cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хятадын түүх
Ся улс
Уг улс нь МЭӨ 2100 – МЭӨ 1600 оны хооронд оршиж байсан бөгөөд Сыма Цяны бичсэн Шижи хэмээх сурвалжид анх нэр дурдагдсан юм. Хэнань мужийн нутгаар төвлөрч байсан. Нийслэл хот нь Яньчэн. МЭӨ 1600 оны үед Минтяогийн тулалдаанд Шан улсын Тан вангийн армид ялагдан мөхсөн.
Шань улс
Нийслэл хот: Инь, хожим Аньян руу нүүсэн
МЭӨ 1700 - МЭӨ 1046 оны хооронд Хатан гол болон Хөх мөрний хооронд оршиж байсан нүүдэлчдийн төрт улс. Шань улсыг Тан ван байгуулснаас хойш Жоу ван хүртэл нийт 31 ван төр барьсан. Баруун Жоу улсад мөхөөгдсөн.
Цинь улс
Нийслэл:Сяньян
Байлдаант улсуудын үед оршиж байсан Цинь ванлигийн ван Ин Жэн буюу Цинь Ши хуанди бусад 6 ванлигууд болох Янь, Жао, Ци, Чу, Вэй, Хань гэсэн ванлигуудыг мөхөөснөөр бүх Хятад орныг анх удаа нэгтэгжээ. Tүүний байгуулсан улс МЭӨ 207 онд тариачдын бослогоор мөхсөн.
Хань улс (МЭӨ 202 – МЭ 220)
Нийслэл:Шиань, Луоян, Лиян, Сучан
Баруун Хань улс
МЭӨ 202 онд Лю Бан байгуулсан. МЭӨ 200 онд Хүннүтэй дайтаж ялагдаад, МЭӨ 198 онд гэрээ байгуулж Цагаан хэрмээр хилээ тогтоон жил бүр алба барих хараат улс болсон. Баруун Хань улсын У Ди хааны үед Хүннүгийн цэргийг ялж, газар нутгаа тэлэн зүүн зүгт Кужусонь улсыг эзлэж, баруун зүгт Тэнгэр уул хүртэл давшиж их хүчирхэгжсэн. Гэтэл Уди хааны үед хийсэн олон дайнаар төрийн сан хөмрөг хоосорч, эхлэн аажимаар сульдан доройтож эхэлсэн. МЭӨ 9 онд Хань улсын түшмэл Ван Ман төрийг булааж, Синь улсыг байгуулснаар Баруун Хань улс мөхсөн.
Шинь улс (МЭӨ 9 - МЭ 23)
Ван Маны байгуулсан улс бөгөөд нэрний утга нь цоо шинэ гэсэн утгыг агуулдаг. МЭ 23 онд Хань улсын хааны удмынханд алуулснаар тус улс мөхөж Зүүн Хань улс байгуулагдсан.
Зүүн Хань улс (23-220)
Гуан у хааны байгуулсан улс. МЭ 220 онд дотоодын хяралаас үүдэн 3 жижижг улс болж салснаар Гурван улсын үе эхэлдэг.
Жинь улсын үе (265-420)
Нийслэл:Жянькан (Зүүн жинь улс), Шиань (Баруун Жинь улс)
280 онд Жинь улс Гурван улсыг нэгтэсэн улс болсон бөгөөд У-Хугийн үе хүртэл бүх Хятад тэдний мэдэлд байв.
Таван зэрлэгийн 16 улсын үе (304–439)
Энэ үед Өмнөд Хүннү, Сяньбийн Тоба, Муюн, Ди зэрэг аймгууд хойд Хятадын ихэнх газрыг эзлэн 16 улс байгуулж өөр хооронд тэмцэлдэж байсан үе. МЭ 439 онд Тоба Вэй улс бусад жижиг улсуудыгаа нэгтгэж дуусснаар умард Хятад Тоба улсын мэдэл орсноор Өмнөд-Умард улсын үе эхэлдэг.
Арван зургаан улсын хавар намрын шастирт бичснээр эдгээр улсын оршин тогтнож байсан хугацааг 16 улсын үе гэдэг.
Сүй улс 589-618
Нийслэл: Дасин, Дунду 589-618 он хүртэл оршиж байсан бүх Хятадыг нэгтэгсэн хүчирхэг улс. 30 жил оршин тогтноод мөхсөн.
Тан улс 618-907
Нийслэл: Шиань, Луоян
618 онд Ли Юань буюу Тан Гаозу хааны байгуулсан улс. Хятадын түүхэнд байсан хамгийн хүчирхэг улсуудын нэг юм. Энэ улсын үеийг Хятадын соёл иргэншлийн Алтан үе эрин хэмээдэг. Тан улс 907 онд мөхсөн.
Сүн, Кидан, Алтан, Баруун Ся улсуудын үе (960-1234)
Хятадын нутагт 960 оноос 1234 он хүртэл буюу Алтан улс мөхөх хүртлэх хугацаанд оршиж байсан улсуудын үе.
Юань улс 1271-1368
Нийслэл:Дайду, Шанду
1206 онд Чингис хааны үндэслэн байгуулсан Их Монгол Улсын үргэлжлэл бөгөөд 1271 онд Хубилай хаан улсын нэрийг өөрчилж Их Юань болгов. 1279 онд бүх Хятадыг нэгтгэв. Түүний байгуулсан улс 1368 онд Улаан алчууртны бослогоор байгуулагдсан Мин улсад мөхөөгдсөн.Монголчуудын дарлалд байсан үе.
Мин улс (1368-1644)
Нийслэл:Наньжин, Бээжин
1368 онд Жу Юань Жаны байгуулсан улс. 1644 онд Ли Зи Чэний удирдсан босогчдод эзлэгдэн мөхсөн. Энэ үед хятадууд урагш газар нутгаа тэлсэнээр олон үндэстэн уусч Хятадын төв нутаг дахь хятад үндэстний байршил үндсэндээ тэр үеийнхээр тогтжээ. Хятадад олон үндэстэн уусч холилдсоноос нутгийн олон аялганы ялгаа үүсгэхэд хүргэжээ.
Манж Чин улс (1644-1911)
Нийслэл: Мүгдэн, Бээжин
Зүрчид үндэстний байгуулсан феодалын хүчирхэг түрэмгий улс. 1616 онд Нурхачи баатар байгуулсан. 1636 онд Өвөр Монгол, 1644-1662 оны хооронд бүх Хятадыг, 1683 онд Тайвань арлыг, 1697 онд Халх Монголыг, 1758 онд Зүүнгар болон Дорнод Туркестаныг тус тус эзлэн авсан. 1800-аад оноос сулран доройтсоор 1911 онд мөхсөн. Улс нь мөхөхөд нэг ч Манж үндэстэн үлдээгүй.
БНХАУ (1949 - одоо хүртэл)
Нийслэл:Бээжин 1949 оны Аравдугаар сарын 1-нд Мао Зэдуны удирдлага дор байгуулагдсан коммунист улс.
Андрей Кириленко
Андрей Геннадьевич Кириленко (1981 оны хоёрдугаар сарын 18-нд ЗСБНХУ-ын Бүгд Найрамдах Удмурт Улсын Ижевск хотод төрсөн) — Оросын Холбооны Улсын сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны Брүүклин Нетс болон Оросын шигшээ багийн довтлогч юм. 15 настайгаасаа мэргэжлийн сагсан бөмбөгт хөл тавьсан Кириленко 2000 он гэхэд ЦСКА Москва (1998—2001, 2011—2012) багийн түлхүүр тоглогч болж Оросын аварга болж байлаа. 20 настайдаа буюу 1999 онд драфтын №24 тэрээр ЦСКА Москва багаас Юта Жаз багт уригдсан юм. Миннесота Тимберволвес (2012 —2013) багаас 2013 оны долоодугаар сарын 12-нд Кириленко жил бүрийн 3.18 сая доллар авахаар хоёр жилээр тохиролцон Брүүклин Нетс багт иржээ. НБА-д 2004 оны Бүх оддын тоглолтын тоглогч болж байв. 2007 оны Европын аварга, 2011 оны Европын болон 2012 оны олимпийн хүрэл медальтан Кириленко ОХУ-ын Гавъяат тамирчин цолтой.
Габриэла Коукалова
Габриэла Коукалова, Соукалова (Gabriela Koukalová, Soukalová, 1989 оны арваннэгдүгээр сарын 1-нд Яблонец над Нисоу хотод төрсөн) — Чехийн эмэгтэй биатлонч юм. Тэрбээр 2014 онд Өвлийн олимпод бөөн гараатай болон холимог буухиа уралдаануудад оролцож мөнгөн медаль хүртсэн тамирчин билээ. Дэлхийн цомын долоон гараанд түрүүлж байсан.
Түүний ээж нь олимпын медальт биатлонч Габриэла Свободова ажээ.
Цэц үзүүлэлт
Дээрх шилдэг үзүүлэлт нь 2011—12 оны улиралд хамаатай.
Цахим холбоос
Ангилал:Биатлоны дэлхийн аварга Ангилал:Зуны биатлоны дэлхийн аварга Ангилал:Чехийн биатлонч Ангилал:Чехийн олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Чехийн олимпын оролцогч Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Чехийн оны шилдэг тамирчин Ангилал:Чехүүд Ангилал:1989 онд төрсөн
Артурын Шинэ жил
Артурын Шинэ жил (Arthur Christmas) нь Сони Пикчерз Анимаци, Аардман Анимаци болон Колумбиа Пикчерз кино компаниудын хамтарсан 2011 оны 3-D хөдөлгөөнт инээдмийн кино юм.
2011 оны арваннэгдүгээр сарын 11, 23-ны өдрүүдэд НВУ, АНУ-ад нээлтээ хийсэн тус киног Сара Смит найруулж Жэймс МакЭвой, Хью Лори, Жим Бродбент, Билл Найи, Имельда Стонтон болон Эшли Йенсэн нарын жүжигчид дуу оруулжээ.
Өрнөл
Хойд туйлаас олон тэрбум хүүхдүүдэд Санта Клаус бэлэг түгээх даалгавараа биелүүлсэн ч Гвен гэх бяцхан охины бэлгийг орхигдуулсан байх ба Санта аавынхаа алдааг засахаар Артур хүү өвөө Сантагийнхаа хамт охинд бэлгийг нь хүргэхээр олон олон адал явдалтай тулгарч буйг энд харуулах болно.
Холбоос
Ангилал:2011 оны кино Ангилал:АНУ-ын кино Ангилал:3D кино Ангилал:Хүүхдийн кино Ангилал:Хүүхэлдэйн кино Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино Ангилал:Гэр бүлийн кино Ангилал:Зул сарын кино
Өмнөд туйл
275px|thumb|right| Өмнөд туйл thumb|275px|Газарзүйн өмнөд туйл
Газарзүй
Өмнөд туйл гэж Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг Дэлхийн гадаргуутай огтлолцох цэгийг хэлэх ба координат нь 90°S, 0°W байна.
Өмнөд туйл нь Антарктид тивд далайн төшнөөс дээш 2,835 метр өргөгдсөн мөсөн дээр байрлана. Мөсний нийт зузаан 2,700 метр учир жинхэнэ хуурай газар нь ойролцоогоор далайн төвшинтэй тэнцүү юм.
Уур амьсгал
Өвлийн улиралд Өмнөд туйлд нар мандахгүй бөгөөд зуны улиралд нар зөвхөн тэнгэрийн хаяагаар үзэгдэнэ. Нарнaас ирэх дулааны энергийн ихэнхи нь цасанд ойх тул газрын гадаргууд хүрдэггүй байна. Нарны маш бага энерги, мөн өндөр өргөгдсөн (Антарктид далайн төвшнөөс дээш дунджаар 2,800 метр өргөгдсөн, дэлхийн хамгийн өндөр өргөгдсөн тив) байдгаас болоод Өмнөд туйл нь дэлхийн хамгийн хүйтэн цэгүүдийн нэг болно. Өмнөд туйл нь умард туйлаас илүү хүйтэн, учир нь умард туйл далайд байрлах ба далайн ус дулаан их шингээдэг нь температурт нөлөөлнө.
Зуны дунд сард нар хамгийн өндөрт (23.5 градуст) мандах үед агаарын температур −25 °C болно. 6 сарын турш үргэлжлэх "өдрийн" дараа температур буурах ба 3-р сарын сүүлээр нар "жаргаж", 9-р сарын сүүл хүртэл "шөнө" байх ба энэ үед дундаж температур −65° байна. Амундсэн-Скот станц хамгийн дулаан ба хамгийн хүйтэн температурыг −13.6 °C ба −82.8 °C гэж тэмдэглэсэн байдаг.
Өмнөд туйл нь цөл бөгөөд хур тунадас унахгүй, агаарын чийгшилт тэгтэй тэнцүү шахам байдаг боловч хүчтэй салхины уl'mkl/jkhlkjbnj.hb;'/ikhnl/
Эх сурвалж: weatherbase.com
Цаг
thumb|364px|Өмнөд туйлын Амундсен-Скотт станцыг 2007 онд АНУ-ын засгийн газар 150 сая ам.доллараар байгуулжээ. Дэлхийн бусад хэсэгт тэнгэрт нарны үзэгдэх байрлалыг ашиглан цаг тааруулж болдог боловч Өмнөд туйлд энэ нь боломжгүй юм. Өмнөд туйлын "өдрүүд" нь жилийн турш үргэлжлэнэ.
Дэлхийн цагийн бүсүүд Өмнөд туйл дээр давхцах (огтлолцох) тул өмнөд туйл нь ямар нэгэн цагийн бүсэд багтах боломжгүй болно. Гэхдээ Өмнөд туйл дээр байрлах Амундсен-Скотт станц нь Шинэ Зеландын цагийг мөрддөг байна.
Амьтан, ургамал
Маш хүйтэн уур амьсгалтай тул өмнөд туйлд, ховорхон үзэгддэг зарим төрлийн шувууг эс тооцвол уугуул амьтан болон ургамал байдаггүй байна.
2000 онд мөснөөс микроб илрүүлсэн боловч зарим эрдэмтэд Өмнөд туйлд амьд организм байх боломжгүй гэж үзэж байгаа болно.
Газар зүйн нээлт
Өмнөд туйлийг хүрч нээх нь түүний газар зүйн хувьд алслагдсан бөгөөд байгаль,цаг уурын хүнд нөхцөлд оршдог нөхцлөөс нь болоод олон зуун жилийн турш хүн төрөлхтөний хувьд давагдашгүй хүнд асуудал болж байжээ. Анх 1820-д оны үед оросын Белинсгаузен ба Лазарев гэсэн 2 амхадаар удирдуулсан цэргийн хоёр далбаат усан онгоцууд Өмнөдийн мөсөн тив болох антарктидын эх газрын зарим хэсэгт хүрч чадсан байна. Түүнээс хойш өмнөд туйлыг эзлэх гэсэн удаа дараагийн олон тооны оролдлогууд бүтэлгүйтэж байлаа. Харин норвегийн Р.Амундсен өөрийн багийн хамт 1911 онд өмөнд туйлд хүрч чаджээ. Яг энэ үед В.Скотт тэргүүтэй английн баг өмнөд туйлыг түрүүлж нээхээр өрсөлдсөн боловч Амундсенээс хэдхэн хоногоор хоцорсон бөгөөд туйлаас буцах үедээ шуурганд өртөн сүйрсэн түүхтэй. Туйлд түрүүлж хүрэх, түүнийг нээх энэхүү өрсөлдөөнд тухайн багуудын хангамж хамгийн гол асуудлыг шийдсэн юм. Учир нь Амундсен уламжлалт тээврийн хэрэгсэл болох туйлын нохой чарга-цанын хослолыг ашигласан бол харин Скотт нар моторт чарга ашигласан нь туйлын хүйтнийг тэсвэрлэн дааж найдвартай ажиллаж чадаагүй байна.
Эшлэл
Ангилал:Одон орны координатын систем Ангилал:Математикийн газар зүй Ангилал:Антарктид Ангилал:Антарктикийн газар зүй
Бенин
Бүгд Найрамдах Бенин Улс (République du Bénin) буюу товчоор Бенин (Bénin) бол нь Өрнө Африкт орших улс юм. Баруун талаараа Того, зүүн талаараа Нигери, хойд талаараа Буркина Фасо, Нигер улсуудтай хиллэх бөгөөд өмнө талд нь Гвинейн булангийн нэг хэсэг болох Бениний булан бий. Нийслэл нь Порто-Ново хот боловч засгийн газрын байгууллагууд нь тус улсын хамгийн том хот бөгөөд эдийн засгийн төв болох Котону хотод байрладаг.
Бенин улсын албан ёсны хэл нь франц. Гэхдээ фон, ёруба зэрэг нутгийн хэл өргөнөөр хэрэглэгддэг. Бенин нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага, Африкийн Холбоо, Исламын хамтын ажиллагааны байгууллага, Өмнөд Атлантын энхтайван хамтын ажиллагааны Бүс, Франц хэлт орнуудын олон улсын байгууллага, Сахел-Сахарын орнуудын нийгэмлэг, Африкийн нефть үйлдвэрлэгчдийн холбоо зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүнчлэлтэй.
17-19 дүгээр зуунд тус бүс нутагт Дахомейн вант улс, Порто-Новогийн хот-улсаас гадна хойд хэсгээр нь олон омог аймгууд оршиж байв. 17-р зуунаас эхэлсэн Транс-Атлантын боолын худалдааны үеэр нутгийн иргэдийг олноор нь олзолж, хөлөг онгоцоор Шинэ Ертөнц /Америк руу/ рүү зөөвөрлөдөг байсан тул Боолын эрэг гэх нэртэй болжээ. Боолчлолыг халсны дараа Франц улс тус оронд хяналтаа тогтоож, Францын Дахомей хэмээн нэрийдэв. 1960 онд Дахомей Францаас бүрэн тусгаар тогтнолоо олсны дараа ардчилсан засгийн газрууд, цэргийн засгийн газрууд ээлжлэн төр барьсан шилжилтийн тогтворгүй үе иржээ.
Дахомей улс
Өнөөгийн Бениний нутагт өмнө нь олон яс үндэстэн амьдарч байв. Ажа, ёруба, гбе зэрэг ястан нь далайн эргийн хот улс маягаар, бариба, махи, гедеви, кабе зэрэг нутгийн гүний овог аймаг болон нутгийн дорнод хэсгийг хамарч Оё эзэнт гүрэн оршин байв. Хот улсууд овог аймгууд хоорондоо байлдаантай, мөн Оё гүрэн лүү довтолдог байжээ. 1700 оны эхэнд фон үндэстний Дахомейн вант улс нь Абомейн тэгш өндөрлөгт байгуулагдаад далайн эргийн хот улсуудыг байлдан дагуулж хүчирхэгжив. 1727 онд Дахомейн Агажа ван Аллада, Вида зэрэг эргийн хотуудыг эзэлсэн боловч Оё улсад алба барьдаг хэвээр байжээ. Оё улсын холбоот хот улс болох Порто-Ново руу шууд халдаж чадахгүй байжээ.
Дахомей нь хөвгүүдийг цэргийн эрдэмд дадлагажуулан сургах ба эмэгтэй тусгай цэргийн Ахоси хэмээх нэгжтэй байв. Европынхон Дахомейн цэргийн эрдмийг бахдаж, 19-р зууны газар нээгч Ричард Бартон зэрэг хүмүүс «хар спарта» гэж хочилжээ.
Нүүр хуудас/2
Википедиад тавтай морилно уу Википедиа бол дэлхийн бүх хэлээр чөлөөт агуулгатай нэвтэрхий толь бүтээх зорилготой төсөл юм. Хүн бүр мэдлэг оюунаараа хувь нэмэр оруулах боломжтой. 2004 онд эхэлсэн энэхүү Монгол хэлний хувилбарт одоогоор Special:Statistics өгүүлэл байна.
Газарзүй Түүх Нийгэм Урлаг
Шашин Спорт Техник Шинжлэх ухаан
{| class="radius" cellspacing="10" cellpadding="0"
Википедиа бусад хэлээр
Ангилал:Википедиа:Нүүр хуудас
Бенин
Боолын эрэг
Бениний гар урлал, сийлбэртэй давсны сав, халбага, ангийн эвэр болон зааны ясан эдлэл зэрэг Африкийн урлагийн анхны чамин зүйл Португалаар дамжин Европт худалдагдаж байв.
Францын Дахомей
Дагомей 1851 оноос хойш Францын колоничлогчдыг эсэргүүцсэн боловч 1894 онд эцэст нь эзлэн Францын эзэмшил болжээ. 1899 онд Францын Өрнө Африк колонийн нэгэн хэсэг болгон Францын Дахомей гэж нэрийджээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Франц колониос татгалзаж 1958 онд «Бүгд Найрамдах Дахомей Улс» өөртөө засах эрхтэй болсон бол 1960 оны 8-р сарын 1-нд бүрэн тусгаар тогтножээ.
Социалист Бенин
Анхны ерөнхийлөгч нь Мага Кутуку Юбер байв. 1960-1972 оны хооронд хэд хэдэн цэргийн эргэлт, дэглэмийн өөрчлөлт гарав. 1970 онд өмнөх гурван ерөнхийлөгч нийлж «Ерөнхийлөгчийн зөвлөл»-ийг үүсгэв. 1972 оны 10-р сард Мэтью Кереку цэргийн хүчээр төрийн эргэлт хийж эрхийг авчээ. 1974 онд тэрбээр марксист үзлийг албан ёсоор тунхаглаж, шатахууны компани болон банкуудыг төрийн мэдэлд авав. 1975 оны 11 дүгээр сарын 30-нд улсын нэрийг «Бүгд Найрамдах Бенин Ард Улс» болгон өөрчилжээ. Керекугийн төр барьсан энэ үеийг үндсэрхэг үе (1972-1974), социалист үе (1974-1982), эдийн засгийг либералчилсан үе (1982-1990) гэж гурав хувааж үздэг. Энэ үед Зөвлөлтийн тусламж, дэмжлэг ихээр авч байсан.
Эдийн засаг, нийгмийг хөгжүүлэх хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлсэн ч үр дүн нь янз бүр байлаа. 1974 онд эдийн засгийн стратегийн салбаруудыг улсын болгох, боловсролын тогтолцоог шинэчлэх, хөдөө аж ахуйн хоршоо, орон нутгийн засаг захиргааны шинэ бүтэц байгуулах, феодал анги болон овгийн үзлийг устгах зэрэг ажил зохион байгуулав. Тус дэглэм сөрөг хүчний үйл ажиллагааг хориглосон. Хятад, Умард Солонгос, Ливитэй харилцаа тогтоож, бараг бүх бизнес, эдийн засгийн үйл ажиллагааг төрийн хяналтад байлгаж, Бенин дэх гадаадын хөрөнгө оруулалтыг ширгээжээ. Эхлээд Зөвлөлтөөс, дараа нь Францаас цөмийн хаягдал авах гэрээ байгуулж төсвийг санхүүжүүлсэн.
1980-аад онд Бениний эдийн засгийн байдал улам эгзэгтэй болсон. Эдийн засаг эхлээд өндөр өсөлттэй байсан (1982 онд 15.6%, 1983 онд 4.6%, 1984 онд 8.2%) боловч Нигерийн Бенинтэй хиллэдэг хилийг хааснаар гааль, татварын орлого эрс буурахад хүргэсэн. Засгийн газар төрийн албан хаагчдын цалинг өгөх боломжгүй болсон. 1989 онд дэглэмд армидаа төлөх мөнгө хүрэлцэхгүй байх үед үймээн самуун дэгджээ. Банкны систем сүйрсэн. Эцэст нь Кереку марксизмаас татгалзаж, Кереку улс төрийн хоригдлуудыг суллаж, сонгууль зохион байгуулахаар болсон.
Өнөөгийн Бенин
Улсын нэрийг 1990 оны 3-р сарын 1-нд «Бүгд Найрамдах Бенин Улс» болгон өөрчилж, шинэ Үндсэн хуулийг баталсан. 1991 оны сонгуульд Кереку Нишофор Соглод ялагдсан боловч 1996, 2001 онуудад дахин сонгогдов. 1999 онд ерөнхийлөгч Кереку африкчуудад хандаж Атлантын далайн боолын худалдаанд тус улс гол үүрэг гүйцэтгэсэнд өршөөл эрж уучлалт хүссэн. 2006 онд шинэ нэр дэвшигч нараас Яи Бони ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод 2011 онд улиран сонгогдсон. 2016 онд бизнесмэн Патрис Талон ерөнхийлөгчөөр сонгогдон, 2021 онд улиран сонгогдов.
Төр засаг
Бенин улс ерөнхийлөгчийн төлөөлөл бүхий ардчилсан, бүгд найрамдах засагтай. Улсын ерөнхийлөгч нь төрийн тэргүүн, засгийн газрын тэргүүн байх ба олон намын тогтолцоотой. Гүйцэтгэх эрх мэдлийг Засгийн газар хэрэгжүүлдэг. Хууль тогтоох эрх мэдлийг засгийн газар болон хууль тогтоох байгууллагын аль аль нь эзэмшдэг. Шүүх засаг нь гүйцэтгэх болон хууль тогтоох эрх мэдлээс албан ёсоор хараат бус байдаг ч бодит байдал дээр түүний хараат бус байдлыг алдагдуулж байна.
Бенин тив даяарх засаглалын төлөв байдлыг цогцоор нь хэмждэг Африкийн засаглалын 2013 оны Ибрахимын индекст өндөр оноо авчээ. Бенин нь Африкийн 52 орноос 18-д жагссан бөгөөд аюулгүй байдал ба хууль дээдлэх ёс, оролцоо ба хүний ​​эрхийн ангилалд хамгийн сайн оноо авсан байна. Хил хязгааргүй сэтгүүлчид байгууллагын 2007 онд гаргасан Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний индексээрээ Бенин улсыг 169 орноос 53-т жагсаасан байна. Энэ байр 2016 онд Талоныг ерөнхийлөгч болоход 78-р байр хүртэл буурч байсан бөгөөд түүнээс хойш 113-р байр хүртэл буурчээ. Бенин улс 2005 онд цагдаа, бизнес, улс төрийн авлигын байдалд дүн шинжилгээ хийхэд 159 орноос 88-д орсон байна.
Бениний ардчилсан тогтолцоо ерөнхийлөгч Талон ажлаа авснаас хойш муудаж байна. 2018 онд түүний засгийн газар нэр дэвшигчдийг тодруулах шинэ журам нэвтрүүлж, бүртгүүлэх зардлыг нэмэгдүүлсэн. Талоны холбоотнуудаар дүүрсэн сонгуулийн хороо сөрөг хүчний бүх намыг 2019 оны парламентын сонгуульд оролцохыг хориглосноор парламент бүхэлдээ Талоныг дэмжигчдээс бүрдсэн. Дараа нь тэр парламент ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчид Бениний парламентын гишүүд болон хотын дарга нарын 10-аас доошгүй хувийн зөвшөөрөл авах ёстой гэж сонгуулийг хуулийг өөрчилсөн. Парламент болон бараг бүх хотын захирагчийн алба Талонын хяналтад байгаа тул хэн өөртэй нь ерөнхийлөгчид нэр дэвшин өрсөлдөхийг бүрэн хянах болжээ. 2016 онд Талон 65% хувийн саналаар сонгогдсон бол 2021 онд улиран сонгогдохдоо үнэмлэхүй буюу 86% санал авчээ.
Засаг захиргааны хуваарь
Бенин улс нэгдмэл улс бөгөөд нутаг дэвсгэр нь засаг захиргааны зориулалтаар 12 департмент болж хуваагддаг. Эдгээр нь цааш 77 коммун болж задран хуваагддаг.
Хүн ам зүй
2019 оны тооцооллоор 2018 онд Бенин улсын хүн амын тоо 11 сая 485 мянга байна. Жилийн хүн амын өсөлт дунджаар 2.6% буюу өндөр, дэлхийд өсөлтийн хувиар 16-р байрт бичигдэж байна. Хүн амын дунд залуучууд ихэнх хувийг эзлэх ба 2010 оны тоогоор нийт хүн амын 44% нь 15 хүртэлх насны хүүхэд, 53% нь 15-65 насны хүн, 3% нь 65 ба түүнээс ахмад настан байна. Дундаж наслалт нэмэгдсээр ирсэн ба 1970 онд 40 жил, 1990 онд 50 жил, сүүлд 2020 онд 62 жил болсон. 5 нас хүртэлх хүүхдийн 18% жингийн дутагдалтай.
Яс үндэс
Орчин үед Нигери, Того, Мали зэрэг хөрш орнууд болон, худалдааны зорилгоор Ливан, Энэтхэгээс ирсэн хүмүүс байна. Мөн консул, тусламжийн, төрийн бус байгууллага, номлогч зэрэг шалтгаанаар 5000 орчим Европынхон байна. Бениний иргэдийн маш цөөн хэсэг нь Францын цус холилдсон.
Хэл, шашин
Франц хэл улсын албан ёсны хэл бөгөөд хот суурин газраар түлхүү хэлэлцэж байна. Хөдөө орон нутагт 50 гаруй янз яс үндэснийхээ хэлээр ярилцдаг. Бичиг тайлагдалтын түвшин тааруу буюу 2018 оны байдлаар эрэгтэйд 54%, эмэгтэйд 31% байна. Бенинд Африкийн уламжлалт шашин давамгай байна. Яс үндсээрээ өөр өөр зан үйлтэй. Араб худалдаачид нутгийн умард хэсгээр болон ёрубачуудыг ислам шашинд оруулсан нь хүн амын 20%. Нутгийн өмнөд болон төв хэсгээр Европын номлогч нарын авчирсан христийн шашин хүн амын 30%-д дэлгэрчээ. Өрнө Африкийн Водун шүтлэг Бенинээс гаралтай бөгөөд Боолын эргээс хальж Бразил, Карибын арлуудад дэлгэрчээ.
Хот суурин
Хотжилтийн түвшин 46%. Хүн амын дийлэнх буюу 11.4 сая нь нутгийн өмнөд хэсэгт амьдардаг. Том хотуудыг жагсаавал:
thumb|left|200px|[[Котону]] thumb|right|200px|[[Порто-Ново]]
Эдийн засаг
Бенин нэрлэсэн үнээр 14.4 тэрбум ам.доллар, худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн үнээр 40.7 тэрбум ам.доллараар хэмжигдэх дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (ДНБ)-тэй байна. Дэлхийн улсуудын дотор 141-р байр, 137-р байрт тус тус эрэмбэлэгдэж байна. Харин нэг хүнд ноогдох хэмжээ нь тус бүр 971 ам.доллар, 2552 ам.доллар байгаа нь хоёул 163-р байрт бичигдэж байна. Эдийн засгийн жилийн дундаж өсөлт сүүлийн жилүүдэд 5.6%-6.8% байлаа. ДНБ-ийн бүтцэд 26% хөдөө аж ахуй, 23% аж үйлдвэр, 51% үйлчилгээ эзэлж байна. Инфляцийн түвшин харьцангуй багассан буюу 2020 онд 1.0%-тай байна. Хүн амын 36% нь ядуу гэсэн ангилалд байна.
Мөнгөний нэгж нь Төв Африкийн франк байна.
Эдийн засгийн түүх
1990 онд ардчилсан засаглалд шилжсэнээс хойш Бенин улсын эдийн засаг сэргэж байна. Хувийн болон төрийн эх үүсвэрээс их хэмжээний гадаад хөрөнгө оруулалт хийснээр 1990-ээд оны эхэн үеийн дэлхийн эдийн засгийн уналт, түүхий эдийн үнийн бууралтаас үүдэлтэй эдийн засгийн хүндрэлийг бууруулсан.
Хөрш Того улстай хамтран хийхээр төлөвлөсөн усан цахилгаан станц нь Гана улсаас эрчим хүчний импорт авдаг, хараат байдлыг бууруулах зорилготой юм.
Хөдөө аж ахуй
Бениний эдийн засаг хөгжөөгүй хэвээр байна. Хөдөө аж ахуй, хөвөн тариалалтаас хамааралтай. Хөвөн нь Бениний ДНБ-ийн 40%, албан ёсны экспортын орлогын 80 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Мөн нэхмэл эдлэл, дал модны бүтээгдэхүүн, какао шош зэрэг үйлдвэрлэл эрхэлдэг. Эрдэнэ шиш, буурцаг, будаа, газрын самар, кешью, хан боргоцой, маниок, ям зэрэг хүнсний ногоо тариалдаг.
1982 онд далайгаас газрын тос олборлосон. Хэмжээ нь их биш.
Загас агнуур нь сам хорхойгоор дотоодын хэрэгцээг хангаж, Европ руу экспортлодог. Аж ахуйнууд хувьчлагдсан. Францын шар айраг үйлдвэрлэдэг. Жижиг бизнес нь Бенин улсын иргэдийн өмч байдаг ч зарим нь гадаадын, ялангуяа Франц, Ливаны эзэнтэй байдаг.
thumb|2019 оны экспортын бүтэц
Гадаад худалдаа
Харин цэвэршүүлсэн хөвөн, газрын самар, кешью, газрын тос, алт, хүнсний тос, модон материал, далайн гаралтай бүтээгдэхүүн зэрэг 1.9 тэрбум ам.долларын бараа экспортолсон. Гол экспортын түнш нь Бангладеш, Энэтхэг, Хятад, Вьетнам байна.
Банк санхүү
Бениний санхүүгийн салбарт банкууд давамгайлж байгаа бөгөөд ерөнхийдөө сайн биш. Банкууд хувьчлагдсан. Бенин нь амьд, олон талт бичил санхүүгийн салбартай. Төв банкны 2003 оны мэдээллээр бичил санхүүгийн үйлчилгээний хүртээмж бараг 60 хувьтай байна. Бенин бол банк санхүү, хөрөнгийн биржийн хувьд Өрнө Африкийн банк, биржийн холбоодод нэгдсэн. Африкийн Банк, Тив хоорондын банк зэрэг үндэстэн дамнасан банкуудын салбар үйл ажиллагаа явуулдаг.
Засгийн газрын өр 2017 оны байдлаар ДНБ-ийн 55%-тай тэнцэж байна. S&P-ээс Бениний зээлжих зэрэглэлийг BBB- тогтоосон. Гадаад валютын нөөц нь 700 сая ам.доллар юм.
Зам тээвэр
Бениний тээвэрт авто зам, төмөр зам, усан болон агаарын тээвэр орно. Бенин нь нийт 6787 км замтай бөгөөд үүний 1357 км нь хатуу хучилттай. Ингэснээр 5430 км шороон зам үлдэж байна. Өрнө Африкийн эргийн хурдны зам нь Бенинийг дайрч зүүн талаараа Нигери, баруун талаараа Того, Ганатай холбодог. Мөн хатуу хучилттай зам нь Бенинийг умар зүгт Нигертэй холбодог бөгөөд үүгээр дамжин Буркина Фасо, Малитай холбогдоно.
Бенин дэх төмөр зам нь умардаас өмнөдийг холбосон 578 км нэг чиглэл, 1000 мм өргөн царигтай төмөр замаас бүрддэг. Одоогийн байдлаар Бенин нь зэргэлдээх орнуудтай төмөр замаар холбогддоггүй ч Бенинийг Нигер, Нигеритэй холбосон олон улсын төмөр замын барилгын ажил эхэлсэн.
Котону хотод байрладаг Каджехоун нисэх онгоцны буудал нь Аккра, Ниамей, Монровиа, Лагос, Уагадугу, Ломе, Дуала болон Африкийн бусад хотууд руу шууд нислэгтэй. Шууд нислэг Котонуг мөн Парис, Брюссель, Истанбултай холбодог.
Газар зүй
Бенин нь 112 622 км2 газар нутагтай. Африкийн улсуудтай харьцуулахад багад орох хэмжээ бөгөөд хөрш Нигеригээс 8 дахин жижиг хэмжээ боловч хөрш Тогогоос 2 дахин том болно. Дэлхийн улс орнуудтай харьцуулахад дундаж буюу 100-р байранд орох нутаг дэвсгэртэй.
Байршил
Бенин орон Өрнө Африкт хойд өргөргийн 6°-13°, зүүн уртрагийн 0°-4° буюу үндсэндээ экватор, гринвичийн огтлох цэгт оршдог. Өрнөд талаараа Тоготой, умард талаараа Буркина Фасо болон Нигертэй, дорнод талаараа Нигеритэй тус тус хиллэж, өмнөд талаараа далайд гарцтай буюу Бениний булан хүрнэ. Нигертэй Нигер мөрнөөр хиллэх ба умардын хилээс өмнөдийн Атлантын далай хүртэл 650 км урт гулд хэлбэрээр сунаж тогтсон бол өргөөшөө түүнээс 2-3 бага буюу хамгийн өргөндөө 325 км өргөн газар нутагтай. Хилийн урт нь 2112 км, эргийн урт нь 121 км.
Газрын байц
Дунджаар далайн түвшнээс дээш (д.т.д) 200 метр өндөрт байна. Газрын байцын хувьд өмнөдөөс умард зүгт дөрвөн бүс болдог. Үүнд: Нэгдүгээрт, далайн эргийн нам доор газар 10 км орчим үргэлжилдэг. Хужир мараа, нуур цөөрөм, лагун бүхий, эрэг нь хамгийн өндөртэй д.т.д. 10м орчим байна. Хоёрдугаарт, өмнөд нутгийн тэгш өндөрлөг нь д.т.д. 20-200 м орчим өндөрт байна. Энд Куффо, Зу, Веме зэрэг гол мөрдийг дундуураа урсгах дов, толгод багтана. Гвинейн ойт-саванн гэх бүсэд хамаарна. Гуравдугаарт, Никки, Саве зэрэг нутгийн хадат уулын бүс байх ба д.т.д 200-400 м өндөрт байна. Дөрөвдүгээрт Тоготой хиллэх өрнө умардын хил дагуу буюу Атакорын уулс буюу уулархаг газар болно. Хамгийн өндөр оргил нь Сокбаро (д.т.д 658 м) уул юм.
Ойт газар
Бенин нь цөөн уулстай, ихэнх хэсэг нь ой байна. Ой дундуур гол мөрний сав газар байна. Нутгийн хойд хэсгийн Нигер мөрний сав газар, Пенжари байгалийн цогцолбор газар нь жуулчдын арслан, заан, гөрөөс, усны үхэр, сармагчныг харж болох үзвэрийн орон болсон. Нутаг дэвсгэрийн 31% нь ой байна.
Уур амьсгал
Бенин нь тропикийн саванн буюу халуун, чийглэг уур амьсгалтай. Эрэг орчмын жилийн хур тунадас 1300 мм хүрнэ. Хуурай 2, борооны 2 буюу жилд хоёр төрлийн дөрвөн улиралтай. 4-6-р сард үндсэн борооны улирал байх ба 9-11-р сард арай бага бараа ордог. Үндсэн хуурай улирал 12-4-р сард байх ба бага хуурай улирал нь 7-9-р эхэн хүртэл байна. Эргийн нутаг руу илүү чийглэг бөгөөд халуун болдог. Котону хот орчмоор жилийн дундаж температур 24-31°C байна. Өмнөд хэсгийн саванныг Гвинейн ойт саваннад, умард хэсгийнхийг Өрнө Суданын саваннад хамааруулдаг.
Лавлах холбоос
Ангилал:Африкийн орон Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
LaTeX
LaTeX (LATEX, ) бол TeX системд тулгуурласан хэвлэлийн эх бэлтгэл систем юм. LaTeX системийн командууд TeX-ийг бодвол нэлээд дээд түвшний хэлээр бичигддэг. Өөрөөр хэлбэл, TeX системийн чадавхыг хялбар зарчмаар ашиглахад LaTeX зориулагдсан. Түүгээр бүхий л төрлийн хэвлэлийн эх бэлтгэж болно. Бараг бүх төрлийн шинжлэх ухааны салбарт хамаарах илтгэл, тайлан, эрдмийн зэрэг хамгаалах бүтээл, ном, сэтгүүл зэргийг эмх цэгцтэйгээр мэргэжлийн түвшинд боловсруулах боломжтой. Түүний давуу тал нь:
LaTeX системийг Лесли Лампорт (Leslie Lamport) 1980-аад оны эхээр зохиосон, одоогийн хувилбар нь LaTeX2e (72px|\LaTeXe). Ихэнх хэрэглэгчид TeX гэхээсээ илүүтэйгээр LaTeX-ийг түлхүү хэрэглэдэг. LaTeX нь LaTeX Project Public License (LPPL) лиценз бүхий нээлттэй эх юм, түүнд хэрэглэгдэх программууд ч ихэнхдээ нээлттэй эхүүд байдаг.
Хэвлэлийн эх бэлтгэх систем
LaTeX дээр эх бэлтгэхийн тулд дараах татцуудыг суулгасан байх шаардлагатай:
Эхээ, хянан засварлах программ дээр бэлтгэнэ. LaTeX логик бүтэцтэйгээр бэлтгэсэн эхийг TeX-ийн гаралтын DVI файл уруу хөрвүүлнэ. Энэхүү TeX-ийн анхдагч гаралтын DVI файлыг бусад төрлийн форматууд уруу хөрвүүлж болно. Жишээлбэл, DVI файлыг Ghostscript программ PostScript (page description language) хэл уруу хөрвүүлдэг. Гарган авсан PS файлаас PDF формат уруу хөрвүүлж болно. Эсвэл DVI файлаа PDF формат уруу хөрвүүлж бас болно.
LaTeX ашиглан монголоор хэрхэн эх бэлтгэх багахан жишээг харуулъя. Үүнд эхийн оролтын кодчиллыг кирилл үсгийн UTF8, TeX-ийн кодчиллыг lh фонт бүхий T2A кодчиллоор сонгоё.
Дуудлага
LaTeX гэдгийг ЛаТеКс эсвэл ЛаТеХ гэж 2 янзаар дуудах нь бий. Үнэндээ хэрхэн дуудах талаар Лесли Лампорт тодорхой дурдаагүй ч LaTeX нь Leslie Lamport гэдгийн La болон TeX гэсэн үгсийн бүрдэл бөгөөд төгсгөлийн TeX гэдэг нь τέχνη (technical) урлаг/ур дүй гэсэн утгатай грек үгийн товчлол учраас төгсгөлийн грек χ (chi) үсэг кириллээр /х/ буюу /h/ гэж дуудагддагийг баримталбал монголоор ЛаТеХ гэж дуудна.
Лиценз
LaTeX нь нээлттэй программ хангамжийн LaTeX Project Public License (LPPL) лицензэд тулгуурладаг бөгөөд энэ нь GNU General Public License-ээс, файл бүрээ өөр хооронд нь хэт хамааралтай байлгахгүйн үүднээс өөрчлөлт хийхдээ эх хувилбараасаа ялгагдахуйц байхыг шаарддагаараа онцлогтой.
Хувилбар
LaTeX-ийн одоогийн хувилбар нь LaTeX2e, 2008 оноос дараагийн LaTeX3 хувилбар гарна. Синтакс, холбоос линк, фонтны сонголтуудыг сайжруулж шинэ дүр төрхтэйгөөр гаргахаар төлөвлөж байгаа ажээ.
TeX систем олон тархацтай үүнд, TeX Live (олон үйлдлийн системд зориулсан), teTeX (Unix), fpTeX, MiKTeX (Windows), MacTeX, gwTeX (Mac OS X), OzTeX (Mac OS Classic). Мөн олон тооны хянан засварлах программтай. Бэлтгэж буй эхийнхээ үр дүнг эцэст нь бус бэлтгэх явцдаа харж болдог (WYSIWYG) программд LyX, TeXmacs, харин Scientific Word (Windows), BaKoMa TeX орно. Харин Texmaker—юникод дэмждэг нээлттэй эх, TeXnicCenter—нээллтэй эх, WinEdt—юникод дэмждэг (Windows), үгийн алдаа шалгах монгол хэлний толь дэмжигдсэн.
LaTeX-ийн монгол хэлний дэмжлэг
LaTeX дээр монголоор бичихдээ 2 янзын багц ашиглаж болно. Үүнд:
Бичвэр засварлагч
LaTeX дээр эхийг дурын бичвэр засварлагчаар (notepad) бэлтгэж болно. Гэхдээ хамгийн түгээмэл тархацтай (олон төрлийн үйлдлийн системд нэгэн зэрэг ажилладаг), нээлттэй эх бүхий программуудыг санал болгоход:
Холбоотой мэдээллүүд
Ангилал:Типографик Ангилал:Чөлөөт программ хангамж‎ Ангилал:Чөлөөт типографикийн программ хангамж Ангилал:Нээлттэй формат Ангилал:ТеX Ангилал:Тодорхойлох хэл
Мозамбикийн урсгал
Мозамбикийн урсгал нь Өмнөд Экваторын урсгалын нэг хэсэг Африкийн зүүн эрэгт хүрээд өмнө тийш чиглэн, Мадагаскар арал ба Африк тивийн хооронд байх Мозамбикийн хоолойгоор урсдаг далайн урсгал юм. Өмнө хэсгээрээ ялангуяа хүчтэй бөгөөд түүнийг нь Агаласын урсгал гэж нэрлэдэг. Энэтхэгийн далайн урсгалууд нь улирлын чанартай өөрчлөгддөг ч энэ бүс нутагт жилийн турш Мадагаскарын урсгалын нөлөө их байдаг.
Ангилал:Далайн урсгал
Нюрнберг
Ню́рнберг (Nürnberg [ˈnʏɐ̯nbɛɐ̯k]) нь тойрог хотгүй том хот бөгөөд захиргааны хуваарийн хувьд Герман улсын чөлөөт улс Байерн мужийн Миттелфранк дүүрэгт орно. Хүн амын тоо 517.185 бөгөөд муждаа Мюнхен хотын дараах хоёр дахь том хот юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Баварийн коммун Ангилал:Баварийн тойроггүй хот Ангилал:Дотоодын боомттой суурин Ангилал:Германы их сургуулийн хот
Караурус
Караурус (Karaurus, толгой-сүүл гэсэн утгатай) нь одоогийн Казахстаны нутагт Юрийн галавын үед амьдарч байсан, саламандрын мөхсөн төрөл юм. Одоогоор мэдэгдээд буй хамгийн эртний саламандруудын нэг.
Караурус нь 20 см урттай, анатомийн хувьд орчин үеийн саламандруудтай маш төстэй байв. Цэнгэг усанд сэлж, усны эмгэн хумс, өт, хавч, шавьжаар хооллодог байсан байж магадгүй.
Эшлэл
Ангилал:Саламандрууд
Бүтээлийн хулгай
Бүтээлийн хулгай (францаар plagiaire - монголоор ‚оюуны өмчийн хулгай‘, латины plagiārius – ‚сүнсний худалдаач, хүн дээрэмдэгч‘) гэдэг нь бусдын бүтээлийг зохиогчийн зөвшөөрөлгүйгээр бүхэлд нь болон хэсэгчлэн авч өөрийн нэрээр гаргахыг бүтээлийн хулгай буюу плагиат гэж нэрлэдэг. Заримдаа үүнийг оюуны хулгай гэж нэрлэдэг тохиолдол ч бий. Бусдын бүтээлийг бүхэлд нь буюу ихэнх хэсгийг, эсвэл гол үндэслэлийг санаатайгаар ашиглаж, өөрийн болон гурав дахь хүний нэрээр гаргахыг оюуны хулгай буюу эрүүгийн гэмт хэрэг гэж үздэг. Зохиогчийн эрхийг зөрчсөн аливаа үйлдлийг хуулиар зохицуулдаг бөгөөд шүүхийн шийдвэрээр зохиогчийн жинхэнэ нэрийг сэргээхийн хамт зөвшөөрөлгүй бүтээлийг хэвлэн тараахыг хориглож, зохиогчийн хүсэлтээр залруулга, тодруулга хийх, өөрчлөлт оруулах, зохиогчид болон түүний өв залгамжлагчид учирсан эд хөрөнгийн хохирлыг нөхөн төлүүлэх болно. Харин иргэдээс нийгмийн хүртээл болсон бүтээлийг зохиогчийн зөвшөөрөлгүй, үнэ хөлс төлөхгүйгээр өрх гэрийнхээ хүрээнд ашиглах явдлыг зохиогчийн эрхийн тухай хууль тогтоомж зөрчсөн гэж үзэх үндэслэлгүй юм.
Текст дээр суурилсан
Үг өгүүлбэр дээр тоололт хийж, баримт бичиг нь plagiarized байгаа эсэхийг шалгадаг. Олон үг давтагдах тусам ижилхэн байгааг нь илтгэнэ. Энэ арга нь их баримт бичиг дотор хэсэг текст нь бүхлээрээ хуулагдсан байх үед сул талтай. Энэ бүтэц нь 4 хэсгээс бүрддэг цуглуулга(collection), дүн шинжилгээ(analysis), бүтэц, хэлбэр(conformation), шалгалт, судалгаа(investigation).
Attribute-oriented code-based
Энэ нь зөвхөн гол код болон чанарын тодорхойлолт дээр үнэлгээ хийдэг. Аттрибутуудийн хоорондох ялгаагаар ил байгаа эсэхийг шалгадаг. Гэхдээ энэ нь тийм сайн арга биш, хэн нэгэн кодыг нь хуулан аваад хувьсагчийн нэрийг нь сольсон бол үүнийг нь шалгадаггүй. Мөн энэ нь том хэмжээний код дээр шалгалт хийхэд мөр мөрөөр нь шалгадаг тул их хугацаа шаардана.
Structure-oriented code-based system
Энэ нь дээр байгаа 2 төрлийн хослол. Текстэн болон бүтэц аль алинд нь анхаардаг. Жижиг хэсэгт хүртэл хувьсагчийн өөрчлөлт, тайлбар болон бүх бүтцийн хувьд анхаардаг. Энэ нь нөгөө 2 аргаас илүү хэрэгцээтэй юм.
Existing Approaches
Одоо байгаа аргууд нь 2 ангид хуваагддаг. Extrinsic methods ерөнхийдөө сэжигтэй болон жинхэнэ баримт бичгийн харьцуулалт байдаг. Intrinsic нь өөр баримттай харьцуулалт хийдэггүй, хэл шинжлэх арга шиг. Энэ нь үгийн санг ерөнхийдөө хардаг. Догол мөрийн дундаж урт, онцлог үгийн давтамж. Адил байгаа эсэхийн үзүүлэлт нь өөр өөр хэмжигдэхүүн дээр байдаг. Баримт бичгээс нь шалтгаалан нэг эсвэл олон хэмжээс гэж ангилдаг.
ХАРЬЦУУЛАХ АРГУУД НЬ
Хуулбарлагдсан байх магадлалтай document бүртгэгдсэн документ-тэй харьцуулагдахад бид документ-ийн утгыг тогтоохын тулд мэдээлэл эргүүлж авах аргууд ашигладаг. Энэ арга нь нэгж болон бүлэг документ-уудыг хянахад ашигладаг. Өөрөөр хэлбэл 2 адилхан утга илэрхийлж байгаа зүйлийг олохдоо үүнийг ашигладаг. Өгүүлэгдэхүүн бүр нүүр нүүрээр нарийн харьцуулагдаж зарим өгүүлэгдэхүүн нь таарч байгаа эсэхийг харна. Адил талтай документ-уудыг судалснаар хэрэглэгчид хуулбар илрүүлэх системийг ердөө өгүүлбэрт одоо цаг болгон өөрчлөх гэх мэтээр бага зэргийн өөрчлөлт хийгээд давах боломжгүй гэсэн үг.
String matching procedures
Энэ нь хамгийн урт адилхан байгаа текстийг хардаг. Үүнээс төвшин нь шийдэгддэг. Төвшинг нь давах үед энэ өгөгдөл нь хулгайлагдсан байна гэж үзүүлнэ. Дагавар сольж бичсэн аргууд(Suffix tree), мөн массив, болон хуулсан мэдээллээ далдал нуусан үед илрүүлэх хэцүү.
Vector space based
Энэ нь бүх баримт бичигт бичигдсэн нэр томьёнуудийг илүүд үзэн хардаг, үүгээрээ эцсийн үр дүнг гаргадаг. Косинусийн хэмжээг ижил эсэхийг шалгахад ашигладаг. Үгийг ойролцоо, симантик мөн бусад өөрчлөгдсөн нэр томьёог шалгаж чадна.
Fingerprinting
Энэ нь текстээс олон дэд хэсгүүдийг сонгон хардаг. Дэд хэсгүүдийг fingerprint-үүд гэж хэлдэг мөн элементүүдийг нь minutiae гэж нэрлэдэг. Hash функц нь minutiae-ийг харьцуулахад хялбар string төрөл рүү хөрвөдөг. Query ашиглан minutiae бүрийг индекс хийсэн баримттай тулгадаг.
ХАМААРАЛТАЙ АЖИЛУУД
Одоо ашиглагдаж буй оюуны өмчийг хамгаалах аргууд нь хуулбарлалтаас сэргийлэх болон хуулбарлалт илрүүлэх гэсэн хоёр төрлийн механизмд хамаарна. Хуулбарлалтаас сэргийлэх аргууд нь мэдээллийг зөвхөн зөвшөөрөлтэй хэрэглэгчдэд ашиглах боломжтой болгодог, үүрэг нь документ-уудыг тараахыг нь аль болох барьж байхад оршино.
Хуулбарлалтаас сэргийлэх нэг арга нь “хамгаалалттай принтер”-т суурилсан байдаг. Хэрэглэгч нь мэдээлэл нийлүүлэгчээс document хүссэн үед нийлүүлэгч эхлээд тухайн хэрэглэгч нь документ-ийг ашиглах эрхтэй эсэхийг шалгадаг. Тэрний дараа документ нь олон нийтийн түлхүүрээр кодлогдоно. Кодолсон document ашиглах эрхтэй хэрэглэгчрүү дамжуулагдаж, хэрэглэгч кодыг тайлах тусгай түлхүүртэй принтерээр хэвлэнэ. Тусгай эрхгүй хэрэглэгч нь хулгайлагдсан документ-ийг хэвлэх боломжгүй. Энэхүү системийн сул тал нь хэрэглэгчид документ-ийн талаар тодорхой мэдлэгийг худалдаж авахаасаа өмнө олж авах боломжгүйд оршино.
Хуулбарлалтаас сэргийлэх бас нэгэн арга нь “Идэвхтэй документ”-д суурилсан байдаг. Хэрэглэгчрүү документ-ийг явуулахын оронд мэдээлэл нийлүүлэгч хамгаалалттай документ эвлүүлэх чадвартай document үүсгэгч программруу явуулдаг. Үүнээс гадна документ -ийг ашиглах үед программ мэдээлэл нийлүүлэгчрүү баталгаажуулалт явуулдаг. Энэ арга нь мэдээлэл нийлүүлэгчид document-ийн хэрэглэгч нь эзэмшигчийн эрхтэй эсэхийг шалгахад тусалдаг. Хуулбарлалтаас сэргийлэх системүүдийн үүрэг нь документ-ийг ашиглаж байгаа хэрэглэгч тусгай эрхтэй эсэхийг шалгахад байгаа юм. Хэрэглэгч хууль ёсны хуулбар авсныхаа дараа тухайн документ-ийн хууль бусаар хуулбарлахын эсрэг арга хэмжээнүүд байдаггүй. Үүнээс гадна документ -хэсгээс тасалж аваад хууль бусаар хуулбарлахыг хуулбарлалтын эсрэг программаар зогсоох боломжгүй.
Хуулбарлахаас сэргийлэх программуудыг бодвол хуулбарлалт илрүүлэх программууд илүү чөлөөтэй. Xуулбарлалт илрүүлэх программууд нь хууль бусаар хуулбарлаж нийлүүлэхийн эсрэг арга хэмжээ авдаг. Хуулбарлалт илрүүлэх нэг арга нь хэрэглэгчид өгч байгаа документ-уудыг тэмдэглэж байдаг, энэ тэмдэг нь документ-ийг ашиглаж байгаа хэрэглэгчийг таньдаг. Хэрэв документ-ийг цахим хэлбэрээр хуулбарлагдаж, эсвэл оригинал хувилбарыг оригинал хэрэглэгчээс өөр хүн ашиглаж байгаа нь илэрвэл гэрээ зөрчсөн үйлдэл болж, үүнийг нь тэмдэг нь илрүүлнэ. Энэхүү тэмдэглэгээний гол сул тал нь JPEG-рүү шилжүүлэх гэх мэт “ шахах ” үйлдэл хийвэл тэмдэглэгээ нь арилдаг. Мөн хэсэгчилсэн хуулбарлалтыг тэмдэглэгээгээр илрүүлэх боломжгүй. Энэхүү тэмдэглэгээ хуулбарлалт илрүүлдэг нь нэгэн төрлийн хүний оролцоогүй систем юм.
Анхны идэвхтэй хуулбарлалт илрүүлэгч программууд нь ихэвчлэн программчлалд явагдаж буй хуулбарлалтыг илрүүлэхэд оршдог байсан. Оюутан сурагчид Pascal юм уу C программыг нэг нэгнээсээ хуулж магадгүй. Үүнийг илрүүлэхийн тулд систем нь бүх сэтгэгдэл, хоосон зайнуудыг арилгаад, бүх таних тэмдэгтүүдийг тоогоор орлуулдаг. Хамгийн энгийн программуудаар бага зэргийн өөрчлөлт оруулж хуулбарласан тохиолдолд тэдгээрийг илрүүлээд төсөөтэй хэсгүүдээр хуулж олж болно. Өөрчлөлт орсон байж магадгүй хэмжээ, байрлал, хувилбаруудыг статистикчлаад олох боломжтой. Бусад аргууд нь программын хэр их ажиллагаа шаардсан байгааг тооцоолж болдог. Хоорондоо хэт төстэй программууд энэхүү тооцоонд заагдсан хэмжээнээс хэтэрвэл тэдгээрийг тэмдэглэж хэрэглэгчийг нь хууль бусаар хуулбарласан эсэхийг шалгана. Документ-уудад зориулсан санаануудын хуулбарласан эсэхийг шалгадаг систем нь программын хуулбарлалт шалгадаг системүүдийг өргөн цар хүрээтэй болгож ашигладаг. Компьютерын программууд нь бүтэц сайтай байдаг бөгөөд үйл явцууд, нэмэлтүүд нь программын бүтцийг харуулдаг. Хуулбарлагдсан ч бай хийх ёстой үйлдлээ хийхийн тулд оригиналийн бүтэц үйл явцыг аль болох өөрчлөөгүй байдаг. Үүнтэй адилаар хуулсан программнууд харагдах байдлаараа олон өөрчлөлт орсон ч гэсэн хийж буй үйлдэл нь оригиналтайгаа яг адилхан байж болдог. Хэсэг, бүтэц, үйл явцыг хадгалсан программ өөр бүтэц үйл явцтай документ ч байсан яг адилхан хэвтэй байж болно. Харин үг ,өгүүлбэрт суурилсан систем нь эсрэгээрээ. Учир нь үг, өгүүлбэрийг нь идэвхтэйгээс, идэвхгүй болговол систем, хуулбарлалт илрүүлэгчийг хуурч болно.
CHECK-ийн дэд бүтэц
Энэхүү хуулбарлалт илрүүлэх программын дэлгэрэнгүй дэд бүтэц нэгдүгээр зурагд дүрсэлж харуулсан байгаа. Хүснэгтэд харуулснаар CHECK гурван үндсэн бүтэцтэй : Document бүртгэгч, document харьцуулагч, document зохицуулалт. Document бүртгэгч анхдагч document-ийг анхдагч гэж үздэг, хэсэг бүлэг document агуулсан database server-т бүртгэдэг. Document харьцуулагч нь оруулсан document-ийн бүртгэгдсэн document-уудтай харьцуулж хууль бусаар хуулбарласан шинж тэмдэг байгаа эсэхийг шалгадаг. Document зохицуулалт нь document болгоныг дотроо нууцалж хадгалан document-ийн бүртгэл харьцуулалттай нягт холбоотой ажилладаг. CHECK системд Oracle database зохицуулалтын систем байгуулдаг. Системийн 3 хэсэг нь 3 энгийн үйлдэлтэй : Анхдагч document-ийн бүртгэл, document баталгаажуулалт, энгийн document-ийн бүртгэл. Document зохицуулалт - Document зохицуулалтын хэсэг нь нэгдүгээр зурагт үзүүлсэнчлэн угсраа байрлах 3 үеэс бүрдэнэ. Document таних, тусгай үг хэллэг зөөвөрлөх, бүтцийн хэв байдлыг байгуулах дэд бүтэцтэй.
Document таних –Document таних хэсэг нь батлагдсан document-ийг энгийн ASCII document болгож өөрчилдөг. CHECK-ийн одоогийн хувилбар нь зөвхөн s laTEX document-уудыг таньдаг. Бусад document-ууд DVI гэх мэт document-ууд таньдаг бөгөөд ASCII-руу шилжүүлсэн document-ууд бас ажиглагддаг. s latex-ийг ASCII текстрүү шилжүүлэхэд бүтцийг нь эрэмбэлж, зөв дараалалд оруулж түлхүүр үгнүүдийг авна. Иймээс бид ердөө unix-ийг ашиглаж болохгүй. Document-ийн бүтцээр нь эрэмбэлснээр харьцуулалт хийхэд хялбар болно. Энэ нь зарим хэрэгцээгүй харьцуулалтуудыг устгана. Түлхүүр үгс нь жишээлбэл document-д тодоор бичсэн, утга нь document уялдаатай үгнүүд түлхүүр үгсийг ашиглан харьцуулалт хийхэд тусалдаг. S laTEX танигч нь document болгоныг нэг удаа шалгадаг. Энэхүү шалгалт дотор мод шиг бүтэц үүсгэгдэж document-ийн бүтцийг задалдаг. Бүхий л document дотор олон талаас харж дүгнэж, хэсэг хэсгээр нь, гарчгаар нь , хуудсын эрэмбээр тогтоож болдог. 2а болон 2б зурагнууд s latex document-ийг болон document-ийн модны жишээ байгаа. Энэнд document-ийн модны үндэс нь document-ийг дүрсэлж бусад зүйлс нь, жишээлбэл гарчиг нь харилцан уялдаатай байна. Бүх хэсэг нь олон жижиг хэсгүүдээс бүрдсэн байдаг ба тэдгээр нь бүр жижиг хэсгүүдээс бүрднэ. Навч нь л гэхэд document дотор байгаа нэг зүйлийн талаар өгүүлэх ба эднийг document хэсэгчлэхэд ашиглаж болно.
Мөрөөр хайх алгоритм
Компьютерын шинжлэх ухаанд, мөрөөр хайх алгоритм, заримдаа мөр тохируулах алгоритм гэж нэрлэдэг алгоритм нь нэг болон хэд хэдэн мөрийг том текстээс хайж олох мөр алгоритмын чухал анги юм.
Naïve string search
Энгийн боловч үр ашиггүй арга замыг харья нэг мөр нь нөгөөхийн дотор хаана нь тохирч байгааг мэдэхийн тулд тус бүрээр нь шалгана. Тэгэхээр нэг бүхэл эхийн эхний үг нь хуулбар байна уу гэдгийг бид эхлээд харна, хэрэв үгүй бол бид энэ эхийн хоёр дахь үгийг нь мөн хуулбар эсэхийг харна, хэрэв тийм биш бол бид гурав дахь, дөрөв дэх үгийг хархаар эхлэх гэх мэт. Хэвийн тохиолдолд бид тэр эхийн нэг дэх хоёр дахь үгийг нь хараад энэ үг нь буруу байрлалтай гэдгийг нь мэднэ, дундаж тохиолдолд O(n+m) –ийм үйлдэл гаргадаг, n-нь эхийн урт m-нь үгийн урт, гэхдээ хамгийн муу тохиолдолд "aaaaaaaaab" шиг үгээс "aaaab" шиг үгийг хайхад, энэ нь O (nm) авдаг.
Баянтүмэн сум
Баянтүмэн — Дорнод аймгийн сум. Монгол улсын харъяат Баянтүмэн сумын суурин хүн ам - 1,872. Энэ тооллогын дүнгээр бол аймгийн 14 сумнаас 9-р олон хүн амтай сум юм. Сумын нутаг дэвсгэр захиргааны 4 багт хуваагддаг. Сумын төв нь Цагаандэрс. 1941 он хүртэл Чойбалсан хотыг "Баянтүмэн" гэж нэрлэдэг байв.
Баянтүмэн сум нь 1959 онд байгуулагдаж 2009 онд түүх 50 жилийн ойгоо угтаж 50 бүтээлч ажлын хүрээнд тэмдэглэн өнгөрүүлсэн.
Засаг захиргааны анхан шатны нэгж 4 багтай, 692 өрх, 2085 хүн амтай, 83 мянган толгой малтай, төсвийн 5 байгууллага, хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгж 11, хоршоо 2, 23 малчдын бүлэг үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Ерөнхий боловсролын сургууль нь сургалтын чанарыг ахиулах, эрүүл мэндийг дээдэлсэн хүүхдэд ээлтэй сургууль болох зорилтыг дэвшүүлэн 2012-2013 оны хичээлийн жилд 103 хүүхэд, 26 багш ажиллагсадтай үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Сумын Эрүүл мэндийн төв нь хүн амд анхан шатны тусламж үйлчилгээг тэгш хүртээмжтэй чанартай үзүүлэх замаар тэдний амьдралын баталгааг сайжруулж, дундаж наслалтыг уртасгах эрхэм зорилгыг тавин 19 эмч ажилтантай үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Ардын ерөөлч Жигмэдийн нэрэмжит Соёлын төв нь Чанартай үйлчилгээг танд хүргэнэ эрхэм зорилгыг дэвшүүлэн соёлын үйлчилгээг хөдөөд уриан дор 5 орон тоотойгоор үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Эрчим хүчний салбар нь 2 орон тоотойгоор ажиллаж, сумын хэмжээнд 5 байгууллага, 300 гаран айл өрхийг цахилгаан эрчим хүчээр хангаж байна.
Шуудан холбоо нь 1 орон тоотой ажилладаг бөгөөд сумын шуудан, хэвлэл захиалга зэрэг үйлчилгээг үзүүлж байна.
Хүн ам, нийгэм эдийн засгийн байдал
Өрх, хүн ам
Тус сум нь 692 өрх, хүн ам 2085 үүнээс 52.3 % эрэгтэй, 47.7 % эмэгтэй байна. нийт хүн амын 29.3 хувийг 0-16 насны хүүхэд, 62.4 хувийг хөдөлмөрийн насны, 8.3 тэтгэврийн насныхан эзэлж байна.
Хөдөлмөр эрхлэлтийн байдал
Тус сум нь 2085 хүн амтай бөгөөд Хөдөлмөрийн насны 1210 иргэн байгаагаас төрийн байгууллагад 165, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч 368, нийт ажилгүйчүүд 558 иргэн үүнээс ажил хийх чадваргүй эдийн засгийн идэвхгүй хүн ам 137 иргэн зонхилж байна.
Монгол Улсын Засгийн газрын 2012 оны 30 дугаар тогтоолын дагуу тус сумын орон нутгийн хөгжлийн санд 2013 оны төсөвт 275436,0 мянган төгрөг тооцогдсон байна. Энэхүү хөрөнгөөр сум орон нутгийн хөгжилд нэн тэргүүнд шаардлагатай хөрөнгө оруулалт болон хөтөлбөр төслийг санхүүжүүлэх боломжтой юм.
Мөн Төсвийн тухай хуулийн дагуу Улсын төсөвт байгууллагын төсвийг эдийн засгийн ангилал бүрээр сумын ИТХ-н хуралдаанаар батлах болсонтой холбогдуулан тусгай зориулалтын шилжүүлгээр 583188,9 мянган төгрөг төсөвлөгджээ.
2012 оны эцсийн байдлаар Баянтүмэн сумын төсвийн орлогын төлөвлөгөө 40238,6 мянган төгрөг гүйцэтгэл 45224,2 мянган төгрөг байгаа нь төлөвлөгөөт орлого 110.3 хувьтай биелсэн үзүүлэлттэй байна. Орон нутгийн төсвийн орлогын гүйцэтгэл өмнөх оны мөн үетэй харьцуулвал 4000,0 мянган төгрөгөөр өссөн байна. 2012 онд сумын төсөвт 7-н нэр төрлийн орлого төсөвлөгдсөнөөс 3-н нэр төрлийн орлого биелж, орлогын биелэлт 42,8%-тай байна.
2012 оны Орон нутгийн төсвийн зарлага 127533.8 мянган төгрөг байгаа нь төсөвт зардлыг 4.3 хувиар хэмнэсэн үзүүлэлттэй байна.
2012 оны орон нутгийн төсөвт тус суманд орон нутгийн хөрөнгө оруулалтаар нийт 20,0 сая төгрөгийн санхүүжилттэй Овоотын сүлжээний цамхаг барих ажил, 15.0 сая төгрөгийн өртөг бүхий ЭМТөвийн халаалтын тогоо шинэчлэх, суурилуулах ажил тусгагдаж 100 хувийн гүйцэтгэлтэй сумын комисс хүлээж авсан байна.
Баянтүмэн сум нь нийт 82942 мянган толгой малтай бөгөөд үүнээс тэмээ 634, Адуу 12457, Үхэр 7649, Хонь 37676, Ямаа 24526 толгой байна.
Тус суманд хөдөө аж ахуйн хүрээнд нэлээд олон ажил хийгдэж байгаагаас дурьдвал:
Хот орчмын бэлчээрийн төслийн хүрээнд 500 гаруй сая төгрөгийн гэрээнд гарын үсэг зурж сумын хэмжээнд 23 малчдын бүлэг байгуулагдан үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Жижиг дунд үйлдвэрлэлийг бий болгох, дэмжих зорилгоор 100 сая төгрөгийн бага хүүтэй зээлийг иргэдэд олгож, суманд арьс, шир, гутал, модон эдлэл, хүнсний ногоо, оёдол, суран эдлэл цагаан идээ, тоосго, хадлан, блок гэх мэт 13 төрлийн бүтээгдэхүүн өрхийн хүрээнд хийгдэж байна.
Мал эмнэлэг нь жилдээ Халдварт болон халдваргүй өвчний чиглэлээр 12 нэр төрлийн вакцин, 40 сая төгрөгийн эм бэлдмэлийг заавар журмын дагуу хугацаанд нь нийлүүлж ажилладаг бөгөөд сумын Засаг дарга, аймгийн ХХАЖДҮГ даргатай гурвалсэн гэрээ байгуулан ажиллаж байна.
Тус сум нь Тогтвортой амьжиргаа төслөөр 4 багт тус бүр мал угаалгын ванн, мал тарилгын хоолойгоор бүрэн хангагдсан.
Жил бүр малчдыг ноосны урамшуулалд хамруулах ажлыг зохион байгуулж 2012 онд 153 малчин өрхөд 50.0 сая төгрөгийн ноосны урамшуулалыг олгоод байна.
Бага малтай иргэдийг малжуулах зорилгоор 38.5 сая төгрөгийн өртөг бүхий 499 толгой малыг 11 айл өрхөд гэрээ байгуулан олгосон.
Жил бүр бэлчээрийн усан хангамжийг сайжруулах зорилгоор улсын төсвийн хөрөнгө болон төсөл хөтөлбөрийн хүрээнд усан хангамжийг нэмэгдүүлэн ажиллаж байна. Сумын хэмжээнд нийт 219 уст цэг байна.