cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гэгээн Иером
Иеромийг Католик шашин, Үнэн алдартны сүм, Лютерийн урсгал, Англикан урсгалд ариун гэгээнтэн, шашны эрдэмтэн гэж дээдэлдэг бөгөөд жил бүрийн 9 дүгээр сарын 30-нд түүнийг дурсан шашны ёслол үйлддэг.
Тоба
Тоба нарын захирагчид
Ангилал:Монгол угсаатан Ангилал:Эртний Монголчууд Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан
Гэгээн Иером
Эшлэл
Ангилал:Сүмийн эцэг Ангилал:4-р зууны гэгээнтэн Ангилал:5-р зууны гэгээнтэн Ангилал:4-р зууны христийн теологич Ангилал:5-р зууны христийн теологич Ангилал:4-р зууны христийн санваартан Ангилал:5-р зууны христийн санваартан Ангилал:Сүмийн багш Ангилал:Зохиогч Ангилал:Библийн орчуулагч Ангилал:Эртний Грек хэлнээс орчуулагч Ангилал:Латин хэл рүү орчуулагч Ангилал:Даяанч Ангилал:Эртний Ромчууд Ангилал:347 онд төрсөн Ангилал:420 онд өнгөрсөн
Хятадын хааны хатдын зэрэг дэв
Хань улс (МЭӨ 202-МЭ 220)
Хань улсын эхэн үед өмнөхтэйгээ адил байсан. Харин сүүл үедээ зарим нэг цол гуншин нэмэгдэж ирсэн.
Татвар нь хязгаарлалтгүй байсан. Харин Хань Линди, Хань Хуаньди хааны үед тоолж үзэхэд 20,000 гаруй эмэгтэй амьдарч байсан.
Эрхэм татваруудын зэрэг дэв
Нийт есөн зэрэг дэв болгож байсан.
Үүнд:
Өмнөд Ци (479-502)
Ци улсын хатадын зэрэг дэв нь Жинь улс ынхтай адил байсан. Харин зарим нэг нэмэлт өөрчлөлт орсон.
Эхний шинэчлэлт
Тус улсын Гао хааны үед шинээр хоёр зэрэг дэв нэмсэн.
Хатан хаан
1 хатан (皇后)
3 Ахайтан
1 Гүйфэй (貴妃)
1 Гүйжи (貴姬)
Хааны татвар эмс
Тооны хязгааргүй.
Доод зиндааны эмс
Тооны хязгааргүй.
Тан улс (618-907)
Тан улсын эзэн хаад өмнөх үеийн улсын тогтолцоог шууд хуулахдаа зарим нэг нэмэлт өөрчлөлт оруулж байсан. Тан улсын үед олон удаа татвар эмсийн зэрэг зиндааг өөрчилж байснаараа бусад үеэсээ ялгардаг.
4 эрхэм татвар эмс
Эдгээр цолыг 1-2 ханхүү төрүүлсэн зөвхөн 1 эмэгтэй хүртэж байсан. Хааны хатан тодроогүй үед энэ дөрвөн татвар эмс хамгийн нөлөөтэй байдаг байв.
Бусад татвар эмс
Эдгээр цолыг тус бүр 1 эмэгтэй авах ёстой. Байнгийн бус цол юм.
Хунтайжийн татвар эмс
Тан улс ын хунтайж ийн эхнэрийг тайзи фэй буюу хунтайжийн татвар гэж нэрлэж байсан. Нэг анхаарах зүйл нь хунтайжийн татвар гэдэг нь хунтайжийн эхнэр гэсэн утга агуулдаг. Бусад нь фэй-妃 гэсэн цол зүүж болохгүй. Хэрэв хунтайж ирээдүйд эзэн хаан болвол түүний эхнэр нь хатан хаан болж, бусад эмс нь хааны татвар эм болох зэргээр зиндаа ахидаг байжээ.
Мин улс
Мин улсын үед дараах шатлалтай байсан.
Чин улс
Манжийн Дайчин гүрний түүхэнд мөхөх хүртлээ хааны их хатнаар зөвхөн манж, монгол угсааны охид хүүхнүүд сонгогдож байлаа. Харин хятад гаралтай, манжид дагаар орсон ноёны охид амьд ахуйдаа хэзээ ч их хатан болж байсангүй. Зөвхөн хятад хатны хүү Эзэн хаан болсны дараа төрсөн хятад ээжийгээ хааны хатнаар өргөмжилсөн зарлиг буулгаж байсан. Хятад гарвалтан нь хамгийн ихдээ Хуан Гүйфэй(Эзэн хааны эрхэм их татвар) хэргэмд хүрч болдог байсан.
Ашигласан материал
Ангилал:Хятадын хаант засаг
Манж үсэг бичиг
Зүрчид угсааны манж нар 13-р зуунаас өмнө нангиадын дүрс үсгийг хэрэглэж байсан гэж олон эрдэмтэд бичиж, тэмдэглэж байж. Тэгээд монголчууд түүхийн тавцанаа хүчирхэгжин гарч ирсэн цагаас манж нар монгол бичгийг хэрэглэх болж бас нэгэн хэсэг монгол хэл гадаад харилцаны албан хэрэгтээ ашиглаж байсан байна. Цаг хугацаа өнгөрсөөр 14-р зуунаас манж нар хүчирхэг болж ирэхийн хамт албан хэргээ манжаараа явуулах, өөрийн гэсэн бичиг үсэгтэй болох хэрэгцээ гарц ирсэн нь мэдээж бөлгөө. Ийнхүү манжийн Нурхач хааны үед Эрдэнэ багш, Гагай заргач гэдэг хоёр түшмэлд монгол үсэгт түшиж манж бичиг зохиохыг даалгасан баримт байдаг нь бидний үед иржээ. Тэр хоёр бичгийн их түшмэл хуучин уламжлалынхаа дагуу монгол хэл, бичгийг улсын гадаад харилцаанд хэрэглэвэл ямар гэж хүссэнд Нурхач эс хүссэн гэдэг мэдээ байдаг байна. Учир үл мэдэгдэх шалтгаанаар мөн онд Гагай заргач эзэн төрийн өмнө нүүргүй болж үхэх ял олсон гэдэг. Энэ бүх мэдээ сэлт хийгээд тэр хоёр түшмэлийн нэр, цол зэргээс үүдэж Эрдэнэ багш, Гагай заргач хоёрыг монгол хүн байсан гэж судлаачин нар үздэг аж. Ингээд манж бичиг зохиох ажилд Эрдэнэ багш махран зүтгэж монгол бичгийг манж хэлнээ таацуулахдаа үсгийн дүрс хэлбэрийг ялгүй жаахан өөрчлөн манж бичгийн анхны хэлбэрийг бүтээсэн. 1632 онд Дахай хэмээх манж түшмэл Эрдэнэ багшийн зохиосон бичигт дусал, бинт гэх тусгай тэмдэг нэмснээр үсэг бүрийг тодорхой ялгах боломжтой болсон. Манж бичгийг зохиох ажил 30 гаруй жил үргэлжилсэн бөгөөд тэр хугацаанд монгол бичгийг бараг тэр хэвээр шахуу хэрэглэж манж үгийг тэмдэглэж байсан бөгөөд энэ үеийн бичгийн дурсгалыг манж нар сүүлд “тонки фука аку хэргэн-и бидхэ” /tongki fuka akū hergen / буюу дусал, бинт үгүй бичиг хэмээн нэрлэх болжээ.
Манж бичгийг 1911 оны Шинхайн хувьсгалаар Манж Чин гүрэн мөхөх хүртэл төрийн албанд идэвхтэй хэрэглэж байсан юм.
Бичгийг хадгалан хамгаалах үйлсэд БНХАУ болон Монгол улсын дээд боловсрол, шинжлэх ухааны байгууллагууд ихээхэн хувь нэмэр оруулж байгаа бөгөөд Манж хэл, бичгийг судлах нь Чин гүрний үеийн түүхийн баримт бичгийг уншихад зайлшгүй шаардлагатай нөхцөл болдог байна.
Ангилал:Манж хэл Ангилал:Бичиг үсэг
Кейт Бланшетт
Кейтрин Элиc Бланшетт (Catherine Elise «Cate» Blanchett, 1969 оны тавдугаар сарын 14-нд Мельбурн хотод төрсөн) нь Австралийн эмэгтэй жүжигчин юм.
1998 онд Елизабет кинонд Хатан хаан Елизабетийн дүрээр Оскарын шагналд Шилдэг эмэгтэй гол дүрийн төрөлд нэр дэвшиж, 2005 онд Мартин Скорсезегийн найруулсан Нисгэгч кинонд нэрт жүжигчин Кэтрин Хепбёрны дүрээр Шилдэг эмэгтэй туслах дүрийн төрөлд хүртэж байсан билээ.
2014 онд Хөх мэлрэг Blue Jasmine кинонд бүтээсэн гол дүрээрээ Оскарын шагналыг хоёр дахь удаагаа тэр дундаа гол дүрийн төрлөөр анх удаагаа хүртсэн.
Алтан бөмбөрцөгийг гурван удаа (1998, 2007, 2013), БАФТА-г хоёр удаа (1998, 2004) хүртэж байсан.
Холбоос
Ангилал:Австралийн жүжигчин Ангилал:Театрын жүжигчин Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан Ангилал:БАФТА шагналтан Ангилал:Оскарын шагналтан Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан (рыцарь) Ангилал:Австралийн одон шагналтан (компаньон) Ангилал:АНУ-ын хүн Ангилал:Австраличууд Ангилал:Мельбурны хүн Ангилал:1969 онд төрсөн
Төвөд хатанбаатар
Төвөд хатанбаатар бол Ноёнтой хатанбаатарын хүү юм. Засагт ханы жонон цолтой тэрээр Бэсүд, Элжигэн отгийг захирч байв.
Удам
Тэрбээр Хонхуй сэцэн жонон, Бадма хатанбаатар хэмээх хоёр хөвүүнтэй. Тэд өөрийн эцгийн улсыг хувааж авчээ. Бэсүдийг Хонхуй авч жонон зэргийг өвлөжээ. Харин Элжигэн отгийг Бадма авч Хатанбаатар цолыг залгав.
Ангилал:Боржигин
Бодоогийн хэрэг
Бодоогийн хэрэг нь Монголын Ардын хувьсгалын анхны зүтгэлтэн Бодоогийн нэрээр нэрлэгдсэн Их хэлмэгдүүлэлтийн эхэн үеийн зохиомол хэргийн нэршил юм. 1922 онд Бодоогийн хэрэг гарснаас хойш Монголын нийгмийн бүх давхаргыг хамарсан их хэлмэгдүүлэлт ил тодоор эхэлсэн гэж үздэг.
Ангилал:Монголын ардын хувьсгал
Хань Шань Тун
Хань Шань Тун (хятад ханз: 韓山童; пиньинь галиг: Hán Shāntóng) бол Монголын Юань улсын сүүл үед Цагаан Лянхуа бүлэглэлийг толгойлж, 1351 онд Шар мөрний дагуух газарт өөрийн 3000 хүнээ авч Улаан алчууртны бослогыг өдөөн гаргасан этгээд юм. Тэрээр Хэнань мужийн Инжоуд төрсөн. Тэр өөрийгөө Умард Сүн улсын Хуйзун хааны 8-р үеийн ач гэж цоллоод Юань улсын төрийг мөхөөж, Сүн улсыг байгуулах тавилантай гэж зарлаад бослогоо эхлүүлсэн. Гэвч бослогын нууц задарч 1351 онд монгол цэрэгт баригдаж алуулсан. Харин түүний хүү Хань Линь Эр нь зугтаж, Лю Фу Туны бослгоын цэрэгт нэгдээд, хожим 1355 онд өөрийгөө Сүн улсын хаанд өргөмжлсөн.
Холбоотой мэдээлэл
Ангилал:1351 онд өнгөрсөн
Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь
Зүрчидийн алтан улс нь 50 орчим сая хүнтэй, 50 орчим түм цэрэгтэй (12 нь морин, 38 нь явган) Сүн, Кидан, Монгол, Солонгос зэрэг вассал улсаар хүрээлэгдсэн хүчирхэг гүрэн байв. Киданы дор байгаад Сүнтэй нийлж унагасан Монгол Алтан улс (1125-1234) 1135-1147 дайны эхэн үе 1162-1189 дайны дараахи үе. Энэ үед Сүн, Кидан улсууд босож Монгол улс хүчирхэгжиж Алтан улс дотоодын самуун ихтэй байжээ. 1208 оноос Чингис Алтан улсад барих алба зогсоов. Алтан улстай байлдах улс төрийн шалтгаан нь
1230-1234 – Өгөдэй хаан дайлсан нь
1211 онд Үнэгэн давааны, 1213 онд Цавчаал боомтын, 1232 онд Саньфиньшань ууланд Алтан улсын тус бүр 10-15 түм цэргийг цохисон нь зүүн фронтын цэрэг улс төрийн байдалд ялалт авчирсан. Кидан, Тангуд (1211 оноос Чингисийн шахалтаар дайнд орсон), Солонгос, Сүн улстай хамтарч чадсан. Алтан улс дотоодын зөрчил их, хөрш орнууддаа харгис ханддаг, морин цэрэг дутмаг, байгалийн саад бэрхшээлдээ хэт эрдсэнээс болж ялагдал хүлээсэн байна.
Ангилал:13-р зууны тулалдаан Ангилал:Их Монгол Улс Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх Ангилал:Монголчуудын тэлэлтийн тулалдаан Ангилал:Монголчуудын дайн Ангилал:Алтан улс
Франсуа Олланд
Франсуа Олланд (François Hollande) нь Францын улс төрч, 2012 оноос эхлэн Бүгд Найрамдах Франц Улсын Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. 1997-2008 онд Францын Социалист Намын Нэгдүгээр нарийн бичгийн даргын алба хашсан. Форбес сэтгүүлээс зарласан Дэлхийн хамгийн нөлөө бүхий 100 эрхэм жагсаалтын 16 дугаарт бичигдсэн.
Ангилал:1954 онд төрсөн Ангилал:Францын ерөнхийлөгч Ангилал:Францын улс төрч
2017 оны Архангай аймгийн наадам
Их монгол улс байгуулагдсаны 811жилийн ой, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 106 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 96 жилийн ой, Архангай аймаг үүсэн байгуулагдсаны 96 жилийн ой, үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд \ 2017-07-11,12 \ улс, аймаг, цэргийн цолтон болон залуу бөх оролцсон хүчит 256 бөх уран мэх, ухаан бодол, бяр хүч, авхаалж самбааг сорин өрсөлдлөө.
Барилдааны дүйз
Долоогийн даваа
1.а.з Л.Жамбал -  с.з Б.Батсайхан
2. а.н.н Г.Болдгэрэл - ц.н Б.Зоригтбаатар
1.а.з Л.Жамбал - а.н.н Г.Болгэрэл
#
Монгол хэлний зөв бичгийн алдаа шалгагч
Монгол хэлний зөв бичгийн алдаа шалгагч программуудыг харьцуулан судлав.
Монгол улсад үг үсгийн алдаа шалгах программ хийх оролдлого 30-д жилийн өмнөөс эхэлсэн бөгөөд өнөөг хүртэл дараах программууд бүтээгджээ.
2004 - Aspell нээлттэй эх бүхий программд Монгол хэлний дэмжилт оруулсан.
2005 - Ангууч хэмээх бүтээгдэхүүнийг Спикер Групп бүтээсэн.
2013 - Болор алдаа шалгуур хэмээх бүтээгдэхүүнийг Болорсофт ХХК-с гаргажээ.
2020 - Зөв бичигдэв -- Монгол үгийн алдаа шалгах бүтээжээ.
Ангууч программ нь зах зээлд маш хүчтэй орж ирээд маш түргэн алга болсон. Тус программ нь хэрэглэгчдийн сэтгэлд хүрч чадсан сайн программ хангамж байсан боловч зөвхөн Microsof Office-н 2000 болон 2003 хувилбарууд дээр ажилладаг байсан тул Майкрософт Оффис 2007 гарснаас хойш төд удалгүй зах зээлээс гарсан. Өөр нэг шалтгаан нь түүнийг эвдэх аргууд интернетэд тархсанаар алга болсон байх магадлалтай. Ингээд өнөөдөр хэрэглээнд байхгүй байгаа тул үйл ажиллагааг харьцуулах боломж байсангүй. Aspell Монгол хэлний багц буюу mnspell-г С.Бадрал нь Д.Батмөнхийн хөгжүүлсэн 2 сая үгийн санг (www.winedt.org/dict.html) өөрийн өмнө Aspell-д зориулан хөгжүүлсэн сандаа 2004 онд нэмж GNU General Public License-р гаргасан бөгөөд нээлттэй эхийн орчинд өргөн тархсан. Мөн энэхүү толь нь өнөөдөр нээлттэй эх бүхий программуудын стандарт үг үсгийн шалгуур болж чадсан Hunspell программд орсон байна. Үгийн сан нь 2 сая гаруй үгтэй.
spellcheck.gov.mn программ нь Aspell/Mnspell эх толийг ашиглаж байгаа.
Болор дуран программ нь 60 сая орчим үгийн сантай бөгөөд төгсгөлөг төлөвт автомат ашиглаж үгээ шалгадаг ажээ. Үг санал болгодог модуль нь өмнөх программуудаас ялгаатай ажиллах ба ялангуяа дүрмийн алдаа гаргасан тохиолдолд онцгой сайн ажиллаж байлаа.
Шалгасан үр дүнг хүснэгтлэн үзүүлбэл
Эшлэл
Ангилал:Монгол хэлний зөв бичих зүй Ангилал:Зөв бичгийн алдаа шалгагч
Мануэль Вальс
Мануэль Валс (Manuel Valls) нь Францын улс төрч, 2014 оны 3 дугаар сарын 31-нээс Бүгд Найрамдах Франц Улсын Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. 2012-2014 онд Францын Дотоод хэргийн сайдын алба хашсан. Францын Социалист намын гишүүн. Сорбонн буюу Парисын их сургуулийг төгссөн. Ромын католик шашинтай.
Ангилал:Францын ерөнхий сайд Ангилал:Францын Үндэсний Чуулганы гишүүн Ангилал:Иль-де-Франсын засаг дарга Ангилал:Францын Социалист Намын гишүүн Ангилал:Францын Үндэсний Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай) Ангилал:Алауитын Сэнтий одон шагналтан Ангилал:Барселоны хүн Ангилал:Эври-Куркуроны хүн Ангилал:Францын хүн Ангилал:Испаничууд Ангилал:1962 онд төрсөн
Томас Каленберг
Томас Каленберг (Thomas Kahlenberg; 1983 оны гуравдугаар сарын 20-нд Видовре хотод төрсөн) — Данийн хөлбөмбөгчин бөгөөд «Брондбю» болон Данийн шигшээд хагас хамгаалагчаар тоглодог.
Замнал
2009 оны тавдугаар сарын 28-нд Германд аваргалсан «Вольфсбург» түүнийг 4 сая еврогоор элсүүлсэн.
Дорлигийн Дагва
Дорлигийн Дагва (1916–?) — Монголын багш байв.
Томас Каленберг
Замнал
Каленберг 2013 оны наймдугаар сарын 21-нд 1998—2001 онд тоглож байсан «Брондбюдээ» эргэн ирсэн.
Дорлигийн Дагва
Намтар
Дорлигийн Дагва 1916 онд өнөөгийнхөөр хэлвэл Монгол улсын Завхан аймгийн Цэцэн-Уул сумын нутаг Галуутайн Хөх ам гэдэг төржээ. Хошууны зангиар монгол үсэг заалгаж Барчин (Түдэвтэй) сумын туслах бичиг бичээчээр ажиллаж эхэлсэн. Соёлын довтолгооны багш байснаа 1932-1934 онд Улиастайн аж ахуйн сургуулийг дүүргээд 1934-1937 онд Улаанбаатарын багш нарыг бэлтгэх сургуульд суралцан төгсчээ.
Томас Каленберг
Гадны холбоос
Ангилал:Данийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Данийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Брондбю багийн тоглогч Ангилал:Осер багийн тоглогч Ангилал:Вольфсбург багийн тоглогч Ангилал:Эвиан багийн тоглогч Ангилал:Даничууд Ангилал:1983 онд төрсөн
Дорлигийн Дагва
Намтар
Дорлигийн Дагва 1937-1976 оны хооронд Завхан аймгийн Түдэвтэй, Жавхлант, Цэцэн-Уул, Идэр сум, аймгийн төв Улиастайн дунд сургуулиудад багшлан ажилласнаас 23 жилийг хичээлийн эрхлэгч, захирал болон удирдах ажил хийжээ.
Шагнал
Ангилал:1916 онд төрсөн Ангилал:Цэцэн-Уулын хүн Ангилал:Монголын багш Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар Ангилал:Монголчууд
Виржиниа Ражи
Намтар
Ражи 1978 оны 7 сарын 18-нд Ром хотын Сан-Жованни дүүрэгт төрж өссөн. Ромын гуравдугаар их сургуульд хуульч мэргэжлээр суралцан төгсчээ. 2011 оноос Таван од намд элсэн орон нутгийн сонгуульт ажилд оролцох болов.
Хувь хүн
Виржиниа Ражи нэг намын улс төрч Андреа Северинитэй гэрлэсэн. 2009 онд төрсөн нэг хүүхэдтэй. Католик шашинтан.
Ангилал:Италийн өмгөөлөгч Ангилал:Ромын засаг дарга Ангилал:Таван Од Хөдөлгөөний гишүүн Ангилал:III Ром Их Сургуулийн төгсөгч Ангилал:Италичууд Ангилал:1978 онд төрсөн
Камиль Гросицкий
Камиль Гросицкий (Kamil Grosicki, дуудлага ; 1988 оны зургаадугаар сарын 8-нд Шчецин хотод төрсөн) — Польшийн хөлбөмбөгчин бөгөөд Францын «Ренн» болон Польшийн шигшээд тоглодог.
Замнал
2014 оны нэгдүгээр сарын 24-нд «Реннд» элссэн. Анхны бөмбөгөө гуравдугаар сарын 27-нд Францын цомын хагас шигшээд «Лилльийг» хожсон (2:0) тоглолтонд оруулав.
Цахим холбоос
Ангилал:Польшийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Погонь Шчецин багийн тоглогч Ангилал:Легиа Варшав багийн тоглогч Ангилал:Сьон багийн тоглогч Ангилал:Ягеллониа багийн тоглогч Ангилал:Сивасспор багийн тоглогч Ангилал:Ренн багийн тоглогч Ангилал:Шчециний хүн Ангилал:Польшууд Ангилал:1988 онд төрсөн
Дашваанжил компани
1997-2000 онд ОХУ-ын “Бурят газ” хувьцаат компани болон өөрийн орны техникийн ажиллагсадын тусламжтайгаар төмөр замын вагон цистернээр 100 м3 шингэрүүлсэн хийг нэг дор хүлээн авч,  хадгалан төрөл бүрийн баллонд цэнэглэх Монгол Улсын анхны станцыг Улаанбаатар хотод байгуулж шингэрүүлсэн хий цэнэглэх станцын ашиглалт, аюулгүй ажиллагааны дүрэм, заавруудыг боловсруулж дэд бүтцийн хяналтын улсын албаар батлуулан ашиглалтанд оруулахад бэлэн болгосон юм.
Монгол улсад шингэрүүлсэн хийн салбарын эрх зүйн орчин үүсээгүй үед буюу. 2001 онд уг компанийн шингэрүүлсэн хийг вагон цистернээр хүлээн авах станц ашиглалтанд орсноор аж ахуй эрхлэх тусгай зөвшөөрлийн хуулинд нэмэлт орж, тухайн үеийн Эрчим хүчний яам,  Мэргэжлийн хяналтын газар,  Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлагт “Нүүрсний газар” хийн түлшний асуудал
хариуцсан мэргэжилтэнтэй болсон. Шингэрүүлсэн хий хүлээн авах станц дээрээ вагончикт 10 орчим хүнд хичээл зааж үнэмлэх олгон Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Нүүрсний газраас “Хийн аж ахуй эрхлэх”, “Хийн аж ахуйн барилга байгууламж барих” тусгай зөвшөөрлийг анхлан авч 2001 оны 11 сараас ажиллаж эхэлсэн нь манай улсад хийн аж ахуй хөгжих эхлэл, үндэс болсон гэж хэлж болно.
Манай иргэд хийн түлшний хэрэглээг бараг мэддэггүй, сард 3-5 тн орчим баллонтой хийн түлшийг улсын хэмжээнд хэрэглэдэг, вагон цистернээр их хэмжээний хийн түлш хүлээж авч худалдах  боломжгүй байсан учраас ОХУ-ын хий нийлүүлэгчийн  автоцистернээр хийн түлшийг зөөвөрлөж, 2002 онд  36м3 буюу хамгийн их багтаамжтай хий зөөврийн автоцистернийг худалдан авч ашиглалтанд оруулсан.
Тухайн үед дан ганц 20кг-ын Орос баллон хэрэглэдэг байсан уламжлалыг халж хэрэглэгчдийг сонголт ихтэй болгож 5,10,14,20 кг хэмжээтэй, баллонуудыг захиалан үйлдвэрлүүлж, өөрийн брэнд болгон хэрэглээнд нэвтрүүлж, хийн түлшээр ажилладаг тулга, төрөл бүрийн халаагуурууд, тоног төхөөрөмжийн ашиглалт, хийн түлшний ашиг тусыг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр тасралтгүй сурталчилсаны үр дүнд 2002 оны 5 сар гэхэд хийн түлшний хэрэглээ сард 30 тн, 9 сард 50 тн хүрч өссөн юм.
Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж
Миккель Тигесен
Миккель Тюгесен (Mikkel Thygesen; 1984 оны аравдугаар сарын 22-нд Копенгаген хотод төрсөн) — Данийн хөлбөмбөгчин бөгөөд «Брондбю» багт хагас хамгаалагчаар тоглодог. Данийн шигшээн тоглогч асан.
Замнал
Мортен Ольсен удирдлаганд Данийн шигшээд 2006—2008 онд харъяалагдахдаа 3 гараалсан байдаг.
2007 оны өвлийн наймааны үеэр гладбахын «Боруссиад» Данийн «Мидтъюлланнаас» зээлэгдээд 5 тоглолтонд л оролцжээ.
Тюгесен 2011 оны зургаадугаар сарын 1-нд «Брондбю» багтай 3 жилийн гэрэ байгуулсан.
Цахим холбоос
Ангилал:Данийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Фрем багийн тоглогч Ангилал:Мидтьюлланн багийн тоглогч Ангилал:Боруссиа Мёнхенгладбах багийн тоглогч Ангилал:Брондбю багийн тоглогч Ангилал:Даничууд Ангилал:1984 онд төрсөн
Монголчууд Тангудыг дайлсан нь
Чингис хаан Тангудын сул талыг сайн мэдэж байв. Өдөр ирэх тусам хүчирхэгжиж байсан Чингисхаан, урьд 1205 онд Хэрэйдийн ноёдыг бүгүүлж байсны улмаас довтлогоонд өртөн сургамж авч байсан Тангуд улстай харилцах харилцаандаа болгоомжтой хандаж байв. Чингисхаан 1207 онд цэрэг илгээж, Алашаад цөмрөн улмаар Валохай хотыг эзлэн авчээ. Гэвч Монгол цэргүүд хүнсний нөөц багассан учраас ухарсан байна. Мөн аагим халуун ч үүнд нөлөөлсөн гэдэг. Чингисхааны хувьд дайтахдаа дайсныхаа хамгийн сул хэсэгт цохилт өгч богино хугацаанд дайныг дуусгахыг зорьдог байжээ. Чингисхаан Тангуд улсыг довтолж цохилт өгөөд Алтан улсын баруун чиглэлийн замыг хаахыг оролдож байв. Тангуд улс нь Алтан улсаас хүч арай сул байсан гэж дээр өгүүлсэн. Чингисхааны хувьд Тангуд улсад довтолж цэргийнхээ сүр хүч, арга тактикийг туршиж үзэх бололцоотой болсон. Тангуд бол боломжийн, дарахад арай хялбар дайсан байв.
Тангуд улсад цайз хэрэм нь Алтан улсыг бодвол цөөхөн, цөл газар ихтэй нь Монголчуудад таатай байсан юм. Сулхан дайснаа цохиж, замаа цэвэрлэж аваад дараа нь хүчирхэг дайсан руугаа анхаарлаа хандуулах нь Чингисхааны стратеги байсан бололтой.Чингисхаан үндсэндээ Алтан улстай байлдах бэлтгэлээ хийж арга тактикаа Тангуд улс дээр туршиж байсан гэж хэлэхэд болноо. түүхч Ш. Нацагдоржийн өгүүлсэнээр Чингисхаан Тангуд улсад 1205, 1207, 1209 онуудад довтолсны зорилго нь нэгд, алба авах, хоёрт Алтан улсыг довтлоход түшиц газартай болох байжээ. Мөн бас нэг зорилго нь Алтан улс болон Тангуд улсууд Монголын эсрэг тэмцэхэд нь хүчээ нэгтгэх боломжийг нь хаахад оршиж байсан боловуу.
1209 онд Монголчууд дахин цэрэглэж, 3-р сард Тангуд улсын цэргийг хиар цохижээ. Монгол цэрэг Улахай хотыг эзлэв. Дээрхи тулалдаанаар Тангудын олон цэргийг, тэр дундаа нэр хүнд бүхий жанждыг нь олзлов. Чингисхаан Тангуд улсын нийслэлийг эзлэхээр хөдлөв. Гэвч Тангудын хааны угсааны Вей-Мин 50000 цэргээр Монголчуудыг гэнэдүүлэн довтолжээ. Гэнэтийн довтолгоонд өртсөн Монгол цэргүүд ухрав. Гэвч Тангудууд Монгол цэргийн араас нэхэж ялалтаа баталгаажуулж чадсангүй.Энэ хооронд Чингисхааны цэрэг хүчээ сэлбэж, ээлжит довтолгооноо хийжээ. Цөөн тооны цэргээр уулгалан дайрч дийлдсэн дүр үзүүлээд ухардаг шалгарсан аргаа Монголчууд хэрэглэв. Энэ бол Монголчуудын дайны түүхэнд сонгодог арга тактик нь байсан юм. энэхүү урхинд орсон Тангуд цэрэг гэнэтийн отолтонд орж ихээхэн хохирол үзжээ. Чингисхааны цэрэг цааш давшсаар нийслэл Яргай хотыг бүсэлжээ. Гэвч томоохон, сайтар бэхлэгдсэн цайзыг Монголчууд эзлэх гээд чадсангүй. Энэ үед Чингисхаан сайтар бэхлэгдсэн цайзыг эзлэн авах арга туршлага хомс гэдгээ ухаарчээ. Хотын ойролцоох Хатан голыг боож, далан байгуулан, усан сан хийжээ. Ус хуримтлагдмагц даланг сэтлэн Яргай хотыг усанд автуулсан.
Тангудын хаан Ли Ань Цюань Алтан улсад элч зарж тусламж хүсчээ. Харин Алтан улс Тангуд болон Монголчууд хоородоо дайтаж байхыг ажиглагчийн байр сууринаас харахыг хүссэн бололтой. хэрвээ Алтан улсын цэрэг ирсэн бол байдал арай өөрөөр эргэх байлаа. Яргай хот усанд автав. Монгол цэргүүд ч усанд автсан юм. Чингисхаан Тангуд улсын олзлогдогч нарыг суллан тавьж хаанаа дагаар орохыг шаарджээ. Тангуд улсын хаан Ли Ань Цюань охиноо Чингисхаанд бага хатан болгон өгчээ. Чингисхаан Тангудтай хийсэн дайнаар хот суурин, боомт бүхий улс оронтой байлдах арга чадварыг Монголчуудад өгсөн болой.
Харин Шажоу хотыг Түвд цэргүүд хамгаалж байсан бөгөөд сүрхий эсэргүүцэл үзүүлэв. Монголчууд Шажоу хотыг эзлэх гэж асар их хохирол амссан юм. Тэгсээр Шажоу хот унав. Тангуд улсынхан Монголчуудтай дайтах арга буруу сонгожээ. Монголчуудын довтолгооны хурд, дайны туршлагыг тооцсонгүй. Тангудын хаан Лэ Тэ нас барж түүний ач Ли Сян 100000 цэргээ удирдан Монголчуудтай тулахаар иржээ. Тангудын алдарт жанжин Вей манлайлсан 100000 цэрэг Монголчуудтай тулалдав. 12-р сард болсон энэхүү тулалдаанд Монголчууд ялжээ. Монголчууд цааш явсаар Линь Жоу хотыг эзэлжээ. Улмаар Шар мөрний хөвөөнөөр явсаар Янчуань, Кей Мэн, Ву лахай хотуудыг эрхэндээ оруулжээ.Ен Чуан хотыг эзлэн авсны дараа түр амсхийв. 1227 оны эхээр Чингисхаан Тангудын нийслэл Яргай хотыг эзлэн авах зарлиг буулгав. Үүнийг мэдсэн Тангудын Лисян хаан Урхай хот руу очих гэж байгаад замдаа цохигдож Яргай хот руу ухарчээ. Нэгэнт бараг бүх нутгаа алдсан Тангуд улстай цаг баралгүй Чингисхаан Алтан улсын хил хязгаарыг түйвээж эхлэв. Найдлага алдсан Тангудын хаан бууж өгөхөөр Чингисхаанд бэлэг сэлтийн хамт иржээ. Чингисхаан өөрийн биеэр хүлээн авсангүй. Чингисхааны бие чилээрхэж буйд Монгол жанжин Тангудын ванг буруутгаж байжээ. Чингисхаан ч мөн Тангудын ван өөрийг нь дорд үзэж, эсэргүүцсэн тул өршөөх бодолгүй байв. тиймээс Ли Сяныг Монголчууд цаазаар авсан байна.
Мөн үзэх
Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн Ангилал:Их Монгол Улс Ангилал:Монголчуудын дайн Ангилал:Монголын түүх
Ганболдын Өсөхбаяр
Ганболдын Өсөхбаяр нь Төв аймгийн Угтаалцайдам сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн хурц арслан цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн арслан
Галын наадам
Галын наадам гэдэг нь задгай газар том хэмжээтэйгээр түүдэг гал өрдөн наадахыг хэлнэ.
Ангилал:Гал соёлд
Энхтөрийн Мөнхбаатар
Энхтөрийн Мөнхбаатар нь Говьсүмбэр аймгийн Сүмбэр сумын харьяат, Үндэсний бөх ийн аймгийн арслан цолтой бөх.
Украины хотын жагсаалт
thumb|1. [[Киев]] thumb|3. [[Одесса]] thumb|4. [[Днипро]]
Украин улсад 460 хот, 885 хоторхуу суурин (балгас), 28397 энгийн суурин (гацаа, тосгоныг багтаан) бий.
Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Хотын жагсаалт улс орноор
Сүрэнжавын Очирбат
Сүрэнжавын Очирбат нь Дархан-Уул аймгийн Хонгор сумын харьяат, Үндэсний бөхийн аймгийн хурц арслан цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн арслан Ангилал:Хонгорын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх
Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх нь дундад зууны үед эрх мэдэл булаалцалдаж, манж-хятадын хаад ноёдын амлалт, хээл хахуульд автсан монголын хаан, хан, хутагт, ноёдуудын өөр хоорондын хямралдааны үр дүнд тулгар төрийн тусгаар тогтнолоо Манж чин улсад алдсан үеэс эхлээд ХХ зууны эхээр үндэсний ухамсарын сэргэлтийн үр дүнд Манжийн дарлалаас салж, Богд хаант Монгол улсыг байгуулан тулгар төрийнхөө тусгаар тогтнолыг хөрш орос хятад улсууд болон гадаадын улс, гүрнүүдээр хүлээн зөвшөөрүүлэхийн төлөө монголын үе үеийн эх орончдын явуулсан урт хугацааны тэмцэл юм. Тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл нь 1650-аад оноос эхлэн 1946 он хүртэл хэд хэдэн үе шатаар явагдсан байна.
Дундад зууны үе
1206 онд байгуулагдсан Их Монгол Улсын төрийн тусгаар тогтнол 17 дугаар зуунд алдагдсан бөгөөд энэ нь түүний дотоод байдал болон гадаад хүчин зүйлстэй салшгүй холбоотой юм. Дотоод улс төрийн байдлын хувьд Монгол улсын нэгдмэл байдал алдагдаж, Халх Монгол, Өмнөд Монгол, Ойрад буюу Баруун Монгол гэсэн хэсэгт хуваагдсан байв. Үүний зэрэгцээ Буриадууд Байгаль нуурын ар өврөөр нутаглаж, Халхын ноёдод татвар төлдөг байжээ. Монголчууд зүүн баруун гэж хуваагдах болсон нь газар нутгийн байршил, эрхлэх аж ахуйтайгаа холбоотойгоор тэртээ 11 дүгээр зууны үеэс ойн, талын гэж ялгагдах болсноос эхтэй. Байгаль нуурын баруун, Хөвсгөл нуурын зүүн хойд захаар нутаглаж байсан ойрадууд 1207 онд Монголын эзэнт улсын бүрэлдэхүүнд орсноор засаг захиргааны хувьд дөрвөн мянганд зохион байгуулагдсан байна. Энэ үеэс түүхэнд дөрвөн ойрад хэмээн тэмдэглэгдэх болсон байдаг. Ойрад хэмээх нэрийн хувьд “ойн”, “ард” хэмээх хоёр үгнээс үүсэн гэж ихэнх эрдэмтэд үздэг. Тэд хожим Алтай тийш нүүн нутаглах болсон бөгөөд 17 дугаар зууны эхэн үед Цорос, Торгууд, Дөрвөд, Хошууд гэсэн дөрвөн аймгаас бүрдэх болжээ. Халх бол Зүүн Монголын зургаан түмний нэг бөгөөд дотроо долоон хошуу буюу Батмөнх хааны отгон хүү Гэрсэнз жалайр хунтайжийн долоо хүүгийн эзэмшилд хуваагдаж байв. Харин 17 дугаар зууны үе болж ирэхэд тэдгээр язгууртны удам дотроос Түшээт хан, Сэцэн хан, Засагт хан нар ихээхэн нөлөөтэй болсон байна. Тэд Монголын уугуул нутгийг сахиж, говийн хойд талд нутаглаж байсан явдал нь бусдаас харьцангуй тусгаар байдалтай болгожээ. Зүүн Монголын бусад зургаан түмний үр хойчис бол их говийн өмнүүр нутаглах Өмнөд Монгол бөгөөд тухайн үед Цахар, Хорчин, Түмэд, Юншээбүү, Ордос, Найман, Жарууд зэрэг 16 аймаг байжээ. Ийнхүү монголчууд түүхэн хөгжлийн явц болон байгаль-газарзүйн хүчин нөхцөлийн улмаас дээрхи гурван хэсэгт хуваагдах болсон төдийгүй дотроо мөн олон язгууртнуудын эзэмшил болох хошуунд хуваагдаж байв. Монголын язгууртан ноёд харьцангуй өргөн уудам билчээр нутаг, тодорхой өмч хөрөнгө бүхий хамжлага өрх айлуудыг эзэмшин захирч байсан юм. Тиймээс ч эдийн засгийн хувьд харьцангуй биеэ даасан язгууртан ноёд хааны төв захиргааг эсэргүүцэх нь түгээмэл байжээ. Гадаад байдлын хувьд 17 дугаар зууны эхэнд үед Монголын умард болон өмнө талд Орос болон Манж улсууд хүчирхэгжин гарч ирсэн. Оросууд 16 дугаар зууны дунд үеэс Байгаль нуурын ар өвөрт нэгэнт нэвтрэн ирж, 1651 онд Эрхүү, 1653 онд Чита хотын суурийг тавьжээ.
Орчин үе
Манжийн хааны эзэн эрхийг хүлээн зөвшөөрч, дагаар орсон Монголын язгууртан ноёд манжийн хаанаас хэргэм зэрэг хүртэж, жил бүр тухайн хэргэм зэргийнхээ дэвээр цалин пүнлүү авах болсон байна. Түүгээр ч зогсохгүй зарим нэр нөлөө бүхий ноёд эсхүл манжийн төрд гавьяа байгуулсан ноёд манжийн хааны гүнжтэй ураг барилдаж, худ ургийн холбоотон болж байв. Мөн тэд өөр өөрсдийн эзэмшил хошуу нутгаа захирах эрхээ хадгалан үлдсэн юм. Харин тэд жил бүр манжийн хаанд бэлэг өргөж, хааны амар мэндийг эрэх үүрэгтэй байв. Энэ бол хаанд үнэнч байгаагаа харуулж буй хэрэг юм. Мөн албат ардаасаа татвар хураан авч улсын санд тушаах, шаардлагатай үед цэрэг эрс гарган нийлүүлэх, эзэнт гүрний хойд хилийг манах үүрэг хүлээжээ. Өөрөөр хэлбэл Монголын ноёд манжийн хааны вассал буюу түшмэг болсон юм. Харин гадаад харилцааны хувьд бие даасан эрхгүй байв. Ийнхүү манжийн хаан язгууртан ноёдоор нь дамжуулан Монголыг захирах болсон бөгөөд харин үүнийгээ баталгаатай болгох зорилгоор хошуу захирах эрх мэдэл бүхий ноёдын тоог улам олшруулах бодлого явуулсан байдаг. Түүний үр дүнд 1691 онд Халхад хошуу захирсан 8 засаг ноён байсан бол ХХ зууны эхэн гэхэд 86 болсон байлаа. Мөн дайнч монголчуудыг номхон хүлцэнгүй байлгах үүднээс шарын шашныг хөхүүлэн дэмжих, цай тамхи, гурил будаа, даавуу даалимба зэрэг материаллаг хэрэгцээг нь байнга хангах сүлжээг бий болгожээ. Ийнхүү Монголыг манжийн эзэнт улсын вассал маягаар хоёр зууныг элээх хооронд дэлхийн улс төрийн байдал эрс өөрчлөгдсөн байлаа.
Газарзүйн их нээлт, европын орнуудын хөрнгөтнийн хувьсгалын үр дүнд шинэ их гүрнүүд төрөн гарч, колоничлолын эрин үеийг нэгэнт эхлүүлээд байв. Тэд ХХ зууны эхэн гэхэд манжийн эзэнт улсад эрх тэгш бус гэрээг хүчээр тулган байгуулах болсноор хэрэг дээрээ тус улсыг өөр өөрсдийн нөлөөний хүрээнд хуваан авах болсон юм. Энэ нь Хятад оронд гадаадынхыг эсэргүүцсэн бослого хөдөлгөөн үүсэхэд хүргэсэн төдийгүй хятадын үндэсний сэхээтэн, хөрөнгөтнүүд харийн манж угсаатныг хөөн гаргах, хаант ёсыг халж БН улс байгуулахыг уриалан дуудах болжээ.
Мөн Монгол, Хятадыг эзлэн түрэмгийлсэн урьдын хүчирхэг манж угсаатан нэгэнт үгүй болж, төрийн бодлого бүрэн хятадчилагдсан байлаа. Үүний жишээ нь “Шинэ засгийн бодлого” хэмээх шинэчлэлтийн бодлого юм. Монголын хувьд энэхүү бодлого нь түүний вассалын статусыг эвдэж, Хятадын нэгэн муж болгох зорилготой байлаа. Тухайлбал түүнийгээ хэрэгжүүлэхээр хятадууд монгол нутагт суурьших, монгол хятад хүмүүс ураг барилдах, монгол хүн хятад нэр хэрэглэх зэргийг хориглосон манжийн хуулийг хүчингүй болгож, хятад иргэдийг олноор нь монгол нутагт нүүлгэн шилжүүлж тариалан эрхлүүлэх, ашигт малтмал бүхий газрыг нээн олж уурхай нээх зэрэг арга хэмжээ авч эхэлжээ. Ийнхүү монгол үндэстний язгуур эрх ашиг хөндөгдсөн явдал Монголд эрх чөлөөний хөдөлгөөн газар сайгүй өрнөхөд хүргэжээ. Харин түүнийг зарим ноёд лам нар удирдан зохион байгуулж, тусгаар тогтносон төр улсаа сэргээн байгуулах үйлсийг сэдсэн билээ. Энэ нь манжийн хаанчлалын сүүлийн жилүүдэд тэдний цалин пүнлүүг тавих явдал тасалдах болсон, хэргэм зэргийг хахууль авч байж сая залгамжлуулах болсон, шарын шашныг дэмжих бодлого өөрчлөгдсөн зэргээс үүдэлтэй байв. Мөн монголын ард олон төдийгүй язгууртан ноёд хятадын пүүсэнд төлж дийлэхгүй өрөнд унасан явдал нөлөөлсөн бизээ.
Нэн орчин үе 1911- одоо хүртэл
thumbnail|Наймдугаар Жибзундамба Хутагт ХХ зууны эхээр Манж Чин улсын хүч бууран хэзээ мөдгүй унах нь илэрхий болсон мөн манжийн колоничлол улам бүр ширүүсч монгол үндэстнийг шууд устгах бодлого явуулж эхэлсэн тул Богд Гэгээн болон Монголын ноёд Манжийн засаглалыг халахаар бэлдэж эхэлсэн бөгөөд 1911 оны 12 сарын 29-нд Богд Хаант Монгол Улсыг байгуулан Манжаас бүрэн тусгаарлажээ. Нийслэл Хүрээ, Улиастай, Ховд дахь амбан болон дарангуй цэргүүдийг 1911-1912 онуудад монгол цэргүүд шахан хөөж улмаар Өвөр Монголыг чөлөөлөх аянд мордон Хаалган хүртэл давшсан Таван замын байлдааныг Хаант Орос, Хятад хоёр орны шахалтын улмаас зогсоон бусад монголчуудаа нэгтгэж чадаагүй байна.
Богд хаант Монгол Улсын албан ёсны нэр нь "Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс", "Монгол Улс" юм. Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс гэсэн нэр нь буриад, халх, ойрад, өвөрмонгол гээд бүх монголчуудын хамтын дэмжлэгээр байгуулагдсан, бүх монголчуудыг захирах улс гэсэн утгатай тул Орос улс энэ нэрийг эрс эсэргүүцэж байжээ. Америк, Европ тивийн улсууд Монгол улс байгуулагдсаныг хүлээн зөвшөөрөхгүй байсан бөгөөд илүү олон хүнтэй Хятадыг дэмжвэл ашигтай гэж үзэж байв. Иймээс ч Англи улс Монгол хэрвээ тусгаар тогтновол Төв Азийнхан монголчуудын жишгээр тэр чигтээ бослого гарган салан тусгаарлаж, дэлхийн колоний дэглэмийг нураах аюултай тул монголчуудын тусгаар тогтнолыг устгах, бүх монгол угсаатны нэгдсэн улс байгуулагдахыг эсэргүүцэн хориглохыг Оросод зөвлөжээ. Оросын гадаад харилцааны сайд Сазанов Монголын талаарх бодлогоо "Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх" гэж томъёолсон байдаг.
1915 оны Хиагтын гэрээгээр Хаант Орос ба Хятадын шахалтаар Монгол улсыг Хятадын бүрэлдэхүүн дэх автономит (өөртөө засах эрхт) улс болголоо. 1919 онд Хятадын цэргийн эрхтэн Ар Монголын нийслэл Өргөөг эзэлж, өөртөө засах эрхийг устгав. Энэ хүнд нөхцөлд Монголын хувьсгалчид Оросын Улаан Армийн дэмжлэгтэйгээр 1921 онд эх орноо гадаадын дарангуйллаас чөлөөлж, тусгаар тогтнолоо сэргээн зарлажээ. Үүний дараа 1924 оны 11 сарын 26-нд анхны Үндсэн хуулиа баталж хаант засгийг халан бүгд найрамдах улс болжээ. Монголын тусгаар тогтнол хэд хэдэн удаагийн шалгуурыг туулсан юм. 1939 онд Японы түрэмгийлэгчид Халхын голоор нэвтрэн орж ирж дайн өдөөсөн бөгөөд ЗХУ-тай 1936 онд байгуулсан Харилцан туслалцах протоколын дагуу ЗХУ тусламж үзүүлж Г.К.Жуковоор удирдуулсан Шэбэр, Өвөр Байгал, Уралын цэргийн тойргийн дивиз болон Монголын армийн хамтарсан хүч Японы цэргийг Халхын голд бут цохисноор Халхын голын дайнд ялжээ.
Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа 1945 онд болсон Ялтын бага хурлын үр дүнд Монгол улсын тусгаар тогтнолыг ЗХУ, БНХАУ-ууд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч Монгол улсын тусгаар тогтнол олон улсын хэмжээнд бүрэн баталгаажжээ.
Манжийн ноёрхлыг түлхэн унагасан
1911 оны зун Халхын ноёдын нууц чуулган Их Хүрээнд болж, манжийн шинэ Засгийн бодлогын талаар хэлэлцсэн байна. Энэ үеэр Халхын зарим ноёд тусгаар улсаа сэргээн байгуулах, уг үйл хэрэгт Хаант Оросоос дэмжлэг гуйхаар хэлэлцэн тогтжээ. Ингээд Монголын төлөөлөгчдөөр Чин ван Ханддорж, Да лам Цэрэнчимэд, өвөрмонголын Хайсан нар явсан бөгөөд тэд Халхын хаадын тамгатай тусламжийн бичгийн зэрэгцээ худалдаа болон төмөр зам тавих, шуудан харилцаа өргөтгөх хэлэлцээр байгуулах санал тавьжээ. Оросын Засгийн газар Монголын асуудлаар хуралдаан хийж, Монголын асуудалд идэвхитэй оролцохгүйгээр манж монголын хооронд зуучлан, монголчуудын язгуур эрх ашгаа хамгаалах явдлыг дипломат замаар дэмжих шийдвэр гаргасан байна. Харин 1911 оны 10 сард Хятадын өмнөд мужид хөрөнгөтний хувьсгал гарч, манжийн хааны байр суурь ихээхэн суларсан явдал монголчуудад таатай боломж олгосон юм. Тиймээс ч Халхын ноёд “Халхын Хүрээний газрын хэргийг түр эрхлэн шийтгэх газар” хэмээх түр Засгийн газрын шинжтэй байгууллага байгуулжээ. Түүний үндсэн үүрэг нь Монголын тусгаар тогтнолын бэлтгэлийг хангах явдал байв. Тухайлбал тус газраас гадаад, дотоод монгол, хөх нуур, барга, алашаа зэрэг бүх монголын засаг ноёдод Жавзандамба Хутагтыг хаан өргөмжлөн тусгаар улс байгуулах тухай мэдэгдэж, тус тусын харьяат хошуу нутгийг цэрэг томилон хамгаалах, манж, хятад түшмэдийг хөөн гаргах тушаал хүргүүлжээ. Ингээд 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Жавзандамба Хутагтыг шашин, төрийг хослон барьсан наран гэрэлт, түмэн наст Богд хаан хэмээн Монгол улсын хаан ширээнд өргөмжлөх их ёслолыг Их Хүрээнд хийсэн байна. Энэ бол тусгаар тогтносон Монгол улс байгуулагдсаныг албан ёсоор тунхаглан зарласан хэрэг байлаа. Тусгаар тогтнолын энэ өдрийг 1941 он хүртэл жил бүр дурсан тэмдэглэдэг байв.
Монголын тухайн үеийн хүчин чадлыг дүгнэн үзээд Монголын тусгаар тогтнолыг бүрэн дэмжих нь өөртөө хэтэрхий өндөр хариуцлага хүлээх болно хэмээн болгоомжилжээ. Тухайлбал Оросын ГЯЯ-ны сайд Д. Сазанов төрийн Думын хуралдаан дээр “Халх бол бие даасан улс болох түүхийн хувьд бэлтгэгдээгүй юм. Учир нь цэрэг, санхүү, төрийн зүтгэлтэн байхгүй” гэж хэлж байжээ.
Хятадтай маргаан
Монголын асуудлаас болж бусад гүрнүүдтэй харилцаагаа хурцатгах ялангуяа Хятадтай сайн хөршийн харилцаандаа сэв суулгах сонирхолгүй байв. Үнэхээр ч зэрэг шахам манжийн ноёрхлоос гарсан Хятадын Бүгд Найрамдах Улс Монголыг өөрийн нэгэн муж гэсэн байр суурийг тууштай баримталж, түүний тусгаар тогтнолыг сонсохыг ч хүсэхгүй байсан юм. Жишээ нь, ДИУ-ын 1912 оны 3 сарын 10-ны үндсэн хуульд “ДИУ-ын газар нутаг 22 муж, Гадаад, Дотоод Монгол, Төвд, Хөх нуураас бүрдэнэ” гэж заасан байдаг.
Гэвч Монголын бодит байдал болон хууль ёсны Засгийн газрыг огт хэрэгсэхгүй байж чадаагүй юм. 1912 оны 10 дугаар сард Хаант Орос болон Монголын хооронд найрамдлын гэрээ болон худалдааны Протокол байгуулсан. Энэхүү гэрээгээр Орост худалдааны давуу эрх олгосны зэрэгцээ Оросын зүгээс Гадаад Монголд автономит засаг байгуулах, Хятадын цэрэг нутагтаа оруулахгүй байхад нь туслах үүрэг хүлээжээ. Орос болон Хятад Монголын асуудлаар нилээд удаан маргасны эцэст 1913 оны 10 сарын 23-нд Монголын тухай тунхаг гаргасан. Түүнд Орос улс, Монгол дахь Хятадын эзэн эрхийг хүлээн зөвшөөрсөн бол Хятад улс Гадаад Монголын автономитыг хүлээн зөвшөөрчээ. Мөн энэ үеэр Урианхайг Орос, Алтайн хязгаарыг Хятад авахаар хэлэлцэн тохирсон байна. Ингээд 1914-15 оны Монгол, Хятад, Орос гурван улсын "Хиагтын хэлэлцээр"-ээр Монгол улсын тусгаар тогтнолын статусыг үгүй болгож, зөвхөн Гадаад Монгол нь Хятадын эзэн эрхийн дор орших, автономит улс гэсэн статусыг тулган хүлээлгэсэн төдийгүй газар нутгийн хувьд Халх дөрвөн аймаг, Ховдын хязгаараас бүрдэнэ гэж бусад монгол нутгаас хязгаарлан заажээ. Гэвч Гадаад Монгол нь өөрийн эзэн хаантай, үндэсний засгийн газартай, тодорхойлон тогтоосон хил хязгаартай, үндэсний цэрэг армитай байх, бусад улстай худалдаа, үйлдвэрийн салбарт гэрээ, хэлэлцээр байгуулахыг хоёр хөрш нь хүлээн зөвшөөрсөн юм.
Энэ л статус 1946 он хүртэл бодитоор үйлчилж ирсэн билээ. Мөн энэхүү Хиагтын гэрээнд Барга болон Өмнөд Монголыг автономит Гадаад Монгол улсын гадна үлдээснээр тэднийг Хятадын харьяанд орох эрх зүйн болон сэтгэл санааны үндсийг тавьсан юм. Хятадын генерал Сю Шүжан Монголын автономит Засгийг 1919 оны 11 сарын 22-нд устгасныг зарласан Хятадын ерөнхийлөгчийн зарлигийг уншиж сонсгосноор автономит Монголын тусгаар тогтнол алдагдсан билээ. Энэ бол Орост хувьсгал гарч, хүчний харьцаа алдагдсан үеийг ашиглан Хятадууд санасандаа хүрсэн хэрэг байв. Харин 1921 оны 2 дугаар сард Барон Унгерн фон Штернберг Нийслэл Хүрээг Хятадын цэргээс чөлөөлж Богдыг дахин хаан ширээнд залж, Засгийн газрыг байгуулсан нь автономит Монгол улсыг дахин сэргээн байгуулсан чухал хэрэг байлаа. Тиймээс ч түүнд Богд хааны зарлигаар улсыг мандуулагч их баатар жанжин цолоор шагнасан байдаг. 1919 онд Монголын тусгаар тогтнолыг устгасан үеэс Монголын нийгмийн янз бүрийн анги бүлгүүд тусгаар тогтнолоо сэргээн байгуулах арга замыг хайх болсон байна. Түүний дүнд ардын, түшмэдийн, ноёдын гэх бүлгэмүүд үүсчээ. Тэд автономит засгийг сэргээх нэгэн ижил зорилготой байв. Энд нэгэн зүйлийг тодотгоход тухай үеийн Монголын төрийн зүтгэлтнүүд автономит хэмээх харь үгийг өөртөө эзэрхэх буюу тусгаар тогтнол хэмээн ойлгож, тайлбарлаж байжээ. Энэ бол тусгаар тогтнолын асуудлаар монголчууд буулт хийхгүй байсан тул Оросуудын хэрэглэсэн заль юм. 1920 оны 6 дугаар сарын 25-нд ардын болон түшмэдийн бүлгэм нэгдэж МАН байгуулжээ. Улмаар тэд ЗОУ-аас тусламж гуйхаар төлөөлөгчдөө илгээсэн нь анхны долоо гэгдэх болсон байдаг. ЗОУ тусламж гуйхаар очсон монголчуудад туслахаа амласан төдийгүй түүнийгээ хэрэгжүүлснийг бид мэдэх билээ. Энэ нь дараах хоёр шалтгаантай байв:
Цагаантны хэсэг бүлэг ангиуд Монголд Барон Унгернийг тойрон нэгдэхээр тэмүүлэх болсон нь улаан армийг Монголд оруулж цагаантны хүчийг устгах шаардлагатай тулгарсан. Монголын нөхцөл байдал нь Оросын хувьсгалчдыг дэлхийн хувьсгалын онолынхоо үүднээс Монголд хувьсгал хийх цаг үе болсон хэмээн үзэхэд хүргэжээ.
Одхүүгийн Цэцэнцэнгэл
Одхүүгийн Цэцэнцэнгэл нь Хэнтий аймгийн Баянхутаг сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын начин цолтой бөх, Жудо бөхийн ОУХМастер. Япон улсад жүдо бөхийн чиглэлээр суралцдаг бөгөөд Хэнтий аймгийн харьяат, улсын начин, жүдо бөхийн ОУХМ Батжаргалын Одхүүгийн хүү юм.
Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх
Хятадтай маргаан
Оросын энэхүү бодлого монголчуудын эх орноо харийн түрэмгийлэгчдээс чөлөөлөх, тусгаар тогтнолоо сэргээн байгуулах зорилготой мэдээж тухайн үед нийцэж байлаа. Тэдний хувьд эх орны тусгаар тогтнол нийгмийн байгууллын хэлбэрээс илүү чухал байсан бөгөөд яг ямар нийгэм байхуулахыг санал болгож буйг бүрэн сайн ойлгоогүй байсан биз ээ. Ингээд Монгол болон Оросын цэрэг Нийслэл Хүрээнд ирж, улмаар эвслийн Засгийн газар байгуулж, Богд хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн юм. Үүнийг Ардын хувьсгал, үндэсний ардчилсан хувьсгал хэмээн нэрлэдэг. Харин 1924 оны 5 сард Богд хаан таалал төгссөн тул ардын Засгийн газраас Бүгд Найрамдах улс байгуулах шийдвэр гаргаж, улмаар 1924 оны 11 сарын 26-нд улсын анхдугаар их хурлаас анхны Үндсэн хуулийг батлан гаргаж, БНМАУ-ыг тунхагласан билээ. Ийнхүү 1919 онд автономит Засгийг устгаснаас хойш 1921 оны 2 сарын 21-нд автономит Монгол улс, 1921 оны 7 сарын 11-нд ардын эрхт, хэмжээт цаазат хаант Монгол улс, 1924 оны 11 сарын 26-нд БНМАУ-ыг 1915 оны Хиагтын гэрээнд заасан Гадаад Монголын нутаг дэвсгэрийн хүрээнд тус тус тунхаглан зарласан юм. Гэвч Монголын тусгаар тогтнолыг олон улсын эрх зүйн үүднээс нэг ч улс хүлээн зөвшөөрөөгүй байв. Орос улсын хувьд 1912 оны 10 сарын Орос-Монголын найрамдлын гэрээнд Монголын автономит засгийг хүлээн зөвшөөрсөн бол 1921 оны 11 сарын 5-ны ЗОУ-Монголын найрамдлын гэрээнд ардын Засгийн газрыг Монголын хууль ёсны засгийн газар л хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн юм. Энэ бол тусгаар тогтнолыг нь бүрэн зөвшөөрөхөөс өөр асуудал билээ. Түүгээр ч зогсохгүй 1913 оны Орос Хятадын тунхаг, 1924 оны ЗОУ ДИУ-ын хоорондын харилцааг зохицуулах гэрээгээр Монгол нь Хятадын нэг хэсэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Гэвч Орос улс хууль эрх зүйн хувьд Монголыг Хятадын нэг хэсэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх боловч, тэндээс Хятадын нөлөөг аажмаар шахаж, өөрийн нөлөөний бүс болгох бодлогыг мөн тууштай явуулсан юм. Жишээлбэл, Гадаад хэргийн ардын комисар Г. Чичерин Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровт “БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байх хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийн хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.” гэсэн заавар өгч байжээ. Харин дэлхийн II дайнд ЗХУ болон түүний холбоотон ялсан явдал Гадаад Монголыг Хятадаас бүрмөсөн салгаж, тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрөх боломж олгосон билээ.
Одхүүгийн Цэцэнцэнгэл
1999 онд тэрээр Б. Одхүүгийн ууган хүү болж мэндэлжээ. Анх 2017 онд Хэнтий аймгийн баяр наадамд барилдаж гараа эхлэсэн. Жудо бөхийг "Жудо академи"-ийн Д. Батсайхан багшаар анх заалгасан.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Улсын начин
Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх
Улсын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн
left|thumb|380px|1945 оны тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт
Ингээд 1945 оны 6 сарын 30-наас 8 сарын 14-ны хугацаанд үргэлжилсэн ЗХУ ДИУ-ын хэлэлцээрийн үед Монголын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрөх шаардлагыг Хятадын талд тавьжээ. Үүний өмнөхөн Ялтад болсон холбоотон гурван (ЗХУ, АНУ, Их Британи) Гүрний Засгийн газрын тэргүүнүүдийн уулзалтаар Гадаад Монголын "Статус-кво"-г хэвээр хадгалахаар шийдвэрлээд байсан юм. Хятадын тал Гадаад Монголын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрөхөөс эрс татгалзаж байсан боловч Зөвлөлтийн шахалтаар тухайн үеийн Хятадын дотоод байдал болон олон улсын нөхцөл байдлаас шалтгаалан зөвшөөрөхөд хүрсэн байна. Гэвч тэд Гадаад Монголын ард түмэн тусгаар тогтнох хүсэлтэй байгаагаа албан ёсоор илэрхийлэх ёстой гэсэн болзол тавьсан юм. Ингээд 1945 оны 10 сарын 20-нд БНМАУ-ын сонгуулийн эрх бүхий 487,4 хүн 100 хувь тусгаар тогтнолынхоо төлөө санал өгсөн тул хятадын тал 1946 оны 1 дүгээр сарын 6-нд БНМАУ-ыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрлөө. Мөн 1946 оны 2 сарын 27-нд БНМАУ-ЗХУ-ын хооронд найрамдал, хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулагдсанаар ЗХУ-аас БНМАУ-ыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн юм. Монгол улс 1911 онд тусгаар тогтнолоо зарласнаар манжийн эзэнт улсын бүрэлдэхүүнээс албан ёсоор гарч, олон улсын хуулийн этгээдийн хувьд "de faсto" оршин тогтнох болжээ. Тухайлбал 1912 оны Монгол-Оросын найрамдлын гэрээ, 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээ, 1921 оны Монгол-ЗОУ-ын найрамдлын гэрээ, 1936 оны БНМАУ-ЗХУ-ын харилцан туслалцах протокол зэрэг олон улсын гэрээ хэлэлцээрт хуулийн этгээдийн хувьд оролцож иржээ. Мөн Монголын хууль ёсны Засгийн газар 1911, 1921 онд дэлхийн улс орнуудад нот бичиг илгээж тусгаар тогтносон тухайгаа албан ёсоор мэдэгдэж байв. Түүнчлэн Монголын Засгийн газар байгуулагдсан үеэсээ дэлхийн улс орнуудтай худалдаа эдийн засгийн харилцаа тогтоох, улмаар тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрүүлэх гадаад бодлогыг тууштай явуулж иржээ. Тухайлбал 1914 онд Герман, АНУ, Англи, Францын засгийн газарт худалдааны харилцаа тогтоох саналыг албан ёсоор тавьж байсан бол 1920-иод онд Герман улстай худалдаа, эдийн засаг, боловсрол шинжлэх ухааны салбарт хамтран ажиллаж байлаа. 1911 оноос 1930 он хүртэл Монголд англи, америк, герман, япон, хятад, орос, турк зэрэг олон улсын худадаачид Монголын засгийн газрын зөвшөөрлөөр үйл ажиллагаа эрхэлж байв. Ийнхүү 1911 оноос "Де-факто" оршин тогтнох болсон Монгол улс Ялтын хэлэлцээрээр Гадаад Монголын статус кво-г хүлээн зөвшөөрч, 1946 онд хоёр хөрш нь түүний тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрснөөр 1946 оноос "Де-юре" оршин тогтнох болжээ.
Эшлэл
Ангилал: Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл Ангилал: Монголын улс төрийн түүх
Батсугарын Зоригтбаатар
Батсугарын Зоригтбаатар нь Сүхбаатар аймгийн Сүхбаатар сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн арслан
Навааны Хүрэлсүх
Навааны Хүрэлсүх нь Увс аймгийн Тэс сумын харьяат. Үндэсний бөх ийн улсын начин цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Улсын начин Ангилал:Монголчууд
Мин улсын засаг захиргааны хуваарь
Мин улс анх байгуулагдаж байх үеэс эхлэн өөрийн гэсэн өвөрмөц тогтолцоог байгуулж эхэлсэн. Ингэхдээ өмнөх Монголын Юань улсын зарим зүйлийг өөрт тохируулан хэрэглэсэн байдаг.
=Бусад онцгой мужууд=
=Холбоотой мэдээлэл=
Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгж Ангилал:Хятадын түүх Ангилал:Мин улс
Нармандахын Жаргалбат
Нармандахын Жаргалбат нь Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харьяат, үндэсний бөхийн аймгийн арслан цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн арслан
Бортөмөр
Бортөмөр  нь (?-1365) Салжиуд овгийн монгол хүн юм. Түүний эцэг бол Тогоонтөмөр хааны үеийн босогчдыг дарангуйлж байсан томоохон цэргийн ноёдын нэг болох Сычуань син шэний зүүн гарын чинсан Дашбаатар юм. Тэрээр Юань улсын сүүл үед гарсан дайны гол баатар болж, босогчидтай тэмцэхээс илүү хааны ордон дахь Өлзийхутаг хатны талын эрх баригчидтай, Шэньши, Хэнань мужийн газрыг булаацалдаж Цагаантөмөр, Хөхтөмөр нарын монгол ноёдын эсрэг байлдаж байсан. 1364 онд төрийн эрхийг хүчээр аваад, 1365 онд алагдсан юм.
Эшлэл
Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн Ангилал:Юань улсын жанжин Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд төрсөн Ангилал:1365 онд өнгөрсөн
Баянзулын Цэдэнсодном
Баянзулын Цэдэнсодном нь Өвөрхангай аймгийн Зүүнбаян-Улаан сумын харъяат. Үндэсний бөх ийн улсын Харцага цолтой бөх.