cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оросын газар зүйн нийгэмлэг
Оросын газарзүйн нийгэмлэг -Бүх оросын олон нийтийн байгууллага (Ру́сское географи́ческое о́бщество» (оросоор товч ВОО «РГО») 1845 оны 8 дугаар сарын 18-нд Эзэн хааны зарилгаар үүсгэн байгуулсан. Парисын (1821), Берлины (1828) болон Лондонгийн (1830) дараа байгуулагдсан ууган газарзүйн нийгэмлэгийн нэг юм.
Оросын газарзүйн нийгэмлэгийн гол үүрэг бол газарзүйн баталгаат мэдээллийг цуглуулж түгээх юм. Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн экспедицүүд Сибирь, Алс Дорнод, Төв ба Төв Ази, Дэлхийн далайг хөгжүүлэх, навигацийг хөгжүүлэх, шинэ газар нутгийг нээх, судлах, цаг уур, уур амьсгалын мэдээлэл бий болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. 1956 оноос хойш Олон улсын газар зүйн холбооны гишүүн болсон.
Далайн гадаргуу дахь долгион
-Давалгааны урт( оройноос орой хүртэл)
Хөц будаа
Гадаад холбоос
Хөц будаатай шөл
Прусс
Пруссийн Хант Улс нь 1815 оноос Германы Холбооны гишүүн улс байж байгаад, 1866 оноос Хойд Германы Холбоог толгойлогч улс болсон ба 1871 онд Германы Хаант Улсыг байгуулах үндсэн хүчин байв. Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын үед буюу 1918 оноос хойш Чөлөөт Улс Пруссийг «Ардчиллын тулгуур багана» хэмээн үздэг байлаа. Үндэсний социализмын үед чөлөөт улс нь өөр бие даасан байдлаа алдав. 1947 онд Холбоотнуудын Хяналтын Зөвлөл Пруссийг де-юре задарсан хэмээн зарлав.
Далайн гадаргуу дахь долгион
-Хугацаа( Тодорхой цэг дэх лараалсан оройнуудын ирэх хоорондын интервал хугацаа)
Хөц будаа
Гадаад холбоос
Хөц будаатай хуурга Ангилал:Ургамал Ангилал:Хүнсний ургамал
Прусс
Херцогт Улсын нийслэл ба дараах Пруссийн Хант Улсын нийслэл нь Көнигсберг, харин бүхэл улсын хэмжээнд нийслэл нь Берлин байв.
Далайн гадаргуу дахь долгион
Тодорхой хэмжээний хүрээлэлд өгөгдсөн талбай дахь давалгаа .Цаг агаар дамжуулах болон давалгааны статистикийн шинжлэх ухааны анализад давалгааны хэмжээ нь хэсэг цаг хугацааны туршид ихэвчлэн "тодорхой давалгаан өндөр" хэмээн тодорхойлогдоно. Энэ ойлголт нь өгөгдсөн хэсэг хугацаа (ихэвчлэн 12 цаг) эсвэл тодорхой салхины явцын хамгийн өндөр нэгээс гуравдугаархын дундаж өндөрт тодорхойлогддог.
Хөц будаа
Гадаад холбоос
__INDEX__ __NEWSECTIONLINK__
Далайн гадаргуу дахь долгион
Давалгааны хэмжээн дэх хэлбэлзэлд өгөгдсөнөөр хамгийн том бие даасан давалгаа нь хэсэг өдөр болон шуурганд тодорхой давалгааны өндөр хоёр удаа бичигдсэн байдаг.
Оросын газар зүйн нийгэмлэг
Албан ёсны нэрс
Үүсэн бий болсноос хойш нийгэмлэгийн нэр нэг бус удаа солигдож байжээ. Үүнд:
Түүх
1845 оны 8 дугаар сарын 6 (18) -нд Эзэнт гүрний Дотоод хэргийн сайд гүн Л.А.Перовский-гийн танилцуулснаар Эзэн хаан Николай I-ийн шийдвэр гаргаж Оросын газар зүйн нийгэмлэг (хожим нь 1849 оны 12 дугаар сарын 28-аас эхлэн Оросын эзэн хааны Оросын газар зүйн нийгэмлэг) байгуулагдсан байна.
Оросын Шинжлэх ухааны академийн ирээдүйн ерөнхийлөгч, адмирал Ф.П.Литке анх тус нийгэмлэгийг байгуулах санаа гаргасан ажээ. Тэрээр Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн ирээдүйн анхны дарга, их бэйс Константин Николаевичын багш сурган хүмүүжүүлэгч байсан. 1845 оны 10 дугаар сарын 7 (19) -нд Эзэн хааны Шинжлэх Ухаан, Урлагийн Академийн хурлын танхимд Оросын Газар Зүйн Нийгэмлэгийн жинхэнэ бүх гишүүдийн анхны хурал болж, Нийгмийн Зөвлөлийг сонгож байжээ.
Алдарт далайн аялагч, адмиралууд болох Ф. П. Литке, И. Ф. Крузенштерн, Ф. П. Врангель, П. И. Рикорд бөгөөд Петербургийн Академийн К. М. Бэр, астрономч В. Я. Струве, геолог Г. П. Гельмерсен, статистикч П. И. Кёппен, цэргийн нэрт зүтгэлтэн Жанжин штабын офицерүүд болох генерал-фельдмаршал Ф. Ф. Берг, хошүүч генерал М. П. Вронченко, генерал М. Н. Муравьёв-Виленский нар Оросын газар зүйн нийгэмлэгийг үүсгэн байгуулсан байна.
Мөн газар зүйч болон статистикч К. И. Арсеньев, Дотоод яамны Хөдөө аж ахуйн газрын захирал А. И. Лёвшин, аялагч П. А. Чихачёв, хэл судлаач, этнограф, Дотоод хэргийн сайдын тусгай үүрэг гүйцэтгэгч В. И. Даль, оренбургийн генерал захирагч В. А. Перовский бөгөөд зохиолч ивээн тэтгэгч, гүн В. Ф. Одоевский нар мөн тус Нийгэмлэгийн суурийг тавилцсан байна.
Нийгэмлэг байгуулагдсан цагаасаа Оросын Европын хэсэг, Уралын нуруу, Сибир, Алс Дорнод, Төв болон Дундад Ази, Кавказ, Иран, Энэтхэг, Шинэ Новой Гвинеи, умард туйл зэрэг бусад газар нутгийг судлахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн. Эдгээр судалгааг хийхэд алдарт аялагч Н.А.Северцов, И.В.Мушкетов, П.А.Кропоткин, И.Д.Черский, Н.М.Пржевальский, Г.Н.Потанин, М.В.Певцов, Г.Е. болон М.Е.Грумм-Гржимайло, П.П.Семёнов-Тян-Шанский, В.А.Обручев, П.К.Козлов, Н.Н.Миклухо-Маклай, А.И.Воейков, Ю.М.Шокальский, Ф.Ф.Берг, Валиханов Ч.Ч болон бусад олон эрдэмтэн судлаачид чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Алдарт далай зураач И.К.Айвазовский болон байлдаан зураач В.В.Верещагин нар хүртэл тус нийгэмлэгийн гишүүн байсан гэж бодохоор их өргөн цар хүрээтэй байжээ.
Бүрэлдэхүүн
1917 он гэхэд Нийгэмлэг мянга орчим гишүүнтэй байсан бол Хувьсгалын дараа энэ тоо эрс буурсан байна. Зөвлөлтийн "Эх орны 1941-1945 оны Дайн"-ы дараах үеэс хурдацтай өргөжиж эхэлсэн. 1940 онд Нийгэмлэг 745 хүнээс бүрдэж байсан бол 1987 онд гишүүдийн тоо 30 мянга гаруй болж, бараг 40 дахин нэмэгджээ. Тухайн үеийн Бүх Холбооны Газар зүйн Нийгэмлэг нь ЗСБНХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн доторх эрдэм шинжилгээний нийгэмлэгийн хамгийн олон хүнтэй байгууллага байв. 1990-ээд онд - 2000-аад он. Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн гишүүдийн тоо 9 мянга болж буурсан бол 2009 онд Нийгэмлэг өөрчлөн байгуулагдсаны дараа Нийгэмлэгийн гишүүдийн тоо дахин өсч эхэлсэн бөгөөд 2020 оны 8 дугаар сар гэхэд 23,740 гишүүнтэй болж өссөн байна.
Санхүүжилт
Байгуулагдсанаас хойш Оросын Газар зүйн Нийгэмлэгийг санхүүжүүлэхэд олон ивээн тэтгэгчид сайн дураараа ихээхэн хувь нэмэр оруулсан ирсэн байдаг.
Өнөөгийн байдлаар Россотрудничество нь Оросын Газар зүйн Нийгэмлэгийн явуулж буй үйл ажиллагааг зохион байгуулахад дэмжлэг үзүүлж байна. Харилцан ашигтай хамтын ажиллагааны ачаар дэлхийн өнцөг булан бүрт томоохон хэмжээний арга хэмжээ зохион байгуулах боломжтой болж байга ажээ.
Нийгэмлэгийн Номын сан
1845 онд Оросын газар зүйн нийгэмлэг үүсэн байгуулагдахад нэгэн зэрэг нийгэмлэгийн номын санг байгуулав. Номын цуглуулга нь Нийгмийн гишүүдийн хандивласан болон зохиогчдын биечлэн илгээсэн номуудаар бүрдэж эхэлсэн. Номын санг ном худалдан авах, орос, гадаадын шинжлэх ухааны байгууллагуудтай хэвлэл солилцох зэргээр бүрдүүлж байжээ. Ийм номын сан байгуулж ажиллуулах нь Оросын хувьд соёлын өндөр ач холбогдолтой байсан юм. Үүнийг ойлгож байгуулагдсанаас хойш 4 жилийн дараа Нийгэмлэгийн удирдлага номын санг гол ажил болгохыг Петр Семеновт (дараа нь Оросын хамгийн алдартай газар зүйч, төрийн зүтгэлтэн Семёнов-Тян-Шанский) даалгасан. Оросын газарзүйн нийгэмлэгийн номын сангийн цуглуулгад (490,000 хувь) газар зүйн шинжлэх ухаан, түүнтэй холбоотой бүхий л салбарыг хамарсан физик газар зүйгээс анагаах, урлагийн газар зүйн талаарх нийтлэлүүд багтсан болно. Гадаадын хэвлэлүүд номын сангийн нэлээд хэсгийг эзэлдэг бөгөөд энэ нь номын сангийн шинжлэх ухааны шинж чанарыг тодотгож өгдөг байна.
Эрдэнэс Тавантолгой ХК
Эрдэнэс Тавантолгой ХК (товчоор ЭТТ ХК) бол Монголд төвтэй, уул уурхай, эрчим хүч, бүтээн байгуулалтын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг, Монголын хамгийн том нүүрс экспортлогч юм. 2010 онд үүсгэн байгуулагдсан тус компанийн 81.5 хувийг төрийн өмчит “Эрдэнэс Монгол” ХХК, 18.4 хувийг Монгол улсын нийт хүн амын 70 орчим хувь буюу нийт 2.5 сая орчим иргэн, үлдсэн хувийг аж ахуй нэгжүүд хуваан эзэмшдэг. Тавантолгойн нүүрсний ордын нийт батлагдсан нөөц JORC үнэлгээгээр 7.3 тэрбум тонн бөгөөд үүний 53 хувь нь сайн чанарын коксжих нүүрс, 47 хувь нь эрчим хүчний нүүрс байна. Одоогоор нийт хөрөнгийн хэмжээ нь 14.1 их наяд төгрөг болжээ.
Оросын газар зүйн нийгэмлэг
Цахим холбоос
Нийгэмлэгийн албан ёсны цахим хуудас: https://www.rgo.ru/ru
Ангилал:Газар зүйн нийгэмлэг Ангилал:Санкт-Петербургийн байгууллага Ангилал:Санкт-Петербургийн боловсрол Ангилал:1845 онд үүсгэн байгуулагдсан
Эрдэнэс Тавантолгой ХК
Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сумын нутагт Цэций уулын ар дахь Улаан нуурын хөндийд таван бяцхан толгод байдаг. Улаанбаатар хотоос өмнө зүгт 540 км, Оюу толгойн зэс, алтны ордоос 150 гаруй км зайд оршдог тус нутагт Тавантолгойн коксжих нүүрсний орд байрлаж байна. Тус ордыг иргэд ерөнхийдөө Баруун Цанхи, Зүүн Цанхи хэмээн ярилцах бөгөөд “Энержи Ресурс”-ийн Ухаахудагийн ордтой хиллэж оршдог. Хүн ам сийрэг, дэд бүтэц хөгжөөгүй, ус нэн ховор энэхүү говь нутаг доороо таамаглашгүй их баялаг нууж байсныг нутгийн ард түмэн эртнээс мэддэг, гар аргаар олборлодог байсан. 1940 оноос эхэлж олон улсын геологч, судалгааны баг удаа дараа ирж шинжилж, Монгол Улсын төр засаг ч тус ордоо хамтран ашиглах саналыг дэлхийн олон оронд тавьж байсан ч бүтээгүй. Гэвч эдийн засаг, улс төрийн олон бэрхшээлийг даван туулсны эцэст өдгөө гадны бус харин нийт монголчуудын өмч болон хөгжиж буй.
ЭТТ ХК-ийн үйл ажиллагаа 2017 оноос эрчимжиж эхэлсэн. 2016-2020 оны нийт борлуулалтын орлого нь 7.5 их наяд төгрөгт хүрч, үүнээс 2.4 их наяд төгрөгийн цэвэр ашиг олсон бөгөөд улсад 1.9 их наяд төгрөгийн татвар, хураамж төлжээ. 2021 оны байдлаар нийт 936 үндсэн ажилтантай, шууд болон шууд бус замаар 28,000 гаруй ажлын байр шинээр үүсгэсэн байна.
Төсөл мэндэлсэн 2010 он хүртэлх түүх
Тавантолгойн нүүрсийг авч ирэх даалгавартай манж элчийг түдгэлзүүлэх тухай захидлыг Түшээт хан аймгийн чуулганы дэд дарга Г.Чагдаржав онд бичсэн байдаг. Энэ бол тус орд газрын тухай анхны бичмэл баримтуудын нэг юм. Гэвч төрийн мэдэлд сүүлд 1936 онд шилжжээ. Тэр үеэс хойш Зөвлөлтөөс Монгол руу геологийн томоохон судалгааны баг удаа дараа ирж Тавантолгойн ордыг судалж шинжилж байсан. Анхны судалгааны багийг К. Д. Помазков удирдаж монголын анхны геологич Ж.Дүгэрсүрэн хамтарч “маш сайн чанарын коксжих нүүрс байх боломжтой” хэмээн дүгнэж байв. Зөвлөлтийнхний 1965 он хүртэл үргэлжилсэн 25 жилийн судалгааны тайланд Тавантолгойн нүүрсний тухай дэлгэрэнгүй баримт олон тусгасан байдаг.
Тавантолгойн ордын хайгуул, судалгааны ажил хэдий олон жил үргэлжилсэн ч дэлхийд санал болгож, хамтарч олборлоход шаардлага хангахгүй байсан. Тиймээс 1974-1975 онд Болгартай хамтарч илүү дэлгэрэнгүй хайгуул, шинжилгээний ажил зохион байгуулсны дүнд олон улсын тавцанд анх удаа танилцуулах боломж бүрджээ. Улмаар тухайн үеийн ЭЗХТЗ-д (Эдийн засгийн харилцан туслалцах хамтын зөвлөл) багтах долоон оронд санал тавьсан ч бүгд татгалзав. 1988 онд БНАСАУ-ийн тэргүүн Ким Ил Сон, 1990 онд Хятадын удирдагч Ли Пэн, 1993 онд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Б. Н. Ельцин нарын айлчлалыг тохиолдуулж, мөн 1992 онд Энэтхэгт тус тус санал тавьсан ч амжилт олоогүй.
Тавантолгойн орд газарт Монголын Геологийн гуравдугаар анги хэмээн нэрийдэх болсон хайгуул судалгааны үндэсний баг 1978-1990 онуудад ажиллуулсан нь ордыг ашиглалтад бэлдсэн том амжилт болжээ. Улмаар Японтай хамтарч 1993-1995 онд Монголын нүүрсний салбарыг хөгжүүлэх төсөл хэрэгжүүлж, олон улсын семинар зохион байгуулснаар Тавантолгойг дэлхийд сурталчилж эхэлсэн юм. Ийнхүү 1997 онд олон улсад тендер зарлахад Англи, Америк, Канад, Австралийн компаниуд санал ирүүлснээс Америк-Канадын Норвест компани шалгарч нарийвчилсан судалгаа хийв. Тус судалгааны дүнд Тавантолгойн орд газар ЖОРК стандартаар 7.4 тэрбум тонн геологийн нөөцтэй бөгөөд коксжих нүүрс нь олон улсын чанарын шаардлага хангана гэж баталсан ажээ. Гэвч олборлолт эхлүүлэхэд дэд бүтэц хангалтгүй бөгөөд шинээр байгуулахын тулд 1.5 тэрбум орчим ам.доллар шаардлагатай гэж тооцов.
Үүний дараа 1998 онд анхны гадаад сонирхогч BHB Billiton компани Тавантолгойн лицензийг авч ажлаа эхлүүлсэн хэдий ч нэг жилийн дараа дэд бүтэц хөгжөөгүй, дэлхийд нүүрсний ханш унасан гэх шалтгаанаар лицензээ буцааж тушаагаад Монголыг орхиж одсон түүхтэй. Үүнийг эс тооцвол Тавантолгойн орд газрыг монголчууд өөрсдөө ашигласаар ирсэн.
Өмнө нь тус ордын нэг хэсгийг орон нутгийн “жижиг” Тавантолгой компани ашиглаж байсан. Олон улсын компаниуд нэгэнт хамтраагүй тул “жижиг” Тавантолгой компани үйл ажиллагаагаа өргөжүүлсээр 2004 онд анхны 256 тонн нүүрсээ Хятад руу экспортод гаргав. Энэ үед дэлхийд нүүрсний ханш эрс өсөж байсан тул бүгд Тавантолгойн орд руу анхаарлаа хандуулж эхэлжээ. Улмаар 2008 онд Засгийн газрын 266 дугаар тогтоол гарч “Эрдэнэс МГЛ” ХК байгуулагдсан бөгөөд тухайн үед “Энержи Ресурс” ХК-ийн мэдэлд шилжсэн байсан Тавантолгойн ордын 49 хувиас Ухаахудагийн хэсгийг үлдээж бусдыг нь төр буцааж мэдэлдээ авсан юм. Удалгүй олон улсад орд хамтран ашиглах тендер зарлахад найман орны 15 том компани санал ирүүлснээс эцсийн шатанд Хятад, ОХУ, Америкийн компаниуд шалгарсан. Гэвч энэ үед засаг солигдож тендерийн ажил сунжирсан бөгөөд эцэст нь Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл дэмжээгүй шалтгаанаар хамтын ажиллагаа эцэслэсэн юм.
Бартаат он жилүүд буюу 2011-2016 он
“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн төрсөн өдөр 2010 оны аравдугаар сарын 28 өдөр тохиодог.
Гэвч энэ компанийн үйл ажиллагаанд улс төржилт хүчтэй нөлөөлсөөр ирсэн тул анхнаасаа цэвэр бизнес зарчмаар хөгжсөн гэж хэлэхэд бэрх. Үүний анхны жишээ бол “Чалко трейдинг Хонконг лимитэд” компанитай байгуулсан Хятад руу нүүрс нийлүүлэх гэрээ болно. Тус гэрээний дагуу “Эрдэнэс Тавантолгой” компани 2011 оны зун анхны экспортоо хийсэн байдаг. Харамсалтай нь, 2012 оны сонгуулийн өмнөх үе таарч улс төрчид иргэдэд бэлэн мөнгө тараах зорилгоор Чалкотой байгуулсан гэрээний урьдчилгаанд авсан 350 сая ам.долларыг нь “Эх орны хишиг” нэрийн дор сонгогчдод тараагаад дуусгасан юм. “Чалкод төлөх өр” гэх хэллэг үүнээс эхлэлтэй.
Компанийн санхүү ийнхүү хүндэрснээс гадна дэлхийд нүүрсний ханш унаж Чалкотай байгуулсан хатуу гэрээний “чанар” танигдаж эхлэв. Тус гэрээнд тусгасны дагуу Хятадад нийлүүлэх нүүрсний үнийг Хятадын дотоод индексээр буюу үндсэндээ Чалкогийн хэлснээр тогтоож байлаа. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК алдагдалд оржээ. Нэг тонн нүүрс олборлох өртөг 58 ам.доллар байхад нүүрсээ тээвэрлэж аваачаад нийлүүлэх үнэ нь 53 орчим ам.доллар байв. Эцэст нь компани зөвхөн Чалкогийн өрийг барагдуулахын тулд ажиллах болов. Тэрчлэн 2011 онд “Макмахон Холдингс”-той байгуулсан гэрээ тэдэнд мөн адил дарамт болж байсан юм. Гадаад орчин туйлын таатай үед өөдрөгөөр харж байгуулсан эдгээр хатуу гэрээ нүүрсний ханш унах үед маш хүнд ачаа болж улмаар Зүүн Цанхийн уурхай хэд хэдэн удаа зогсохоос аргагүйд хүрч байлаа.
Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр зам байгуулах тухай 2008 оноос яригдаж эхэлсэн. Гэвч улс төрийн эргэж буцсан олон шийдвэр гарч, нийгэмд “нарийн, өргөн цариг” гэх маргаан дэгдэж, эцэст нь концессын гэрээ гурван ч удаа буцсан зэрэг асуудлаас болж тус төсөл 2020 он хүртэл царцсан юм.
Энэ үеийн онцлох үйл явдал бол “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн 20 хувийг монгол улсын иргэн бүрт хувааж эзэмшүүлсэн ажил мөн. 2012 онд нийт 3 тэрбум хувьцааг иргэн бүрт хуваарилж тооцоход 1072 гэдэг тоо анх мэндэлжээ.
Үсрэнгүй хөгжлийн жилүүд буюу 2017-2020 он
2016-2017 оны үед БНХАУ-ын нүүрсний дотоод бодлого, олон улсын нүүрсний ханш зэрэг гадаад нөхцөл байдал Монголын талд ашигтайгаар эргэсэн. Тиймээс “Эрдэнэс Тавантолгой” 2017 оны гуравдугаар сард Чалкогийн өрийг 100 хувь барагдуулж дуусгав. Улмаар хатуу гэрээгээ “нүүр бардам” шинэчлэх боломж бүрджээ. Чалкогийн өрийг тэглэснээс хойш борлуулалт нэг жилийн дүнгээр 13 хувиар өсөж, орлого 2.5 дахин, улсад төлсөн татвар, хураамжийн дүн 3.4 дахин нэмэгдэв. Удалгүй Хөгжлийн банк болон бусад банкнаас авсан зээлийн өрөө хугацаанаас нь өмнө төлж барагдуулсан бөгөөд 2018 он дуусахад дотоод, гадаадын ямар ч өргүй компани болсон байлаа.
2012 онд иргэн бүрт эзэмшүүлсэн хувьцааны үр шим иргэдийн хэтэвчинд орох боломж одоо бүрджээ. Тиймээс “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн 2019 оны ашгаас нэгж хувьцааг 90 төгрөгөөр тооцож 2020 онд нийт иргэдэд ноогдол ашиг анх удаа тараав. Өмнө нь, голдуу сонгуультай холбоотойгоор төр иргэдийн хувьцааг худалдаж авах ажиллагаа хэд хэдэн удаа зохион байгуулж байсан тул анх иргэдэд эзэмшүүлсэн 20 хувь өдгөө 18 орчим хувь болж буурсан байгаа юм.
“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийг түшиглэж 2018 онд байгуулсан “Тавантолгой түлш” ХХК нь утаагүй түлш буюу сайжруулсан шахмал түлш үйлдвэрлэж Улаанбаатар хотыг бүрэн хангасны дүнд нийслэлийн агаарын бохирдол 50 хувиар буурсан гэж үздэг. Мөн “Тавантолгой төмөр зам” ХХК байгуулж олон жил гацаад байсан Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн 208 км төмөр замын ажлыг урагшлуулж өдгөө 65 хувийн гүйцэтгэлтэй явж байна. Харин 2020 онд байгуулагдсан "Зүүнбаян төмөр зам" ХК нь өдгөө Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн 414 км замыг барьж буй. Дээрх хоёр төмөр замын төсөлд 7000 орчим хүн, 4000 орчим техник ажиллаж байгаа бөгөөд ашиглалтад орсноор Монгол Улсын эдийн засаг 2.3 тэрбум ам.доллараар тэлэх тооцоо бий.
Ирээдүй ба А6-20 бизнес төлөвлөгөө
Харин зургаан амжилтаа:
Хариуцлагатай уул уурхай
“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК 2019 онд “Чанарын баг” байгуулж олон улсын гурван стандарт хэрэгжүүлж эхэлжээ. Үүнд:
Түүнчлэн цаашид,
ЭТТ ХК шилэн дансны хуулийн дагуу санхүүгийн бүх мэдээллээ ил тод тавьдаг. Тэрчлэн өөрсдийн санаачилгаар үйл ажиллагааны хүрээний бүх гэрээг вэбсайт дээрээ нээлттэй байршуулж эхэлжээ.
Нийгмийн суурь үйлчилгээ хүний эрх, боловсрол, эрүүл мэндийн чиглэлд
ЭТТ ХК ажилтнуудынхаа цалинг үе шаттай нэмсээр одоо Монголын хамгийн өндөр цалинтай ажил олгогч болжээ. Тухайлбал, цэвэрлэгч гар дээрээ сард 1.6 сая төгрөг, инженерүүд 4-5 сая ба түүнээс дээш цалинтай ажиллаж байна. Түүнчлэн, жилийн урамшуулал тооцохоос гадна уурхай сул зогссон ч ажилтнуудаа сарын цалингийнх нь 70-90 хувиар тогтмол цалинжуулдаг аж. Мөн 2018 оны есдүгээр сараас эхэлж компанийнхаа 0-2 насны хүүхэдтэй ээжүүдэд сар бүр 480 мянган төгрөгийн тэтгэмж олгох болсон бөгөөд ажилтнуудаа орон сууцны хөнгөлөлттэй зээлд хамруулдаг.
Боловсролын чиглэлээр олон төрлийн сургалт тогтмол зохион байгуулдаг. Одоогоор 13 ажилтныхаа магистр, бакалаврын төлбөрт дэмжлэг үзүүлсэн бөгөөд өнөөдрийг хүртэл нийт 346 оюутанд сургалтын тэтгэлэг олгоод буй. Мөн 200 гаруй ажилтнаа Сингапур, Малайз, ОХУ, Хятад, Солонгост эрүүл мэндийн аялал, амралт, сургалтад явуулсан. Орон нутгийн сургууль, цэцэрлэгүүдийн засвар, тохижилтын ажлыг гүйцэтгэж, тоног төхөөрөмж, сургалтын хэрэгсэл бэлэглэдэг.
Эрүүл мэндийн чиглэлээр Цогтцэций сумын өрхийн эмнэлгийг тохижуулж тоног төхөөрөмж хандивлаж, нөлөөллийн бүсийн иргэдийг эрүүл мэндийн бүрэн үзлэгт хамруулсан. Түүнчлэн ковид цар тахалтай тэмцэх ажилд зориулж орон нутагт 52 сая төгрөг хандивлаад байна.
Орон нутгийн хөгжил, дэд бүтэц байгуулах, бизнес эрхлэгчдийг дэмжих чиглэлд
2018 онд Өмнөговь аймгийг хөгжүүлэх зорилгоор “Эрдэнэс Тавантолгой хөгжлийг дэмжих сан” байгуулж 32 тэрбум төгрөг төсөвлөсөн байдаг. Улмаар 170 гаруй сая төгрөгөөр “Шинэ Баянбүрд” хэмээх ногоон цогцолбор байгуулж, онцгой хүчний байгууллагуудад хүч сайтай автомашинууд хандивлаж, усан спортын барилгын ажилд 5 тэрбум төгрөг хандивласан мэдээлэл байна.
Гэвч онцлох бүтээн байгуулалт нь “Эрдэнэсийн хот” буюу сургууль, цэцэрлэг, дэд бүтэц бүрэн шийдсэн 51,000 хүн ам оршин суух хүчин чадалтай уурхайчдын хот байгуулах төсөл юм. Мөн “А6-20” бизнес төлөвлөгөөнд тусгасан авто зам, төмөр замын төслүүдийг дурдах нь зүйтэй.
ЭТТ хангамжаа аль болох дотоодын үйлдвэрлэгчдээс тэр дундаа орон нутгаас авахыг эрмэлздэг. Улмаар нутгийн иргэдээс бараа, үйлчилгээ авах арга хэмжээ зохион байгуулахад 112 орчим сая төгрөгийн худалдан авалт хийгджээ. ЭТТ компани улсын хэмжээнд 2019 онд 2 тэрбум төгрөг, 2020 онд цар тахалтай холбоотойгоор 1 тэрбум төгрөгөөр дотоодын бизнес эрхлэгчдээс бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ авсан тооцоо бий. Тэрчлэн түүх, соёл, уламжлалт мал аж ахуй хамгаалах ажлын хүрээнд “Монгол баатарлаг туульс” 10 боть ном хэвлүүлэх ажилд дэмжлэг үзүүлж байна.
Хамаарал бүхий компаниуд
“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн 81 орчим хувийг түүний толгой компани болох “Эрдэнэс Монгол” ТӨХК, Монгол Улсын Засгийн газар эзэмшдэг. Харин 18 орчим хувийг монгол улсын иргэд хувааж эзэмшиж байна. Охин, хараат, санхүүжигч дөрвөн компани бий. Түүний хамаарал бүхий компаниудыг толгой компани болох “Эрдэнэс Монгол”-ийн охин компаниудыг судалснаар мэдэж болно.
“Эрдэнэс Монгол” ТӨХК нь дараах төсөл, компаниудад хувь эзэмшдэг. Үүнд:
Гүйцэтгэх захирал
“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн гүйцэтгэх захирал Баттулгын Ганхуяг
Тэрээр 1975 онд Эрдэнэт хотод төрж өссөн, эрх зүйч, улс төр судлаач мэргэжилтэй, Их Британийн Салфордын их сургуульд хууль зүйн магистр, МУБИС-д улс төр судлалын докторын зэрэг хамгаалсан эрхэм юм. ЭТТ ХК-д нэгдэхээсээ өмнө Монголын оюутны холбоог зургаан жил удирдсан. Б.Ганхуяг нь 2007 онд ЭТТ ХК-ийн анхны таван ажилтны нэг болж уурхайн шавыг тавилцсан бөгөөд 2018 оны тавдугаар сараас хойш гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна.
2005-2008 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын орон тооны бус зөвлөх,
2015 онд Монгол Улсын Шадар сайдын зөвлөх,
2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөхөөр тус тус ажиллаж байжээ.
Дэд захирлууд
Б.Жаргалсайхан – Тэргүүн дэд захирал
Н.Ганбаатар- Уул уурхай, технологи хариуцсан дэд захирал
Б.Батсайхан - Захиргаа, хууль эрх зүй хариуцсан дэд захирал
С.Ашидмөнх - Борлуулалт, худалдан авалт хариуцсан дэд захирал
Д.Энхболд - Барилга, дэд бүтцийн хөгжил хариуцсан дэд захирал
Эх сурвалж
Ангилал:Монголын уул уурхайн аж ахуйн нэгж Ангилал:Өмнөговь аймаг Ангилал:Монголын эдийн засаг
Химийн урвал
= Химийн урвал =
- батерейг цэнэглэх, цэнэглэх үед үүсдэг цахилгаан химийн урвалууд
Зарим урвал хурдан, бусад нь удаан байдаг. Зарим нь температур эсвэл бусад зүйлээс хамаарч өөр өөр хурдтай явагддаг.
Жишээлбэл: мод хүйтэн үед агаартай урвалд ордоггүй, гэхдээ хангалттай халаавал шатаж эхэлдэг. Зарим урвал нь энерги ялгаруулдаг( экзотерм ). Бусад урвалуудад энерги шингэдэг (эндотерм) урвал юм.
Цөмийн урвал нь химийн урвал биш юм. Химийн урвалд зөвхөн атомын электронууд оролцдог; цөмийн урвалууд нь атомын цөм дэх протон ба нейтроноос хамаардаг.
Иончлолын энерги
Иончлолын энерги нь атомаас хамгийн сул нэгдсэн электроныг устгахад хэрэгтэй энерги юм. Атом нь бусад атомуудтай холбогддоггүй. Үелэх системийн зүүн талд байдаг химийн элементүүд иончлох энерги нь хамаагүй бага байдаг. Баруун талынх нь иончлолын энерги хамаагүй өндөр байдаг. Үелэх хүснэгтийн доор байрлах химийн элементүүд нь иончлолын энерги багатай байдаг (атомын радиус ихсэх тусам электронууд атомаас хол байдаг улмаас). Иончлолын энерги электрон бүрийг устгах тусам нэмэгддэг.
Иончлолын энерги нь атомын радиусаас хамаардаг байна. Үелэх систем дээр баруунаас зүүн тийш шилжих үед атомын радиус нэмэгдэж, бас иончлолын энерги зүүнээс баруун тийш үе ба бүлгүүдэд нэмэгддэг. Энэ хандлагаас үл хамаарах нь газрын шүлтийн металл (2-р бүлэг) ба азотын бүлгийн элементүүд (15-р бүлэг) ажиглагдаж байна. Ихэвчлэн 2-р бүлгийн элементүүд нь 13-р бүлгийн элементүүдээс илүү иончлох энергитэй ба 15-р бүлгийн элементүүд нь 16-р бүлгийн элементүүдээс илүү иончлох энергитэй байдаг байна. 2-р бүлэг ба 15-р бүлгүүд нь бүрэн болон хагасаар дүүрсэн электрон тохиргоотой тул бүрэн дүүрсэн орбиталаас электроныг устгахын тулд бүрэн дүүрэн орбиталаас илүү их энерги шаардагдана.
Хурдан морины уралдаан
Хурдан морины уралдаан нь Монголчуудын найр хурим, баяр наадмыг бүрдүүлэгч нэгэн төрөл юм. Эрт үеэс мал аж ахуй хөдөлмөрийнх нь хамгийн гол салбар болсноор үл барам, уудам талын малчны амьдралыг хүлэг морьгүйгээр сэтгэшгүй байдаг монголчуудын хувьд хурдан морины уралдаан маш эртний үүсэлтэй нь маргаангүй.
Тойм агуулга
Монголчууд таван хошуу малаа маллан өсгөх, адуулах, хариулах, өвс бэлчээр сонгох талаар бүхэл бүтэн мэдлэг ухааныг буй болгосны дотор сайн морь, хурдан хүлгийг шинжин таних, морь уяж сойх арга, мэдлэгийн тогтолцоог бүрдүүлэн морь уралдуулж наадам хийх журам ёсыг тогтоон бий болгосон юм. Ийнхүү морин уралдаан нь амьдралын хэрэгцээ баяр наадмын гоёл цэнгээний шаардлагаар үүссэн монгол хүний хамгийн дуртай цэнгэл болсон байна.
Хурдан морь уралдах зай
Баяр наадамд хурдан морь уралдуулах ёс журам өвөрмөц онцлогтой. Хүлэг морьдын дотроос хамгийн хурдан сайныг нь сонгон авч олон хоногийн өмнөөс хоол ундыг нь тохируулан сойж, өдөр тутам давхиулан сорьж бэлтгээд наадамд бас насаар нь ялган газрын хол ойрыг тохируулан уралдуулдаг. Тухайлбал их насны морьдыг барагцаалбал 25-30 км, соёолон болон азаргыг 20 км, хязааланг 18 км, шүдлэнг 15 км, даагыг 10 км орчим газраас засаж бэлтгээгүй хээрийн замаар уралдуулна. Тэгэхдээ уул, ус, замын бартаа, замын өгсүүр зэрэг газар орны онцлогоос шалтгаалан энэ зам нутаг нутагт ялимгүй өөр байх нь бий. Морьдыг 6-13 насны буюу ихэнхдээ 6-8 насны хүүхэд унаж уралддаг байна.
Унаач хүүхдүүд
Хурдан морь унаач хүүхэд хөдөлгөөнд саад болохгүй, халууцахад бие барихгүй, давхихад салхи хөөрөгдөхгүй, биед тохирсон, хөнгөн авсаархан, тод өнгийн хувцас өмсөнө. Цамцны ар өвөр, өмдний өвдөг, малгайн урд талд хорол, чандмань, таван хошуу, өлзий зэрэг хээ, шувуу, эрвээхэйн дүрс урласан байдаг нь ялган таних тэмдэг болдгоос гадна баатар чадал, алдар суу, хөнгөн хурдныг бэлэгдсэн зан үйлийн зориулалттай юм. Өөрөөр хэлбэл эрвээхэйн дүрс бол хүүхэд хөнгөн байх, нисч яваа шувуу нь морь хурдан байхыг бэлгэдсэн байдаг.
Хурдан морины гөхөл, сүүлийг үзэмжтэй сайхнаар засч янзлан боодгоос гадна уралдаанд ирэх үед нь хөлс хусах хусуур, сойз мэтийг гоё чимэглэлтэй хийж, хүлгийн хүч чадлыг бэлгэдсэн хээ угалзаар чимэглэдэг байна. Тухайлбал хурдан морины хусуур нь дөрвөн хүчтэн, өлзийт найман тэмдэг зэрэг зөн бэлгэдлийн утга бүхий хээтэй байдаг.
Гийнгоо
Наадмын өдөр тогтоосон цагт уралдаанд орох морьдыг бүртгэн жигдэрч гүйцмэгц бүгээн зүстэй жороо буюу хатиртай морь унаж ёслолын дээл хантааз, жанжин малгай өмссөн хүн туг барин уралдах морьдыг манлайлан дагуулж наадмын талбайг гурав тойрох үед унасан хүүхдүүд "Гийнгоо" аялан морьдоо сэргээн хөөрүүлдэг.
Хурдан морь гарах үед хөгжим өргөж наадмын их дуу гэж алдаршсан "Түмний эх"-ийг дуулдаг.
Зээ олон жагсаал агтын
Уяаны дотроос
Олж жагсаахуйд
Илүү зохистой
Үзэмжтэй морин аль нь вэ? гэсэн үгтэйгээр хурдан морьдыг гарааны газар руу үдэж гаргадаг. Гарааны газар очоод бүх морьдыг эгнүүлэн зогсоож, ахлагчийн тусгай дохиогоор наадмын талбай руу уралдуулна. Хурдан морьд ийнхүү уралдан ирэх хооронд бөх барилдах, сур харвах зэргээр наадмын ажиллагаа үргэлжилж байснаа морьд барианы газар руу ирэх үеэс хөгжимчин, дуучин нар "Түмэн эх"-ийн өөр түрлэгүүдийг дуулж, хөгжимдөх бөгөөд үүнд :
Зээ татаад одохын цагт
Дохин тэмүүлээд
Тасархай ганцаараа түрүүлэгч
Тэр олон түмний эх
Хэний морин бэ?
Зээ олон морьдын түмний эх
Тод магнай торгон жолоо нь
Энэ болмой зээ гэж уг дууг төгсгөхийн хамт залган "Холч морь" хэмээх уртын дууг морь ирэхэд заавал дуулж хуурддаг заншилтай. Уралдаанд түрүүлсэн моринд "Түмний эх", бүх барьсан морьдын хамгийн сүүлчийн буюу тасалгаанд орсон моринд "Бүрэн жаргал" гэсэн цол өгнө
Мөн үзэх
Наадам
Давид Абрахам
Давид Анхель Абрахам (David Ángel Abraham; 1986|долдугаар сарын 16]], Чабас) — Аргентины хөлбөмбөгчин, Франкфуртын «Айнтрахтад» хамгаалагчаар тоглодог.
Амжилт
Багийн
«Базель»
Шигшээ
Аргентин (20-)
Гадны холбоос
Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгчин Ангилал:Аргентины шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Индепендьенте багийн тоглогч Ангилал:Химнастик Таррагона багийн тоглогч Ангилал:Базель багийн тоглогч Ангилал:Хетафе багийн тоглогч Ангилал:Хоффенхайм багийн тоглогч Ангилал:Аргентинчууд Ангилал:1986 онд төрсөн
Валентын электрон
Цөмийн электронтой адил валентийн электрон нь элетроноо авж буюу алдаж болдог. Эрчим хүчний өсөлт нь электроныг гадаад давхраа руу шилжүүлэн (үсрэн) өдөөж болно; Үүнийг атомын өдөөлт гэж нэрлэдэг. Эсвэл электрон өөрийн атомын давхраанаас салж эерэг ион(+) үүсгэх иончлол юм. Электрон эрчим хүчээ алдах үед  тэр нь бүрэн эзэлдэггүй дотоод бүрхүүл рүү шилжиж болно.
Буган чулуун хөшөө
Буган чулуу нь Хүрэл зэвсгийн үед босгосон чулуун хөшөө бөгөөд ихэнх нь Монголд, бусад нь Төв Азийн баруун хэсгээр байдаг. Өндөр нь 1.5-7.5 м байх ба голчлон зүүн зүгт хандсан нь нарыг шүтэх үзэлтэй холбоотой. Дээр нь тамгатай төстэй тэмдгүүд бий.
Монгол дахь сонгодог загварт буган чулуу
Хөшөөн дээрх буга зэрэг амьтныг илүү гоёмсог, өвөрмөц маягаар дүрсэлснээрээ бусад төрлөөсөө ялгардаг ба бугыг нисэж буйгаар дүрсэлдэг юм.
Скиф-Баруун Евразийн
Дундуураа 2 зураастай, мөн дугариг хүрээнүүдийг сийлсэн байдаг.
Гарал үүсэл
Одоогоос 3000 жилийн өмнө киммерийчүүд анх босгосон, эсвэл 1500 орчим буган чулууны ихэнх нь буюу 1341 нь Монголд байдаг тул Монголд үүссэн гэсэн 2 хувилбар байдаг.
Мөн буган чулуу дөрвөлжин булштай биш хиргисүүрийн соёлд хамаарагдах ба буган чулуу босгох заншил баруун зүгээс Монголд нэвтэрсэн гэсэн өөр нэг онол бий. Буган чулууг гол төлөв дөрвөлжин булшны баруун урд буланд босгосон байдаг. Монгол нутгийн төв, баруун хойд, зүүн өмнөд хэсэгт өргөн тархсан байдаг.
Монгол орны буган чулуун хөшөөний олонх нь Архангай, Булган, Хөвсгөл, Баянхонгор, Завхан аймгуудын нутагт тохиолддог. Монгол улсын нутгаас бугын дүрс сийлсэн чулуун хөшөө 550 гаруй олджээ. Энэ хөшөө нь баатар дайчин эрэгтэйчүүдэд зориулсан дурсгал бөгөөд түүнийг өвч бүрэн зэвсэгтэй нь дүрсэлсэн байдаг. Зарим хөшөөний дээд хэсэгт нар сар байдаг. Ер нь нар сар гал гурван дүрс нь нүүдэлчдээс суурьшмал Нанхиад зэрэгт дэлгэрсэн гэж түүх сударт байдаг бөгөөд Төв Азийн унаган гаралтай дүрслэл зүйл юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Буга урлагт Ангилал:Монголын археологи Ангилал:Менгир Ангилал:Хүрэл зэвсгийн үе Ангилал:Шинжаан Ангилал:Хүрэл зэвсгийн үеийн археологийн соёл
Homemade Dynamite
"Homemade Dynamite" нь Шинэ Зеландын дуучин/дуу зохиогч Lorde-ийн Melodrama цомогт багтдаг ба энэхүү дууны ремикс хувилбарыг Lorde өөрийн лабел буюу Republic Records-ийн уран бүтээлчидтэйгээ хамтран Melodrama цомгийн 3 дахь сингл болгон 2017 оны 9-р сарын 15-нд цацжээ. Энэхүү дууны ремикс нь дуучин Калид, Post Malone, SZA нартай хамтран дуулагддаг ба тэрбээр 2017 оны MTV Video Music Awards-д энэхүү дуугаа толилуулсны дараа гурав дахь сингл гэдэг нь батлагдсан юм. Мөн энэхүү дуу нь Rolling Stone сэтгүүлээс жил бүр тодруулдаг "Оны шилдэг дуу" номинацид Харри Стайлзийн "Sign of the Times" дууны араас II байранд бичигдсэн билээ.
Холбоос
Ангилал:Поп дуу Ангилал:Лордын дуу Ангилал:2017 оны дуу
Карлын Их Сургууль
Праг хотын Ка́рлын Их Сургууль (, Universitas Carolina, Karls-Universität Prag; мөн Прагийн Их Сургууль гэх нь элбэг байдаг) нь Чех улсын гол Их сургууль. Эзэн хаан Карл IV дүгээр 1348 онд байгуулсан Төв болон зүүн Европын хамгийн эртний Их сургууль юм. Чех болон англи хэл дээр хичээлүүд ордог байна.
Түүх
13 дугаар зууны сүүлчээр Прагад их сургууль байгуулагдах нөхцөл бүрдэж эхэлсэн байна. Шинжлэх ухааны зэрэг цолтой болохын тулд Прагийн оюутнууд гадаад явах шаардлагатай болсон нь (ялангуяа сүмийнхэн) ихээхэн хүндрэлтэй гэж үздэг байжээ.
Вацлав II хаан Гэгээн Витагийн Ариун сүмийн дэргэдэх сургуулийг (“studium generale”) их сургууль болгож өөрчлөх талаар мөн бодож байжээ. Гэвч 1294 онд боловсролд сүмийн нөлөөг онцгой их болгохоос эмээсэн Чехийн язгууртнууд саад болсон байдаг.
Праг хотод дээд сургууль (лат. universitas) бий болсон шалтгаануудын нэг нь 1344 онд Прагийн екископын зөвлөлийн газрыг хамба лам тэргүүлдэг болгон өөрчилсөн явдал байв. Бохеми нутаг Германаас сүмийн хараат байхаа бүрэн зогсоож, Арношт сүмийн анхны Хамба лам нь болжээ. Хамба Их сургууль байгуулах санааг анх гаргасан байх магадлалтай.
1346 онд эзэн хаан IV Карл хаан ширээнд заларсан. Тэр үед тэрбээр гучин нэгэн настай байхдаа Францад бага боловсрол эзэмшсэн бөгөөд Карлын бичиг үсэг, мэдлэг чадвар нь европын ихэнх хаадынхаас хамаагүй илүү байсныг тухайн үедээ онцолж байжээ. Карл Францын Сорбонны Их Сургуулийн бүтцийг мэддэг байсан учраас Болонья маягийн их сургуулиудыг биш Сорбонны их сургуулийн бүтцийг үлгэр болгон авсан гэж үздэг.
1347 онд Карл хаан ромын Пап Климента VI -гаас Их сургууль байгуулах албан ёсны зөвшөөрөл авсан нь Их сургууль нээх эхний алхам болсон байна. Ийнхүү Прага хотын Их сургууль дөрвөн факультеттай анх байгуулагдсан: Хууль зүйн тэнхим, Чөлөөт урлагийн тэнхим, Анагаах ухааны тэнхим, тухайн үедээ ховор шашин судлалын тэнхим. Энэ нь дундад зууны үеийн албан ёсны шинжлэх ухааны бүх хүрээг хамарч чаджээ.
Эрхзүйн хувьд Их сургууль байгуулах тухай Карл IV дүгээр 1348 оны 4-р сарын 7-ны өдрийн зарлигаар баталгаажуулсан байдаг учраас энэ нь Карлын Их Сургууль албан ёсоор байгуулагдсан өдөр гэж үздэг байна. 1350 онд Их сургуулийн тамгыг Нюрнберг хотын үнэт эдлэлийн дарханы газар хийлгэсэн бөгөөд энэ нь одоог хүртэл тус их сургуулийн албан ёсны бэлгэ тэмдэг хэвээр байна. Энэ нь ойролцоогоор зургаан см диаметртэй дугуй мөнгөн шахмал юм. Түүн дээр Карл IV Гэгээн Венсласын өмнө өвдөг сөгдөн, Их сургууль байгуулах зарлигийг түүнд гардуулж буйг дүрсэлсэн байдаг. Ийнхүү Их сургууль Чехийн гол гэгээнтний хамгаалалт, халамжинд шилжсэн байна.
Орчин үе
Одоогоор тус Их сургуульд 50 мянга гаруй оюутан суралцаж байгаагийн долоон мянга орчим нь гадаадын иргэд бөгөөд дийлэнх нь Словак, Грек, Их Британиас иржээ. Тус сургууль нь Америк, Европ, Азийн олон дээд боловсролын байгууллагуудтай хамтран ажилладаг. Тус их сургууль нь Оксфорд, Сорбонн, Мюнхений их сургууль, Женевийн их сургууль болон бусад их сургуулиудын нэгэн адил европын томоохон их сургуулиудын холбооны гишүүн бөгөөд дэлхийн тэргүүлэх их сургуулиудын эрдэмтэн профессорууд ирж лекц уншдаг байна.
Одоогийн байдлаар дэлхийн шилдэг их сургуулиудын "Шанхайн зэрэглэл"-ээр 2017 оны байдлаар эхний 300 дотор багтаж байна. Чехийн боловсролын байгууллагуудын дунд нэгдүгээрт бичигдэж байна. Мөн 2012 онд тус их сургууль анх удаа математик, физикийн чиглэлээр шилдэг хоёр зууд багтсан, 2016 онд дэлхийн хоёр зуун шилдэг анагаахын сургуулийн жагсаалтад мөн орсон байна.
Монголоос олон оюутнууд тус Их сургуульд сурч байсан. Тэдний нэг нь УИХ-ын гишүүн асан Санжаасүрэнгийн Оюун 1987 онд тус сургуулийг төгссөн байна.
2014 оноос Карлын Их сургуулийн ректораар Томаш Зима ажиллаж байна.
Праг Праг  Ангилал:Карл IV (АРЭГ) Ангилал:1348 онд байгуулагдсан
Хувиршгүй гэлээ (С.Оюун, С.Баатарсүх)
Шүлэг: С.Оюун
Хөгжим: С.Баатарсүх
ХУВИРШГҮЙ ГЭЛЭЭ
Тэнгэрийн дагина сайхан бүсгүй
Тэр шөнө зүүдэнд минь уулзлаа
Хосгүй цэнхэр хувцсаа өгч
Хошмогтой дээлийг минь авъя гэлээ
Дт: За гэлээ [х4]
Этгээд сонин гутлаа тайлж
Ээтэн гутлыг чинь өмсье гэлээ
Уран гоё малгайгаа авч
Улаан пансан алчуураа гэлээ
Дт: Ав даа гэлээ [х4]
Дээдсийн заяат ухаанаа хайрлая
Дээл хувцас шиг сэтгэлээ гэлээ
Ямар ч байлаа сэтгэлээ солихгүй
Яргуй дээлийг чинь өмссөн ч хувиршгүй гэлээ
Дт: Хувирахгүй гэлээ [х4]
Дууны тухай
1979 онд бүтсэн энэ дуугаа С.Баатарсүх джазз-рок дуу хэмээдэг. С.Оюуны шүлгийн түүврээс дууны шүлгээ авсан гэдэг. Энэ дуу 1979-1982 онд Свердловск хотын оюутны “Найрамдал” хамтлагийн урын санд орж дуулагдаж байжээ.
1998 онд С.Баатарсүхийн “Цэнхэр залаа” тоглолтод дууг дуучин Э.Бүрнээбаяр дуулсан нь Радиогийн Алтан сан хөмрөгт авагдсан байдаг байна.
Жич: МУГЖ Э.Бүрнээбаяр нь С.Баатарсүхийн хөгжим, Бя.Энхтуяагийн шүлэг “Охин үр” дууг МУГЖ Г.Эрдэнбаттай, "Цас цагаан охин" дууг СТА Т.Аминатай хамтран дуулж анх олны хүртээл болгож байсан.
Сонирхолтой баримт
Дууны авторууд 2019 оны 12-р сарын 29-нд, нэг өдөр, нэг цаг мөчид МУ-ын Төрийн ордонд хамтдаа байж төрийн шагнал хүртсэн сонирхолтой түүх байдаг.
МУУГЗ С.Баатарсүх Улсын Филармонийн “Баянмонгол” чуулгын гитар хөгжимчин (1969-1974, 1985-1986), хөгжмийн зохиолчийн (Д.Батсүрэнгийн шүлгээр 1972 онд бүтсэн “Дөрвөн улирал хоёр амраг” дуу нь МУ-ын ерөнхийлөгчийн зарлигт дурдагдсан) хувиар, МУСГЗ С.Оюун нь “Харанга” хамтлагийн урын сангийн бүтээл болох МУУГЗ Ц.Чулуунбатын хөгжим “Санана даа” дуу зэрэг бүтээлээрээ тус тус төрийн шагнал хүртжээ.
Сонсох
1998 он, МҮОНР, "Цэнхэр залаа” тоглолт, 2-р хэсэг, Оюуны шүлэг “Хувиршгүй гэлээ”, Хилийн цэргийн “Хилчин” хамтлагийн гоцлол дуучин Бүрнээбаяр  (05:11:52-08:35) Ангилал:Монголын дуу Ангилал:1979 оны дуу
Охин үр (Бя.Энхтуяа, С.Баатарсүх)
Шүлэг: Бя.Энхтуяа
Хөгжим: С.Баатарсүх
ОХИН ҮР
Цэцэгт хаврын цэнхэр яргуй цасанд гэрэлтлээ
[Цээжний гуниг насны баярын дундуурыг дүүргэхээр
Цэлмэгэр багахан охин үр минь нартад мэндэллээ.]x2
Цээнийн цэцэгт хөвч хангайн цэнгэлийг гүйцээхээр
Цээлхэн дуутай хөхөө шувуу зунжин донгодлоо
Цэв цэвэрхэн охин үр минь гэрээ гийгүүллээ.]x2
Цэмцгэр гоёхон цэцгийн гунигийг нимгэлэхээр
Цэнгүүн тайгын цэгцхэн гацуур намрыг үдлээ
[Цэгнэж туулдаг, алдаж ухаардаг хорвоог танихаар
Цэгцгэр гол шиг охин үр минь дуулан гэгэлзлээ.]x2
Цэлийн цэлийх цасан далайн шимийг залгуулахаар
Цээнэ, шарилж өвлийн туршид цасанд сэрвэлзлээ
[Цэрвүү холдоо охин үр минь хадамд гарахаар
Цэцгийн үндэс шиг ижий аав нь гэртээ үлдэнэ.]x2
Дууны тухай
Энэ дуу 1994 онд бүтсэн. Хөгжмийн зохиолч С.Баатарсүх 1993 онд энэ шүлгийг яруу найрагчаас нь анх өөр нэгэн аялгуундаа зориулан авч байжээ. Тэрээр энэ дууны шүлгэн дээрээ “Охин үр минь нартад мэндэллээ”, “Цэцгийн үр” гэх зэргээр бичиж тэмдэглэсэн байдаг.
1994 оны 11-р сарын 2-4-нд Соёлын Төв Өргөөнд тоглогдсон С.Баатарсүхийн бие даасан уран бүтээлийн анхны “Цэнхэр залаа-25” тоглолт дээр Бүх Цэргийн Дуу Бүжгийн чуулгын гоцлол дуучин Бүрнээбаяр, Сонгодог Урлагийн Академик Их Театрын гоцлол дуучин Эрдэнэбат нарын хамтран дуулснаар дуу анх олны хүртээл болж, мөн тэдний хамтран дуулснаар Монголын Радиод анх авагджээ.
Жич: МУГЖ Г.Эрдэнэбат хөгжмийн зохиолчийн "Учрахын ерөөл" (шүлэг: Б.Лхагвасүрэн), МУГЖ Э.Бүрнээбаяр нь дуучин СТА Т.Аминатай хамтран "Цас цагаан охин" (шүлэг: Бя.Энхтуяа) зэрэг дууг дуулсан байдаг байна.
Сонсох
Бусад хувилбар
Ангилал:Монголын дуу Ангилал:1994 оны дуу
Юнгэн хатан
Юнгэн хатан (1550-1612) бол Ойрадын Хиргуд овгийн Мани мянгат ноёны охин. Түмэдийн Алтан хааны гуравдугаар хатан юм.
Нэрийн асуудал
Юнгэн хатны жинхэнэ нэрийг түүхэнд тэмдэглэж үлдсэнгүй. Харин түүнийг монголын түүхийн сурвалж бичгүүдэд Юнгэн хатан, Жүнхэн хатан, Уянчу Жүнхэн хатан гэх зэргээр нэрлэж байсан. Юнгэн, Жүнхэн гэдэг нь хятадын Дундад ордны хатан гэсэн үгний монгол дуудлага юм. Хятадын Мин улсын сударт Sanniangzi-三娘子 буюу 3-р хатан, 忠順夫人-Zhōngshùn fūrén (Шудрага журамт ахайтан) гэж тэмдэглэжээ.
Намтар
1568 онд Түмэдийн Алтан хан баруун гурван түмнийг удирдан Ойрадын Хиргуд отгийн Мани мянгат ноён, Жаламан Төрүй ноён нарыг довтолж, Мани мянгат ноёныг алж, Жигэхэн ага хатан нь өөрийн охин Юнгэн хатныг Алтан хаанд өгч ураг барилдаж эв барьжээ. 1569 онд Юнгэн хатнаас Алтан хааны 7-р хүү Будашири хунтайж төрсөн. 1581 онд Алтан хаан тэнгэрт хальсны дараа Сэнгэдүүрэн хан, Намудай сэцэн хаан нарын хаадын төрд ихээхэн нөлөөтэй хатан болсон байлаа. XVII зууны эхэн үеийн Түмэдийн хаан суурины төлөөх улс төрийн тэмцэл, дотоод хагарал нь Юнгэн хатны шийдвэр зарлигаас шууд хамаарах хэмжээнд хүрч байв. Намудай сэцэн хааныг хальсны дараа өөрийн ач хүү Соном тайжийг Түмэдийн хаан болгохын төлөө Бошигт сэцэн хаантай тэмцэлдэж байсан. 1612 онд Юнгэн хатан нас барсны дараа Соном тайжын тал ялагдаж, Бошигт хунтайж Түмэдийн хаан болсон.
Эшлэл
Ангилал:Монгол хатан Ангилал:1550 онд төрсөн Ангилал:1612 онд өнгөрсөн
Цагираг жийрэг резин
thumb | 300px | Төрөл бүрийн диаметр бүхий О-Цагираг резин |Төрөл бүрийн диаметр бүхий О-Цагираг резин thumb | 300px | Олон төрлийн О-Цагираг резин | Олон төрлийн О-Цагираг резин
Цагираг хэлбэрт жийрэг резин (О-Цагираг гэж бас нэрлэдэг) нь цагираг хэлбэртэй жийрэглэх зориулалт бүхий резинэн эд анги юм. О-Цагираг гэдэг нэр нь түүний бөөрөнхий буюу цагираг хэлбэрийн хөндлөн огтлолоос хамааран бий болсон нэршил юм. О-Цагираг нь олон улсын техникийн стандарт ISO 3601 стандартчилагдсан. Германд энд жийрэг резин нь DIN ISO 3601 гэсэн стандартын дагуу үйлдвэрлэгддэг.
Үйлдвэрлэлт
Энэ төрлийн жийрэг резин үйлдвэрлэх нь түүний энгийн бөөрөнхий хийцээс шалтгаалан үйлдвэрлэх ажиллагаа их хялбар. Үйлдвэрлэх тоо хэмжээ бага үед түүнийг шахаж цутгах (Injection Moulding) машинаар гүйцэтгэх ба хэрэв өндөр өртөг бүхий резин хэрэглэх бол түүнийг даралтаар хэвлэх (Compression Moulding) машин хэрэглэдэг. Ашиглалтын нөхцөл болон шаардлагаас хамааран ( Жишээ нь: төрөл бүрийн тос, хүчил, халуун, вакуум битүүмжлэл, эсвэл өөx гэх мэт) өөр өөр төрлийн материалаар жишээлбэл: төрөл бүрийн каучук, полиэтилен эсвэл политетрафлоурэтилен-ээр хийдэг. Зарим тохиолдолд металлаар ч хийдэг ба энэ харьцангуй цөөн тохиолддог (жишээ нь: цөмийн реакторт хэрэглэх жийрэг эсвэл өндөр температурын ажиллаx сувгийн систем гэх мэт).
Ажиллагааны үндсэн зарчим
Цагираг хэлбэрийн хөндлөн огтлолоос хамааран О-Цагираг өөрийн тэнхлэгийн дагуу (axial) мөн босоо тэнхлэг дагуу (radial) жийрэглэх үүрэгтэй. О-цагираг резинийг угсрах явцад шахалтаас шалгаалан түүний дээрх чиглэлд жийрэглэх үүргийг гүйцэтгэдэг. Хэр сайн жийрэг болох нь анхны шахалт (угсраx үеийн шаxалт) болон дараагийн системийн даралт (жишээ таглаад боолтоор боох)-ын хүчнээс хамаарна. Тиймээс жийрэг болох хэсэгт тооцоолсоноос илүү даралттай байна гэсэн үг.
Стандарт хэмжээс
О-цагираг резин нь үндсэн хэмжээс нь " Дотор талын диаметр x Хөндлөн огтлол талбай", жишээлбэл 10 x 1,0 мм. О-цагираг резинийг янз бүрийн диаметртэйгээр стандартлан үйлдвэрлэдэг. Үүнд хөндлөн огтлол талбайн хэмжээ (цагираг материалын хөндлөн огтлол) 0,35 мм - 40,00 мм хүртэл байж болно. Хамгийн жижиг хэмжээтэй жийрэг резинийг Швецарийн цагны үйлдвэрт хэрэглэдэг ба түүний хэмжээс нь 0,7 x 0,2 мм-н хэмжээтэй байна. Дотор талын диаметр нь хэрэглээнээсээ хамаарч метрийн хэмжээстэй ч байж болдог (цэвэр, бохир усны хоолойн жийрэг). Хамгийн том хэмжээстэй цагираг резинийг сансар судлалын дуран болон атомын цахилгаан станцын цөмийн реакторт хэрэглэдэг бөгөөд тэдгээрийн дотор талын диаметр нь 10 метр гаран байдаг. Германы DIN 3771-1:1984-12 гэсэн стандартаар дотор талын диаметрийн хэмжээс 1,8 мм - 17 мм хүртэл хөндлөн огтлолын талбай 1,8 мм-ийн хэмжээстэй. Хэрэглээнээс хамаарч дотоод диаметрийн шатлалын жишээ 6,0 / 6,3 / 6,7 / 6,9 / 7,1 / 7,5 мм. 14,00-38,7 мм гэсэн хэсэгт цагираг материалын хөндлөл огтлол 2,65 мм хэмжээтэй, 18-200 мм хэсэгт 3,55 мм цаашлаад 670 x 7 мм хүртэл байна.
Гадаад холбоос
Ангилал:Машины эд хэсэг
Ваанчигийн Туяазаяа
Ваанчигийн Туяазаяа нь Говь-Алтай аймгийн Төгрөг сумын уугуул, үндэсний бөхийн аймгийн заан цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн заан
ТНТ
ТНТ (Твоё Новое Телевидение ТНТ, Таны шинэ телевиз) нь Оросын холбооны телевизийн суваг юм. 2021 оны байдлаар Оросын телевизийн сувгуудын дунд нэр хүндээрээ наймдугаарт жагсаж байна. Сувгийн зорилтот үзэгчид нь 14-44 насны үзэгчид, гол хэсэг нь залуучууд буюу 18-30 насны үзэгчид. Телевизийн суваг нь энтертайнмент чиглэлтэй, контент нь телевизийн шоу нэвтрүүлэг, инээдмийн цуврал дээр суурилдаг.
Эшлэл
Ангилал:Оросын телевизийн суваг Ангилал:Телевизийн бүрэн хөтөлбөр Ангилал:Газпром Ангилал:Москвагийн хэвлэл мэдээлэл Ангилал:Орос хэлээрх телевизийн суваг
Цүень
Цүень (манж хэл: , мөллендорф: cuyen) (1580 – 1615) бол Манжийн Хожуу Алтан улсын Нурхач хааны ахмад хөвгүүн, цэргийн жанжин юм. Эх нь Нурхачийн авааль эхнэр Тунгия овгийн Хахана Жацин. Цүень бэйл Зүрчидийн овог аймаг, хот тосгодыг нэгтгэх аян дайнд идэвхтэй зүтгэж байсан.
Намтар
1598 онд Аньчулаку аймгийн эсрэг дайнд явж, ялалт байгуулсанд эцэг нь түүнийг Бэйл хэргэм, Хун Батуру цолоор өргөмжилжээ. 1608 онд дүү Дайшаний хамт цэрэг удирдан Ула аймгийн Фио хотыг довтлон эзлэв. Тэрээр хэд хэдэн удаагийн дайн тулаанд ялалт байгуулж, Нурхачийн улс аймаг доторх байр суурь нь нэмэгдэж, Нурхач түүнийг өөрийн залгамжлагч Гуанлюэ тайзи (廣略太子) хэмээн тунхаглажээ. 1612 онд Ула аймгийг дайлах үеэр бусад хан хөвгүүд, ноёдын эсрэг бөөгөөр хараал хийлгэж, өрсөлдөгчөө зайлуулах гэж оролдсон нь илэрч, эрх мэдлийг нь хурааж, гэрийн хорионд хийв. 1615 онд гэрийн хорионд байхдаа нас барав. Нас барсан шалтгаан тодорхойгүй. Түүнийг нас барсны дараа цол хэргэмийг нь Гуанлюэ бэйл (廣略貝勒) гэж өөрчлөн, хунтайжийн байр суурийг Хуньтайж-д шилжүүлсэн.
Гэр бүл
Цүень бэйл гурван эхнэр, гурван агь, гурван гэгтэй байсан. Агь
Гэг
Ангилал:1580 онд төрсөн Ангилал:1615 онд өнгөрсөн Ангилал:Манж үндэстэн Ангилал:Чин улсын улс төрч Ангилал:Чин улсын жанжин Ангилал:Айсингиоро
Рафаэль Орозко Маэстр
Рафаэль Хосе Орозко Маэстр (исп. Rafael José Orozco Maestre) оны дундуур Латин Америкийн хөгжмийн тавцанд тодрон гарч ирсэн Колумбын дуучин, ая зохиогч, хөгжимчин, продюсер. дуу зохиогч бөгөөд мөн Binomio de Oro хамтлагийн гоцлол дуучин гэдгээрээ ихэд алдаршсан.
Цахим холбоос
Ангилал:1954 онд төрсөн Ангилал:1992 онд өнгөрсөн Ангилал:Колумбийн дуучин Ангилал:Колумбичууд