгыг үүсгэн байгуулагч, хөгжмийн зохиолч Милослав Шцимт гэх мэт.
Хамгийн алдар цуутай хүн бол “Алдрын охин” яруу найргийн цомог бичсэн яруу найрагч, гүн ухаантан, гэгээнтэн Ян Коллар (1793-1852) юм. Слав болон слав биш хэлтэй олон оронд энэ зохиол нь орчуулагджээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Жилин край Ангилал:Словакийн суурин
Дэлгэрцогт сум
Дэлгэрцогт нь Дундговь аймгийн сум юм. Цахиуртын жас буюу Өндөр Гэгээн Занабазар Авай ээж, Далай ээждээ зориулж бүтээн босгосон хийд бол одоогийн Дундговь аймгийн Дэлгэрцогт сумын Цахиурт баг юм. Авай ээжийн жас буюу Цахиуртын жасын төвөд нэр нь Дорждамба болой.
Түүх
1923 онд Монгол улсын Засгийн газраас Монгол улсын засаг захиргааны зохион байгуулалтыг өөрчлөн шинэчлэх тухай гаргасан тогтоолын дагуу Богдхан уулын аймгийн Засаг дарга бээс Мөнх-очирын хошуу гэж байсныг Богдхан уулын аймгийн Дэлгэрцогт уулын хошуу болгон өөрчилснөөр одоогийн Дэлгэрцогт сум байгуулагджээ.
Төрийн ба төрийн бус байгууллага
Сумын эдийн засгийн бааз суурь нь мал аж ахуй, Дэлгэрцогт суманд аялал жуулчлалын 2 бааз улирлын чанартай ажиллаж байгаа бөгөөд ЗДТГ, 9 жилийн сургууль, Хүүхдийн цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн төв, соёлын төв зэрэг төсөвт байгууллагууд, Холбооны салбар, ХААН, Шуудан банкны салбарууд, 1 хоршоо, үйлчилгээний цэгүүд 10 орчим, худалдаа үйлчилгээний 2 ХХК-иуд ажиллагаа явуулж байна.
Засаг даргын тамгын газар
Тус сумын ИТХ, ЗДТГ нь Засгийн газар, аймаг, сумын засаг даргын үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх, төрийн бодлого шийдвэрийг иргэд, олон түмэндээ сурталчлахын зэрэгцээ сум орны тохижилт, бүтээн байгуулалт, байгууллагуудын дотоод жил, бүтэц бүрэлдэхүүнийг стандартын дагуу боловсронгуй болгох, мэргэжил, боловсролтой боловсон хүчнээр хангахад ихээхэн анхааран ажиллаж байна. Сүүлийн 4 жилийн хугацаанд Их номч, түүхч, гүн ухаантан, шашин соёлын нэрт зүтгэлтэн Зава хэмээх Шагдарын Дамдины 1918 онд байгуулсан Дэлгэрийн Чойрын хийд дахин сэргэж түүх, соёлын томоохон цогцолбор болон тохижиж байна. Энэхүү их ажлыг Зава Дамдины хувилгаан Лувсандаржаа ламтан зохион байгуулж ирлээ. Албан байгууллага, багуудын үйл ажиллагаа нь жигдэрсэн, цаашид иргэдээ сайн сайхан амьдрах нөхцөлөөр хангах зорилтыг тавин үйл ажиллагааны хөтөлбөрөө хэрэгжүүлж, орон нутгийн тогтвортой хөгжлийг хангахад нутгийн захиргаанд дэмжлэг үзүүлж, иргэддээ ойр, идэвх санаачилгатай тэдний эрэлтэд чиглэсэн төрийн үйлчилгээг хүргэх зорилтыг тавин ажиллаж байна.