cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Монгол бичиг
Түүх
Чингис хаан 1206 онд Их Монгол Улсыг байгуулан Монгол угсаатан ыг дахин сэргээн мандуулж, эдүгээ хүртэл оршин байх үндсийг бататгасан билээ. Тулгар улсын алив хэргийг явуулахын тулд Уйгур үсгээс Тататунга нэрт бичгийн хүн Монгол үсгийг зохиожээ гэж зарим эрдэмтэд үздэг. Үүнд төрийн албан ёсны бичиг болгосон хэмээх санааг XVII зууны Лу. Алтан товчид дурдсаныг эш болгодог. Харин үүнийг "мөхсөн" Уйгураас бичиг үсэг авсан байх үндэсгүй өнөөгийн Тажикийн өвөг дээдэс Согдоос Уйгуртай зэрэгцэн аль эрт бичиг үсэгтэй болсон байх боломжтой гэж олон эрдэмтэн (Шаравын Чоймаа, Ц.Шагдарсүрэн, ) өөрөөр тайлбарладаг. Уламжилж ирсэн бичгийг Чингис хаан нэгдсэн төрийн албан ёсны үсгээр зарлигдсаныг тэр цагаас үүссэн мэтээр тайлах нь буруу гэж эдгээр судлаачид үздэг. Үүний нэг баримт нь Чингис хааныг нас барахаас өмнө ба дараа бичигдсэн "Чингисийн чулууны бичиг", Монголын нууц товчоонд бичиг үсгийн нилээд урт хугацааны боловсорсон төлөв илэрхий ажиглагдаж байдаг ажээ. Гэвч Чингис хаан Найман аймгийг нэгтгэсний дараа олзлогдсон бичээч Тата-Тунга нь эртний Иран дахь Согд бичгээс үүссэн хуучин Уйгур бичигээр үндэс болгож зохиосон гэдэг үзлийг баримтлах явдал бас байсаар байдаг. Тататунга төрийн албан бичгийг улам хөгжүүлэх үйлсийг эрхэлсэн байж болох юм. Монголчууд эхэндээ "Уйгаржин бичиг" гэж нэрлэдэг байсан гэдэг. Мөн онцлог шинжүүд болоод бусад монгол түүхэн бичгүүдээс ялгах зориулалтаар Босоо бичиг, Хуучин Монгол бичиг, Худам Монгол бичиг гэж олон янзаар нэрлэж байжээ. Монгол хэлээр бичигдсэн монгол бичгийн анхны дурсгал нь 13-р зуунд урласан Чингисийн чулууны бичиг юм. Уг бичиг нь зөвхөн босоо чиглэлд бичдэгээрээ онцлог. Мөн үгийн эхэн дунд адагт буй үсгийн хэлбэр нь өөр өөр хэлбэртэй. Монгол бичиг нь Баруун Монголын ойрад аялгад тулгуурласан тод бичиг, буриад аялгад ойртуулсан вагиндрагийн үсэг гэх мэт хэд хэдэн хувилбартай.
1587 онд Аюуш гүүш энэтхэг, түвэд хэлнээс шашны судрыг монголчилоход бурхан сахиусны нэр, тарни, хүний нэр, газрын нэр  зэргийг монгол бичигт зөв буулгахын тулд Али-гали үсэг зохиожээ. Али гэдэг нь эгшиг, гали гэдэг нь гийгүүлэгч гэсэн утгатай самгарди үг юм. Энэхүү зохиосон галиг үсэг болох Али-Гали нь уйгаржин үсгийн хөгжилд томоохон хувь нэмэр оруулсан бөгөөд уг үсгээр монгол хэлнээс гадна төвөд, самгард, хятад хэлний үгийг тэмдэглэх өргөн боломж нээгдсэн.
1616-1911 оны хооронд тогтож ирсэн Манж Чин улсын албан ёсны бичиг болох манж бичиг монгол бичгээс үүссэн байна. Манжийн төрийг үүсгэн байгуулагч Нурхачи хааны зарилгаар Эрдэнэ багш, Гагай заргач хэмээх хоёр хүн 1599 онд монгол бичгийн манж хэлэнд таруулан, дусал бинт нэмэх зэргээр өөрчлөн зохиосон ажээ.
Үндсэн зурлага
Монгол бичиг олон зуун жил сурах болон сургах явцад тэрхүү дүрс, зурлага бүрт тусгай нэр, цол өгсөн нь заах аргад өвөрмөц нэг зүйл болж өгчээ. Титэм, шүд, ацаг, өргөс, шилбэ, завж, гэдэс, сүүл, орхиц, нум, нуруу, эвэр, гэзэг, зартиг гэм мэтээр монгол бичгийнхээ зурлага, дүрс бүрийг ялган нэрлсэн нь бичих хэрэгсэлгүй үед амаар хэлж заах боломжийг бүрдүүлдэг байна.
Доорх хүснэгт монгол бичгийн үндсэн зурлагыг үзүүлвэй.
Цагаан толгойн хувилбарууд
Монгол бичигт тулгуурлан зохиогдсон цагаан толгой нь тухайн монгол хэлний аялга бүрд тохирсон дуудлагын онцлог, онцгой дуудлага хөгийг тусгай галиглан бичиглэх зорилгоор зохиогдсон байдаг. Мөн манж хэлийг тэмдэглэх зорилгоор монгол бичгээс санаа авч Манж бичгийг зохиосон байдаг. Цагаан толгойн хувилбаруудыг дурдвал:
Монгол бичгийн зөв бичих зүй
Хамаг үзэгдэл, юм, үйл орчлийг монгол бичгээр тэмдэглэж зөв бичихэд дөрвөн зүйл бий. Бичлэгийн горим хийгээд монгол хэлний авианы зүйн дотоод жам ёс, зөв бичих зарчим, монгол үсгийн дүрэм эдгээр болно.
Бичлэгийн горим
Монгол үсгээр бичих горим нь залгамал хэлний зүй тогтолтой зохицсон өвөрмөц зурлагатай бөгөөд холбох аргатай. Үсэг бүхэн үгийн эхэнд дунд адагт орох хувилгаан дүртэй. Нэгтгэвэл: гэх мэт. Үсэг үгийн эхэнд орвоос титэмтэй, дунд орвоос нуруу, нумтай, адагт сүүл, цацлага, хагас нумтай.
Монгол бичигт үсгийг холбон бичихдээ уях, холбох, зангидах, дагуулах гэсэн дөрвөн аргаар залгана.
Монгол хэлний авианы зүйн дотоод жам
Монгол хэлний авианы зүйн дотоод жам нь залгамал хэлний онцлог мөн. Залгамал хэлний дотоод жамтай монгол бичгийн зөв бичих зүй нийцсэн тул хэн хүний дур зоргоороо бичиж болдог хэмээн үзвээс эндүүрэл болох. Эрхбиш монгол эх хэлнийхээ жам ёс зүй тогтлоос бичихүйн ёс нь урган гардаг.
Эгшиг зохицох ёс
Үгийн тэргүүн үеийн эгшиг нь дараа үеийн эгшгүүдийг ялган тогтоодог зохицлыг эгшиг зохицох ёс гэдэг. Монгол хэлнээ (а), (э),(и),(о),(у),(ө)(ү) хэмээх долоон эгшиг үсэг бий. Үүний (а), (э),(и) гурав нь хэл голчлох эгшиг тул шүдтэй, (о),(у),(ө)(ү) дөрөв нь уруулын эгшиг тул гэдэстэй ажээ. (а),(о),(у) эгшгийг эр буюу чанга үсэг гэнэ. Учир нь эр дууны хүч нь чанга мөн эр эгшгийг өгүүлэхэд өгүүлэх эрхтнүүдийн оролцоо хүчирхэг байдагтай холбоотой ийн нэрлэв.(э),(ө),(ү) эгшгийг эм эгшиг буюу хөндий үсэг гэнэ. Юуны тул хэмээвээс эм дууны хүч уяхан учир эм эгшгийг өгүүлэхэд өгүүлэх эрхтний оролцоо хөндийн тул.(и) эгшгийг эрс буюу саармаг үсэг гэнэ. Саармаг үсэг эр үгэнд орвоос эр саармаг, эм үгнээ орвоос эм саармаг үсэг болно. Эр эм үсэг нэг үгэнд хамт орохгүй. Тиймээс тэргүүн үеэс хойших (а), (э) хоёр, (о),(у),(ө)(ү) дөрөв ижил бичигдэх боловч, эр эмээр нь ялган дуудахдаа заавал тэргүүн үеийн эгшигтэй зохицуулан зургаан ондоогоор авиалан тэмдэглэхдээ дүрс хурааж нэгтгэдэг нь монгол хэлний дотоод жамыг үсгийн зурлагатай нийцүүлсэн нь энэ мөн. Эр эгшигт үгийг чанга үг, эм эгшигт үгийн хөндий үг, дан саармаг үсэгтэй үгийг хөндий үг гэж тооцдог.
Гийгүүлэгч зохицох ёс
Гийгүүлэгчийн дуутай, дуугүй шинжээс шалтгаалж гийгүүлэгч үсэг зохицон нөхцөх дотоод жам бий.
Эгшиг гийгүүлэгчийн нийлэмжийн хууль
Монгол хэлний дотоод жам ёсоор эгшиг гийгүүлэгч (ЭГ), гийгүүлэгч эгшиг (ГЭ), эгшиг гийгүүлэгч эгшиг (ЭГЭ), гийгүүлэгч эгшиг гийгүүлэгч (ГЭГ) хийгээд дан эгшгээр(Э) нэг нэгэн үе бүтдэг. Тиймийн тул эгшгээр төгссөн үгэнд гийгүүлэгчээр эхэлсэн залгавар залгах буюу гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд эгшгээр эхэлсэн залгавар залгадаг ёстой.
хэмээн дүрс хувилган холбон бичдэг ёс нь угтаа чанга, хөндий эгшиг хийгээд гийгүүлэгчийн зохицлын хуулиас болжээ. Агшлага (монгол бичгийн чанга үгэнд орсон "га" дэвсгэр), эгшлэг(монгол бичгийн эм үгийн дэвсгэр "г" үсгийн нэр) авах ёс нь мөн л хуультай нийцнэ. Эгшиг гийгүүлэгчийн нийлэмжийн нь ертөнцийн арга билгийн ёстой нийцсэн хэлний гүн ухааны ай мөн.
Түүхэн уламжлалын зарчим
Олон зууны туршид бичлэг нь зүгширч, хэвшин тогтоод цагийн шалгуурыг давж шалгарч ирсэн уламжлалт бичлэгийг хүндэтгэн мөрдөх зарчмыг түүхэн уламжлалаар бичих зарчим гэнэ. Монгол бичигт нэлээд үгсийг түүхэн уламжлалын зарчим баримталж зөв бичдэг. Тогтсон зарчимгүй үг хийгээд урт, хос эгшигтэй үг, зарим богино эгшиг орсон үгийг түүхэн уламжлалын зарчмаар бичдэг.
Эртний монгол хэлнээ урт эгшиг байгаагүй. Ийм учир монгол бичигт урт, хос эгшгийг тэмдэглэх тусгай арга байхгүй билээ.
Орчин цагийн монгол хэлний урт эгшгийг монгол бичигт тэмдэглэсэн бичлэгүүдтэй харьцуулж дараах байдлаар бүтэцлэн нүдэлж болно.
1. Урт эгшгийг уртатгал үеэр тэмдэглэдэг жишээ: 2. Урт эгшгийг хосоор тэмдэглэдэг жишээ: 3. Урт эгшгийг ижил эгшиг давхарлан бичсэн жишээ:
4. Урт эгшгийг богиноор тэмдэглэдэг жишээ: 5. Богино эгшгийг давхар гэдсээр тэмдэглэдэг жишээ: 6. Хос эгшгийг үгийн эхэнд дунд хоёр шилбэтэй, адагт эгшиг нумаар тэмдэглэдэг
Цахим холбоос
Монгол бичиг/ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠪᠢᠴᠢᠭ/Mongol bichig
Ангилал:Монгол бичиг үсэг Ангилал:Цагаан толгой
Хайду
Юань улстай харилцсан нь
1251 онд Тулуйн удмынхан Их Монгол Улсын хаан ширээнд гарч ирсэнийн дараа 1250-иад оны үед Өгэдэйн удмын ноёдын хуйвалдаан илэрч устгагдсанаар тэрээр тус удмаас үлдсэн цөөн хүний нэг юм. 1259 онд Мөнх хаан нас барахад тэрээр Аригбөхийг дэмжиж байсан. 1266 онд Аригбөх үхснээр тэрээр өөрөө Хубилайн эсрэг тэмхээр болсон ба энэ тэмцэлдээ Туркестан орчмын Монгол ноёдын хүчийг олсон. Түүний улс төрийн гол үзэл баримтлал нь хэмээн буруутгаж энэ бүгдийг зогсоох, улмаар өөрийгөө Их Хаан болгох бодолтой байсан. Энэ бодлогоо хэрэгжүүлэхэд бусад гурван улсаас тусламж олохыг чухалчилж, тэдэнд Монгол ёсоо дээдлэхийг ятган сэнхрүүлэх замаар бичиг илгээн харилцаж байсан. Харин тухайн үед Ил Хаант Улс нь Юань улсын талд баттай зогсож, Алтан Ордны Улс болон Цагадайн улс нь 2 талд гуйвж дайвж байсан. Хайдугийн бослого гаргахыг мэдсэний дараа Хубилай хаан 1266 онд дөтгөөр хөвгүүн Номуханд "Умардыг төвшитгөгч ван" цол, алтан тамга цутгаж, 3000 цэрэг захируулан өгөөд Монгол орны бүх хэргийг хамааруулсан. 1269 онд Талас хотын дэргэд болсон Их Хуралдайгаар түүнийг чуулганы хан болгожээ. Хубилай хаан 1275-1276 онд Умардыг төвшитгөгч Бэйпин ван Номухан, Дотоод яамны баруун гарын чинсан Хантун нарт зарлиг буулгаж "Хайдуг бүрмөсөн бут цохихоор дарагтун" хэмээн Монгол нутаг руу илгээжээ. Гэвч Хайдугийн улсын хилийн орчимд эртний уламжлалыг дагаж их а хомрого хийж байгаад Аригбөхийн хөвүүд Меликтөмөр, Букур, Мөнх хааны ач хүү Ширх, Тулуйн хөвгүүн Сүйхэтүгийн хөвгүүн Тугтөмөр нарт баригдан Хайдуд хүргэгдсэн. Энэ явдлыг далимдуулан Хархорумыг эзэлж авсан хэдий ч, Баян жанжинаар удирдуулсан их цэрэгт ялагдан нутгийн зүг ухарчээ. 1282 онд Хубилайтай гэрээ хийсний үр дүнд Номухан, Хөхчү, Хантун нарыг суллан тавьсан.
1289 онд дахин цэрэг хөдлөгөж, Хархорумыг довтолсон. Хангайн нурууны орчимд Гамалагийн цэргийг бут ниргээд улам цаашлан Тогтох жанжины цэргийг үлдэн хөөж, Хархорум хотыг эзэлсэн. Энэ чимээг сонссон Хубилай хаан 1289 онд дахин биеэр их цэрэг дайчилж, Баян, Иштөмөр нарын шилдэг жанжин, сайд нараар удирдуулан хөдөлсөн. Энэ чимээнээр зугтсан. 1289 оны намар нь Хубилай хааны цэрэг хүрэлцэн ирж хотыг буцаан авсан. Энэ явдлаас хойш хэсэг зуур дайн хийлгүй байж 1298-1301 оны хооронд үргэлжилсэн бас нэгэн удаагийн дайнаар тэр хүнд ялагдал амсан, хүнд шархдаад 1301 онд шархаа даалгүй 66 насандаа таалал төгссөн.
Дундад Ази дахь улс төрийн үйл ажиллагаа
1260 онд Марко Поло нь таван өдөр аялах хэмжээний Хайдугийн мэдлийн газар нутгийн нэг хэсэг болох Яркендийг тэмдэглэсэн. Тухайн газрийн оршин суугчдийн ихэнх нь Лалын шашинтан байжээ. 1260 оноос хойш Хубилай хаан өөрийгөө Хархорумд их хаан хэмээн тунхагласан өөрийн дүү Аригбөхтэй дайтаж байсан. Энэ хооронд Хубилайг дэмжигч Цагаадайн улсын Алгуй нь Хайдугийн газар нутагт хөнөөгдсөн ба Алтан Ордны Улсын хаан Бэрхтэй нэгдэн түүнийг дэмжиж байсан. 1264 онд Аригбөхийг ялагдсаны дараа Хубилай Хайдуд түүний хувийг өгч эзэнт гүрний ирээдүйн талаар хэлэлцэхээр түүнийг шүүхэд дуудсан. Гэвч Хайду миний морь урт замд намайг авч явахад хэтэрхий туранхай гэж хэлээд шүүхэд хүрэлцэн ирэхээс татгалзаж зугтсан. 1266 онд Цагадайн улсын Барак хан нь тус улсын эзэн сууж, түүний нутгийг эзэлж авахаар Төв Ази руу цэрэг илгээсэн. 1268 онд Хубилай хаан, Барактай дайдахаар түүнийг өдөөн хатгасан. Анхандаа Барак Хайдуд ялагдсан ч Бэрхийн залгамжлагч болох Мөнхтөмөрийн тусламжтайгаар сүүлийн дайнд ялсан. Барак Хайду руу довтлох үед Жахартын эрэг дээр булаан эзлэгсдийн цэргүүдэд зориулан урхи байрлуулан тэднийг хүчээр бут цохисон. Барак Самарканд болон Бухар луу зугтсан бөгөөд замдаа таарсан хотуудийг дээрэмдэн өөрийн армийг дахин байгуулахыг хичээсэн. Эдгээр үйлдэл нь газар нутгаа балгас болгохыг хүсээгүй Хайдуг түгшээсэн. Хайду бас Хубилайтай хийх бүхийл дайн байлдаанд өөрийн армийг чөлөөлөх хэрэгтэй байсан. Хайду нь Бухарийн эргэн тойрон дахь газар нутгийг хяналтандаа авсан. Барак 1270 оны 7 сарын 22-нд Херат дахь Абагийн эсрэг маш том ялагдлыг давж гарсан. Барак удалгүй нас барсан. 1275 онд Хайду Өрөмчийг эзэлсэн бөгөөд бууж өгөхийг шаардсан ч Уйгурууд эсэргүүцсэн. Хубилай түүнийг хөөн гаргахаар хүч илгээсэн.
Гэр бүл
Хатад:
Их хатан: Буман хатан
Дунд хатан: Солон хатан
Бага хатан: Марал хатан
Татвар эм: Шизан бүсгүй
Хүүхдүүд:
Хайду хан нь 13 хан хөвүүн, ганц гүнжтэй.
Ууган хүү: Дува хан хөвүүн (Солон хатнаас мэндэлсэн) Ууган гүнж: Ажуруг гүнж (Буман хатнаас мэндэлсэн). Ажуруг гэх нэр нь сарны гэрэл гэх утгатай. Мөн Хотол цагаан гүнж гэдгээрээ илүү нэрт түгсэн (Гүнж нар дотроос ханилах эрээ өөрөө сонгох соёрхол хүртсэн цорын ганц гүнж юм).
Тавдах хүү: Сурхабух хан хөвүүн (Солон хатнаас мэндэлсэн)
Зургаадах хүү: Янричар хан хөвүүн (Солон хатнаас мэндэлсэн)
Долоодах хүү: Ихбагши хан хөвүүн (Шизан татвар эмээс мэндэлсэн)
Наймдах хүү: Худур хан хөвүүн (Солон хатнаас мэндэлсэн)
Ёсдөх хүү: Бүри хан хөвүүн (Марал хатнаас мэндэлсэн)
Аравдах хүү: Шербег хан хөвүүн (Шизан татвар эмээс мэндэлсэн ихэр хөвгүүдийн нэг буюу Сарданы ихэр)
Арван нэгдэх хүү: Сардан хан хөвүүн (Шизан татвар эмээс мэндэлсэн ихэр хөвгүүдийн нэг буюу Шербегийн ихэр)
Арван хоёрдах хүү: Уругтөмөр хан хөвүүн
Дэлхийн энхтайвны илтгэцүүр
Дэлхийн энх тайваны индекс нь тухайн орны ба бүс газруудын харьцангуй тайван байдлыг хэмжидэг үзүүлэлт юм. Энэ жагсаалт индекс нь Эдийн Засаг Энх Тайваны Институт ба олон улсын бусад төрлийн шинжээчидийн хамтын ажиллагаагаар анх 2007 онд хийгдсэн бөгөөд түүнээс хойш жил бүр гарч байна. Жагсаалтанд 158 орнууд багтсан.
Хайду
Гэр бүл
Арван гуравдах хүү: Бэхтөмөр хан хөвүүн
Дэлхийн энхтайвны илтгэцүүр
Дэлхийн Энх Тайваны Индекс зэрэглэл
Илүү тайван орнууд бага оноогоор тэмдэглэгдсэн. Ногоон орнууд нь хамгийн тайван 20% орнууд, улаан орнууд нь тайван бус 20% орнууд болно.
Хайду
Эшлэл
Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн Ангилал:Монгол хан Ангилал:Боржигин Ангилал:Монголчууд Ангилал:1235 онд төрсөн Ангилал:1301 онд өнгөрсөн
Дэлхийн энхтайвны илтгэцүүр
Гадаад холбоос
Ангилал:Энхтайвны судалгаа
9 сарын 25
9 сарын 25 нь Григорийн тооллын жилийн 268 дахь (өндөр жил бол 269 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 97 өдөр үлдэж байна.
Энэ өдөр төрөгсөд
9
Тэмдэглэлт баярууд
₮:._,ш%үзкъ
Энэ өдөр нас барагсад
0925 #25
Ялтсан алт
thumb|right|Уян ялтсан алтны боловсруулалт thumb|right|Чулуун баганыг алтан ялтсаар бүрж байгаа нь thumb|right|Шинэ жилийн модны чимэг thumb|right|Австрийн алт хэмээх "Инфюр шампанск", 23 каратын ялтсан алтаар бүржээ. Ялтсан алт гэх нэршил нь цэвэр эсвэл өндөр каратын алтны хайлшаар хийсэн маш нимгэн ялтсыг хэлдэг. Үүнийг металл бус элементээр хийгдсэн эд зүйлсийг цэвэр алт шиг харагдуулаxын тулд хэрэглэх эсвэл чанаржуулаагүй металлаар хийгдсэн эд зүйлсийг чанаржуулах зорилгоор хэрэглэдэг. Ялтсан алт нь гэрлийн тусаж байгаа талдаа алтан шаргал өнгөтэй бол гэрлийн эсрэг тал нь гэрлийн эх үүсвэрийг цагаан өнгөтэйгээр, нэвтэрч буй гэрэл нь ногоон туяатай хөх өнгөтэй байдаг байна.
Үйлдвэрлэх арга
Цэвэр алт эсвэл нэмэлт хольц бүхий (цагаан алт, мөнгө, зэс) алтны хайлшийг хайлуулан 2 мм-ээс 5 мм-ийн зузаантай гулдмай болгон цутгана. Эдгээр нэмэлт хольцыг тухайн ялтсан алтны өнгө ямар байхыг шалтгаалан нэмж өгдөг. Гулдмайг халаан, халуунаар нь давтах мөн халаалтыг олон дахин хийдгийн учир нь алтны давтагдах шинж чанарыг хадгалах үүрэгтэй. Дараа нь алтан хавтан болгон өнхрүүлэгчээр элдэх бөгөөд түүний зузаан нь ойролцоогоор сонингийн цаасны зузаантай буюу 1/33 мм болгоод дөрвөлжин хэлбэртэйгээр зүснэ.Эдгээр дөрвөлжин бэлдэцээ 400-с 500 ширхэгийг аваад, хоёр бэлдэцийн хооронд илгэн цаас хавчуулан пүршин механизм бүхий алхаар бэлдэцийг байнга эргүүлэн давтсаар 1/1000 мм зузаантай болтол нь давтдаг байна. Үүнээс хойш алхны жинг нэмэн гараар нүдсээр байж хэрэглэж болох зузаан буюу нэг миллиметрийг есөөс арван мянганы хуваасантай тэнцүү хэмжээстэй нимгэн болгодог байна.
Түүнийг зузаанаас нь хамааруулан дараах байдлаар ангилна:
Гадаад холбоос
Ангилал:Ялтсан металл
Хиймэл оюун
Хиймэл оюун ухаан (англ. artificial intelligence, AI) /зохиомол оюун/ нь компьютерын програм хангамжаар бүтээгдсэн хүний сэтгэхүйг дууриалгасан ба бараг ижил түвшинд хүргэсэн технологийн төрөл ба аливаа хүний хийдэг үйл ажиллагааг удирдахад зориулагддаг болно. Мөн энэ асуудлыг судалдаг шинжлэх ухааны салбар, судалгааны чиглэл, их дээд сургуулийн хичээл, курсийг нэрлэхдээ энэ нэр томьёог ашиглана. Хиймэл оюун ухаан судлал, хиймэл оюун ухааны хичээл гэх мэт. Ихэнх хиймэл оюун судлаачид болон ном зохиолд судалгааны энэ чиглэлийг тодорхойлохдоо "ухаалаг агент бүтээх шинжлэх ухааны судалгаа" гэсэн байдаг. Энд ухаалаг агент гэж "орчноо танин мэдэж, тохирсон үйлдлийг гүйцэтгэхдээ амжилтад хүрэх магадлалаа дээд зэрэгт хүргэхийг эрмэлздэг систем"-ийг хэлжээ. Анх "Хиймэл оюун ухаан" хэмээх нэр томьёог Жон Маккарти 1955 онд өөрийн бүтээлдээ ашиглаж, "ухаант машин техник бүтээх онолын болон инженерийн шинжлэх ухаан" гэж тодорхойлжээ.
Хиймэл оюун нь өөрийгөө хөгжүүлж байдаг программ хангамжийн төгс программ юм. Бид бүхэн хиймэл оюуныг роботоор төсөөлж болно. Гэхдээ өнөөгийн робот бол зөвхөн тухайн зохиогчийн бичигдсэн алгоритмын дарааллаар ажилладаг билээ. Мөн өнөөгийн компьютер тоглоомууд нь үүний тод жишээ юм. Хэрэв бид төгс хиймэл оюуныг зохион бүтээх аваас хүн төрөлхтөн өөрсдийнхөө бүтээсэн зүйлд устаж үгүй болох магадлалтай. Хиймэл оюунд байвал зохих чадварууд:
Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа, хэсэг бүлэг хүмүүс бие даан оюун ухаант машиныг хийхээр ажиллаж эхэлсэн. Английн математикч Алан Тюринг 1947 онд анхны судалгаагаа танилцуулсан. Тэрээр машин бүтээхээс илүү компьютерын програмчлалаар ХО-г судлах нь хамгийн сайн гэдгийг анх шийджээ. 1950 оны сүүлээр ХО-г олон хүн судлах болсон бөгөөд ихэнх нь компьютер програмчлалын суурьтай болсон.
Хиймэл оюун ухааны түүх
Гефестийн хүрэл робот болох Критийн Талос, мөн Пигмалионы Галлета зэрэг оюун ухаант машин, хиймэл бүтээлүүд Грекийн домогт гардаг. Оюун ухаантай байхад итгэсэн хүн төрөлхтөнтэй төсөөтэй байгууламжууд үндсэн чухал соёл иргэншил бүрт бүтээгдсэн байдаг: Египет болон Грект мөргөлийн хүүхэлдэйн дүрүүдийг шүтдэг байсан бол Ян Шигийн бүтээсэн хүн дүрстэй роботууд, Александрын Баатар болон Ал Жазари. Мөн түүнчлэн Жабир ибн Хайян, Жудах Лива, Парацельс нар хиймэл хүн дүрс бүтээж байсан гэдэгт итгэдэг. 19, 20-р зуун гэхэд хиймэл дүрүүд ном зохиолд түгээмэл гарах болсон, тухайлбал Мэри Шэллигийн Франкенштэйн, Карел Чапек ийн R.U.R. (Розумийн универсал робот). Памела Маккордак энэ бүгд эртний итгэл үнэмшлийн зарим нэгэн жишээ хэмээн нотлоод “бурхдыг дуурайлган хийх” гэдгээр үүнийг тайлбарласан. Тэдгээр амьтад, тэдний хувь тавилангийн тухай түүхүүдийн ихэнх нь хиймэл оюун ухаанаар төлөөлүүлсэн нэгэн ижил итгэл найдвар, айдас, ёс суртахууны байдлыг авч үздэг.
Эрт дээр үеэс философичид болон математикчид механикийн буюу “формал” (ёс зүй) шалтгааныг хөгжүүлсээр ирсэн. Логикийн судалгаа Алан Тюринг болон бусад математикчдын бүтээл дээр үндэслэн програмчлах боломжтой дижитал электрон компьютерын зохион бүтээлтэд шууд чиглүүлдэг. Тюрингийн тооцооллын онолд машин нь "0" болон "1" гэсэн энгийн тэмдгүүдийг хольж математикийн дедукцийн ямар ч боломжийн үйлдлийг дуурайлгаж болохыг санал болгосон байна. Энэ нь неврологи, танин мэдэхүйн онол, кибернетик дэх (мэдрэлийн системийн) нээлтүүдтэй зэрэгцэн цөөн тооны судлаачдыг электрон тархи бүтээх боломжийн талаар илүү нухацтай авч үзэж эхлэхэд нь зоригжуулсан байна. ХО-ны судалгааны салбар 1956 оны зун Дартмутын Коллежийн хотхонд болсон зөвлөгөөн дээр үүсгэн байгуулагдав. Жон Маккарти, Марвин Мински, Аллен Невел, Артур Самуэл, Херберт Саймон зэрэг оролцогч олон арван жил ХО-ны судалгааны удирдагчид байсан. Тэд болон тэдний оюутнууд ихэнх хүмүүсийн хувьд зүгээр л гайхамшигтай программуудыг бичсэн: тоглоомд хожигч, алгебрт өгүүлбэртэй бодлогыг боддог, логикийн теорем баталдаг, мөн ярианы англи хэлний компьютерууд байв. 1960 оны дунд үе гэхэд АНУ-д Батлан Хамгаалахын Яамнаас байгуулж байсан судалгааны төв болон лабораториуд дэлхий даяар байгуулагдав. ХО-ыг үндэслэгчид ирээдүйн шинэ салбарын талаар эерэгээр гүн гүнзгий итгэж байв: Херберт Саймон “машинууд 20 жилийн дотор хүний хийдэг ямар ч ажлыг хийх чадвартай байх болно” хэмээн таамаглаж байсан ба Марвин Мински “үр хойчууд маань... ‘хиймэл оюун ухаан’ бүтээх асуудлыг бодитойгоор шийдвэрлэх болно” гэж бичин, түүнтэй санал нэгджээ.
Тэд өөрсдийн нүүр тулсан зарим асуудлын хүндрэлийг олж хараж чадаагүй юм. 1974 онд Ноён Жеймс Лайтхилын шүүмжлэл болон илүү үр дүнтэй төсөл санхүүжүүлэхээр үзүүлж байсан дарамтын хариуд АНУ болон Британийн засгийн газрууд ХО-ны салбар дахь бүх шууд бус туршилтын судалгааг зогсоосон байна. Дараагийн цөөн хэдэн жилийг “ХО-ны өвөл” гэж нэрлэгдэж байсан ба энэ нь ОХ-ны төслүүд санхүүжилт олоход хүндрэлтэй байсан үе юм.
1990-ээд он болон 21-р зууны эхэн үед ХО-ны салбар хэдий анхаарлын төвд байгаагүй ч хамгийн дээд амжилтдаа хүрэв. Хиймэл оюун ухааныг ложистик, мэдээллийн олборлолт, эмчилгээний дүн шинжилгээ болон бусад олон салбарт технологийн үйлдвэрлэлээр дамжуулан ашигладаг. Түүний амжилт нь олон хүчин зүйлээс үүдэлтэй: компьютерын тооцоолох хүчин чадал өссөн (Мурийн хуулийг харна уу), тусгай дэд асуудлуудыг шийдэх тал дээр илүү онцгой байдал, ХО ухаан болон бусад салбаруудын хоорондын шинэ харилцаа холбоо бий болсон, мөн хүнд хэцүү математикийн арга, шинжлэх ухааны стандартуудад зориулсан шинжээчдийн шинэ шийдэл зэрэг. 1997 оны 5-р сарын 11-нд Дийп Блү дэлхийн ноёлогч шатрын аварга Гарри Каспаровыг ялсан анхны шатарчин компьютер болсон байна. 2011 оны 2 сард IBM–ийн асуулт хариултын систем болох Ватсон нь асуулт хариултын шоу үзүүлэн тоглолтод Жеопардигийн хамгийн агуу хоёр ялагч болох Брэд Руттер, Кен Женнингс нарыг хол зөрүү ялжээ. Xbox 360 болон Xbox One–д 3D биетийн хөдөлгөөний харилцан үйлчлэл үзүүлдэг Kinect нь ХО-ны удаан хугацааны судалгаанаас бий болсон алгоритмыг ашигладаг ба ухаалаг гар утаснууд дахь ухаалаг хувийн туслахын үүргийг ч мөн гүйцэтгэдэг.
=Судалгааны хэсэг=
Төлөвлөх
Гол өгүүлэл: Автоматаар төлөвлөх болон төлөвлөгөө зохиох
Ухаалаг төлөвлөгч нь зорилгоо төлөвлөх болон түүндээ хүрдэг байх хэрэгтэй. Ингэхдээ тэд ирээдүйгээ төсөөлөн бодож, дэлхий ертөнцийн нэг төлөөлөл гэдгээ мэдэрч, ирээдүйд тэднийг хэрхэн өөрчлөх үйл явцыг таамаглан мэддэг байхын зэрэгцээ тавьсан зорилго болон тэдгээрийг биелүүлэхийн тулд боломжит арга хэрэгслийг сонгох сонголтыг хийх чадвартай байх ёстой.
Суралцахуй
Гол өгүүлэл: Машины суралцахуй
Машины суралцахуй гэдэг нь компьютерын алгоритмыг сурах үйл явц бөгөөд өөрийгөө автоматаар сайжруулан туршлага хуримтлуулах явдал юм. Энэ нь хиймэл оюун ухаан бий болсон цагаас эхлэн судалгааны гол талбар болсон ойлголт. Хяналтгүй суралцах гэдэг нь оролтоор хэв загварыг олох чадвар бий болдог бол хяналттай суралцах гэдэг нь оролтоор ангилал болон тоон регрессийн чадвар аль аль нь бий болж байдаг. Жишээлбэл, ангиллын тусламжтайгаар хэд хэдэн зүйлийг зэрэг хараад дараа нь түүнийг тодорхойлоход ашиглаж байдаг бол тоон регрессийн тусламжтайгаар орц болон гарцын хоорондын харилцан хамаарлыг тодорхойлох ба орцыг хэрхэн гарц болгон хувиргаж буй функцийг таамаглаж байдаг. Ухаалаг төлөөлөгч нь суралцах үйл явцаа бататгахдаа сайн нэгнийг шагнаж байдаг бол муу нэгнийг шийтгэх зэргээр хариу үйлдлийг үзүүлж байдаг. Тэрээр шагнах болон шийтгэх үйлдлийг хийхдээ өөрийн асуудлын орон зайд стратегийн үйл ажиллагааг удирдаж дараалал болон эрэмбэ тогтоож байдаг. Эдгээр гурван төрлийн суралцах үйл явцын тусламжтайгаар аливаа зүйлд дүн шинжилгээ хийх, шийдвэр гаргах зэрэг чадварт суралцаж байдаг. Машины суралцахуйн алгоритм, түүний үр дүнг математикийн шинжилгээний аргын тусламжтайгаар тооцоолох боломжтой бөгөөд энэ нь компьютерын шинжлэх ухааны онолын нэгэн салбар юм.
Роботын хөгжлийн чиг хандлагыг хангах, хөгжүүлэх үүднээс суралцах арга барилыг нь биеэ даасан болгож, тухайн робот өөрөө эрэл хайгуул хийх замаар хүний нийгмийн харилцаанаас насан туршдаа идэвхтэй суралцах, даган дуурайх зэргээр шинэ ур чадварыг эзэмших механизмыг боловсруулсан байдаг.
Төрөлх хэлний боловсруулалт (Харилцааны)
Төрөлх хэлний боловсруулалт нь хүний хэлийг ойлгох чадвар болон хүний хэлээр ярих боломжийг олгосон байдаг. Энэ нь маш хүчирхэг хэлний систем бөгөөд тухайн төрөлх хэлний хэрэглэгчийн харилцаа холбооны хэрэгсэл болон мэдээлэл дамжуулагч эх үүсвэрээс мэдлэгийг шууд олж мэдэх боломжтой байдаг. Төрөлх хэлний зарим боловсруулалтад мэдээллийг шууд хайж олох, эсвэл (бичлэгийн эс үүсвэрээс) асуултад хариулах, орчуулах зэрэг үйлдлүүд багтана.
Төрөлх хэлнээс утгыг боловсруулах гол арга нь утгыг индексжүүлэх явдал юм. Боловсруулалтын хурд өсөхийн хэрээр мэдээлэл хадгалах үйл явц сайжирч, хийсвэр ойлголтуудыг индексжүүлэх үйл явц илүү үр дүнтэй болж байдаг.
Ойлголт ба хүртэхүй
Гол өгүүлэл: Машины ойлголт ба хүртэхүй, компьютерын дүрслэл, хэл ярианы танин мэдэхүй
Машины хүртэхүй, ойлголт нь оролтоос мэдээлэгчийг оруулан ашиглах буюу тухайлбал камер, микрофон, мэдрэгч, дуу авианы локатор болон бусад этгээд сонин зүйлсийг оруулан ашиглах чадвар байлаг бол харин компьютерын дүрслэл нь оролтын тусламжтайгаар дүрслэлд дүн шинжилгээ хийх чадвар юм. Өөрөөр хэлбэл хүртэхүй нь сонгосон объектыг хүлээн зөвшөөрөх буюу яриа болон нүүр, өнгөн талыг таних үйл явц юм.
Хөдөлгөөн ба жолоодлого
Гол өгүүлэл: Робот техник
Робот нь хиймэл оюун ухааны талбартай нягт холбоотой ойлголт юм. Робот нь оюун ухааныг жолоодон удирдах чадвартай байх шаардлагатай бөгөөд оюун ухааныг түүнд нутагшуулахын тулд бид нарийн судалгаа хийх шаардлагатай. Тухайлбал зураглал хийх буюу бидний эргэн тойрон, хүрээлэн буй орчин чухам ямар болох талаар байгаль орчны зураглал хийх болон роботын хөдөлгөөний төлөвлөлтийг хийхдээ бие нь хэрхэн яаж хөдлөж, ажиллах болон эрсдэлээс хамгаалан хамгаалалтын гарцыг төлөвлөх буюу нэг цэгээс нөгөө цэг рүү шилжих хөдөлгөөнийг хангасан байх ба бие махбодийн хувьд холбох, удирдах гол эд анги нь чухам юу болохыг нарийн судлах, тодорхойлох шаардлагатай.
Урт хугацааны зорилго
Хиймэл оюун ухаантай холбоотой судалгааны урт хугацааны зорилго нь дотроо дараах 3 асуудлыг агуулна. Үүнд: (1) Нийгмийн оюун ухаан, (2) Бүтээлч байдал, (3) Ерөнхий оюун ухаан.
Нийгмийн оюун ухаан
Одоогоор сэтгэл хөдлөлийг тооцоолох буюу хүлээн зөвшөөрч түүнийг тайлбарлах системийн судалгаа нь хөгжлийн шатандаа явж байна. Энэхүү ойлголт нь компьютерын шинжлэх ухаан, сэтгэл судлал, шинжлэх ухааны болон танин мэдэхүйн салбарыг хамарсан, салбар хоорондын талбар юм. Сэтгэл хөдлөлийг тооцоолох энэхүү ойлголт эхэн үедээ философийн судалгааны шинж чанартай байсан бол 1995 онд судлаач Розалинд Пикардын компьютерын шинжлэх ухааныг сэтгэл хөдлөлийн салбартай холбон тайлбарласан эрдэм шинжилгээний ажлын үр дүнд сэтгэл хөдлөлийг тооцоолох орчин үеийн чиг хандлага үүсэн бий болсон. Тус судалгааны ажлын гол сэдэл нь бусдыг ойлгосон юм шиг дүр эсгэх чадвар байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл машин нь хүний сэтгэл санааны байдлыг ойлгох, тэрхүү сэтгэл хөдлөлд зохих хариу үйлдэл үзүүлэх болон түүнд дасан зохицох хэрэгтэй болох ажээ. Ухаалаг төлөөлөгч нь сэтгэл хөдлөл болон нийгмийн ур чадвар гэсэн хоёр үүргийг гүйцэтгэнэ. Нэгдүгээрт, тэд бусдын сэтгэл санааны байдал болон шалтгаан үр дагаврыг урьдчилан таамаглаж, түүнийг ойлгож чаддаг байх ёстой. Энэ нь тоглоомын онол, шийдвэр гаргалтын онолоор дамжуулан хүмүүсийн сэтгэл хөдлөл, хүртэхүйн ур чадварыг загварчлах замаар тус элементүүдийг ухаалаг төлөөлөгчид суулгах явдал юм. Мөн хүн болон компьютерын харилцан үйлдлийг хөнгөвчлөхийн тулд ухаалаг төлөөлөгч нь сэтгэл хөдлөлөө харуулах боломжтой ба энэ нь үнэн хэрэгтээ тэдэнд өөрийгөө мэдрэх боломжийг олгохгүй ч гэсэн динамик байдлаар хүний сэтгэл хөдлөлийг харилцан мэдрэх боломжийг олгох юм.
Бүтээлч байдал
{гол|Тооцоолон бодох бүтээлч байдал}}
Хиймэл оюун ухааны дэд талбарыг онолын хувьд гүн ухааны болон сэтгэл зүйн талаас нь авч үзвэл аль аль нь мөн бөгөөд бүтээлч байх системүүдийн тодорхой шийдлийг бий болгох, үнэлэх, тодорхойлох шаардлагатай байна. Одоогоор бүтээлч байдлыг бий болгохын тулд холбогдох салбар болох хиймэл зөн совин болон хиймэл бодлыг судлах судалгааны үе шатандаа явж байна.
Ерөнхий оюун ухаан
Олон судлаачид хиймэл оюун ухааныг бүтээх энэхүү ажлын эцэст дээрх бүхий л оюун ухаан, ур чадварыг хослуулан эзэмшсэн буюу хүний бүхий л ур чадварыг эзэмшсэн хүчирхэг хиймэл оюун ухаан бүхий машин бий болно гэж үзэж байгаа ажээ. Ирээдүйд энэхүү төсөл нь бүрэн утгаараа биеллээ олж, хиймэл оюун ухаан бүхий хүн дүрстэй яг л хүн шиг бүтээл болно гэдэгт итгэж байгаа аж. Асуудлын ихэнх нь дээр дурдагдсан онолын дагуу шийдвэрлэгдэх бөгөөд үүний эцэст ерөнхий оюун ухаан л шаардлагатай болох юм. Жишээ нь машин хоёр хэлээр унших болон бичих бөгөөд тэр ч байтугай орчуулах, зохиогчийн аргументыг дагах (учир шалтгаан), юу ярьж байгааг мэдэх (мэдлэг), мөн итгэлтэйгээр зохиогчийн бодлыг төөрүүлэх (нийгмийн оюун санаа) гэх мэт үйлдлүүдийг хийх аж. Бүрэн гүйцэд хиймэл оюун ухаанд асуудлууд ч мөн тусгагддаг. Тиймээс судлаачид энэ асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд бүх л асуудлыг шийдвэрлэх чадвартай байх ёстой гэж үзэж байна.
=Ватсон хиймэл оюунтай компьютер зөвлөх= 2011 онд АНУ-д Ай Би Эм (IBM) корпораци телевизийн асуулт хариултын шоунд зориулж, Ватсон нэртэй 40ш энгийн комьпютерыг холбон супер хиймэл оюуны лавлах бүтээж, дотор нь олон мянган ном, бүх төрлийн нэвтэрхий толь, Википедиаг багтааж хүмүүстэй өрсөлдүүлэхэд хүнийг маш хялбархан ялжээ. 2014 оны байдлаар Ватсоныг эрүүл мэндийн салбарт идэвхтэй нэвтрүүлж, эмч, сувилагчид найдвартай лавлах/зөвлөхөөр ажиллуулж эхлэв. Слоан-Кэттэрингийн Хорт хавдар эмчлэх төв дээр сувилагчдын 90% нь Ватсоны зөвлөлгөө заавар дор ажиллаж эхэлжээ.
Ватсон хиймэл оюуны хүмүүстэй мэдлэгээрээ уралдсан шоуны бичлэг
= Хиймэл оюун ухааны концептуаль модел =
Эксперт систем
Компьютержсэн эксперт систем нь дүгнэлт гаргаfffүрэлдэхүүн хэсгүүдээс бүрддэг :
Роботууд
Робот нь:
Визуаль системүүд
Визуаль системүүд:
Програмууд:
Хүний төрөлх хэлийг боловсруулдаг систем
Төрөлх хэлний процессор:
Дууг танигч:
Сургалтын системүүд
Хүлээн авч буй эргэх холбоонд түшиглэн өөр өөрөөр ажиллаж эсвэл нөхцөл байдалд хариу үйлдэл үзүүлэх боломжийг компьютер олгодог програм ба техник хангамжийн хослол
Мэдрэлийн сүлжээ (Neural Networks)
Их хэмжээний өгөгдлүүдээс загвар, чиг хандлагыг таньж, ажиллаж чаддаг компьютерийн систем (ер нь эмэгтэй хүн шиг гэж ойлгож болно)
= Хиймэл оюун ухааны хөгжил, төрлүүд =
Машин сургалт – Machine learning
Энгийн бүх ойлголтыг компьютерт кодчилож оруулна гэвэл бүтэхгүй тул компьютер өөрөө түүхий өгөгдлөөс мэдлэг олж авах чадвартай болох хэрэгтэй. Энэ чадварыг machine learning буюу машины суралцах чадвар гэнэ. Машины сургалт нь өгөгдсөн мэдээллийг тусгай зааварчилгаа ашиглалгүйгээр өгөгдөл доторх хэв шинж, холбоо хамаарлыг тогтоож, одоогоор мэдэгдэхгүй байгаа төлвийг урьдчилан таамаглах чадвартай алгоритмыг хэлнэ.
Урамшуулалд суурилсан - Reinforcement
Хэв шинжийг олохдоо алдаанд суурилан олж авдаг арга юм. Урамшуулалд суурилсан сургалтын алгаритм нь эхэн үедээ маш их алдааг гаргах болно. Ингэж өгөгдлийг эерэг, сөрөг дохиогоор сургаснаар ирээдүйн таамаглалууд илүү бага алдаа гаргах болно. Ж нь: Үйдвэрлэлийн симуляци хийхэд кейс бүрт эерэг, сөрөг дохио тааруулснаар эрсдлээс хамгаална.
Гүн сургалт – Deep learning
Гүн сургалт нь хүндхэн ойлголтыг энгийн ойлголтуудын гүн давхрагуудын тусламжтайгаар ойлгох боломжийг алгоритмчласан програмчлалын хэлбэр юм. Ямар нэг тодорхой проблемд зориулсан алгоритм ашигладаггүйгээрээ онцлог
= Хиймэл оюуныг ашиглан шийдэх шийдэл нь = 1. Шийдэх гэж буй асуудалд нь алгоритмаар шийдэх боломжгүй байх
2. Маш их дата тухайн асуудлыг хүрээнд цуглуулсан байх
3. Тэр асуудлыг шийдэж болох ямар нэг зүй тогтол, шинж чанар датанд олдоно гэдэгт итгэлтэй байх хэрэгтэй.
Хиймэл оюун ухааныг судлаж буй төвүүд:
Ангилал:Кибернетик Ангилал:Хэрэглээний мэдээлэл зүй Ангилал:Мэдээллийн технологи Ангилал:Оюун ухаан судлал Ангилал:Машины сургалт Ангилал:Шинээр хөгжиж буй технологи
Рэгзэнгийн Лувсансумьяа
Рэгзэнгийн Лувсансумьяа нь хүний эрх, хүүхдийн эрх, тэгш хамруулах боловсролыг түгээх, олон нийтийг идэвхижүүлэх чиглэлээр ажилладаг хүний эрхийн зүтгэлтэн юм. Монголын Эмнести Интернэшнл байгууллагын Үйлдвэрчний эвлэлийн бүлгийн гишүүн.
Намтар
Р. Лувсансумьяа нь 1946 онд Баянхонгор аймгийн Галуут суманд малчин айлын гэрт төрсөн. Бага насаа эцэг эхийн хамтаар мал маллаж өнгөрүүлсэн. Улмаар ерөнхий боловсролын сургууль, Биеийн тамирын багшийн курс, Багшийн дээд сургуулийн газарзүйн анги, Марксикм, Ленинизмын оройн сургуулийн Эдийн засгийн анги төгсч Улс төрийн дээд боловсрол эзэмшсэн.
Ажил эрхлэлт
Бага ангийн багш болон пионерын удирдагч, биеийн тамирын багш, сургуулийн захирал, хичээлийн эрхлэгч зэрэг ажлуудыг нийт 40 жил хийсэн. Монголын Эмнести Интернэшнл байгууллагад 1996 онд элсэн орсон цагаас хойш одоо хүртэл 23 жилийн хооронд оролцох ёстой ажлуудын ихэнхэд оролцож байсан. Эхлээд багш нарын бүлэгт, одоо Үйлдвэрчний бүлгийн гишүүн. Гишүүдийн сургалт, уулзалт, мэтгэлцээн, илтгэлийн уралдаан тэмцээн болон хүний эрхийн төлөө захидал бичих буюу гарын үсэг цуглуулах зэрэг ажлуудад тогтмол оролцдог.
Гавьяа шагнал
Ангилал:Монголын хүний эрхийн төлөө тэмцэгч Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол) Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч Ангилал:Галуутын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1946 онд төрсөн
Ли Зяньжоу
Ли Зяньжоу (李坚柔, 1986 оны наймдугаар сарын 15-нд Жилинь хотод төрсөн) — Хятадын шорт трекчин. Тэрээр Сочи хотноо зохиогдсон 2014 оны олимпын наадамд 500 метрийн төрөлд аваргалсан билээ. 2012 оны дэлхийн аварга.
Холбоос
Ангилал:Хятадын шорт трекчин Ангилал:Хятадын олимпын аварга Ангилал:Хятадын олимпын оролцогч Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Шорт трекийн олимпын аварга Ангилал:Шорт трекийн дэлхийн аварга Ангилал:Хятадууд Ангилал:1986 онд төрсөн
ENIAC
ENIAC, Electronic Numerical Integrator And Computer гэдгийн товчлол, нь анхны ерөнхий хэрэглээний, цахилгаан компьютер байв.
ENIAC-ийг Пеннсилванийн Их Сургуулийн Жон Мокли, Жон Экэрт нар бүтээжээ. Тус машин нь аравтын тооллын системийг хэрэглэдэг байжээ. Өмнөх машинууд нь 2000 электрон ламп хэрэглэдэг байсан бол ENIAC нь 18000 электрон ламп хэрэглэдэг болсон. Электрон лампын санах ой нь 167 м талбай сэрүүн нөхцөлд хадгалах шаардлагатай байсан байна. Гэсэн хэдий ч тэр карт уншигчтай, 20 орны дотор үржүүлж хувааж квадрат дэвшүүлэх нэмж хасах арифметик үйлдэл хийдэг, санал болгосон зүйлийг сонгож нэмэх, үйлдэлийг маш хурдан гүйцэтгэх чадвартай (0.0002 секундэд), бичиж уншисан зүйлсийг санах ойд хадгалаж чаддаг байв. Биелүүлж болох зааварчилгааг бие даан зохиодог байсаны хэсэг нь гэвэл хуурамч зүйлийг сонгох, маршрутын хэлбэрийг гаргах, тооцоолох урсгалыг томъёолдог байсан байна. Ажилахдаа тус бүр өөр өөр асуудал дэвшүүлэх ба тэд бүгд цугтаа холбогдон урьдчилсан үүрэг даалгавар фунцын өгсөн хүснэгтийн дагуу логик түлхүүрийн дагуу ажилдаг байж. Энэ нь "цахилгаан утас- таны- өмч" гэсэн заавар техник арга барилтай нь тохиромжгүй байсан ба зөвхөн зарим сайтар бодсон програмчилахд хялбар зүйлсийг хүлээн зөвшөөрдөг байсан. Гэсэн ч ашигтай төлөвлөсөн онцгой програмыг боловсруулдаг байв.
ENIAC нь ерөнхийдөө нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн амжилтай өндөр хурданы электрон дижитал компьютер байсан нь 1946-с 1955 оны хоорондох хамгийн үр өгөөжтэй нь байлаа. 1971 онд анхны үндсэн энгийн дижитал ойлголтын патентын чадварыг өөр нэг ахуй амьдралд оршиж байсан АНУ-ын физикч Жон Атанасоффийн хийсэн бүтээгдэхүүнээрээ нэхэмжлэл гаргасан нь маргаан гаргасан юм. Энэ нь аль хэдийн хэрэглэж байсан яг ижил санаатай энгийн төхөөрөмж 1930 онд Айова мужын коллежийнханы хүч чармайлтаар хийсэн байсан төхөөрөмж байжээ. Атанасоффийн нэхэмжлэлийн дагуу 1971 онд шүүх хурал болж үндсийг тависан хэмээн Атанасофф компанийг дэмжсэн шийдвэр гарч олон нийтэд мэдэгдсэн байна.
Гадаад холбоос
Ангилал:Компьютер
1980-81 оны УЕФА-гийн цом
1980-1981 оны УЕФА-гийн цомыг Ипсвич Таун баг 2 тоглолтын нийлбэр дүнгээр АЗ Алкмаар багийг хожин хүртжээ.
Цахим холбоос
#1980–81 УЕФА-гийн цом
Тайванийн хотын жагсаалт
thumb|Газрын зураг
Энэ хуудсанд Тайвань орны хот суурины нэрийг жагсаан бичив.
Хот
Тайванийн засаг захиргааны хуваарьт аливаа хот (市 ши)-ыг гурван зэрэг болгоно.
Одоо байгаа 21 хотыг хүн амын тоогоор дараалуулвал:
Балгас
Тайваньд хотоос бага томоохон сууринг жэнь (鎮) гэдэг.
Эх сурвалж
Ангилал:Хотын жагсаалт улс орноор
Гиляна Бембеева
Гиляна Бембеева нь ОХУ-ын Халимагийн Гавьяат жүжигчин, дуучин, халимаг хүн. Халимаг орны гавьяат жүжигчин цолтой.
Цахим холбоос
Ангилал:Оросын дуучин Ангилал:Монголын дуучин Ангилал:Оросын хүн Ангилал:Халимаг ястан Ангилал:Монголчууд Ангилал:1980 онд төрсөн
Паллади
Паллади нь дэс дугаар 46, Pd химийн тэмдэг бүхий химийн элемент юм. Энэхүү мөнгөлөг саарал өнгөтэй, ховор олдоцтой шилжилтийн металл нь цагаан алтны бүлгийн металлд хамаарна. Үелэх системийн 5-р үе ба 10-р бүлэгт (урьд нь 8-р хажуугийн бүлэг) буюу никелийн бүлэгт багтана. Химийн шинж чанарын хувьд цагаан алттай маш төстэй шинж чанартай элемент.
Эшлэл
Ангилал:5-р үеийн элемент Ангилал:Катализатор Ангилал:Кубын талст систем Ангилал:Цахилгаан техникийн материал Ангилал:Эрдэс Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент
Амир Хосров Дехлеви
Амир Хосроа Дехлеви (1253-1325) энэтхэгийн перс хэлт яруу найрагч. Тэрбээр их найрагч тедийгүй түүхч, хөгжимчин хүн байж. Хөгжмийн онолын судалгааны хэд хэдэн бүтээл туурвисан ажаа. Эцэг нь Дундад Азийн түрэг аймгаас гаралтай. Кешад (одоогийн Шахрисабз) аж терж байгаад монголчуудын довтолгооноос дайжин, умарт Энэтхэгт очиж Дели хотноо суурьшжээ, Амир Хосров нэрээ нууцлан шүлэг эохиолоо. Делийн; Дехлеви гэсэн нэрээр бичдэг байжээ.Уран бүтээлийнх нь өв яндашгүй арвин бөгөөд 99 ном туурвисан гэж Абдурахман Жами тэмдэглэжээ. Тухайн үеийн уран зохиолын бүх төрлөөр туурвиж байжээ. Амир Хосров "Хамсе" буюу "Таван найраглал" гэдэг гол бүтээлээ Азербайжаны их найрагч Ниэами Гаижавийн "Хамсе"-д хариу болгон туурвисан бөгөөд үүнд "Одод түгэхүй", "Ширин Хосров хоор, "Мажнун Лейли хоор", "Искандрийн толь", "Диваажингийн найман цэцэрлэг" хэмээх найраглалууд нь ордог байна. Түүний зохиол өвөрмөц дүр, дүрслэл, цэцэн цэлмэг эүйрлэлээрээ онцлог байдаг. Алишер Навой түүнийг Хафиз, Жамииартай нэг зиндаанд тавьж, академич А. Е. Крымский, германы дорно дахиныг судлаач, эрдэмтэн Герман Эте, Чехийн эрдэмтэн Ян Рипка нар Хафизаас өмнех үеийн уянгын агуу их суут найрагч гэж үнэлжээ. Амир Хосровын яруу найраг дэлхийн олон орны уншигчдын сэтгэл оюуныг соронзон гүүр мэт татсаар ирсэн, одоо ч татсаар байна, хойшид ч тийм байх болно.
Ангилал:Энэтхэгийн яруу найрагч Ангилал:Энэтхэгчүүд Ангилал:1253 онд төрсөн Ангилал:1325 онд өнгөрсөн
Телугу хэл
Эшлэл
Ангилал:Дан ганц хэл
Алтай (хот)
Алтай (монгол бичгээр Зураг:Altai.png алтаи) — Монгол улсын Говь-Алтай аймгийн төв нь болох хот. Аймаг дотроо бас Есөнбулаг суманд харьяалагддаг. Алтай гэдэг нь өөрөө түгээмэл нэр. Тиймээс энэ нутгийг монгол хэлнээ Алтай хот гэж бусдаас нь ялгаж салгаж ойлгодог.
Алтай хот Улаанбаатараас баруун урагш 1001 км зайнд д.т.д. 2181 м өндөрт 51 км² газар нутгийг эзлэн оршдог. 2008 онд 15,800 оршин суугчтай байсан. Тэгэхээр Монголдоо хамгийн өндөр газрын хот, бас 20-р олон хүн амтай хот юм.
Тээвэр
Алтай хотын нисэх буудал нь нислэгийн нэг шороон зурвастай. Эндээс Арвайхээр- Улаанбаатарын чиглэлд хуваарьт нислэгтэй байдаг.
Түүх соёлын дурсгал, барилга
Алтай хотын төв талбай нь 1945 оны чөлөөлөх дайны үед Жанчхүүгийн давааны Японы бэхлэлтийг дайран эзлэх үед амь насаа үл хайрлан цэргийн үүргээ биелүүлэн дайсны галан доор тасарсан холбооны утсаа амаараа зуун анги нэгтгэлийн хоорондын харилцааг ханган алтан амиа алдсан Монгол улсын баатар Жанчивын нэрээр нэрлэгдсэн байна. Мөн талбайд холбооны дамараа барин буугаа мөрөвчилсөн Жанчив баатарын гэрэлт ирээдүйн төлөө урагш алхаж байгаа хөшөө сүндэрлэж байдаг. үүнээс гадна Жанчивын талбай дах бас нэг онцлог дурсгал нь Баруун монгол, тэр тусмаа Алтай нутгийн бахархал болсон Алтайн нуруунд зориулан Монголын хөгжмийн зохиолч   яруу найрагч    нарын шилдэг бүтээл болох "Зулай цагаан Алтай" дууны хөшөө аймгийн Төрийн захиргааны ордоны өмнө сүндэрлэж байдаг. Энэхүү нийтэд ихэд түгэн алдаршсан Алтайн магтаал дуунд зориулсан хөшөө нь Монгол улсад дуунд зориулан босгосон 2 дах хөшөө юм. Дээрхиэс гадна Говь-Алтай аймгийн хөгжимт драмын театрын сүлд чимэг болдог "Алтай" чуулгын театрын байр нь архитектурын өвөрмөц шийдэл бүхий уран барилга юм. Аймгийн төвд орших "Аймгийн орон нутгийг судлах төв музей" нь Алтай нутгийн түүх, уламжлал, хүн ам, түүний ёс заншил, ахуй амьдрал, алдартангуудын тухай төдийгүй амйгийн хэмжээний геологийн тогтоц, ашигт малтмалын тухай баялаг үзмэр сан хөмрөгтэй.
Сонирхолтой баримтууд
Ангилал:Монголын хот Ангилал:Говь-Алтай аймгийн суурин Ангилал:Монголын аймгийн төв ! Ангилал:Монголын суурин
9 сарын 26
9 сарын 26 нь Григорийн тооллын жилийн 269 дахь (өндөр жил бол 270 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 96 өдөр үлдэж байна.
Тэмдэглэлт өдөр
0926 #26
Гурав Дахь Хүчин эвсэл
Эвслийг байгуулах гэрээнд Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Нам (ХМХН)-ын дарга С.Молор-Эрдэнэ, Бүгд Найрамдах Намын дарга Б.Жаргалсайхан нар гарын үсэг зурсан.
Эвсэл
Монгол Улсын хөгжил, улс төр, эдийн засаг, нийгмийг эрүүл шинэ бодлогоор бүрэн тодорхойлж Монгол төрийг бэхжүүлэн хүчирхэг Монгол Улсыг байгуулахдаа “МОНГОЛ ХҮН” –ийг бодлогынхоо төвд ямагт байлгаж, авъяас билгээ хөгжүүлэх, бүтээлч, шударга хөдөлмөрөөрөө хувийн өмчөө арвижуулах, үндэсний баялгаа нэмэгдүүлэн Монгол хүний амьдралын баталгааг бүрэн хангах зорилгоор “МОНГОЛ УЛСАА АВРАХ ХӨГЖЛИЙН ХӨТӨЛБӨР”–өө “ГУРАВ ДАХЬ ХҮЧИН” эвсэл ард түмэндээ өргөн барьж байна. “ГУРАВ ДАХЬ ХҮЧИН” эвсэлд 9 иргэний хөдөлгөөн нэгдэн орсон. Үүнд:
Эшлэл
Ангилал:Монголын нам Ангилал:Либерал нам Ангилал:Консерватив нам Ангилал:Намуудын эвсэл Ангилал:2012 онд байгуулагдсан
Алтай сум (Говь-Алтай)
Алтай нь Говь-Алтай аймгийн сум юм.
Алтай сум нь Монгол улсын баруун хязгаарт БНХАУ, Бугат,Төгрөг, Цээл сумуудтай хиллэн оришдог бөгөөд сумын төв нь Баян-Овоо. Улаанбаатар хотоос 1365 км, Говь-Алтай аймгийн төвөөс 365км оршдог сум юм. Тус суманд хилийн цэргийн 0214-р анги, АДХ-304 -р салбар байдаг сумын засаг даргаар 2016 оноос Д.Цэрэвсамбуу сонгогдон ажиллаж байна. Тус суман дахь Алтайн цэргийн анги нь 2014 онд аймгийн болон сумынхаа тэргүүний байгууллагаар шалгарсан МУ-н баатар мэргэн бууч Дүгэрийн Гуулингийн нэрэмжит анги юм.
Тус ангийн даргаар Ш.Баатарсүх хурандаа ажиллаж байгаа ажээ.
Монгол орны хамгийн нам дор цэг Говь-Алтай аймгийн Алтай сумын нутагт бий.
Тодруулбал, Монгол орны хамгийн нам цэг Дорнод аймагт бус Говь-Алтай аймагт байдаг. Монгол орны хамгийн нам дор газрыг шинэчлэн тогтоож, баталгаажуулах хээрийн хэмжилтийг Газарзүй, геоэкологийн хүрээлэнгийн Физик газарзүйн салбарын судлаач доктор Э.Авирмэдээр ахлуулсан баг өнгөрсөн онд хийжээ.
Хэмжилтэд 24 цагийн турш тасралтгүй ажиллагаатай GNSS (Global Navigation Satellite Systems) багажны бүрдэл хоёр долгионы TRMBLE R8 model 4 хүлээн авагчийг ашиглан хэмжиж, Говь-Алтай аймгийн Алтай сумын төвд Гравиметрийн цэг болох ГР077 цэгт үндэслэн RTK горимоор хяналтын хэмжилт хийж хамгийн нам цэг нь Говь-Алтай аймгийн Алтай сумын нутаг Номингийн говийн Элст хотгор далайн түвшнээс дээш 526.74 м гэж тодорхойлжээ.
Газарзүйн байршлын хувьд зүүн уртрагийн 95o 38' 36.307", хойд өргөргийн 43o 47' 57.942", БНХАУ-ын хилээс 300 м, хилийн тоот баганаас 560 м зайтай, Говийн Их Дархан газрын А хэсэгт хамрагдах юм. Энэ цэг 1980 онд БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн 149 дүгээр тогтоолоор баталсан хамгийн нам дор цэг болох Дорнод аймгийн Хөх нуурын түвшин далайн түвшнээс дээш 560 м цэгээс 34 м-ээр нам аж. Ангилал:Говь-Алтай аймгийн сум Ангилал:Монголын сум Ангилал:Монгол-Хятадын хилийн гарц
Дэмбэрэлийн Бадамцэцэг
Дэмбэрэлийн Бадамцэцэг нь хүний эрх, эрэгтэйчүүдийн тэгш эрхийн асуудал болон эрэгтэйчүүдийн эрүүл мэнд, гэр бүлд хүлээх үүрэг хариуцлагыг дээшлүүлэх, жендэрт суурилсан хүчирхийллийг бууруулахад эрэгтэйчүүдийн оролцоог нэмэгдүүлэхэд манлайлан ажиллаж байгаа хүний эрхийн зүтгэлтэн юм.
Намтар
Дэмбэрэлийн Бадамцэцэг нь Төв аймгийн Зуун мод хотод төрсөн. Монгол Улсын Багшийн Их Сургуулийг монгол хэл, уран зохиолын багш мэргэжлээр, Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн дээд курс тус тус төгссөн.
Дэмбэрэлийн Бадамцэцэг ньхүний эрх, эмэгтэйчүүдийн тэгш эрхийн асуудал болон эмэгтэйчүүдийн эрүүл мэнд, гэр бүлд хүлээх үүрэг хариуцлагыг дээшлүүлэх, жендэрт суурилсан хүчирхийллийг бууруулахад эмэгтэйчүүдийн оролцоог нэмэгдүүлэхзорилгоор Монгол Улсад анх удаа эмэгтэйчүүдийн төрийн бус байгууллага байгуулан гүйцэтгэх захирлаар 13 жил, зөвлөхөөр 3 дахь жилдээ ажиллаж байна.
Тэрээр эмэгтэйчүүдийн тулгамдсан олон асуудлыг олон нийт, шийдвэр гаргагч нарт хүргэж чадсанаар эрэгтэйчүүдийн асуудалд хандах хандлагыг өөрчлөн, эрүүл мэнд, боловсролын тэгш бус байдлыг арилгахад жендэрийн бодлогыг чиглүүлэхэд анхаарлыг нь хандуулсан юм. Мөн эцэг, аав хүний үүрэг хариуцлага, нөлөөллийг нэмэгдүүлэх зорилгоор 2005 онд аавуудын өдрийг санаачлан эдүгээ монголын айл өрх бүр наймдугаар сарын 8-ны өдөр уламжлал болгон тэмдэглэж аав нартаа хүндэтгэл үзүүлдэг болсон.
Эрэгтэйчүүдийн эрүүл мэнд, ажил хөдөлмөр эрхлэлт, хүний эрхийн чиглэлээр хэлэлцүүлэг, онол практикийн бага хурлуудаг зохион байгуулж байснаас гадна эрэгтэйчүүдэд зөвлөгөө өгөх төвийг байгуулан зохих удирдлагаар ханган ажиллаж, “Эрэгтэйчүүдийн үнэлэмж”, “Эрэгтэйчүүдийн хүчирхийлэл үйлдэх шалтгаан, нөхцөл” судалгааг удирдан хийж, жендэрт суурилсан хүчирхийллийг бууруулахад эрэгтэйчүүдийн оролцоог нэмэгдүүлэх аянг зохион байгуулсаар ирсэн.
Ажил эрхлэлт
•	Монголын Эрэгтэйчүүдийн Холбооны зөвлөх
•	Монголын Эмнести Интернешл байгууллагын ийн Сан арвижуулах хорооны гишүүн
•	Эрэгтэйчүүдийн бүлгийн ахлагч
Үйл ажиллагааны туршлага
•	МЭИ, ХЭҮТ-тэй хамтран “Эр хүн эр хүндээ” төслийн багт ажилласан
•	“Элгэмсэг амьдралыг эрчүүд бид бүтээлцэнэ”
•	“Жендэрт суурилсан хүчирхийллийг бууруулахад эрэгтэйчүүдийн оролцоо”
•	Ядуу эрчүүд-Хүний эрх аян
•	Гэр бүлийн хүчирхийлэл үйлдэгч нарын зан үйлд нөлөөлөх сэтгэл зүйн зөвлөгөө өгөх төвийн сургагч багш
•	Эрэгтэйчүүдийн эрүүл мэнд, хөдөлмөр эрхлэлт, боловсрол, ёс суртахууны талаарх хэлэлцүүлэг
•	“Эрэгтэйчүүдийн тулгамдсан асуудал” онол практикийн бага хурлыг зохион байгуулсан
•	Хүний эрхийн сургагч багш
•	Хөвгүүд манлайлагч сургалтын сургагч багш
Кайл Лафферти
Кайл Лафферти (Kyle Lafferty; 1987 оны есдүгээр сарын 6, Эннискиллен) — Умард Ирландын хөлбөмбөгчин бөгөөд Английн «Норвич Сити» болон Умард Ирландын шигшээд тоглодог.
Замнал
2008 оны зургаадугаар сарын 16-нд «Рейнжерст» элссэн тэрээр 2010/2011 онд лигийн 31 тоглолтонд 11 гоол, 5 оновчтой дамжуулалт хийж багаа түрүүлэхэд үнэмэлэхүй тусалсан юм.
2014 оны зургадугаар сарын 27-нд «Норвич Сититэй» дөрвөн жилээр гэрээлэв. 2015 оны хоёрдугаар сарын 2-нд Туркийн «Ризеспор» багт зээлэгдсэн.
Улсынхаа шигшээд 2006 онд дуудагдаж, Финландын эсрэг анхны бөмбөгөө оруулсан байдаг.