cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Найруулал
Найруулал (Очерк. Feature– story. Essay). Герман зэрэг барууны зарим оронд найрууллын шинжтэй материалуудыг “reportage” буюу сурвалжлага, АНУ зэрэг зарим оронд essay буюу эссе гэж нэрлэдэг. Харин Оросын сэтгүүл зүйд байдаг очерк (очерчивать – “зурах, тоймлон зурах” гэсэн үйл үгээс гаралтай) хэмээх төрөл зүйл нь манай найруулалтай яг адилхан зүйл юм. Энэ бол найруулал хэмээх бичлэгийн төрөл нь дэлхий дахины сэтгүүл зүйд нийтлэг бичлэгийн төрөл зүйл бус гэдгийг харуулах жишээ гэж хэлж болно. Тодорхой үйл явдал, хүмүүсийн тухай бодит баримтуудад үндэслэн нийтлэл, уран сайхны хосолмол аргаар дүрслэн харуулах зорилго бүхий нийтлэл –уран сайхны бичлэгийн төрлийн томоохон зүйлийг найруулал гэнэ. Баримтыг уран сайхны аргаар боловсруулдаг, ямагт биет баримттай, тодорхой нэр хаягтай байдаг нь түүний үргэлжилсэн үгийн зохиолын бага төрөл болох өгүүллэгээс ялгагдах гол онцлог юм. Харин үзэгдэл, үйл явдал, голлох хүмүүс, нөхцөл байдлыг уран сайхнаар яруу дүрслэн үзүүлдэг, мөн үйл явдлын эхлэл, зангилаа, туйл, тайлал, төгсгөл зэрэг өгүүллэгт байдаг зохиомжийн элементүүдийг агуулдаг талаараа адил төстэй байдаг. Бодит баримтыг агуулгын гол үндэс суурь болгож авдаг учраас найруулал ямагт нийтлэлийн шинжийг хадгалдаг бөгөөд энэ нь түүнийг сэтгүүл зүйн бичлэгийн төрөл зүйл мөн гэдгийг нотолж байгаа хэрэг юм. Найруулалд уран сайхны болон нийтлэлийн элементүүдийг чөлөөтэй, уян хатнаар хосолсон байдаг. Зохиогч уран сайхнаар өгүүлж байснаа уншигчдад шууд хандан, өөрийнхөө санаа бодлыг хэлж, тэднийг хариу бодуулах, сэтгэгдлээ хуваалцах явдал түгээмэл байдаг нь нийтлэлийн шинж юм. Өгүүллэгт ерөнхийлөн нэгтгэн дүгнэсэн, хам дүрийг бүтээж түүндээ нийтлэг шинжийг илэрхийлдэг бол найруулалд жинхэнэ байгаа хүмүүсийг, тэдгээрийн шинж байдлын онцлогийг илрүүлэн дүрслэн бичдэг онцлогтой. Өөрөөр хэлбэл, “найрууллын уран зохиолоос ялгарах онцлог нь тодорхой хаягтай хүний тухай бичдэг учир дүрийн давтагдашгүй онцлог шинж нь хэв шинжит чанараасаа давамгайлж байдагт оршино” (56.111). Найруулал сэтгүүл зүйн нийтлэл – уран сайхны бичлэгийн төрөл болохын хувьд уран зохиолын бүтээлтэй харьцуулахад харьцангуй шуурхай төрөл зүйл юм. Сэтгүүл зүйн бусад бичлэгийн төрөл, зүйлүүдтэй харьцуулахад багагүй хүч хөдөлмөр, цаг хугацаа, ажиглалт, судалгаа шаардахын хамт танин мэдэхүйн янз бүрийн аргуудыг хэрэглэх замаар бүтдэг өвөрмөц төрөл мөн. Оросын сэтгүүл зүй судлаач М.С.Черепахов найрууллын дээрх шинжүүдийг үндэслэн “найруулал нь бодит байдлыг нэгтгэн дүгнэх, ухааруулан бодуулах зорилтыг биелүүлдэг бөгөөд баримтаас тэдгээрийн шинж чанарыг хоёр аргаар (1. Утга зохиолд байдаг чанар. 2. Нийтлэлд үйлчилдэг хүчин зүйл) товойлгон үзүүлдэг” (207.119) гэж дүгнэсэн байдаг. Найруулал зохиогчийн үйл явдлыг тусгах арга барил, зорилгоос шалтгаалан аян замын, асуудал дэвшүүлсэн, хөрөг, үйл явдлын (үз) гэсэн үндсэн дөрвөн хэлбэртэй байна. Манай орны тогтмол хэвлэлд гучаад оны үеэс найруулал гарч эхэлсэн бөгөөд энэ бичлэгийн төрлийн үүсэл, хөгжилд Д. Амбасэлмаа, Д.Нацагдорж, С.Буяннэмэх, Ц.Дамдинсүрэн, Б.Ринчен, М.Бизъяа, С.Дашдэндэв, С.Удвал, Л.Түдэв, А.Чойжилжав, М.Чойжил, С.Эрдэнэ зэрэг үе үеийн олон арван уран бүтээлч чухал хувь нэмэр оруулжээ.
Ангилал:Сэтгүүл зүйн дүрслэлийн хэлбэр Ангилал:Радиогийн төрөл зүйл Ангилал:Киноны төрөл зүйл Ангилал:Баримтат зохиол
5 сарын 26
5 сарын 26 нь Григорийн тооллын жилийн 146 дахь (өндөр жил бол 147 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 219 өдөр үлдэж байна.
Нарнаа зүдрэгсэд (кино)
Нарнаа зүдрэгсэд (Утомлённые солнцем) — Оросын найруулагч, жүжигчин Никита Михалковын 1994 онд бүтээсэн кино. 1930-аад оны сүүлээр болсон Сталины их хядлагад Улаан Армийн генерал хэрхэн өртөж талаар энэхүү кинонд өгүүлжээ. Генерал гэр бүлтэйгээ зуслан дээрээ амралтын өдрөө өнгөрөөж байгаа нэг өдөрт киноны үйл явдал өрнөдөг.
Энэхүү кино 1994 онд хэд хэдэн томоохон шагнал авсны дотор Каннын Кино Наадмын “Гран При”, Америкийн Кино Академийн “Шилдэг гадаад кино” шагналуудыг хүртжээ.
Үйл явдал
1936 оны зун ЗХУ. Армийн захирагч Сергей Петрович Котов эхнэр Маруся, охин Надя хоёртойгоо ууранд сууж байтал нутгийн тариачин ирж Зөвлөлтийн армийн танкууд тэдний газар нутгийг сүйдлэж байгааг ирж хэлнэ. Ганц амралтын өдөр нь саад болсон ч гэлээ Котов морь унан очиж цэргүүдийг буцахыг тушаадаг. Офицер түүний үгийг эсэргүүцэж уурлах үед Котов өөр нэг офицерийн малгайг өмсөж, Оросын иргэний дайны баатар, ахмад большевик болохоо таниулдаг. Котов радио хүлээн авагчаар Маршал Михаил Тухачевскийтэй ярихдаа түүнийг Миша хэмээн дотночлон дуудаж, танктай цэргүүдийг нь буцаана.
Үүнийг нь харсан эхнэр нь Котовыг тоглоом шоглоомоор “бүдүүлэг” гэж хэлэхэд охин нь харин санал нийлэхгүй буйгаа хэлж тэр гурав зуслангийнхаа байшин руу явцгаадаг. Тэнд Марусягийн хамаатнууд мөн амарч байдаг. Гэнэт тэдэн дээр гэр бүлийнх нь эртний танил Митя ирж гэнэтийн бэлэг барина. Митя, Маруся хоёр бие биедээ хайртай байсан боловч 1923 онд Митя гэнэт алга болсноос болж хайр дурлал нь бүтэлгүйтэж, Маруся судсаа ханаж амиа хорлохоор оролдож байсан удаатай. Надяд өөрийгөө “Митя ах” гэж дотно танилцуулсан түүнийг хэл сураггүй байгаад гэнэт ирсэн учрыг Котовоос өөр хүн гадарлахгүй байлаа.
Хувийн өш хонзондоо хөтлөгдөн баривчлахаар ирсэн гэдэгт итгэсэн Котов өөрийгөө Сталины ойрын үнэнч хүн гэдгээр айлган далайлгахыг оролддог. Сталиныг алах хуйвалдаанд оролцсон, тагнуул хийсэн, тэрсэлсэн хэргээр түүнийг баривчлах учир Любянка шоронд очсон хойноо энэ үгсээ давтаарай гэж Митя түүнд хэлдэг. Тэднийг ийнхүү маргалдах үед Надя ирсэн тул тэд найз нөхөд юм шиг худлаа жүжиглэдэг. Котовыг авч явахаар НКВД-ийн туршуулууд суусан хар машин тэдний гадаа ирнэ. Тэднийг ирэх үеэр залуу пионерууд Котовыг Иргэний болон Хувьсгалын дайны баатар хэмээн өргөмжилдөг. Котов пионеруудыг Иосиф Сталин болон ЗХУКН-д үнэнч байх тангараг өргүүлэхийг Митя харж зогсов. Машин ирсний дараа Котовыг суулгаад аваад явна.
Тэдний машинд Надя түр сууж үзэхийг хүсэх тул тэд аваад явдаг. Зуслангаас холгүйхэн газар Надя аавыгаа хурдан ирээрэй гэсээр үнсээд буудаг. Сталины ойрын хүн учир түүн рүү утсаар шууд залгаад өөрийг нь баривчилсан хүмүүсийг баривчлуулж чадна хэмээн Котов замдаа хэлдэг ч түүнийг тоодоггүй. Тэдний замд төөрсөн жолооч таарч зам асуух зуур Котов зугтахаар оролдон эсэргүүцэл үзүүлдэг ч НКВД-ийн туршуулууд түүнийг нүүр нүдгүй зодож гарыг нь толгойных нь ард гавладаг. Үүнийг харсан жолооч айн хэнд ч юу ч хэлэхгүй хэмээн тангараглаж явахыг хүсдэг ч түүнийг буудаж алдаг. Энэ үеэр Сталины зургийг тэнгэрт хөөргөсөн нь гарч ирэх бөгөөд Митя түүнийг хараад ёслодог.
Тэдний харгислалыг харсан Котов өөрийг нь баривчлах тушаалыг чухамдаа хэн өгсөн болохыг төвөггүйхэн ойлгож уйлдаг. Машин дотор Митя хөдлөхгүй, дуугарахгүй бодолд автан явна.
Митя Москвад ирснийхээ дараа гэрийнхээ угаалгын өрөөнд ванн дотроо судсаа ханаж амиа хорлодог.
Киноны төгсгөлд: Цэргийн захирагч Сергей Петрович Котов “бүх хэргээ хүлээсэн” тул 1936 оны 8-р сард буудуулж үхсэн. Маруся охиныхоо хамт баривчлагдаж, 1940 онд хорих лагерт нас барсан бол Надя Хрущевийн үед цагаадан суллагдаж, Казахстанд багшлах болжээ гэсэн бичиг гардаг. Найруулагч “Энэхүү киног Хувьсгалын нарнаа зүдэрсэн хүмүүст зориулав” гэсэн бичгээр төгсгөдөг.
Нэр
Киноны нэрийг 1930-аад онд ихэд түгсэн дуунаас сэдэвлэн өгчээ. Польшоор “Сүүлчийн Ням гараг” хэмээх энэхүү ая ЗХУ-д алдаршиж, оросоор шүлэг бичиж “Утомлённые солнцем” хэмээн нэрлэжээ. Өөрийнх нь ах Андрей Кончаловский 1979 онд бүтээсэн “Сибириада” кинондоо энэ дууг ашигласан байдгийг Никита Михалков бүр сүүлд 2007 онд мэджээ. Энэ тухайгаа тэрээр ахаасаа мөнгө хулгайсан юм шиг санагдаж байсан гэж хэлжээ. Киноны нэр мөн киноны хэд хэдэн хэсэгт гардаг галт бөмбөлгийг дүрсэлдэг. Төгсгөлд нь найруулагч киногоо “Хувьсгалын наранд зүдэрсэн хүмүүст зориулав” гэсэн байдаг билээ.
Түүхийн нөлөө
Митягийн дүрийг Цагаан Армийн генерал байсан Николай Скоблинаас сэдэвлэн бүтээжээ. Скоблин 1930-аад оны үед Францад зугтан гарсан Цагаантны офицеруудыг баривчилдаг байв. 1937 оны 9-р сарын 22-нд Скоблин эхнэрийнхээ хамт Оросын Бүх Цэргийн Зөвлөлийн генерал Евгений Миллерийг НКВД-д баривчилж өгсөн бөгөөд Миллерийг хар тамхиар мансууруулж, хулгайлан, Ле Хаврэ боомтоос Зөвлөлтийн хөлөг онгоцонд суулган явуулжээ. Генерал Миллерийг ЗХУ-д очсны дараа эрүүдэн шүүж, цаазласан юм. Скоблин өөрөө Испани руу зугтжээ. НКВД-ийн туршуулууд түүнийг Испани, Франц, Зөвлөлтийн хөлөг онгоцонд ална гэдгийг тэр мэддэг байв. Түүнийг эхнэр Надежда Плевитскаяагийн хамт баривчилсан бөгөөд шоронд үхжээ.
Үргэлжлэл
Никита Михайлков киноныхоо үргэлжлэл “Утомлённые солнцем 2: Предстояние” 2010 онд, “Утомлённые солнцем 2: Цитадель” 2011 онд бүтээж дэлгэцнээ гаргасан. Эдгээр нь оросын кино урлагийн түүхэнд хамгийн өндөр буюу 55 сая ам.долларын өртгөөр бүтжээ.
Театрийн тайзнаа
Жүжгийн зохиолч Питер Фланнери киноноос сэдэвлэн ижил нэртэй жүжгийн зохиол бичсэн нь 2009 оны 3-р сард Лондонгийн Нэйшнл Театрт тавигджээ. Жүжгийн гол дүр генерал Котовт Ирландийн жүжигчин Сиаран Хиндс, Митяд Рори Кинниар, Марусяд Мишел Докэри нар тоглосон.
Ангилал:1994 оны кино Ангилал:Оросын кино Ангилал:Уран сайхны кино
Стара Загора
Ста́ра-Заго́ра (болгараар Стара Загора) — Болгарын Стара Загора аймгийн төв, 137,881 хүнтэй хот.
Лавлах бичиг
Ангилал:Болгарын хот
Владимир Путин
Владимир Путин (1952 оны 10 дугаар сарын 7-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод төрсөн) нь Оросын Холбооны Улсын хоёр дахь болон дөрөв дахь дэх ерөнхийлөгч юм. ОХУ ын Ерөнхий сайд, “Нэгдсэн Орос” намын дарга, ОХУ-ын Ерөнхийлөгч. 2000-2008 оны хооронд ОХУ ын 2 дахь Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан юм. 1999 оны сүүлээс 2000 оны хооронд Оросын ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч, 1999 онд ОХУ ын Ерөнхий сайд, 1998-1999 онд Холбооны Аюулгүй Байдлын газрын дарга, 1997-1998 онд Ерөнхийлөгчийн тамгийн газрын орлогч дарга, 1996-1997 онд Ерөнхийлөгчийн ажлын албаны орлогч дарга, 1975-1990 оны хооронд ЗХУ ын Улсыг Аюулаас хамгаалах газар ажиллаж байсан. 1997 онд Эдийн засгийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ.
Түүний авилга хээл хахууль, улс төрийн өрсөлдөгчөө хавчин дардаг түрэмгийлэл, империализм, Гүржийн дайн болон Украины дайныг өдөөсөн үйлдэл зэрэг нь олон улсад хүчтэй шүүмжлэл дагуулдаг юм.
Путиний хүүхэд нас, сурлага (1952-1975)
Владимир Владимирович Путин 1952 оны 10 дугаар сарын 7-нд Ленинград хотод төржээ. Түүний ээж Мария Ивановна Путина үйлдвэрийн ажилчин, харин эцэг Владимир Спиридонович Путин 1930 оны үед шумбагч онгоцны усан цэрэг байжээ. Дэлхийн 2-р дайн ы үед эцэг нь НКВД-ийн тагнуулын хорлон сүйтгэх тасагт ажиллаж байв. Дайны жилүүдэд бүслэлтэд байсан Ленинградыг хамгаалах үйл хэрэгт оролцож явжээ. Дайны дараа Ленинградын Егоровын нэрэмжит Вагоны үйлдвэрт ажилласан байна. 2003 онд Польшийн нэгэн сонинд Путиний эцэг нь дэлхийн 2-р дайн үед Зөвлөлтийн талд биш, харин казачийн хэсэгт хүчин зүтгэж байсан гэсэн дуулиантай мэдээлэл хэвлэгджээ. Путинийг төрийн тэргүүн болох үед түүний гарал, удам угсааны тухай олон янзийн үлгэр домог мэт таамаглал сонин хэвлэл дээр гарч байлаа. Гэхдээ ОХУ-д гэхээсээ илүү хилийн чанадад энэ тухай дуулиан илүү газар авчээ. “Владимир Путинтай хийсэн яриа” номонд Путин “миний хоёр ах 1930 аад оны үед төрсөн. Нэг нь нярай байхдаа нас барсан. Харин нөгөө нь Ленинградын бүслэлтийн үед өвчний улмаас нар барсан” гэж ярьжээ. Путин Ленинградын нийтийн байранд өсөж торнижээ. Хүүхэд байхаасаа л тагнуулчтай кино үзэж тагнуулч болохыг мөрөөддөг байжээ. Тэр ерөнхий боловсролын дунд сургуулийн 9-р ангид сурч байхдаа Улсыг Аюулаас Хамгаалах Хороонд (КГБ) өөрөө хандаж, тагнуулч болох хүсэлтэй гэдгээ илэрхийлсэн байна. Тухайн үед түүнд эхлээд хуулийн боловсролтой болох ёстой гэж зөвлөжээ. Путин сурагч байхдаа бокс, самбо, жудо бөхөөр хичээллэдэг байв. 1970 онд тэр Ленинградын улсын Их сургуулийн хуулийн тэнхимд элсэн оржээ. Хууль, эрх зүй, герман хэл судалжээ. Их сургуульд сурч байхдаа ч тэр жудо бөхөө орхиогүй бөгөөд самбо, жудо бөхийн спортын мастерын зэрэгтэй болж авчээ. 1976 онд Ленинградын жудо бөхийн аварга болжээ. 1975 онд их сургуулиа төгсөхөд нь түүнийг ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас Хамгаалах Хороонд (УАХХ -КГБ СССР) хуваарилсан байна.
Тагнуулын байгуулагад (1975-1990)
Сэтгүүлчдийн олж мэдсэнээр бол Путин 1975 оноос 1990 оны хооронд ЗХУ ын УАХХ-ны гадаад тагнуулын ажил хариуцсан 1-р хэлтэст ажиллажээ. Гэхдээ энэ нь баттай мэдээлэл биш. Учир нь Путиний өөрийнх нь хэлсэнээр эхлээд түүнийг УАХХ-ны Ленинградын салбарын нарийн бичгийн газар ажилуулжээ. Дараа нь сөрөх тагнуулын ажилд шилжүүлсэн байна. Сөрөх тагнуулын албанд тэр 5 сар ажиллажээ. Тэрс үзэлтэнүүдэд няцаалт өгөх ажилд тэр оролцож байжээ. Сөрөх тагнуулын албанд ажиллаж байхад гадаад тагнуулын тасгийнхан түүнийг анзаарч хамтран ажиллах санал тавьжээ. Путин зөвшөөрсөн байна. Тэр нэг жилийн турш тусгай бэлтгэл хийжээ. Дараа нь Ленинград хотод ирээд УАХХ-ны 1-р хэлтэст ажиллажээ. 4 жил 6 сарын дараа тэр Москвагийн Улаан тугийн дээд сургууль (өнөөгийн гадаад тагнуулын академи) орж 1985 онд төгссөн байна. 1985 оноос 1990 онд Путин Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Ард Улс ын /БНАГАУ/ Дрезден хотод ажиллаж амьдарчээ. Дрезден хот дахь ЗХУ-БНАГАУ-ын “Найрамдалын Ордоны” захиралын албан тушаал хашсан байна. Түүнийг Германд ажиллаж байсан тухай мэдээлэл хомс байдаг. Тэр бүрэн эрхэт төлөөлөгч, хэлтсийн даргын туслах, УАХХ-ны төлөөлөгчийн газрын намын хорооны гишүүн байжээ. Тэр мэдээллэгч элсүүлэн авах, мэдээлэл олж авч боловсруулаад төв рүүгээ илгээх ажил хариуцаж байжээ. Ардчилсан Германы улс төрийн нам, намын доторх чиг хандлага, ирээдүйн лидерүүдийн тухай мэдээлэл, нам, төрийн ямар албанд хэн томилогдож дэвших магадлалтай байгаа тухай мэдээлэл цуглуулдаг байжээ. Путин аж үйлдвэрийн тагнуул хийж, ЗХУ-БНАГУ ын тусгай албадын харилцаа холбоог хариуцаж байсан. БНАГАУ-ын Үндэсний ардын армийн өмнө гарамгай гавъяа байгуулсан тул медаль хүртсэн гэж барууны хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлүүд нотолжээ. Медалиар шагнуулж байснаа Путин хүлээн зөвшөөрсөн ч аж үйлдвэрийн тагнуул хийдэг байсан гэдэг бол “ор үндэсгүй хардлага” гэж хэлжээ. 1989 онд БНАГАУ-д нийгмийг хамарсан үймээн дэгдэж эхлэх үед Зөвлөлтийн цэргийн бүлэгт хандан тусламж хүссэн байна. Гэтэл тэд Москвагийн зааварчилгаагүй юу ч хийж болохгүй гэж хариу өгчээ. Харин Москва чимээгүй байлаа. “Тухайн үед ЗХУ байхгүй болчихсон юм шиг санагдаж байлаа. ЗХУ –ын эрх баригчид "хөдөлгөөний саатал" хэмээх өвчин туссан нь тодорхой болсон” гэж Путин хожим хэлсэн байдаг.
Санкт-Петербургт ажилласан он жилүүд (1990-1996)
1990 оны 6 дугаар сард Путин төрөлх хотдоо эргэж иржээ. Тэр Ленинградын Их сургуулийн проректор Анатолий Собчак ийн олон улсын харилцааны асуудал эрхэлсэн туслах болжээ. Ленинградын их сургууль дахь УАХХ-ны төлөөлөгч гэсэн давхар алба хашиж байв. Энэ үед Путин олон улсын хувийн эрх зүй сэдвээр эрдмийн ажил бичих төлөвлөгөөтэй байжээ. 1990 онд Ленинградын их сургуульд ажиллахаас гадна хотын хурлын зөвлөлд орсоноор улс төрд анх хөл тавьсан байна.
Ленинград хотын Зөвлөлийн дарга Анатолий Собчак Путинд дэмжлэг үзүүлж байлаа. Собчакийг анх залуу багш байхад нь Путин анх танилцаж байжээ. Ирээдүйн оросын удирдагч түүний хэд хэдэн семинарт сууж байжээ. Путин Собчакийн гадаад харилцаа хариуцсан зөвлөхийн албан тушаалыг давхар хашив. Ленинград хотын гадаад харилцааг хөгжүүлэхэд Путин оролцжээ. 1990 онд Ленинград хотын Зөвлөлийн Марина Салье, Юрий Гладков тэргүүтэй хэсэг гишүүд Собчакийн туслахыг бүрэн эрхээ урвуулан ашигласан гэж буруутгаж байжээ. Түүхий эд, өнгөт металл хилийн чанад руу гаргах лизенц өгөөд оронд нь хотод хүнсний бүтээгдэхүүн нийлүүлэх болно гэж тохиролцсон байна. Гэвч цаад нөхдүүд нь амлалтаа биелүүлсэнгүй. Гэвч үүнд Путин буруу байсангүй. Тэр энэ гүтгэлэгийг даван туулж чадсан юм. Намайг ажлаас минь халуулах гэж л хэсэг нөхдүүд үүнийг зохион байгуулсан гэж хожим нь Путин дурсан ярьжээ. Учир нь КГБ-д ажиллаж байсан тагнуулч хэсэг бүлэг хүмүүсийн булхайтай наймаанд нь саад болоод байжээ.
1991 оны 6 дугаар сард Санкт-Петербург хотын Захирагчийн албан тушаалд А.Собчак сонгогдсон байна. Путин хотын захирагчийн гадаад харилцаа эрхэлсэн хорооны дарга болжээ. Олон улсын харилцаа, холбоо, гадаадын хөрөнгө оруулалтын асуудлыг хариуцжээ. Хүнсний бүтээгдэхүүнээс эхлээд машин, тоног төхөөрөмж худалдан авах, Санкт-Петербургийн үйлдвэр, аж ахуйн нэгжийн бүтээгдэхүүнийг гадаадын зах зээлд нийлүүлэх гэх мэт олон ажилыг амжуулах шаардлагатай болжээ. Санкт-Петербург хотод валютийн бирж байгуулах, BNP-Drezdner Bank (Rossija), "Астория" зочид буудал байгуулах Путин ямар нэг хэмжээгээр оролцсон байна. ОХУ-д 1991 оны 8 дугаар сард болсон үймээний үеэр Путин КГБ-ээс халагдах хүсэлтээ гаргажээ. Эхний удаа түүний хүсэлтийг КГБ хүлээн аваагүй бол харин энэ удаа нөхцөл байдал эрс өөрчлөгдөж түүний хүсэлтийг нь ёсоор болгожээ.
Путин 1994 онд Санкт-Петербург хотын Засгийн газрын даргийн нэгдүгээр орлогч болжээ. Хотод гадаадын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх талаар ч анхаарч ажиллаж байлаа. Путин геополитикийн асуудалд ч онцгой анхаарч байлаа. 1996 онд тэр Умард Атлантын Цэргийн Эвслийг /НАТО/ өргөтгөж байгааг эрс шүүмжилдэг байжээ. Умард Атлантын Цэргийн Эвслийн дорно зүг рүү өргөтгөх нь Европын амар амгалан тогтвортой байдалд сөрөг нөлөө үзүүлнэ гэдэг итгэлтэй байв. Хэрвээ Европт дахин хүнд нөхцөл байдал үүсгэхийг хүсэж байгаа бол Умард Атлантын Цэргийн Эвслийг дорно зүг рүү тэлэх нь энэ чиглэлд хийгдэж байгаа анхны алхам болно гэж Путин хэлж байжээ. Балтийн тэнгисийн эргийн орнууд өөрсдийн аюулгүй байдлаа хангахын тулд Умард Атлантын Цэргийн Эвсэлд нэгдэх биш, харин Оростой хоёр талын гэрээ байгуулах нь зөв алхам хэмээн Путин үздэг байсан юм. Санкт-Петербургийн Захирагчийн нэгдүгээр орлогч Оросын улс төрийн амьдралд ч оролцох болжээ. 1995 онд тэр “Наш Дом-Россия” намыг тэргүүлэн орон нутгийн сонгуульд оролцсон байна. Ажиглагчдийн саналаар бол Путин сонгуулийн өмнөх технологийг мэдэхгүй байсан тул амжилтанд хүрээгүй байна. 1996 онд Санкт-Петербуг хотын даргийн 1-р орлогчийн албан тушаалаас чөлөөлөгджээ.
Москвад ажилласан он жилүүд: Ерөнхийлөгчийн тамгийн газар, Холбооны Аюулгүй Байдлын газар. (1996-1999)
Анатолий Собчакийг сонгуульд ялагдсанаас хойш хэдэн сарын дараа Путин Москва руу шилжин иржээ. Тэр Ерөннхийлөгч Борис Ельцин ий засаг захиргаанд ажилд уригдан оржээ. В.Путин Москвад ирээд шууд л Ерөнхийлөгчийн тамгийн газар ажилд орсон нь сонирхол татдаг. Анатолий Чубайсийн дэмжлэгтэйгээр Путин ийм өндөр албан тушаал хаших болсон гэж барууны хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлийнхэн таамагладаг байна. 1996 оны 8 дугаар сараас Путин ОХУ ын ерөнхийлөгчийн Хэрэг эрхлэх газрын дарга Павел Бородин ы орлогч болжээ. Энэ албан тушаалд Путиний хариуцсан асуудал нь хилийн чанадад байгаа оросын өмч хөрөнгө, хууль эрх зүйн асуудал багтаж байжээ. 1997 оны 3 дугаар сарын 25 нд Путин Ерөнхийлөгчийн тамгийн газрын даргийн орлогч, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын хяналтын дарга болжээ. Энэ албан тушаалд томилогдохдоо Путин зэвсэг хүчин, цэргийн аж үйлдвэрийн аж ахуйн асуудал, улсын төсвийг хэрхэн захиран зарцуулж байгаад хяналт тавина гэж мэдэгдэж байлаа. Захиргааны хяналтын газрын үйл ажиллагаа нь зөвлөмжийн шинж чанартай байх бөгөөд хэрвээ хууль зөрчсөн тухай баримт нотолгоо олох юм бол хууль сахиулах байгуулагад дамжуулна гэж онцлон тэмдэглэжээ. Шинэ албанд томилогдоод гарын үсэг зурсан хамгийн анхны баримт бичиг нь төсвийн хөрөнгийг үр ашиггүй үрэн таран хийж байгаа эсэхийг шалгах тухай байлаа. 1997 оны 6 сард Путин “Санкт-Петербургские Ведомости” сониний ажиглалтын зөвлөлийн гишүүний албан тушаалаас чөлөөлөгджээ.
1997 оны 9 дүгээр сарын 19-нд ОХУ ын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөлд эдийн засгийн аюулгүй байдал хариуцсан хороонд багтсан байна. 1998 оны 5 дугаар сард Ельциний засаг захиргаанд томоохон халаа сэлгээ хийгдэж 5 сарын 25 нд Путин орон нутгийн бодлого хариуцсан даргийн орлогч болжээ. Орон нутгийн бодлого хариуцсан албан тушаал нь өмнөх ажлаа бодвол сонирхолтой байлаа гэж Путин хожим дурссан байдаг. 7 дугаар сарын 27-нд Оросын ерөнхий сайд Сергей Криенко Холбооны Аюулгүй Байдлын Газрынханд шинэ даргатай болж байгааг нь дуулгажээ. Тэр Путинг энэ байгуулагын даргаар томилохдоо тусгай албанд ажиллаж байсан, эдийн засгийн гэмт хэргийг илрүүлж байсан туршлагатай хүн гэж тодорхойлсон байна. Харин Путин Холбооны Аюулгүй Байдлын газартаа эргэн ирж байгаа минь төрөлх гэртээ очиж байгаагаас өөрцгүй. Эрч хүчтэй ажиллах болно гэж мэдэгдсэн байна.
Холбооны Аюулгүй Байдлын газрынхан Путинийг даргаар нь томилогдсонд тийм ч тааламжтай хандаагүй байна. Учир нь Путин сөрөг тагнуулын албанд бус, харин гадаад тагнуулын албанд байсан юм. Путин энэ албанд удахгүй гэсэн цуурхал байсан тул ихэнхи хүмүүс Путинийг төдийлөн тоогоогүй байна. Ерөнхийлөгч Ельцин Холбооны Аюулгүй Байдлын газрын даргаар Путинг томилсон нь цаагуураа тусгай албынханы дэмжлэг хүлээх гэсэн оролдлоготой холбоотой байлаа. Албан ёсоор Путиний өмнө эдийн засгийн гэмт хэрэгтэй хийх тэмцэлийг эрчимжүүлэх гэсэн даалгавар байлаа. Харин үнэн хэрэг дээрээ бол Борис Ельцинийг дахин 3 дахь удаагаа улираан сонгогдох нөхцөлийг хангах, хэрвээ энэ төлөвлөгөө амжилтгүй болох юм бол найдвартай хүний гарт Засгийн эрхийг шилжүүлэх явдал байлаа. Путин Холбооны Аюулгүй Байдлын газар бүтцийн өөрчлөлт хийж төв аппаратыг нь 6000 аас 4000 болгож цомхотгожээ. Холбооны Аюулгүй Байдлынхан бүтцийн өөрчлөлтийг сэтгэл түгшин хүлээн авсан юм. Орон тооны цомхотголд орсоноос халагдах өргөдөлөө өгөх нь зөв гэж бодсон хүмүүс ч байлаа. Холбооны Аюулгүй Байдлын Газрын томоохон удирдах албан тушаалд Санк-Петербург хотын уугуул хүмүүс эзэлж эхэлсэн юм. Путин “Коммерсант” сонинд өгсөн ярилцлагадаа өөрийн ажлын тэргүүлэх чиглэл нь эдийн засгийн гэмт хэрэгтэй тэмцэх, гадаадын тагнуулын байгуулагын үйл ажиллагаанд хяналт тавих, алан хядлагийн эсрэг явуулах үйл ажиллагааны арга боловсронгуй болгох гэж тодорхойлжээ. Оросын дотоод хэргийн сайд Сергей Степашин Холбооны Аюулгүй Байдлын Газар, Цагдаагийн байгуулага нэгдэх ёстой гэсэн саналыг Путин дэмжээгүй байна.
1998 оны 9 дүгээр сард Путин ТУХН орнууд, Киргизийн тусгай албаны удирдагчдын уулзалтанд оролцжээ. Энэ уулзалтаар арьс өнгө, үндэс угсаагаар ялгаварлан гадуурхах, шашин шүтлэг,ээс болж гарч байгаа гэмт хэргийг таслан зогсоох тухай яригдсан байна. 1998 оны 11 дүгээр сард Путин төрийн албаны бүх шатанд авилага түгээмэл байгааг анхааруулжээ. 1998 оны 11 сард Борис Березовский той холбоотой дуулиан нийгмийг цочирдуулсан юм. Березовскийтой холбоотой дуулиан нь засгийн эрхийн төлөөх тэмцэл байсан гэж хэвлэлийнхэн дүгнэдэг. 1998 оны 10 дугаар сард Путин ОХУ ын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөлд байнгийн гишүүн болж 1999 оны 3 дугаар сараас 8 сар хүртэл энэ байгуулагад нарийн бичгийн дарга байсан.
Ерөнхий сайд, Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч (1999-2000)
1999 оны 8 дугаар сарын 9-нд Сергей Степашин огцорч, харин В.Путин ОХУ ын Засгийн газрын тэргүүний үүрэг гүйцэтгэгч болжээ. 1999 оны намар Борис Ельцин телевизээр хандан ард түмэндээ үг хэлэхдээ Путинийг өөрийнхөө ирээдүйн залгамжлагч гэж зарлан хэлсэн юм. Владимир Путин ч 2000 онд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж өрсөлдөх бодолтой байна гэдгээ зарлажээ. Сергей Степашин албан тушаалаасаа огцорсон нь түүний үйл ажиллаагааг сөргөөр дүгнэсэн хэрэг биш, харин Ерөнхийлөгч, Төрийн ДУМ-ын сонгуулийн өмнө улс орныг бэлтгэх, Кавказад нөхцөл байдал хүндэрч байгаа тул улс орны аюулгүй байдлыг хангах шуурхай арга хэмжээ авах үүднээс Засгийн газарт халаа сэлгээ хийсэн гэж Путин танхимынхаа анхны хуралдаан дээр мэдэгджээ. Гэвч шинэ ерөнхий сайд асар богино хугацаанд сонгогчдийн итгэлийг хүлээнэ гэдэг маш хүнд даалгавар байлаа. Путин ерөнхий сайд болоод Сергей Степашины явуулсан бодлого, тэргүүлэх чиглэлийг хэвээр хадгална гэж ярьж байлаа. 1999 оны 8 сарын 16 нд ОХУ-ын Төрийн ДУМ Владимир Путинийг ерөнхий сайдын албан тушаалд жинхэлж баталжээ.
Ерөнхий сайд Путин 1999 онд Кавказын асуудалд ач холбогдол өгчээ. Дагестан, Чечень руу цэрэг оруулжээ. Энэ үед Оросын томоохон хотуудад хэд хэдэн удаа орон сууцны барилгад дэлбэрэлт болов. Энэ алан хядах ажиллагааг Чечений салан тусгаарлагчид зохион байгуулсан гэж тагнуулынхан үзжээ. Харин Чеченьд хийж байгаа цэргийн ажиллагааг зөвтгөхийн тулд Путин тусгай албаныханаар дэлбэрэлт үйлдүүлсэн гэж цуурхал дэгдэж байлаа. Үүнийг Путин эрс няцааж байлаа. Путин Дагестанд үр дүньэй цэргийн ажиллагаа хийж, бас ЗХУ задарсанаас хойш аьтсан Оросын зэвсэгт хүчний хямралд цэг тавьжээ. Үүний дараа Чеченийг ОХУ ын бүрэлдэхүүнд буцааж оруулах төлөвлөгөөг хэрэгжүүлнэ гэж Путин мэдэгдэв.Богино хугацааны дотор оросын цэргүүд Чечний газар нутгийн 80 хувийг хяналтандаа авсан байна. Чечений ард түмэн гэмт хэрэгтнүүдийн дэглэмээс ангижирах ёстой. Төр засаг Чечений ард түмний эрх ашгиийн төлөө ажиллах болно гэж онцлон тэмдэглэжээ. Чеченьд амжилттай болсон цэргийн ажиллагааны дараа Путиний нэр хүнд нийгэмд өсчээ. Парламентын сонгуульд Путин амжилттай оролцсон байна. Засгийн газрын талыг баримталдаг “Единство” блок Төрийн ДУМ-д авсан саналаараа 2-рт, Путинийг ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших юм бод дэмжих болно гэж мэдэгдсэн “Барууны хүчний холбоо” блок ч чамлахааргүй суудал авсан байна. Сөрөг хүчний коммунист нам Төрийн ДУМ-д туйлын олонхи байдлаа алджээ.
Путиний нэр хүнд өндөр байгаа нь “Единство”, “СПС”-ийн амжилтын түлхүүр болсон гэж барууныхан дүгнэв. Сергей Шойгун тэргүүлсэн “Единство” блок байгуулагдаад удаагүй, “СПС” блок сонгуульд амжилт гаргах болно гэж хэн ч зүүдлээгүй байлаа. Примаков, Лужков нарын тэргүүлсэн “Эх орон –Бүх Орос” нам хамгийн муу амжилт үзүүлсэн байна. Путинийг ерөнхийлөгч болоход Лужков, примаков нар хамгийн голд өрсөлдөгч нь болно гэж олон хүн тооцоолж байлаа. 1999 оны 12 сарын 31-нд Борис Ельцин төрийн тэргүүний албан тушаалаасаа огцорч байгаагаа мэдэгджээ. Путин ОХУ ын ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч болжээ. Путин шинэ ажилд ороод гарын үсэг зурсан хамгийн анхны бичиг баримт нь Борис Ельцинд өгөх халамж, үйлчилгээ, нийгмийн хангамжийн тухай байлаа. 1999 оныг дүгнэхдээ сэтгүүлчид Путиний байр суурь бэхжиж, улс оронд тогтвортой байдал үүссэн гэж бичиж байлаа.Путин бол гомо хүн байсан юм.
Ерөнхийлөгчийн эхний бүрэн эрхийн хугацаа (2000-2004)
2001 оны 3-р сард Путин анх удаа засгий газартаа халаа сэлгээ хийжээ. ОХУ ын батлан хамгаалахын сайдаар Сергей Иванов томилогджээ. Үүний дараа ажиглагчид ОХУ ын засгийн газрын гишүүдийн бүтцийгсудлаад үндсэн хоёр фракц байна гэж дүгнэлт хийжээ. Эхнийх нь хуучин ерөнхийлөгч Ельцинийг тойрон хүрээлэгчид, нөгө нь Санкт-Петербургийн улс төрчид. Бас хүчнийхэн, шинэчлэлийн төлөө эдийн засагчид гэж бүлэглэл болгон хуваах тохиолдол ч байлаа. Путин эхний удаа төрийн тэргүүн байхдаа томоохон бизнесийн бүлэглэлүүдтэй хэл амаа ололцох гэж их хүчин чармайлт гаргажээ. Путин олигархуудтай 2000 онд дараах тохиролцоог хийсэн гэж ажиглагчид мэдэгджээ. Кремль тэдний өмчид халдахгүй. Үүний хариуд тэд Кремлийн ордны бодлогыг дэмжих үүрэг хүлээжээ. Бүр 1999 онд Путин олигархуудтай ямар харилцаатайг нь хэвлэлийнхэн сонирхжээ. Тухайн үед Путин би олигархуудтай муудалцаагүй гэж ярьж байсан юм. 2000 онд Путин Березовский нарын хооронд үл ойлгогдох байдал үүссэн байна. Сэтгүүлчдийн таамаглаж байгаагаар Ельциний залгамжлагч нь болж байхад Березовский дэмжиж байлаа. Тэгвэл Березовский Путиний эсрэг төлөвлөгөө гаргажээ.
Путинтай муудалцсан дараагийн хүн бол тэрбумтан Гусинский байлаа. Тэр хэвлэл мэдээллийн салбарын бизнеснээс шахагдсан юм. Эрх баригчид төв телевизэд аажмаар хяналтаа тогтоожээ. Оросын ОНМХ-үүд Чечений асуудал гэх мэт томоохон даацтай асуудлаар мэдээлэл хийхдээ заавал ерөнхийлөгчийн амыг харах болжээ. Олигархуудаас Путинтай муудалцсан дараагийн бизнесмэн нь Михаил Ходорковский болов.”ЮКОС” компаний захирал Кремлийнхэнтэй өрсөлдөж сөрөг хүчний улс төрийн намынханд санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх болжээ. Путинийг бизнесмэнүүдтэй уулзах үед Ходорковский газрын тосны салбарт төрийн авлигал газар авсан гэж хэлжээ. 2003 оны 10 сарын 25 нд ОХУ ын хууль сахиулах байгуулагийнхан Ходорковскийн эсрэг эрүүгийн хавтаст хэрэг үүсгэсэн байна. Түүнийг татвар төлөхөөс зайлсхийсэн, луйвар хийсэн гэж буруутгажээ. Путинийг 2 дахь удаагаа төрийн тэргүүн байхад “ЮКОС-ын хэрэг” телевизийн мэдээллийн хөтөлбөрийн хамгийн дуулиантайд нь тооцогдож байлаа. 2005 оны 5 сарын 31-нд Ходорковскийг шүүх хурал дуусжээ. Барууны хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлүүд Ходорковскийг өмөөрч, Кремлийг шүүмжилсэн мэдээлэл дамжуулж байлаа. Ходорковский 9 жил шоронд хоригдох ял авсан байна. 2005 оны 9 сарын 22 нд шүүх түүний ялыг хөнгөрүүлж нэг жилээр богиносгожээ. Олигархуудтай муудалцах нь маш эрсдэлтэй. Учир нь оросын эдийн засгийн хөгжилд томоохон бизнесмэнүүд ихээхэн нөлөөтэй юм. Путинийг ерөнхийлөгч байх үед Оросын эдийн засгийн өсөлт нь гайхалтай нэмэгджээ.
ОХУ-ын ДНБ-ний хэмжээ 6,5 хувиар нэмэгджээ. Оросын гадаад өрийн хэмжээ нь ДНБ-ны 50 хувь байсан бол 30 хувь болжээ. Путин гадаад бодлогодоо АНУ, Европын холбооны орнуудтай тогтоосон харилцаагаа бэхжүүлэх, Умард Атлантын Гэрээний байгууллага хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлэх, Оросын дэлхийн худалдааны байгуулагад элсүүлэх бэлтгэл ажлыг хангасан юм. АНУ ын ерөнхийлөгч Жорж Буш, Путин нарын хувийн харилцаа ч маш дотно болжээ. 2001 оны 9 сарын 11 өдрийн Нью Йорк дахь дэлхийн худалдааны байгуулагад гарсан алан хядах ажиллааганы дараа Оросын эрх баригчид Вашингтоны дэмжиж байлаа. Нью Йоркт алан хядах ажиллагаа гарсаны дараа Путин АНУ-д туслах санал тавьсан юм. 2002 оны 5 сард хоёр их гүрний төрийн тэргүүн нар Москва хотод стратегийн довтолгооны зэвсэг хорогдуулах гэрээ байгуулсан юм. Үүний дараа Орос-НАТО-гийн зөвлөл шинээр байгуулжээ. Энэ зөвлөлд алан хядлага, бусад заналхийлэлийн асуудлаар эн тэнцүү дуу хоолойгоо илэрхийлэх болжээ. 2003 онд АНУ-ын засаг захиргаа Иракт цэргийн ажиллагаа хийхэд орос улс дэмжээгүй юм. Гэхдээ Вашингтон, Москвагийн харилцаанд тийм ч ноцтой сэв суугаагүй юм. Судлаачид Путин АНУ тэргүүтэй барууны орнуудтай харилцаагаа сайжруулах талаар зоримог алхам хийсэн гэдэг. Чечений асуудлаар ч европын орнууд шүүмжлэл тавих нь багасжээ.
Путин анхны ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаагаа хэрэгжүүлж байхад оросын нийгэмд хэд хэдэн удаа ноцтой хямрал нүүрлэсэн юм. 2000 оны 8 сард “Курск” шумбаг хөлөг онгоц Баренцийн тэнгист сүйрч 118 хүн амь насаа алдсан юм. Энэ хямралын үеэр Путиний нэр хүнд нэлээн унажээ. Атомын шумбагч хөлөг онгоц осолдсон тухай Путин мэдээд амралтааэ зогсоож осол болсон газар руу очжээ. Путин америкийн CNN телевизийн сэттгүүлч Ларри Кингэд 9 сарын 8 нд ярилцлага өгөхдөө хэлсэн үг нь бүр ч олны зэвүүцлийг төрүүлжээ. Курск шумбагч хөлгийн хувь заяаны тухай асуухад Путин “тэр живсэн” гэж инээмсэглэн хариулсан юм. 2002 онд дахин шинэ хямрал тулгарлаа. 10 сарын 23 нд Москва хотод “Норд-Ост” мюзикл тоглож байхад Мовсара Бараевагийн толгойлсон зэвсэглэсэн Чечений алан хядагчид үзэгчдийг барьцаалав. Алан хядагчид Чеченьд байгаа оросын цэргүүдийг гаргахыг шаарджээ. 10 сарын 25 нд Путин Кремлийн ордонд зөвлөлгөөн хийжээ. Үүний дараа Холбооны Аюулгүй Байдлын газрын дарга Патрушев: “Хэрвээ алан хядагчид барьцааны хүмүүсийг суллах юм бол тэдний амийг өршөөх болно” гэжээ. 10 сарын 25-ний өдрийн орой хэрвээ бидний шаардлагийг хүлээн авахгүй бол барьцааны хүмүүсийг нэг нэгээр нь хорооно гэж заналхийлжээ. Иймээс 10 сарын 26-нд үзэгчдийн танхимд унтуулах хий оруулжээ.
Үүний дараа Норд-Ост руу тусгай албанхан оржээ. Унтуулах хийнд хордож 129 хүн эмнэлэгийн тусламж авсан юм. Үүний дараа Кремлийг удирдагчдыг барууны хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлийнхэн шүүмжилж байлаа.Путин төрийн тэргүүн байхдаа улс орныхоо замналыг тодорхойлсон Холбооны Зөвлөлд хандсан илгээлт явуулах болжээ. Холбооны Зөвлөлд хандсан гэх боловч үнэндээ энэ нь нийгмийн бүх давхрааныханд хандсан хэрэг байсан юм. 2000 оны 7 сарын 8-нд Путин анхны илгээлтэндээ төрийг бэхжүүлэх шаардлагатай гэж онцлон тэмдэглэж байсан юм. Учир нь ЗХУ задарсаны дараа улс орныг задлах чиг хандлага даамжираад байлаа. 2001 оны 4 сарын 3-нд явуулсан хоёр дахь илгээлтэндээ улс орны бүрэн бүтэн байдал хадгалагдсан. Харин одоо төрийн аппаратыг үр дүнтэй ажиллуулах хэрэгтэй байна гэж бичжээ. 2001 оны илгээлт нь маш нарийн нэг бүрчлэн бичигдсэн байлаа. Нийгмийн хангамж, эдийн засгийн өсөлт, Чечений асуудал, олон улсын харилцааны талаар тусгасан байв. 2002 оны 4 сарын 18-нд Путин хүн амын амжиргааны түвшинг сайжруулах нь тэргүүлэх зорилт байна гэж 3 дахь илгээлтэндээ цохон тэмдэглэсэн байв. 2003 оны 5 сарын 16-нд гаргасан 4 дэхь илгээлт нь сонгуулийн өмнө ард түмэндээ хаягласан мэдэгдэл байлаа. Тэр төрийн тэргүүнээр ажиллах хугацаандаа ямар амжилтанд хүрснээ илэрхийлсэн байна. Хүчирхэг гүрний байр сууриа эргүүлэн олж авах нь хэтийн зорилт мөн гэж Путин цохон тэмдэглэжээ. 2010 гэхэд Путин ДНБ хэмжээг 2 дахин нэмэгдүүлнэ гэжээ. 2003 оны 12 сард ОХУ-д болсон Төрийн ДУМ-ын сонгуульд Путиний талын “Нэгдсэн Орос” нам ялалт байгуулжээ. Ингэснээр ерөнхийлөгч Төрийн ДУМ-д хяналтаа тогтоож чадсан байна.
Ерөнхийлөгчийн хоёрдахь хугацаа (2004-2008)
2004 оны 2 дугаар сарын 24-нд Владимир Путин Михаил Касьяновын тэргүүлсэн Засгийн газрыг огцоруулжээ. Ерөнхийлөгчийн сонгууль болохоос 14 хоногийн өмнө Засгийн газраа огцоруулсан нь Оростоо төдийгүй дэлхий дахиныг алмайралыг төрүүлжээ. ОХУ ын шинэ ерөнхий сайдаар Михаил Фрадковыг томилогджээ. Касьянов хараат бус улс төрч байсан бол харин Михаил Фрадков бие даасан, хэнээс ч хараат бус улс төрч гэж харагдахгүй байв. Касьяновыг огцоруулж, Фрадковыг томилсон нь “хүчнийхэн” болон, “шинэчлэгчдийн” аль алиных нь сэтгэлд нийцсэн байна. Путин засгийн газартаа халаа сэлгээ хийснээр эдгээр бүлгүүдээс хараат бус гэдгээ нотлон харуулах гэсэн оролдлого гэж ажиглагчид үзжээ. Гэвч өөр хувилбараар бол Путин засгийн газартаа өөрчлөлт хийсэн нь Борис Ельциний багт ажиллаж байсан хүмүүстэй салах ёс хийсэн хэрэг байжээ. Касьянов бол Путинийг Ельциний үеийн хүмүүстэй холбож өгч байсан гол хүн байжээ. Касьянов албан тушаалаа гэнэт огцорсоноор “барууны” орнуудын дүрмийг нь зохиосон, Ельциний хүлээн зөвшөөрсөөр нийгмийн шинэчлэл явагдахгүй гэсний дохио болжээ. Путиний явуулах болсон бодлого,чиглэлийн өөр нэг чухал хэсэг нь засгийн эрх мэдлийг төвлөрүүлэх явдал байлаа.
Зөвхөн эрх чөлөөтэй хүмүүс, эх чөлөөт улсад амжилтанд хүрч чадна гэж онцлон тэмдэглэсэн байна. гэвч барууны орны улс төр судлаачид ОХУ-д ерөнхийлөгчийн сонгууль “чөлөөт бус” байсан гэж хардаж байсан ч Путиний нэр хүнд орост өндөр байгааг хүлээн зөвшөөрсөн юм. Путин ялалт байгуулсны дараа түүнийг дэмжигч “Идущие вместе” залуучуудын хөдөлгөөн баярын жагсаал хийж байлаа. Путинийг хоёр дахь удаагаа ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоны дараа түүнийг дэмжигч залуучуудын “Идущие вместе”, фашизмын эсрэг “Наши” зэрэг хөдөлгөөн үйл ажиллагаагаа эрчимжүүлсэн юм. Энэ хөдөлгөөнийг байгуулах ажлыг Ерөнхийлөгчийн тамгийн газраас зохион байгуулжээ. Путин ч энэ хөдөлгөөний залуустай нэг бус удаа уулзсан юм. 2004 онд ОХУ-д хэд хэдэн томоохон хэмжээний гамшиг тохиов.Москва хотын Павелецская, Автозаводская метроны станцийн хооронд галт тэрэг дэлбэрч 40 хүн амиа алдав. Бас 5 сарын 9-нд Чечений ерөнхийлөгч Ахмад Кадыров Грозный хотод баярын парадын үеэр дэлбэрэлтэнд өртөж амиа алджээ. 6 сард Чечений алан хядагчид Ингушетийн Назрань, Карабулак суурин руу довтолжээ. 8 сард ТУ-154, ТУ-134 онгоц осолдож, Москвагийн Рижская метроны станцид алан хядах ажиллагаа гарчээ.
2004 оны 9 дугаар сарын 1-3-нд Чечений Беслан хотод алан хядагчид дунд сургууль барьцаалжээ. Барьцааны хүмүүсийг суллах, алан хядагчдийг устгах тусгай ажиллаагааны үеэр 330 хүн амь насаа алдсан юм. Тэдний 100 орчим нь хүүхэд байлаа. Бесланы хямралын дараа Путинийг болж өнгөрсөн гамшигт үйл явдалд тоомжиргүй хандаж байна гэсэн шүүмжлэл гарав. 9 дүгээр сарын 4-нд Путин үг хэлэхдээ нас барсан хүүхдүүдийн талаар дурсалгүй, харин төрийн байгуулал, гадаад заналхийлэлийн талаар ярьжээ. Хожим үүнийг Путин амь үрэгдсэн хүүхдүүдийн ар гэрийнхэнийг гадаад заналхийлэлээр айлгаж хариуцлагаас зайлсхийх гэж оролдсон гэж ажиглагчид дүгнэсэн байдаг. 2004 онд ОХУ ын эдийн засгийн өсөлт буурч, хөрөнгө оруулалт багассан байна. ОХУ барууны орнуудын харилцаа огцом мууджээ. Хуучин зөвлөлтийн бүрэлдэхүүн байсан Украин, Гүржид улс төрийн байдал хурцдаж, ОХУ-аас нүүр буруулах болов. Парламентын хоёр танхим нөлөөлөө алдаж, засгийн газар ч зоримог шийдвэр гаргах чадваргүй болсон байна. ОХУ ын эдийн засгийн хөгжлийн сайд Герман Греф эсэргүүцэж байсан ч 2004 оны 8 дугаар сард газрын тосны "ЮКОС", "Юганскнефтегаз" компаний активыг "Байкалфинансгруп" гэдэг фирмээр дамжуулан “ГАЗПРОМ” компанид худалдсан байна. Ингэснээр Оросын эрх баригчид газрын тосны бизнесийг хяналтандаа бүрэн авч чаджээ. 2004 оны 8 дугаар сард Төрийн Дум нийгмийн зарим халамжийг цуцалсан байна. Үүний дараа 2005 онд Путиний нэр хүнд тодорхой хэмжээгээр унасан байна. Орос даяар эсэргүүцлийн хөдөлгөөн өрнөжээ. Украинд болсон ерөнхийлөгчийн сонгуульд Кремль нөлөөлөх гэж оролдсон ч бүтэлгүйтэж, “жүржийн хувьсгал” гарч барууны бодлогыг баримталдаг Виктор Ющенко ялалт байгуулжээ. Харин Оросын талыг баримталдаг Украиний “Бүс нутгийн нам”-ын лидер Виктор Янукович ялагдсан юм. 2004 он Путиний хувьд хүнд жил болжээ. Эхэндээ Путин олигархууд, хүчний байгуулагийнханы аль алинтай нь муудалцахгүйг хичээж байлаа. Харин Путин бүрэн эрхийнхээ 2 дахь хугацаанд төрийн хяналтыг чангатгаж, Олигархуудтай тэмцэж, хараат бус ОНМХ-ийг боомилж эхэлсэн гэж барууны ажиглагчид дүгнэдэг юм. 2004 оны 9 дүгээр сарын 13-нд Путин засгийн газрын өргөтгөсөн хуралдаанд үг хэлэхдээ Төрийн байгуулалын өөрчлөлт хийх болсоноо зарласан байна. ОХУ ын засаг захиргааны нэгжийн дарга-амбан захирагчийг сонгох бус, харин Кремлээс томилдог болжээ.
Ерөнхийлөгчийн томилсон амбан захирагчийн орон нутгийн хууль иргэдийн хурал баталдаг болжээ. Путинийг шүүмжлэгчид энэ бол үндсэн хууль зөрчсөн асуудал гэж тайлбарлаж байлаа. Путиний шинэ бодлого Орост төдийгүй гадаадын орнуудад ч эсэргүүцэлтэй тулгарчээ. Дэлхийн 100 гаруй улс төрч, эрдэмтэд Европын Холбоо, Умард Атлантын Цэргийн Эвсэлд хандан ОХУ-ын ерөнхийлөгч ардчилалаас ухарч, дарангуйлал тогтоохыг санаархаж байна гэж захидал илгээжээ. Путиний дэглэм бол Оросын ардчилалд аюултай гээд латин-америкийн орнуудад бүрэлдсэнтэй төстэй нийгэм эдийн засгийн загварт шилжиж байна гэж дүгнэжээ. 2004 он гэхэд Путин авторитар урсгал руу бүрэн шилжсэн гэж шүүмжлэгчид үздэг. 2005 оны 5 сарын 9-нд Ялалтын баярын 60 жилийн ойг өргөн хүрээтэй тэмдэглэжээ. ОХУ ын ерөнхийлөгч энэ баярт АНУ, Итали, ХБНГУ, БНХАУ, Монголын төрийн тэргүүнийг урьжээ. Литва, Эстоний төрийн тэргүүн, Оросын эсрэг идэвхитэй сөрөг байр суурьтай Гүржийн ерөнхийлөгч Михаил Саакашвили нар урилга авсан ч ирээгүй байна. Дэлхийн 2-р дайны үед ЗХУ биднийг эзлэн түрэмгийлсэн гэж Литва, Эстоний түүхчид үздэг байна. 2003-2004 оны хооронд Украин, Гүржид өнгөт хувьсгал гарсан нь Путиний гадаад бодлогын гол асуудал болж хувирсан байна. 2005 оноос байгалийн хийн өр, нийлүүлэлт, үнэ өртөгтэй холбоотой маргаан Орос-Украиний хооронд гарсан юм.
Тэгвэл Гүржийн бүрэлдэхүүнд өөртөө засах эрхтэй байдаг Абхаз, Өмнөд Осетийн эрх зүйн байдал хэрүүлийн алим болж байлаа. Оросын энхийг сахиулагчид Абхаз, Өмнөд Осетийн нутагт байсан нь Гүржтэй муудах шалтаг болжээ. Өнгөт хувьсгалийг таагүй хүлээн авсан Кремлийг барууны орнууд сөргөөр дүгнэх болов. Ираны цөмийн хөтөлбөрийн асуудал ОХУ, АНУ-ын харилцааны гол тээг бэрхшээл болов. Орос Америкийн харилцаа муудаж байгаа нь 2006 онд Санкт-Петербург хотод болсон “Их 8-ийн” уулзалтаар илэрсэн байна. Их 8-ийн уулзалтын гол сэдэв нь эрчим хүчний аюулгүй байдал, халдварт өвчинтэй тэмцэх, боловсрол, бүс нутгийн хямрал, үй олноор хөнөөх зэвсэг хоргодуулах, алан хядлагатай тэмцэх асуудал гэж томъёолжээ. 2006 оны 7 сарын 15-аас 17-ний хооронд болсон чуулга уулзалтын үеэр эрчим хүчний салбарт гол анхаарлаа хандуулжээ. Чуулганы эцэст “Гурван Э-ийн хууль” гэдэг хамтарсан мэдэгдэл гаргасан байна.
Энэ нь өөр хоорондоо уялдаатай –“эрчим хүчний аюулгүй байдал”, “эдийн засийн өсөлт, “экологийн асуудал” байлаа. Санкт-Петербургт болсон “Их 8-ийн чуулганы” үеэр барууны улс төрчид Путиний бодлогыг ил тодоор шүүмжилсэнгүй. Гэхдээ л явуулж байгаа бодлого нь таалагдахгүй байгаа шүү гэдгийг ойлгуулсан байна. АНУ ын ерөнхийлөгч Жорж Буш ОХУ-ыг Дэлхийн худалдааны байгуулагад элсэхийг дэмжих цаг болоогүй гэж ярьжээ. ОХУ-д оюуны өмч, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний татварын асуудлаар цэгцтэй бодлого үгүйлэгдэж байгаа нь Дэлхийн худалдааны байгуулагад элсэхийг нь үл дэмжих шалтгаан болсон гэж тайлбарлаж байв. Ливан-Израилийн дайн эхэлсэн нь Санкт-Петебургийн чуулганы нэг сэдэв болжээ. ОХУ ын ерөнхийлөгч Ливаны Хизбалла бүлэглэл алан хядах ажиллаагаа хийж байгааг шүүмжилж, бас Израилийн бодлогод ч тааламжгүй хандаж байгаагаа илэрхийлжээ. АНУ-ын ерөнхийлөгч Жорж Буш, Их Британий ерөнхий сайд Тони Блэр нар Израилийг дэмжиж байлаа. Бас Хизбалла бүлэглэлийн үйл ажиллаагааг Иран, Сири улсын засгийн газар дэмждэг гэж буруутгав. Францын ерөнхийлөгч Израиль-Ливаны асуудалд Иран, Сири улсын нэрийг дурьдах нь буруу гэж хэлж байлаа. Ливан-Израилийн дайнд ОХУ энхийг сахиулагчдаа илгээх эсэх асуудал нь Оросын улс төрчдийн дунд маргаан дэгдээжээ. Ливан-Израилийн дайны галыг зогсооход НҮБ гол үүрэгтэй гэж Путин мэдэгдсэн юм. 2006 оны 9 сарын 11-нд ОХУ-ын ерөнхийлөгч Путин Ливан руу сапер-инженерийн цэргийн баг илгээх зарлиг гаргажээ. Оросын цэргийн баг НҮБ-ын энхийг сахиулагчдаас тусдаа бүтээн байгуулалтын ажилд оролцсон юм. Путин хоёр дахь удаагаа төрийн тэргүүнээр ажиллахдаа үндэсний хэмжээний тэргүүлэх чиглэлийн 3 төсөл боловсруулжээ.
2004 оны 5 дугаар сарын 26-нд Путин “хямралыг гэтлэх”, “зэвсэгт хүчнийг шинэчлэх”, “орон сууцны шинэчлэл” гэсэн 3 үндэсний хөтөлбөр эхлүүлж байгаагаа Холбооны Зөвлөлийн танхимд явуулсан илгээлтэндээ бичсэн байна. 2006 оны 5 сард Путин 7 дахь илгээлтэндээ хүн амын төрөлт, гэр бүл, зэвсэгт хүчний хүчний шинэчлэлд анхаарах цаг болсон гэж бичжээ. 2006 онд Орос Гүржийн харилцаа муудах шинэ маргаан дэгдсэн байна. Гүржийн тал Оросын 4 цэргийн албан хаагчийг тагнуул хийсэн гэж баривчилсан байна. Үүнийг Путин “Гүржийн төр засаг терроризм” хийж байна гэж нэрлэжээ. Оросын цэргүүдийг 10 дугаар сарын 2-нд сулласан юм. Гэвч ОХУ Гүржийн эсрэг бүслэлт хийжээ. Үүнтэй зэрэгцээд Орост хууль бусаар ажиллаж амьдарч байгаа гүрж үндэстнүүдийг нутаг буцаах компанит ажил өрнөсөн байна. Бас Гүржид байгаа Оросын иргэдийг эх орон руугаа эргүүлэн татах болжээ. Орост байгаа гүржүүдийг ялгаварлан гадуурхаж байгааг Гүржийн тал “угсаатан зүйн цэвэрлэгээ” хийж байгаа зөөлөн хэлбэр гэж нэрлэсэн байна. Ирак, Афганистанд АНУ-ын нэр хүнд унаж, байр суурь нь суларч байгаа энэ үед Путин ийм алхам хийсэн нь амжилт олоход нь нөлөөлжээ. Гүржийн эсрэг кампанит ажил өрнүүлэхэд АНУ тэргүүтэй барууны орнууд дуугаа өндөрсгөж чадаагүй юм. 2006 оны 10 дугаар сарын 9-нд Умард Солонгос пуужин хөөргөж цөмийн зэвсгийн туршилт хийв.
Путин үйл олноор хөнөөх зэвсгийг хорогдуулах, цөмийн зэвсэгийг бүх нийтээр хориглох үйлсэд том хэмжээний гарз хохирол учруулж байна гэж мэдэгдсэн байна. Гэхдээ Умард Солонгос яриа хэлэлцээрийн ширээнд эргэж сууна байх гэж найдаж байгаагаа илэрхийлжээ. 2006 онд Путиний талынхан хоёр ч удаа хүнд байдалд оржээ. 2006 оны 10 дугаар сарын 7-нд Москва хотод сөрөг хүчний дуу хоолой болдог сэтгүүлч эмэгтэй Анна Политковская буудуулж амиа алдсан байна. Путинийг дэмжигч багийнхан сэтгүүлчийн амийг егүүтгэсэн гэж сэрдэв. Харин Путин алуурчинг нэн даруй олж, шүүхээс ял оноох ёстой. Хэдийгээр оросын улс төрд тэр этгүүлч бүсгүйн нөлөө гэхээр зүйл байгаагүй ч Анна Политкоюска алагдсан нь Оросын ардчилалд том гарз авчирсан хэрэг гэж дүгнэсэн билээ. Сэтгүүлчийн үхэлд Путин буруутай гэж үзэж байсан хүмүүсийн нэг нь өмнө нь оросын тагнуулын албанд ажиллаж байсан офицер цолтой, хожим Их Британид цагаачилсан Александр Литвиненко байлаа. Анна Политковская алагдахаасаа өмнө Путиний багийн хүмүүсээс заналхийлсэн утгатай захидал авсан гэж Александо Литвиненко Лондон хотоос 2006 оны 10 дугаар сарын 19-нд мэдэгджээ. Үүний дараа 11 сарын 1-нд Александр Литвиненко цацраг идэвхит изотоп “полони” гэдэг хорт бодисийн хордлого авсан байна. 11 дүгээр сарын 23-нд Александр Литвиненко Лондон хотын нэгэн эмнэлэгт нас баржээ. Энэ хэрэг дэлхийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн анхаарлын төвд байлаа. Анна Политковская бүсгүйн үхэлтэй холбоотой экслюзив баримтыг Александр Литвиненко мэдэж байсан нь хорлогдох шалтгаан нь болсон гэж барууны зарим шинжээчид үздэг. Литвиненког үхсэнээс нэг өдрийн дараа түүний мэдэгдэлийг олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулсан байна. Талийгаач болсон Литвиненко “Орос оронд ямар ч ёс суртахуунгүй Путиний дэглэм тогтсон. Сэтгүүлч эмэгтэйн үхэлд Путиний талыг баримтлагчид гарцаагүй буруутай гэж бичсэн байв. Тэгвэл мөн л Лондонд орогнож байгаа Оросын цагаач, бизнесмэн Борис Березовский “Путиний зандалчид Александр Литвиненког хордуулсан” гэж байлаа. Хүний үхлийг улс төрийн өдөөн хатгалагад ашиглаж байгаад харамсалтай байна гэж Путин тайлбар хийжээ.
2006 оны сүүл, 2007 оны эхээр ОХУ өөрийн холбоотон Белоруссь улстай эрчим хүчний асуудлаар маргав. Белоруссийн газар нутгаар дамжуулан Европын бусад орнууд руу нийлүүлж байгаа байгалийн хийн үнэ өртөгтэй холбоотой маргаан байлаа. Тухайн үед Путин, Лукащенко нар утсаар ярьж маргааныг зохицуулсан юм.Гэхдээ Орос Белоруссийн цаашдын харилцаа тийм ч “тунгалаг” харагдахгүй байгаа юм. 2008 онд Путиний ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа дуусгавар болсон юм. Үндсэн хуулийн дагуу Путин ерөнхийлөгчийн сонгуульд 3 удаа дарааллан нэр дэвшиж, өрсөлдөх эрхгүй. 2007 оноос эхлээд оросын төдийгүй, барууны стратеги судлаачид хэн дараагийн төрийн тэргүүн бэ гэдэг асуултыг тавих болжээ. Үндсэн хуулинд өөрчлөлт хийж, Путинийг 3 дахь удаагаа нэр дэвшүүлэх боломжийн талаар ч улс төрчид шивнэлдэж эхлэв. 2005 оны 11 дүгээр сарын 14-нд ОХУ-ын ерөнхийлөгчийн тамгийн газрын тэргүүн Дмитрий Медведев Ерөнхий сайдын 1-р орлогч болж, үндэсний тэргүүлэх төсөл, хөтөбөрийг хариуцах болжээ. ОХУ ын Батлан хамгаалахын сайд Сергей Иванов ерөнхий сайдын орлогч гэсэн алба, хэргэмийг давхар хаших болов. Үүний дараа ОНМХ-ээр Путинийг залгамжилж болзошгүй хоёр хүн байна гэх болов. Үүний зэрэгцээ Путин үндсэн хуулинд гар хүрч, 3 дахь удаагаа ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөхгүй гэдгээ давтан тайлбарлажээ. Өмнө нь үндэсний хэмжээний төсөл хөтөлбөрийг зөвхөн ерөнхий сайд дангаараа хариуцдаг байсан бол энэ удаа Дмитрий Медведев хариуцах болсон нь ерөнхий сайд Михаил Фрадковын хувьд “эрх мэдлээ” бага ч гэсэн алдсан гэсэн үг. Үндэсний төсөл, хөтөлбөрийг Дмитрий Медведев хариуцах болсон нь түүнийг олонд танил болгох гэсэн арга ч байж болох юм. Бас Сергей Ивановаас Дмитрий Медведев илүү гэдгээ харуулах талбар болсоныг үгүйсгэж болохгүй. Гэвч энэ хоёроос огт ондоо өөр хүнийг Путин залгамжлагчаараа томилж мэднэ гэж зарим хашир тоймчид таамаглаж суусан юм. 2007 оны 2 сарын 15-нд Путин боловсон хүчний өөрчлөлт хийж байгаагаа зарласан байна. Сергей Иванов батлан хамгаалахын сайдын албаа орхиж, ерөнхий сайдын 1-р орлогч болжээ. Ингэснээр Дмитрий Медведевтэй ижил тэнцүү зиндаад очсон хэрэг байлаа. Сергей Иванов эдийн засгийн асуудал, цэргийн аж үйлдвэрийн асуудлыг хариуцан ажиллах болжээ.
Харин ОХУ-ын батлан хамгаалахын сайдаар Анатолий Сердюков томилогдсон юм. Анатолий Сердюков өмнө нь татварын албыг тэргүүлж байлаа. Сергей Иванов албан тушаалын шатаар ахисантай зэрэгцээд өөр нэг хүн ерөнхий сайдын орлогч болсон нь Сергей Нарышкин байлаа. Тэр өмнө нь засгийн газрын аппаратад ажиллаж байсан юм. Түүнээс гадна Чечений ерөнхийлөгч Алу Алханов огцорч ОХУ-ын хууль зүйн сайдын орлогч болжээ. Чечений ерөнхийлөгчөөр Рамзан Кадыров томилогдсон байна. тэр бол 2004 оны 5 сарын 9-нд Грозный хотод алагдсан Чечений ерөнхийлөгч Ахмад Кадыровын хүү юм.