cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Брендон Женнингс
Брендон Женнингс (Brandon Jennings, 1989 оны есдүгээр сарын 23-нд Калифорни мужийн Комптон хотод төрсөн) — Америкийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны Детройт Пистонс багийн холбон тоглогч юм. 2009 оны драфтаар Милуоки Бакс (2009—2013) сонгогдож байв. Брендон коллежийн сагсан бөмбөгийн багт тоглож байгаагүй бөгөөд Италийн Виртус Ром багт өргөдөл гарган шалгаруулалтанд нь тэнцэн элсэж 2008—2009 оны хооронд 1.65 сая долларын гэрээгээр тоглож байлаа. НБА-д ирсэн анхны улиралд, 2009 оны арваннэгдүгээр сарын 14-нд тэрээр Голден Стэйт Уорриорс багийн эсрэг тоглолтонд 55 оноо авсан байдаг бөгөөд зөвхөн гуравдугаар үед л гэхэд 29 оноо авсан амжилт нь Карим Абдул-Жаббарын шинэ улиралдаа буюу 1970 онд үзүүлсэн амжилттай зэрэгцсэн байх бөгөөд 21-ээс доош насны залуу тоглогч хамгийн өндөр оноо авсан үзүүлэлтийн хоёрдугаарт (Леброн Жеймсийн 56 оноо авсаны удаад) бичигдсэн содон амжилт юм. 2010 оны аравдугаар сарын 30-нд Шарлотт Бобкэтс багийн эсрэг тоглолтонд Женнингс анхны трипл-дабл (20 оноо, 10 самбараас бөмбөг авалт, 10 оновчтой дамжуулалт) хийсэн байна. Удалгүй арванхоёрдугаар сарын 15-нд Сан Антонио Спарс багийн эсрэг тоглолтонд шагайндаа хүндхэн бэртэл авсан явдал нь түүнд хүндээр туссан юм. 2013 оны долоодугаар сарын 31-нд Детройт Пистонс багт тоглогч солилцоогоор ирсэн.
Холбоос
Ангилал:1989 онд төрсөн Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:Детройт Пистонс багийн тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч Ангилал:Америкчууд
Алмере
Алмере (Almere; Алмере) — Нидерланд улсын Флеволанд аймгийн 188,209 хүнтэй (2010 он) хот.
Эшлэл
Ангилал:Флеволандын коммун Ангилал:Төлөвлөсөн хот Ангилал:Флеволандын суурин Ангилал:1984 онд байгуулагдсан
Крымын ханлиг
Крымын ханлиг (крым. Qırım Hanlığı) бол Алтан Ордны улсаас тусгаарласан улсуудын нэг юм. Крымын ханлигийг Зүчийн 13 дахь хүүгийн удам Хажи Гирей ( Hacı Geray, ١ حاجى كراى‎; Melek Hacı Geray, ملک حاجى كراى‎; 1397-1466)  Крымын хойгт байгуулжээ. Гирей нь 1427 онд өөрийгөө хааанаар өргөмжлөөд 1441 онд түүнийг хаан ширээнд албан ёсоор залж тус ханлигийг байгуулсан нь өнөөгийн Украйн улсын өмнө хэсгийн тал нутаг болох Крымын хойг, мөн түүнчлэн 1556 оноос эхлэн Азов ба Кубань голын хоорондох Ногайн ордын нутаг дэвсгэрийг хамарч байлаа. Зарим үед өнөөгийн Орост ихэнх хэсэг нь харьяалагдах Донын адаг хэсгийг ч өөртөө хамруулж байв. Крымын ханлигийн нийслэл нь 1454 онд байгуулсан Бахчисарай хот юм. Алтан ордны дараах улсуудаас хамгийн урт хугацаанд оршин тогтносон цорын ганц улс нь Крымын ханлиг буюу 1441 оноос 1791 он хүртэл оршин тогтножээ. 18-р зуун хүртэл Крымын ханлиг нь тухайн үедээ Польш-Литвын нутаг дэвсгэрт хамаарч байсан Украин, Молдав, Оросоос боолчлох хүмүүс олзлон Османы эзэнт гүрэнд зардаг байсан нь тэдний хамгийн чухал „экспортын бараа“ байсан юм. Крымын ханлиг нь Османы эзэнт гүрэнтэй их хэмжээний худалдаа хийхээс гадна тэдний шашныг Украинд голлон түгээн дэлгэрүүлэгчид байжээ.
Өмнөх түүх
1280 оноос эхлэн Зүчи ба Бат ханы том ач болох Монголын хан Ногай нь Крым болон өмнөд Украины нутагт Их Монгол Улсаас тасран бие даан гарсан боловч тусдаа ханлиг улс үүсгэн байгуулаагүй юм. Энэхүү өөртөө засах улс нь 1298 онд Алтан ордны хан Тохтатай байлдан ялагдсан ба Ногай зугтаж яваад 1299 онд алагджээ. Дотоодын тэмцэлтэй байсныг ашиглан Женова 1266 онд өөрийн худалдааны баазыг Крымын хойгийн өмнөд эрэгт байгуулжээ. 1361 оноос 1380 он хүртэл захирагч байсан Мамай ч бас Алтан орд доторх эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлд Крымийг өөрийн эдийн засгийн суурь баазаа болгон ашиглаж байв.
Алтан ордод 120 жилийн дараа дахиад л дотоодын зөрчил гарч эхлэв. Тухайн үед Алтан ордыг Бэрх ханы шууд удам, Чингис хааны угсааны Давлет Берди захирч байв. Тэрбээр эхлээд 1419-1421 оны хооронд богинохон хугацаанд хан суув. Давлет Берди өөрийн нэг өрсөлдөгчдөө ялагдсаны дараа Крым рүү буцан ирж тэндээ суурьшихаар болов. Үүний зэрэгцээ энэ хооронд эрх мэдлийг гартаа авсан Улуг Мухаммедтай Давлет нь үргэлжлүүлэн дайтсаар байлаа. Улугийн холбоотон болох Литвын их ван Витовт нас нөгчсөний дараа Давлетэд дахин Алтан ордын ханы эрх мэдлийг олж аван 1432 он хүртэл захирах боломж олдсон байна.
Улс байгуулагдсан ба Османы эзэнт гүрэнтэй харилцах харьцаа
thumb|right| I. Менли Гирей хан хүү Мухаммедийн хамт I. Гирей Османы эзэнт гүрний [[ II. Баязид султанд айлчилж буй нь]] thumb|right|rechts|[[Феодоси|Каффагаас олдсон Давлет Бердигийн нэр бүхий мөнгөн зоос]] thumb|right|[[Бахчисарайн хааны ордон]] thumb|right|1736 оны Оросын давшилт
Хажи Гирейн арван хүүгийн хоорондын маргалдаанаас үүдэн I. Менли Гирей (хан суусан 1466, 1469–1475, 1478–1515 онуудад) ханы хүч ихэд суларч байлаа. Ахмед (Алтан ордны хан 1465–1481) ханы дайралт нь Менлиг 1475 оноос 1478 он хүртэл Османы эзэнт гүрэнд оргон зайлахад хүргэв. Үр дүнд нь 1478 оноос эхлэн Османы эзэнт гүрнээс хараат өөртөө засах төрт улс бий боллоо. Ар талдаа „өндөр хаалганы“ дэмжлэгтэйгээр Крымын ханлиг нь тэднийг тойрсон хөрш улсуудыг бодвол илүү тогтвортой ханлиг улс болон хөгжсөн ба Османы эзэнт гүрнээс үндсэндээ хамааралгүйгээр гадаад бодлогоо явуулж байлаа. Османы султанууд Крымын ханлигийн хаадыг харьяат гэхээсээ илүү холбоотонтой адил харьцаатай байсан байна.
Нэлээд олон түүхчид Гирейн удмын хаадыг Османы эзэнт гүрэн дэх Османы удмын султаны дараа орох чухал хаадын удам хэмээн тооцон: „хэрвээ Османы удам тасарсан тохиолдолд Гирейн удмаас буюу өөрөөр хэлбэл алтан ургийнхан тэдний оронд хаан суух ёстой хэмээн тэмдэглэжээ“. Гирей ханыхан эрх мэдлээрээ зөвхөн тухайн үеийн султаны дараа орох ба их везирийн дээр байна.
Алтан Ордноос чөлөөлөгдсөн нь
1481 оноос хойш Алтан Орд улсыг захирч байсан Шейх Ахмедыг Крымын ханлиг 1502 оны зургаадугаар сард ялсан нь Оросын вангууд Алтан Ордын дараах улсуудыг, дан ялангуяа Казань- (1552 он), Астраханийн ханлигуудыг (1556 онд) алдах нөхцлийг түргэтгэжээ.
Алтан ордны улс унасан ч Крымын ханлиг хүчирхэгжиж Орос улс руу үе үе хүчтэй довтлох болсон тул Орос довтолгооныг нь болиулахын тулд эд бараагаар алба барьж байв. 1685 онд Оросын 1-р Петр хаан золиосны мөнгө төлөхийг бүрмөсөн болиулсан бөгөөд золиосны мөнгө төлж байсан нь Алтан ордны ноёрхол үргэлжилж байсан эсвэл Крымын хараат байдалтай байсан гэсэн үг биш юм. Алтан ордноос салсан Казанийн ханлиг (1438–1552) 1552 онд, Астраханийн ханлиг (1466–1556) 1556 онуудад Орост эзлэгдсэний хариу болгож Крымчүүд Орост хүчтэй довтолгоо хийж байв. Крымын ханлиг Орос, Украины нутагт довтолж олон тооны хүмүүсийг боол болгон Турк руу зардаг байсан ба 1769 онд хамгийн сүүлчийн удаа Орост довтолж 1785 онд Оросын хаант улсад эзлэгджээ. "Орос,Түрэгийн 1787-1791 оны дайн" дуусгавар болж 1791 оны 12 дугаар сарын 29-нд Орос улс, Османы эзэнт гүрний хооронд байгуулсан "Энхийн гэрээ"-гээр Крымын ханлиг Оросын нэгэн хэсэг болсон ажээ.
Эх сурвалж
Ангилал:Европын түүхэн улс Ангилал:Османы Украин Ангилал:Крымын түүх Ангилал:Оросын түүх Ангилал:Исламын түүх Ангилал:Османы эзэнт гүрний нутаг дэвсгэр Ангилал:15-р зуунд байгуулагдсан Ангилал:1780-д онд татан буугдсан
Юнь Сог-ён
Юн Сок Ён (윤석영; 1990 оны хоёрдугаар сарын 13-нд Сувон хотод төрсөн) — Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгчин бөгөөд Английн «Куинз Парк Рейнжерс» болон Өмнөд Солонгосын шигшээд хамгаалагчаар тоглодог.
Замнал
Юн Сок «Куинз Парк Рейнжерст» 2013 оны нэгдүгээр сарын 30-нд тодорхойгүй үнээр 3.5 жилийн гэрээ байгуулсан юм. Аравдугаар сарын 25-нд «Донкастер Роверст» хоёрхон сар зээлэгдэв.
Гадны холбоос
Ангилал:Өмнөд Солонгосын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Чоннам Дрэгонз багийн тоглогч Ангилал:Донкастер Роверс багийн тоглогч Ангилал:Куинз Парк Рейнжерс багийн тоглогч Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд Ангилал:1990 онд төрсөн
Асим Триведи
thumb|right|Асим Триведи 1987 онд төрсөн
Асим Триведи — Энэтхэгийн улс төрийн шог зураач 2012 оны 9 сарын 9-нд улс төрчидийг үл хүндэтгэж зурсан хэргээр шоронд хоригдсон. Асим нь үг хэлэх эрх чөлөөний төлөө болон парламентийн гишүүдийн авилгалын эсрэг хурц шоглолууд зурдгаараа алдаршжээ. 2012 оны 9 сарын 12-нд барьцаагаар суллагдсан.
Ангилал:Хүүхэлдэйн киноны зураач Ангилал:Энэтхэгчүүд Ангилал:1987 онд төрсөн
Take Off
Take Off (Кирилл Монгол дуудлага нь Тэек Ооф) нь Улаанбаатар хотод 2003 оны 3-р сард УБ паласын дэргэдэх хамтлагаар байгуулагдаж байсан, поп урсгалаар дуулдаг хөвгүүдийн хамтлаг юм. Тус хамтлаг байгуулагдахаас өмнө Сүхээ, Наагий, Баясук нар Зоригоо, Ука нартай хамт 5 хүний бүрэлдэхүүнтэй Аялгуу хэмээх хамтлагт дуулдаг байсан.
Тоглолтууд
Тус хамтлаг нь хамтлагийн 10 жилийн ойн тоглолтоо 2013 оны 11 сард хийхээр төлөвлөж байгаа.
Холбоос
Ангилал:Монголын хамтлаг
Мушгиа галактик
right|thumb|Мушгиа галактик NGC 5457
Мушгиа галактик нь олон тэрбум одод захаасаа төв рүүгээ мушгиралдаж төвдөө тойрог үүсгэсэн байдлаар бүрэлдсэн галактикийн хэлбэр ба ангилал болно. Анх 1936 онд Эдвин Хабл үүнийг таньж ангилжээ. Мушгиа галактик нь нийтдээ эргэлдсэн дискэн хэлбэр доторхи одод, хий, тоосонцороос тогтож төвдөө оддын бөөгнөрөл бүхэл хэсэгтэй байна. Энэ бүхэн нь арай бүдэг харагдах оддын бөөгнөрлөөр гадуураа хүрээлэгддэг. Гаднах эргэлдсэн салаанууд нь илүү тод ажиглагддаг учир нь салаан дээр нь илүү шинэ хэт халуун однууд байрладаг. Нийт ажиглагдсан мушгиа галактикуудаас гуравны хоёр нь төв бүхэл ба салаалсан мушгианы завсар зайнд нь сараалжилсан зурвасан бүтэц бас ажиглагджээ. Бидний оршдог Тэнгэрийн заадас галактик нь мөн сараалжтай мушгиа галактик болхыг судалгаагаар тогтоосон байна.
Бусад жирийн бус галактикуудтай нийлээд мушгиа галактикууд нь манай ойр орчимийн нийт ертөнцийн бүсийн галактикуудын 60%-ийг эзэлж байна.
Ангилал:Галактик  Ангилал:Одон орон
Буриадын ард түмний бослого
Буриадын ард түмний бослого буюу 1927 он Буриадын бослого (Оросоор: Бурятское восстание (1927)) нь тухайн үеийн Зөвлөлт засгийг эсэргүүцэн буриадуудын гаргасан бослогыг хэлдэг. Уг бослогыг ЗХУ Улаан Армийн цэргийн ангиудын хүчээр зэвсэг хэрэглэн цус урсган дарсан байдаг. Бослогын тухай мэдээ мэдээлэл маш хомс байдаг бөгөөд 35000 буриад алуулсан гэсэн мэдээлэл бас байдаг. Бослого дарагдсаны дараа буриадууд Монголд олноороо дүрвэн орж ирж байсан байна.
Бослогыг дарсаны дараа буриадуудын эсрэг хэлмэгдүүлэлт эрс хүчтэй болж явагдаж эхэлсэн байдаг бөгөөд 1929 он гэхэд нийтдээ 35000 хүнийг хэлмэгдүүлсэн гэдэг ба энэ нь тухайн үеийн буриадуудын нийт сэхээтний тоотой дүйж байдаг онцогтой. Сталины Их Хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн буриадуудын тоо баримт одоогоор ил тод биш байна.
Гадаад холбоос
Ангилал:Азийн бослого Ангилал:20-р зууны бослого Ангилал:Буриадын түүх Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх Ангилал:1927 оны зөрчилдөөн
Адаг чуулганы галактик
Адаг чуулганы (англ. Andromeda Galaxy) галактик нь мушгиа хэлбэртэй, дэлхийгээс 2.5 сая гэрлийн жилийн зайд оршдог, манай Тэнгэрийн заадас галактикт хамгийн ойр орших галактик юм. Бусад нэр нь Мессье 31, М31, NGC31 гэх ба монгол хэлэнд эртнээс Адаг Чуулган гэж нэршигдсэн. Адаг чуулган нь дэлхийд харьцангуй ойр галактикуудын нэг юм. Энэ галактик нь ойролцоох бүлгийн нийт 30 галактикаас хэмжээгээр хамгийн томд тооцогдох бөгөөд 2006 онд "Спитзер" дуранд ажиглагдсанаар энэ галактик нь 1 их наяд орчим одтой буюу Тэнгэрийн заадас галактикаас ойролцоогоор хоёр дахин олон одтой гэж тооцогдсон. Тэнгэрийн заадас галактик нь ойролцоогоор 200-400 тэрбум оддоос тогтоно. Адаг чуулганыг энгийн нүдээр ажиглах боломжтой. Энэ галактик бa Тэнгэрийн заадас галактик нь 4,3 тэрбум жилийн дараа нийлж нэг аврага галактик болно. Галактикийн нийлэлтээр одод мөргөлдөх магадлал маш бага байдаг.
Ангилал:Тусгаар галактик Ангилал:Андромеда (одны орд) Ангилал:ШЕК-Галактик Ангилал:Галактикийн морфологийн каталог Ангилал:Үндсэн галактикийн каталог Ангилал:Уппсала ерөнхий каталог Ангилал:Цвикки каталог Ангилал:Уппсала ерөнхий каталог Ангилал:Мессье Ангилал:Мушгиа галактик
2010 оны волейболын эрэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн
2010 оны волейболын эрэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн (2010 FIVB Men's World Championship) нь Итали улсад 2010 оны 9 сарын 25-наас 10 сарын 10-ныг хүртэл зохион байгуулагдсан тэмцээн юм. Тэмцээнд 24 орны баг тамирчид өрсөлдсөн.
F бүс
/MWCH2010/pdf/P3-023.pdf P3]}}
Холбоос
2010 оны эрэгтэйчүүдийн
Мишел Дэбре
Мишел Дэбре (Michel Debré; 1912 оны 1 сарын 15 – 1996 оны 8 сарын 2) нь Францын Голлист улс төрч байв. Өнөөгийн Францын үндсэн хуулийн "эцэг" гэгддэг тэрээр Тавдугаар БНУ-ын анхны ерөнхий сайдаар ажиллаж байлаа. Дэбре ерөнхийлөгч Шарль де Голлийн засаглалын үед 1959 - 1962 онд тус албыг хашсан юм.
Ангилал:Францын ерөнхий сайд Ангилал:Францын батлан хамгаалахын сайд Ангилал:Францын боловсролын сайд Ангилал:Францын хууль зүйн сайд Ангилал:Францын гадаад хэргийн сайд Ангилал:Францын сангийн сайд Ангилал:Францын эдийн засгийн сайд Ангилал:Францын сенатч Ангилал:Францын Үндэсний Чуулганы гишүүн Ангилал:Францын өмгөөлөгч Ангилал:Францын хуульч Ангилал:Францын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч Ангилал:Европын парламент дахь Францын гишүүн Ангилал:Шинэ Бүгд Найрамдах Улсын Холбооны гишүүн Ангилал:Францын Академийн гишүүн Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч) Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмай) Ангилал:Гэгээн Карлын одон шагналтан Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (их загалмай) Ангилал:Чөлөөлөгч Сан Мартины одон шагналтан Ангилал:20-р зууны улс төрч Ангилал:Францын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн Ангилал:Центр-Валь де Луарын засаг дарга Ангилал:Францчууд Ангилал:1912 онд төрсөн Ангилал:1996 онд өнгөрсөн
Тони Снелл
Тони Рина Снелл-бага (Tony Rena Snell, Jr; 1991 оны арваннэгдүгээр сарын 10-нд Уоттс хотод төрсөн) — Америкийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны «Чикаго Буллз» багт тоглодог. 2013 оны драфтаар №20-иор «Чикаго Буллзэд» хуваарилагдаж байв.
Замнал
Снелл Мартин Лютер Кингийн нэрэмжит бага сургуулийг Кауай Леонардын хамт 2009 онд төгсчээ. Дараа нь Нью-Мексикогийн «Нью-Мексико Лобос» багт элсэж, 2010/2011 онд 34 тоглолтонд 4,4 оноо, 1,9 самбар 0,9 дамжуулалтыг 17,5 минутанд дунджилсан бөгөөд 2011/2012 онд 35 тоглолтонд 10,5 оноо, 2,7 самбар, 2,3 дамжуулалтыг 25,6 минутанд дунджилжээ. Төгсөх жилдээ буюу 2012/2013 онд 35 тоглолтонд 12,5 оноо, 2,6 самбар, 2,9 дамжуулалтыг 31,2 минутанд дунджилж Маунтин-Уэст бүсийн үнэ цэнэтэй тоглогчоор нэрлэгдсэн юм.
Бавуужав
Шударга баатар Бавуужав буюу Харчин гүн Бавуужав гэж алдаршсан Бавуужав нь Богд хаант Монгол улсын цэргийн зүтгэлтэн, авъяаслаг жанжин, Монголын үндэсний тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгч, Хятадын түрэмгийлэлийн эсрэг баатарлагаар тэмцэгч хүн байжээ. Богд Хаант Монгол Улс байгуулагдсаны дараа Дундад Иргэн Улсын түрэмгийллийн эсрэг хийсэн Таван замын байлдаанд цэрэг удирдан оролцож онц гарамгай гавъяануудыг байгуулсан авъяаслаг цэргийн командлагч байсан байна.
Намтар
Бавуужав нь Өвөр Монголы Зостын чуулганы Түмэд зүүн гарын хошуунд төрж өссөн байна. 1904-1905 оны Орос-Японы дайнд оролцож байсан цэргийн хэрэгт туршлагатай нэгэн байжээ. Богд Хаант Монгол Улс байгуулагдсаны дараа Богд хаанд үнэнчээр хүчин зүтгэж байсан ба Таван замын байлдаанд нэг замын цэргийн туслах жанжнаар идэвхийлэн оролцож, олон удаа Монголчуудад ялалт авчиржээ. Монгол цэргин командлагч манлай баатар Дамдинсүрэн нийслэл Хүрээнээс дуудан эргүүлэн татсаны дараа Таван замын байлдааны Монгол цэргийн Ерөнхий командлагчаар томилогдон дайн дуустал энэ тушаалд байсан. Гурван улсын Хиагтын хэлэлцээрээр Өвөр Монголыг Монгол улсад нэгтгэхгүй болсонд ихэд бухимдан өөрийн цэргээс өвөрлөгч хошуудын цэргүүдээс бүрдсэн цэргийн ангийг зохион байгуулан Хятадын цэргийн эсрэг байлдааны ажиллагааг үргэлжлүүлсэн боловч Хятадын генерал Ми Чэнбаогийн тоо, зэвсэглэлийн хувьд илт давуу хүчинд бут цохигдсон байна. Цэргийн гол хүчээ цохиулсны дараа Ар Монголд зугтан гарсан ба Монголын Засгийн газар Манжуур луу дүрвүүлэн гаргасан ажээ.
Тони Снелл
Гадны холбоос
Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн шидэгч-хамгаалагч Ангилал:Чикаго Буллз багийн тоглогч Ангилал:Америкчууд Ангилал:1991 онд төрсөн
Гронинген
Гронинген (Groningen ; Гро́нинген) — Нидерланд улсын Гронинген аймгийн 187,622 хүнтэй (2010 онд) хот.
Бавуужав
Таван замын байлдааны дараа Хятадын эсрэг
Бавуужав нь Гурван улсын Хиагтын хэлэлцээрт ихэд бухимдан өөрийн цэргээс өвөрлөгч цэргүүдээс бүрдсэн цэргийг зохион байгуулан Хятадын цэргийн эсрэг байлдааны ажиллагааг үргэлжлүүлэв. Энэ үед түүний зорилго чухам юу байсан нь тодорхойгүй. Өвөрмонголыг хятадаас тусгаар улс болгоход зорисон бололтой байдаг. Энэ үед ДИУ-ын Хуурай замын цэргийн Яам, Туслан зөвлөх Яамнаас нэр хамтлан Монголын Засгийн Газарт албан бичиг ирүүлж Бавуужав Ар Хорчины нутагт нэвтрэн ирж дээрэм тонуул хийж амгалан тайван байдал алдагдуулж байгаа учраас Дундад Иргэн Улсын тусгай цэрэг хөдөлгөж байлдан сөнөөхөөр бэлтгэж байна. Иймд Монгол Улс цэрэг мордуулж Бавуужавын үймээнийг даралцахад туслалцаа үзүүлэх хэрэгтэй хэмээн хүчлэн шаардах болжээ.
Үүний дараа Бавуужавын эсрэг ДИУ генерал Ми Чэнбаогийн томоохон хүчийг илгээсэн. Бавуужав хятад цэргийн хэтэрхий давуу хүчинд дийлдэн ухарч зугадсаар 1915 оны 11 дүгээр сарын 15-нд Егүзэр хутагт Галсандашийн хүрээний газар ирж хоргодсон байна. Гэтэл Шяо Лян Чэний захирсан хятад цэрэг Бавуужавыг нэхэн хөөсөөр Монголын хил давж, тэрхүү хүрээнд ирж шөнийн турш Бавуужавын цэрэгтэй зургаан цаг гаруй тулалдаж түүний цэргээс мянга гаруйг алж, 500 гаруй хүн, үхэр буу нэг, пулемёт 1, винтов 1000 гаруй, сум олныг олзолжээ. Бавуужав үлдсэн цэргийнхээ хамт Таонань Баргын зүг зугадан зайлж Солон ууланд очиж бүгсэн байна. Хятад цэрэг ихээхэн сүр үзүүлж, сүм хийд бурхан шүтээн эвдэж, үлэмжхэн эд хөрөнгө дээрэмдэж, Егүзэр хутагтыг баривчилж тусгайд нь өөр хэд хэдэн ламыг бөөнөөр нь цагдан хорьжээ.
Монголын Засгийн Газар энэхүү байдалд ихээхэн дургуйцэж Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн, Гадаад Яамны сайд Б.Цэрэндорж нар Нийслэл Хүрээнд сууж байгаа Бүгдийг хамгаалах их сайд Чэнь Лү-д бараалхан “хятадын түшмэл цэрэг шалтгаангүйгээр дайрч ирээд тус хийдийг эзэлж олон хүнийг алж шархдуулав. Хийдийн бурханы хөргийг урж тасчив. Хутагт лам нарыг баривчилж Зүүн, баруун хуучдын хамба ламыг тушаахгүй бол баривчилсан хүмүүсээ суллахгүй гэж байна” гэдгийг мэдэгдээд ДИУ-ын энэ хэрэг явдал Хиагтын гурван улсын гэрээний заалтыг зөрчиж байгаа учир уул цэргийг нэн даруй Монголоос гаргаж, хутагт лам нарыг суллаж тус хүрээ ба иргэдэд учруулсан бүх хохирлыг төлж өгөхийг шаарджээ.
Чэнь Лү Монголын удирдагчдад хандаж хэлэхдээ, одоогоор гадаад, дотоод монголын хилийг нарийвчлан тогтоогоогүй байна. Тийм учраас хятад цэрэг хил зөрчсөн гэж үзэх учиргүй. Егүзэр хутагт Бавуужавыг баривчилж, манай цэрэгт тушаалгүй зугатаалгасан буруутай учраас ял эдлэх ёстой. Өөр хэлэх олон үг байхгүй гэж мэдэгдээд тэднийг өчүүхэн ч хайхраагүй төдийгүй Бавуужав бол танай Монголын харьяат болсон хүн болохоор түүний өдүүлж буй гэмт хэргийг танай Засгийн Газар бүрэн хариуцах ёстой хэмээн анхааруулаад сөрөг хэд хэдэн шаардлага тулгасан байна. Т.Намнансүрэн, Б,Цэрэндорж нар түүнд хариу болгож хэлэхдээ: Хиагтын гэрээний дараа Бавуужавыг Өвөр монголдоо буцахыг зөвшөөрсөн учир одоо тэр манай монголд харьяалагдах учиргүй, гэхдээ бид түүнийг баривчилж чадахгүй боловч монголоос хөөн гаргаж болох юм гэж мэдэгдсэн байна.
Яг тэр үед хятад цэрэгт баривчлагдсан Егүзэр хутагтаас тусгай хүн яаравчлан зарж Засгийн Газар дахин захидал ирүүлж өөрийг нь хятад руу авч явах гэж байгааг мэдэгджээ. Монголын эрх баригчид энэхүү мэдээг авмагцаа Егүзэрийн хүрээ ба Замын Үүдийн чиглэлд тус бүр мянган цэрэг илгээж, Бавуужавыг Монгол хязгаараас хөөн зайлуулахыг даалган тушаажээ. Гэтэл мөнөөх сайд Чэнь лү Бээжинд цахилгаан утас илгээж манай улс цэргээ ухраан татаж ер болоxгүй. Би Монголын албаны хүмүүст дөрвөн зүйлийн шаардлага тавьсан, тухайлбал Бавуужавыг хамсаатных нь хамт барьж тушаах, дахин түүний хэрэг өдүүлэхгүйг батлан хариуцах, Бавуужавын үймээнээс болж хятад худапдаачдад учруулсан бүх хохирлыг төлөх, Бавуужавын дээрэмчдийг дарахад гаргасан цэргийн бүх зардлыг төлөх хэрэгтэй гэж тэдэнд мэдэгдсэн гэжээ. Мөн тэрбээр Замын-Үүд, Егүзэрийн хүрээний чиглэлд мордуулсан монгол цэрэг нь Бавуужавыг хөөн зайлуулах үүрэгтэй биш байх. Харин манай хятад цэргийн замыг тосч дайтах төлөвлөгөөтэй байж магадгүй гэдгийг тэрхүү цахилгаан утсанд тэмдэглэсэн байлаа.
Монгол Дундад Иргэн Улсын хооронд байдал хурцдаж болзошгүйг ажиглаж байсан консул А.Миллер энэ хэрэг явдлын тухай өөрийн Засгийн Газартаа яаралтай мэдэгдсэний дараа Оросын Гадаад явдлын Яамны сайд С.Д.Сазанов Бээжин дэх элчин сайд В.Н.Крупенскийгээр дамжуулж хятад цэргийг даруй Монголоос татан гаргахыг ДИУ-ын Засгийн Газарт шаарджээ. Үүний хариу болгож 1915 оны 11 дүгээр сарын 18-нд ДИУ-ын ГЯЯ-ны сайд мэдэгдэхдээ "хэрэв монголчууд өөрийн нутаг дээр хоргодож байгаа Бавуужавыг баривчлан тушаавал манай улс цэргээ татаж авахад бэлэн байна" гэж Крупенскийд анхааруулсан байна. Оросын дипломатууд үүний хариу болгож "Бавуужав бол Монгол улстай одоо холбоо харилцаа тасарсан бөгөөд ДИУ Бавуужавын амийг бусниулж болохгүй" гэдгийг мэдэгджээ.
Нийслэл Хүрээнд сууж байсан А.Миллер өөрөө сайд Чэнь Лү-тэй уулзаж ДИУ-ын цэрэг Монголын хилийг давж түрэмгийлсэн явдлыг эрс эсэргүүцэж байгаагаа мэдэгдээд Гадаад, Дотоод Монголын хооронд хилийн зааг байгааг ДИУ үл тоомсорлож байгаад харамсаж байна. Хиагтын гэрээнд зааснаар бол ДИУ Монголд цэрэг байрлуулах эрхгүй. Хятад цэрэгт баривчлагдсан Егүзэр хутагт ба бусад хүмүүсийг сулла. Бавуужав одоо Монголын харъяат биш болсон учир түүний өдүүлсэн хэргийг Монгол улс хариуцах ёсгүй. Тиймээс Монголд учруулсан бүх хохирлоо төлөх хэрэгтэй хэмээн анхааруулжээ.
Чэнь Лү үүний хариу болгож "Гадаад Монгол бол ДИУ -ын нутаг дэвсгэр гэдгийг Хиагтын хэлэлцээрээс тогтоосон бөгөөд бид тэрхүү гэрээг баримтлах хэрэгтэй. Тиймээс манай цэргийг хил зөрчсөн хэмээн буруутгаж болохгүй. Егүзэрийн хийдэд чухам юу болсон тухай би сайн мэдэхгүй байна. Манай Засгийн Газраас надад мэдэгдсэн зүйл одоогоор алга. Харин өчигдөр Т.Намнансүрэн нараас л энэ тухай сонслоо. Энэ талаар эхлээд сайтар судлах хэрэгтэй. Дараа нь тэр явдал юунаас үүссэнийг мэдэж, шийдвэрлэх аргаа ярилцъя. Бавуужав бол Гадаад Монголтой харилцаагаа таслаагүй байгааг би мэдэж байна. Тухайлбал манлай ван Дамдинсүрэнг хэдэн сарын урьд Гадаад Монголын зохих албаны газраас одуулж Бавуужавтай уулзуулан түүнд 30000 рубль тусалсан. Та үүнийг сонсож мэдсэн биз дээ" гэжээ. Чэнь Лү А.Миллертэй ярилцсан тухайгаа тэр дор нь Бээжинд мэдэгдэж, "мөн Гадаад Монголоос өмнө зүг рүү илгээсэн цэрэг Егүзэр хутагтыг манай цэргээс булааж авах санаатай бололтой. Тиймээс Ми-гийн удирдсан цэргийг даруй хойд зүг рүү явуулж Шяо-гийн цэрэгтэй нэгтгэн хүчээ зузаатгах хэрэгтэй" хэмээн зөвлөжээ.
Гэвч чухам хэрэг дээрээ бол “хутагт Галсандаш нэгэнт хятадын гарт орсон учир тэдний албадан аваачих муу сүрд дарагдаж, ДИУ-д дагаар орох хэмээн ам алдсан” бөгөөд түүнийг нь хятад ашиглан Галсандашийг дотоод зургаан чуулганыг захирах сайдын тушаалд өргөмжилнө хэмээн амлаж байсан тухай зарим баримт байдгийг нягтлууштай.
Үүний сацуу Хайларт сууж байсан Оросын дэд консул П.Усатый 1915 оны 12-р сард Халхын Сэцэнхан аймгийн Илдэн ван Доржпаламын хошуунд түр сууж байсан Бавуужавтай биечлэн уулзаж ДИУ-тай эвлэрэхийг ятгасан боловч амжилт олоогүй билээ.
Бавуужавтай холбогдож гарсан яриа Оросын консул, хятад сайд хоёрын дунд өрнөсөн төдийгүй цаашаа улам гүнзгийрчээ. ДИУ, Гадаад Монгол хоёрын аль аль нь өөрийнх нь эсрэг тэмцэх болсон тэр үед Бавуужав арга буюу Манжуурын чиглэлд зугадан зайлжээ. ДИУ тэр үед Монголоос цэргээ татсан төдийгүй Егүзэр хутагт Галсандашийг ч Монголд буцаахад төдийлөн татгалзах зүйлгүй болсон байлаа. Энэ нь ч Орос, ДИУ-ын хооронд аль болохоор эвсэн зохицох явдал нэн шаардлагатай болж байсантай холбоотой юм. Тиймээс ч 1916 оны эхээр Богд эзэн хаанаас ДИУ-ын ерөнхийлөгчид баяр бэлэг хүргэхээр урьд шийдвэрлэсний дагуу Сэцэнхан Навааннэрин, ван Жамьяндорж нарыг Бээжинд зарж илгээсэн бөгөөд тэд хутагт Галсандаштай уулзаж ярилцан тэр тухайгаа Монголын Засгийн Газар мэдэгдсэнд тэдгээр төлөөлөгчдийг эгж ирэхдээ Галсандашийг дагалдуулан авчир гэж Богд хаан зарлиг болгосны дагуу Егүзэр хутагт 1916 оны 2 дугаар сарын 20-нд эх нутагтаа буцаж иржээ. Түүний дараахан Долооннуурын хавь нутгийг харьяалан захирагч яамны сайдаас түүнд бичиг ирүүлж, хятад цэргүүд Баарин хошуу сүм дээр олон цэрэг суулгаж “хулгай” Бавуужавыг сэргийлэхийн тул тус хутагтын хүрээнээс дайчлан булааж аваачсан мал эд хогшлын үлдэгдэл болох адуу 602, үхэр 37, тэрэг 27, тэмээ 41, эсгий бүрээс 152 бүхэл, 659 хэсэг, хана 309, тооно 58, үүд 86, унь 60, гэрийн тулга 14, бүрээс 5-ыг эгүүлэн хүргүүлснээ мэдэгджээ.
Манжийн төрийг сэргээх үйлс
Бавуужав Манжийн хаант төрийг сэргээхийн төлөө тэмцлээ хэрэгжүүлэхдээ Японы дэмжлэг туслалцаанд тулгуурлан юуны өмнө ДИУ-ын эсрэг дайтахаар бэлтгэж, бүх цэргээ таван зам хувааж Чанчүн, Мүгдэн хотууд ба Гирин, Хар мөрөн мужийг дэс дараалан эзэлж, улмаар Бээжинг эзлэхээр төлөвлөжээ. Гэтэл энэ үед ДИУ-ын зүгээс Монголын эрх баригчид Бавуужавтай эвсэн хуйвалдаж буй мэтээр янз бүрийн сэжиг таавар гаргаж, түүний дээрэм тонуул үйлдэж байгааг таслан зогсоохыг удаа дараа хүчлэн шаардсаар байв. Иймд арга буюу Монголын Засгийн Газар Хатанбаатар ван С.Магсаржавыг Бавуужавтай нүүр тулан уулзаж ятган ухуулж, түүнийг дээрэм хулгайгаа зогсоож зэвсгээ хураалган Ар, Өвөр монголын аль хүссэн газраа чөлөөтэй нутаглан суухыг мэдэгд хэмээн илгээжээ. С.Магсаржав Нийслэл Хүрээнээс шууд явж, Сэцэн хан аймгийн Үйзэн гүний хошуу (одоогийн Дорнод аймгийн Матад) хүрч Тэгш Манлай хэмээх газар түр буудаллаж, Далайбаатар гэгч хүнийг Бавуужавтай уулзаж “хязгаарт түвшингүй болгон түйвээж болохгүй, зэр зэвсгээ хураалгаж, нам гүм шударга түвшин явах хэрэгтэй. Улсын сангаас цалин хэрэглэлийг чинь олгоё” хэмээн хэлүүлсэнд Бавуужав түүний үгийн хариу болгож “Бид нэгэнт Монголд жигшигдэн хөөгдсөн учир цэргийн зэр зэвсгийг хураалгаж чадахгүй, цалин мөнгө ч авахгүй, харин энэхүү зэвсгээрээ монголоос чадах чинээгээр хоол олж иднэ. Монголтой эрэгчин эмэгчнээ үхтэл үзнэ. Хэрэв Монголд дийлдвээс бид гомдох явдалгүй, дийлж болбаас хэзээ ч монголоос амиа тэжээнэ хэмээн эрс үг хэлж” мөнөөх Далайбаатарыг гурав хоног хорьж байгаад “чамайг албаас зохино. Гэвч чи мууг алаад Монголыг хорсгож чадахгүй тул буцаж энэ учрыг хэлтүгэй” хэмээн буцаажээ. Бавуужав түүний дараа цэргээ авч Хайлар хотын зүг зайлан одсон учир С.Магсаржав өөрийн биелүүлэх ёстой үүргээ хэрэгжүүлж чадалгүй буцаж иржээ. Үүний дараа Бавуужав Монгол Улсын Засгийн Газарт дэлгэрэнгүй захидал ирүүлж “Бид нар хэдүй Монгол улсаа дахин мандуулсугай” хэмээн тэмцсэн боловч энэ их зорилгодоо хүрч чадсангүй. Тиймээс “Дайчин улсын хэвт ёсны хаан эзнийг Дундадаас (ДИУ-аас) мандуулахаар Манжийн угсаа Су Чин ван лугаа зөвлөлдөн хэлэлцэж тогтоод хэргийг анх үүсгэхэд аливааг хувьсган (өөрчлөн З.Л.) улируулж хэрэглэхгүй аваас үл болох тул тамга, туг, хиурыг бүрнээ шинэ үйлдэж Богд хааны соёрхсон туг тамгыг шүтээн болгож цаг үргэлж аливаа зүйлийг даатган залбирч…Тоа нан фу зэрэг газрыг байлдан эзлэхээр бэлтгэж, цэргийнхээ хагасыг хүүхэд эмэгтэйчүүдийн хамт Хөлөнбойрт үлдээж, aгт морь 300, үхэр 50-иад, майхан тавийг тэр хавийн ардаас тусласныг авч мордох гэж байгаагаа мэдэгдээд “Дундадыг дахин мандуулах түшмэл цэргийг ерөнхийлөн захирагч сайдын тамга” хэмээх монгол үсэгтэй дундаа монголын соёмбо үсгийг сийлсэн тамга даржээ” Мөн энэхүү захидалтай хамт бас нэгэн бичгийн хуулбарыг ирүүлсэн байна. Уул бичгийг Су Чин вангийн дотно хүмүүс Бавуужавт хандаж бичсэн бөгөөд Манж Дайчин улсын төрийг дахин сэргээж хааныг ширээнд нь залахад туслахыг түүнээс хүссэн байна.
Манжуурт хийсэн байлдаанууд
Бавуужав бүх монгол үндэстнийг Богд хааны захиргаанд нэгтгэсэн их улс байгуулахын төлөө тэмцлээсээ няцаж, Манж Чин Улсын хаант төрийг дахин сэргээхээр шимтэх болсон явдлыг Өвөр монголын нилээд хүмүүс дэмжин талархаж байв. Ялангуяа Гадаад Монголд суурьшсан өвөрлөгчдийн олонхи Бавуужавын үйл ажиллагааг дэмжихээр явцгаасан айна. Мөн янз бүрийн хүмүүс Бавуужавын цэрэгт сайн дураар элсэх болсноор түүнийг дагалдагчид таван мянга гаруй болж, Японоос түүнд тусламж болгож үхэр буу 4, явган цэргийн буу гурван мянгыг Мүгдэнгийн ойролцоох төмөр замаар ирүүлсэн байна. Тэр үеэс Бавуужав Тоа нан фү-г байлдахаа больж Мүгдэнг чиглэн давшжээ. Гэвч ДИҮ-ын цэрэг Бавуужавыг тосон байлдахад эхлээд Хятад цэрэг бага зэрэг ухарсхийсэн боловч удалгүй дахин давшилтад орж монгол цэргээс дал гаруйг алж нилээдийг шархдуулж винтов буу ер орчмыг олзолж авчээ. Үүнээс хойших хэд хэдэн тулалдаанд Бавуужав тийм ч их хохирол үзээгүй бөгөөд харин ч түүний цэргийн Жиримийн чуулган хавьд байлдаж байсан хороо нь хятад генерал Ү Цюн шэн гэгчийн захирсан цэрэгт хүчтэй цохилт өгч, улмаар У цюн шэнг шархдуулж, түүний цэргээс 130 гаруйг алж 100 гаруй хүнийг шархдуулсан байна. Байдал ийнхүү хурцдаж Бавуужавын цэрэг 10 мянга гаруй болж, нилээд хүчирхэгжих болсон явдалд Мүгдэнгийн цэргийн захирагч Жан Золин Тоа нан фү рүү цэргийн үлэмж хүч илгээсний сацуу Хар мөрөн мужийн сайд Би Гуйфан мөн тусгай цэрэг гаргаж Тоананфүгээс Бавуужавын цэрэг ирэх гол гол замыг угтуулан сэргийлжээ. Гэвч Бавуужав үргэлжлэн давшсаар Кайтүн Хуйцэсян, Лишүсян, Синанжэн зэрэг хэд хэдэн хотыг эзэлж байсан боловч энгийн иргэдэд бараг хохирол учруулаагүй бөгөөд эзэлсэн хотуудаа ямар ч харуул хамгаалалтгүй орхин цааш давшилтаа үргэлжүүлж байжээ. Ингэж Бавуужав Хянганы нуруунаас Мүгдэн хүртэлх 600 гаруй километр замыг туулж давшсаар байв. Нутгийн ард иргэд Бавуужавыг дэмжиж бүх л бололцоогоороо тусалж байсны сацуу Япон ч зэр зэвсэг, хүнсээр тасралтгүй хангаж байлаа.
1916 оны 8-р сард Бавуужавын цэрэг давшсаар Дорнод Хятадын Төмөр Замын өртөө байрладаг Гоцзыдян хотод ороход нь манжийн хаан угсааныхныг дэмждэг хэдэн зуун манж эрчүүд түүнд дагаар оржээ. Эндээс Бавуужавын цэрэг бага зэрэг зэр зэвсэг нэмж авч цааш дайтахаар бэлтгэж байхад нь тус хотын хятад цэрэг их буу пулемётын хүчирхэг галаар монгол цэрэгт сэхээ авахуулалгүй цохилт өгч улмаар зай завсаргүй бүслэн гаднаас ямар нэгэн зүйл нэвтрэх, гадагш гарах бүх бололцоог хаан тусгаарласан байна. Ийнхүү бүслэлтэд орж хэсэг хугацаа өнгөрсний дараа Бавуужавын цэргийн дотор үймээн дэгдэж Насанбаярын захирсан 300 хүнтэй анги, Батын захирсан 70 цэрэг Бавуужавыг орхин хятад цэрэгтэй нийлжээ. Сарын дараа Бавуужавын цэрэг хятад цэргийн бүслэлтийг сэтэлж, мөн оны 9 дүгээр сарын 18-нд их бууны галаар давшиж, Чанлинсян хотыг эзэлж хятад цэргийг хөөн зайлуулаад хэсэг зуур хүчээ сэлбэж дахин дайтараар зэхэж байв. Гэвч ДИУ Бавуужавын давшилтыг зогсоох түүнийг дарж устгахын тулд түүнтэй дайтах цэргийхээ тоог ихээхэн нэмж генерал Чжан Си Лан гэгчийг тэрхүү цэргийн ерөнхий жанжнаар томилжээ. Бавуужав байлдаанаа үргэлжүүлж Жэхэ мужийн Линьси хот руу давшиж бараг эзлээд байх үедээ 1916 оны 10 дугаар 10-ны өглөө дайсны их бууны галын цэргийг олзлохоор очиж яваад их бууны суманд өртөж амиа алджээ.
Бавуужавын цэргийн хувь заяа
Бавуужавыг алагдсаны дараа түүний цэргүүд давшилтаа зогсоон ухарч хэд хэдэн чиглэлд тархан сарнижээ. Сэвжингээ, Бүмбэжав нарыг нилээд тооны цэрэг дагалдан Хөлөнбойр луу буцаж тэнд үлдсэн цэрэг, эмэгтэйчүүд, хүүхэд рүүгээ 1916 оны 12 дугаар сард очжээ. Мөн цөөвтөр цэрэг хятад цэрэгт дагаар орж, зарим цэрэг нь уугуул нутагтаа буцжээ. Үүний дараа Хөлөнбуйрт очсон цэрэг бэлтгэл хангасныхаа дараа японы цэргийн сургагч Нью Шүкэ, Кизава, Шоотана, Квашима, Үсүй зэрэг арван гурван хүний удирдлагаар Хайлаарт довтолж 1917 оны 6 дугаар сарын эхээр тус хотыг эзлэн авч, Амбаны Яам, баруун зүүн тэнхимийг эзэлж, баруун тэнхимийн дарга Чэн шаныг цаазлахад Хөлөнбойрын амбан Шенфү Цицикар хот руу дүрвэн зайлжээ. Бүмбэжав Сэвжингээ нар Ботгон нутгийн Мин Бао гэгчийг томилж Су Чин ванд бичиг захидал илгээж, түүний зөвлөснөөр Хөлөнбуйрын тусгаар тогтнолыг сэргээснээ зарлаж Цэ Хэ Жа гэгчийг орон нутгийн даргаар томилж Хөлөнбойрын амбаны тушаалыг устгажээ. Мөн цэргийн жанжнаар Чадраабалыг, Цэргийн Яамны сайдаар Сэвжингээг, тусгай сайдаар Даржааг тус тус томилсон байна. Гэвч тэр үед Хаант Орос, ДИУ -ын Засгийн Газраас Японд тулган шаардах бичиг өгч Су Чин ван ба Монголын “дээрэмчин” цэрэгт тусламж үзүүлэхээ бүрмөсөн зогсоохыг шаардсан байна. Япон ч энэхүү шаардлагыг хүлээн авч 1917 оны 10 дугаар сараас эхлэн бүх тусламжаа зогсоосон төдийгүй сургагч нараа эгүүлэн татсан бөгөөд зөвхөн Хасакэ Яма Тарооу, Вака Баяаши хэмээх хоёр хүн үлдсэн байна. Үүнээс хойш удалгүй 8 дугаар сарын 10-нд Өөлдийн бүгдийн дарга Линшэнь монгол түшмэл У куй нар 200 гаруй солон цэргийг удирдаж нилээд тооны орос цэрэгтэй хамтарч Хөлөнуйрыг довтолсонд тус хотыг эзэгнэгчид ялагдал хүлээж, Сэвжингээ, Бүмбэжав нарын удирдсан 3000 цэрэг хуучин хуаран байсан Халх гол руугаа, Фу шинга-гийн захирсан хэсэг цэрэг Солон уул руу зугадаж, Даржааг дагалдсан нилээд цэрэг нутагтаа буцсан байна. Мөн нилээд хүн дараа нь атаман Семёновын цэрэгт элссэн байна. Тэр үед Хөлөнбуйрын Амбаны Яаманд ирээд байж байсан баргын гүн Бавуудайн Цэнд Бавуужавын үлдэгдэл цэрэг үймээн самуун дэгдээж байгааг дарж номхтгохыг хүсч Нийслэл Хүрээнд элч зарсан. Цэнд гүнгийн хүссэний дагуу Монголоос Хатанбаатар Магсаржавын захирсан цэрэг Халх голд ирж, Бавуужавын үлдэгдэл цэрэгтэй дайтан устгажээ. Магсаржавын цэрэгт ялагдсан цэргийн цөөнх нь тэндээсээ зүүн хойд зүг чиглэн Хятадын Шаазгай хот (Таонон )-од очиж ДИУ-ын цэрэгт бууж өгсөн.
Эх сурвалж
Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч Ангилал:Монголын жанжин Ангилал:Монгол-Хятадын дайнууд Ангилал:Өвөр Монголыг чөлөөлөх дайн Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1875 онд төрсөн Ангилал:1916 онд өнгөрсөн
Гильермо Дель Торо
Гильермо дель Торо Гомес (Guillermo del Toro Gómez, 1964 оны аравдугаар сарын 9-нд Гвадалахара хотод төрсөн) нь Мексикийн кино найруулагч, зохиолч, продюсер юм. 1984 оноос эхлэн кино урлагт хөл тавьжээ.
Холбоос
Ангилал:Зохиогч Ангилал:Мексикийн кино найруулагч Ангилал:Мексикийн жүжигчин Ангилал:Оскарын шагналтан Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан Ангилал:Гойя шагналтан Ангилал:Небюла шагналтан Ангилал:Уран зөгнөлт зохиолын алдрын танхим Ангилал:Гвадалахарын хүн Ангилал:Мексикчүүд Ангилал:1964 онд төрсөн
Тамын хүү (кино)
Тамын хүү (Hellboy) нь Гильермо Дель Торогийн бүтээл бөгөөд 2004 оны Америкийн супер баатарт триллер кино юм. Майк Миньолагийн ижил нэрт адал явдалт нууцад нэвтрэхүй зурагт номноос сэдэвлэгдсэн тус кинонд Оросын тэрс үзэлтэн Григорий Распутин 1944 онд Германы дайнд Адольф Хитлерийн хүсэлтээр туслах нэрийдлээр тамын үүдийг нээж хар хүчийг эзэмшихээр оролдсон ч бүтэлгүйтдэг. Харин тамаас залуухан эрдэмтэн Тревор Бруттенхолмд баруун гар нь том чулуун түлхүүртэй бяцхан чөтгөрийг илгээсэн нь хожмоо Ер бусын үзэгдлийг тандан судлах товчооны ахлах эрдэмтэн Тревор Бруттенхолмийн хүү болж дэлхий ертөнцийг авран хамгаалах үйлст оролцож буйг харуулдаг.
Үргэлжлэл нь болох Тамын хүү II: Алтан арми нь 2008 оны долоодугаар сарын 11-нд нээлтээ хийсэн билээ.
Холбоос
Ангилал:2004 оны кино Ангилал:АНУ-ын кино Ангилал:Комиксоос сэдэвлэсэн кино Ангилал:Уран зөгнөлт кино Ангилал:Аймшгийн кино
Их Британи (салаа утга)
Их Британи доорх хоёр түүхэн утгыг илэрхийлэх боломжтой
Шарон Рэндл
Шарон Сюзан Рэндл (Sharon Susan Rendle, 1966 оны 6 сарын 18-нд Ист Райдинг оф Йоркшир гүнлэгийн Кингстон апон Халлд төрсөн) нь Их Британийн эмэгтэй жүдоч юм. Дэлхийн АШТ-ээс 2 алт, 1 мөнгө, 2 хүрэл медаль хүртсэн тэрээр Сөүлийн олимпод эмэгтэй жүдогийн төрөл үзүүлэх тоглолтын статустайгаар ороход түрүүлж, алтан медаль хүртсэн бол Барселоны олимпоос хүрэл медаль зүүжээ. Харин Атлантын олимпод эхний барилдаандаа ялагдаж хасагдсан аж.
Ангилал:1966 онд төрсөн Ангилал:Их Британийн жүдоч Ангилал:Их Британийн олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Их Британичууд
Абтай сайн хан
Абтай бол Гэрсэнз жалайр хунтайжийн долоон хөвгүүний дундах Онохуй Үйзэн ноёны ахмад хөвүүн билээ. Абтай модон барс жил буюу 1554 онд Сэлэнгэ мөрний хөвөөнд төрсөн бөгөөд түүний эх нь Халхын хилует отгийн эзэн Бэхийн охин Эцэнхин зоригт хатан билээ.
Абтай хааны эзэмшил Хэрлэн голын саваас Хангайн нуруунд тулж, нутгийн гол төв Орхон Туулын бэлчирт байжээ.
Абтай хаан Жалайр, Сүлдэсүн зэрэг Монголын эртний алдарт том аймагтай ураг холбож гурван хатантай байснаас хоёр хөвүүн, гурван авхай төрсний ахмад хөвүүн Өлзийт Шибагудай хунтайж эцгээ төлөөлж Ойрадыг захирч байсан ба дэд хөвүүн Эртэхий нь угсаа залгамжилсан байна. Абтай хаан шар хулгана жил буюу 1588 онд нас баржээ.
Абтайн улс төрийн бодлого хоёр үндсэн чиглэлтэй байв. Нэгд, өөрийн эзэмшил Халхын төв нутагт оршиж, хүчин чадал улам бүр өсөх төлөвтэйг чадмаг ашиглан Ойрадын салан тусгаарлах ужиг оролдлогыг эцэслэж, Ойрадыг Халхад нэгтгэн захирахад чиглэгджээ. Академич Ш.Нацагдорж Абтай ханы Ойрадтай байлдан буулган авсан үйл явдлыг 1577 онд болсон гэжээ. Уул байлдааны шалтаг нь Ойрадын ноёд эртнээс Монгол төрөөс салан тусгаарлах, эсвэл эрх булаахын төлөө тэмцэлдэж ирсэний үргэлжлэл болох юм. Абтай хаан «урьдын гучин гурван өрөвлөгтөн, дөчин дөрвөн отогтон, жаран нэгэн хэгээртний өшөөг энэ өдөр авав» гээд буцсанаас мэдэгдэж байна. Абтайн хэлсэн үг бол түүнээс 110-аад жилийн өмнө Ойрадын ноёд Халхын эзэн Агваржин жононг хаанд өргөмжлөх нэрээр жонон тэргүүтэй олон ноёныг гэнэдүүлэн төрийн эргэлт хийж, өргөн хүрээний алан хядлага явуулж Монголыг төрийг булаасан хар явдлыг хэлж байгаа юм. Төрийн алтан ургийг таслах явуулга ингэж гарчээ.
Абтай хан бөөгийн онгон шүтлэгийг орхиж шарын шашныг хүлээн зөвшөөрч түүнийг Халх түмний шашин суртахуун болгон залж авахад хошуучилжээ. Асрагч нэртийн түүхэнд «Абтай хан модон тахиа (15‍‌85) жилийн зун Шунхат уулын ар дахь хуучин балгасанд өндөр дэлдэж, мөн жил жил сүмийн үйлийг эхэлсэн ба гал нохой (15‍‌86) жилд Түмэд нутагт морилж Содномжамц далай ламтай учраад түүнээс «номын их Очир хаан» цол авч их нутаг Хар Өлөнд байхад буцаж ирсэн» гэжээ. Гэтэл Эрдэнэ зуугийн намтарт «Абтай хаан аравдугаар гал туулай жилийн доторхи улаагчин үхэр жил (15‍‌77) III далай ламд мөргөсөнд Содномжамц, Абтай хааныг цогт очир номун сайн хаан хэмээн дуудаад тамга соёрхож Их Монголын хаан болгон бошго соёрхов» гэжээ. Харин төвөд сурвалж бичигт, Ю.Н.Рерихийн өгүүлснээр III Далай лам Содномжамц 15‍‌77 онд нутгаасаа гарч замдаа Алтан ханы гурван удаагийн угтуул элч нартай уулзаж аялан явсаар Түмэдийн газар ирж хойтон жил нь Алтан хантай уулзжээ. Абтай хан Содномжамцыг Түмэдэд дахин ирсэн 15‍‌87 онд очиж уулзсан байна.
Абтай, дайчин баатар, эрэлхэг зоригтой эр байсан тул түүнийг хуучин цагийн монгол түүхчид улам алдаршуулах зорилгоор «хомхой хуруундаа хар нөж атган төрсөн», «Ар Халхын Абтай галзуу ноён» гэх зэргээр магтан «Очирваанийн хувилгаан», «Түшээт сайн хаан» гэх зэргээр цоллосон байдаг.
Хатад
Абтай сайн хан гурван хатантай.
Хулман сэцэн хатнаас Эрээхий мэргэн хан, Чимудар абай нар төрvfн. Чимудар абайг Хятадын хөвгүүн Мачигт өглөө.
Сүлдүсүний Түнхэй хатнаас Шибагудай өлзийт хунтайж, Мянгахан абай төрсөн. Мянгахан абайг Байхугийн хөвгүүн Бөхүхэнчэйд өгөв.
Эшлэл
Ангилал:16-р зууны ноёрхогч Ангилал:Хийд үүсгэн байгуулагч Ангилал:Халхын хан Ангилал:Монгол ноён Ангилал:1554 онд төрсөн Ангилал:1588 онд өнгөрсөн
Бреда
Бреда (Breda ; Бреда́) — Нидерланд улсын Умард Брабант мужийн 170,491 хүнтэй (2007) хот.
Эшлэл
Ангилал:Нидерландын хот Ангилал:Нидерландын их сургуулийн хот Ангилал:Умард Брабантын коммун Ангилал:Умард Брабантын суурин
Ким Сү-хёнь
Ким Сү-хёнь (김수현 ~ ; 1988 онд төрсөн) — Өмнө Солонгосын жүжигчин.
Жүжигчин
Ким Сү-хёнь КВS телевизийн 2011 оны «Мөрөөдлөөс ч илүү» ОАК-ны Сун Сам-дун дүрийг бүтээснээр (Пэ Сү-житэй хос) Солонгосын ОАК-ны наадам, КBS телевизийн ОАК-ны шагнал хоёроос тус бүр ОАК-ны олны таашалд нийцсэн жүжигчин, ОАК-ын шилдэг шинэ эрэгтэй жүжигчнээр нэрлэгдсэн. 2012 оны МBC телевизийн үзсэн тоогоороо дээд амжилт тогтоосон «Нар сарны тэврэлт» ОАК-ны Чусонь улсын [зохиомол] ван И Хүонь дүрийг гаргаж Пэгсан урлагийн шагналаас ОАК-ын шилдэг эрэгтэй жүжигчин шан хүртэж чаджээ (Хань Га-иньтай хос).
2004 онд «Оддоос ирсэн хайр минь» олон ангит кинонд Чонь Жи-хёньтой хослон тоглож SBS телевизийн ОАК-ны шагналаас гарамгай жүжиглэлт, шилдэг хосоор шалгарчээ.
Лавлах холбоос
Ангилал:Өмнөд Солонгосын кино жүжигчин Ангилал:Өмнөд Солонгосын дуучин Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд Ангилал:1988 онд төрсөн
Чон Иль-ү
Өмнөд Солонгосын эрэгтэй жүжигчин Чон Иль-ү (정일우, Jeong Il Woo, Jŏng Il-Woo; Jung Il-woo; Чон Иль-У) 1987 оны IX сарын 9-нд Сөүл хотод төржээ. MBC телевизийн 2006 оны "Давхар цохилт" инээдмийн ОАК-ны И Юн-ху хэмээх дүрийг бүтээснээр Чон Ил-ү анх олонд танигдаж байв. 2009 оны MBС телевизийн "Илжимэ эргэн ирсэн нь" ОАК-ны гол дүр болох Ил Жимэ, 2012 оны мөн MBC телевизийн "Нар сарны тэврэлт" ОАК-ны Ян-мүн ванхүүгийн дүр түүнд бас л сайн нэрийг өгчээ. Кино жүжигчин төдийгүй зар сурталчилгааны эрэлтэт од болж чаджээ.
Ангилал:Өмнөд Солонгосын кино жүжигчин Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд Ангилал:1987 онд төрсөн
Эмиль Затопек
Эмиль Затопек (Emil Zátopek) (1922 оны 9 сарын 19 – 2000 оны 11 сарын 22) нь олимпын 4 удаагийн аварга, Чехословакийн холын зайн гүйгч юм. Түүнийг "Чехийн зүтгүүр" гэж хочилдог байлаа.
Затопек 10 км-ийн гүйлтэд 29 минутын хязгаарыг давсан анхны хүн юм (1954). Түүнийг 20-р зууны агуу гүйгчдийн нэгд тооцдог билээ.
Түүний эхнэр Дана Затопкова нь мөн олимпын алт, мөнгөн медальтай жад шидэлтийн тамирчин юм.
Ангилал:5000 метрийн гүйлтийн олимпын аварга Ангилал:10.000 метрийн гүйлтийн олимпын аварга Ангилал:Марафон гүйлтийн олимпын аварга Ангилал:5000 метрийн гүйлтийн европын аварга Ангилал:10.000 метрийн гүйлтийн европын аварга Ангилал:Чехословакийн 5000 метрийн гүйгч Ангилал:Чехословакийн 10.000 метрийн гүйгч Ангилал:Чехословакийн марафон гүйгч‎ Ангилал:Чехословакийн олимпын аварга Ангилал:Чехословакийн олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Чехословакийн олимпын оролцогч Ангилал:1948 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1952 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1956 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Чехословакийн зэвсэгт хүчний хүн Ангилал:Чехийн гавьяаны медаль шагналтан Ангилал:Пьер де Кубертений медаль шагналтан Ангилал:Чехословакийн Коммунист Намын гишүүн Ангилал:Чехословакчууд Ангилал:Чехүүд Ангилал:1922 онд төрсөн Ангилал:2000 онд өнгөрсөн
Майк Миньола
Майкл Жозеф (Майк) Миньола (Michael Joseph (Mike) Mignola, 1960 оны есдүгээр сарын 16-нд Калифорни мужийн Беркли хотод төрсөн) нь Америкийн уран бүтээлч бөгөөд зурагт номны зохиолч-зураач юм. Dark Horse Comics байгууллагын нэрийн хуудас Тамын хүү зурагт номны зохиолч билээ.
Холбоос
Ангилал:Комикс зохиогч Ангилал:АНУ-ын комикс зураач Ангилал:Америкчууд Ангилал:1960 онд төрсөн
Хью Грант
Хью Грант (Hugh Grant, 1960 оны 9 сарын 9-нд төрсөн) нь Английн жүжигчин, найруулагч юм. Түүний бүтэн нэрийг Хью Жон Мунго Грант (Hugh John Mungo Grant) гэдэг ба кино урлагийн ертөнцнөө Дөрвөн хурим, нэг оршуулга (1994) киноны Ричарч Куртисийн дүрээрээ анх танигджээ. Түүний дараа үзэгчдийн сайн мэдэх болсон Сүүлчийн өдөр (1987), Оюун ухаан ба мэдрэхүй (1995), Ноттинг Хилл (1999) киноны Уильям Таккерийн дүрийг бүтээсэн бөгөөд түүнчлэн Брижет Жонесийн өдрийн тэмдэглэл (2001), Хүүгийн тухай (2002), Америк мөрөөдөл (2006), Хөгжим, яруу найраг (2007) зэрэг алдартай кинонуудын гол дүрүүдэд тогложээ.
Дөрвөн хурим, нэг оршуулга киногоороо 1994, 1995 онуудад кино наадмын Алтан бөмбөрцөгөөс Шилдэг эрэгтэй жүжигчин, 1994 онд Английн кино урлагийн BAFTA-гийн Шилдэг эрэгтэй гол дүрийн жүжигчний шагналыг тус тус хүртсэн юм.
Сайн үйлс буюу Филантроп
Хью Грант "Healthtalkonline" вэб сайтыг ажиллуулдаг бөгөөд DIPEx буяны байгууллагын ивээн тэтгэгч юм. Тэр талийгаач эхийнхээ нэрэмжит "Fynvola" сангийн ивээн тэтгэгч билээ.
2001 онд ээжийгээ нас барснаас хойш Marie Curie хорт хавдрын тусламж үйлчилгээний элчин сайд ба хандив цуглуулагч төдийгүй "Great Daffodil Appeal" жил бүрийн хандивын аяны хэд хэдэн удаагийн сурталчлан таниулагч хийжээ. Түүнчлэн Хью Грант нь нойр булчирхайн хавдрын эсрэг үйл ажиллагааны ивээн тэтгэгч юм.
Эшлэл
Ангилал:Их Британийн кино жүжигчин Ангилал:Театрын жүжигчин Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан Ангилал:Лондоны уран бүтээлч Ангилал:Их Британичууд Ангилал:1960 онд төрсөн
Халимагийн зэвсэгт бослого
Октябрийн хувьсгал гэж нэрлэгдсэн төрийн эргэлтээр большевикууд Засгийн эрхийг авсаны дараа хуучин Хаант Орос Улсын эрхшээлд байсан үндэстнүүдийн бие дааж тусгаар тогтнох эрхийг олгох тухайгаа албан ёсоор зарласан. Гэсэн ч энэ нь худал зүйл байсны нэг жишээ нь Халимагийн ард түмний түүх болсон билээ.
Үймээн самуунтай байсан 1917 онд халимагийн ард түмэн үндэсний тусгаар тогтнолоо зарлаж өөрийн тусгаар улсыг байгуулах сонирхолтой байжээ. Халимагийн казах цэргийг тэр үед ван Данзан Тундутов захирч байсан байна. Большевикуудын халимаг дахь стратеги нь халимагуудын мал аж ахуйтай холбоотой байсантай халимагууд санал нийлээгүй байна. Үүний эсрэг халимагууд ван Тундутовоор удирдуулан зэвсэгт бослогo гаргасан байна. Халимагууд нь Астраханьд гарсан большевикуудын эсрэг бослогод атаман Бирюков, ван Tундутов нарын удирдлагаар идэвхитэй оролцжээ. Yүнд хорссон Зөвлөлтийн Онцгой комисс 1918 оны 1 сарын 12-15-нд Астраханий бослогыг дарсны дараа халимаг офицерүүдийг идэвхитэйгээр устгаж эхэлсэн.
1918 оны 3 сард Улаан арми Bолгоград мужийн Светлоярскийн районы Червлен суурингийн дэргэд халимагийн босогчдын отрядыг бут цохисон ба вангийн эдлэнг дээрэмдсэн байна. Ангилал:Халимагийн түүх Ангилал:Зэвсэгт мөргөлдөөн Ангилал:Зөвлөлтийн эсрэг бослогууд
Их Британи (арал)
thumb|170px|Хиймэл дагуулаас харагдах Их Британи арал (2002 он) Их Британи — Европын хамгийн том, дэлхийн наймдугаар том болох ​​218,595 км² талбай бүхий арал. Их Британи арал Их Британи-Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсад харьяалагддаг. Тэр дотроо Англи, Шотланд, Уэльс гэж гурван орны нутаг болно. 2009 оны зун 60 сая орчим хүн амтай байсан. Үүнээс үзвэл Жава, Хоншүүгийн дараах дэлхийн гуравдугаар олон хүн суурьшсан арал аж. Тус арлыг тойроод 1,000 орчим жижиг арал, олтриг тархсан байдаг. Арлын баруун талд Ирланд арал байрладаг.
Арлын урт - 966 км. Умард тэнгис (зүүн талд), Атлантын далайгаар (бусад тал) хүрээлэгддэг.
Цахим холбоос
Ангилал:Атлантын далайн арал Ангилал:Британийн арлуудын арал Ангилал:Европын арал Ангилал:Их Британийн арал
Араг
Монголын бараг бүх малчин айлд араг бий. Араг үүрч явахад тохиромжтой овор багатай, дундаж хэмжээ нь 30-40 см өргөн, 50 см урт байна. Аргал хомоол түүхэд аргийг хэрэглэнэ. Нарийн нойтон бургасыг зохих хэмжээгээр огтлон авч, матаж хатаан бэлтгээд эгнэж зөрүүлэн, үдээр сураар бэлзэгнэн боож араг хийнэ. Мөн нүүх үед тэмээн хөсөгт нялх хүүхэд суулган тээх, овор багатай ачаа тээш хийж морь малд ачаалж болдог.
Арагны талаар монголын яруу найрагт олонтоо гардаг. Ц.Дамдинсүрэнгийн “Зугаацахаар мордсон нь” гэдэг найраглалын дотор "Үүл” хэмээх шүлэгт:
"Ачаатай цагаан тэмээ хэвтэж байгаа ч юм шиг
Арслан барс хоёр ноцолдож байгаа ч юм шиг
Араг үүрсэн эхнэр бүжиглэж байгаа ч юм шиг
Хурмастын цагаан үүл, хувилгаан цагаан үүл"
гэж гардаг.
Мөн арагны тухай дараах ардын оньсого байдаг:
"Үдмэлийг үүрч
Матмалыг бариад
Гүймлийн гээмлийг түүнэ"
Ангилал:Монголын соёл
Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам
БНМАУ гэж байх үед байсан Монгол улсын нийт нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд дотоодын аюулгүй байдлыг хангах, гадаадаас шургалуулж байгаа үзэл суртлын суртал ухуулгыг таслан зогсоох, тагнуулын үйл ажиллагаатай тэмцэх түүнийг таслан зогсоох зорилго бүхий төрийн захиргааны төв байгууллагыг Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам гэж нэрлэж байсан.
Ангилал:БНМАУ-ын яам Ангилал:Дотоод явдлын яам
Этел Мюкельт
Амжилт
Эмэгтэй ганцаарчилсан
Хос (Сидни Воллвөрктэй)
(Жон Ф.Пэйжтэй)
Эшлэл
Ангилал:1885 онд төрсөн Ангилал:1953 онд өнгөрсөн Ангилал:Их Британийн уран гулгагч Ангилал:Их Британийн олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Их Британичууд