cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эммануэль Маюка
Цахим холбоос
Ангилал:Замбийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Кабве Уорриорз багийн тоглогч Ангилал:Маккаби Тел-Авив багийн тоглогч Ангилал:Янг Бойз багийн тоглогч Ангилал:Саутхемптон багийн тоглогч Ангилал:Сошо багийн тоглогч Ангилал:Хөлбөмбөгийн Африкийн аварга Ангилал:Замбичууд Ангилал:1990 онд төрсөн
Оросын иргэний дайн
Оросын иргэний дайн (Гражданская война в России) нь хуучин Оросын эзэнт гүрний хэмжээнд Большевикуудын Улаан арми болон большевикуудын эсрэг хүчнүүдын Цагаантны армийн хооронд 1917 оны 11 сарын 7-нээс 1922 оны 10 сарын хооронд болсон иргэний дайн юм.
Оросын иргэний дайнд оролцогч сөргөлдөгч талууд өөрийн засгийг хамгаалах тэмцэлд ялалт байгуулах тулалдаанд амссан хохирол, талуудын үйлдсэн харгислал, хэлмэгдүүлэлтийг их хэмжээгээр хийсний үр дүнд оросын 3 сая хүн амь үрэгдсэн ба 3-5 сая орос хүн гадаадад дүрвэсэн байна. Дайны дараа орос орон нэлэнхүйдээ улс орны эдийн засаг болох хот суурин, үйлдвэр аж ахуй, хөдөөаж ахуй, газар тариалан, дэд бүтэц, зам тээвэр, харилцаа холбоо гээд бүх салбар сүйтгэгдсэн байсан. Зөвхөн аж үйлдвэр гэхэд дайны өмнөх үетэй харьцуулахад 20 хувьтай нь дүйхээр байсан ба хөдөө аж ахуй, газар тариалан 30 хувь орчим бйасан нь нэг их дээрдэхээргүй байсан байна. Иргэний дайны үр дүнд орос орон хөгжлөөр европын бусад улсуудаас илт хоцрогдсон төдийгүй хөгжлөөрөө гүйцэж түрүүлэхийн тулд өлсгөлөн, ардын бослого, зэвсэгт тэмцэл, НЭП-ын (Эдийн засгийн шинэ бодлого) бодлого, аж үйлдвэржүүлэлт, хамтралжуулалт, хэлмэгдүүлэлт зэрэг нийгэм-улс төр, эдийн засгийн олон удаагийн туршилтыг даван туулах шаардлагатай болсон ба Орос орон нийгэм-улс төрийн туршилтын золиос болжээ.
Оросын иргэний дайныг 1917-1922 онуудын хооронд болсон гэж үздэг бөгөөд уг дайнд нэг талаас хуучин оросын эзэнт гүрний үлдэгдлүүд, түүнийг дэмжигч олон улсын хүчнүүд, нөгөө талаас засгийн эрхийг авсан Большевик нам, түүний засгийн газрын хооронд өрнөжээ. Мөн тодорхой тооны гадны сайн дурынхан аль аль талд орж байлдсан ч гэдэг. Уг дайн дахь большевикуудын анхны ялалт нь Петроград (өнөөгийн Санкт-Петербург, хуучны Ленинград) хотыг эзэлсэн явдал байсан бол дайны үндсэн ялалт 1922 оны 10 сарын 25-нд улаан арми Приморийн хязгаар дахь шилжилтийн түр засгийн газрын мэдэлд байсан Владивосток хотыг эзэлснээр дуусгавар болсон гэж үздэг. Дайны хамгийн ширүүн тулалдаанууд 1918-1920 оны хооронд болсон байна. Тиймээс түүхийн дийлэнхи эх сурвалжуудад уг дайн үргэлжилсэн хугацааг 1918-1920 он гэж үзсэн байдаг.
1917 оны 10-р сард Орост Октябрын хувьсгал ялж, большевикүүд засгийн эрх авав. Дэлхийн 1-р дайн д ихэд ядарч туйлдсан байсан нь хаант Оросыг хүчгүйдүүлж, большевикууд засгийн эрх авах боломжит нахцөл бүрэлдсэн байна. Оросын хувьсгал 1917 оны туршид үймсэний дараа Николай II-ийг хаан ширээнээс нь буулгаж, шилжилтийн Засгийн газар байгуулагдав. Тус оны 10 сард мөн өөр нэг хувьсгал гарсан нь “Улаан хамгаалагчид” хэмээх ажилчид ба цөллөгний цэргүүдийн Большевик намын удирдлагатайгаар хийсэн хувьсгал байлаа. Тэд Санкт Петерград буюу Петроградыг эзлэн хуучин засгийн эзэмшилд дэх бусад хот, тосгод руу довтлох болов. 1918 оны 1 сард большевик нам Төлөөлөгчдийн чуулганыг (парламент) хүчээр тарааж, Зөвлөлт засгийг тунхаглав.
Тэр даруй тэд урьдын тохирсон ёсоор Герман болон Төвийн хүчнүүдтэй энх тайван тогтоов. Үүний учрыг Германы эзэн хаан Вилхелм II-ын гадаад албаны дэмжлэгтэйгээр Владимир Ленин Орост эргэн ирж, хүчээ авсантай холбож үздэг. Үнэхээр Төвийн хүчнүүдэд дайны зүүн фронтыг товхинуулахад Оросын дэглэмийг дотроос нь задлан унагаж, хүчгүйдүүлэх нь туйлын чухал байж, уг үйл явдлыг далдуур дэмжсэн байдаг. 1917 оны 12-р сарын 2-нд Брест-Литовскийн гал зогсоох гэрээ байгуулагдаж, энхийн яриа хэлэлцээ хийгдэж эхлэв. Ингэснээр Оросын тал Германы эзэнт гүрэн болон Оттоманы эзэнт гүрэнд Оросын эзэнт гүрний эзэмшилд асан нилээд том нутгийг шилжүүлэхийг хүлээн зөвшөөрсөн байна. Оросын талын Лев Троцкий нарын төлөөлөгчдийн дунд энэ талаар өөр дуу хоолой хүчтэй байсан боловч нэгэнт тогтсон ёсоор шийдэв.
Гэтэл даварсан германчууд сэтгэл ханасангүй, зүүн тийш ямар ч эсэргүүцэлгүй нөхцөлд 11 хоногийн цэргийн аялан байлдах ажиллагаа явуулжээ. Оросуудад үүнийг тогтоон барих хүч байгаагүй бөгөөд тэд үүнээс илүү ноцтой дотоодын зэвсэгт мөргөлдөөнтэй нүүр тулаад байв. Тэдэнд яван явсаар бүх дэлхийг бүрхэх улаан тугны хажууд түр зуурын нутаг дэвсгэрийн хумигдал бага асуудал санагдаж байв. Ингээд хоёр тал Германы эзлэн түрэмгийллийг хүлээн зөвшөөрч 1918 оны 3-р сарын 6-нд Брест-Литовскийн гэрээг үзэглэв. Эзэлсэн нутаг дэвсгэрт Финлянд, Польш, Литва, Латви-Эстони, Беларус, Украин, Транскавказын ардчилсан холбооны улс (Гүрж-Армени-Азербайжан) зэрэг богино настай дагуул, бамбай улсууд байгуулагдав. Дэлхийн дайнд Герман ялагдсаны дараа Зөвлөлтүүд нутаг дэвсгэрийн алдагдлаа зарим хэсгээр нөхсөн боловч нилээд нь тусгаар тогтносон хэвээр үлдсэн юм.
Хувьсгалын дараа хуучин арми таран бутарсан байсан тул сайн дурынхан дээр тулгуурласан Улаан хамгаалагчдыг дайны комиссар Лев Троцкий тэргүүтэй чекистуудын (Большевикуудын аюулгүйн алба) удирдлаган дор өсгөн бойжуулж “Ажилчин тариачны улаан арми” гээч мэргэжлийн армийг байгууллаа. Дан ажилчдаас бүтсэн арми хол явахгүйг ойлгосон Троцкий 1918 оны 6 сард хөдөөгийн тариачдыг заавал цэрэгт алба хаах журам тогтоов. Хөдөөгийн оросуудын зүгээс хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлж байсныг гэр бүл, тосгоныхныг нь барьцаалж, шаардлагатай тохиолдолд буудах тулгалтаар тогтоон барьж байжээ. Царийн (эзэн хааны) армид алба хааж байсан офицеруудыг “цэргийн мэргэжилтүүдээр” буцаан томилж, оронд нь тэдний гэр бүлийнхнийг барьцаанд авч үнэнч байхыг албадах болов. Дайны эхэнд улаан армийн офицеруудын бүрэлдэхүүний ¾ нь хаант оросын офицерууд байсан байдаг. Харин дайны төгсгөл гэхэд улаан армийн дивиз, корпусын командлагчдын 83% нь хуучин оросын армийн дайчид болжээ.
Үндсэн хуулийн ассемблейн сонгууль явагдахад большевикууд цөөнхийн суудалд суухаар санал авсан тул тэд чуулганыг хүч хэрэглэн тараав. Үндсэндээ тэдний дэмжлэгийн хүч Санкт Петербург болон Москва хотууд, бусад аж үйлдвэрийн бүсүүдэд төвлөрч байлаа.
Зэвсэгт тэмцэл эхэлснээс хойш тэд II Николай хааныг гэр бүлийнх нь хамт цаазалснаар барахгүй ангийн дайсан гэсэн нэрийн доор энгийн номхон олон сая хvмvvсийг хэлмэгдүүлж тус улсыг бүхэлд нь хамарсан өлсгөлөн гуйланчлалд нэрвүүлсэн нь ард олны дургүйцлийг хүргэж байв.
Октябрийн хувьсгал, Брест-Литовскийн үндэсний эрх ашгаас урвасан гэрээ нь большевизмын эсрэг улс төрийн бүлгүүд үүсч, хүчээ авахад хүргэлээ. Үүнд газрын эзэд, бүгд найрамдахчууд, консервативууд, дундаж давхаргынхан, хаант засаглалын талынхан, либералууд, армийн генералууд, социалистууд сайн дураар нэгдэж цагаан хөдөлгөөн (бидний мэддэгээр цагаан арми) –ийг үүсгэж, генерал Юденич, Деникин болон адмирал Колчак нар удирдах болов.
Барууны холбоотнууд ч хувьсгалд таагүй хандаж байсан бөгөөд үүнийг нэгдүгээрт, Орос улс дэлхийн дайнаас холбоотны үүргээ зөрчиж гарсан, хоёрдугаарт болзошгүй Орос-Германы эвсэл, гуравдугаарт олон улсын нэр хүндээ хамгаалах, дөрөвдүгээрт хаант Оросын авсан ихээхэн хэмжээний зээл хүчингүй болох аюултай болсон зэрэг нь нөхцөлдүүлжээ. Британи болон Франц улсууд Оросыг ихээхэн хэмжээний цэргийн зэр зэвсэг, санхүүгээр дэмжиж байсны дийлэнхи нь Германчуудын мэдэлд очив. Ингэснээр цагаан хөдөлгөөнийг дэмжсэн холбоотнуудын интервэнцийг Нэгдсэн вант улс, Франц улсууд үйлдэж, цэргүүд нь Оросын боомтуудад газардаж, аялан байлдах ажиллагаа явуулж эхэлжээ. Төвийн хүчнийхэн ч большевикуудтай халуун дотноор харьцахгүй байсан нь баруун тийш хувьсгал экспортлогдохоос битүүхэн эмээж байснаас үүдэж байв. Тэр үед Уинстон Черчиль большевизмыг “өлгийнд нь боомилохыг” шаардаж байсан нь хэдхэн жилийн дараа улс төрчдийн “толгойд орсон” юм.
Тус оны 5 сард урьдчилан тааварлаагүй нэгэн явдал болсон нь дайнд олзлогдон Сибирт цөлөгдсөн 50,000 цэрэг бүхий нь Австри-Унгарын армийн чех үндэстэн голцуу дайны олзлогдогчид болон цөллөгийнхөнөөс бүрдсэн Чехословакийн легион бослого гаргасан байна. Томас Масарикийн цогтой удирдлаган дор легион өөрсдийгөө Чехословакийн армийн корпус хэмээн нэрлэж, эх нутагтаа очин Германуудтай тулалдах сонирхолтой байв. Гэвч зөвлөлт засгийн газар амлалтаасаа буцаж Владивостокоор дамжуулан нутагт нь буцаах битгий хэл тэднийг зэвсэггүйжүүлэн хорих оролдлого хийсэн нь мөргөлдөөнд хүрч орон нутаг дахь большевикуудын зэвсгийг хураан авч олзолжээ. Сарын дотор гэхэд л Чехословакийн легион Уралын нуруунаас Байгаль нуур хүртэлх Транс-Сибирийн төмөр замын дийлэнхи хэсгийг гартаа барих болов. 7-р сарын сүүлээр тэд улам бүр хүчээ авч, 1918 оны 7-р сарын 17-нд Екатеринбург хотыг эзэллээ. Бажигдан зугтахаас өөр аргагүй болсон зөвлөлтүүд оросын эзэн хааныг гэр бүлийнхнийх нь хамтаар яаралтай цаазалсан нь тэднийг цагаантнуудад алдах вий гэсэн болгоомжлолоос болсон байдаг.
Меньшевикууд болон социалистууд Чехословак легион болон тариачдын тусламжтайгаар Самара болон Саратов хотуудыг авч, Үндсэн хуулийн ассемблэйн гишүүдийн зөвлөл (Комуч) гэгч байгууллагыг байгуулав.
Дайны комиссар Троцкигийн удирдлаган дор цэргийн оргон зугталт, халшралт, үймээн самууныг хатуу гэсгээн шийтгэх хээрийн шүүхийг байгуулав. Дайны талбарт улаан армийн цэргийн ухралт, няцалт, зугтаалт маш өндөр хувьтай байсан тул галын шугаман дээр шууд буудан цаазлахыг хүртэл зөвшөөрчээ.
Консерватив, үндэсний үзэлт засгийн газрууд Башкир, Киргиз болон Татарт байгуулагдсан бол Сибирийн бүсийн засгийн газар гэгчийг Омск хотот байгуулжээ. Улмаар 1918 оны 9-р сард бүх зөвлөлтийн эсрэг засгийн газрууд Уфа-д хуралдаж шинэ Оросын түр засгийн газрыг Омскт байгуулахаар тогтож, 5 хүний бүрэлдэхүүнтэй удирдагын зөвлөлийг байгуулсаны 3 нь социалистууд, 2 нь кадетууд байлаа. Омск дахь засгийн газар удалгүй шинэ дайны асуудал хариуцсан сайд, адмирал Колчакийн нөлөөнд орж, 11-р сарын 18-нд тэрээр төрийн эргэлт хийв. Зөвлөлийн гишүүдийг баривчилж, Колчак өөрийгөө “Оросын агуу удирдагч” хэмээн зарлав. Гэсэн хэдий ч тэрээр улс төрийн болон цэргийн үйл хэрэгт хангалттай туршлага, мэдлэггүй удирдагч (тэрээр зөвхөн тэнгисийн аян дайны чиглэлээр мэргэшсэн нэгэн байв) гэдгээ удалгүй харуулав. Түүний хамгийн том алдаа нь бүс нутаг дахь хамгийн хүчтэй цэргийн бүлэглэл болох Чехословакийн легионтой учир зүйгээ олж чадаагүй явдал юм.
Большевикуудын коммунист Засгийн газрын тухайд Адмирал Колчак засгийн эрхэнд гарч ирсэн нь улс төрийн ялалт байв. Учир нь тэрээр ардчилсан бус гэдгээ нотлон харуулжээ. Тэрээр 400,000 хүний хүч бүхий ардын арми гэгчийг зохион байгуулж, түүний цэргүүд Перм болон Уфа хотуудыг эзлэн авсан нь түүний амжилтын оргил цэг нь байлаа.
1918 оны 4 сард Баку хотын коммун байгуулагдаж тус оны 7-р сар хүртэл оршин тогтнов. Бакугийн улаан арми урд зүгээс ирэх Оттоманы Исламын армийг тогтоон барьж байв. Зөвлөлтүүдийн баруун жигүүрийнхэн болон меньшевикүүд Перс дэх Британы цэргийн командлагч генерал Данстервильтай яриа хэлэлцээ хийж эхлэн, үүнийг нь большевикууд болон зүүн жигүүрийнхэн эсэргүүцэх болсон ч 7 сарын 25-нд явагдсан бүх нийтийн санал хураалтаар олонхи нь Британичууд болон большевикуудыг хөөн гаргахын төлөө саналаа өгчээ. Ийнхүү Бакугийн коммун төгсөж Төв Каспид дарангуйллын засаг тогтов.
Дайны шийдвэрлэх жил болсон 1919 он гарч Большевик засгийн газар Петроградаас Москва, өмнө тийш Царицын (өнөөгийн Волгоград) хүртэлх Оросын зонхилох хэсэгт хяналтаа хатуу тогтоож байв. Зүүн зүгт адмирал Колчакын удирдсан багахан арми Транс-Сибирийн төмөр замын дагуу хяналтаа тогтоож байсан бол өмнөдөд Цагаан армиуд Дон ба Украйны дийлэнхи хэсгийг хянаж байлаа. Кавказд генерал Деникин шинэ цагаан арми гэгчийг үүсгэн байгуулав. Шинэхэн тусгаар тогтносон Эстони улс 1918 оны 11 сараас хойш большевикуудтай тулалдаж байсан нь Зөвлөлт засаг түүний суверинитетийг үл хүлээн зөвшөөрч, түрэмгийлэн довтолж эхэлсэнээс болсон аж. Цагаантнуудад тусламж үзүүлэх зорилгоор Англи, Францын цэрэг (антантын гүрнүүд) Хар тэнгисийн эрэгт бууж, Одесса хотыг Францчууд эзэлсэн байсан бол Мурманск Британы мэдэлд байв. Мөн Британи, АНУ-ын хамтарсан хүч Архангельскийг эзэлсэн бол япончууд Владивостокт хяналтаа тогтоов. Японы 150,000 хvнтэй аялан байлдах корпус Владивостокт 1918 оны 4-р сарын 5-нд газардаж Читад тулж ирэв.
Казакууд Украйнд хүчтэй байсан боловч зохион байгуулалтанд орж, өөрсдийн амжилтыг бататгаж чадахгүй байсаар 1919 оны 1 сард эхэлсэн большевикуудын сөрөг дайралтанд дарагдав. 1919 оны 2-р сарын 3-нд Улаан арми Киев хотыг эзэллээ.
Цагаан арми Украйны Хар армитай тулалдах болов. Улаан армиас зугтан Хар Армид нэгдэх нь их байсан, нөгөө талаар хүчээ нөөх зорилгоор Большевик засгийн газар Украйнаас цэргээ татав. Хар армиар дамжуулан анархистууд өмнөд Украйнд бэхэжсэн байна.
Энэ хооронд Троцкий Александр Колчак ын эсрэг дахин нэг арми илгээв. Чадварлаг командлагч Тухачевский гаар удирдуулсан энэ арми нь Екатеринбургийг дахин эзэлж, Транс-Сибирийн төмөр замын дагуу аялан байлдах болов. Аль аль тал нь өгөө аваатай тулалдсаар байсан боловч Улаан арми хүч давуутай тул аажмаар давамгай болж байлаа. Цаашдын хандлагыг хүлээн зөвшөөрсөн Францын цэрэг 1919 оны 4 сарын 8-нд ямар нэгэн тулалдаан хийлгүйгээр Одессыг орхин гарсан бол Колчакийн улаан арми ухарч зугтаасан нь Их Британи, АНУ-ын найдварыг унтрааж, өвөл болж тэнгис хөлдөхөөс өмнө амжин Мурманск ба Архангелскаас хүчээ татлаа. Хэдийгээр Их Британи өөрийн цэргээ татсан боловч мөнгө, зэр зэвсэг, хүнс, сум, цэргийн зөвлөхүүд илгээх байдлаар Цагаан армиуд, түүний дотор генерал Юденичийг дэмжсээр байв. 1919 оны 11-р сарын 14-нд Улаан арми Омскийг эзлэв. Үүний дараахан Колчак засгийн эрхээ алдаж, Цагаан армийнхнаас Сибирь цэвэрлэгджээ.
Зуны эхэн сард генерал Пётр Врангел ийн удирдлаган доорхи Кавказийн арми умард руу довтолж, Колчакын хүчинд туслах, холбогдохыг эрмэлзэв. Тэд Царицыныг эзэлсэн боловч Троцкий Тухачевскийгаар удирдуулсан шинэхэн армиа Пётр Врангель руу илгээв. Илт давамгай хүчтэй тулгарсан Кавказын арми Царицыныг орхиж, өмнөд рүү дутаав.
Зуны сүүлээр "Доны арми" хэмээн нэрлэгдсэн өөр нэгэн казак цэргүүд генерал Мамонтовын удирдлаганд дор Украйн руу дайрлаа. Олон газар зэрэг дайн хийж сульдсан улаан арми Киев хотыг 1919 оны 9 сарын 2-нд орхин гарлаа. Мамонтовын дайчид хойшоо үргэлжлүүлэн довтолж Воронеж хүрсэн боловч тэнд 10-р сарын 24-нд Тухачевскийн армид бут цохигджээ. Деникиний хүч нилээд амжилттай аялан байлдаж, 1919 оны өвөл генерал өөрийн цэргүүдийн хамт өмнөд фронт дээр тулалдаж, Тула хотыг хяналтандаа авч Москва руу нилээд дөхөөд байсан боловч Нестор Махно гоор удирдуулсан Украйны Анархист Хар арми цагаан армийн хангамжийн гинжин хэлхээг бүрдүүлдэг хэд хэдэн чухал сууринг хяналтандаа барьж, эх нутаг болох Украйныг нь түйвээж байсан тул украйн голцуу цэргийн генералууд Деникинд санал тавин арагш Украйн руугаа аялан байлдах болсон байна. Хүнс, зэр зэвсэг, сум, их буу, хүн хүчний дутагдалд орсон Деникиний арми хэд хэдэн шийдвэрлэх тулалдаануудад ялагдал хүлээв. Улаан арми Киев хотыг 12 сарын 17-нд эргэн эзлэн авч, цохигдсон Козакууд хар тэнгисийн зүг зугтаасан байна.
Оросын төв болон дорнод хэсэгт цохигдоод байсан Цагаан армиуд харин өмнөд Украйныг захирч байсан Нестор Махногийн анархист Хар армийг үлдэн хөөхөд амжилт олов. Гэтэл энэ нь цаанаасаа Троцкигийн зальжин бодлогын үр дагавар байлаа. Хар армийг хүчээ авахаас эмээсэн Москва цаашид түүнд бүх талаар тусламж, дэмжлэг үзүүлэхээс татгалзан аль алинаар нь бие биенийг нь устгуулах бодлого барьж, цагаан казакууд болон хар армийн хооронд хөндөлссөн байсан улаан армийн зарим анги нэгжүүдийг ухраан татсанаар Крым болон өмнөд Украйнд Цагаан арми ноёрхох болов.
Улаан армид дахин нэгэн заналхийлэл учирсан нь цагааны генерал Юденич Британы дэмжлэгтэйгээр Эстонид 20,000 орчим хүнтэй жижиг арми зохион байгуулж, 1919 оны 10 сард Петроградыг эзлэх гэнэтийн довтолгоон хийв. Дайралтыг мэргэжлийн өндөр түвшинд зохион байгуулж, голцуу шөнөөр довтолж байсны зэрэгцээ хөнгөн морьт цэргээр маневрлаж, Улаан армийн байрлалыг сандаргаж байлаа. Түүнчлэн Юденичд Британы 6 танк байсан нь улааны цэргүүдийг сандралд оруулж, нэгдсэн удирдлагыг нь алдагдуулахад ихээхэн үр дүнтэй ашиглагдаж байв. 1919 оны 10 сарын 19-нд Юденичийн цэргүүд Петроградын захад хүрэв. Тэр битгий хэл Москва дахь Большевикийн төв хорооны зарим гишүүд Петроградыг Юденичд сул өгөх хүртэл санал тавьж байсан ч Троцкий эрс татгалзан өөрөө биечлэн хамгаалалтыг удирдах боллоо. Троцкий хэлэхдээ “15-хан мянган хүнтэй хуучин офицеруудын жижигхэн арми 700,000 оршин суугчтай ажилчин ангийн нийслэлийг эзлэнэ гэдэг боломжгүй зүйл” гээд тэрээр хот өөрөө өөрийгөө хамгаалах стратегийг боловсруулжээ. Троцкий боломжтой бүх ажилчдыг эр эм гэлгүй зэвсэглэн, мөн Москвагаас цэргийн хүч шилжүүлэв. Хэдхэн долоо хоногийн дотор Петроградыг хамгаалж буй Улаан армийн хүн хүч 3 дахин нэмэгдэж, Юденичийн хүн хүчтэй 3:1 харьцаатай болов. Энэ үед Юденич хангамжаар дутагдаж, хотыг тойрсон бүслэлтээ буулгахаар шийдэж, армиа Эстони хүртэл ухраав. Түүнийг Эстонид ирэхэд Эстоний засгийн газар Москвагаас эмээн армийн зэвсэглэлийг нь хураав. Юденичд үнэнч үлдсэн түүний армийн үлдэгдэл хүчийг Эстоний арми бут цохисноор энд галын шугам намжсан юм. Юденич Хельсинк руу зугтаж, харин Тартугийн гэрээний дагуу Юденичийн дийлэнхи цэргүүд цөллөгт явжээ. Мамонтовын козак армийг Воронежд, Юденичийг Петроградад, Колчакыг Омскт ялсан нь дайны өнгийг хувиргав.
Сибирьт адмирал Колчакын арми бутарч, тэрээр баригдсан бөгөөд өөрийн залгамжлагчаар Григорий Семёнов ыг томилжээ. Сибирь дэх дайн үргэлжилсээр байсан авч цар хэмжээ, ач холбогдлын хувьд багассаар түүний хүч зэвсэгт бүлэглэл буюу хэрэг дээрээ дээрэмчдийн бүлгийн хэмжээнд хүртэл хумигдан хэсүүлчдийн цуваа төдий болов. Улмаар Семёновын Казак цэргийн үлдэгдлүүд Хятад руу дутаасан авай.
Чехословакийн легион нь Оросын иргэний дайнд хамрагдах тийм ч сонирхолгүй байв. Тэд Германы армитай тулалдах л хүсэлтэй байсан боловч дэлхийн дайн дуусгавар болсоноор тэдний тулалдах сонирхол унтарчээ. Түүнчлэн Колчакын урагшгүй удирдлагад урам хугарсан тэд 1919 оны туршид өөрсдийн цэргүүдээ бага багаар Европ руу далайгаар илгээх болов. Үүнд нь Транс-Сибирийн төмөр замын дорнод үзүүрт нь хяналтаа тогтоож байсан АНУ-ын генерал Уйльям С.Гравз тусалжээ. Ингэснээр Чехословакийн легион Владивостокыг бүрэн орхин нутгийн зүг одсон юм. Тэдэнтэй цуг мөн АНУ-ын цэргүүд Сибирийг орхин гарлаа.
Цагаан армийн үлдэгдэл хүн хүчний дийлэнхийг 1920 оны өвөл-хаврын завсарт Британы хөлгүүд нүүлгэн шилжүүлэв. Генерал Врангель харин бууриа сахин үлдэж, 1920 оны зун хүртэл байжээ. Москвагийн Большевик засгийн газар Украйны анархистуудын удирдагч Нестор Махнотой улс төрийн холбоо тогтоож, гэрээ байгуулсанаар Хар арми Врангелийн анги нэгтгэлүүд рүү дэс дараалан довтолж, тэрээр намрын ургацаа хурааж амжихаасаа өмнө зугтахаас өөр аргагүй болгов. Украйныг тогтоон барих оролдлого нь бүтэлгүйтсэн генерал Врангель умар зүг рүү довтлон Польш-Зөвлөлтийн дайн дахь Улаан армийн ялагдлыг ашиглахаар шийдэв. Гэсэн хэдий ч довтолгоон няцаагдаж, түүнийг Улаан ба Хар армийн морьт ба явган цэргүүд элдэн хөөж, 1920 оны 11 сар гэхэд Крим хүртэл ухраажээ. Врангель ба түүний армийн үлдэгдлийг Британий хөлөг онгоцнууд 1920 оны 11 сарын 14-нд тосон авлаа. Тэдэнтэй цуг олон арван мянган оросууд Улаан армийн харгислалаас зугтаан амь гарахыг бодож хөлөг онгоцнуудад чихэлдэн суухыг хичээсэн боловч дийлэнхи нь үлдэж хоцорсон юм. Энэ үеийн амьд гэрч нар дотор давчдам харгис хэрцгий аймшигт дүр зургийг өгүүлцгээдэг байна.
Врангель ялагдангуут Улаан арми Нестор Махнотой 1920 онд байгуулсан гэрээгээ зөрчин Хар армийг нь намнаж эхлэв. Мөн Нестор Махно болон украйны бусад анархистуудыг алах ажиллагаануудыг Чека-гийн агентуудаар дамжуулан зохион байгуулжээ. Ийнхүү Хар армийнхныг маш харгис догшин байдлаар цус урсгаж дарав. Махно болон анархистуудыг талархан дэмждэг байх магадлалтай хот тосгодуудад бүхнийг хамарсан алан хядлага, цаазлах ажиллагаа явууллаа. Энэхүү аллагыг эсэргүүцсэн үймээн самуун Украйн, Сибирийг нөмөрсөн ч мөн л ихээхэн цус, нулимсаар арчлаа.
Дорнод Сибирийн Амурын хязгаарыг өөртөө нэгтгэх төлөвлөгөөтэй байсан япончууд нөхцөл байдлыг дүгнэн цэгнэсний үндсэн дээр эцсийн эцэст өөрийн цэргээ эргүүлэн татаж, 1922 оны 10 сарын 25-нд Владивостокийг улаан армид сул өгөв. Төв Азид улаан арми Басмачи нэртэй зэвсэгт бүлэглэлүүдтэй 1923 он хүртэл тулалдсан бол Камчаткын хойг болон Умард Сахалин 1925 онд ЗХУ-тай гэрээ байгуулах хүртэл Японы эзэмшил байжээ.
Иргэний дайны явцад Улаан арми Алс Дорнод болон Монгол д цагааны үлдэгдлийг бут цохиж, тэнд мөн өөрийн хараат улсуудыг бий болгосон байна. Оросын иргэний дайн нь тус улсыг гүн хямралд оруулжээ. Сая сая хүн энэ дайны золиос болж, тус оронд Зөвлөлт засаг тогтжээ.
Дэлхийн нэгдүгээр дайн, түүнийг залгуулан болсон Оросын иргэний дайн 7 жил үргэлжилж, 20 гаруй сая хүн амь насаа алдсанаас 15 сая нь иргэний дайнтай шууд холбоотой бөгөөд үүний дотор Оросын Улаан армийн 1 сая, Цагаан армийн 500 мянган цэргүүд амь насаа алдсан байна. Колчакын дараа удирдлагыг гартаа авсан Семёнов л гэхэд өөрийн захиргаанд байсан нутаг дэвсгэртээ 100 мянга гаруй энгийн ард иргэд - эрчүүд, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг хүйс тэмтэрсэн байдаг. Дайнтай зэрэгцэн явагдсан большевикуудын Улаан террор ба Чека нарын ажиллагаагаар 250 мянган хүнийг алах буюу цаазалж, Козак цэргүүдийн төрсөн нутагт явагдсан “Козакуудаас цэвэрлэх ажиллагаа”- ны үеэр 300-500 мянган энгийн иргэд алагдсан нь тус бүс нутгийн хүн амын 15-20% болж байсан байх юм. Цагаан арми ч зүгээр байсангүй дайныг далимдуулан тэдний явуулсан Еврей нарыг хүйс тэмтрэх ажиллагааны золиос болж 100 мянган Еврей үндэстэн алагдсан байдаг. Большевикуудын хээрийн шүүх цор ганц Доны бүс нутагт л гэхэд 25 мянган хүнийг хагас жилийн дотор буудан хороосон бол Колчакын засгийн газар ганц Екатеринбург мужид л гэхэд 25 мянган хүнийг цаазалсан аж. Дайны дараа ЗХУ ихээхэн туйлдаж, бүрэн сүйрлийн ирмэгт ирсэн байв. 1920, 1921 оны ган, 1921 оны өлсгөлөн, түүнийг дагасан өвчин, тахал Оросуудыг хиаруулав.
Зөвхөн 1920 онд л гэхэд хижиг өвчний тахлын улмаас 3000000 хүн үхсэн судалгаа байна. 1922 онд Орост явагдсан тооллогоор дор хаяж 7 сая орон гэргүй, гудамжны хэмээн нэрлэгдсэн хүүхдүүд бий болоод байсан нь тэр үеийн Оросын хүн амын 5-аас илүү хувь нь байв.
Дайны үед дор хаяж 13 сая энгийн иргэд алагдаж, 1-2 сая хүн Орос орныг орхин дүрвэжээ. Эдгээр дүрвэгчдийн дотор оросын боловсролтой, оюунлаг хүмүүсийн дорвитой хэсэг нь багтаж байв.
Оросын эдийн засаг сүйрч, аж үйлдвэрийн салбарын бүтээгдэхүүн 1913 оны түвшний долооны нэг, хөдөө аж ахуйн салбарын бүтээгдэхүүн тус оны гуравны нэгийн хэмжээнд хүртлээ буурчээ. Энэ үед өлсгөлөнгөөс үүдэн нилээдгүй тооны хүн сайн дураар амиа хорлосон ч гэдэг. Аж үйлдвэрийн салбарыг аваад үзэхэд дайны өмнөх түвшингээс даавууны үйлдвэрлэл 20 дахин, төмрийн үйлдвэрлэл 50 дахин буурсан байна. Хөдөө аж ахуйн боловсруулсан газрын хэмжээ 2 дахин багасч, нэгж га-гаас авах ургацын дундаж хэмжээ 3 дахин буурав. Морин сүргийн тоо 1916 онд 35 сая байсан бол 1920 онд 24 сая болж, үхэр сүргийн тоо 58-37 сая болтлоо буурчээ. Доллартай харьцах рублийн ханш 1914 онд 1:2 байсан бол 1920 онд 1:1200 болов.
Гадаад холбоос
Ангилал:Иргэний дайн Ангилал:ЗХУ-ын түүх Ангилал:Азийн дайн Ангилал:Европын дайн Ангилал:20-р зууны дайн Ангилал:1917 оны зөрчилдөөн Ангилал:1918 оны зөрчилдөөн Ангилал:1919 оны зөрчилдөөн Ангилал:1920 оны зөрчилдөөн Ангилал:1921 оны зөрчилдөөн Ангилал:1922 оны зөрчилдөөн
Өндөр барилга
right|thumb|2005 онд баригдсан [[Кёльн дахь архитектор Ренцо Пиано- ын бүтээл.]] Өндөр барилга гэж дийлэнх хэсэг нь газар дээр байрлах барилгын төлөвлөлт ба бүтээн байгуулалтыг хамарсан барилгын салбарын нэг хэсгийг хэлнэ. Жишээ нь: байшин, орон сууц, цамхаг.
Төлөвлөлтийн төрөл
thumb|[[Кoттбус хотын соёлын төв]] Өндөр барилгын төлөвлөлтийг нь дараах төрлүүдэд ангилна:
Төлөвлөлтөд оролцогчид
thumb|Төмөр бетон араг ясан барилга Барилга байгууламж төлөвлөлтөд оролцогчдыг 5 бүлэгт хувааж болно:
Хийцийн төрлүүд
Өндөр барилгуудыг хийцийн төрлөөр нь дараах байдлаар ангилна:
Өндөр барилгад хэрэглэгддэг материалууд
Өндөр барилгыг ашиглах материалуудаар нь доорх байдлаар ангилна:
Нэмж унших
Ангилал:Барилгын салбар
Мэттью Деллаведова
Мэттью Деллаведова (Matthew Dellavedova; 1990 оны есдүгээр сарын 8-нд Викториа мужийн Мэриборо хотод төрсөн) — Австралийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд НБА-гийн «Милуоки Бакс» болон Австралийн шигшээд тоглодог.
Замнал
2013 оны НБА-гийн драфтын үеэр Деллаведова «Кливленд Кавальерс» багтай нэгдсэн бөгөөд зуны лигт ур чадвараа ахиулжээ. 2013 оны есдүгээр сарын 12-нд хоёр жилийн гэрээг 1.3 сая доллараар байгуулсан.
Гадны холбоос
Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Австралийн шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн шидэгч-хамгаалагч Ангилал:Кливленд Кавальерс багийн тоглогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Австралийн олимпын оролцогч Ангилал:Австраличууд Ангилал:1990 онд төрсөн
Марк (Ариун Библи)
Маркийн бичсэн Сайн мэдээ нь он цагийн хувьд Шинэ гэрээний хамгийн анх бичигдсэн ном бөгөөд(κατὰ Μᾶρκον εὐαγγέλιον,, то eуангелион ката Маркон) МЭ 55-65 оны үед бичигдсэн хэмээн шашин судлаачид үздэг. Дөрвөн элчийн бичсэн Сайн мэдээний нэг юм. Номын зохиолчийн нэр нь тодорхойгүй боловч эртний Христийн чуулганы итгэгчид Марк бичсэн гэдэгт итгэдэг. Марк бол Шинэ Гэрээний үед амьдарч байсан Христийн шавь юм. Энэхүү ном нь Ромын захиргаадалт, харгислалд дарлуулж байсан итгэгчдэд авралын сайн мэдээг хүргэх, зоригжуулах үүднээс бичигдсэн гэж үздэг. Агуулга нь Сайн мэдээ буюу Баярын мэдээний бусад 3 ариун айлдлын номтой ижил бөгөөд Христийн амьдрал, үйлчлэл, түүний үйлдсэн гайхамшиг, үхэл, амилалт зэргийг өгүүлдэг. Ном нь нийт 16 бүлэгтэй, хамгийн хураангуй бөгөөд ойлгомжтой бичигдсэн сайн мэдээний ном болно.
Ангилал:Библи Ангилал:Шинэ Гэрээ
Рихтерийн шаталбар
Рихтерийн шаталбар нь газар хөдлөлтийн хүчийг хэмждэг хэмжигдэхүүн юм.
Ангилал:Геологи
Хүчтэй харилцан үйлчлэл
Кваркууд ба глюонууд, тэдгээрээс тогтох нийлмэл бөөм болох адронууд (барионууд ба мезонууд) хүчтэй харилцан үйлчлэлд орно. Ө.х. цөмийн хүчтэй хүч нь кваркууд ба глюонуудыг хооронд нь холбож байдаг хүч бөгөөд, кварк ба глюон нь протон, нейтрон болон бусад атомаас жижиг бөөмийг үүсгэдэг эгэл бөөмс юм.
Гадаад холбоос
e:Strong interaction
Ангилал:Цөмийн физик
Хотгорын орд
Хотгорын орд 1979-1982 онд Л.В.Заботкин нарын гүйцэтгэсэн 1:200000-ны масштабын геологийн зураглалын ажлын үр дүнд Хотгорын газрын ховор металлын илрэл тогтоогдсон ба 1:10000-ны масштабтай эрлийн ажил хийгдсэн байна.
Эрлийн ажлын дүнд аргиллитжсан фойяитад ГХЭ-ийн нийлбэр ислийн (∑TR) агуулга 0.14-6.17% хүрч байгааг тогтоон, аргиллитжих хувирал нь хүдэр үүсэлтэй нягт холбоотой тул эрлийн шууд шалгуур тэмдэг гэж үзсэн.
Кадастр
Кадастр (Cadastre) гэж газар болон бусад үл хөдлөх эд хөрөнгийн байршил, хил зааг, талбай, эзэлхүүн, тоо хэмжээ, төлөв байдлыг тогтоох чанарын болон эдийн засгийн үнэлгээ хийх, төлбөр ноогдуулах үндэслэлийг бий болгох, тэдгээрийн өмчлөл, эзэмшил, ашиглалтын эрхийг баталгаажуулах цогц үйл ажиллагааг хэлнэ.
Цахим холбоос
Ангилал:Төрийн захиргааны байгууллага Ангилал:Геодези Ангилал:Зурагзүй Ангилал:Хотын тохижуулалт Ангилал:Кадастр ба газрын хэмжилт
Мэнжян
Мэнжян (蒙疆 ~ «Монголын хязгаар нутаг» буюу «Монголын Өөртөө Засах Холбоот Засгийн Ордон» монгол бичгээр ) — 1939-1945 онд Өвөр Монгол оронд тогтсон, Японы тоглоомын улс байв.
Нэр
Энэ улсын бүтэн нэр нь янз бүр солигдож байсан бөгөөд «монгол хязгаар нутаг» гэсэн утгатай Мэнжян (Мөнжян, Мэнзян, Мэнцян) гэсэн товч, оноосон, хятад нэрээр түүхэн дэх бусад монгол улсаас ялган таньдаг.
Оршил
1931 онд Японы эзэнт гүрэн Дундад Иргэн Улс (ДИУ) руу дайран Манжуурыг эзлэн авж Манж-гог үүсгэсэн бөгөөд цааш Өвөр Монголын болон Бээжин хавийн мужуудад нэвтэрчээ.
1933 оноос Цахар мужийг эзэлж 1936 онд Дэмчигдонров вангийн тэргүүлсэн «Монголын цэрэгжсэн засгийн газар» байгуулагдав. 1939-1937 онд Суйюянь мужийн нутгийг авсан. 1937 онд «Монголын нэгдсэн автономит засгийн газар» гэх болсон.
Түүх
1939 онд Цахарын өмнөд хэсэг, Шаньсигийн умард хэсэг автономит засгийн газарт нэгдэж шинээр «Мэнжянгийн нэгдсэн автономит засгийн газар» гэдэг болов. Засгийн газар Хаалган хотын ойр Жанбэйд байсан.
1941 онд «Монголын өөртөө засах холбоо» нэртээ болсон ба Ван Жинвэйн Наньжинд байгуулсан, Японы мэдлийн Хятадын засгийн газарт нэр төдий хамаарах болжээ. Үнэндээ бол өөрийгөө бүрэн засч байв.
1945 оны Зөвлөлтийн үүсгэсэн Чөлөөлөх дайнд Япон ялагдан бууж өгсний хамт дуусаж татан буугдсан.
Цахим холбоос
Ангилал:Өвөр Монголын түүх Ангилал:Монголын түүхэн улс Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй түүхэн улс Ангилал:Хятад-Японы хоёрдугаар дайн Ангилал:Японы колоничлолын түүх Ангилал:Японы Хаант Улсын тоглоомын улс Ангилал:Монгол-Японы харилцаа Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр
Хорчины Шигүшидэй манлай баатар
Ангилал:Монголын баатар Ангилал:Дундад зууны монгол Ангилал:Хорчин
Абижан
Кот-д'Ивуар Улсын хуучин нийслэл, дэлхийн томоохон хотуудын нэг бол 4.4 сая хүнтэй Абижан (Abidjan) хот юм. 1896 онд үүсэн байгуулагднаас хойш 1934 онд Францын эзэмшил Кот-д'Ивуар (Côte d'Ivoire) улсын, 1960-аад онд тусгаар тогтносон улсынхаа нийслэл болсон. 1983 онд Ямусукро руу нийслэл гэх нэрээ шилжүүлэн өгсөн.
Цахим холбоос
Ангилал:Африкийн суурин Ангилал:Далайн боомттой суурин Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот Ангилал:Кот-д'Ивуарын суурин Ангилал:Саятан хот Ангилал:Кот-д'Ивуарын урьдын нийслэл Ангилал:1886 онд үүсгэн байгуулагдсан
Лук
Лукийн бичсэн Сайн мэдээ (Τὸ κατὰ Λουκᾶν εὐαγγέλιον, То ката Лоукан евангэлион) нь Синоптик сайн мэдээнүүдийн нэг бөгөөд МЭ 60-63 оны үед бичигдсэн. Дэлгэрэнгүй бичигдсэн 24 бүлэгтэй. Бичигч нь Христэд итгэгч Лук бөгөөд тэрээр Теофил гэгч хүнд бичсэн захидлуудын эхнийх нь юм (удаах нь Үйлс ном болно). Лук нь иудей бус харь үндэстний итгэгч байсан ба тэрээр эмч хүн байв. Лукийн бичсэн сайн мэдээнээс харахад тэрээр өндөр боловсролтой, чадварлаг зохиолч, ажигч гярхай түүхч байсан гэдгийг харж болно. Матай иудей итгэгчдэд зориулж сайн мэдээгээ бичсэн, Марк Ром дахь чуулганд зориулан хураангуй сайн мэдээ бичсэн бол Лук Грек хэлтэй харь үндэстэний итгэгчдэд зориулж, дэс дараатай, дэлгэрэнгүй сайн мэдээг бичихийг зорьжээ.
Ангилал:Шинэ Гэрээний ном  Ангилал:Эвангели
Андре Мари Ампер
Андре Мари Ампер (André-Marie Ampère, 1775 оны 1 сарын 20 - 1836 оны 6 сарын 10) нь цахилгаан соронзонг анх нээсэн гэгддэг, Францын нэрт физикч, математикч, цахилгаан динамикийг үндэслэгчдийн нэг ажээ. Гүйдлийн хүчний нэгж болох "ампер" нь түүний нэрээр нэрлэгдсэн.
Амьдрал
Андре Мари Ампер нь Францын Лион хотноо төржээ. Ампер бүр багадаа, тоо бичиж чаддаггүй байхдаа чулуу самрын ясаар арифметикийн бодлого боддог байсан гэдэг. Ямар ч сургуульд суралгүй гэрээр бие даан боловсрол олж, өөрийн саруул оюун ухаан, нөр хөдөлмөрөөр их үр дүнд хүрсэн энэ эрдэмтэн бүр хүүхэд бага наснаасаа номын их хорхойтон байжээ. Тэрээр 11 настайдаа шинжлэх ухааны туйлаас сонирхож, аливаа зүйлийн учрыг олж, нууцыг тайлах хүсэл сонирхолтой болсон байлаа. Үүнд тэдний гэрийн баялаг номын сан нелөөлсөн нь лавтай. 12-14 насандаа Ампер Д'Аламбер, Д.Дидро нарын зэрэг алдарт эрдэмтэн, мэргэдийн бүтээл 20 боть нэвтэрхий толийг уншин дуусгаж, 13-тайдаа "Дугуйн квадратурын бодлого" хэмээх анхны эрдэм шинжилгээний бүтээлээ Лион хотын Академид хэлэлцүүлж байжээ.
Тэрээр физикийн ухааныг бие даан судалж 18 нас хүрэхдээ Ж. Лагранжийн "Аналитик механик"-ийг бүрэн судлаад их сургуулийн программт хичээлийг үзсэн байв. Тэгээд 1802 онд "Математикийн онолын хошин бодомжууд" гэдэг номоо хэвлүүлжээ. Энэ үед эцэг нь цаазлуулж, эхнэр нь нас баран амьдралд нь хүнд цохилт болсон ч шинжлэх ухаанд биеэ зориулна гэсэн замаасаа хазайсангүй. A. М. Ампер 1814 онд Францын Шинжлэх ухааны академиийн гишүүнээр сонгогдсон бөгөөд 1824 он хүртэлх жилүүд бол түүний эрдэм судлалын ажилд хамгийн өгөөжтэй үе байв. Чухамхүү энэ үеэр тэр цахилгаан ба соронзон үзэгдлийн холбоог тогтоосон анхны онол соронзны мөн чанарын тухай таамаглал гаргаж, 1820 онд гүйдэлтэй дамжуулагчид соронзон орноос үйлчлэх хүчийг анх тодорхойлжээ. Мөн цахилгаан гүйдэл гэдэг ойлголтыг физикт анх удаа оруулжээ. Тэр үедээ Амперийн хэрэглэж байсан ширээ, багажууд нь одоо хэр хадгалагдсаар байна. Эдгээр багажаа ашиглан цахилгаан соронзон талбайн үйлчлэлийн чиглэлийг тодорхойлох аргыг (Амперийн дүрэм) тэр 1820 онд боловсруулсан байна. Ингээд таван жилийн хугацаанд хийсэн туршлагууд дээрээ үндэслэж "Цахилгаан динамикийн үзэгдлийн талаар туршлагаас гарсан онол" хэмээх сонгодог бүтээлээ хэвлүүлж, "Амперийн тэгнүүр" гэж шинжлэх ухаанд нэршсэн багажаа зохион бүтээжээ. Ампер зөвхөн алдарт физикч төдийгүй нэрт математикч байсан юм. Математикийн салбарт хийсэн түүний гол бүтээлүүд 1830-аад онд туурвигдсан бөгөөд гол нь магадлалын онол, вариац тоолол, математикийн анализийн салбарт зориулагдсан байдаг.
Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд "Хүн төрөлхтний мэдлэгийн ангилал буюу шинжлэх ухааны философийн туршлага" номынхоо 1-р ботийг 1834 онд хэвлүүлсэн бөгөөд тэр үед хэлний шинжлэлийн нэрт эрдэмтэн болоод байсан хүү Жан Жак нь түүнд тусалсан гэдэг. Түүгээр ч барахгүй уг номын 2-р ботийг хүү нь гүйцээн хэвлүүлсэн байна.
A. М. Ампер 62 нас сүүдэртэйдээ Марсель хотод өөд болжээ. Эрдэмтний физикийн шинжлэх ухаанд оруулсан гавьяаг мөнхжүүлж 1881 онд гүйдлийн хүчний нэгжийг "Ампер" хэмээн нэрлэжээ. Мөн төрөлх Лион хотод нь түүний хөшөөг босгожээ. 1931 онд Амперийн амьдарч агсан байшинг сэргээн засаж гэр-музей байгуулсан байна.
Шансигийн газар хөдлөлт
Шансигийн газар хөдлөлт нь 1556 оны 1 сарын 23-нд Хятадын Шанси мужид гарсан бөгөөд 830,000 хүний амь насыг авч одсон юм. Түүхэн дэх хамгийн хүчтэй газар хөдлөлтөд тооцогддог.
Ангилал:Хятадын газар хөдлөлт Ангилал:Шэньси Ангилал:1556 он Ангилал:16-р зууны байгалийн гамшиг
Манжин
Ангилал:Малын тэжээл
Мушгиа худагийн орд
Мушгиа худагийн ордын хэмжээнд 1983-1984 онд ЗХУ ба БНМАУ-ын ШУА-ийн геологийн хамтарсан экспедици болон БНМАУ-ын ЭХУУҮЯамны ГУУҮШИнституттай хамтран эрэл-хайгуулын ажлыг Төв ба Хүрэн хадны хүдрийн бүсийн хэмжээнд хийсэн бөгөөд үүний үр дүнд ордын тойм нөөцийг тухайн үеийн нөөцийн ангилалаар С2+P1 зэргээр 398 сая тн хүдэрт агуулагдсан ГХЭ-ийн нийлбэр исэл нь 6,1 сая тн гэж үнэлсэн байна. 1989-1990 онд Говь нэгдлийн геологич Д.Цэцэнпилийн удирдлагаар Төв, Хүрэн хад, Төмөртэйн хүдрийн бүсүүдийн хэмжээнд эрэл-үнэлгээний ажил гүйцэтгэсэн бөгөөд энэ ажлын үр дүнд тухайн үеийн ангилалаар С2 зэргээрөнөөгийн ангилалаар боломжитой С зэргийн түвшинд 0,88-3,11 хувийн ГХЭ-иин ислийн нийлбэр агуулга бүхий 23,6 сая тн хүдэр, 246,9 мянган тн ГХЭ-ийн ислийн нөөц тооцон, Р1 буюу баялгийн түвшинд 0863-0,65 хувийн агуулгатай 1,6 сая тн хүдэр,24,7 мянган тн ГХЭ-ийн ислийн бяалагийг тус тус үнэлжээ. “Монгол газар” ХХК, “Рэмет” ХХК, “Мушгиа худаг металс” ХХК нар 2007-2011онуудад нарийвчилсан хайгуулын ажлыг хийсний үр дүнд Мушгиа худагийн ордын хэмжээнд ГХЭ-ийн шинэчилсэн нөөцийг бодитой В болон боломжтой С зэргээр нийтдээ 0,82-2,2 хувийн ГХЭ-ийн (RE2O3 буюу TR2O3) агуулгатай 17,6 сая тн хүдэр, 231,8 мянган тн ГХЭ-ийн ислийн нөөцийг тогтоосон.
Ордын нөөц
Ангилал:Дэлхий Ангилал:Геологи Ангилал:Ашигт малтмалын геологи Ангилал:Газрын ховор шорооны элемент Ангилал:Монголын геологи Ангилал:Монголын ашигт малтмал Ангилал:Монголын ашигт малтмалын ордууд
Иохан
Иоханы бичсэн Сайн мэдээ нь (Грек τὸ κατὰ Ἰωάννην εὐαγγέλιον) МЭ 80-95 оны үед бичигдсэн. Сайн мэдээний дөрвөн номон дундаас хамгийн онцлогтой ном бөгөөд нөгөө гурван номд орхигдсон байдаг Есүсийн Иудей, Иерусалим дахь үйлчлэлийн тухай илүү ихийг өгүүлсэн байдаг. Бичигч нь өөрийгөө "Есүсийн хайртай шавь" хэмээн далдалсан байдаг. (Иохан 13:23, 19:26, 20:2, 21:7,20) Эртний Христэд итгэгчдийн гэрчлэл баг уг сайн мэдээнд заасан баримтуудаас үзвэл уг номын зохиолч нь Христийн анхны арван хоёр шавийн нэг, Есүсийн ойрын хүрээний хүн (Петр, Иаков, Иохан) Зебеедений хүү Гэгээн Иохан хэмээн заадаг. Иохан энэхүү сайн мэдээгээ Ефес хотод сууж байхдаа бичсэн бөгөөд бичиж байх үедээ нас дээр гарсан байсан хэмээн түүхчид үздэг. Ном нь дэс дараалалтайгаар бичигдсэн нийт 21 бүлэгтэй.
Сүлжээний үйлдлийн систем
Ихэнх сүлжээний орчинд компьютерүүд кодын түвшнийг шаарддаг ба түүнийг сүлжээний үйлдлийн систем {{{lang-en|Network Operation System, NOS}}) гэнэ. Сүлжээний компьютерүүдийн хооронд холбох хандалтыг зөвшөөрөх, хэрэглэгчдийн таниж буйг терминал танигчаар танихыг шаарддаг. Тухайлбал: Netware. Мэдээж энэ үйлдлийн систем нь ажиллахын тулд суурь үйлдлийн системийг суулгасан байх шаардлагатай. Хост компьютер гэдэг нь сүлжээг бүхэлд нь хянаж удирддаг төв компьютерийг хэлнэ. Node гэж тухайн сүлжээнд холбогдсон төхөөрөмжийг хэлнэ. LAN-ий хувьд хост нь серверийн үүрэг гүйцэтгэнэ. Сервер гэдэг нь олон компьютер терминалуудын хувьд өгөгдлийн бааз, програмыг барьж байдаг компьютер юм. Энэ компьютер, терминал, workstation-ийг клиент гэнэ. Клиент нь утсан болон утасгүй сүлжээгээр холбогдсон node-ууд байх бөгөөд энэхүү сүлжээг бүхэлд нь client server network гэнэ. Сервер дэх программ, файлууд нь хэрэглэгчийн машины санах ой уруу хадгалагдана.
Сүлжээний үйлдлийн систем нь үйлчлүүлэгч болон үйлчлэгч компьютерийн компонентуудыг хоёуланг нь агуулдаг. Сүлжээний орчинд ажиллаж байгаа сүлжээний хэрэглээний програмууд сүлжээний үйлдлийн системийн нэг түвшинд байрладаг. Сүлжээний хэрэглээний програм нь сүлжээнд холбогдсон хэвлэх төхөөрмж, мөн файл системд ханддаг төхөөрөмжүүд, файлыг өргөтгөгч, вэбийг үзүүлэгч, электрон шуудангийн програм, сүлжээний тусгай утилитуудаас бүрддэг. Сүлжээний орчны харилцааны давхралдсан шинж чанарыг тодорхойлдог бүрхүүл програм мөн байдаг. Сүлжээний хэрэглээний програмууд нь дотоод сүлжээ болон өргөтгөсөн сүлжээн дэх компьютерүүдтэй мэдээллийг солилцох, хаяглах, илгээх мөн компьютерийн интерфейсээр дамжуулан сүлжээний төхөөрөмжүүдэд хандах, сүлжээний протоколыг зааварчлахын тулд сүлжээний үйлдлийн систем ба үйлчлүүлэгчийн програм хангамжийг хэрэглэдэг. Эдгээр давхарга бүр нь сүлжээний амжилттай холболт хийхэд зайлшгүй чухал бөгөөд дээд давхаргууд нь тусгай даалгавруудыг биелүүлэхдээ доод түвшнийхээ давхаргуудаас хамаардаг. Өөрөөр хэлбэл давхарга бүр нь дээд давхаргуудын сүлжээний үйл ажиллагаанд тус тусын хувь нэмрийг оруулахын тулд үйлчилгээгээр хангадаг.
Алехандро Сабелья
Алехандро Хавьер Сабелья (Alejandro Javier Sabella, 1954 оны арваннэгдүгээр сарын 5-нд Буэнос-Айрес хотод төрсөн) — Аргентины зодог тайлсан хөлбөмбөгчин бөгөөд 2011-2014 онд Аргентины шигшээг дасгалжуулсан.
Замнал
Алехандро Сабелья Ривер Плейтад 1975-1983 онд Аргентины аваргаар тав шалгарсан, 1983 онд Аргентины шигшээд 4 тоглолтонд оролцсон хагас хамгаалагч байв. Мөн английн Шеффилд Юнайтед, Лидс Юнайтед, мексикийн Ирапуатод тоглоод 1989 онд зодог тайлжээ.
Дасгалжуулагчийн замналаа эхэлсэн Сабелья Эстудиантесийг Либертадоресын цом болон Аргентины аваргаар 2009-2010 онд шалгаруулав.
Тэр шигшээн дасгалжуулагчаар 2011 оны долоодугаар сарын 29-нд томилогдон ахлагчаар Лионель Мессиг тавив. 'Цагаан цэнхэрүүд' Сабельягийн удирдлагаар анх Венесуэлийг (1:0) хожжээ.
Холбоос
Ангилал:Аргентины шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ багийн дасгалжуулагч Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Ривер Плейт багийн тоглогч Ангилал:Шеффилд Юнайтед багийн тоглогч Ангилал:Лидс Юнайтед багийн тоглогч Ангилал:Эстудиантес багийн тоглогч Ангилал:Гремио багийн тоглогч Ангилал:Ферро Каррил Оэсте багийн тоглогч Ангилал:Ирапуато багийн тоглогч Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:Эстудиантес багийн дасгалжуулагч Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Аргентинчууд Ангилал:1954 онд төрсөн Ангилал:2020 онд өнгөрсөн
Рона-Альп
Рона-Альп (Рон-Альп, ) — Франц улсын 44 мянган км² газар нутаг, 6.2 сая хүн бүхий муж.
Энэ нутгийг Рона гол, Альпийн нуруу хоёроор нэрлэсэн. Дотроо найм хуваагддаг. Төв нь Лион.
Цахим холбоос
Ангилал:Францын урьдын муж Ангилал:Овернь-Рона-Альпийн түүх Ангилал:2015 онд татан буугдсан
Махараштра
Махараштра (лат-га. Maharashtra) — Энэтхэг улсын харьяа, нутгийн өрнөд биед оршдог муж.
307 мянган км² газар нутаг, 112 сая хүн амтай. Албан ёсны бөгөөд нутгийн хэл нь марати.
Газар зүй
thumb|left|200px|Декканы тэгш өндөрлөг Махараштра нутаг Энэтхэгийн хойгийн төв болон өрнөд хэсэгт оршдог.
Баруун талаараа Арабын тэнгисийн 840 км урт эрэгтэй. 50–80 км эрэг дагуу нам доор газрыг Конкан гэдэг. Түүнээс дорнод зүгт Өрнө Гатын нуруу эрэг дагуу сунайна. Нуруунаас дорно зүгийн өргөн уудам нутаг Декканы тэгш өндөрлөгт хамаарна.
Бусад талаараа Гужарат, Мадяпрадеш, Чаттисгар, Телангана, Карнатака, Гоа муж, Дадра-Нагархавели нутагтай хиллэдэг.
Ургамал амьтнаар баялаг. Нутгийн 20% ой.
Хүн ам зүй
Махараштра хүн амын тооны олноор улсын хэмжээнд 2-р байранд орно.
Хотын хүн амын эзлэх хувь 55% байна.
Нутгийн хүн амын олонх нь мужийн албан ёсны хэл болох марати хэлээр хэлэлцэнэ. Бусад хэлтэн бас бий.
Хүн амын 80% хиндү, 11% лал, 6% буддын шашин шүтлэгтэй.
Хот суурин
Томоохон хот (2011 оны байдлаар):
Түүх
Махараштра нутагт эртнээс олон янз хаант улс халалцан оршсоор ирсэн.
17-19-р зууны эхэн хүртэл Маратийн эзэнт гүрэн оршин байв.
16-р зуунд Португалынхан Бомбей буюу өнөөгийн Мумбай хавьд колони үүсгэн өргөжүүлж эхэлсэн.
Британи-Маратийн гурван дайны үр дүнд Британийн колоничлолд шилжиж Бомбей мужид хамааруулжээ. Нагпур гэх мэт хараат гүнт улсууд оршин байв.
Энэтхэг тусгаар тогтносны дараа 1956 онд хэлний байдлыг харгалзан Бомбей мужийн зарим хэсгийг өөр мужид шилжүүлж, Хайдарабад мужийн марати хэлт хэсгийг Бомбейд нэгтгэжээ. Мөн энэ үед хос хэлт муж байхыг эсэргүүцсэн хөдөлгөөн хоёр зэрэг дэгдэж үр дүнд хүрч 1960 онд Гужарат, Махараштра хоёр муж болон салсан.
Зураг
Ангилал:Энэтхэгийн муж улс
Аксиом
Аксиом (Axiom) гэж амьдрал дээрх илэрхий үнэнийг хэлнэ.
Ангилал:Логик Ангилал:Математик Ангилал:Шинжлэх ухааны онол
Эндрю Богут
Эндрю Майкл Богут (Andrew Michael Bogut, 1984 оны арваннэгдүгээр сарын 28-нд Мельбурн хотод төрсөн) — Австралийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны Голден Стэйт Уорриорз болон Австралийн шигшээ багийн төвийн тоглогч юм. 2005 оны драфтын №1 Богут Милуоки Бакс (2005—2012) багаас НБА-гийн гараагаа эхэлжээ. Оскар Робертсон, Жона Вүүденийн нэрэмжит шагналуудаар анхны улиралд шагнуулсан нь тухайн улирлын тэгш тоглолтоо үзүүлсэний үр дүн байв. Хаалт тавилтаар үзүүлсэн дундаж үзүүлэлт нь 2011 онд энэ төрлөөр "улирлын шилдэг" болгосон юм. 2012 оны гуравдугаар сарын 13-нд Стивен Жексоны хамт Голден Стэйт Уорриорз баг руу Монта Эллис, Экпе Удох болон Квам Браун нарын оронд очсон билээ. 2013 оны аравдугаар сарын 25-нд багтайгаа гурван жилээр гэрээгээ сунгасан юм.
Холбоос
Ангилал:1984 онд төрсөн Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Австралийн шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч Ангилал:Голден Стэйт Уорриорз багийн тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн далайн орнуудын аварга Ангилал:Австралийн олимпын оролцогч Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Австраличууд
2011 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн
2011 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн Туркийн Истанбул хотын Синан Эрдэм Дом ордонд 2011 оны 9 сарын 12-ноос 18-нд зохиогдсон.
Оролцсон улсууд
Тус тэмцээнд 102 улсын 825 тамирчин зодогложээ.
Гадны холбоос
Ангилал:Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнүүд
Лугийн голын орд
Лугийн голын ордод 1984-1989 онд хийсэн нарийвчилсан судалгаагаар орд газрын нөөцийг тодорхойлсон бөгөөд ордын хэмжээнд тухайн үеийн нөөцийн ангилалаар С1 төрлийн буюу өнөөдрийн нөөцийн ангилалаар В зэргийн 3.65% -ийн ГХЭ-ийн (RE2O3 буюу TR2O3) агуулгатай 102619.2 тн хүдрийн нөөцийн бодитой зэрэгээр, С2 төрлийн буюу өнөөдрийн нөөцийн ангилалаар С зэргийн 2.63%-ийн ГХЭ-ийн агуулгатай 333744.2 тн хүдрийн нөөцийн боломжтой (С) зэрэгээр тус тус тогтоогдсон байна. Өөрөөр хэлбэл дунджаар 2.87%-ийн ГХЭ-ийн агуулгатай 436364.1 тн хүдэр байгаа нь нийт 12505.2 тн цэвэр ГХЭ-ийн нөөц байна. Нөөцийн хамт байж болох ГХЭ-ийн баялгийг хамт 2.74 хувь ховор элементийн дундаж агуулга бүхий 416964.9 тн хүдрээр үнэлсэн.
“РЕО” ХХК нь Лугийн голын ордын хэмжээнд авч 2005 оноос хайгуул хийсний үр дүнд ордын нөөцийг шинээр тооцон нийт (B+С)зэргээр	506217,83тн хүдэрт 13505,45 тн ГХЭ-ийн ислийн нөөц байна гэж үзжээ.
Ордын нөөц
Ангилал:Газрын ховор шорооны элемент Ангилал:Монголын геологи Ангилал:Монголын ашигт малтмал Ангилал:Монголын ашигт малтмалын ордууд
Монгол улс Олимпод
Монгол улс нь 1964 оноос эхлэн Олимпын наадамд оролцож эхлэсэн бөгөөд үүнээс хойш бараг бүхий л зуны олимпод оролцсон. 1984 онд ЗХУ-ийн санаачилгаар социалист орнууд Лос-Анжелесын олимпыг бойкотолсноор Монгол улс 1984 оны зуны олимпод оролцоогүй ба оронд нь социалист орнуудын зохион байгуулсан "Эв санааны наадам" (Friendship Games) гэсэн тэмцээнд оролцжээ. Өвлийн олимпын хувьд мөн 1964 оноос хойш, 1976 оны олимпоос бусад бүх Өвлийн Олимпод оролцсон боловч одоогоор медаль хүртээгүй байна.
Монголын Үндэсний Олимпын Хороо нь 1956 онд байгуулагдаж 1961 онд НҮБ-ын гишүүн болсоны дараа 1962 онд Олон Улсын Олимпын Хороо хүлээн зөвшөөрч гишүүн болгосон түүхтэй.
1964 оны Токиогийн олимпын наадамд Монгол улс анх оролцож чөлөөт бөх, буудлага, хөнгөн атлетик, дугуй, спортын гимнастикийн төрөлд нийт 21 тамирчин хурд, хүчээ сорьсон байна.
Харин 1968 онд 16 тамирчин Мексикийн Мехико хотыг зорьж нэг мөнгөн медаль /Жигжидийн Мөнхбат/, гурван хүрэл /Чимидбазарын Дамдиншарав, Данзандаржаагийн Сэрээтэр, Төмөрийн Артаг/ медаль хүртэж, шагналт байрт хоёр тамирчин орсон байна. Ийнхүү 112 орон оролцсон тус олимпоос Монгол Улс 27 дугаар байрт орж байжээ.
1980 оны Москвагийн олимпын наадамд 43 тамирчин оролцож хоёр мөнгө /Ж.Даваажав, Ц.Дамдин/, хоёр хүрэл медаль /Д.Оюунболд, Р.Даваадалай/, таван шагналт байр эзэлж 80 орноос 22 дугаар байрт орсон юм. Тус олимпод хөрөнгөтний гэгдэх орнууд оролцоогүй.
Ажлын дараалал
Бүх системийн процесс дотор ажлын дараалал, системийн процесс аль аль нь орно. Санах ойн процесс нь бэлэн болон хадгалахыг хүссэн залгасан жагсаалтын бэлэн дараалал юм. Энэ дараалал нь гол төлөв жагсаалтыг хадгалдаг. PCB(процесс удирдах блок) –н удирдлагад нь эхлэл төгсгөлийн холбогдох бэлэн дараалал байдаг. PCB(процесс удирдах блок) болгон дохио оруулах бэлэн талбайтай, тэдгээр цахилгаан үүсгүүр нь дараагын PCB(процесс удирдах блок)-н бэлэн дараалал болдог. Дээрх систем нь мөн бусад дараалалуудаас бүрддэг. CPU–ийг үйл ажиллагаанд хувиарладаг. Түүнийг биелүүлэх хооронд мөн төгөсгөлд нь тасалдах эсвэл хүлээлгэх тохиолдол г.м онцгой ямар нэгэн үйл явдал гарахгүй. Иймэрхүү I/O хүсэлт I/O request гаргаснаар дуусна. Оролт гаралтын хариу илгээлтээс хуваасан төхөөрөмжүүд нь процесс ажиллахыг дэмждэг. Жишээ нь Диск. Системд олон процессууд байдаг. Зарим өөр процессын оролт гаралтын хариу илгээлтээс болж диск нь магадгүй завгүй болдог. Оролт гаралтын төхөөрөмжүүдийн байдлаас процессуудын хүлээх жагсаалт нь төхөөрөмжийн дарааллыг дууддаг. Төхөөрөмж бүр нь өөрийн төхөөрөмжийн дараалалтай. Шинэ процесс нь бэлэн дараалал дээрх анхны дарааллыг хийдэг. Энэ гүйцэтгэлийг сонгох эсвэл илгээлт юм. Системийн програм хангамжид ажлын дараалал нь өгөгдлийн бүтцийг ажлын хуваарийн програм хангамжууд нь ажлуудаа багтаан явуулдахад дэмжлэг. Хэрэглэгчийн дагах програмууд нь тэднийг гүйцэтгэхийг хүсдэг ба ажлууд нь багц боловсруулалтын дараалал юм.
Монгол улс Олимпод
1984 оны АНУ-ын Лос-Анжелес хотноо болсон 23 дугаар олимпын наадамд хуучнаар социалист системийн орнууд оролцоогүйгээс манай тамирчид Лос-Анжелес хотыг зориогүй юм.
Ажлын дараалал
Ангилал:Компьютер Ангилал:Мэдээллийн технологи
Монгол улс Олимпод
1988 оны Сөүлийн олимпын наадамд манай 28 тамирчин оролцож нэг хүрэл медаль /Нэргүйн Энхбат/, самбо бөхийн мөнгөн медаль /Содномын Эрхэмбаяр/ дөрвөн шагналт байр хүртэж 159 орноос 47-д оржээ.