cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ERP
ERP (enterprise resource planning) нь аж үйлдвэр, боловсрол, банк санхүү, үйлчилгээ зэрэг бизнесийн олон салбарт бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл, худалдан авалт, үлдэгдэл барааны нөөц, захиалга, санхүү, хүний нөөц, нийлүүлэгчидтэй хийх гүйлгээ, хэрэглэгчийн үйлчилгээ зэрэг бизнесийн гол үйл ажиллагааг удирдан зохион байгуулахад туслах хэд хэдэн модулиас бүрдсэн нэгдмэл хэрэглээний програм хангамжийн багц систем бүхий шийдэл юм. Ерөнхийдөө ERP системийн хамааралт өгөгдлийн баазад суурилсан нэгдмэл системийн хэлбэртэй бөгөөд энэ системийн хэрэгжүүлэлт нь бизнес үйл ажиллагааны шинжилгээ, хэрэглэгчдийг дахин сургах, байгууллагын бүхий л түвшинд нэгдсэн шийдвэр гаргалтын зарчим зэргийг олгодог. Сүүлийн үед ERP аутсорсинг (гадны мэргэжилтнүүдээр ажлаа гүйцэтгүүлэх, гадны туршлагыг судлах)-ийн боломжоор хангаж буй энэ салбарт төлөөлөх бүтээгдэхүүнүүдэд SAP компанийн SAP R/3 ECC багц, Oracle компанийн Peoplesoft зэрэг бүтээгдэхүүнүүд зах зээлд тэргүүлдэг. Мөн Нээлттэй эхтэй ERP систем сүүлийн жилүүдэд маш хурдтай хөгжиж байна. Үүний нэг жишээ нь Odoo ERP систем юм.
Онцлог
Уг систем нь байгууллагын бүхий л түвшин, үйл ажиллагааны цар хүрээг хамардаг гэдэг утгаараа дараах онцлог шинжүүдтэй. Үүнд: Ихэнх энэ төрлийн бүтээгдэхүүнүүд нь дан ганц нэг оронд төдийгүй бусад олон орны худалдаа наймааны арга хэлбэр, үйлдвэрлэх арга технологийг хэрэглэгч тэдгээрийн дотроос тухайн байгууллага сонголт хийж болохуйцаар хийгдсэн байдаг. ERP нь байгууллагын бүхий л хэсэгт тархан байрласан нөөцийг нэг системд оруулж зохион байгуулдаг ба мэдээллийн зохицол, бодит цагийн дагуу зохицуулах зэргээр байгууллагын өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэхд чухал нөлөө үзүүлдэг. ERP нь байгууллагын үйл ажиллагааг тэргүүн туршлагад суурилж хангадаг ба дэлхийн хэмжээнд үйл ажиллагаагаа явуулдаг тэргүүн байгууллагын туршлагыг авч өөрийн байгууллагадаа нийтлэг байдлаар нэвтрүүлэхэд оршдог бөгөөд үүнийг бизнесийн үйл ажиллагааг дахин шинэчлэл аргыг хэрэглэх нь үр дүнтэй байдаг.
Зах зээл
Програм хангамжийн зах зээлийг хэрэгжүүлэх гэж байгаа байгууллагын хэмжээ, ашиглах зорилго, өрсөлдөөний чадвар, мэдээллийн технологийн хэрэглээ зэргээс нь шалтгаалж 1tier, 2tier, 3tier, 4tier гэж ангилах ба эдгээр давхрагуудыг тус тус тайлбарлавал Энгийнээр ERP буюу байгууллагын нөөцийн удирдлага нь санхүү, борлуулалт, хүний нөөц зэрэг байгууллагын үндсэн хэлтсүүдийн үйл ажиллага'аг автоматжуулж тэдгээртэй холбоотой мэдээллүүдийг байгууллагын бүхий л түвшинд нэгтгэн дүгнэсний үндсэн дээр одоогийн нөхцөл байдал болоод цаашдын зорилтыг тодорхойлох шийдвэр гаргахад чухал үүрэг гүйцэтгэх мэдээллээр хангахад чиглэгдсэн цогц шийдэл гэж болно.
Тиймээс ч дотроо данс, төлбөр тооцоо, гүйлгээ зэргийг зохицууулах санхүүгийн менежмент, ажиллах хүч, цалин хөлс зэргийг зохицуулагч хүний нөөцийн менежмент, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл, бараа нийлүүлэлт, хадгалалтыг зохицуулагч агуулахын менежмент, үйлдвэрлэсэн барааг түгээх борлуулалтыг зохицуулагч борлуулалтын менежмент, үйлдвэрлэл, бараа нийлүүлэлт, түгээлттэй холбоотой ажлын менежмент зэрэг модулиудтай. Эдгээр нь гүйцэтгэх үүрэг, ажиллах зарчим зэргээр хоорондоо нягт уялдаа холбоотой байдаг. Жишээлбэл, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх процессийн тухайд:
Эхлээд тухайн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхтэй холбоотой хэдийн хэмжээний бүтээгдэхүүнийг хэдий хугацаанд, нэгж үнийг нь ямар үнэ өртөгтэйгээр үйлдвэрлэх хэрэглэгчийн захиалгын дагуу үйлдвэрлэсний дараа тухайн хэрэглэгчид ямар аргаар хэрхэн хүргэх мөн бусад хэрэглэгчид түгээх талаар борлуултын модуль ажиллах ба борлуулалтын ашгыг санхүүгийн модулийн санхүүгийн орлогод бүртгэж авах зэргээр хоорондоо салшгүй холбоотой ажиллах ба эдгээр бүх процесс нь байгууллагын нэгдсэн өгөгдөл мэдээллийн системд төвлөрч явуулдагаараа онцлогтой. Энэ нь хэрэгтэй мэдээллүүдийг цуглуулан авч тэдгээр мэдээллийг бүртгэх, шинэчлэх, засварлах, устгах зэрэг үйлчилгээ үзүүлдэгч мэдээллийн боловсруулалтын модуль юм Мастер өгөгдөл: ажилчдын мэдээлэл, хэрэглэгчийн мэдээлэл, захиалгын мэдээлэл, нийлүүлтийн мэдээлэл, үлдэгдэл барааны мэдээлэл зэрэг байгууллага үйл ажиллагааны амин чухал өгөгдөл мэдээллүүдийг өгөгдлийн баазад бүртгэн хадгалж, хэрэгтэй агшинд тухайн модульд дамжуулах маягаар мэдээллийг зохион байгуулах үүрэгтэй. хэлбэрийн хувьд Тухайн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхтэй холбоотой худалдан авагчаас ирсэн захиалгын дагуу үүсгэгдэх мэдээлэл бөгөөд бүртгэгдсэн захиалгын дагуу үйлдвэрлэх процесс явагдна. Зөвхөн захиалга үүсгэх төдий бус захиалга хүчингүй болгох, хүлээлгэнд шилжүүлэх зэрэг үйлдлийг ч мөн гүйцэтгэх бөгөөд захиалгын мэдээлэлд: захиалга өгсөн огноо, захиалагч/хувь хүн эсвэл байгууллага/, захиалгын тоо ширхэг, нэгж барааны үнэ, хүргэлтийн хэлбэр зэрэг мэдээллүүд багтна. Үйлдвэрлэх гэхээр төлөвлөгөөний хэлтэсээр баталгаажуулж бүртгэгдсэн захиалгын дагуу бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, ажлын гүйцэтгэлийг сайжруулахын тулд үйлдвэрлэлийн процессыг хянах, нэгж бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд шаардагдах хүн хүч, цаг хугацаа, технологийн чадамж, сарын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн хэмжээг тооцоолох зэргийг хянан зохион байгуулах ажлыг гүйцэтгэнэ. Борлуултын төлөвлөгөөнөөс захиалга, ачилт, борлуулалт хүртэлх үе шат тус бүрийг холбосон удирдлага гэж болох ба дотоодод борлуулах төдийгүй гадаад экспортлох үйл ажиллагааг зохицуулагч Offer, L/C, гааль, тээвэрлэлт болон Nego(negotiation/хэлэцээр) мэдээллүүдийг ч гэсэн зохицуулна.. Order Tracking дамжуулан захиалгын бүтээгдэхүүний нэрсийн талаар үйлдвэрлэл, худалдан авалт, нөөц болон борлуулалт хүртэл бүхий л үйл явцын гүйцэтгэлийг хянаж болно
Ангилал:ERP программ Ангилал:Эдийн засгийн информатик Ангилал:Үйлдвэрлэлийн төлөвлөлт болон -удирдлага
Ардчилал
[[File:Democracy Index 2020.svg|alt=|right|thumb|upright=2.1|Экономист сэтгүүлийн 2020 оны Ардчилалийн индекс газрын зураг
Бүрэн ардчилал {{Legend|#006800|9.01–10}} {{legend|#1a9850|8.01–9}}
Дутуу ардчилал {{legend|#66bd63|7.01–8}} {{legend|#a6d96a|6.01–7}}
Дарангуйлал {{legend|#f46d43|3.01–4}} {{legend|#a8261f|2.01–3}} {{legend|#660018|0–2.00}}
Мэдээлэлгүй {{legend|#c0c0c0|}} ]]
thumb|right|Чөлөөт [[сонгууль улс төрийн ардчиллын шинж]] Ардчилал —
Улс төрийн онолын хувьд өөр хоорондоо холбоо хамааралтай засаглалын хэлбэр, улс төрийн гүн ухаануудын цогц юм. Ардчиллын нэг үндсэн шинж нь чөлөөт сонгууль явагддаг явдал. Чөлөөт сонгууль явагдахын тулд үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, хэвлэл мэдээллийн чөлөөтэй байдал, хууль ёсны дагуу удирдах зэрэг чадамжууд хэрэгтэй байдаг. Иймд эдгээр нь ч ардчиллын гол тулгуур шинжүүд болно. Дарангуйлал, улс төрийн асуудалд хөндлөнгөөс оролцох явдлыг цээрлэхийн тулд цэргийн хүчинг ард түмэн захирч зохиулах явдлыг мөн чухалчилдаг. Зарим орнуудад ардчилал нь тэнцүү эрх гэсэн зарчим дээр тулгуурладаг.
Нэр
Ардчиллын гадаад нэр нь демократ гэх ба энэ нь эртний грек хэлний "ард түмэн" (демос, δημος), "засаглал" (кратос, κρατος) гэсэн хоёр хэллэгээс гаралтай үг бөгөөд нийлээд "ард түмний засаглал" гэсэн утгатай болно.
Эртний гарал үүсэл
Ардчилалын талаарх ойлголт Эртний Грект улс төр, гүн ухааны бодол санаанаас гарал үүсэлтэй юм. Гүн ухаантан Плато монархи буюу нэг хүнээр удирдуулах, олигархи буюу цөөн тооны элит хэсгээр удирдуулах, тимархи буюу нэг үндэстэн нөгөөгөө удирдах засаглалын хэлбэрүүдийн эсрэг “төрөөр удирдуулах” системийг сөргүүлэн гаргаж иржээ. Хэдийгээр Афины ардчилал өнөөдөр олон газар шууд ардчилалын хэлбэрээр оршин байгаа боловч анхнаасаа хоёр үндсэн шинжийг агуулж байжээ. Нэгд: жирийн иргэдийг төр засаг, шүүхэд хувиарилан ажиллуулах, Хоёрт: нийт иргэдийн их хуралтай байх. Афины бүх иргэд их хуралд үг хэлэх, санал өгөх эрхээр хангагдан хот-улсын хуулийг баталдаг боловч эмэгтэйчүүд, боолууд эсвэл харъяалалгүй хүнд улс төрийн болон иргэний эрхийг эдлүүлдэггүй байлаа. 250000 оршин суугчдаас дунджаар 30000 нь иргэн гэсэн тодотголтой байв. Тэрхүү 30000-аас 5000 орчим нь нийтийн их хуралд нэг юмуу хэд хэдэн удаа тогтмол оролцдог байжээ. Афины төрийн ихэнх албан хаагчид томилогддог байсан ба зөвхөн генералууд болон зарим цөөн албан тушаалтнууд сонгогддог байсан байна.
Зарим үед олигархи хэмээн маргадаг ардчилал бүхий иргэншлийн хамгийн эртний жишээний нэг бол МЭӨ 6 дугаар зуун, Гаутама Буддаг төрөхөөс өмнө Эртний Энэтхэгийн бүгд найрамдах улсууд байсныг олж тогтоожээ. Эдгээр бүгд найрамдах улсуудыг Маха Жанападас хэмээн хэмээх бөгөөд Вайшали буюу одоогийн Энэтхэгийн Бихар нь дэлхийн хамгийн анхны бүгд найрамдах улс байж болох юм. Ардчилсан Сангха, Гана, Панчяатын системүүд тэдгээр бүгд найрамдах улсуудад хэрэглэгдэж байсан бөгөөд Панчяатын систем өнөөг хүртэл Энэтхэгийн суурингуудад хэрэглэгдсээр байна. МЭӨ 4-р зуун Аугаа Александрын төгсгөл үед Грекчүүд Сабаркаэ болон Самбастай төрүүд буюу одоогийн Пакистан, Афганистан улсуудын талаар “хаангүй боловч ардчилсан төрийн хэлбэртэй байсан” хэмээн бичиж үлдээжээ. Бүгд найрамдах Энэтхэг улс бол өдгөө дэлхийн томоохон ардчилсан улс билээ.
Ромын Бүгд Найрамдах Улсад сонгууль явуулдаг байсан ч олон тооны гадаадын оршин суугчид, боолууд, эмэгтэйчүүдийг оролцуулдаггүй байлаа. Баян чинээлэг хүмүүсийн санал илүү их жинтэй байсан ба бараг бүх дээд албан тушаалтнууд цөөн сурвалжит язгууртны гэр бүлээс гардаг байв.
Аль-Фарук Амину
Аль-Фарук Амину Ажиеде (Al -Farouq Aminu Adzhiede, 1990 оны есдүгээр сарын 21-нд Жоржиа мужийн Атланта хотод төрсөн) — Америкт төрсөн Нигерийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Даллас Маверикс болон Нигерийн шигшээд тоглодог.
Ардчилал
Эртний гарал үүсэл
Ардчилал нь Ироквой Холбоо зэрэг тодорхой овог, аймагт хэрэглэгдэж байжээ. Гэхдээ Ироквойн Холбоонд тодорхой омгуудийн эрэгтэйчүүдээс л удирдагчид нь тодордог байсан. Зөвхөн тухайн омгуудийн хамгийн настай эмэгтэйчүүд удирдагчдыг сонгох болон огцруулахад санал өгөх эрх эдэлдэг байсан ба ихэнх хүмүүсийг энэ үйл явцад оролцуулдаггүй байв. Нэгэн сонирхолтой зүйл бол шийдвэр гаргахдаа санал хурааж олонхийн дэмжлэгийг авдаггүй харин удирдагчдын зөвшилцөлөөр асуудлыг шийддэг байжээ.
Аль-Фарук Амину
Замналын товчоон
Тэр хүчний довтлогчийн байрлалд тоглодог. Анх Уэйк Форест коллежээс 2010 оны НБА-гийн драфтад оролцон №8-аар шалгарч Лос Анжелес Клипперс багаас гараагаа эхлэж байлаа. 2011 онд Нью-Орлеан Пеликанс багт ирсэн.
Ардчилал
Дундад зуун
Дундад зууны үеийн Швейцари, Тиролын улсууд, Скандинавын Тингс, Славяны Вече, дундад зууны эхэн үеийн Ирландын туата систем, дундад зууны Италийн Венеци зэрэг тодорхой хот-улсууд, Исландын Алтинг, Польш-Литвийн Холбоо, Бенгалын Гопала болон 16 дугаар зууны үеийн Япон дахь өөртөө засах эрх бүхий худалдааны хот Сакай зэрэг газруудад ихэнхдээ хүн амын цөөнх оролцсон сонгууль явуулах эсвэл хурал зохион байгуулдаг янз бүрийн системүүд оршин байжээ. Эдгээр системүүд ихэнхдээ цөөнхийн оролцоогоор хязгаарлагдаж байсан тул магадгүй олигархи хэв шинжийг агуулсан байж болох талтай. Дундад зууны үеийн ихэнх бүс нутгууд лам хувраг буюу шашныхан эсвэл феодалын сурвалжит ноёдоор удирдуулж байлаа.
Аль-Фарук Амину
Замналын товчоон
Амину 2014 оны долоодугаар сарын 24-нд Даллас Маверикстай гэрээлэв.
Шигшээ
Амину шигшээ багийнхаа бүрэлдэхүүнд багтан Лондоны олимпт оролцож байв.
Ардчилал
18, 19-р зуун
Хэдийгээр Америкийн Нэгдсэн Улсыг үндэслэгч эцгүүд ардчилал гэдгийг тодорхойлоогүй ч тэд жам ёсны эрх чөлөө, тэгш эрхийн зарчмуудын үндсэн дээр анхны чөлөөт ардчилалын үндэс суурийг тавьсан билээ. 1788 онд батлагдсан АНУ-ын Үндсэн хууль нь сонгуулиар бий болсон төр иргэний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах баталгаагаар хангаж өгсөн. Гэхдээ л 1776 оноос өмнөх колоничлолын үед зөвхөн хувийн өмчтэй дунд эргэм насны цагаан арьст хүмүүс санал өгч байсан бол Африкаас авч ирсэн боолууд, чөлөөт хар арьстнууд, эмэгтэйчүүдэд сонгуулийн эрх байсангүй. Америкийн хил хязгаараас ардчилал хэмээх улс төр, нийгэм, эдийн засгийн өргөн хүрээтэй тэгш эрх бүхий амьдралын арга зам бий болжээ. Гэхдээ энэхүү хил хязгаар нь Канад, Австрали эсвэл Орост илүү их ардчилалыг түгээж чадаагүй. 1840 оны үе гэхэд бараг бүх өмчийн хязгаарлалтууд төгсгөл болж үндэсний, мужийн, орон нутгийн албан хаагчдыг сонгох сонгуулийн ирц дунджаар 60-80 хувьд хүрч бараг бүх цагаан арьстнууд санал өгдөг болжээ. Энэ систем Жефферсоны Ардчилалаас Жексоны Ардчилал гэх мэтчилэн цаашид улам хувьсан хөгжсөөр байна. 1860-аад оны төгсгөл буюу Иргэний дайны дараахь Сэргээн босголтын үед эрх чөлөөтэй болсон боолууд иргэн болж сонгуулийн эрхээр /зөвхөн эрчүүд нь/ хангагдсан.
1789 оны Францын Хувьсгал Иргэн ба Хүний эрхийн тунхаглалыг баталсан бөгөөд богино хугацаанд оршин тогтносон ч Үндэсний Чуулган бүх эрчүүдийн саналаар сонгогдож байжээ.
Монголын цэргийн зохион байгуулалт
Монголын цэргийн зохион байгуулалт Монголын цэргийн зохион байгуулалт энгийн бөгөөд үр ашигтай байсан 10тын системийн уламжлалт арга дээр үндэслэн байгуулагдсан байна. Сүүлдээ арми нь 10 хүнээс бүрдсэн хэсэг нь 10н 10т болж 100т болсон. Гэх мэтчилэн түмт хуртэл зохион байгуулалттай болсон.Хөдөлгөөнт цэргүүдээс гадна урлагийн цэргүүд бас байсан. Цэргүүдийн дунд авъяастай цэргийн зүтгэлтнүүд туршлагатай хятадын инженерүүд барилгын мэргэжилтнүүд байсан. Байлдаанд монголчууд цэргийн хүчийг өргөн ашиглахаас гадна .сайн морь сайн жад хэрэглэдэг байсан. Монголын цэргүүд бас инженерүүдийг ашигладаг байсан учир амжилт олдог байсан. Мөн утаа их хэрэглэж дайснаа хүнд байдалд оруулдаг.Монголын арми цэргүүдийн сахилга бат дайснаасаа ялгаатай байдаг. Монголын эзэнт гүрний удирдлага зохион байгуулалттай сайн сургагдсан хуч чадлыг хурдан төвлөрүүлхэд хангагдсан байсан. Дээд зэргээр бэлтгэгдсэн цэргүүд нь эсрэг талын олон армиудтай харьцуулхад хурдан шуурхай байсан. Түүнээс гадна монголийн цэргүүд хоолгүй олон хонож чаддаг байсан нь армийн хөдөлгөөнийг хурдан явуулдаг байсан. Бие биетэйгээ харилцах харилцаа нь сайн зохион байгуулалттай байсан. Тэд нар ан хийж нэг ч амьтнийг алдахгуйгээр бүгдийг нь алдаг байсан. Засгийн газар болон хууль Чингис хаан ЯСА гэдэг нэртэй хууль боловсруулж тэрийг нь монголын эзэнт гүрэн удирдлагадаа ашигладаг байсан. Энгийн хун язгууртан хүний эрх бараг адилхан байсан. Чингис хаан мөн хатуу шийгтэх хуулиуд оруулсан. Ерөнхийдөө монголын эзэнт гүрний салхилга бат маш хатуу байсан учир аюулгүй сайн удирдлагатай байсан. Европийн аялагчид монголын эзэнт гүрний хүмүүсийн хатуу зохион байгуулалтыг хараад гайхдаг байсан.Монголын генерал удирдагчдийг ардчиллын үндсэн дээр байгуулсан гавъяаг нь харгалзаж томилдог байсан. Иргэдийн эд хөрөнгийг хулгайлхыг хатуу хориглодог байсан. Монголийн удирдагчид дотоодын ба гадаадын улс төрийн байдлийг ярилцхаар их хаантай уулздаг байсан. Чингис хаан хүмүүсийг бурхан шүтэх явдлыг чөлөөтэй болгосон. 20 зууны зарим түүхчид Чингис хааны цэргийн стратеги маш сайн байсан гэж үздэг. Ангилал:Монголын түүх Ангилал:Эртний Монголын түүх Ангилал:Монгол угсаатны түүх
Ардчилал
18, 19-р зуун
Чөлөөт ардчилалын тогтолцоонууд 19-р зууны сүүл үе хүртэл цөөн байсан ба богино хугацаанд оршин тогтнож байв.
20-р зуун
Эдийн засгийн нөхцөл байдал, колоний задрал, хувьсгал, дайн зэрэг олон янзын хүчин зүйлийн үр дүнд чөлөөт ардчилал руу хийх 20-р зууны шилжилт амжилттай “ардчилалын давалгаанууд” болсон. Дэлхийн I дайн болон Оттомэн, Австри-Унгарын эзэнт гүрний задрал Европт олон шинэ үндэстэн улсуудыг үүсгэсэн ба ихэнх нь нэр төдий ардчилалтай байв. 1920-иод он гэхэд ардчилал хөгжин цэцэглэж эхэлсэн боловч Их хямрал түүний нэр хүндийг унагаснаар Ази, Латин Америк, Европын ихэнх улсууд дарангуйлал буюу хүчтэй хүнээр удирдуулах засаглал руу эргэн орсон. Фашизм болон дарангуйлалын засаглал Нацист Герман, Итали, Испани, Португаль, Япон, Куба, Бразил, Балкан болон Балтийн орнуудад цэцэглэн хөгжсөн. Үүнтэй зэрэгцэн Зөвлөлт Холбоот Улсад Сталины дэглэм 1930 оноос “Дарангуйлагчийн эрин үе”ийг бий болгов.
Дэлхий II дайн баруун Европт энэхүү хандлагыг эсрэгээр нь эргүүлж орхив. Германд эзлэгдсэн Америк, Британи, Францын эзэмшлүүд, Австри, Итали болон Японд эзлэгдсэн орнууд дахь амжилттай ардчилсан үйл явцууд дэглэмийн өөрчлөлтийн цаашдын онолын загварууд болж чадсан. Гэхдээ Герман дахь Зөвлөлтийн эзэмшил, Зүүн Европын ихэнх нутаг ардчилсан бус Зөвлөлтийн эвсэлийн нөлөөнд үлдсэн юм. Колоний задралын дараахь дайн нь нэр төдий ардчилсан үндсэн хуультай шинэ тусгаар улсуудыг бий болгосон. Дэлхий II дайны дараахь арван жилд барууны ардчилсан ихэнх орнууд холимог эдийн засаг, улс төрийн намууд, сонгогчдынхоо ерөнхий зөвшилцлийг тусгасан халамжит төрийг хөгжүүлэв. 1950, 1960-аад оны үед Коммунист болон барууны орнуудын хоёулангийнх нь эдийн засгийн өсөлт өндөр байсан боловч төрийн хяналт бүхий эдийн засаг дараа нь уналтанд орсон билээ. 1960-аад он гэхэд үндэстэн-улсуудын дийлэнх олонхи нь нэр төдий ардчилсан бөгөөд тэдгээрт дэлхийн хүн амын олонхи амьдран суудаг ч ялангуяа коммунист болон колони байсан орнуудад хуурамч сонгууль явагддаг байв. Ардчилалд шилжих үйл явцын давалгаа нь олон оронд жинхэнэ чөлөөт ардчилалд хүрэх чухал үр дүнг авчирсан. 1974 онд Испани, Португали, 1970-аад оны сүүлч 1980-аад оны эхээр Өмнөд Африкийн цэргийн дарангуйлалтай нэлээд хэдэн орон, 1983 онд Аргентин, 1984 онд Урагвай, Боливи, 1985 онд Бразили, 1990 –ээд оны эхээр Чили зэрэг улсууд иргэний засаглал руу эргэж орсон. Энэ үйл явц 1980-аад оны сүүлчээр Зүүн болон Өмнөд Азийн улсуудад давтагдсан билээ. 1980-аад оны эдийн засгийн сулралтай хамт коммунист дарлал, хавчлагад дургүйцсэн уур амьсгал Зөвлөлт Холбоот Улсын задралын эхийг тавин Хүйтэн дайныг төгсгөж Зүүний эвсэлийг ардчилал, чөлөөт нийгэм рүү хөтөлсөн. Ардчилал руу хамгийн амжилттай шилжилт хийсэн нь газар зүйн болон соёлын хувьд ойролцоо Зүүн Европын орнууд бөгөөд тэд одоо Европын Холбооны гишүүн улсууд болцгоосон билээ. 1990-ээд оны үед Африкийн ялангуяа Өмнөд Африк чөлөөт хандлага түгэн дэлгэрсэн. Чөлөөт нийгэм рүү шилжих оролдлог хийж байгаа сүүлийн үеийн жишээнд 1998 оны Индонезийн хувьсгал, Югослав дахь Бульдозорын Хувьсгал, Гүржийн Сарнайн хувьсгал, Украйны Улбар шарын хувьсгал, Ливаны Седарын хувьсгал, Киргизстаны Алтан зулын хувьсгал зэргийг багтааж болно. Чөлөөт тогтолцоо бүхий олон орон ямар нэг зогсолт, завсарлагагүй урагш өсөн хөгжсөөр байгаа билээ. Одоогоор 121 орныг ардчилсан гэж үздэг. Чөлөөт ардчилсан үндэстэн-улсууд хүний нийгэмийн түгээмэл хэм хэмжээ болон ирээдүйд үргэлжлэх хандлагатай байсаар байна. Францис Фукаяамагийн Түүхий Төгсгөлд маргаантай онолын таамаглал дэвшүүлсэн байдаг. Эдгээр онолуудыг чөлөөт ардчилалаас ардчилалын дараа үе рүү орох хувьсалаас эмээгчид болон чөлөөт бус ардчилал нэмэгдэнэ гэж үздэг хүмүүс шүүмжлэлтэй ханддаг.
Төлөөллийн ардчилал
Иргэд зохих хөтөлбөрийг биелүүлэх үүрэг бүхий албан тушаалтныг сонгож түүгээр дамжуулан засаглалыг хэрэгжүүлэх хэлбэр. Төлөөлөлийн ардчилал нь ард түмнийг өөрсдийг нь төлөөлөх төрийн албан хаагчдыг сонгох үйл явцыг багтаадаг. Хамгийн их нийтлэг арга хэрэгсэл бол олонхи эсвэл харьцангуй олон санал авсан нэр дэвшигчийг сонгох үйл явц юм. Төлөөлөгчид нь тухайн нэг тойргоос /сонгуулийн тойрог/ эсвэл нийт сонгогчдын саналыг хувь тэнцүүлэн тооцсон системээр сонгогдохоос гадна энэ хоёрыг аль алиныг нь багтаасан холимог хувилбарыг мөн хэрэглэж болно. Төлөөллийн ардчилал бүхий зарим оронд шууд ардчиллын шинжийг агуулсан тухайлбал бүх нийтийн санал асуулгаар төлөөлөгчдөө сонгодог. Төлөөллийн ардчиллын нэг шинж нь ард түмнээс сонгогдсон төлөөлөгчид нь тэдний ашиг сонирхлын төлөө ажиллахаас гадна өөрсдийн хувийн үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөгөө хадгалж байдаг.
Чөлөөт ардчилал
Чөлөөт ардчилал бол сонгогдсон төлөөлөгчид нь шийдвэр гаргах эрх мэдлийг эдлэн хувь хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалахыг тодотгож, цөөнхийн эрхийн эсрэг олонхийн хүсэл зоригийг хязгаарласан үндсэн хуультай, хууль ёсыг эрхэмлэсэн төлөөллийн ардчиллын нэг хэлбэр мөн.
Социалист ардчилал
Марксист ортодоксд парламентын ардчилалыг ихэнхдээ төвлөрсөн бүтэцтэй байдаг хэмээн үзэж чөлөөт ардчилалыг өштөн дайсан мэт эсэргүүцдэг. Учир нь зөвлөлүүд гэж заримдаа нэрлэгддэг коммуний системээр дамжуулан шууд ардчилалыг хэрэгжүүлнэ хэмээн итгэдэг Марксист, Ленинч болон Тройцкистүүд капитализм дахь улс төрийн элитизмыг шахан зайлуулах шаардлагатай гэж үздэг. Энэхүү систем нь өөрийгөө ажлын байрны ардчилалаас эхтэй ардчилалын зөвлөл хэмээн тунхагладаг.
Үүний жишээнүүд нь:
Анархист ардчилал
Анархизм гэдэг нь ердийн засаглалыг эсэргүүцдэг улс төрийн философи. Анархист үзлийг дэмжигчид нь голдуу шууд ардчилалыг дэмждэг бөгөөд улмаар анархист ардчилал нь үүний хэлбэр болдог.
Эмх замбараагүй ардчилагчдын хүлээн зөвшөөрдөг цорын ганц ардчилалын хэлбэр бол шууд ардчилал юм. Зарим Анархист ардчилагчид шууд ардчилалын эсрэг байдаг. Пиер-Йосиф Праудон шууд ардчилалын зөвшөөрч болох цорын ганц хэлбэр бол хэдийгээр санал нэгтэй баталсан боловч олонхийн шийдвэр цөөнхтэй ямар ч холбоогүй байх үе юм гэж мэтгэдэг. Гэхдээ анархи-коммунист Марей Бүүкхин ардчилалын эсрэг байдаг хувь анархистуудад шүүмжлэлтэй ханддаг бөгөөд "олонхийн засаглал" анархизмтай нийцнэ гэж хэлсэн байдаг. Зарим анархи-коммунистууд шууд ардчилалын олонхийн засаглалын эсрэг байдаг ба шууд ардчилалын талаарх Праудоны байр суурьтай төстэйгээр зөвшилцлийн ардчилалын хэлбэр болох олонхигүй засаглал нь хувь хүний эрх чөлөөнд саад хийдэг гэж үздэг.
Ироквойн ардчилал
Америкийн индиануудын бүлгүүдийо нэг болох Ироквой нийгмийн хэрэглэж байсан ардчиллын хэлбэр. Америкийн төлөөллийн ардчилалд нөлөө болсон гэдэг Сонгуулигүй ардчилал Сонгууль явуулахгүйгээр олон хүмүүсийн дундаас хэн нэгнийг санаандгүйгээр сонгох. Сонгогдсон хүнээс илүү нийтийн эрх ашгийг бодсон байна хэмээх үзлээс хамааралтай
Ироквойн нийгэмд төлөөллийн ардчилалын хэлбэр оршин байжээ. Ироквойн засаглал, хуулийн талаар Бенжамин Франклин болон Томас Жефферсон нар ярилцдаг байв. Учир тэдгээр хүмүүс энэ нь Америкийн төлөөллийн ардчиллыг бий болгоход нөлөөтэй гэж үзсэн. Гэхдээ мульткултуризмыг эсэргүүцдэг эрдэмтэд тэрхүү нөлөө байсан эсвэл аугаа хувь нэмэр оруулсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөггүй.
Сугалаат ардчилал
Заримдаа "сонгуульгүй ардчилал" хэмээн нэрлэгддэг сугалаат ардчилал нь шийдвэр гаргагчдыг санамсаргүй байдлаар сугалан сонгох үйл явц юм. Үүний гол санаа нь сонгож авсан хүмүүс ихээхэн олон хүний ашиг сонирхол, үзэл бодлыг төлөөлөх бөгөөд сонгуулиар гарч ирсэн албан хаагчдаас илүү үнэнч шударга, аль нэг талыг барихгүй байж чадна гэж үздэгт оршино. Энэхүү арга нь Афины ардчилалд өргөн дэлгэр хэрэглэгдэж байсан ба орчин үед шүүгчийг сонгох үйл явцад ашигласаар байгаа билээ. Энэ нь нийтэд түгээмлээр зөвшөөрөгдөггүй бөгөөд сонгуульгүй "ардчилал" гэгддэг.
Зөвшилцлийн ардчилал
Зөвхөн сонгуульд ялснаар бус ихэнх хүмүүс үүнд зөвшөөрсний дараа л хүчинтэй болдог
Зөвшилцлийн ардчилал нь ардчилсан олонхи гэхээсээ илүү зөвшилцлийн төрөл бүрийн төвшингүүдийг шаарддаг. Энэ нь үндсэндээ олонхийн засаглал зонхилох байдлаа цөөнхийн эрхийг хамгаалахыг чармайдаг хэлбэр юм.
Аристотель
Аристотель нэг (монархи/тирану буюу өдгөөгийн автократ) болон цөөн (олигархи/аристократ) хүнээр удирдуулахын эсрэг (ардчилал/төр) олонхиороо удирдуулах ёсыг сөргүүлэн тавьжээ. Тэрээр аль ч систем сайн, муу талтай гэж үзсэн.
Үзэл баримтлалууд
Улс төрийн онолчдын дунд ардчилалын талаарх олон үзэл баримтлал байдаг.
Иргэдийнхээ давуу талыг эрхэмлэн үзэж нийгмийн ямар бодлогыг батлан хэрэгжүүлэх вэ гэдэг дээр тэднийг хамтад нь нэгтгэдэг ардчилсан үйл явцыг нэгтгэх ардчилал гэж үздэг. Энэхүү үзэл бодлоор ардчилсан оролцоо нь юуны өмнө сонгуульд анхаарлаа хандуулах ба ихэнхийн саналыг авсан бодлого хэрэгждэг. Үүний талаар нэлээд ялгаатай хувилбарууд байдаг. Үүнд:
Иргэд сонгууль хооронд засаглах эрхийг улс төрийн манлайлагчдын багт өгдөг төрийн нэгэн системийг хамгийн бага ардчилал хэмээдэг. Энэхүү хамгийн бага ардчилалтай байх үзэл баримтлал нь иргэдийг "засаглах" ёсгүй тэгээд ч чадахгүй тухайлбал тэдэнд ихэнх асуудлын талаар сайтар бодож боловсруулсан тодорхой үзэл баримтлал байдаггүй гэж үздэг. Жосеп Шүмпэтэр "Капитализм, Социализм ба Ардчилал" хэмээх нэлээд алдартай номондоо энэ үзэл бодлын талаар бичсэн байдаг. Хамгийн бага ардчилалын орчин үеийн үзэл бодлын талаар өгүүлэгчдэд Уилъяам Рикер, Адам Прзевоски болон Ричард Пошэр нар багтдаг.
Шууд ардчилал нь нөгөө талаараа иргэд ямар нэг төлөөлөлөгчөөр дамжуулалгүй өөрсдөө хууль болон бодлого боловсруулах үйл явцад шууд оролцох явдал юм. Шууд ардчилалыг өмгөөлөн хамгаалагчид энэхүү үзэл бодлын дэмжсэн олон төрлийн шалтгаануудыг санал болгодог. Улс төрийн идэвхтэнгүүд олон нийтийн оролцоотойгоор хүчирхэг элит хэсгийг хянах, иргэдийг гэгээрүүлэн нийгэмшүүлэхэд өөрсдийгөө ихээхэн үнэ цэнэтэй гэж үздэг. Хамгийн чухал зүйл нь иргэд хууль, бодлогын талаар шууд шийдвэр гаргаагүйгүй л бол тэд үнэндээ өөрсдөө засагладаггүйд байгаа юм.
Төр бол тал нь түүний баруун гар, нөгөө тал нь зүүн гар болох дундаж иргэдийн үзэл бодолд ойр хууль, бодлогыг гаргах хандлагатай болно. Энэ нь санал авахаар өрсөлдөж буй ямар нэг хариуцлага хүлээдэггүй, хувийн сонирхол бүхий элит хэсгийг төлөөлж байвал үнэндээ хүссэн үр дүн биш билээ. Даунс хэмээх судлаач үзэл суртал бүхий улс төрийн намуудыг хувь хүн ба төр хооронд зуучийн үүрэг хүлээхийг санал болгодог. Антони Даунс энэ талаарх өөрийн үзэл бодлоо 1957 онд хэвлэгдсэн "Ардчилал дахь Эдийн засгийн онол" номондоо дурджээ.
Роберт Дол хамт олноос гаргах шийдвэрүүдийг өөр хооронд нь холбон нэгтгэх үед улс төрийн нийгэмлэгийн хувь хүмүүс өөрсдийн сонирхлоо илэрхийлэн хэлэлцэх тэгш эрхээр хангагдсан байдаг нь ардчилалын суурь зарчим мөн гэжээ. Гэхдээ хамт олны шийдвэрт нийт ард нийтээрээ бүгд сэтгэл хангалуун байх шаардлагагүй хэмээдэг. Тэрээр ардчилалыг хөхүүлэн дэмждэг төрийн тодорхой цогц байгууллагууд, дэг журмууд бүхий нийгмийн тухай полиархи хэмээх нэр томъёог хэрэглэжээ. Эдгээр байгууллагуудын нэн тэргүүнд авч үзэх ёстой зүйл нь нийгэмд чиглэсэн төрийн бүхий л эсвэл дийлэнхийн бодлогыг хэрэгжүүлэх төлөөлөгчдийг гаргаж ирдэг чөлөөт, нээлттэй, ээлжит сонгууль юм. Гэхдээ эдгээр полиархи дэг журмууд бүрэн ардчилалыг бий болгохгүй байж магад. Тухайлбал: ядуурал нь тэр бүр хүмүүсийн улс төрийн оролцоог хангахгүй саад болдог. Чинээлэг хүмүүс илүү нөлөөтэй учир сурталчилгааны ажлын санхүүжилтын шинэтгэл хийхийн эсрэг байдаг гэж зарим нь үздэг. Мөн сонгогчдын олонхи нь бодлого гарган шийдвэрлэж байгаа нь нийт ард иргэдийн олонхийн эсрэг байдаг хэмээн зарим нь шүүмжилдэг.
Ардчилал бол хэлэлцүүлэгт үндэслэгдсэн төр гэсэн санаандХэлэлцүүлгийн ардчилал тулгуурладаг. Бүх иргэдээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн шалтгааны улмаас хууль, дэг журам тогтох ёстой гэж хэлэлцүүлгийн ардчилагчид үздэг. Удирдагчид, иргэд өөрсдийн санаа бодлоо солилцон, харилцан нэгийгээ сонсож, үндэслэлээ гаргадаг улс төрийн нэг л тавцан байх ёстой гэдэг.
Нийгэмд шударга бус болон шатлан захирах ёс оршин байдаг гэсэн үзэл санаанд радикал ардчилал үндэслэгддэг. Ардчилалын үүрэг бол үгүйсгэл, ялгаатай байдал, үзэл бодлын зөрчлийг хүлээн зөвшөөрсөн харилцааг ил тод байлгахад оршино.
"Ардчилал" ба "Бүгд Найрамдах засаг"
18-р зууны үед ялангуяа Нэгдсэн Улсыг Үндэслэгч эцгүүдийн ажил хэргийг хэлэлцэж байхад "ардчилал" хэмээх үг туйлын тэгш ёстой холбоотойгоор хэрэглэгдэж байсан ба өнөө үед бидний хэлдэг шууд ардчилалаар ихэнхдээ тодорхойлогдож байв. Тухайн түүхэн ижил утгаараа "бүгд найрамдах улс" хэмээх үгийг мөн ашиглаж байсан ба өнөөгийн бидний ярьдаг төлөөлөлийн ардчилалтай адил хэрэглэгдэж байжээ. Тухайлбал Жеймс Мэдисон Холбооны Хуудас 10д үндсэн хуульт бүгд найрамдах засаглал нь ардчилалаас дээгүүр олонхиос хувь хүнийг хамгаална гэж үзжээ. Мэдисон шууд ардчилал ба төлөөллийн ардчилалын хоорондын ялгааг тогтоохоор эрэл хайгуул хийж байсан боловч "ардчилал", "бүгд найрамдах засаг" гэсэн үгнүүдийг хэрэглэхэд үндсэн ялгаа байхгүй гэж тогтсон байна.
АНУ-ын үндсэн хуулинд "Бид бол ард түмэн..." хэмээн эрх мэдэл ард түмнээс гаралтай гэж зааж өгсөн байдаг. Үндсэн хуульт бүгд найрамдах улсыг цэвэр ардчилалаас ялгаатай гэж үздэг хэдий ч АНУ-ын иргэд олонхиор бус хуульт ёсоор удирдуулдаг. Үндсэн хуульт бүгд найрамдах улсууд хүн амын олонхийн эрх мэдлийг хянаснаар олонхийн дарангуйлалаас цөөнхийг хамгаалан мобократ аюулыг арилгах чармайлт гаргадаг. Хэрэв хувь хүний эрх байхгүй бол олонхийн эрх оршин тогтнохгүй гэж Томас Жефферсон хэлжээ. Ард түмний олонхийн эрх мэдэл нь хүний жам ёсны салшгүй эрхийг үгүйсгэх эрх мэдэлтэй болж буй засгийн газар эсвэл олон нийтийн санал авах гэхээсээ илүү үндсэн хуулиар хязгаарлагдсан эрх мэдлийн хүрээнд засаглахаар сонгогдсон төлөөлөгчдийн эрх мэдлээр хянагддаг. Түүнчлэн сонгогдсон төлөөлөгчдийн эрх мэдэл нь үндсэн хуулиар өөрчлөлт оруулахад маш хэцүү гүйцэтгэх, шүүн таслах, хууль тогтоох эрх мэдлийг аливаа хүн авахын эсрэг хорио тогтоосноор хянагдана. Үндсэн хуульт бүгд найрамдах засаг бол "хүний бус хуулийн засаг" хэмээн Жон Адамс тодорхойлжээ.
АНУ-ын Үндсэн Хууль-ийг анхлан бичигчид олонхийн засаглал нь хувь хүний эрх чөлөө, чөлөөт байдлыг шахан хавчих аюултайг ухамсарлан ойлгож онцгойлон авч үзсэн байдаг. Тэд АНУ-ын Хүний эрхийн хууль болон Үндсэн хуулийн хүрээнд байгуулах төрийн байгууллагуудад болгоомжтой хандсан. Тэд олонхийн засаглалын шилдэг бүрдэл хэсэг гэж итгэж байсан зүйлүүдээ хадгалж байсан. Гэхдээ тэд үндсэн хуулиар хамгаалагдсан хувь хүний эрх чөлөөт байдал, холбооны улсын бүтэц, эрх мэдлийн тусгаарлалт зэрэгт зөөлөн хандаж байв. Жам ёсны салшгүй эрхүүд гэдэг нь татгалзаж үл болох, хүний хүчин зүйлээр олгогддоггүй хүний эрхүүдийн цогц хэмээн үздэг. АНУ-ын Үндсэн хууль нь хэдий олонхийн удирдлагатай ч төр эрх мэдлээ хэтрүүлэх явдлаас иргэдийн жам ёсны салшгүй эрхийг хамгаалахаар бичигдсэн. Жам ёсны салшгүй эрхүүд бол төрөөс олгогдсон бус байгалиас заяагдсан.
Үндсэн хуульт хаант засаг ба дээд танхимууд
Америк, Францын хувьсгалын дараахан хяналтгүй олонхийн засгийг хязгаарлахын тулд ардчилал нь насан туршдаа хаах албан тушаалтай эсвэл гавъяа шагнал бүхий элит хэсгийн дээд танхим, хязгаарлагдмал боловч бодит эрх мэдэл бүхий үндсэн хуульт эзэн хаантай байх эсэх нь нээлттэй асуулт байлаа. Британи, Нидерланд, Бельги, Скандинавын, Япон зэрэг зарим орнууд хязгаарлагдмал ер нь бэлэг тэмдгийн үүрэг бүхий үндсэн хуульт хаант засаглалтай болсон юм. Египет, Австри, Герман, Орос, Хятад, Франц, АНУ, зэрэг ихэнх орнууд эзэн хаант ёсыг язгууртны системтэй нь хамт халсан билээ.
Ардчилалын талаарх шүүмжлэл ба үндэслэлүүд
Ардчилалын талаарх орчин үеийн шүүмжлэлүүд үндсэндээ анархистууд, монархистууд, фашистууд болон теократуудаас гардаг. Ардчилалын тодорхой хэлбэрүүдийн талаар мэтгэлцээн хийх бол чөлөөт ардчилал, шууд ардчилал, полиархи болон сугалаат ардчилал зэрэг өгүүллүүдийг хараарай.
Үндэстэн дамнасан ардчилал
Европын Холбооны Сайд нарын Зөвлөлийн шийдвэр гаргах зарчмын аргыг тогтоосон Ромын олон улсын гэрээгээр олонхиор зөвшөөрөгдсөн санал хураалтыг боловсруулжээ. Энэхүү систем нь гишүүн орнуудынхаа хүн амтай уялдуулан саналыг хувиарилдаг боловч жижиг улсуудад таатай жигнэсэн аргыг хэрэглэдэг. Энэ нь төлөөллийн ардчилалын нэг хэлбэр боловч Зөвлөлийн төлөөлөгчид шууд сонгогдохоосоо илүүтэйгээр томилогдож болдог. Олон улсын байгууллага адил зарим төлөөлөгчид ард түмнийг гэхээсээ илүү төр улсыг ардчилалын зарчмаар төлөөлөн суудаг.
Европын Парламентын гишүүд нийтийн ардчилсан санал хураалтаар шууд сонгогддог бөгөөд үндэстэн дамнасан ардчилсан институци адил оршин байдаг.
Засаглалгүй ардчилал
Нийгмийн бусад хамт олон, байгууллагуудыг удирдахад төлөөллийн, санал хураалтын ардчилсан зарчим болон механизмуудыг мөн хэрэглэдэг.
- Олон Төрийн бус байгууллага санал хураалтаар удирдлагаа сонгож бодлогоо тодорхойлдог - Бизнесийн байгууллага, корпорациуд өмчлөгч бүрийнхээ эзэмшдэг хувьцааны тоогоор жигнэсэн санал хураалтаар өөрсдийн удирдах зөвлөлөө сонгодог - Ихэнх Үйлдвэрчний Эвлэлүүд ардчилсан сонгуулиар өөрсдийн удирдлагаа сонгодог - Хоршоололууд өөрсдийн худалдан авагчид эсвэл ажилчдынхаа ардчилсан хяналтанд байдаг
Эх сурвалж
Ангилал:Улс төрийн систем  Ангилал:Улс төрийн философи Ангилал:Ноёрхлын хэлбэр
Хенри Карр
Хенри Карр (Henry Carr, 1942 оны 11 сарын 27-нд Мичиган муж улсын Детройтод төрсөн) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хөнгөн атлетикч, Японы Токио хотод зохиогдсон 1964 оны зуны олимпын хошой алтан медальт тамирчин юм.
Хөнгөн атлетик
Карр Детройт хотынхоо Баруун-хойд ахлах сургуульд суралцаж байхдаа 100 ярдыг 9.3 секунд гүйж, мужийн аварга болж байсан бөгөөд хөнгөн атлетикийн авъяас чадвараараа үнэлэгдэн Аризона Мужийн Их Сургуульд элсэн оржээ. Их сургуулийнхаа Сан Девилс багт харьяалагдаж байх үедээ 3 удаа улсын аварга цол хүртсэн тэрээр 200 метр, 220 ярдын дэлхийн дээд амжилтууд тогтоож байв. Карр мөн 4 x 440 ярдын буухиа уралдаанд хурд сорьдог байлаа.
1964 олимпод оролцсон Карр хоёр алтан медаль хүртэж, алдар хүндийн оргилд гарсан билээ. Карр 200 метрийн зайд түрүүлснээс гадна 4 x 400 метрийн буухиа уралдаанд АНУ-ын баг 3:00.7 гэсэн амжилтаар дэлхийн дээд амжилт тогтоон түрүүлэхэд, багаасаа хамгийн сүүлд гүйсэн юм.
Америк хөлбөмбөг
Олимпын дараа Карр Үндэсний Хөлбөмбөгийн Лигт элсэж, мэргэжлийн америк хөлбөмбөгчин болсон. Түүнийг 1965 оны НФЛ-ийн драфтын дөрөвдүгээр үеийн №43-аар Нью-Йорк Жайантс баг драфтлан авсан бөгөөд Карр сэйфти (хамгаалагч), корнербэк (захын хамгаалагч)-ийн байрлалд 1967 оныг хүртэл 3 улирал тоглосон.
Цахим холбоос
Ангилал:200 метрийн гүйлтийн олимпын аварга Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн олимпын аварга Ангилал:АНУ-ын америк хөлбөмбөгчин Ангилал:АНУ-ын 200 метрийн гүйгч Ангилал:АНУ-ын 4х100 метрийн буухиа гүйгч Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Америкчууд Ангилал:1942 онд төрсөн Ангилал:2015 онд өнгөрсөн
Фүжимото Хидэо
Фүжимото Хидэо (藤本英男, 1944 оны 6 сарын 24-нд Токүшима мужид төрсөн) нь Японы сонгомол бөхийн тамирчин юм. Японы Биеийн Тамирын Их Сургуулийг төгссөн бөгөөд өдгөө тус сургуульд багшилдаг. 1968 оны Мехикогийн олимпийн мөнгөн медальтай.
Бүтээл
Ангилал:1944 онд төрсөн Ангилал:Токүшима аймгийн хүн Ангилал:Японы бөх Ангилал:Японы олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Япончууд
Константинос Кацуранис
Константинос Кацуранис (Κωνσταντίνος Κατσουράνης, 1979 оны зургаадугаар сарын 21-нд Патры хотод төрсөн) — Грекийн хөлбөмбөгийн чадварлаг арын хагас хамгаалагч юм. ПАОК багт тоглодог. 2003 оноос шигшээдээ тоглож 2004 оны Европын аварга болсон тамирчин юм.
Замналын товчоон
Кацуранис гурван жил Панахаикид дадлагажаад мэргэжлийн тоглогч болсон.
2002 онд АЕК Афиний хүсэлтээр гурван жилийн гэрээ байгуулав. Грекийн аварга болохын төлөө жил аз дутсан ч хагас хамгаалалт-жигүүрт найдвартай байдаг Кацуранис багийн хүндэтгэл талархалыг зэрэг хүлээж байлаа.
2006 онд Португалийн Бенфикатай дөрвөн жилийг 3.5 сая еврогоор гэрээлсэн жилдээ лигийн 29 тоглолтонд 6 бөмбөг хийв. 2007 оны есдүгээр сарын 14-нд түүний гэрээг Бенфика 2 жилээр сунгав.
2009 оны гуравдугаар сарын 2-нд "Бенфикагийн шилдэг тоглогчоор" нэрлэгдэв.
Кацуранис Панатинаикостой 2009 оны долоодугаар сарын 1-нд 3.5 саяар гэрээлэв.
2012 оны арванхоёрдугаар сарын 11-нд ПАОК багт 1.5 жилийн хугацаатай элссэн.
Шигшээ
Кацуранис 2003 оны наймдугаар сарын 20-нд Грек, Шведийн тоглолтонд анхны гараагаа хийжээ. Дэлхийн болон Европын аварга шалгаруулах тэмцээний сонгонд тун сайн тоглож байсан.
Холбоос
Ангилал:Грекийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:ПАОК багийн тоглогч Ангилал:2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:Грекчүүд
Япон макака
Япон макака (Macaca fuscata) буюу цасны сармагчин нь нарийн хамартны овогт багтах нэгэн зүйл сармагчин бөгөөд Японы нутагт тархсан байдаг. Энэ нь хүнийг эс тооцвол хамгийн хойд хэсэгт, туйлд хамгийн ойрхон амьдардаг примат болно. Бор саарал арьстай, нүүр, гар, бөгс нь улаан өнгөтэй, богино сүүлтэй байдаг. Энэ зүйлийн макаканы 2 дэд зүйл байдаг:
Амьдрах орчин, идэш тэжээл
Өдрийн цагаар идэвхтэй байдаг амьтан бөгөөд ихэнх амьдралаа ойд өнгөрүүлнэ. Халуун орны, уулын, навчит, шилмүүст, холимог ойд, далайн түвшнээс дээш 1500 хүртэлх метрийн өндөрт тархсан байдаг. Ургамлын үр, үндэс, навч, жимс, шувууны өндөг зэргээр хооллоно. 79 - 95 см өндөртэй, сүүл нь 10 см орчим урттай. Нас бие гүйцсэн эрэгчин нь 10 - 14 кг, эмэгчин нь 5.5 кг жинтэй байдаг.
Япон макака нь Японы Хоншү арлын уулархаг нутгуудаар тархсан. Амьдардаг нутгуудаар нь өвөлдөө -15 °C хүртэл хүйтэрдэг.
Нийгмийн байгуулал, үржил
Япон макака нь 20-100 толгой бүхий сүргээр амьдарна. Сүрэгт цөөн тооны эрэгчин, олон эмэгчин байна. Сүргийн нэг эрэгчинд дунджаар 3 эмэгчин ноогддог. Залуу эмэгчнүүд нь эхийнхээ зиндааг өвлөж үлддэг аж.
Эмэгчнүүд нь үржлийн үед дунджаар 10 орчим эрэгчинтэй бэлгийн харилцаанд орох боловч дөнгөж гуравны нэг нь л эр бэлгийн эсээ эмэгчний үтрээнд үлдээж чаддаг байна. Тэд жилийн турш хавьталд орох боловч зөвхөн үржлийн үедээ л жирэмсэлдэг.
173 хоног тээгээд, 500 г орчим жинтэй 1 моньш төрүүлнэ. Япон макака нь ойролцоогоор 30 насалдаг.
Бусад шинж чанарууд
Япон макака нь маш ухаантай амьтан юм. Хүн, илбэнхээс гадна япон макака л хоолоо идэхээсээ өмнө угаадаг байна.
Гадаад холбоосууд
Ангилал:Бичийнхэн
Зигби
ZigBee буюу Зигби нь персональ сүлжээний орчны IEEE 802 стандарт дээр суурилсан бага чадал шаарддаг дижитал радио дохио ашигладаг технологи бөгөөд дээд түвшний холболтын протокол хэрэглэдэг юм. Зигби төхөөрмжийг голцуу mesh network – д ашиглах ба хол зайд мэдээллийг дамжуулах, өгөгдлийг төхөөрөмжүүдэд шууд хүргэх зорилгоор ашигладаг. Энэ нь Зигби – г ad – hoc горимоор ажиллуулж болох ба дамжуулах болон хүлээж авах төхөөрөмжүүдэд өндөр чадал шаардагдахгүй. Зигби төхөөрөмжүүд нь ажиллаж байгаа сүлжээнд нэмэлтээр орж ажиллаж болдог. Зигби – н хэрэглээний гол зорилго нь өгөгдлийн алдагдлыг бага болгох, баттерейний ашиглалтыг уртасгах болон мэдээллийн аюулгүй байдал болно. Зигби – н тодорохойлогдсон хурд нь 250 kbit/s ба энэ нь мэдрүүр болон оролтын төхөөрөмжөөс дамжуулагдах дохионы урьтамж болон тасалдсан орсон дохиог дамжуулахад хамгийн тохиромжтой хурд юм. Хэрэглээнүүдэд нь утасгүй сүлжээний гэрлэн түлхүүр, гэрээсээ – удирдах электрон метер, замын хөдөлгөөний зохицуулалт бусад хэрэглээний үйлдвэрлэлийн багажууд байх ба бага хурдаар ойр зайд мэдээллийг найдвартай дамжуулахад ашиглагдана. Зигби хэмээн тодорхойлогдсон энэхүү технологи нь Bluetooth – тэй адил үнэтэй ба WPAN – аас харьцангуй бага үнэтэй.
Зигби технологи
Энэ технологи нь хямд үнэтэй, бага чадалтай, wireless mesh network стандарт дээр тулгуурласан. Хямд учраас энэ технологийг утасгүй сүлжээний хяналтын болон мониторингийн хэрэглээнд их хэрэглэдэг. Бага чадалтай болохоор батерейны цэнэгээ удаан барьдаг. Mesh networking нь найдвартай бөгөөд зайны хувьд өргөн байлгадаг. Зигби – н чип нь микроконтроллёр болон радио агуулсан бөгөөд 60 KB – аас 256 KB флаш меморитай. Зигби нь үйлдвэрлэл, шинжлэх ухаан болон эрүүл мэндийн салбарт ашиглагдах ба радио банд нь: Европт 868 MHz, АНУ болон Австралид 915 MHz, ба бусад оронд 2.4 GHz байна. Өгөгдөл дамжуулалтын хурд нь 20 – оос 900 Kb/s байна. Зигби нь сүлжээний түвшний од болон мод хэлбэрийн сүлжээг дэмждэг ба энэ нь ерөнхийдөө торон network юм. Сүлжээ болгон нь өөртөө 1 координат төхөөрөмжтэй байх ёстой ба ажиллахдаа түүний параметр болон бусад хэмжигдэхүүнүүдийг хянаж удирддаг. Од хэлбрийн сүлжээнд координатлагч нь гол зангилаан дээр байна. Торон болон мод хэлбрийн сүлжээнд Зигби – гийн router – үүдийг  сүлжээний түвшинд хоболтуудыг өргөтгөхөд ашиглаж болно.
Зигби технологийн түүх
Зигби загварын сүлжээ нь 1998 оны үед конвенцлогдож байсан бөгөөд тухайн үед маш олон зохион бүтээгчид Wi-Fi Болон Bluetooth зэрэг технологиудыг төдийлөн олон технологид нэвтэрч зохицож ажиллаж чадахгүй гэж төсөөлж байсан. Үүнээс үүдэн инженерүүд өөрөө өөрийгөө зохион байгуулдаг Ad – hoc дижитал радио сүлжээ хэрэгтэй гэж үзэв. 2003 оны 5 сард IEEE 802.15.4-2003 сүлжээний стандарт бүрэн дуусч бэлэн болсон боловч IEEE 802.15.4-2006 стандарт нь нийтийг хамарсан сүлжээний стандарт болсон. Philips хагас дамжуулагчийн компани нь торон сүлжээний технологийг голчлон хөгжүүлж байсан. Тэдэнд Philips Lightning хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Зигби технологийн захирлуудын нэгдсэн хурлын шийдвэрээр Philips нь Зигбигийн промотер гишүүн болсон. Зигбигийн нэгдэл 2004 оны 10 сард байгуулагдсан ба тэдний гишүүнчлэл нь маш хурдацтай нэмэгдэж эхний жилдээ 2 дахин өсч 22 орны 100 гаруй гишүүн компаниас бүрдэж эхэлсэн байна. 2005 оны 4 сард 150 компанитай болсон бол 2005 оны 12 сар гэхэд 200 давсан тооны компанитай болжээ. Зигби технологийн техникийн тодорхойлолтын шийдэл 2004 оны 12 сарын 14 нд батлагдсан бөгөөд 2005 оны 6 сарын 13 нд технологийн шийдэл 1.0 - оо танилцуулсан. Zigbee 2004 илүү танил болсон. 2006 оны 9 сард Zigbee 2006 танилцуулагдаж 2007 онд Zigbee PRO – г танилцуулсан бөгөөд энэ нь Zigbee тенологийн хамгийн эцсийн шатны технологий шийдэл гэж тодорхойлсон.
Бас үзнэ үү
Ангилал:Сүлжээний протокол Ангилал:Утасгүй сүлжээ
Нью-Йорк хот
Нью-Йорк хот (The City of New York) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хамгийн их хүнтэй хот, дэлхийн дөрөв дэх том хотуудын бөөгнөрөл болох Өргөн Нью-Йоркийн гол хот юм. Энэ хот нь Нью-Йорк Муж Улсын зүүн эрэг дээр орших бөгөөд анх 1625 онд холландчууд худалдааны бааз болгон байгуулжээ. 1790 оноос АНУ-ын хамгийн том хот нь болсон. Мөн 1785 оноос 1790 он хүртэл АНУ-ын нийслэл байжээ. Нью-Йорк хот нь дэлхийн худалдаа, санхүүгийн чухал төвүүдийн нэг бөгөөд мэдээлэл, боловсрол, үзвэр үйлчилгээ, соёл урлаг, хувцасны загвар, сурталчилгааны салбаруудад ихэд нөлөө үзүүлдэг. Нью-Йорк нь олон улсын хэрэг явдалд чухал байр суурь эзэлдэг бөгөөд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын төв байр энд байрлана.
Нью-Йорк хот нь Бронкс, Брүклин, Манхэттэн, Квинз, Стэйтен Арал гэсэн таван дүүрэг буюу бороутай. Эдгээр нь муж улсын Бронкс, Кингс, Нью-Йорк, Квинз, Ричмонд каунтинуудтай ижил. 789.43 км² газар нутагт 8.2 сая хүн амтайгаараа Нью-Йорк хот нь АНУ-д хүн амын нягтшилаараа тэргүүлдэг.
Нью-Йоркод олон соёлын хөдөлгөөнүүд үүсч хөгжсөн. Үүнд; утга зохиол, ураг зургийн салбарт Харлемийн сэргэн мандалт, зурагт хийсвэр илэрхийлэл (абстракт экспрессионизм), дуунд хип хоп, панк, сальса, Тин Пан алли гэх зэрэг урсгалууд үүсчээ. Бродвейн театр энд оршдог.
2005 онд хотод бараг 170 хэлээр ярилцаж байсан бөгөөд нийт хүн амынх нь 36% нь АНУ-аас өөр улсад төржээ.
Хүн ам
Нью-Йорк хот нь нийт 8,5 сая хүн амтай АНУ-ын хамгийн том хот бөгөөд дэлхийн том хотуудын нэг юм. Оршин суугчдын тоо нь 20-р зууны эхнээс хойш өнөөг хүртэл хоёр дахин нэмэгджээ. 1825 оноос хойш Атлантын далай болон Хадсон голын усан замуудаар дэлхийн бүх улсуудаас цагаачид хот руу ирэн суурьшжээ.
Хүн амын гарал
2011 онд Нью Йорк хот 8.244.910 хүн амтай байв.
Эшлэл
Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот Ангилал:АНУ-ын урьдын нийслэл Ангилал:Далайн боомттой суурин Ангилал:Нью-Йоркийн хот Ангилал:Саятан хот Ангилал:Хадсон голын суурин Ангилал:Хойд Америкийн суурин
Мияги
Мияги (宮城県 Miyagi-ken) бол Япон улсын нэгдүгээр зэргийн дөчин долоон нутгийн нэг болсон нэгэн аймаг (кэн) юм. Төв нь Сэндай.
Сэтгэл хөдлөл
Сэтгэлийн хөдлөл гэдэг нь хүн төрөлхтний байгаль, нийгмийн үзэгдэл юмсад тааламжтай болон тааламжгүй байдлаар харьцан хандаж буй үзэгдэл юмсад хандаж буй дотоод хандлага юм.
Мияги
Цахим холбоос
Ангилал:Японы аймаг
Алжир
Нэрийн гарал
Сонгодог үед Алжирын хойд нутгийг Нумиди гэдэг байсан бөгөөд өнөөгийн Тунисын баруун нутаг, Мароккогийн зүүн нутаг хамрагддаг байжээ.
Эртний түүх
Берберүүд дор хаяж МЭӨ 10000 оноос Алжирт нутаглаж байжээ. МЭӨ 1000 оноос хойш карфагэнчүүд эргийн дагуу суурин байгуулж эхэлсэн. Берберүүд Пүнийн дайнаар үүссэн боломжийг ашиглан Карфагэнээс тусгаар тогтнож, берберийн хаант улсууд үүсч эхэлжээ. Эднээс хамгийн алдартай нь Нумиди юм.
Гэвч МЭӨ 200 онд берберүүд дахин эзлэгдэв. Энэ удаад Ромын бүгд найрамдах улс тэднийг харьяандаа оруулжээ. Баруун Ромын эзэнт улс задран унахад берберүүд олон газар дахин тусгаар тогтносон улсаа байгуулсан бол үлдсэн хэсэгт нь вандалууд хяналтаа тогтоож, Византын эзэн хаан I Юстинианы цэрэгт цохигдон хөөгдөх хүртлээ тэндээ байжээ. Византын эзэнт гүрэн улмаар тус орны зүүн хэсгийг VIII зуунд арабчууд ирэх хүртэл хатуу чанга гарын дор барьж байв.
Дундад зуун
Хоёр салбар болох Санхаджа болон Заната нь цаашаа олон аймагт хуваагдаж байсан бөгөөд Магрибийн бүс бүр хэд хэдэн аймгаас бүрдэж байв. Дундад зууны үед берберийн хэд хэдэн династи үүсэн гарч ирж байлаа.
Исламын шашин нэвтэрсэн нь
Исламын шашинт арабын армиуд Алжирыг байлдан дагуулж, бербер удирдагчдыг нь мохотгож, Умайяд арабын династи задран унасны дараа маш олон династи бүрэлдэн бий болжээ. Эдгээр династийн дотор Альмохад, Альморавид, Египетийн Фатимид, Абдэлвадид хамгийн алдартай нь юм.
Кабилийн Кутамаг өөрийн үйл хэрэгтээ урвуулсан исламын шийт шашинт Фатимидууд Рустамидыг түлхэн унагаж, Египетийг эзэлж, Алжир, Тунисыг Зирид угсааны вассалууддаа үлдээжээ. Зиридүүд бослого гарахад Фатимид династи хүн ам олонтой арабын нэгэн аймаг болох Бану Хилалыг илгээж тэдний хүчийг сулруулжээ.
Гадаад холбоос
Ангилал:Африкийн орон Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон Ангилал:Араб хэлтний орон
Индукцийн ороомог
thumb|right|250px|Ороомгууд. thumb|right|150px|Индукцийн ороомгийг төлөөлөх тэмдэглэгээ Индукцийн ороомог нь индукцлэх шинж чанараараа цахилгаан хэлхээнд өргөн ашиглагддаг пассив элемент юм.
Зэрэгцээ
Индукцийн ороомог нь зэрэгцээ холбогдсон тохиолдолд хэлхээний салаа болгон дээрх хүчдэл ижил байх бөгөөд нийт индукцлэл нь:
Цуваа
Индукцийн ороомог нь цуваа холбогдсон тохиолдолд хэлхээний дагуу гүйх гүйдэл ижил, харин хүчдэл өөр байна. Хэлхээний нийт индукцлэл нь:
Ангилал:Электроник
Жулиа Гиллард
Жулиа Эйлин Гиллард (Julia Eileen Gillard, 1961 оны 9 сарын 29-нд төрсөн) нь 2010-2013 онд Австралийн 27 дахь Ерөнхий сайдаар ажилласан улс төрч юм.
Эшлэл
Ангилал:Австралийн ерөнхий сайд Ангилал:Австралийн шадар сайд Ангилал:Австралийн боловсролын сайд Ангилал:Австралийн Лейбор Намын гишүүн Ангилал:Австралийн өмгөөлөгч Ангилал:Австралийн одон шагналтан (компаньон) Ангилал:Австраличууд Ангилал:1961 онд төрсөн
3 сарын 25
3 сарын 25 нь Григорийн тооллын жилийн 84 дахь (өндөр жил бол 85 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 281 өдөр үлдэж байна.
Тэмдэглэлт өдөр
0325 #25
Ямагата (аймаг)
Ямагата (山形県 Yamagata-ken) бол Япон улсын нэгдүгээр зэргийн дөчин долоон нутгийн нэг болсон нэгэн аймаг (кэн) нь юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Японы аймаг
Капитал
Капитал урт хугацаанд үйлдвэрлэлийн процесст ашиглагдаж, хүний хөдөлмөрийн үр дүнд бий болсон, өмчлөгч эзэндээ байнгын орлого оруулж байдаг үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлийг хэлнэ. Капиталыг 4 ангилж болно. Үүнд:
Ашиг олох зорилгоор үйлдвэрлэлд буюу үйлчилгээний салбарт оруулсан капиталыг /хөрөнгийг/ хөрөнгө оруулалт гэнэ.
Ангилал:Капитализм Ангилал:Макро эдийн засгийн онол Ангилал:Марксист эдийн засгийн онол Ангилал:Нийгэм судлал Ангилал:Хөрөнгийн зах зээлийн онол Ангилал:Санхүүгийн онол Ангилал:Нягтлан бодох бүртгэл