cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Их Монгол улсын цэргийн тактик
II. Тулалдааны бэлтгэл
Энэхүү “Хүрээний байгуулалт” цэргийн хэрэгт хэрхэн нөлөөлж байв? Сурвалжуудыг үзэхэд тэр үеийн байлдааны ажиллагаа ихэнхдээ эрчтэй, ширүүн эхэлдэг боловч яваандаа хүч нь саарч, удааширч ирэх нь олонтаа байжээ. Энэ нь нэгд: дийлж буй талынхан байлдааны талбарт шархдагсад, үрэгдэгсдийг тонон дээрэмдэж, олз хөөн сатаардагтай; хоёрт: мөн ерөнхийлөн захирагч хан, ноёныхоо тушаал, захирлагыг хүрээдийн ноёд үл тоомсорлон толгой мэдэн шийдвэр гаргаж, дур дураараа ухарч давшихаар барахгүй, байлдааны цагийн байдал хүндэрвээс хүрээгээ аваад байлдааны талбараас бүр цойлон гарч одох нь ч энүүхэнд байсантай холбоотой байв.
Иймээс байлдаан сунжирч, хүчээр ааглаж байсан ч дайснаа эцэслэн сөнөөж чадалгүй зугтаалган алдах юмуу эсбөгөөс байдал таагүй тийшээ эргэж болзошгүй болсон тохиолдолд зарим хүрээд тасран салж оддогоос байлдааны талбарт үлдэгсэд аргагүйдэж гарцаагүй хүчин мөхөсдөхөд хүрэх нь цөөнгүй байлаа.
Энэ бол цэрэг-захиргааны зохион байгуулалтын “Хүрээний хэлбэр” цэргийн хэргийн хийгээд нийгмийн хөгжлийн шаардлагаас хоцрогдож, саад болж эхэлсний шинж байв. Үүнийг гярхай ажиглаж мэдсэн Чингис хаан Их Монгол Улсыг байгуулахын өмнөх шийдвэрлэх тэрхүү тулааны өмнө өөрчлөх түүхэн шийдвэр гаргажээ.
Тийнхүү Чингис хаан Наху гүний тулааны бэлтгэл үед цэргээ шинэчлэн зохион байгуулж, хуучин “Хүрээний байгуулалт”-ыг халж аравтын тогтолцоонд үндэслэсэн “Мянгатын зохион байгуулалт”-ад шилжүүлжээ. Хүрээг халж, цэргийн зохион байгуулалтын үндсэн шинэ нэгжүүд болох аравт, зуут, мянгатын ноёдоор гагц үе залгамжилсан, хуучин хүрээний ноёдыг бус, харин авъяас чадвараараа тодрон шалгарагсдыг томилсон нь цэргийн хүчин чадавхи, удирдлага, зохион байгуулалт, сахилга журмыг бэхжүүлэхэд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлэв.
Түүнээс гадна шадар цэрэг болох наян хэвтүүл, далан турхаг болон шилдэг мянган баатраас бүрдсэн одоогийн ойлголтоор бол байнгын цэргийн шинжтэй “Хишигтэн” цэргийнхээ үндэс суурийг тавив. Бас буурч, үүдэчь агтач, адуучин зэрэг чухал албан тушаалуудад тэнцэх тохирох хүмүүсийг тохон томилов. Мөн цэргийн “Чэрби” хэмээх албан тушаалыг буй болгож 6 хүнийг шалгаруулан томилжээ.
Энэ мэт цэргийн удирдлага, зохион байгуулалтыг төгөлдөржүүлэн сайжруулах арга хэмжээ авч аян дайны бэлтгэлээ шуурхай базаамагц 1204 оны хулгана жилийн зуны тэргүүн сарын арван зургааны улаан тэргэл өдөр туг-сүлдээ тахиж Наймантай байлдахаар Халх голын Ор нугын хэлтгий хад гэдэг газраас морджээ.
III. Тулалдааны өмнөтгөл буюу алсын “Марш”
Халх голын районоос Алтайн өвөр хүртэл хийсэн тэрхүү марш одоогийн нөхцөлд ч хүнд сорилт байсан нь ойлгомжтой.
Цэргийнхээ өмнө алгинч болгож Зэв, Хубилай хоёрын цэргийг илгээв. Тэд явсаар Саарь хээр гэдэг газарт хүрч найманы алгинч цэрэгтэй учирч тулалджээ. Тэгэхдээ нэгэн эцэнхий саарал морийг дайсандаа зориуд олзлуулсан бөгөөд тэр нь “монгол цэргийн агт туранхай ядруу учир байлдах чадвар муутай” гэж дайснаа төөрөгдүүлэхээр зохиосон цэргийн ов мэх байв. Дашрамд өгүүлэхэд монголчууд цэргийн ов мэхийг дээд зэргээр чадварлаг ашигладаг байсан нь гадаад, дотоодод хийсэн олон дайн, байлдааны түүхээс илэрхий байдаг билээ.
Чингис хааны гол хүч Саарь хээрт ирээд алсын аянд ядарч сульдсан цэрэг, агтаа хэсэгхэн зуур ч болов амрааж хүч сэлбэхээр буудаллажээ. Тэгэхдээ мөн л дайсныг төөрөгдүүлэх ов зохиосон нь “Галаар огжатгах” хэмээх арга байв. “Огжатгах” гэдэг нь “гэнэт цочроон аюулгах, огцом айлган төөрөгдүүлэх” гэсэн утгатай үг. Тийнхүү Чингис хааны цэрэг орой шөнө Саарь хээрийг дэлхэн бууж, хүн бүр тав таван гал түлж галаар сүр бадруулжээ. Найманы харуул түүнийг хараад “Тэд цөөн гэсэн. Гэтэл одноос олон гал ноцож байна. Өдөр бүр ундрах ус шиг нэмэн ирж байх бололтой” гэж Таян ханд мэдэгджээ. Түүнийг сонсоод Таян хан “Монголын агт туранхай байна. Бид Алтай даван хөдөлж монголыг “Өдөж хөдөлгөж” (хуурмагаар ухарч дайсныхаа хүчийг нь тарамдуулах зорилготой хэрэглэдэг байсан тактикийн овт нэгэн аргыг ийн нэрлэдэг), Алтайн өлгийг хүртэл Нохой хэрэл хэрж” (мөн тактикийн өвөрмөц нэгэн арга) займруулан чирэгдүүлж аваачвал монголын агт улам туранхилан ядрах болно” гэжээ. Хашир хүний энэ шийд уг нь зөв байв. Гэвч Таян ханыг дагагсад хүний тоогоор олондоо эрдэн бардамнаж “ Жирэмсэн эмийн шээх газраас хол яваагүй, жижиг тугалын бэлчих газраас гарч үзээгүй эм Таян зүрх алдаж энэ үгийг хэлж байна” гэхчлэн доромж хариу барьсан тул Таян хан “Тийм бол хатгалдая” гэж Чингис хааны өөдөөс хөдөлжээ.
IV. Наху гүний тулалдаан
“Харгана зорчил зорчиж
Нуур байрт байлдаж
Цүүц хатгаа хатгалдая” хэмээсэн гэж Монголын нууц товчоонд өгүүлжээ. Энэхүү “Харгана зорчил зорчих” гэдэг нь хэсэг хэсгээр, бут сөөгөөр ургадаг харгана мэт цөөн хүнтэй бүлгүүд болж таруу байдлаар давших гэсэн утгатай. Үүнийг аравт, зуутын хооронд харьцангуй их завсар, гүнтэйгээр, өргөн фронтоор давших гэж ойлгож болно.
“Нуур байрт байлдах” нь нуур мэт өргөн дэлгэр байр эзлэн, нууранд юм живүүлэх адил дайсныг тал талаас нь бүслэн хааж хэсэглэн цохих гэсэн утгатай.
Чингис хаан ийнхүү байлдах арга тактикаа тодорхойлоод цэргээ тэр үеийн заншил ёсоор цэргээ гүн тийш нь манлай, гол, хөтөд гэсэн хэсэг буюу цувраа бүхий байлдааны журамд оруулан тулалджээ.
Дараа нь тэдний гэзэгт хоёрдугаар цувраа болон довтолж буй Урууд, Мангудын цэрэг, “Монголын нууц товчоо”-нд тод томруун зураглан дүрсэлсэнчлэн
“Эрт талбисан унага
Эх юүгээн сүүн хөхөж
Эх юүгээн орчин тойрон
Гүйх унагад мэт…”
“туялан” явна. Энэ нь Урууд, Мангудын цэрэг нэгдүгээр цуврааны араас нэмэгдэл /бэлтгэл/ хүч болон дайсныхаа урдаас халз дайраагүй, харин дээр өгүүлсэнчлэн нэгдүгээр цуврааныхаа халхлалтын дор Найманы цэргийн зах сэжүүрээр дэрлэж цохих юмуу эсвэл ар хударгаар нь тойрч бүслэхээр фронтын хоёр жигүүрээр ороон довтолж буйг харуулж байна. Өөрөөр хэлбэл манлайн эл хоёрдугаар цувраа нь нэгдүгээр цувраанаасаа тактикийн хувьд өөр үүрэг хүлээсэн бөгөөд Урууд, Мангудын цэрэг тус бүр өөр өөрсдийн, ижил эрх дархтай ноёдод захирагдаж байсан тул эл цуврааг мөн бие даасан хоёр хэсгээс бүрдэж байж гэж үзэж болно.
Тэдний гэзэгт Чингис хааны өөрөө удирдаж буй манлайн гуравдугаар цувраа тулалдаанд оржээ. Чингис хаан ийнхүү манлайд байлдах болсныг “Монголын нууц товчоо”-нд “Өгэсүн алгинчилажу” /өөрөө алгинчилж/ гэж тодорхойлсон байдаг. Алгинч, алгинчлах хэмээн дурдсан зүйл “Монголын нууц товчоо”-нд 9 удаа гарч байгаагаас зөвхөн энэ тохиолдолд л байлдааны ажиллагааны явцтай холбогдон гарч байгаа бөгөөд бусад нь зөвхөн аяны журамтай холбоотой байна. Гэхдээ энд ийнхүү өгүүлсэн нь сайтар ажиглан тунгааваас энгүүн нэг тохиолдлын чанартай юмуу ташаарсан хэрэг бус аж.
“Алгинчлах” гэдэг нь “Тагнуул, харуул хийх” гэдэг утгатай үг. Үүнээс үзвэл Чингис хаан өөрийн цэргийн манлайд байлдахын зэрэгцээ бас дайснаа “Тагнах” ажиллагаа явуулжээ гэж болно. Өөрөөр хэлбэл “Байлдан тагнасан” хэрэг болж байна.
Орчин үеийн ойлголтоор дайсан этгээдийн хүчин чадавхи, байлдааны журам, байр байдал тодорхой мэдэгдэхгүй байгаа нөхцөлд түүнийг тандан илрүүлэх зорилгоор байлдааны ажиллагааны эхэнд хүчжүүлсэн батальон хүртэлх хүчийг тусгайлан гаргаж “Байлдан тагнах” /оросоор “Разведка боем”, англиар “Reconnaissance in force” гэдэг/ ажиллагааг зохион байгуулдаг.
Энэхүү “Байлдан тагнах” аргыг 1942 оноос эхлэн Зөвлөлтийн армид өргөн хэрэглэж байсан бөгөөд бусад олон орны армид ч хэрэглэдэг.
Харин дээрхээс үзвэл “Байлдан тагнах” тактикийн ийм аргыг Чингис хаан бүр 1204 онд хэрэглэж байсан нь нотлогдож байгаа бөгөөд түүнээс өмнө ийнхүү урьдчилан төлөвлөж, тодорхой чиглэл, зорилготойгоор “Байлдан тагнах” ажиллагаа явуулсан баримт одоогоор өөр хаана ч гараагүй байгааг тэмдэглэх нь зүйтэй болов уу.
Наху гүний байлдаанд Чингис хааны цэрэг хүн хүчээр эсрэг этгээдээс дутуугийн дээр, Найманы цэргийн байлдааны журам, хүчний бүлэглэл эхлээд сайн мэдэгдэхгүй байсан агаад хоёр талын цэргийн түрүүч /харуулууд/ нэгэнт хатгалдан тулалдаж эхэлсэн тэр нөхцөлд дайсны байдлыг байлдааны явцад л тандан мэдэхээс өөр аргагүйд хүрчээ. Дайсныхаа байдлыг тодорхой мэдэхгүйгээр, тэр тусмаа илэрхий давуу хүчтэй тулгарсан нөхцөлд мухар сохроор цэргээ удирдана гэвэл ялан дийлэхийн тухай санахын ч хэрэггүй нь мэдээж. Тийм учраас дайсныхаа хүн хүчний бололцоо, байлдааны журмынх нь эмзэг хийгээд хүчтэй талыг илрүүлж, түүнд зохицуулан байлдааны ажиллагааг оновчтой удирдан зохион байгуулах зорилгоор, хором бүр алтнаас үнэтэй болсон тэр давчуу чухал үед, үхэх сэхэхийн алин болохыг тодорхойлох тэрхүү амин чухал хэргийг өөрөөсөө өөр хэнд ч үйл найдан, тийнхүү Чингис хаан өөрийн биеэр алгинчилсан буюу “Байлдан тагнах” ажиллагаа явуулсан нь илэрхий байгаа юм. Түүнээс биш зөвхөн баатар эрийн ид хавыг өөрийн биеэр үлгэрлэн үзүүлэх гэсэндээ тийн алгинчилсан хэрэг бус бөгөөд бас Хасарт гол хүчээ өгч захируулсан нь байлдааны ажиллагааг бүгдийг нь түүгээр удирдуулсан ч гэсэн үг биш юм.
Чингис хааны удирдсан цувраа тулалдаанд орж буй тухайд:
“Өеөссөн шувуу мэт
гэж тэмдэглэсэн байдаг. Энэ дүрслэлээс үзэхүл тэр цуврааны бусдаас ялгарах шинж нь хошуурсан буюу гурвалжин хэлбэрээр жагссан байсныг “Монголын нууц товчоо”-г зохиогч зориуд онцгойлон цохсон хэрэг бололтой. Байлдааны эхэнд Чингис хааны зарлиг болсончлон “…Цүүц хатгаа хатгалдах”-ад ийм хошуурсан жагсаал нэн тохиромжтой байсан ч байж болзошгүй.
Эл бүхнээс харахад манлай цэргийн тэр гуравдугаар цувраа нь нэгдүгээрт: дайсны байдлыг заншлан мэдэх зорилгоор “Байлдан тагнах” ажиллагаа явуулах; хоёрдугаарт: дайсны эгнээний аль эмзэг, сул газрыг олж, “Цүүц хатгаа” эхлэн хатгаж цөмлөөд, цаашид байлдааны явцад дайсныг хэсэглэн хувааж бүслэх ажиллагааг эхлүүлэх ийм хоёр гол үүрэгтэй байжээ гэж болно.
Манлай цэргийнхээ гол цөм болсон энэ цувраа чухам хэдий хир хүчтэй байсныг тодорхойлох аргагүй. Гэхдээ байлдах өдөр Чингис хааны өмнө явж тулалдах ёстой Архай Хасарын мянган шилдэг баатар хийгээд хааны бие сахигч хэшигтэн цэрэг болон шадар сайд, черби нарын мэдлийн цэрэг лав багтаж байсан нь ойлгомжтой.
Ер нь дайтан тулалдана гэдэг амь дүйсэн үйл хэдий ч манлай болон одогсдын хувьд бол ямагт дайсныхаа зохион байгуулалт нь алдагдан сарниагүй, хүчир тулаанд бие зүдэж, зүрх халираагүй шинэ сэргэг хүчний эсэргүүцэл, сөрөг цохилттой тулгардаг, үнэхээр амь зольсон хэрэг байсан бөгөөд түүний хир амжилт олохоос тухайн байлдааны төгсгөл ихээхэн шалтгаалдаг байсан учир Чингис хаан онцгой анхаарч, манлайд хамгийн итгэлтэй, шилдэг баатруудаасаа тохоон томилдог байжээ.
Манлайн араас “Гол хүч” тулалдаанд орно. Гол хүч нь мөн л бие биесийн гэзэг дарсан, тактикийн бие даасан үүрэг бүхий цувраа, хэсгүүдээс бүрддэг байсан байна.
Их цэрэг дайсантай тулгаран байлдааны журамд шилжих үед аяны цувраанд цэрэг дайчдын хамт явсан агтчин, адуучин хийгээд хүнс, саалийн мал хариуцсан малчин, дайлан буй эрсээ даган яваа ар гэрийнхнээс эхлээд сумчин, зэвчин, тэрэгчин, төмөрчин гэх мэт дархчууд, өвчтөн шархтныг эмчлэгч эмч домч, бариач шархач, байлдаанд анхлан яваа залуу хөвгүүд /13-15 насны/, тэднийг халхлан хамгаалах цэрэг эрсийг ялган “Хөтөд” хэмээх нэгэн цуврааг буй болгодог байжээ. Хөтөд нь байлдаанд зөвхөн “Ар тал” болоод зогсохгүй шаардлагатай үед бас бэлтгэл нэгэн цувраа болон тулалдаанд оролцдог байжээ. Дээр дурдсан Наху гүний байлдаанд их голынхоо араас Отчигин ноёны удирдсан “Хөтөд” тулалдаанд орж байгааг “Монголын нууц товчоо”-нд дүрсэлсэн нь түүнийг илтгэх нэгэн баримт.
Үүнээс гадна дайсны зүрхийг үхүүлэх зорилгоор үй түмэн цэрэг хүч нэмэн ирж буй мэт сүр үзүүлэн мод, эсгий чирэн холоос их тоос босгох, агт морьдын нуруунд хүний хиймэл дүрс унуулан довтолгох зэрэг ов зохион хуурах, дайсны жагсаалыг сарниулан үймүүлэхийн тулд цэргийнх нь урдаас адуу, тэмээ, үхэр мал туун оруулах зэрэг ажиллагаанд хөтөд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.
Ийнхүү эхэлсэн тулалдаан өдөржин үргэлжилж Найманы цэрэг буруулан зугтааж Наху гүний өөд авиран ухарцгааж байжээ. Үдэш нь Чингис хааны цэрэг Наху гүний өөд ухран гарсан Таян ханы цэргийг бүслэн хоножээ. Тэр шөнө найманы цэрэг сарнин тархахдаа Наху гүний хадан хясаан дээрээс халтиран унацгааж олон хүн хэмхрэн үхжээ. Маргааш нь шархадсан Таянг барьсан боловч тэр шархаа даалгүй нас барсан гэдэг. Байлдаан эхлэхийн өмнө Наймантай хамт байсан Жамуха Найманы цэргийг бүслэгдэхийн даваан дээр зугтааж амжсан боловч тулалдаан дууссаны дараа төдий удалгүй хамт явсан цэргүүддээ баригдан ирж өөрийн хүсэлтээр цаазлуулсан түүхтэй. Наймантай хамт байсан бусад олон овог аймгийн цэрэг ч бууж өгөх нь бууж өгч, азтай зарим нь цойлон одож амь гарчээ.
V.Тулалдааны төгсгөл
Наху гүний тулалдаан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн энэ байлдаанд ийнхүү Чингис хаан Найманыг хиартал бутцохисон нь дээр өгүүлсэнчлэн түүний цэргийн жанжны аугаа их авъяас чадварын илрэл байв. Тэрбээр байлдааны эхнээс санаачлагыг гартаа авч цэргийн ов мэх хийгээд сэтгэл зүйн довтолгоог ч чадмаг хэрэглэсний үр дүн тийн гарчээ.
Нөгөө талаар цаг үеэ олж хийсэн цэргийн шинэчлэл нь түүнд ийм ялалт авчирах угтвар нөхцлийг бүрдүүлж өгчээ. Наху гүний байлдаанд Чингис хааны цэрэг хэдийгээр хүн хүчний тоогоор дайснаасаа үлэмж дутуу байсан ч хатуу чанд сахилга, зохион байгуулалттай байж, байлдааны журам жагсаалаа огт алдаагүй, хэн ч толгой мэдэн дураар аашлаагүй бол хуучин тогтолцоогоороо байсан Найманы цэрэг нэгдсэн удирдлага султай, эвсэн нийлж асан овог аймгийн ноёд нь зөвхөн өөр өөрсдийн эрх ашгаа харгалзсан шийдвэр гаргаж, хар амиа бодож байснаас цэргийн нягт харилцан ажиллагаа гэх юмгүй болж, байлдааны явцад цэрэг нь хэд хэд тасарч, улмаар амь тэнсэхийн цагт харь элгийн Жамуха байтугай хан хүү Хүчүлүг нь хүртэл төрсөн эцгээ үхлийн аюулд орхин байлдааны талбараас цойлон одоод, Наймантай хамт байсан Жадаран, Салжиуд, Дөрвэн, Тайчиуд, Хонгирад тэргүүтэн аймгийн цэрэг бууж өгсөн нь эсрэгцэлдэж асан хоёр талын цэргийн зохион байгуулалтын зөрөө, түүний эерэг сөрөг талыг тод томруун илтгэн харуулсан хэрэг байлаа.
Нөгөө талаар энэ ялалт нь Монголын нууц товчоонд өгүүлсэнчлэн:
“Хацрыг жадалж байвч
Пань Ги-мүнь
Эшлэл
Ангилал:НҮБ-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ангилал:Өмнөд Солонгосын гадаад хэргийн сайд Ангилал:Австри дахь Өмнөд Солонгосын элчин сайд Ангилал:АНУ дахь Өмнөд Солонгосын элчин сайд Ангилал:Словени дахь Өмнөд Солонгосын элчин сайд Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны одтой их алтан хүндэт тэмдгийн шагналтан Ангилал:Гэгээн Карлын одон шагналтан (их загалмай) Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан Ангилал:Перугийн Нарны одон шагналтан Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмай) Ангилал:Сөүлийн үндэсний их сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:Сан Маркосын их сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:Сөүлийн үндэсний их сургуулийн хүн Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд Ангилал:1944 онд төрсөн
Их Монгол улсын цэргийн тактик
V.Тулалдааны төгсгөл
Харсан нүдээ цавчдаггүй
Хар цусаа урсавч
Харьж огт буцдаггүй” хатуужил ихт монгол жирийн цэрэг эрсийн мохошгүй чин зориг, эрдэм чадлын илэрхийлэл байлаа.
ТАКТИКИЙН БУСАД АРГЫН ТАЛААР
Монголчууд дайсныг бүслэн хаахдаа зарим үед зээгт авын аргаар ан амьтныг агнах лугаа адил нэг талаас нь хадан хавцал, гол мөрөнд шахаж, гурван талаас нь хавирган саран мэт хэлбэрээр хагас цагираглан хааж ухрах замгүй болгоод бүслэлтээ алхам алхмаар хумидаг байжээ. Чингис хаан Сартаулын Желал Ад-дин султаны цэргийг Инд мөрөнд шахан ийнхүү бүслэн цохисон тухай перс түүхч Жүвэйни “Энэ нь яг мөрний урсгалаар хөвч хийсэн нумын хэлбэртэй харагдана”[iii] гэж тэмдэглэсэн байдаг. Рашид ад-Дин ч бас “Монгол цэрэг султаныг тал талаас нь хүрээлэн, нум шиг хэд хэдэн хагас дугуйгаар ар араасаа эгнэн ирэхүй Инд мөрөнд нумын хөвч шиг тулан байв. Нар гарахад султан гал, усны дунд орсноо мэдэв”[iv] гэж бичсэн байна. Энэ аргыг тэр үед чухам юу гэж нэрлэж байсан нь одоогоор хараахан мэдэгдээгүй байгаа бөгөөд харин хожим нь “Нуман түлхүүр байр хийх” гэх болсон ажээ. Дайсанд бүслэгдсэн үед бух эврээрээ сэжлэн олих мэт бүслэлтийг хэд хэдэн газраар цөмлөн сэтэлж гарахыг “Бух сэжүүр байр хийх” гэдэг.
Хэрэв бүслэгдсэн дайсан амжилттай хориглож, түүний улмаас байлдаан сунжирч, ихээхэн хохирол учруулж болзошгүй төлөвтэй болвоос монголчууд бүслэлтийнхээ аль нэг хэсгийг зориуд “сэтлүүлэн” зам тавьж өгөөд дайсан нь цувран гарч хэсэг хэсгээр салж давхих үед нь гэзэг даран хөөж бут цохидог. Чингих нь зууралдан байлдсанаас хавьгүй хялбар агаад үр дүнтэй байдаг байжээ. Цөөн бус хэрэглэдэг байсан эл аргыг тухайн үед юу гэж нэрлэдэг байсан тухай мэдээ одоогоор байхгүй байгаа тул бид агуулга, хэлбэрийг нь үндэслэн ийн “Цувруулан цохих” хэмээн нэрийдэв.
Монголчууд хориглох байлдаанд хүрээлэн тулалдах буюу шивээлэн хороолох аргыг зонхилон хэрэглэдэг байжээ. Хүрээлэх нь эрт цагт овог нэгтнүүд нэгдэн хүрээ хүрээгээр нүүдэллэдэг асан амьдрал ахуйн онцлог хэвшлээс үүдэж, аян дайнд дайсны довтолгоог няцаах үедээ хэрэглэдэг үндсэн аргын нэгэн болон хувирчээ. Тухайлбал, дайсан уулгалан довтлох үед тэрэг хөсгөө хүрээлэн дүгрэглэж, давхар давхар бэхлэн, шивээ хаалт босгоод хориглон тулалдах юмуу хэсэг хэсгээрээ тэр хүрээ бэхлэлтээсээ гарч тулалддаг байсан байна.
Рашид ад-Дин “Хүрээ хэмээх нь цагираг (тойрог) гэсэн утгатай үг. Урьдын цагт аливаа нэгэн овгийнхон хаа нэгэн газар буудаллахдаа цагираг мэт байрладаг бөгөөд тэдний ахлаач нь тэрхүү тойргийн дундах цэг лүгээ адил байх болой. Үүнийгээ хүрээ гэж нэрлэдэг. Өдгөө ч гэлээ дайсны цэрэг айсан ирэхүй, дундуураа харь дайсныг оруулахгүйн тулд тийм хэлбэртэйгээр байрламой” гэснийг үзэхүл Чингис хааны залгамж үеийнхэн, түүний дотор монголын ил хаадын, харь овгийн хүн зонхилох нь болж байсан цэрэгт ч энэ аргыг хэрэглэдэг байсан байна. Одоо ч гэсэн олон улсын цэрэгт давуу хүчтэй дайсантай тулгарч бүслэгдэх аюул заналхийлсэн нөхцөлд цэргийн анги, салбарууд тухайн үед эзэлж буй тулгуурт байр, орчин газраа удаан хугацаагаар тогтоон барих хийгээд аль ч талаас ирсэн дайсны довтолгоог няцаах зорилгоор галын хэрэгслээ зохих ёсоор байрлуулж, газар орноо инженерийн байгууламжаар төхөөрөмжлөн хориг саад байгуулж “Эргэн тойрны хориглол” гэдгийг зохион байгуулдаг нь эртний монголчуудын эл “Хүрээ” лүгээ үүрэг зорилго, байгуулалтын зарчмын хувьд зөрөө үгүй. Иймээс “Хүрээ”-г өдгөөх “Эргэн тойрны хориглолт”-ын уугал хувилбар гэж үзэж болох юм.
“Хар татарын хэргийн товч” хэмээх хятад сурвалжид монгол цэрэг “Дайсан бутарвал бутарч, бөөгнөрвөл бөөгнөрнө…Довтлон ирэхдээ тэнгэрээс бууж ирэх мэт, одохдоо цахилгаан цахилах адил тул түүнийгээ “Хүрээ цэрэг”, “Цацсан одны жагсаал” хэмээн нэрлэнэ”[v] гэсэн байдаг. Үүнээс үзвэл монгол цэрэг ухран зайлах үедээ бол сацсан од мэт тал тал тийш тархан, дайсны нэхэн хөөх зүг чигийг алдуулан тасарч ул мөргүй “алга болдог” байсан бололтой. Тийн зайлахдаа дайсны довтолгоог саатуулах зорилгоор төмрөөр хийсэн дөрвөн үзүүртэй өргөс хэлбэртэй “Сөргөө” хэмээх зүйлийг хойноо тараан цацдаг. Сөргөө газарт унах үедээ дөрвөн өргөснийх нь аль нэг үзүүр заавал дээш чиглэн шордсон байх учир мөрдөн хөөгчийн агт морьдын туурайд шигдэн хатгаж явах аргагүй болгодог байжээ.
Монгол цэрэг байлдан тулалдах үедээ тухайн газар орон, цаг агаар, байлдааны цагийн байдалд зохицуулан байлдах аргаа тодорхойлоод, түүнийгээ маш уран чадамгай хэрэглэдэг байлаа. Тэгэхдээ аль нэг аргыг улиг болтол дагнан хэрэглэдэггүй, харин тухайн нөхцөлд тохирсон арга мэхийн хослолыг сонгохыг эрхэмлэдэг байжээ.
Хот, цайзыг дайлахуй
Дотоодын хямрал тулалдаанд монголчууд хээрийн байлдааны аргуудыг зонхилон хэрэглэж дадсан байсан хэдий ч XIII зууны эхнээс Их Монгол Улсын цэрэг хилийн дээс давж, бат бэх хэрэм цайзаар хамгаалсан хот, суурин газрыг дайлах болмогц түүнд тохирсон арга хэлбэр, зэр зэвсгийг ч чадамгай хэрэглэх болов. Гэхдээ энэ бол зарим түүхчдийн бичдэгчлэн монгол хүн хот цайзыг эвдэх аргыг урьд нь мэддэггүй байсан гэсэн үг биш. Аль Хүннү, Сүмбэ, түүний өмнөх үеэс эхлэн нүүдэлчин монголчууд хил залгаа, суурьшмал амьдралтай овог, аймгуудтай тоо тоймшгүй олон удаа дайтаж ирсэн учир хот, суурин газрыг дайлах байлдааны аргын онцлог хийгээд шаардагдах багаж зэвсгийг ч мэддэг, бүтээн эзэмшиж ч чаддаг байсан билээ.
Тийм ч учраас Чингис хааны цэрэг харь газар хөл тавьсан анхны алхмаасаа эхлэн ялалт амжилтын яруу алдраа даян дэлхийд дуурсгах болсон юм. Монгол цэрэг хот, цайзыг дайлахдаа шууд дайрах, бүслэн хаах хоёр аргыг хэрэглэдэг байв. Харин хот газрыг дайлах, ялангуяа бүслэн хаах нь зарим үед хэдэн сараар үргэлжилж, урт удаан хугацаа шаарддаг, нөгөө талаар морьт цэргийн хөдөлгөөнт давуу чанарыг ашиглах боломж олгодоггүй учир болж өгвөл хот сахисан цэргийг ямар нэг аргаар өдөж хөдөлгөн хээр талд аваачиж хүчээ сорихыг эрмэлздаг байжээ. Жишээ нь, 1222 онд Мухулай ноён Алтан улсын Янь-ань хотыг дайлахдаа дорнод этгээдэд нь орших хоёр их ганга жалгатай газар их цэргээ бүгүүлж, цөөн хүнээр дайсныг өдөж хөдөлгөн авчраад хиар цохиж байжээ. Энэ мэт дайсны хот сахисан цэргийг омогшуулан самууруулаад санасандаа хүрч байсан баримт олон.
Хотыг бүслэн хаах нь бас хоёр янз. Үүнд: нэг бол зээгт ав мэт эхлээд тухайн хот цайзыг алсуур хүрээлэн аваад эргэн тойрных нь жижиг тосгон, сууринг эзлэхийн хирээр бүслэлтээ алгуур хумин урагшилна. Эсвэл эхлээд хот, цайз руу шууд довтлон ирж бүслэж аваад дараа нь орчин тойрных нь гаар орныг шүүрдэн самнана.
Ийнхүү хотыг бүслэн авах үедээ тэр хотын эзэн ноёдод заавал элч илгээж дагаар орохыг шаарддаг. Хэрэв хотынхон тэр шаардлагыг биелүүлбэл цэрэг, анги, агт морь, хүнс тэжээлээ сэлбэж аваад чанагш одно. Тэгэхдээ зарим чухал түшиц газруудад бол монгол даргач томилон үлдээнэ. Харин уг шаардлагыг үл биелүүлсэн, ялангуяа элч зардсыг алж талсан, гутааж доромжилсон бол тэр хотыг өршөөдөггүй байв. Гэхдээ бас тавьсан шаардлагыг биелүүлээгүй хэдий ч дайны явцад онц чухал нөлөөгүй хот, тосгоныг бол хөндөлгүй өнгөрөх нь цөөн бус байжээ.
Хот, цайзыг бүслэн хаамагцаа дайсанд туслах хүч ирж болзошгүй чиглэлүүдийг халхлан тусгай замын цэрэг мордуулж, тал талдаа тагнуул туршуул, харуул хамгаалалт гарган чандлан сэргийлээд, хотын эрх баригчидтай хэлцэл хийх хоорондоо хот, хэрмийг дайлан эвдэх бэлтгэлээ шаламгайлан хийж, олон сум зэрэг харвах хэдэн арван хөвчийн их харвуур, хэрэм өөд авирах “Үүлэн шат” хэмээх халх хаалт бүхий тусгай шат, газрын тостой бортого харвах оньсон суурь болон бусад төрлийн гал, чулуу, урвуулан чавхдагч урвуур, чөдөр, оньс, хана хэрэм эвдэх хүчит оньсон төхөөрөмжийг хэдэн зуу, мянгаар нь үйлдэн базааж авна. Дээр дурдсан сурвалжид “Тэдэнд хот балгасыг эвдэх буу бий…Урьд Фэнсян хотыг эвдэхэд хүч төвлөрүүлэн нэг өнцгийг нь цохихдоо 400 илүү суурь буу босгосон юм. Дээрхээс бусад зэвсгийг тоочвоос үл барнам”[vi] гэсэн байдаг нь түүний нэг жишээ. Мөн энэ хооронд эргэн тойрон газрын оршин суугчид, олзлогдогсдыг дайчлан хотын хэрмийг тойрсон хамгаалалтын гуу, жалгыг бөглүүлэх бөгөөд зарим газарт хотын хэрмийн өндөртэй тэнцэхүйц далан босгож түүн дээрээ элдэв төрлийн оньсон зэвсгээ суурилуулж ч байсан гэдэг.
Тийнхүү бэлтгэлээ сайтар базааж авсныхаа дараа сая тал талаас дайран довтолж эхлэнэ. Нэгэнт довтолж эхэлсэн бол “тасралтгүй, идэвхтэй ажиллагааны зарчим”-ыг баримтлан өдөр, шөнө ялгалгүй хатгалдаж, хотын оршин суугчдад амсхийх зав үл олгоно.
Тэгэхдээ олон төрлийн урвуур, хүчит нум, харвуураар гал, чулуу, суман мөндөр буулгахын зэрэгцээ хана хэрэм эвдэх оньсон төхөөрөмжөөр хэрмийг цөмлөх, доогуур нь малтан нүхлэх аргыг ч хэрэглэнэ. 1221 оны 4 дүгээр сард Нишапур хотыг дайлах үедээ довтолгооны хоёр дахь өдөр л гэхэд хотын хэрмийг 70 газар сэтлэн цөмлөөд дотогш орж байжээ. Чулуу урвуур нь маш хүчтэй байсан бөгөөд дөрвөн хүн арай ядан даах том чулууг бүтэн хагас сумын газар харвадаг байсан гэдэг. Чулуу ховортой Үргэнч мэтийн хотыг дайлах үед тээрмийн бул чулуунуудыг сум болгон харваж хэрэглэхээс гадна хүнд хатуу модыг сонгож бүдүүн бүдүүнээр нь тайран дүгрэглээд усанд дэвтээн хүндрүүлж байгаад харвадаг байжээ.
Сартаулын дайны үед нэгэн хотынхон монголчуудын хийж буй довтолгооны бэлтгэлийг гайхан харж “Энэ өндөр хэрэм дээр яаж гарах юм бол?” гэцгээж байгаад үүлэн шат тавьж авиран гарах үед нь л сая учрыг ухаж байлдаж эхэлсэн гэдгийг үзэхэд үүлэн шат хүртэл зарим газарт огт мэдэхгүй байсан шинэ зүйлийн нэг байсан бололтой.
Монголчууд дайтагч улсуудаасаа ямагт цөөн хүнтэй байсан учир хаа боловч өөрийн цэрэгтээ аль болох бага хохиролтойгоор ялах аргыг сүвэгчлэн эрэлхийлдэг байжээ. Тийм ч учраас бололцоотой газарт цэргийн хүчийг үл ашиглан, хот цайзын усан хангамжийг эвдэн бусниулах, галдан шатаах зэрэг аргыг хэрэглэдэг байв.
Усан хангамжийн тогтолцоог эвдэх нь хоёр янз. Нэг бол хотын ундааны гагц эх булаг болж асан гол усны голдирлыг өөрчлөн усыг хаана. Эсвэл гол мөрний хаалт даланг сэтлэн үерт авахуулна. Ийм аргаар Алтан улс, Тангад, Сартаулын хэд хэдэн хотыг эвдэн буулгаж авсан байна.
Хотыг галдан шатаахдаа төрөл бүрийн галт сумаар хэрэм давуулан харвах, гал урвуураар газрын тостой бортого харвах, зарим үед нохой, шувуу зэрэг амьтны сүүлэнд хөвөн, бөс уяж гал ноцоон тавих гэх мэт аргыг хэрэглэдэг байжээ.
Түүхэн баримтыг үзвэл монголчууд 1220-иад оны сүүлээс эхлэн хот, суурин газрыг дайлахдаа дарьт зэвсэг өргөн хэрэглэх болжээ.
Ангилал:Дайн, тулааны тактик тулааны тактик тулааны тактик
Дандардоржийн Өлзий
Дандардоржийн Өлзий нь Цогтоо гүний хошуу (одоогийн Баянхонгор аймгийн Галуут сум)-ны уугуул, жонон туслагч Цэвээн-Очирын Дандардоржийн отгон охин юм. Аав Ц.Дандардорж нь төрийн тулхтай түшээ, бичиг номын өндөр соёлтойн гадна урлагийн олон талын авьяастай, Богд хаант Монгол улсын төрийн дууч хэмээх эрхэм цолыг хүртэж явсан нэгэн байжээ. Тэрбээр отгон охиноо балчир ахуйд 1938 онд улс төрийн хэргээр хэлмэгдэж амь эрсэджээ. Бага наснаас ээж, ах, эгч нарын нөлөө, сургаалаар ардын урлагт шимтэн суралцаж, Баянхонгор аймгийн Соёлын ордон, Хөгжимт драмын театрын жүжигчин, Монголын зохиолчдын эвлэлийн дэргэдэх Үлгэрийн танхимын жүжүигчнээр ажиллаж байсан. Манай орны нэрт уран уншигчдын нэг, төв халхын туульч эмэгтэй болно. Эдүгээ Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Д.Өлзий манай орны урлаг соёлын алтан үеийнхний хамтран бүтээлээ туурвидаг "Эртний сайхан чуулга"-ын гишүүн болно.
Дашдаваагийн Амартүвшин
Эх сурвалж
Ангилал:1987 онд төрсөн Ангилал:Монголын жүдоч
Олон Улсын Автомашины Холбоо
ФИА (франц нэрийн товчлол FIA-аас галиглан) хэмээн товчоор бичигдэх Олон Улсын Автомашины Холбоо (энийг товчловол ОУАМХ, францаар Fédération Internationale de l'Automobile, оросоор Международная автомобильная федерация) төрийн бус байгууллага 1904 онд үүсэн байгуулагдсан. Франц улсын Парис хотноо төвлөсөн энэ том холбоо өдгөө 125 орны 213 холбоог өөрийн гишүүн болгоод байна. ОУАМХ-оос Формула-1 мэтийн автомашины олон олон уралдааныг эрхлэн явуулдаг.
Ангилал:Авто спорт Ангилал:Моторт спортын холбоо Автомашины Холбоо Ангилал:1904 онд үүсгэн байгуулагдсан
ReBoot
ReBoot нь Канадын CGI цуврал хүүхэлдэйн сериал юм. 1994 оны 9 сарын 10-ноос 2001 оны 11 сарын 30 сар хүртэл YTV, Toonami телевизээр гарчээ. Mainframe Entertainment, Alliance Communications-ийн бүтээл. Продюсерууд: Жэй Файрстоун, Стефане Райхель ба Стив Баррон.
Дүрүүд
Дуу оруулсан: Михаэль Бенйаер
Дуу оруулсан: Ширли Миллнер
Дуу оруулсан: Коломбе Демерс
Ангилал:Канадын хүүхэлдэйн сериалууд
Каллум Уилсон
Каллум Эдди Грэм Уилсон (Callum Eddie Graham Wilson; 1992 оны хоёрдугаар сарын 27, Ковентри) — Английн хөлбөмбөгчин, «Борнмут».
Уилсон 2015 оны наймдугаар сарын 22-нд Премьер лигийн анхны хэт-трикээ «Уэст Хэмийн» эсрэг оруулав.
Гадны холбоос
Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Ковентри Сити багийн тоглогч Ангилал:Кеттеринг Таун багийн тоглогч Ангилал:Тамуорт багийн тоглогч Ангилал:Борнмут багийн тоглогч Ангилал:Англичууд Ангилал:Их Британичууд Ангилал:1992 онд төрсөн
Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж
Олноо өргөгдсөн Монгол улс нь 4 аймаг 2 хязгаатай байсан байна.
ХОВДЫН ХЯЗГААР
Ангилал:Олноо өргөгдсөн Монгол улс Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл
Дэлхийн агаарын спортын холбоо
Дэлхийн агаарын спортын холбоо (Олон улсын аэронавтикийн холбоо) буюу францаар Federation Aeronautique Internationale нь 1905 оны 10-р сарын 14-ний өдөр Парис хотод үүсгэн байгуулагдсан, аэронавтик хийгээд агаарын спортыг сурталчлан хөгжүүлэх зорилготой, ашгийн төлөө бус олон улсын байгууллага. Дэлхийн 100 гаруй улс энэ байгууллагын гишүүн. Монгол Улс 2006 онд ажиглагч гишүүнээр (Temporary member) элсэж, улмаар 2010 оны 1 дүгээр сарын 1-ний өдрөөс эхлэн энэ байгууллагын жинхэнэ (Active member) гишүүн болсон. Тус холбоог нэг улс оронд нэг л байгууллага төлөөлөх эрхтэй байдаг. Дэлхийн агаарын спортын холбоог Монгол Улсад төлөөлөх эрхтэй байгууллага нь Монголын Агаарын спортын холбоо юм.
Гадны холбоос
Ангилал:Агаарын тээврийн байгууллага Ангилал:Олон улсын спортын холбоо Ангилал:Олон улсын байгууллага
Дон Чидл
Бага Дональд Фрэнк Чидл (Donald Frank «Don» Cheadle, Jr; 1964 оны арваннэгдүгээр сарын 29, Миссури, Канзас-Сити) — Америкийн жүжигчин, продюсер бөгөөд «Алтан бөмбөрцөг» (1999, 2013) хоёр хүртэж, «Оскар» (2005), «БАФТА» (2006 — хоёр) болон «Эммид» (1999 — хоёр, 2002, 2003, 2012) дэвшиж байлаа.
Цахим холбоос
Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин Ангилал:SАG-Award шагналтан Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан Ангилал:Америкчууд Ангилал:1964 онд төрсөн
Алек Болдуин
Александр Рэй «Алек» Болдуин III (Alexander Rae «Alec» Baldwin III; 1958 оны дөрөвдүгээр сарын 3, Нью-Йорк, Эмитивилль) — Америкийн жүжигчин.
Олон ангит киногоор «Алтан бөмбөрцөг», «Эмми» болон «Гильд» Болдуин овгийг авч яваа инээдмийн жанрын шилдэг төлөөлөл тэрээр «Битлжүүс» (1988), «Нисгэгч» (2004) болон «Одогсод» (2006) зэрэг уран сайнхны кинонд тоглохын сацуу «Оскарт» (2003) дэвшиж байв.
Лусиано Вьетто
Лусиано Вьетто (Luciano Vietto; 1993 оны арванхоёрдугаар сарын 5-нд Кордова хотод төрсөн) — Аргентины хөлбөмбөгчин бөгөөд «Вильярреал» багт довтлогчоор тоглодог.
Замнал
2014 оны зун Вьетто Испанийн «Вильярреал» багт 5,5 сая еврогоор ирсэнээр таван жилийн гэрээ байгуулжээ. Тэр даруйдаа наймдугаар сард зохиогдсон хоёр тоглолтонд хоёр гоолдсон.
Гадны холбоос
Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Расинг Авельянеда багийн тоглогчv [[Ангилал:Вильярреал багийн тоглогч Ангилал:Аргентинчууд Ангилал:1993 онд төрсөн
Хунгиран
Хунгиран (Хонхиран ) нь Зүчи ханы ахмад хүү Орда ханы 4-р хүү нь юм. 1251-1280 оны хооронд Ордагийн улсыг захирч байсан. Түүний намтар тодорхойгүй. Үр хүүхэдгүй учраас том ах Сартагтайн хүү Хүйнчи залгамжилсан.
Траян
Траян нь (53-117) Ромын эзэнт гүрнийг 98-117 оны хооронд удирдаж байсан. Түүний хаанчлалын үед Ромын эзэнт гүрэн нь газар нутаг нь хамгийн их өргөжин тэлсэн үе байлаа. Тэрээр хаанчлалынхаа жилүүдэд Даки, Набатиан болон Парфийн эзэнт гүрний баруун хэсгийн Персийн буланг эзэлж байсан. Гэвч эдгээр нутгууд нь түүнийг нас барснаас 2 жилийн дараа салан тусгаарласан.
Ангилал:Ромын эзэн хаан Ангилал:53 онд төрсөн Ангилал:117 онд өнгөрсөн
Ховдын хязгаар
Ховдын хязгаар гэж Зүүнгарын Хаант Улсын харьяанд байснаа хожим Манж Чин Улс болон Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын үед Гадаад Монголын баруун хэсгийг эзлэн оршиж байсан засаг захиргааны нэгж юм.
Түүх
Ховдод Манжийн хааны хөрөнгөөр Түгээмэл амаржуулагч хэмээх том сүм байгуулсан нь олны дунд Ховдын шар сүм гэж алдаршсан. Өмнө талд нь 4 үсгээр бичсэн гэрэлт хөшөө босгосон байжээ. Хөшөөнд амар тайван байхыг сургасан үг бичсэн байдаг. Ховдын хязгаарт сүм хийд, лам нарын тоог эхэн үедээ хатуу барьж байв. Ойрадуудын дунд хутагт хувилгаан тодруулахыг хориглосон. Нэг тугийн дор, нэг хүчирхэг хүний дор нэгдчих гээд байсан учраас ийм бодлого барьсан.
Засаг захиргааны нэгжүүд
Ангилал:18-р зууны Монголын түүх Ангилал:19-р зууны Монголын түүх Ангилал:20-р зууны Монголын түүх Ангилал:Монгол түүхэн аймгаар Ангилал:Ховд аймгийн түүх Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж Ангилал:1762 он
Ялалт
Ялалт гэж (Cyrillic: победа; славянаар "ялалт") тэмцээн, уралдаан, байлдаан тулалдаанд өрсөлдөгчөө дийлэхийг хэлдэг байна.
Сайд
Сайд гэж Засгийн газрын гишүүн бөгөөд эрхэлсэн асуудлын хүрээнд тухайн асуудлыг хариуцсан төрийн яамыг ахалж буй улс төрийн албан тушаал юм.
Ангилал:Цол Ангилал:Төрийн тэргүүн
Энэтхэгийн философи 2
Энэтхэгийн философи Энэтхэгийн философи (Санскрит : даршана ) нь энэтхэгийн хагас эх газрын эртний философийн уламжлалаас бүрдэнэ. Энэтхэгийн философийн сургуулиудыг гурван хувилбар бүхий шалгуурын нэг дээр үндэслэн ортодокс эсвэл хетеродокс (астика эсвэл настика) гэж ангилдаг. Шалгууруудыг тоочвоос: Эдгээр сургуулиуд нь Ведийг мэдлэгийн жинхэнэ эх сурвалж гэдэгт итгэдэг эсэх, Атман болон Брахманы тухай угтач нөхцөлд итгэж буй эсэх, Дева болон үхлийн дараах амьдралд итгэж буй эсэх зэрэг болно. Ортодокс Хинду философийн зургаан гол сургуульд Нъяя, Вайшешика, Санкхъя, Иога, Миманса, Веданта багтах бол харин гол хетеродокст Жайнизм, Буддист, Аживака, Чарвака нар орно. Гэсэн хэдий ч өөр аргаар ангилсан тохиолдол байдаг. Жишээ нь Видяараняа (философич) нь Сайва болон Расэсвара уламжлалуудтай холбоотой үзэл баримтлалуудыг багтаан энэтхэгийн арван зургаан философийг тодорхойлсон байдаг. Энэтхэгийн философийн гол сургуулиуд нь гол төлөв НТӨ 1000 аад жилээс НТ-ын эхний хэдэн зуунд бүрэлдэн бий болсон. Философич Сарвэпали Радхакришнаныхаар тэдгээрийн хамгийн эхнийх нь л гэхэд нь хожуу Ведийн үеийн (НТӨ 1000-500) Упанишадуудын бүтцэд байсан бөгөөд анхны философилог ертөнцийн бүтцийг бүрдүүлж байжээ. Энэхүү олон төрлийн сургуулиудын хоорондох нэгдэл болон тэмцлийн үйл явц нь тэдгээрийн хөгжлийн эхэн үе болох НТӨ 800- НТ 200 оны хооронд эрчимтэй байсан аж. Жайнизм, Буддизм, Иога, Сайва, Адвайта Веданта зэрэг сургуулиуд үлдсэн бол Чарвака, Аживака зэрэг бусад философиуд нь үлдэж чадаагүй юм. Эртний болон дундад зууны үеийн Энэтхэгийн философийн бичвэрүүд нь онтологи, (Метафизик, Брахман-Атман, Суняата-Аната) үнэн зөв мэдлэгийн тухай (Прамана, Эпистемологи ), үнэлэмжийн тогтолцоо, болон бусад сэдвүүдийн талаарх гүн гүнзгий хэлэлцүүлэгийг агуулдаг.
Нийтлэг сэдвүүд (common themes) Энэтхэгийн философи сургуулиудад дхарма, самсара, дахин төрөлт, дукха, татгалзах явдал(renunciation), бясалгал гэх зэрэг олон ойлголтууд илэрдэг бөгөөд бараг бүгд л оюун санааны туршлагын янз бүр чиглэлээр хүрэх индивидийн чөлөөлөлт гэх гол зорилго дээр төвлөрдөг (мокша, нирванад). Тэд тэрхүү эцсийн чөлөөлөлтөнд хүрэх арга замын талаарх тодорхой шинж чанар болон оршихуйн мөн чанарын талаарх таамаглал дээр ялгардаг тул олон сургуулиуд өөр хоорондоо үл нийцдэг. Философийн янз бүрийн чиглэл рүү эргэлт хийсэн тэд нарын эртний номлолууд нь бусад эртний соёлуудад илэрдэг. Ортодокс сургуулиуд Гол сэдвүүд : Хинду философи, Хиндуизм, Вед, Упанишад Брахман-Санскритийн схоластикийн хөгжлийн дундад зууны үед олон Хинду сургууль нь албан ёсоор зургаан ортодокс (Астика) сургуульд (даршана) хуваагдсан. Тэдгээр зургаан философын чиглэлүүд (сад-даршана) нь бүгд л Ведийн номлолтой санал нийлдэг. •	Санкхъя - дуалист болон атеист үзэл баримтлал бүхий рационолист сургууль •	Иога - Санкхъятай төсөө бүхий боловч хувь хүний сүсэг бишрэлийн үзэл баримтлалыг хүлээн зөвшөөрдөг •	Нъяя - логик болон анализыг чухалчилдаг реалист чиглэл •	Вайшешика - атомист үзэл баримтлал бүхий натуралист сургууль бөгөөд Нъяя филосифитой харилцан холбогдолтой •	Миманса - Ведийн тайлбар болон филолог онцлолыг авч үздэг ритуалист(зан үйлийг дагагч) сургууль •	Веданта (мөн уттара миманса гэж нэрлэдэг) - дуалист болон дуалист бус хүртэлх олон дэд сургуулиуд бүхий упанишадлаг уламжлалт сургууль. Эдгээр нь нэлээдгүй тохиолдолд доторх ойлголт болон түүхийн шалтгаанаас үүдэн Нъяя-Вайшешика, Санкхъя-Иога, Миманса-Веданта гэх гурван бүлэг болдог. Веданта нь цааш Адвайта (монист/нондуалист, мөн Ажативадагийн концепцийг агуулдаг), Вишэштвадвайта, Двайта(дуалист), Двайтадвайта (дуалист/нондуалист), Судхадвайта, Ачинтяа Бхэда Абхэда гэх зургаан дэд сургуульд хуваагддаг.
Эдгээр сургуулиудаас гадна өмнө дурдаж байсанчлан Мадхава Видяараняа(филосфич) нь Агамас болон Тантрас дээр тулгуурлан тейст философид дараах сургуулиудыг багтааж авч үздэг. •	Пасупата - Накулисагийн үндэслэсэн Шайвизмын чиглэл •	Сайва - Тейст үзэл бүхий Санкхъягийн чиглэл •	Пратяабхижна – ухамсрын чиглэл •	Расэсвара - хувиралт, өөрчлөлтийн талаарх чиглэл (mercurial school) •	Паннини даршана - хэл зүйн чиглэл Энд дурдагдсан чиглэлүүд нь ортодоксд бүх чиглэлүүд биш бөгөөд голлох чиглэлүүд нь юм. Өөр бусад ортодокс урсгалууд байдаг. Эдгээр нь Ведийн нөлөөг хүлээн зөвшөөрдөг ба Хинду философийн ортодокс(астика) чиглэлийнхэн юм. Эдгээрээс гадна, Ведтэй санал нийлдэггүй чиглэлүүд болбоос хетеродокс (настика) чиглэлийнхэн болох Буддизм, Жайнизм, Аживака болон Чарвака нар юм. Энэхүү ортодокс-хетеродокс гэх нэр томъёо нь Өрнийн хэлний ойлголт бөгөөд санскрит хэлэнд бол энэхүү нэр томъёо нь Санскрит уламжлал дутмаг байдаг юм.. Андрью Николсаны хэлж буйгаар XX зуунд энэтхэгийн философийн талаарх ном зохиол дахь Астика, Настика гэх ойлголтуудын олон янзын  heresiological орчуулгууд байсан боловч ихэнхи нь өнгөц, дутагдалтай байсан. •	Чарвака нь үзэл баримтлалын хувьд атеист, материалист бөгөөд Хиндуизм дэх материалист хөдөлгөөний баталгаа болдгооро анхаарал татахуйц чиглэл юм.
Хетеродокс (Сраманик сургууль) НТӨ VI зуунаас өмнө хэд хэдэн Сраманик хөдөлгөөнүүд оршиж байсан ба тэдгээр нь Энэтхэгийн философи дахь Астика, Настика уламжлалуудад хоёуланд нь нөлөөлжээ. Энэхүү Срамана хөдөлгөөн нь хетеродокс итгэл бишрэлийн янз бүр чиглэлүүд болох сүнсний тухай ойлголтыг няцаах, хүлээн авах; атомизм, нийтийн ёс суртахууныг эсэргүүцэх үзэл, материализм, атейзм, агностицизм, фатализмаас чөлөөт хүсэл, хэт даяанчлал, хатуу чанд ахимса, цагаан хооллолт, хүчирхийллийг зөвшөөрөх байдал, махаар хооллох гэх зэргийн үүсэх шалтгаан болжээ. Сраманик хөдөлгөөнөөс үүдэн бий болсон томоохон философиуд гэвэл Жайнизм, эхэн үеийн Буддизм, Чарвака, Ажнана, Аживака нар болно.
Жайн философи Махавира нь ХТ-ын 550 аад оны үед, хойд энэтхэгийн өнөөгийн Бихарт эртний Сраманик уламжлалууд дахь философиуд болон тунхаглалуудыг нэгтгэсний дараагаар албан ёсны сургууль болсон. Жайнизм нь Буддизмтай адилаар Сраманик шүтлэг бөгөөд Ведийн номлолыг няцаадаг. Гэсэн ч Энэтхэгийн бүхий л шашин, шүтлэгийн адилаар карма, ёс суртахуунлаг амьдрал, дахин төрөлт, самсара, мокша гэх гол ойлголтууд тэдэнд хамаардаг. Жайнизм нь даяанчлал болон хүлцэн тэвчихүйг оюун санааны чөлөөлөлттэй адил утгаар чухалчлан авч үздэг. Эдгээр санаа нь бусад энэтхэгийн уламжлалуудад нөлөөлсөн.
Буддист философи Буддист философи нь гэгээрсэн хүн, будда, Сиддарта Гаутамагийн сургааль, номлолоор анх эхэлж үүссэн. Буддизм нь НТӨ нэг мянганы эхний хагас үеэр Срамана хөдөлгөөний элементүүд дээр тулгуурлан цэцэглэн хөгжсөн. Гэвч түүний суурь ойлголтууд бусад срамана хөдөлгөөнд байхгүй эсвэл үл нийцэх шүлгийн санаануудыг агуулдаг. Пол Виллиамсын дурдсанаар Буддизм, Хиндуизм хоёр нь бие биендээ нөлөөлдөг ба зарим нэгэн ойлголтууд нь давхцдаг, гэсэн хэдий ч одоогоор тэдгээр харилцан нөлөөллүүдийг нь яг таг тодорхойлох хэцүү байдаг гэжээ. Хиндуист эрдэмтэн Гаудапад : НТ III зуун дахь Хиндуизмын гол чиглэл болох Адвайта Веданта дахь Буддизмын Tathagatagarbha Sutras-ийн нөлөө нь тодорхой байдаг. Буддизм нь Хинду урсгалуудын суурь ойлголт болох Брахман, Атманы Ведийн концепцийг үл зөвшөөрдөг ч бусад сургуулийн үзэл баримтлалуудаас олон санааг хуваалцдаг. Тэдгээр нь кармагийн тухай, самсара, дхарма, материаллаг зүйлсийн түр зуурын шинж чанар, нирвана, мокша зэрэг юм. Хинду болон Жайнээс ялгарч буй гол зүйл нь Буддизм нь аннатагийн тусламжтайгар орших мөнхийн сүнсний тухай ойлголттой санал нийлдэггүйд юм.
Аживака философи Макхали Гозала нь энэхүү философийн үндэслэгч юм. Энэхүү философи нь срамана хөдөлгөөнийн нэг илрэл бөгөөд эхэн үеийн Буддизм, Жайнизмын гол өрсөлдөгч байсан. Аживака нар нь татгалзагчид (renunciates) болох даяанчлал, энгийн амьдралын хэв маягт зорьдог бие даасан хийдийн нийгэмлэгийг бий болгогчидоос бүрддэг. Аживака чиглэлийнхэний судар нэгэнтээ оршиж байсан байж магадгүй, гэвч өдгөө тэр нь байхгүй, магадгүй алга болсон байх. Тэдний онол, сургааль нь эртний Энэтхэгийн ном зохиолын хоёр дахь эх сурвалж дахь Аживакагийн дурдаж асан зүйлсээс л авсан зүйлс юм. Тухайлбал Буддизм болон Жайнизм дахь тэр мэт зүйлд Аживака нарыг маргаан мэтгэлцээний хэв маягаар шүүмжилсэн байдаг. Аживака нь чөлөөт хүсэл байхгүй гэх таамаглал, болж өнгөрсөн болон болох гэж буй бүх зүйлс болон ертөнцийн зарчмуудын үйл ажиллагаа нь бүхэлдээ урьдаас тогтчихсон гэх хэт детерменист номлол болох Нияатагаараа зартай. Тэд кармаг худал гэж үздэг. Тэд атейст, Ведийн номлолыг үгүйсгэдэг байсан, гэхдээ тэд Хинду болон Жайнизмын гол ойлголт болох амьд оршихуй бүр атман мөн гэдэгт итгэдэг байсан юм.
Чарвака философи Чарвака эсвэл Локояата нь Мауряаны үед бий болсон материалист, скептик философи юм. Тэд тухайн цаг үеийн бусад чиглэлийн үзэл баримтлалд туйлын шүүмжлэлт байр суурьтай байсан. Чарвака нь Ведийг тавтологи, дотооддоо зөрчилтэй, үнэн биш хэмээн үзэж байсан. Үүнтэй адилаар тэд Буддизм, Жайнизмийг ч ангижралт, дахин төрөлт, буян хураах эсвэл үйлийн үр гэх ойлголтуудаар нь дамжуулан тэднийг буруутгасан. Тэд зовлонгоос ангижрахын тулд жаргал цэнгэлээс татгалзах үзэл баритлал бол тэнэг, мунхагуудын л бодол гэж итгэж байсан.
Улс төрийн философи Мауряаны сайд Чанакяагийн бүтээл гэгддэг Арташастра бол эртний Энэтхэгийн улс төрийн философийн бүтээл юм. Энэхүү бүтээл нь НТӨ IY зуунд тэмдэглэгдсэн(бичигдсэн) бөгөөд улс орныг жолоодох урлаг, эдийн засгийн бодлогын талаарх санаануудыг агуулжээ. Энэтхэгтэй холбогдолтой улс төрийн философийн үзэл санаа бол тусгаар тогтнолын төлөөх энэтхэгийн тэмцлийн үед Махатма Гандигийн дэлгэрүүлсэн ахимса (хүлцэн тэвчихүй), Сатяаграха нарын нэг мөн. Уг бүтээл нь энэтхэгийн дхармийн философи, ялангуяа Будда, Бхагвагита мөн Лев Толстой, Генри Давид Тореу, Жон Рускин гэх мэт зохиолчдын шашны бус зохиолуудаас нөлөө авсан. Тус бүтээл нь өөрийн ээлжинд тусгаар тогтнол болон иргэний эрхийн төлөөх хожмын хөдөлгөөнүүдэд нөлөө үзүүлсэн. Ялангуяа М.Л.Кинг, Н.Манделла нараар удирдуулсан хөдөлгөөнүүдэд хувь нэмрээ өгсөн.
Нөлөөлөл Энэтхэгийн философийг үнэлж Т.С.Элиот “Энэтхэгийн агуу философичид нь Европын ихэнхи агуу философичидийг сургуулийг хөвгүүд мэт харагдуулж байна” гэж үнэлсэн байдаг. А.Шопенгаур Энэтхэгийн философийг Кантын үзэл баримтлалыг сайжруулахад ашигласан байдаг. Ертөнц хүсэл, төсөөлөл болох нь бүтээлийнхээ оршилд “Эртний Энэтхэгийн ариун мэдлэгийг судалсан хүн болбоос миний түүнд хэлэх гэж бэлдсэн бүхэнд шилдэг байх болно. XIX зууны АНУ-ын философи хөдөлгөөн болох Трансцендентализм нь мөн л Энэтхэгийн үзэл санааны нөлөөнд автсан юм.
Интерполяц
Интерполяц гэдэг нь тооцолон бодох математикийн хувьд өгөгдсөн дискрет утгуудын хоорондын утгуудыг тооцолох арга юм. Шинжлэх ухааны болон инженерын тооцоо хийхэд туршилтын аргаар эсвэл санамсаргүй сонгогдсон тоон утгуудтай ажиллах тохиолдол их гардаг. Эдгээр тоон утгуудын үндсэн дээр бусад тооцоолсон утгууд нь өндөр нарийвчлалтайгаар давхцах функцийг байгуулах шаардлагатай юм. Үүнийг аппроксимац гэдэг. Интерполяцийн хувьд бол байгуулсан функцийн муруй нь өгөгдсөн цэгүүдээр заавал дайрдаг аппроксимацийн нэг төрөл юм.
Тодорхойлолт
Интерполяцийн утга нь байх ~F функцийг олоход оршиж байгаа юм.
Жишээ
Өгөгдсөн ~x-н хэд хэдэн утгуудад хамаарах ~f утгуудыг тодорхой байна гэж үзье.
Өгөгдсөн цэгүүдээс бусад цэгүүдэд тус функц ямар утга авч болохыг тогтооход интерполяц ашиглагдана(жишээ нь x = 2,5 үед).
Интерполяцийн олон төрөл байдаг ба тус аргын хэр оновчтой тооцоолох, интерполяцийн функц хэр жигд байх, өгөгдлийн цэгийн хэмжээнээс хамаарч тэдгээрээс сонголт хийх нь зөв.
Интерполяцийн төрлүүд
Энэ нь интерполяцийн хамгийн энгийн арга юм. Завсрын утгуудыг ойролцоох өгөгдсөн цэгүүдийн түвшинээр авах арга юм.
Хамгийн хялбар аргын нэг бол шугаман интерполяци юм. Өмнөх жишээн дэх f функцийн 2,5 цэг дээрх утгыг энэ аргаар тооцоолбол 2,5 нь 2 ба 3-ын дундаж цэг учраас f(2.5) утга нь f(2)=0.9093 ба f(3)=0.1411утгуудын дундаж утга байх бөгөөд 0,5252 байна. Шугаман интерполяц нь өгөгдлийн цэгүүдийг шулуунаар холбодог ба тэгшитгэлээр цэгүүдийг тодорхойлдог.
Өмнө нь өгөгдсөн цэгүүдийг хооронд нь шугаман функцээр сольж байсан бол одоо n зэргийн олон гишүүнтээр солих арга бодоё. Жишээ нь өмнөх жишээнд өгөгдсөн 7 цэгийг дараах олон гишүүнтээр дөхөж болно.
Энд x = 2.5,үед f(2.5) = 0.5965 байна.
Ангилал:Тоон анализ
Зарлиг
Зарлиг гэж улсын дээд эрхийг барих газраас гаргасан хуулийн чанартай шийдвэрийг хэлнэ. Их Монгол Улсын үед энэ үг нь зөвхөн их хаадын шийдвэр, захидал зэргийг илэрхийлэж байсан ерөнхий нэр байжээ. Харин хан хөвүүд, ихэс ноёд, хатад нь албаны тушаал шийдвэр, захидал зэргийг Зарлиг гэлгүй Үг гэж бичиж байсан.
XIII-XIV зууны үед худам монгол бичгээр бичсэнийг тэр үед Түрэгүүд Ж үсгийг Я-гаар хэлдэг байснаас Ярлиг гэж дуудах болжээ.
Эшлэл
Ангилал:Их Монгол Улсын улс төр Ангилал:Бичгийн харилцаа
Жонь Ынжи
Жон Ин-Жи (буюу Жон Хе-Рим нь 1993оны 8сарын 18нд төрсөн.) нь Өмнөд Солонгосын дуучин, жүжигчин, дуу зохиогч юм. Түүнийг Apink-н гол хоолой гэдгээр нь сайн мэднэ. Тэр анх өөрийн жүжигчиний амжилтаа 2012онд Reply 1997 киногоор эхлүүлсэн ба дараагаар нь That Winter, the Wind Blows (2013), Trot Lovers (2014) болон Cheer Up! (2015)-д тоглосон.
Өмнөх амьдрал
Жон Ин-Жи буюу Жон Хе-Рим нь Бүсаны Хаындэ-д 1993оны 8сарын 18нд төрсөн. Тэр Hapdo Kindergarten, Shinjae Elementary School, Jaesong Girls' Middle School болон Hyehwa Girls' High School-д суралцаж байсан. 2004онд Инжи Exciting Day Enjoyable Day (신나는 날 즐거운 날)-н 1р байранд орж байсан. 2010оны 11сард тэр шалгаруулалтанд орж Apink-н гишүүн болсон. Тэр энэ хамтлагтаа ороод 6сар бэлтгэгдсэн.