cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мезоамерик
Амь зуулга
Мезоамерикийн аль ч нутагт ихэвчлэн эрдэнэшиш гол хүнсний бүтээгдэхүүн болж байсан ба ердийн болон тепари гэх мэт төрөл бүрийн шошнууд, жикама, улаан лооль зэргийг МЭӨ 3500 оны үеэс тариалж эхэлсэн байна. Мөн тэр үеэс эхлэн хөвөн даавуун хэрэглэлүүдийг хийж эхэлсэн байна. Гурилын оронд эрдэнэшишээс гадна Ramon, breadnut хэмээх модны жимсийг хэрэглэдэг байжээ. Жимс, жимсгэнэ Мезоамерикчуудын хувьд өдөр тутмын хоол хүнсний салшгүй нэг хэсэг байсан. Тэд гэрийн тэжээмэл амьтны аж ахуйтай болох боломж тун хомс байлаа. Тахиа болон Лам гөрөөсний төрлийг түгээмэл тэжээдэг байв. Цацагт хяруулыг МЭӨ 3500 жилээс эхлэн гэршүүлсэн нь анхны гэрийн тэжээвэр амьтан нь болсон байна. Нохой нь Мезоамерикчуудын хувьд хоол хүнсэндээ хэрэглэдэг чухал амьтан байв.
Улс төрийн зохион байгуулалт
Ёслолын төвүүд нь Мезоамерикийн оршин суугчдын чухал хүчин зүйл байв. Хотын хүн амын тоо өсч, хэмжээ нь өргөжихийн хэрээр ариун газруудын хүрээ тэлж, сүмүүдийг илүү олон барьж байв. Сүмүүд өөрийн эргэн тойронд буй тосгодыг удирдах төв болдог байв. Худалдааны болон шашны төвүүдтэй хотууд нь Европын хот улсуудтай зарим талаараа адил төстэй байсан ч хүн бүр тэнд оршин амьдрах эсэхээ өөрөө шийддэг байв. Ёслолын төвүүд нь үргэлж алсаас харагдахуйцаар баригддаг байв. Пирамидууд нь бурхдын сүр хүчийг илэрхийлдэг бөгөөд өнөөг хүртэл хадгалагдан иржээ. Ёслолын төвүүд нь өөр өөр цаг хугацаанд баригдсан ч ерөнхийдөө ижилдүү, бурхдын болон хаадын хайр хүндэтгэл, агуу байдлыг илэрхийлсэн архитектур, чимэглэлтэй байдаг. Стела бол Мезоамерикт түгээмэл тархсан дурсгалын цогцолбор бөгөөд тэмдэглэлт үйл явдал, онцлог үеүдэд баяр ёслол хийхэд ашиглагддаг байв.
Эдийн засаг
Мезоамерик нь олон тооны бие даасан суурьшмал иргэншлүүдийг багтааж байсан ч хоорондоо харилцаа холбоо муутай байв. Үүний шалтгаан нь байгалийн нөөц баялаг ихтэй байдал нь хүмүүст хэрэглээний гачигдлыг бий болгохгүй байснаас үүдэн арилжаа наймаа хийх шаардлага төдийлөн гардаггүй байсантай холбоотой юм. Мезоамерикт орон нутгийн шинж чанартай арилжаа наймааны төлбөрийн хэрэгсэл нь өөр өөрийн онцлог бүхий эд зүйлс байв.
Мөнгөний нэгж
Сонгодог эринээс өмнөх үед далайн эрэг хавьд ихэвчлэн лавай түгээмэл төлбөрийн хэрэгсэл болж байсан бол дараа нь какао нь гүйлгээний хэрэгслийн түгээмэл стандарт болсон байна. Европын эзлэн түрэмгийллийн үед сайн нэхэгдсэн хөвөн даавуун цамц нь зах зээлд ойролцоогоор 30 какаогийн самрын үнэтэй байсан. Алт хэрэглэгддэггүй байсан боловч үнэ цэнэтэй байсан. 1 нэгж хас чулуу 4 нэгж алтаар илэрхийлэгдэж байсан.
Цаг тооллын тогтолцоо
Тэд жилийг 4 улиралд хувааж үздэг байв. Тэд нар буцах өдрүүд болон өдөр шөнө тэнцэх өдөр тус бүр 2 байдаг бөгөөд жил нь эдгээр өдрүүдэд хуваагддаг гэж үздэг байв. Жилийг 4 улиралд хуваах нь газар тариалан эрхэлдэг тус бүс нутгийн хүмүүст ургацаа арвин авахад үлэмж тустай байжээ. Майягийн сонгодог үед жилийн турш болж буй үйл явдлуудыг нарийн тэмдэглэн авдаг тусгай хүмүүс байдаг байв. Тэд өнгөрсөнд болон саяхан болсон нар, сарны хиртэлт, сарны мөчлөг, Сугар, Ангараг гаригуудын эргэлтийн мөчлөг, бусад гаригсын хөдөлгөөн, огторгуйн биетүүдийн хоорондын шүтэлцээний талаар цаг тооны бичиг, цагалбарыг үйлддэг байжээ. Уг цаг тооны бичигтээ тулгуурлан огторгуйн эрхсийн талаарх ирээдүйн таамаглалуудыг боловсруулдаг байв. Тэдгээр таамаглал тооцоонууд нь Мезоамерикийн одон орончдын мэдлэгийн түвшинг илэрхийлэх ба маш нарийн, нягт нямбай зөв үйлдэгдсэн байдгаараа гайхалтай юм. Гэхдээ бүх цаг тооны бичиг ийм байсангүй. Маш олон төрлийн хугацаатай цаг тооны бичгүүд олддог. Тухайлбал 260 хоногтой цагалбар нь газар тариаланг удирдахад зориулагдсан байсан.
Цагалбарын өдөр, сар болон жилийг амьтад, цэцэгс, тэнгэрлэг баатарлаг түүхэн үйл явдлаар нэрлэсэн байдаг. Өнөөдөр Гватемалын Киче, Кекчи, Какчикель, Миксэ нар эртний түүхт цаг тооны бичгээ улам сайжруулан хэрэглэсээр байдаг билээ.
Бөмбөгт тоглоом
Мезоамерикийн соёлын онцлогийн салшгүй нэг хэсэг бол бөмбөгт тоглоом юм. Энэ нь спортын тоглоомыг санагдуулах боловч үнэндээ шашны ёслолын нэг хэсэг байсан. Энэ тоглоом нь инжрийн модны үүсийг хатууруулан хийсэн резинэн бөмбөгөөр тоглодог ба уг бөмбөгийн хөдөлгөөн нь нар болон орчлон ертөнцийн хөдөлгөөнийг илэрхийлдэг байжээ. Хамгийн эртний тоглоомын талбай нь МЭӨ 500 оны орчимд Накбэд баригдсан байна. Нутаг нутагт уг тоглоом өөр өөр дүрэмтэй байв. Эдгээр дүрмийн нэгэнд нь бөмбөгийг зөвхөн гараар барьж тоглодог бол зарим газарт ташаа, ууц болон тохойгоороо хүрч тоглох дүрэмтэй байсан бол зарим газарт бүр цохиур хэрэглэж тоглодог байжээ. Талбай нь янз бүрийн хэлбэртэй байсан боловч ерөнхийдөө “I” үсгийн хэлбэртэй байдаг. Талбайн төгсгөлд байх том цагаригт бөмбөгөө оруулах дүрэмтэй. Зарим тохиолдолд тоглоомын төгсгөлд хүнээр цусан тахилга өргөдөг байв. Хэрвээ дайны үед олзлогдсон хоригдлуудын баг тоглож байгаа бол ялагдсан багийнхнаар, ялсан бол багийн ахлагчаар тахилга өргөдөг ёс зарим газарт байв.
Ертөнцийг үзэх үзэл
Мезоамерикийн бурхад, шүтээн нь гал, ус, газар, байгалиас эхлээд нар, сар, одод, амьтад гэх мэтчилэн маш олон төрөл байжээ. Гэвч бурхдын илэрхийлэл нь үндсэндээ хоорондоо сөргөлддөг 2 төрөлд хуваагддаг байв. Эерэг талд гэрэлтэй гэгээлэг зүйлс (эрэгтэй хүн, эр хүйстэн, хүч чадал, нар гэх мэт), сөрөг талд сүүдэр, харанхуйгаар илэрхийлэгдэх зүйлс (эмэгтэй хүн, эм хүйстэн, амгалан, энх тайван байдал, сар гэх мэт) ордог байв.
Нар газар дэлхийг удирддаг бөгөөд өдрийн турш гийгүүлээд газар дор орж үхдэг бөгөөд өглөө бүр дахин шинээр төж манддаг гэж үздэг байв. Агуйнууд нь газар доорхи нөгөө ертөнцөд орох хаалга бөгөөд булаг, голын усаар дамжин мөн нөгөө ертөнцөд хүрч болно гэдэгт итгэдэг байв. Энэ үзэл санаа нь хот төлөвлөлт, архитектурт нь тод нөлөөлсөн нь харагддаг.
Цусан тахилга
Мезоамерикийн соёлын онцгой үзэгдэл бол цусан тахилга юм. Энэ нь төр, шашны үзэл санаанд гүн тусгалаа олсон байдаг. Цусан тахилга нь тэнгэр, огторгуйн эрч хүч, амьдралын үргэлжлэлийг бий болгох итгэл үнэмшил дээр тулгуурлагдаж байв. Өөрийн биеийг бурханд өргөн тэдний нэгэн хэсэг болох нэг төрөл байдаг бол цусаар тахих хэлбэр бас байв. Шинэхэн цусаар тахил өргөх нь бурхдын цангааг тайлан, тэдэнд шинэ амьдралын эрч хүч өгөөд зогсохгүй дэлхий, ургамал (ялангуяа эрдэнэшиш), амьтад (сайн талын бэлгэдэл болох ягуар, бүргэд гэх мэт)-ын амьдралд сайнаар нөлөөлдөг гэж үздэг байжээ. Бурхдын ертөнцөд цус нь ус шиг хэрэгтэй зүйл бөгөөд түүнийг бурхдад өргөснөөр бурхан хариу барьдаг гэж үздэг байв. Ерөнхийдөө цусан тахилга нь 1-рт өөрөөрөө тахил өргөх, 2-рт хүнээр тахил өргөх гэсэн 2 төрөлд хуваагддаг байв. Эхнийх нь Майячуудын заншил бөгөөд хүний цусыг ханан бэлгэдэл дүрс зураг зурдаг бол хоёр дахь нь Ацтекуудын буюу хүнийг амьд байхад нь зүрхийг нь сугалан авч тахил өргөдөг байв. Цусан тахилгын хүмүүсээр ихэвчлэн дайн тулааны олзлогсдыг ашигладаг байжээ.
Одон орон
Мезоамерикийн одон орон судлалд нар, сар, сугар болон өглөө орой харагддаг одод чухал байр суурь эзэлдэг байв. Одон орон ажиглалтын байруудыг байгуулж, нарийн тодорхой ажиглалтуудыг хйидэг байжээ. Тухайлбал Чичен Ица дах Эль Кастилло пирамид нь одон орон судлалын төв юм.
Орон зай, цаг хугацааны бэлгэдлүүд
Зүг чигүүд нь ихээхэн чухал утга санааг илэрхийлдэг байсан тул хот төлөвлөт хийх, барилга байгууламжийг барихдаа ихээхэн анхаардаг байв. Майягийн домогт ертөнцийн зүгүүд нь тус бүрдээ ягуарын сахиустай бөгөөд тусгай өнгүүдээр илэрхийлэгддэг байжээ. Харин Ацтекууд зүгийг мөн л ойролцоогоор бэлгэддэг заншилтай байв.
Шоколадан шар айраг
Саяхан Төв Америкийн оршин суугчид эрт дээр үед какаоны үр хэрэглэн шар айраг исгэн хэрэглэдэг байсныг илрүүлсэн байна. Хамгийн багадаа 3200 жилийн өмнөөс хэрэглэж эхэлжээ. Какаоны үрийг зажлан нухаж газар дор истэл нь хадгалсны дараа шоколадан амтат шар айраг бий болдог байжээ.
Эшлэл
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл  Ангилал:Эртний Америк судлал
Галли
Галли нь Ga химийн тэмдэг, 31 атомын дугаар бүхий химийн элемент. Элемент галли байгальд дангаар оршдоггүй, харин Ga(III) ул мөр төдий цайрын хүдрүүд ба бокситэд агуулагддаг. Галли нь хөнгөн, мөнгөлөг металл ба элемент галли нь бутрамхай хатуу боловч, 29.76 °C-д хайлдаг (тасалгааны температураас бага зэрэг их). Галлигийн хайлах температурыг эталон цэг болгон ашигладаг. Галинстан (68.5% галии, 21.5% инди, 10% цагаан тугалгаас тогтох хайлш) нь -19 °C хайлах температуртай ба энэ нь усны хөлдөх температураас ч бага юм. 1875 онд нээгдсэнээс хойш, галлийг нам температурын хайлшуудыг хийхэд ашиглаж ирсэн. Галли мөн хагас дамжуулагчийн (допант) үйлдвэрлэлд ашиглагддаг.
Эшлэл
Ангилал:4-р үеийн элемент
Стефан Грихтинг
Стефан Грихтинг ( Францаар Stéphane Grichting, 1979 оны 3 сарын 30-нд Сьерт төрсөн) нь Швейцарын хөлбөмбөгийн хамгаалагч бөгөөд Францын Осер багт тоглодог.
Тэрээр Швейцарын шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд 45 тоглолт хийсний дотор 2006, 2010 оны ДАШТ-д оролцжээ.
Асмара
Асмара (Геез:  ኣስመራ Асмера, أسمراАсмара) нь Африк тивд орших Эритрей улсын нийслэл хот бөгөөд 579,000 орчим хүн амтай.
Гадаад холбоос
Ангилал:Эритрейн хот Ангилал:Африкийн нийслэл
Идэвхтэй мэдээлэл
Идэвхтэй мэдээлэл (Активная информация. Active information). Сэтгүүл зүйн мэдээллийг зохиогчийн тусгаж буй аргын хувьд идэвхтэй, идэвхгүй мэдээлэл гэж ангилдаг. Сэтгүүлчийн уйгагүй хөдөлмөрийн үр дүнд эрж хайж олж авсан мэдээ баримтыг үндэслэж бичсэн мэдээллийг идэвхтэй мэдээлэл гэж нэрлэдэг. Өөрөөр хэлбэл, идэвхтэй үйл ажиллагааны үр дүнд бий болсон мэдээлэл гэсэн утга санааг илэрхийлдэг. Харин утсаар авсан, хэн нэгний хэлж өгсөн, захидал, илтгэл гэх мэт бэлэн баримтыг ашиглан бичсэн мэдээллийг идэвхгүй мэдээлэл гэж нэрлэдэг. Идэвхтэй болон ашигтай мэдээлэл ямагт харилцан нөлөөлөлтэй байдаг бөгөөд идэвхтэй мэдээлэл ашигтай, ашигтай мэдээлэл идэвхтэй байх магадлал нь өндөр юм. Идэвхгүй мэдээллийн эх сурвалж нь ихэнх тохиолдолд баталгаатай бус, цаг алдсан байдаг учраас ашиггүй байх явдал түгээмэл юм. Орчин үед дэлхий дахины болон манай орны сэтгүүл зүйн өмнө тавигдаж буй тулгамдсан зорилтын нэг бол ашигтай болон идэвхтэй мэдээллийн тоог нэмэгдүүлж, мэдээллийн багтаамжийг дээшлүүлэх асуудал болж байна. Ангилал:Сэтгүүл зүйн нэр томъёо
1644 он
Энэ онд болсон үйл явдлууд
Мин улс нуран унасан
Гадаад холбоос
#
Миннесота
Миннесота (Minnesota) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Дундад Өрнөдөд орших муж улс. Нутаг дэвсгэрээрээ 12-т орох тус муж улс нь хүн амаараа 21-т ордог (5 сая гаруйхан). Миннесотаг анх Миннесота нутаг дэвсгэрийн зүүн хэсгийг тасдан авч байгуулсан бөгөөд 1858 оны 5-р сарын 11-нд 32 дахь муж улсаар нэгдсэн. "Түмэн нуурын орон" гэж алдаршсан тус муж улсын нэр нь дакота хэлээр "ус" гэсэн утгатай үг юм. Ус, ой мод элбэг, парк, зэрлэг байгальтай тул аялал жуулчлал нэлээн хөгжсөн.
Миннесотагийн оршин суугчдын бараг 60% нь ихэр хот хэмээн алдаршсан, тээвэр, бизнес, үйлдвэрийн төв, олон улсад алдартай урлагийн бүлгэмүүд төвлөрдөг Миннеаполис-Сент Полын метрополитан бүсэд оршин суудаг.
Гадны холбоос
Засгийн газар
Соёл, түүх
Газрын зураг, хүн амзүй
* Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс
Даридай отчигин
Даридай отчигин нь Хамаг Монгол улсын хиад боржигин овгийн Бартан баатрын Сунигул үжин хатнаас төрсөн отгон хөвүүн бөгөөд Мэнгэтү хиан, Нэхүн тайш, Есүхэй баатар нарын отгон дүү юм.
Товч тойм
1171 онд Есүхэй баатрыг насан өөд болох үед өөрийн харьяат ардаа дагуулан Тайчууд аймгийн Таргудай Хирилтугийг дагаж нүүхдээ Есүхэй баатрын хатад хөвүүдийг бууцанд нь хаяж нүүсэн. Хожим нь 1180 онд Тоорил хан, Жамуха, Тэмүүжин нарын холбоотны цэргийн хүч, Мэргид аймгийг дайлах үеэр Жамухын удирдсан цэрэг дотор өөрийн цэргээ удирдан оролцжээ.
1189 онд Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон ноёдын хуралдайгаар Хотула ханы хөвүүн Алтан отчигин, Нэхүн тайшийн хөвүүн Хучар бэхи, Сорхату жүрхигий н хөвүүн Сача бэхи нарын хамтаар тангараг өргөж, Тэмүүжинийг Хамаг Монголын Хан сууринд өргөмжлөв. 1202 онд Тэмүүжин ханаар удирдуулсан монголын их цэрэг Татаар аймгийг дайлах үед цэргийн олзонд бүү саат, эзэлсэн хойно хуваалдах тухай цэргийн цааз гаргасан үед Алтан, Хучар, Даридай нарын ноёд дайны үед ханы зарлигийг үл тоож, олзонд саатаж байгаад Тэмүүжин ханы цэрэгт олзоо хураалгаж, зэмлүүлсэнд өширхөж Алтан, Хучар нарыг дагаж Хэрэйдийн Тоорил ханыг түшихээр одов. 1203 оны намар Хэрэйдийн Тоорил хан, Нялх Сэнгүмийн удирдсан цэргийн хүч Тэмүүжин хан руу довтлон ороход Даридай отчигин Хэрэйдийг дагаж Хамаг Монголд морилжээ. Удалгүй Тоорил хан тэргүүтэй ноёд Аураг ордод алтан тэрэм босгон найрлаж байхад Тэмүүжиний удирдсан цэргүүд Хэрэйдийг гэнэдүүлэн довтлон 3 өдөр 3 шөнө байлдаж ялсны дараа тэрбээр Жамух тэргүүтэй монгол аймгийн ноёд Найманы ханлигт очиж суух болов. Харин Даридай отчигин тэднээс салж Тэмүүжинд бууж өгсөн. Энэ үеэс эхлэн тэдний ургийг Хачиуны хөвүүн Элжигдэй ноёнд хоёр зуутаар болгон мэдүүлж, боол болгожээ. Даридай отчигиний хэзээ нас барсан нь тодорхойгүй байдаг.
Үр хойчис
Судрын чуулганд бичснээр Даридай отчигинд Тайнал Ее (تاینال ییه, Tāīnāl yeye), Юань улсын сударт Дана яя (大納耶耶) хэмээх нэгэн хөвүүнтэй гэж тэмдэглэсэн байдаг. Тайнал ее нь Сөгэ, Хөхөчү хэмээх хоёр хөвүүнтэй байв. Хөхөчү нь Хубилай хааны үед Ли Таний бослогыг дарахад гавьяа байгуулсан тул Шаньдун мужийн Нинхай жөүг соёрхож, Нинхай ван (寧海王) цол өргөмжлөв.
Эшлэл
Ангилал:Чингис хаан Ангилал:Боржигин Ангилал:Хиад боржигин
Юлиан Шустер
Юлиан Шустер (Julian Schuster; 1985 оны дөрөвдүгээр сарын 15, Битигхайм-Биссинген) — Германы хөлбөмбөгчин, «Фрайбургийн» хагас хамгаалагч—ахлагч.
2007 оны аравдугаар сарын 27-нд «Байер Леверкузений» эсрэг мэргэжлийн анхны тоглолтоо хийсэн.
2008 оны долдугаар сард «Фрайбургийн» эгнээнд нэгдсэн.
2014 оны хоёрдугаар сарын 18-нд гэрээгээ тодорхойгүй хугацаагаар сунгав.
Гадны холбоос
Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Штутгарт багийн тоглогч Ангилал:Фрайбург багийн тоглогч Ангилал:Германчууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Мамаду Сако
Мамаду Сако (Mamadou Sakho, 1990 оны хоёрдугаар сарын 13-нд Парис хотод төрсөн) — Францын хөлбөмбөгчин бөгөөд Ливерпүүл болон Францын шигшээд тоглодог.
Холбоос
Ангилал:1990 онд төрсөн Ангилал:Францын хөлбөмбөгчин Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн лигийн тоглогч Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Пари Сен-Жермен багийн тоглогч Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч Ангилал:Сенегалчууд Ангилал:Францын хүн Ангилал:Парисын хүн
Кайл Лоури
Кайл Лоури (Kyle Lowry, 1986 оны гуравдугаар сарын 25-нд Пенсилвани мужийн Филадельфи хотод төрсөн) — Америкийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны Торонто Рэпторс багийн холбон тоглогч юм. 2006 оны драфтын №26 тэрээр Мемфис Гриззлийз (2006—2009) багт очжээ. Дараа нь Хьюстон Рокетс (2009—2012) тоглож байсан ба энэ багт байдаа 2011 оны Бүх оддын тоглолтонд оролцож, 2011 оны 3 сарын 20-нд болсон улирлын нэгэн тоглолтон дээр анхны трипл-даблаа (28 оноо, 11 самбараас бөмбөг авалт, 10 ашигтай дамжуулалт) хийж байлаа. 2012 оны 7 сарын 11-нд Торонто Рэпторс багт тоглогч солилцоогоор шилжжээ.
Өндөр Гонгор
Монголын хамгийн өндөр хүний нэг бол Пүрэвийн Гонгор юм. Ард олны дунд өндөр Гонгор хэмээн алдаршсан тэр Сайн ноён хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошуу одоогийн Хөвсгөл аймгийн Жаргалант сумын нутагт 1880 оны эхээр төржээ. Түүний биеийн өндөр, бяр чадлын талаар домог болсон хууч яриа хөөрөө, гадна дотно хүмүүсийн бичиж үлдээсэн тэмдэглэл, дүрс зураг цөөнгүй байдаг. Тэрбээр 4 хүүхэдтэй байжээ. Түүний 2 охины нэг нь Жаргалант суманд аж төрж байна. Нөгөө охин Г.Бүдханд сэрүүн тунгалаг байхдаа 1997 оны намар ингэж хуучилсан юм.
Кайл Лоури
Холбоос
Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч Ангилал:Торонто Рэпторс багийн тоглогч Ангилал:Америкчууд Ангилал:1986 онд төрсөн
Өндөр Гонгор
Аавын эцэг Пүрэвийнх олон хүүхэдтэй айл байсан гэдэг. Аав тэдний 3 дахь хүүхэд нь юм. Аав багадаа тийм ч өндөр байгаагүй, харин гарын сарвуу урттай байсан гэдэг. Аав хоол их иддэг болохоор тvvнийг жаахан шоолонгvй байжээ. Тиймээс аав жинчин дагаад Их Хүрээ явчихсан гэсэн. Хүрээнд очоод нэлээд удсан юм байх. Нэг өдөр зах дээр явж байтал нэг хүн ирж, чамайг Богд хаан аваад ир гэсэн гээд дагуулаад явж гэнэ. Ордныхон аавын биенд тохирсон хувцас хийлгэж, бүрэн хувцаслаад, минжин малгай өмсгөж өгсөн гэдэг. Нэлээд удсан хойно хоёр лам дахин ирж, дагуулан айлд очин, нэгэн эмэгтэйтэй уулзуулжээ. Богд эзэн: Та хоёрын заяа төөрөг таарах учир айл гэр бол гэсэн хэмээжээ. Аавыг ингэж Богд хаан гэрлүүлсэн гэдэг. Миний ээж их уран хүн байсан. Богд эзний малгайг оёдог байсан гэж ярьсныг тэмдэглэн авч, тухайн үед Ардын эрх сонинд нийтлүүлсэн юм. Богд хаан Гонгорыг их сангийнхаа даамал, Богдын зааны маллагчаар ажиллуулж байсан гэдэг. Ардын хувьсгалын дараа түүнийг Гаалийн хороонд байцаагчаар хэсэг хугацаанд ажиллуулсан байна.
Монгол Улсын Ерөнхий Сайд Төгс-Очирын Намнансүрэн тэргүүтэй төлөөлөгчид Хаант Орос Улсад 1913 онд айлчилахад П.Гонгор бүрэлдэхүүнд нь орж явж байжээ. 1920-иод оны үед Монголд шинжилгээний ажлаар явж байсан АНУ-ын эрдэмтэн Рой Чэпмэн Эндрюс Гонгортой уулзаж зургийг нь авч, өндрийг нь хэмжиж 2 метр 41 см гэж тодорхойлжээ. Зарим судлаачид үүнээс өндөр байсан гэж үздэг. Үр хүүхдүүдийнх нь ярьж байснаар 50 шахам насандаа 1920-иод оны эцсээр нутаг усандаа нас баржээ. Хосгүй өндөр байсан тэр моринд мордохдоо дөрөөлөлгүй хөлөө шууд давуулаад мордчихдог байж. Түүний эдэлж хэрэглэж явсан хэт хутга Унгар улсын музейд байсныг тус улсад элчин сайдаар сууж байсан М.Жамсран 25 мянган форинтоор худалдан авч, улсын төв музейд өгсөн гэдэг. Хэрэглэж байсан нэг мөнгөн аяга нь түүний ач болох хүүхдийн зохиолч Д.Даваанямд хадгалагдаж байгаа ажээ.
Тэрээр Сайн ноён хан аймгийн бөхийн сорилгыг тэргүүлэн явуулдаг, даншгийн начин цолтой сайн бөхчүүдийн нэг байжээ.
Гонгор дэлхийн түүхэн дэх хамгийн өндөр хүн болох АНУ -ийн иргэн Роберт Уодлоугоос өндөр байсан гэсэн мэдээ байдаг.
Ангилал:Гойд өндөр хүн Ангилал:Жаргалантын (Хөвсгөл) хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1880 онд төрсөн Ангилал:20-р зуунд өнгөрсөн
Алтан
Алтан бол Хамаг Монгол Хабул хааны ач, Хотула хааны отгон хөвгүүн билээ. Амбагай хааны дараа Хамаг Монголын хаанаар Хотула өргөмжлөгджээ. 1189 онд Тэмүжин Сэнгүр горхины Хар зүрхний Хөх нуурт байв. Тэнд Алтан, Хучар, Сача Бэхи нар зөвлөлдөж Тэмүжинд өгүүлрүүн: <<Чамайг хаан болгоё. Тэмүүжинийг хаан болбоос бид. Олон дайнд оройлон довтолж Өнгө сайт охид хатад Орд гэрийг оруулан авчирч өгье би... Ороо гөрөөс авалбаас Отож хашиж өгье би Энх өдөр эеийг чинь эвдвээс Эрс харцуулаас Эм хөвгүүдээс минь салгаж Эзгүй газар орхин од>> гэж хэлэлцэж Тэмүүжинийг Чингис хаан хэмээн нэрийдэн хан болгов. 1201 онд Чингис хаан Ван хантай хамтарч Жамухтай байлдахад Чингисийн манлайн цэрэгт Алтан, Хучар, Даридай гурав явж байжээ. 1202 он буюу нохой жилийн намар Чингис хаан татартай байлдсан билээ. Энэ тулалдаанд Алтан, Хучар, Даридай гурав цааз зөрчин олзонд шунан саатсан байв. Чингис үгэндээ эс хүрэв хэмээн Зэв, Хубилай хоёрыг илгээж олзлон авсан адуу мал эд хөрөнгийг хураалгажээ. Тиймээс тэр гурав Чингисээс салан, Жамухтай нийлж урван тэрслэх сэтгэлийг өвөртөлсөн билээ. Чингис, Жамух ба татарыг бут цохисны дараа Ван хантай холбоогоо бүрмөсөн тасалж, байлдах нь зайлшгүй болжээ. Энэ үед Алтан, Хучар нар Чингисээс салж, Ван ханд нийлэн иржээ. Чингис, Түнхлэг горхинд байхдаа Ван хан, Алтан, Хучар, Сэнгүм нарт тус тус элч явуулжээ. Чингис Алтан, Хучар нарт хэлүүлсэн үгэндээ тэднийг Хамаг Монголын хан болцгоо гэж удаа дараа сануулахад өөрсдөө эс зөвшөөрсөн гэдгийг хэлээд, эцэг өвгөдийн нутаг Онон, Хэрлэн, Туул гурван мөрний сав газар бол жинхэнэ Монгол Аймгуудын үндсэн төрөлх нутаг, үндэс язгуур, нутаг усаа хамгаалахын оронд дайсантай сүлбэлдэн байгааг нь хэрхэвч зохилдохгүй гэж зэмлэсэн байна. 1203 онд Жамух, Чингисийн эсрэг хуйвалдаан зохиож, Алтан Хучар хоёр Өэлүний хүүг даралцахад оролцоно гэж хэлжээ. Алтан, Хучар нар Чингисийн эсрэг хуйвалдаанд оролцож явсан учир тэднийг Чингисийн тушаалаар цаазалсан болно.
Ангилал:Боржигин Ангилал:Хиад боржигин
1575 он
Гадаад холбоос
#
Нохой гүрвэл
Нохой гүрвэл - Teratoscincus нь нэгэн зүйл гүрвэл юм. Их биеийн урт 9.2см хүрдэг дунд зэргийн хэмжээтэй. Толгой том, их бие бөөрөнхийвтэр, цайвар шаргал зүстэй, санчиг, хүзүүн дээрээ хөндлөн хар хүрэн толботой, энэ нь их бие, нурууны дагуу хойшлох тусам цайвар хүрэн болно. Сүүлийн угаас хумслаг хайрс хүртлэх зайнд хөндлөн тогтсон 2 бүдэг цайвар хүрэн толботой. Хэвлий нь цагаан цайвар юмуу үл мэдэг шаравтар өнгөтэй.
Ангилал:Геккон гүрвэл
Окүно Фүмико
Окүно Фүмико (奥野 史子, гэрлэсний дараах нэр нь Асахара Фүмико (朝原 史子), 1972 оны 4 сарын 14 - ) нь олимпын хошой хүрэл медальт, Японы уран сайхны сэлэлтийн тамирчин, спортын тайлбарлагч юм. Осака Биеийн Тамирын Их Сургуулийн зочин багш, Кансай Телевизийн нэвтрүүлгийн үнэлгээний комиссын гишүүнээр ажилладаг.
Намтар
Киото мужийн Киото хотын уугуул Окүно Киото хотын Тацү-Икэ бага сургууль, Жоосон дунд сургууль, Осака хотын Шитэнноожи ахлах сургууль, Доошиша Их Сургуулийн худалдааны тэнхим, тус их сургуулийн магистрантыг төгсчээ.
6 настайгаасаа уран сайхны сэлэлтээр хичээллэж эхлэн, дунд сургуульдаа нэрт дасгалжуулагч Имүра Масаёгийн "Имүра уран сайхны сэлэлтийн клуб"-т бэлтгэл хийх болжээ. Шилдэг өсвөрийн тамирчин байсан тэрээр ахлах сургуульдаа урилгаар орсон аж. Түүнийг ахлах сургуульд байхад уран сайхны сэлэлт анх удаа бүх ард түмний спартакиадын үндсэн хөтөлбөрт багтахад оролцож түрүүлжээ. Улмаар Японы шигшээ багт багтан 1989 онд Парист болсон дэлхийн цомоос багийн төрөлд хүрэл медаль зүүсэн байна. Доошиша их сургуульд суралцаж байхдаа 1991 оны ДАШТ-д оролцож хүрэл медаль хүртсэн Японы багийн бүрэлдэхүүнд багтжээ. Мөн онд Боннд болсон дэлхийн цомоос ганцаарчилсан төрөлд хүрэл, хос төрөлд мөнгөн медаль зүүв. 2-р дамжааны оюутан байхдаа оролцсон Барселоны олимпоос ганцаарчилсан, хос (Такаяма Акитай хамт) төрөлд тус тус хүрэл медаль хүртжээ.
1993 онд Лозаннад болсон дэлхийн цомоос багийн төрөлд хүрэл медаль зүүсэн ч ганцаарчилсан, хос төрөлд медаль хүртэж чадсангүй.
1994 оны ДАШТ-д тэр үед тогтсон ойлголтыг эвдэж, эмэгтэй хүний уур бухимдлыг илтгэсэн "Үл инээмсэглэх" үзүүлбэрийг үзүүлж, ДАШТ-ий түүхэнд анх удаа техникийн оноогоороо бүтэн оноо авч, мөнгөн медаль зүүжээ. Түүнээс гадна хос төрөлд Тачибана Миятай хамтран мөнгө, багийн төрөлд хүрэл медаль хүртсэн байна. Мөн онд Хирошима хотноо зохиогдсон Азийн наадмаас ганцаарчилсан, хос төрөлд түрүүлжээ.
Харамсалтай нь 1995 оны 1 сард ууцаар нь хүчтэй өвдөх болсны улмаас тамирчны замналаа өндөрлөж, спортын тайлбарлагчаар ажиллах болов. Мөн 2000-2002 онд Канадын алдарт Нарны циркийн АНУ-ын Лас-Вегаст тоглосон усан дахь шоу "O"-д Япончуудаас анх удаа оролцож байсан түүхтэй.
2002 онд, оюутан ахуй цагаасаа үерхсэн хөнгөн атлетикийн ойрын зайн гүйлтийн тамирчин Асахара Нобүхарүтай гэрлэж, 2003 оны 4 сард охин, 2006 оны 7 сард хүүтэй болжээ.
2008 оны Бээжингийн олимпод нөхөр Асахара нь 4x100 метрийн буухиа гүйлтийн төрөлд Японы багийн сүүлчийн ээлжинд гүйж, хүрэл медаль хүртсэнээр эхнэр нөхөр хоёул олимпийн медальтан болсон билээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Японы уран сайхны сэлэлтийн тамирчин Ангилал:Японы олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Япончууд Ангилал:1972 онд төрсөн
Чевийн теорем
Чевийн теорем нь элементар геометрийн алдартай теоремуудын нэг юм. Өгөгдсөн ABC гурвалжны хувьд D, E, F цэгүүд нь харгалзан BC, CA, AB талууд дээр орших бөгөөд теорем нь AD, BE, CF шулуунууд нь нэг цэгт огтлолцож байвал дараах нөхцөл биелнэ эсвэл дараах нөхцөл биелж байвал дээрх шулуунууд нэг цэгт огтлолцоно гэсэн байдаг.
Мөн Чевийн теоремийн тригонометр хэлбэр байдаг бөгөөд энэ нь AD, BE, CF нэг цэгт огтлолцож байвал дараах нөхцөл биелнэ эс бөгөөс дараах нөхцөл биелж байвал шулуунууд нэг огтлолцоно.
Дээрх теорем дээр үндэслэн Чевийн нэрнээс хэд хэдэн нэршил үүсэн гарсан. Тухайлбайл чевиан (AD, BE, CF шулуунууд нь О цэгийн чевианууд юм), чевиан гурвалжин (DEF гурвалжин нь О цэгийн чевиан гурвалжин), мөн чевиан тор, античевиан гурвалжин, чевийн хувьсагч гэх мэт.
Теоремын баталгаа
AD, BE болон CF шулуунууд O цэгт огтлолцоно гэе. Тиймээс, гурвалжнууд нь ижил өндөртэй. Улмаар
бөгөөд мөн үүнтэй адилаар
болох ба мөн адилаар
болон
болно. Эсрэгээр нь D, E болон F цэгүүд дээрх нөхцлийг хангана гэж үзье. AD болон BE шулуунууд O цэгт огтлолцох ба харин CO нь AB-тэй F ' цэгт огтлолцоно гэе. Тэгвэл дараах нөхцлийг мөн хангах болно.
болно. Хоёр талд нь 1-ийг нэмээд -ыг ашиглавал
Ишлэл
Ангилал:Гурвалжны геометр Ангилал:Математикийн теорем
1616 он
Энэ онд нас барагсад
#
Компьютер дахь тооны илэрхийлэл
informatics
Өгөгдлийг компьютерт дүрслэх
Компьютер програмыг биелүүлэхийн тулд програм болон өгөгдлүүдийг шуурхай санах ойд түр зуур байрлуулна. Түүний хувьд програм ба өгөгдлийн хооронд ялгаа байхгүй бөгөөд бүгдийг нь өгөгдөл гэж “үзнэ”. Санах ой нь дараалсан олон жижиг хэсгүүдээс тогтсон байдаг. Нэг ийм хэсгийг нүд (cell) гэнэ. Нүд болгон өөрийн гэсэн үл давтагдах дугаартай байна. Түүнийг нь хаяг (address) гэнэ.
Зураг:pic8.jpg
Нэг нүд ямар хэмжээний мэдээлэл хадгалах багтаамжтай вэ? Өнгөц бодоход 1 бит баймаар санагдавч тийм биш харин 8 бит байдаг байна. Тэгээд энэ 8 битийг 1 байт (byte) гэж нэрлэнэ. Учир нь ганц бит хангалттай мэдээллийг дүрсэлж чадахгүй. Харин бүлэг бит бол тэгж чадна. Жишээ нь 1 байт бол латин цагаан толгойн нэг үсгийг кодлоход яг хүрэлцдэг байна. Ийнхүү санах ойн нэгжээр битийг биш байтыг авсан учраас санах ойн нүд гэхийн оронд санах ойн байт, нүдийн хаяг гэхийн оронд байтын хаяг гэх мэтээр заримдаа ярьж, бичдэг. Харин байт дотроо битүүд нь 0-7 хүртэл дугаарлагдсан байна. Дугаар баруунаас зүүн тийш өсч эрэмбэлэгдэнэ.
1 байт хамгийн багадаа 000000002=010, хамгийн ихдээ 111111112=25510=28-1 гэсэн утга авна. Тиймээс нийтдээ 25610=28 янзын утга авах боломжтой. Түүнчлэн:
Зураг:pic9.JPG
16-тын системд 1 байт гэдэг нь 2 нибл. Тэгэхээр 1 нибл бол хагас байт. Иймээс 16-тын 2 цифрээр нэг байтыг бичнэ. Тэгээд 2 байтыг 4 цифрээр, 4 байтыг 8 цифрээр г.м.
Компьютерын санах ойд өгөгдлийг хэрхэн дүрслэх вэ?
Эерэг бүхэл тоо
Санах ойд ихэвчлэн 1 юм уу 2 байт (нүд) эзэлдэг. Дүрслэхэд хамгийн хялбар. Шууд 2-тын бичлэгээр нь хадгалдаг. Тухайлбал, тооны 2-тын кодыг олж, шаардлагатай бол зүүн талд нь 0-үүд нэмээд, 1 байт (8 бит) эсвэл 2 байтын (16 бит) нүд эзлүүлнэ. 2 байтын тохиолдолд зүүн гар талын 8 битийг ахлах байт (high byte), баруун гар талын 8 битийг бага байт (low byte) гэх бөгөөд санах ойн дараалсан нүднүүдэд цуварч байрлана.
Зарим нэг жишээ.
7210 гэсэн тоог авч үзье.
Зураг:pic10.jpg
Энд 72 гэсэн тоо санах ойн дурын i (болон i+1) хаягтай нүдэнд хэрхэн байрлахыг үзүүлжээ. Ганц байтын дүрслэлд бол хачирхалтай зүйл алга, тоо ганц нүдэнд байрлана. Харин 2 байтын дүрслэлээр, их хаягтай нүдэнд ахлах байт нь суусан байгааг анхаараарай. Энэ бол Pentium бүлийн процессоруудын онцлог юм.
175810 гэсэн тоог авч үзье. Үүнийг 1 байтаар дүрслэхэд багталцахгүйг анзаарсан байх аа (1758>255).
Зураг:pic11.jpg
Хэрэв дүрслэх тоо 2 байтаас илүү зай эзлэх бол 4 байт зориулна. Гэхдээ ихэнх програмчлалын системд бүхэл тоон өгөгдлийн утгын мужийг дээд талаас нь 231-оор (32-битийн процессор бүхий компьютерт) хязгаарладаг.
Дан эерэг утга авдаг бүхэл хэмжигдхүүн математик тооцоонд тийм ч их таардаггүй боловч компьютерын програм хангамжид өргөн хэрэглэгддэг. Ж.нь санах ойн нүдний хаяг дандаа эерэг бүхэл тоо байна. Мөн санах ойн нүдэнд хадгалагдах тоо өөрөө ямагт эерэг байх ёстой.
Тэмдэгт бүхэл тоо
Эерэг юм уу сөрөг утга авах боломжтой бүхэл тоог ингэж нэрийдсэнийг ойлгож буй байх. Санах ойд 1, 2 эсвэл 4 байт (нүд) эзэлдэг.
Зураг:pic12.jpg
Хүн сөрөг тоог дүрслэхийн тулд “-” гэсэн тусгай тэмдгийг ашигладаг. Гэтэл компьютерын санах ойн нүд ямагт эерэг утга агуулж байхаар “цаанаасаа” зохицолдсон (1 байтын утгын муж 0..255). Тиймээс сөрөг тоог тэмдгийнх нь хамт шууд 2-тын бичлэгээр нь хадгалах боломжгүй юм. Ө.х. сөрөг тоог ямар нэг аргаар эерэг бүхэл тоо болгож кодлох хэрэгтэй болдог. Ингэхэд ямар аргууд хэрэглэгддэг вэ? Үүнд:
· Шууд код
· Нэмэлт код буюу Хоёрын гүйцээлт (Two’s complement)
г.м.
Зураг:pic13.jpg
Одоо -110+110=010 байгаа эсэхийг шалгаад үзье:
Зураг:pic14.jpg
0-ийн оронд -2 гараад иржээ. Хэдийгээр кодлох процесс нь хялбар боловч ердийн нэмэх үйлдэл энэ аргад таарахгүй байна. Иймээс нэг бол сөрөг тоог нэмэх өөр арга зохиох эсвэл сөрөг тоог дүрслэх өөр арга олох хэрэгтэй болно.
· Нэмэлт код буюу 2-ын гүйцээлт
2N - |m| > 0
гэсэн ялгаврын 2-тын кодоор бичих явдал юм. Энд N - шаардлагатай битийн тоо (8, 16, 32 г.м.). |m| - модуль. Ө.х. сөрөг тооны модуль дээр нэмэхэд 2N гарч байх тэр нэмэлтийг бичих учраас энэ аргыг Нэмэлт код гэдэг.
Гэхдээ практикт дээрх ялгаврыг шууд бодох нь тохиромжгүй байдаг. Учир нь 2N-ыг олохын тулд нэмэлт бит шаардагдана. Ж.нь N=8 битийн форматаар (1 байтаар) бичнэ гэхэд 28=25610=1 0000 00002 гээд 9 бит буюу 0000 0001 0000 00002 гээд 2 байт болох нь ээ. Тиймээс Нэмэлт кодын оронд түүнтэй адил үр дүн өгдөг “2-ын гүйцээлт” хэмээх алгоритмыг ашиглана. Энэ алгоритмыг томъёолбол:
1. Сөрөг тооны модулийн 2-тын кодыг олох
2. Энэ кодын бит бүрийг инверслэх: 0-ийг 1, 1-ийг 0 болгох (үүнийг урвуу код гэнэ)
3. Гарсан код дээр 1-ийг нэмэх
Зураг:pic15.jpg
Одоо -510+510=010 байгаа эсэхийг шалгаад үзье:
Өөр нэгэн жишээ. -310–710=-1010 болохыг үзэцгээе. Нэг байтын форматаар бичье.
Зураг:pic17.jpg
Гарсан код дээр дахин “2-ын гүйцээлт” хийгээд -10 гэсэн тоо болохыг мэдэж болно.
Ийнхүү 2-ын гүйцээлтээр олсон кодуудыг ердийн нэмэх үйлдлээр нэмэх боломжтой байгаа нь түүний давуу тал юм. Орчин үеийн компьютерүүдэд энэ арга ихэвчлэн хэрэглэгддэг.
Хэрэв ямар нэг сөрөг тооны нэмэлт код өгөгдсөн үед түүнээс энэ тооны модулийг яаж олох вэ гэсэн асуулт мэдээж гарч ирнэ. Үүний тулд нэмэлт код дээр “2-ын гүйцээлт” хийнэ. Ингэхэд олдох код сөрөг тооны модуль байх болно. Ж.нь 11111000 гэсэн код өгөгджээ. Хэрэв энэ нь 2-ын гүйцээлт бол ямар сөрөг тоог дүрсэлсэн болохыг олъё:
Зураг:pic18.gif
-810 гэсэн тоог дүрсэлсэн байжээ.
Өгөгдлийн төрөл
Яг үнэндээ бол, санах ойн нүдэнд байрлах 2-тын код сөрөг тоог дүрсэлж байна уу, үгүй юу гэдгийг тухайн кодтой ажиллах машины команд шийддэг. Хэрэв командын алгоритмд “өгөгдлийг тэмдэгт бүхэл тоо гэж үз” гэсэн заавар байвал кодын ахлах битийг 1 байна уу, 0 байна уу гэдгийг шалгаад, 1 байвал түүнийг сөрөг тооны 2-ын гүйцээлт мэтээр “ойлгож” зохих үйлдлийг хийнэ. 0 байвал эерэг тоо гэж “ойлгоно”. Харин “эерэг тоо гэж үз” гэсэн заавар байвал кодыг шууд тэр чигээр нь “ойлгоно”. Өгөгдлийг ингэж өөр өөрөөр “хүлээн авдаг” командууд “Өгөгдлийн төрөл” (Data type) гэсэн ойлголттой салшгүй холбоотой. Энэ нь програмчлалын нэгэн чухал ойлголт (бүрдэл хэсэг) юм.
Бодит тоо
Бүхэл тоон олонлогоос ялгаатай нь бодит тоон олонлог бол тасралтгүй, мөн төгсгөлгүй байдаг. Тиймээс бүхэл тоонуудыг ямар нэг “но”-гүйгээр үл давтагдах төгсгөлөг 2-тын кодуудаар дүрсэлж болдог бол бодит тооны хувьд ийм биш. Ө.х. зарим бодит тоог төгсгөлөг кодоор дүрслэх боломжтой байхад зарим нь боломжгүй. Энэ талаар бид өмнө нь үзсэн.
Асуудлын гол нь компьютерын санах ой төгсгөлөг тооны нүдээс тогтдог явдал юм. Үүнээс шалтгаалан компьютерын ажиллаж чадах бодит тоон олонлог мөн дискрет, бас төгсгөлөг байх ёстой болно.
Компьютерын ухаанд бодит тоог хөвөгч цэгтэй тоо (floating-point number) гэж нэрлэдэг. Яагаад ингэдгийн учиртай танилцъя.
Дурын X бодит тоог p суурьт тооллын системд:
X = (±M) * p±q
гэсэн зэрэгт хэлбэрээр бичиж болдог. Энд M-ийг X тооны мантисс (mantissa) гэж нэрлэнэ. Мантисс гэдэг нь тухайн тооны 0-ээс ялгаатай цифрүүдийг агуулсан үржигдэхүүн юм. Харин q-г X тооны p систем дэхь зэрэг (exponent) гэнэ. Ийм бичиглэлийг хөвөгч цэгтэй дүрслэл гэж нэрлээд байгаа. Ж.нь 30000.0 гэсэн тоог 3.0*104, 0.3*105, 0.03*106 г.м.-ээр олон янз бичиж болно. Энд, бутархайн орны таслалыг “урагш, хойш хөдөлгөх” маягаар мантиссыг өөр өөр нарийвчлалтайгаар бичиж байна. Үүнийг зэргийн тусламжтайгаар гүйцэтгэнэ. Зэрэг нь мантиссын хамгийн эхний цифртэй харьцангуй таслалын байрлалыг зааж өгч байна. Ийм учраас хөвөгч цэгтэй тоо гэж нэрлэдэг. Дашрамд дурдахад бутархайн таслалын оронд цэгээр тэмдэглэдэг.
10.1012 = 1.01012 * 21 = 0.101012 * 210
Компьютерын санах ойд бодит тоо яг ингэж мантисс ба зэрэг гэсэн хоёр хэсэг болон хадгалагддаг. Мантисс болон зэргийг дүрслэх битүүдийн тоог урьдаас тогтоосон байх болно.
0.12 ≤ M < 12
нөхцлийг хангах ёстой. Энэ нөхцлийг хангаж дүрслэгдсэн тоог нормалчлагдсан (normalized) гэж нэрлэнэ. Ямар ч тоог хялбархан нормалчилж болно. Ж.нь
Зураг:pic19.jpg
Сая дурдагдсан нормалчлал бол сонгодог хэлбэр юм. Нормалчлалын өөр хэлбэр бас бий. IBM PC төрлийн (Intel маркийн микропроцессор бүхий) компьютерүүдэд, хөвөгч цэг мантиссын хамгийн эхний 0-ээс ялгаатай цифрийн ард байрлаж байхаар дүрсэлдэг. Ө.х. мантиссын бүхэл хэсэг ямагт 1 байна: 12 ≤ M < 102
Ж.нь
Зураг:pic20.jpg
Ийнхүү мантиссын эхний цифр ямагт 1 байх учраас тоог санах ойд хадгалахдаа энэ 1-ийг хаядаг. Мөн цэгийг ч дүрслэх шаардлагагүй. Ингэснээр бутархай хэсгийн дахиад нэг орныг нэмж хадгалах боломжтой болно. Ө.х. тоог дүрслэх нарийвчлалыг ихэсгэнэ. “Хаягдсан” 1-ийг “далд нэгж” (hidden bit) гэх бөгөөд яг тооцоо хийх болохоороо процессор мэдээж түүнийг “ил гаргаж ирдэг”.
Бодит тоо санах ойд 4 юм уу, 6, 8 эсвэл 10 байт (харгалзан 32, 48, 64, 80 бит) зай эзлэнэ. Ингэхдээ түүний бүх бүрдэл хэсгүүд:
•	мантиссын тэмдэг
•	мантисс
•	зэрэг
бүгд хадгалагдах ёстой. Гэхдээ мантиссыг хэдэн байтын урттай авах вэ, зэргийг хэдэн байтын урттай авах вэ, мантисс ба зэргийг ямар дарааллаар байрлуулах, тэдгээрийн тэмдгийг яаж тооцох вэ г.м. нь компьютерын төрлөөс хамаарч өөр өөр байж болно.
IBM PC төрлийн машинууд дараах загварыг (олон улсын IEEE Standard for Binary Floating-Point Arithmetic - ANSI/IEEE Std 754-1985 стандарт) баримталдаг. Энэ загварын дагуу, хэрэв тоо нийт n ширхэг битээр (n/8 байт) дүрслэгдэнэ гэвэл тэдгээрийн хамгийн ахлах байтын ахлах бит мантиссын тэмдгийг (0 – эерэг мантисс, 1 - сөрөг мантисс) үлдсэн n-1 ширхэг бит нь зүүнээс баруун тийш чиглэлд зэрэг ба мантиссыг хадгална.
Зураг:pic21.jpg
Зэргийг санах ойд:
<Шилжсэн Зэрэг> = <Зэрэг> + 2k-1-1
гэсэн томъёогоор хувиргаж хадгалдаг. Энд k бол зэргийг дүрслэх битийн тоо. Үүнийг зэргийн шилжүүлэлт гэнэ. Энэ нь зэрэг эерэг тоо юу сөрөг тоо гэдгээс үл хамааран түүнийг ямар нэг эерэг бүхэл тоогоор “орлуулж” байгаа хэрэг юм. Тоон дээр хийх арифметик үйлдлийн хурдыг ихэсгэж өгдөг ач холбогдолтой. Хэрэв зэрэг сөрөг тоо байвал түүний нэмэлт кодыг зэргийн оронд бичнэ гэдгийг сануулъя.
Мантиссыг дүрслэх битийн тоо түүний нарийвчлалыг тодорхойлдог нь ойлгомжтой. Битийн тоо олон байх тусам тооны нарийвчлал ихэснэ.
IEEE стандарт бодит тоог хадгалах дараах форматуудыг санал болгодог:
Зураг:pic22.jpg
111011
болно. 112=310 гэсэн зэргийг шилжүүлбэл:
3 + 28-1 – 1 = 3 + 128 – 1 = 13010 = 1000 0010 2
1
1 1000 0010
22-р битээс эхлээд 0-р битийг дуусталх 23 битэд мантиссыг бичнэ. Манай тохиолдолд мантисс маань 6 цифрээс тогтох тул үлдсэн 17 битийг шууд 0-ээр бөглөнө:
1 1000 0010 11101100000000000000000
Ингээд нийт 32 битийн урттай боллоо. Одоо үүнийг байт байтаар салгавал:
1 1000001 0 1110110 00000000 00000000
гэсэн 4 байт болно. Санах ойн дараалсан нүднүүдэд байрлахдаа хамгийн бага байт нь эхнийхэд, ахлах байт нь төгсгөлийнхэд очих тул:
Товчлохын үүднээс 16-тын кодоор бичвэл:
Зураг:pic23.jpg
Зураг:pic24.jpg
Компьютерын бодит тоон олонлог төгсгөлөг учраас дээд, доод хязгаар гэж мэдээж гарч ирнэ. Бодит тооны утгын мужийг түүний зэрэг нь тодорхойлдог. Дараах хүснэгтэд дан ба давхар нарийвчлалаар нормалчлагдан дүрслэгдэх тооны утгын мужийг харуулав. Хялбарыг бодож 10-тын тоогоор бичлээ.
Зураг:pic25.jpg
Нормалчлагдсан тооны хувьд мантисс нь ямагт 0-ээс их байна гэдгийг дахин сануулъя.
Дан болон давхар нарийвчлалт дүрслэлийн хувьд дээрх хүснэгтэд ороогүй зарим онцгой тохиолдлууд бий. Эдгээрийг дараах хүснэгтэд харууллаа.
Зураг:pic26.jpg
Бодит тооны арифметикт ±0 гэсэн хоёр 0 байдаг ажээ. Эдгээрийн мантисс нь адилхан 0, ганцхан тэмдгийн битээрээ ялгагдана. Нормалчлагдаагүй тоонууд бол хамгийн бага эерэг нормалчлагдсан тоо ба хамгийн их сөрөг нормалчлагдсан тооны хоорондох завсрыг (0-ийг оруулахгүйгээр) “бөглөнө”. 0-д маш ойрхон тоонууд гэсэн үг. Бодит тооны арифметикт ±∞ гэсэн хоёр ∞ байдаг ажээ. Хамгийн их эерэг нормалчлагдсан тооноос их бол +∞, хамгийн бага сөрөг нормалчлагдсан тооноос бага бол -∞ гэдэг байна. NaN гэсэн утга бол 0/0 г.м. байж болохгүй үйлдлийн үр дүнг илэрхийлнэ.
Ийнхүү бодит тоог компьютерт дүрслэх нь бүхэл тоог дүрслэхээс нэлээн төвөгтэй байна. Ийм тоотой ажиллахад зарцуулах хугацаа илүү болно. Нэгэнт л санах ой төгсгөлөг учраас тооны мантиссын дүрслэгдэх нарийвчлал бас анхнаасаа хязгаарлагдмал байна. Ө.х. дурын бодит тоог дүрсэлж чадахгүй. Тиймээс тэдгээр дээр хийсэн үйлдлийн үр дүн үргэлж тодорхой хэмжээний алдааг агуулж байх болно. Энэ алдааг үнэлнэ гэдэг бие даасан, нэлээн төвөгтэй ажил байдаг. Гэсэн хэдий ч орчин үеийн компьютер бодит тоотой төвөггүйхэн ажиллаж чаддаг. Ж.нь Intel маркийн микропроцессорууд (Pentium, Celeron г.м.) бүгд математик копроцессор (floating-point processor) хэмээх тусгай блокийг агуулах ба тэр нь бодит тоотой ажиллах бүх үйлдлийг гүйцэтгэж байдаг.
Ангилал:Компьютерын арифметик Ангилал:Тооллын систем
Вацлав Кадлец
Вацлав Кадлец (Václav Kadlec; 1992 оны тавдугаар сарын 20, Прага) — Чехийн хөлбөмбөгчин, Франкфуртын «Айнтрахт» болон Чехийн шигшээд довтлогчоор тоглодог.
Замнал
Кадлец Чехийн лигт «Пршибрамын» эсрэг анхны гоолоо оруулахдаа 16 настай байв. Тэр 2007 онд «Ливерпүүлийн» академийн сорилгод шалгуулсан.
2013 оны наймдугаар сарын 18-нд «Айнтрахт Франкфурттай» 2017 он хүртэл гэрээ байгуулав. Есдүгээр сарын 1-нд «Боруссиад» талбайдаа ялагдахад (1:2) Кадлец анхны бөмбөгөө оруулсан.
Гадны холбоос
Ангилал:Чехийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Чехийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Спарта Праг багийн тоглогч Ангилал:Айнтрахт Франкфурт багийн тоглогч Ангилал:Чехүүд Ангилал:1992 онд төрсөн
Өвөр хошуу
Өвөр (Өвүр) — Орос улс (ОХУ)-ын Тува орон (БНТувУ)-ы арван долоон хошууны нэг. Хандгайт сууринд төвлөдөг.
Хүн ам зүй
2013 онд 6,812 оршин суугчтай байсан. Хүн амын 40 хувь хошууны төв Хандгайтад амьдардаг.
Нутгийн хуваарь
Өвөр хошуу 6 сум болж хуваагддаг:
Зүүлт, тайлбар
Ангилал:Тува орны хошуу
1618 он
Гадаад холбоос
#
Индукци
Индукци (лат. ˌinducereˈ - “шалтгаалах, нөлөөлөх, нэвтрүүлэх, эргээд гарах, мэдээд гарах”) нь ямарваа нэгэн үзэгдэл буюу ерөнхий ухагдахуун эсвэл байгалийн хуулийг ажигласаны үндсэн дээр түүнээсээ ерөнхий ойлголт болон туршлага суух утгыг илэрхийлдэг. Энэ бол ажиглалт болон туршилтын дүгнэлттэй холбоотой танин мэдэхүйн арга юм. Логикийн үүднээс авч үзвэл нэгж, эсвэл тусгай баримжааны үндсэн дээр онцгой дүрэм журмын дагуу гаргаж авсан ерөнхий санаа бодлыг агуулсан оюун дүгнэлт гэж ойлгож болно. Шинжлэх ухаанд болон өдөр тумын амьдралд нийтлэг шинжтэй олон зүйл нь тусгай баримтуудыг эзэмшсэний үр дүнд бий болдог. Нэгж болон тусгайгаас ерөнхий руу шилжих үйл явц хүний оюун санаандаа явагддаг. Тухайлбал, XYII зууны эхэнд Кеплер: “Аливаа гариг эллипсийн дагуу хөдөлдөг бөгөөд түүний аль нэг цэгт Нар оршин тогтдог” (Сүүлд үүнийг Кеплерийн нэгдүгээр хууль гэж нэрлэх болсон) гэдгийг баталсан байдаг. Энэ дүгнэлтийг Газар, Ангараг, Сугар зэрэг тусгай гариг бүрийн хөдөлгөөнийг судалсаны үндсэн дээр хийжээ. Үүний дараа энэхүү индукцийн аргыг шинжлэх ухааны аль ч салбарт түгээмэл хэрэглэдэг болжээ. Индукцийн тусламжтайгаар нийтлэлийн мэдээлэл олж авах объектив үндэслэл бол ерөнхий зүй тогтлын холбоогоор нэгдсэн үйл явдлуудын давтамж байдаг бөгөөд түүний үндсэн дээр нэгж, тусгай баримтуудад тулгуурлан ерөнхий хуулийг тогтоож болно. Индукцийн тусламжтайгаар хийж буй дүгнэлтээ илүү найдвартай, үнэмшилтэй болгохын тулд дараах шаардлагуудыг хангасан байх шаардлагатай. Үүнд: а. урьдчилсан нөхцөл, баримжааны төвшинд авч үзэж буй зүйлийн (судлагдахуун) тоо аль болохоор олон байх, б. энэ зүйлүүд аль болохоор олон төрөлтэй байх, в. тэд дүгнэлтэнд тусгаж буй зүйлийн ангилал, төрлийн шинж чанарыг илэрхийлж, төлөөлж чадахуйц байх, г. учир зүйн өгүүлэхүүн хэмжээний хувьд аль болохоор их, дүгнэлтийн субъект аль болохоор бага байх, д. дүгнэлтэнд өгүүлж буй зүйлүүдийн нийлбэрийг илэрхийлж байгаа шинж тэмдгүүд тэдний хувьд маш чухал байх зэрэг болно. Орчин үед индукцийн аргыг сэтгүүл зүйн онол, арга зүй, практикийн асуудлуудыг судлахад өргөн хэрэглэж байна.
Ангилал:Логик Ангилал:Танин мэдэхүйн онол Ангилал:Шинжлэх ухааны онол
Хүн Танаа (жүжиг)
Улсын драмын эрдмийн театрын тайзнаа 2009 онд тавигдсан дуулалт хошин жүжиг. Монгол болон Өвөрмонголын уран бүтээлчид хамтран бүтээсэн эл жүжгийн зохиолыг Г.Навчинхуар бичиж, туслах найруулагчаар ажилласан байна. Уг жүжигт хүн байгалийн олон талт харилцааг тусган харуулж, "Сандарч үймэх хэрэггүй сав ертөнц өө" гэсэн уриаг дэвшүүлжээ. Жүжгийн ерөнхий найруулагчаар Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Н.Ганхуяг ажиллаж, гол дүрүүдэд Ардын жүжигчин Г.Мягмарнаран, Гавьяат жүжигчин Л.Чаминчулуун, С.Сарантуяа, ӨМӨЗО-ны жүжигчин Д.Бадмаа, Соёлын тэргүүний ажилтан Л.Дэмидбаатар нар тоглосон байна. Мөн Соёл Урлагийн Их Сургуулийн жүжигчний хоёр, дөрөвдүгээр курс болон дуулаачийн төгсөх курсын оюутнууд, ардын хөгжим, хөөмийн ангийн оюутнууд, ӨМӨЗО-ны жүжигчид оролцон тогложээ. Ангилал:2009 он Ангилал:Жүжиг
Интерактив телевиз
Интерактив телевиз (Interactive television). Үүнийг заримдаа ярианы телевиз гэж нэрлэдэг. Өөрийнхөө нэвтрүүлэгт хэрэглэгчдийн хүсэлтээр эх бичвэр, график болон бусад мэдээллийг ашиглаж, түүнийг гэрийн телевиз эсвэл дисплейд гаргадаг телевизийн нэмэлт үйлчилгээний систем юм. Утас эсвэл кабелийн тусгай шугамаар хэрэгждэг хоёр талын харилцаа нь хэрэглэгчид гэрээсээ гаралгүй худалдаа хийх, бусад үйлчилгээнд оролцох боломж олгодог. Мөн үүнийг теленэвтрүүлгийн хүртээмж, чанарын талаарх түүвэр судалгаанд өргөн хэрэглэдэг. Интерактив телевизийн системийн тодорхой жишээ бол АНУ-ын “Кьюб”, Их Британийн “Вьюдейта”, Канадын “Телидон” телевиз юм.
Ангилал:Телевизийн техник
Вартерес Самургашев
Вартерес Самургашев (Վարդերես Սամուրղաշև, 1979 онд төрсөн) — Оросын дунд жингийн сонгомол бөх.
Эх сурвалж
Ангилал:Бөхийн олимпын аварга Ангилал:Оросын бөх Ангилал:Оросын олимпын аварга Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Оросын олимпын оролцогч Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан Ангилал:Оросууд Ангилал:1979 онд төрсөн
Барак (Цагадайн улс)
Барак нь Цагадайн улсын хаан (1266–1271) байв. Тэрээр Есөнтоагийн хүү, Цагадай ханы ач хүү юм. Исламын шашинд орсон тэрээр Гияс-уд-дин гэдэг нэр авчээ.
Эшлэл
Ангилал:13-р зууны ноёрхогч Ангилал:Цагаадайн улсын хан Ангилал:Цагадайн удам Ангилал:Их Монгол Улсын хүн Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд төрсөн Ангилал:1271 онд өнгөрсөн