cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төвшрүүлэх сум
Амьтан ургамал
Харин 1943 онд Төвшрүүлэх сум- сангийн аж ахуй нэртэйгээр дахин шинэчлэгдэн байгуулагдсан байна. Улс орон даяар газар тариалангийн үйлдвэрлэлийг эрчимжүүлж гурил, малын тэжээлийн асуудлыг дотооддоо үйлдвэрлэх зорилгоор Улс төрийн товчооны 40 дүгээр тогтоолоор байгуулсан ууган 5 аж ахуйн нэг нь Төвшрүүлэхийн сангийн аж ахуй байлаа. Төвшрүүлэх сум нь Улаанбаатар хотоос 464 км, Цэцэрлэг хотоос 45 км зайд, далайн түвшнөөс дээш 1900 м өргөгдсөн, ойт хээрийн бүсийн үзэсгэлэнт нутагт оршино. Төв нь “Таван булаг” нэртэй. Өөрийн аймгийн Хотонт, Батцэнгэл, Цэнхэр, Өгийнуур сумтай хиллэдэг. Нутаг дэвсгэр нь 1,2 мянган ам км буюу 122283 га газар нутагтай, үүний 14 хувийг ус, ой эзэлдэг, 3410 хүн амтай, 894 өрхтэй. Тус сангийн аж ахуй нь эд хөгжиж байхдаа газар тариалангийн 18 мянган га эргэлтийн талбай, 2,8 мянган га хадлангийн, бэлчээрийн 89,8 га талбайд үйлдвэрлэл эрхлэн үр тарианы 2, хадлан бэлтгэлийн 1 тасаг, МАА-н 3 бригад зохион байгуулагдан үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Үндсэн үйлдвэрлэл нь МАА, газар тариалан хослон эрхэлж байв.2008 оны малын тооллогоор нийт 108900 толгой малтай, үүний 9778 адуу, 6186 үхэр, 47973 хонь, 44963 ямаатай болжээ. Газар тариалангийн үйлдвэр явуулахын тулд сумын 120 тракторын засварын газар, 2 тасагт 20 тракторын засварын цех, механикжсан үтрэм 2, мөн 1,1 сая квт эрчим хүч гаргах дезиль станц, 3 уурын зуух, жилд 500 тонн багсармал тэжээл үйлдвэрлэх хүчин чадалтай хорголжин тэжээлийн үйлдвэр, модны үйлдвэр, гэр ахуйн үйлчилгээний цех зэрэг нэгжтэй гинжин трактор 38, дугуйт трактор 85, комбайн 40, автомашин 39-тэй үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлж байв.
Ангилал:Архангай аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Греноблийн олимп
Өвлийн Олимпын X Наадам (X Olympic Winter Games) буюу Греноблын олимп нь 1968 оны 2 сарын 6-наас 18-нд Гренобль хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.
Монгол улс Греноблийн олимпод
өвлийн олимп өвлийн олимп 1968
Зүүнхангай сум
Зүүнхангай нь Увс аймгийн сум юм. Уг сум анх 1924 онд байгуулагджээ. Сумын төв нь Жаргалант гэдэг. Жаргалант, Даланбулаг, Баянгол,Хайрхан гэсэн багуудад хуваагддаг. ‎
Линда Бак
Цахим холбоос
Ангилал:20-р зууны эмч Ангилал:21-р зууны эмч Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан Ангилал:Нейрофизиологич Ангилал:Вашингтон Их Сургуулийн багш Ангилал:Харвардын их сургуулийн багш Ангилал:Олон Улсын Гайрднер шагналтан Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн Ангилал:Америкийн Шинжлэх Ухааныг Хөгжүүлэх Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:Америкчууд Ангилал:1947 онд төрсөн
Зүүнхангай сум
Газарзүй
Хан Хөхийн нурууны зүүн төгсгөлд байрладаг. Баруун талаараа Өндөрхангай сум, хойд талаараа Баруунтуруун сум, зүүн талаараа Завхан аймгийн Тэс, Баянхайрхан, Сонгино сумдтай, өмнө талаасаа Завхан аймгийн Сантмаргац сумтай тус тус хил залган оршдог. Улаанбаатар хотоос 1080 км зайд, Увс аймгийн төв Улаангом хотоос 360 км зайд оршдог. 1905 оны газар хөдлөлтийн ул мөр болох Ханхөхий-Булнайн хагарал Зүүнхангай сумын нутгаар дайран өнгөрдөг. Хойд хэсгээрээ ойт уулс, өмнөд хэсгээрээ хээрийн уулсаас тогтох ба уулс хоорондын тал хөндийгөөс бүрдсэн газрын гадаргатай. Хар ус, Нарийн гол, Их гол, Баянгол, Цэцэрлэг, Цагаан усны гол болон Цавдан, Согоо зэрэг жижгэвтэр гол нууруудтай. Ойт хээрийн бүсэд оршдог.
Хүн ам, эдийн засаг
Хүн ам 3500 байснаас буурчээ. 126000 орчим толгой малтай. Хүн амын орлогын ихэнх хэсгийг уламжлалт бэлчээрийн мал аж ахуй бүрдүүлдэг. Үүнээс гадна давс олборлолт, ой мод, эмийн ургамал, ан агнуур, алт, зэс зэрэг эдийн засгийн бусад эх үүсвэрүүдтэй.
Түүх
Хүн амын үндсэн хэсэг нь Элжигэн халхууд бөгөөд Элжигэн овгиийн гарвал нь эртний Эргүн хунгийн домогтой холбогдож 1600 жилийн тэртээх Дарлигин аймгаас үүссэн язгуурын монгол отог юм. Хожим Хамаг Монгол ханлигийн Дарлигин хэмээх хэсэгт нь Элжигэн хамаарч байв. Чингис хааны анхны 13 хүрээний (хүрээлэн бууж, хамтдаа нүүгч овог) нэг болж байжээ. Улмаар Батмөнх Даян хааны отгон хүү Гэрсэнз хунтайжийн хоёрдугаар хүү Ноёнтой хатанбаатарт Бэсүд ба Элжигэн хоёр отгийг өгч захируулжээ. Тэд хамтдаа ХҮШ зууны төгсгөл хүртэл Халхын баруун гарын Дайчин хатанбаатарын отог гэгдэж явав. Бадма дайчин хатанбаатарын үед Бэсүдээс салж Элжигэн бие даасан отог болов. XVII зууны эх ба дунд үеэс Хангайн Тарвагатай нуруунаас (Олон голыг бэлчирээс) уван цуван зарлигаар нүүдэллэж Ханхөхийд суурьшжээ. Манжийн хожуу үед Засагт хан аймгийн Ачит вангийн хошуу гэж нэрлэгдэж байгаад, 1923 оноос Хантайшир уулын аймгийн Ханхөхий уулын хошуу гэж, тухайн үеийн өөрчлөн байгуулалтаас хамаарч нэрээ өөрчилж байжээ. Одоо Увс аймгийн Цагаанхайрхан, Өндөрхангай, Зүүнхангай сум бүхэлдээ, Баруунтуруун сумын ихэнх хэсэгт Элжигэн халхууд оршин суудаг. Энэхүү Элжигэн нарыг хамаарах Дайчин хатанбаатарын отог анхандаа нэгдмэл байгаад хожим хоёр хуваагджээ. Эдгээр нь тухайн үед засаглаж байсан Ачит ван Гончигдамба, Зоригт ван Наваацэрэн нарын цол хэргэмээс хамаарч Ачит вангийн хошуу, Зоригт вангийн хошуу гэгдэх болжээ. Эдгээр ноёд Манжаас тусгаарлах үед Улиастай, Ховдыг захирсан анхны монгол сайд нар байв. Зоригт вангийн хошуу нь гол хошуу Ачит вангийн нутаг дотор багтсан харьцангуй жижиг хошуу байсан тул одоогийн Зүүнхангай сумын нутгийн баруун төв хэсгийг л хамарч байв. Одоогийн Зүүнхангай сумын нутгийн 1/4-ийг хамрах хэмжээ нь Зоригт ноёны эзэзмшил байж, бусад ихэнх нутаг нь Ачит бэйлийн хошуунд багтаж байжээ. Манжийн үеийн Монгол орны хамгийн жижиг хошууны нэг нь Зоригт вангийн хошуу байв. Ачит вангийн буюу Их хошуу нь гол төв байсан тул Цагаанхайрхан, Өндөрхангай, Баруунтуруун сумд, мөн Зүүнхангай сумын ихэнх хэсгийг багтааж байв.
Зүүлт, тайлбар
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Увс аймгийн сум
Ламар Одом
Холбоос
Ангилал:АНУ-ын шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Кардашиан Ангилал:Даллас Маверикс багийн тоглогч Ангилал:Лос Анжелес Клипперс багийн тоглогч Ангилал:Лос-Анжелес Лейкерс багийн тоглогч Ангилал:Майами Хийт багийн тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн дэлхийн аварга Ангилал:Америкчууд Ангилал:1979 онд төрсөн
Тавнан овог
Тавнан гэж Чингис хаан охин дүү Тэмүлэнгээ эрд гарахад нь дагуулан явуулсан боржигод овгийн нэг хэсэг юм. 1680 аад оны үед улс төрийн хувьд ар халхын 3-н хан, Хотгойдын алтан ханы улс, Өндөр гэгээн зэрэг шажны мяндагтаны шавь нараас тусдаа бие даасан байдалтай Сэлэнгийн адаг Цөх голоор нутаглаж байжээ. Дундговь Дорноговь Хэнтий Төв аймгуудад нутаглан суудаг.Оросын буриадад нэг хэсэг нь бий.Бөх Бэлгүтэйн хувь улс гэх мэдээлэл ч байдаг. Ангилал:Монгол овог аймаг
Өнчин хараалж
Гадаад төрх
Өнчин хараалж нь томхон, лагсдуу биетэй ба 29-31 см урт, ус гатлагч шувуу гэхэд харьцангуй богино хөлтэй юм. Нуруун хэсэг нь бор ба цагаан судлуудтай. Царай нь цайвар ба хэвлий нь цагаан, цээж хэсэг нь бор шардуу болно. Хошуу нь хар бор өнгөтэй, урт нарийн байна. Хөл сарвуу нь шар ногоовтор, эсвэл шар бор өнгөтэй. Эрэгчин, эмэгчин төстэй ба эмэгчин нь арай биеэр том юм.
2 маш төстэй дэд зүйл бий. Нэг нь G. s. solitaria ба нилээд өргөн тархсан. Нөгөө нь арай улаан бордуу зүсмийн G. s. japonica ба Японд өвөлждөг.
Зан авир
Энэ хараалж нь 2400-5000 м өндөрлөг уулархаг газрын голын хөндий, намагт амьдарна. Үржлийн болон нүүдлийн бус үедээ арай нам дор газрын намаг, нуур цөөрөмд таардаг. Өнчин хараалж нисэхдээ удаавтар, хүнд юм. Чийглэг газар амьдрах тул хуурай хэсэг олж сонгон хуурай өвс зэргээр үүрээ засна. Өтгөн шигүү өвс, бутаар үүрээ нуун далдалсан байдаг. Тэд урт хошуугаа шаварт гүнзгий оруулан өт хорхой, шавьж, үр болон ургамал олж иддэг.
Эшлэл
Ангилал:Хомноотынхон
Армени
Арменийн 29,743 км² (дэлхийн 141 дүгээрх том) уулархаг газар нутагтай. Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь Арагац (4,095 м) уулын орой, хамгийн нам нь Дэбэд голын хөндийд (380 м) юм. Севан (940 км²) гэх ганц том алдартай нууртай.
Өнөөгийн Арменийн нутагт МЭӨ 4-р зуунд I Арташес хаан Их Армени улс бий болгож МЭӨ 428 он хүртэл оршин тогтносон бөгөөд II Тигран хааны удирдлах үед мандан бадарч байжээ. Тухайн үеийн соёлын хамгийн чухал үйл явдал бол 405 онд эрдэмтэн Месроп Маштоц армян цагаан толгойг бүтээсэн нь үндэсний эв нэгдэлд том нөлөө үзүүлжээ.
16-19-р зууны хооронд Зүүн Армени, Баруун Армениас бүрдсэн Арменийн уламжлалт эх нутгийг Осман ы болон Перс ийн эзэнт гүрэн ээлжлэн захирч байжээ.
Армени бол европ гаралтай үндэстэн юм. XIX зууны эхэнд Хаант Оросын мэдэлд орсон юм. 1918-1920 оны хооронд богино хугацаанд "Бүгд Найрамдах Ардчилсан Армени Улс" нэрээр тусгаар тогтнож байгаад ЗХУ-д нэгтгэгдэж "Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Армени Улс" болсон.
1991 онд ЗХУ албан ёсоор бутрахад өнөөгийн тусгаар тогтнолоо олжээ.
Парламентын засаглалтай нэгдсэн улс. 1992 оны 3-р сарын 2-нд НҮБ-д элссэн.
Орон нутаг
Нэгдмэл төрийн байгууламжтай Армени улсын нутаг дэвсгэр 10 аймаг (մարզ, «марз»), аймгаас гадуур 1 хот (Ереван) болж хуваагдана. Нэг аймагт дунджаар 2.8 мянган км² газар, 21 түмэн хүн ноогдож байна. Задлан харвал аймгууд дотроо 915 баг (суурин, «хамаянк») болно.
Мөнгөн тэмдэгт
Арменийн мөнгөний нэгж нь 100 луматай тэнцэх Драм юм. 1992 онд мөнгөн тэмдэгтээ «драм», «стак», «ибар», «даекан» гэсэн нэр өгхөөр яригдаж байгаад "Драм" нэр дээр тогтож 1993 оны арваннэгдүгээр сарын 22-ноос эхлэн гүйлгээнд гарсан байна. Драмыг гүйлгээнд оруулахаас өмнө ЗХУ-ын рублийг ашигладаг байсан бөгөөд дараа нь 1 драмыг 200 рублтэй тэнцэх ханшаар сольсон. Мөнгөний гүйлгээнд 10, 20, 50, 100, 200, 500 драмын мөнгөн тэмдэгт, мөн 1000, 5000, 10000, 20000, 50000, 1000 долларын дэвсгэртүүд байдаг. Орчин үеийн бүх мөнгөн дэвсгэртийг Английн «Thomas de la Rue» компанид хэвлүүлж байжээ. 1993-1995 оны мөнгөн дэвсгэртийн загварыг Германы "Giesecke & Devrient" компанид хэвлүүлжээ.
Монгол-Арменийн харилцаа
Армени улс ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байхад 1970-1989 онуудад монголоос оюутнууд суралцаж байсан.
Арменид 1988 оны 12 дугаар сард хүчтэй газар хөдлөлтийн улмаас үүдэн бий болсон хохирлыг нь нөхөхөд  зориулан Монгол Улс тусламж болгон барьсан хүүхдийн цэцэрлэгийн барилгыг хүлээлгэн өгөх ёслолд оролцохоор Москва дахь Элчин сайд Нямын Мишигдорж Ереванд очиход Ерөнхийлөгч Левон-тер Петросян хүлээн авч, Монголын Засгийн газар, ард түмэнд гүн талархал илэрхийлж, халуун дотно үг хэлж байжээ. Манай барилгачид  байгалийн гамшигт нэрвэгдэн эвдэрч сүйдсэн Степанакерт хотод мөн ерөнхий боловсролын сургууль барьж байжээ. Н.Мишигдорж: "ЗХУ-тай хамт хангамжийн нэгдсэн тогтолцоо нурж материалын гачигдалд орж хэцүүдэж байгаа болов уу хэмээн бодож байсан боловч барилгачид маань сэтгэл өөдрөг, Арменид чинь айл болгон нь хангамжийн бааз-цэг л гэсэн үг, дутагдаж, гачигдаж байгаа юмаа бид айлуудаас нь худалдаж авдаг гэцгээж байв. Газар хөдлөлтийн дараа ЗХУ-ын өнцөг булан бүрээс, бусад олон орноос хүмүүс, барилгачид туслахаар ирцгээсэн  боловч нөхцөл хүнд байна гээд тэд бүгд буцсан ч зөвхөн монгол барилгачид л үлдэж ажлаа үргэлжлүүлж байна. Эд чинь өөрсдийнхөө техник, мэргэжилтэн, материал, орон сууцтайгаа ирсэн, тэсвэртэй, ажилсаг хүмүүс харахгүй юу гээд эгнүүлж барьсан монгол гэрүүдийг зааж хотын иргэд бахархах, баяр талархлаа илэрхийлэхийг хослуулан ярьцгаах нь сэтгэлд өегхөн байв" гэж дурссан байна.
Монгол Улс Бүгд Найрамдах Армени Улсын хооронд 1992 оны 2 дугаар сарын 21-ний өдөр дипломат харилцаа тогтоосон байна.
1236 онд монголчууд Арменийг эзлэж байсан түүхтэй. 1386 онд Доголон Төмөрийн цэргүүд анх Арменид орж байсан.
Лавлах бичиг
Ангилал:Азийн орон Ангилал:Бага Ази Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс Ангилал:Кавказын бүс нутаг Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон
Төмөр Загалмай
Төмөр Загалмай (Eisernes Kreuz [], ) нь Пруссийн, дараа нь Германы Эзэнт Гүрэн (1871-1918), Нацист Герман (1933-1945)-ы үед байсан цэргийн чимэглэл. Энэ нь 1813 оны гуравдугаар сард Пруссийн хаан III Фридрих Вильгельм, өөрийн эхнэр Хатан хаан Луизагийн төрсөн өдрийг тохиолдуулан бий болгожээ (EK 1813). Сүүлд нь Нацист Герман улс ашиглаж байсан.
Хар Загалмай сүлд
Хар Загалмай (Schwarzes Kreuz) нь Прусс, Германы армид 1871 оноос одоог хүртэл ашиглаж байгаа сүлд юм. Энэ тэмдэг нь Германы цэрэг армийн түүхэнд хувьсан өөрчлөгдөн ашиглагдаж ирсэн бөгөөд өдгөө Бундесвер т ашиглагддаг.
Зураг дүрс
! Ангилал:Загалмай Ангилал:Пруссийн одон ба хүндэтгэлийн медаль Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны одон ба хүндэтгэлийн медаль Ангилал:Германы үндэсний бэлгэ тэмдэг
Ник Янг
Ник Янг (Nick Young, 1985 оны зургаадугаар сарын 1-нд Калифорни мужийн Лос-Анжелес хотод төрсөн) — Америкийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны Лос-Анжелес Лейкерс багийн тоглогч юм.
Намтар
2013 оны долоодугаар сарын 11-нд Лос-Анжелес Лейкерс багтай гэрээ байгуулсан. Улирлыг тун тааруухан эхлүүлсэн Лейкерст Янг өөрийгөө харуулах боломжийг бүрэн ашигласан гэхэд болох юм. Улирлын хэд хэдэн тоглолтуудад багаа оноо авалтаар тэргүүлж ярианы сэдэв болж байсан билээ.
Холбоос
Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Лос-Анжелес Лейкерс багийн тоглогч] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн шидэгч-хамгаалагч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч Ангилал:Америкчууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Хенри Форд
Хенри Форд (Henry Ford, 1863 оны 7 сарын 30 - 1947 оны 4 сарын 7) нь дэлхийд алдаршсан АНУ-ын Форд Мотор компаний үндэслэгч бөгөөд анх удаагаа үйлдвэрлэлд угсралтын дамжлагыг нэвтрүүлсэн хүн юм. Түүний үйлдвэрлэсэн Форд Т загвар нь Америкийн нийгэм, аж үйлдвэрлэлийн салбарт хувьсгал хийсэн. Тэрээр цуцашгүй ажил хэрэгч, зохион бүтээгч байсан бөгөөд АНУ-ын патентын албанаас 161 патент өөрийнхөө нэр дээр авч байжээ. Форд мотор компаний эзэн гэдгийнхээ хувьд тэрээр дэлхийн хамгийн баян, алдартай хүмүүсийн нэг байв. Форд үйлдвэрлэлийнхээ зардлыг бууруулж, аль болох хямд боломжийн үнэтэй машин бүтээн, илүү олон хүнд машинтай болох боломж олгохыг хичээж байв. Нас нөгчих үедээ Форд өөрийн хөрөнгийнхөө нилээн их хувийг Форд санд үлдээсэн ч өөрийнхөө гэр бүлд Форд Мотор компанийг удирдаж, эзэмших бүх эрхийг үлдээсэн ажээ.
# Ангилал:Автомашины пионер Ангилал:Америкчууд Ангилал:АНУ-ын бизнесмен Ангилал:Автомашин үйлдвэрлэлийн бизнесмен Ангилал:Зохион бүтээгч Ангилал:1863 онд төрсөн Ангилал:1947 онд өнгөрсөн
Их хуур
Их хуур хөгжим нь Монголын үндэсний хөгжмийн нуман болон чавхдаст хөгжмийн төрөлд хамаардаг бөгөөд хамгийн аргил дуутай, хэлбэрийн төрхийн хувьд морин хууртай төстэй ч хэмжээний хувьд нумт хөгжмийн дотроосоо хамгийн том хөгжмийн зэмсэг юм.
Тус хөгжмийн зэмсэг нь үндэсний найрал хөгжим, цөөхүүл хөгжим болон этник хамтлагуудад илүүтэй тоглогддог. 1962 оноос их хуур хөгжим үүсэж хөгжсөн.
1987 оноос мэргэшсэн их хуурчдыг бэлтгэх зорилгоор Хөгжим Бүжгийн Дунд Сургуулийн утсан хөгжмийн тэнхимийн контрбасс хөгжмийн багш Л. Баасанхүү мэргэжлийн сургалтын үндсэн суурь хөтөлбөрийн загварчлалыг зохиож шавь нарын хамтаар сургалтын хөтөлбөрт тохирохуйц бүтээлүүдийг хөрвүүлэх, найруулах, хөгжмийн зохиолч нарт бүтээл захиалж анхны их хуурчдыг сургаж эхэлсэн.
Тус хөгжмийн үндсэн тоглогдох арга барил нь өрнөдийн контрбасс хөгжмийн аргачлалтай ижил бөгөөд энэ нь тус хөгжмийн хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан хамгийн зөв сонголт байсан.
Ангилал:Чавхдаст хөгжмийн зэмсэг Ангилал:Контрабасс
Инсбрукийн олимп (1964 он)
Өвлийн Олимпын IX Наадам (IX Olympic Winter Games) буюу Инсбрукийн олимп нь 1964 оны 1 сарын 29-нөөс 2 сарын 9-нд Инсбрук хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.
Монгол улс 1964 оны Инсбрукийн олимпод
Монгол улс өвлийн олимпод анх удаагаа оролцож, олимпын их гэр бүлд багтав.
Монголд өнгөрүүлсэн есөн сар
Монголд өнгөрүүлсэн есөн сар хэмээх энэхүү ном нь Монсудар хэвлэлийн газараас эрхлэн гаргаж буй Монголоор бэдэрсэн гадныхан цувралын нэгэн боть болно. ХХ зууны эхэн үеийн монголчуудын тухай ямар ч будаг шунхгүйгээр зурсан Оросын дипломатын энэхүү өдрийн тэмдэглэл анх удаа монгол хэлээр хэвлэгдэж байна. Өдрийн тэмдэглэлийн эзэн нь Оросын төрийн нууц зөвлөх хэргэмтэй, нэрт дипломатч Элчин Коростовец бөгөөд 1912 онд Монголд ирж 9 сар байхдаа, Монгол улс Орос улсын хооронд Найрамдлын гэрээ ба Худалдааны протокол, цэргийн болон санхүүгийн гэрээнүүдэд Монгол Улсын Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэн нартай гарын үсэг зурсан билээ. Эл өдрийн тэмдэглэл нь Монголын тухай болон монголчуудын амьдралын дүр төрхийг он, сар, өдрөөр нь тодорхой илэрхийлэн харуулснаас гадна бидний амьдарч буй улсын маань нийслэл тухайн үед байгалийн өнгө үзэмж, ан амьтан, шувуудаар хэрхэн баялаг байсныг тодорхой харуулснаараа онц сонирхолтой билээ. Монгол Улсын эзэн хаан, төр засгийн сайд, түшмэдийн амьдрал, үзэл бодол, байр суурь зэргийн талаар өөрийн бодол санаагаа чөлөөтэй илэрхийлсэн нь бидэнд түүхийн ховор эх сурвалж болох нь мадаггүй. Энэхүү тэмдэглэлээс Орос улс болон Хятад улсын төрийн бодлогын зангилаа асуудлуудыг харж болох тул эрдэмтэн судлаач, түүх сонирхогч хэн бүхэнд онц сонирхолтой байх нь дамжиггүй. Нэгэн зууны тэртээх монголчуудын амьдрал, улс төр, эдийн засаг, соёл гээд бүхий л талыг эргэн харах боломж бидэнд олгож буйгаараа энэхүү тэмдэглэл онц ач холбогдолтой билээ. Ялангуяа, төрийн эрх барьж буй эрхэм түшмэл, улс төрийн бодлого боловсруулагч хэрэгжүүлэгч хэн бүхэнд эл тэмдэглэл онц таалагдана гэдэгт эргэлзэхгүй байна.
Иван Яковлевич Коростовецийн хувийн хэргээс
Уг хэсэгт Оросын Гадаад бодлогын архивт байгаа И.Я.Коростовецийн намтрын мэдээг орчуулан оруулсан.
Наками Тацуо Иван Яковлевич Коростовец: Оросын дипломатчийн өрнүүн амьдрал, утга зохиолын өв
Токиогийн Олон улсын их сургуулийн Ази, Африкийн хэл соёлын хүрээлэнгийн профессор НАКАМИ ТАЦУО-гийн бичсэн нийтлэл.
А.Бельченко Хятад дахь Оросын элчин асан И.Я.Коростовецийн дурсгалд
Хятад дахь Оросын элчин асан И.Я.Коростовецийн дурсгалд зориулсан эмгэнэлийн үгийг “Слово” сонины энэ оны 1-р сарын 31-ний дугаарт нийтлүүлсэн Н.Э-д бид талархах ёстой болж байна. Иван Яковлевич хэмээх хурц тод бие хүн ийн одсоны учир миний бие “Слово” сонинд Н.Э-гийн бичсэн өгүүлэл дээр зарим зүйлийг нэмж, оновчтой бусыг нь залруулах гэсэн билээ.
Өдрийн тэмдэглэлийн эхлэл
1911 оны 12-р сард миний бие Бээжингээс (1908 оноос тэнд элчингээр сууж байв) буцаж ирээд удаагүй байхдаа Хятад дахь ажил хэргийн байдлын талаар Гадаад хэргийн яамны сайд С.Д.Сазоновтой хоёр ч удаа ярилцсан билээ. Тэнд хувьсгал дөнгөж эхлээд байсан бөгөөд энэ үйл явдалд яаж хандахаа Петербург хараахан шийдээгүй байв. Саяхан тусгаар тогтнолоо тунхаглаад байгаа Монголын талаар, монголчуудад бидний хандах хандлагын талаар яриа сөхөгдөхөд Монголын тусгаар тогтнолыг дэмжиж, монголчуудад материаллаг болон сэтгэл санааны тусламж үзүүлэхийн төлөө байгаа бодлоо би хэллээ. Би урьд нь Бээжингээс явуулж байсан айлтгалаа дурдаж, цөөн тооны (номхон хүлцэнгүй), малчин хүн амтай өнөөгийн Монголын оронд Сибирьтэй шууд хил залган Хятад орж ирэх нь аюултай болохыг цохон тэмдэглэсэн юмдаг.
1912 оны 9-р сарын тэмдэглэл
Есдүгээр сарын 21-ний өдөр Өргөөд ирэв. Биднийг хот руу дөхөж явтал хэдэн монгол ноёд түшмэд угтан авч, надад Хутагтын нэрийн өмнөөс хүндэтгэлийн хадаг өргөн барилаа. Хотоос 5 бээр орчим зайд очиход монгол сайд нар, Консулын газрын төлөөлөгчид, Оросын колонийхон өнгө өнгийн эрээн мяраан асар майхнуудын үүдэнд зогсон угтав. Монголчуудын уламжлалт идээ будаа болох элдэв амттан, ааруул өрөм, цай бэлтгэж зэхжээ. Харилцан мэнд мэдэлцэж, бэлгэ дэмбэрэлтэй үгс солилцсоны дараа засгийн газартай нь хэлэлцээр хийх зорилгоор томилогдож ирснээ миний бие монгол сайд түшмэлүүдэд танилцуулаад, мөн өдөр Консулын газар ирнэ үү гэж урилаа. Тэр даруй нэгэн гэрэл зурагчин гарч ирэн, бидний зургийг авав. Угтаж авсанд нь талархал илэрхийлж, хасаг цэргийн харуулынхантай мэндлээд, Любагийн хамт тэргэнд суун Консулын газар руу явсан билээ. Замдаа бид жинхэнэ Өргөөгөөр дайрч, захаар өнгөрч, орос худалдаачдын суурин дундуур гаран, хоёр дахь орос суурин болон хятадуудын Наймаачин хотхон хүрдэг өргөн зам руу оров. Барагцаалбал, үд болж байхад Консулын газарт ирлээ. Консулын газрын байр нь хуаран маягийн хоёр давхар дүнзэн байшин бөгөөд гаднаас нь шавардаж цагаан өнгөөр шохойдож, хоёр талд нь жигүүр, аж ахуйн зориулалттай өргөтгөлийг дүнзээр нэмж барьжээ.
1912 оны 11-р сарын тэмдэглэл
Арваннэгдүгээр сарын 2. Хятадын Гадаад хэргийн яамны сайд Монголын асуудлаар Ерөнхийлөгчтэйгөө санал зөрөлдсөнөөр огцорсон гэдгийг Крупенский цахилгаанаар мэдэгдэв. Бээжингийн сонин хэвлэл Монголд болсон үйл явдлын хамаг хариуцлагыг Гадаад хэргийн яамны сайддаа тэр чигээр нь тохож, ямар ч ухралт буулт хийдэггүй хэмээн зэмлэх болжээ. Лу Цзэн-цзян (Петербургт элчин асан) тус яамны сайдаар томилогдож, Орос улстай хийх цаашдын хэлэлцээрийн хариуцлагыг өөртөө авсан байна. Одоо Хятадын засгийн газар бидэнтэй тохиролцохыг хүсэх болсон агаад гагцхүү парламентын сонгуулийн хугацаа ойртож буй учир дотоод байдалдаа илүү санаа тавьж байв. Танхимын нууц хуралдаан дээр засгийн газар нь Орос улстай дайтах боломж Хятад улсад байхгүй болохыг цохон тэмдэглэсэн бол зуучлагчийн үүрэг гүйцэтгэхийг хүсэж Францад хандахыг танхим санал болгохын хамт тусгаар тогтнолоосоо татгалзах бодлыг Хутагтад бий болгоход чиглэсэн арга хэмжээнүүд авахыг зөвлөжээ. Хятадууд Монголын асуудалд оролцохыг Германы элчингээс нэг бус удаа хүссэн ч цаадах нь татгалзсан байна. Сонин хэвлэлд элдэв буруу зөрүү мэдээ сэлт гарахаас сэрэмжлэхийн тулд Орос-Монголын протоколын эхийг нийтлүүлэхийг эцэст нь Крупенский хүсжээ. Манай яам хөндлөнгийн ухуулга ятгалгад автан Хятадын эрх засаглалыг хүлээн зөвшөөрөх санаа бодол монголчуудад төрүүлэхийг надад санал болгоно гэдгийг би урьдаас олж харлаа. Хэрэв бид ийм буулт хийвэл, өөрөөр хэлбэл олж авсан, хүрсэн бүхнээсээ татгалзвал эндэх байр сууриа алдахаас гадна Хятад улсын талархлыг ч олж авч чадахгүй билээ.
1912 оны 12-р сарын тэмдэглэл
Арванхоёрдугаар сарын 1. Нөхцөл байдлыг туршин шинжиж Япон руу явах гэж байгааг нь Петербургт хэрхэн үзэж байгааг мэдэх санаатай Да лам орж ирлээ. Би түүнд урьд нь хэлж байсан зүйлээ, тухайлбал манай засгийн газар Монголын олон улсын байр суурийг тогтоон тодорхойлж өөртөө засах эрхийг нь хүлээн зөвшөөрөхөд бэлэн байгаа ч монголчуудын бие даасан үйл ажиллагааг Орос улсад үл итгэсэн байдлын илрэл хэмээн үзэж, сөргөөр хандах болно. Японы засгийн газар Монголын төлөөлөгчийг хүлээж авч болох юм. Тэгэхдээ дараа нь ингэж хандсан явдлыг (Хятадтай харилцах харилцаандаа өөртөө ашигтайгаар эргүүлж) мөнөөх л Өвөр Монголын талаар ямар нэгэн давуу талыг Хятадаас олж авахад ашиглана. Ер нь, Өргөөгийн засгийн газар бие дааж дангаараа ажиллах нь Монголын өөртөө засах эрхийг улс гүрнүүд хүлээн зөвшөөрөх тухай асуудлыг ганц ч алхам урагшлуулахгүй гэдгээс урьдчилан хэлж болно гэж давтлаа. Да лам урам нь ихэд хугарсныг нуусангүй, гэхдээ биднийг өөрсдийнхөө байгуулсан шинэ тулгар улсыг дэмжихээсээ өөрсдөө татгалзаж байна хэмээн гоморхох аясаар хэлэв. Хэрэв Орос улс энэ асуудлаар Монголын засгийн газарт дэмжлэг үзүүлэх бодолгүй байвал түүний зуучлалгүйгээр болгохоос, өөрөөр хэлбэл Токио руу хэн нэгнийг явуулахаас өөр аргагүй болох нь, энэ үүргийг тэрээр өөрөө л биечлэн хүлээх байх хэмээн тэрээр нэмж өгүүллээ. Монголчууд өөрсдийнхөө бодож төлөвлөснөөр үйлдэх эрх чөлөөтэй, тэгэхдээ ийм тохиолдолд үр дагаврыг нь би хариуцахгүй гэж би хариулав.
1913 оны 1-р сарын тэмдэглэл
Нэгдүгээр сарын 1. Ийн байтал шинэ жил гарлаа. Энэ жилийг Өргөөд өнгөрөөх болох нь уу даа? Энд нэлээд удаан байж, нэгэнт эхэлсэн үйл хэргээ өөрийнхөө бодож ойлгож байгаагаар л дуусгах юмсан. Тэгж чадахгүй болох вий хэмээн айж байлаа. Харин намайг орлосон хүн, хэн бугай ч байлаа гэсэн, албан тушаал ахиж урагшлахаа бодоод энэ бүхнийг шал өөр тийш эргүүлж, бид олсон бүхнээ алдаж болох билээ. Арай цэлмэг, тогтуун өдрүүд ирж, би завшааныг ашиглан ойр орчмоор аль болох удаан зугаалах болов. Уулыг бүрхэн хучсан цас өмнө бэлээсээ бага зэрэг хайлах аядаж, хялгана, борог өвс битүү ургасан бор шаргалдуу, хадархаг хөрсийг нь ил гаргажээ. Агаар цэвэр тунгалаг, ямар ч аниргүй байх агаад хааяа нохой хуцах дуу, өнгөрч буй жингийн цувааны хонхны чимээ сонстоно. Монгол хүний зүрх сэтгэлд туйлын энхрий дотно байдаг эцэс төгсгөлгүй уудам тал үргэлжлэн цэлийнэ. Уужим цэлгэр газар орон, уйтгар гуниггүй ганцаар байдалд монголчууд хачин их дуртай байдгийн учир начрыг би сая л ойлгож эхлэв.
1913 оны 2-р сарын тэмдэглэл
Хоёрдугаар сарын 1. Романовын мэндэлсний ойг тохиолдуулан Сэцэн хан тэргүүтэй тусгай төлөөлөгчдийг Петербург руу илгээе гэсэн монголчуудын хүсэлтийг Сазонов хүлээж авсангүй. Өнөөдөр би Хайсантай уулзлаа. Өөрийн нь бодож буйгаар улс орныхоо нөхцөл байдлыг сайжруулж, батлан хамгаалах хүчин чадлыг нэмэгдүүлэхийн тулд юу ч хийхгүй байгаа Монголын засгийн газрыг тэрээр муучилж, байдгаараа харааж байв. Түүний хэлж буйгаар, сайн ноён хан Богдод нөлөөтэй хэдий ч өөрөө шийдэмгий бус, хариуцлагаас айдаг болохоор олигтой үр дүн гардаггүй. Да ламаас бусад сайд нар цөм гарын үзүүрийн хүмүүс аж. Дашрамд хэлэхэд Да лам бол Хайсангийн ивээн тэтгэгч, тийм эс байсан бол томилогдож явахдаа Баруун Монголд гаргасан ааш авир, хийсэн үйлдлийнхээ төлөө мөрдөн мөшгөгдөх байв. Өмнөд монголчууд Өргөөд давамгайлах байр суурьтай болчих вий гэж болгоомжилсны улмаас харилцан үл итгэлцэл Халх, Өвөр Монгол хоёрын хооронд үүсээд байна. Тэрээр хятадуудын эсрэг хэд хэдэн жижиг баг цэрэг илгээе гэсэн төлөвлөгөөг буруушааж, тэдгээрийг олигтой эсэргүүцэл үзүүлж чадахг үй гэж үзэж байлаа. Ийм баг цэргүүд тал тал тийш тархан бутарч өөрсдийнхөө, өнөөх л монголчуудаа тонож эхэлнэ гэж тэрээр бодож буй ажээ. Түүнийхээр нэг томоохон цэргийн ангийг Халх, Өвөр Монголын хил хавийн хамгийн амин чухал цэг рүү, жишээлбэл Шилийн голын чуулганы нутаг руу явуулах хэрэгтэй бөгөөд хамгийн зоримог арвин туршлагатай Дамдинсүрэнгээр захируулж, орос сургагч зааварлагчдыг хамт явуулж туслалцуулах ёстой аж. Ерөнхийдөө ухаалаг санаа юм.
1913 оны 3-р сарын тэмдэглэл
Гуравдугаар сарын 1. Цэргийн нэгтгэлийн захирагч хурандаа Надежный ойрын үед ирэх гэж байгаатай холбогдуулан орон тооны биш бүх оросууд болон сургагч, зааварлагчдыг, ялангуяа Малиновскийг ажлаас нь халахыг Монголын засгийн газраас шаардах заавар Петербургээс авлаа. Монголчуудад энэ нь лав таалагдахгүй, би ч гэсэн дээрх хүмүүс юугаараа хурандаа Надежныйд саад болохыг нь харахгүй л байна. Люба, Ветерштранд хоёрт амралт олгохыг зөвшөөрч Люба Ховд руу, нөгөөх нь Эрхүү рүү одлоо. Монгол цэргийн захирагч Дамдинжамц лам1 мөнөөх Балт вантай харилцсан хэвээр байгааг Улиастай, Ховдоос мэдээллээ. Биеэ үлэмж өндөрт тавьж, оршин суугчдыг дарамталж мөлжиж, Өргөөгийн засгийн газрын нэр хүндийг унагаж байгаа энэ ламд халхчууд дургүйцэх болжээ. Дамдинжамц Ховд орчимд байршилтай сангийн мэдлийн хагалгааны газрыг оролцуулсан шинэ хошуу захирагчийн тамгыг Хутагтаас авсандаа улам эрэмшин гаарах болсон байв.
1913 оны 4-р сарын тэмдэглэл
Дөрөвдүгээр сарын 3. Оросын эсрэг ятгалга ухуулга үргэлжилсээр байгаа учир ийм бодлого баримтлах нь туйлын аюултай, бидэнд дайсагнагч элементүүдийн эсрэг арга хэмжээ авах зайлшгүй шаардлагатай гэдгийг би Хутагтад сануулахаар шийдлээ. Сайн ноён ханаар дамжуулан амаар хэлүүлсэндээ миний бие сэтгэл үл ханан Хутагтад захидал бичин гардуулах ажлыг Цэрэнпиловт даалгав. Захидлын эх гэвэл: “Оройн дээд, Гэгээн дээдэс Эзэн хаан танаа. Эзэн хааны засгийн газар өнгөрсөн онд байгуулсан гэрээнийхээ заалтуудыг биелүүлэн Монгол улсыг хятадуудын довтолгооноос хамгаалахад чиглэсэн шийдвэртэй арга хэмжээ авч, Өргөө болон Баруун Монгол руу Оросын цэрэг, сургагчдыг илгээж байгаа билээ. Харамсалтай нь, орос улсын найрсаг үйлдлүүдийг Монголын засгийн газрын зүгээс зохих ёсоор үл үнэлэн, сүүлийн үед Оросын зөвлөгөөг үл хүлээн авч, манай шударга хүсэлт, санал гомдлыг үл зөвшөөрч, найрсаг бус байдал, огтхон ч итгэхгүй байгаа янз үзүүлэх болов. Түүгээр ч үл барам, Монголын эрх баригчид хил хязгаарт ч, улс орныхоо гүнд ч манай эргийн хөдөлгөөнд саад хийж, тэдэнд туслахгүй байгаа ба оросуудын худалдаа наймааг боомилон, орос хүн болгоныг хавчин хяхаж, Орос-Монголын гэрээг цаг ямагт зөрчиж байна.
1913 оны 5-р сарын тэмдэглэл
Тавдугаар сарын 3. Хүчтэй шуурга нэлээд гамшиг тарьжээ. Хэдэн мянган толгой мал үхэж, энд тэндгүй сэг хэвтэж харагдана. Үлгэр жишээ хонины аж ахуй байгуулахыг, мөрөөдөж яваа Херсонессийн нэг газрын эзэн ирж уулзлаа. Одоогийн нөхцөлд энэ бүтэхгүй л дээ. Хурандаа Надежныйтэй танилцав. Цас чихсэн гэрт дөрвөн хоног сууж байгаад ирсэн болохоор сэтгэл санаагаар нэлээд унасан бололтой. Монголын талаар Петербургт эцсийн шийд гаргаагүй, тээнэгэлзсээр л байгаа гэж Надежный ярив. Наашаа 16 офицер ирж түүний удирдлагад ажиллах бөгөөд ихэнх нь орон нутгийн нөхцөл байдлыг мэдэхгүй ажээ. Төсвийн талаарх миний асуулгын хариу Монголын засгийн газраас ирэв. “Эрхэм сайд аа, та Монголын засгийн газар хэрхэн хүлээж авахаас санхүүгийн ажлын зохион байгуулалтын амжилт хамаарахыг дурдан, манай засгийн газрын орлого, зарлагын тухай мэдээлэхийг хүсжээ.
И.Я.Коростовецийн өдрийн тэмдэглэлийн төгсгөл
Тавдугаар сарын 23. Эрхүү хотод бид 2 өдөр байх хугацаанд губернатор Бантыш Каменский (эзгүй байгаа Князевийг орлож байгаа), Биржийн хорооны дарга Витте, генерал-губернаторын даалгавар гүйцэтгэгч түшмэл Першинтэй1 уулзаж ярилцлаа. Першин Сибирьт нутагладаг үндэстэн угсаатнуудын амьдрал ахуйн холбоотой эд өлгийн зүйлсийн баялаг цуглуулгатай Эрхүүгийн музейг надад үзүүлэв. Першин бол сэтгүүлч, монгол судлаач агаад Сибирийн түүх, угсаатны зүйг судалдаг ажээ. Монголд миний хэрэгжүүлж байсан үйл ажиллагааны талаар тэрээр олон зүйлийг асууж лавласан ба энэ орон дахь миний зорилт зорилгыг нэлээд сонирхож буй бололтой байсан юм. Губернатор Бантыш сэтгэл татсан аятайхан хүн боловч үеэ өнгөрөөж яваа болохоор миний ажлыг бараг сонирхсонгүй. Бидний байгуулсан гэрээгээр 50 бээрийн урттай чөлөөт зурвасыг хүчингүй болгосныг Витте эрс шүүмжилж, эдийн засгийн хувьд хор хөнөөл учруулж, олсон бүх ололт амжилтаа устгаж байна хэмээн үзэж байлаа. Биржийн хорооноос Сангийн яамны сайдад илгээж байгаа чөлөөт зурвасыг дахин сэргээхийг хүссэн цахилгааныг тэрээр надад уншиж өгөв.
1912 оны Орос-Монголын гэрээ (орос хэлээр)
1912 оны Орос-Монголын гэрээний орос хэл дээрх эх.
Номын зохиогчийн тухай
Уг номын зохиогчийн тухай мэдээллийг та И.Я.Коростовец үзнэ үү.
Ангилал:Монголоор бэдэрсэн гадныхан Ангилал:Жуулчдын тэмлэглэл Ангилал:Утга зохиолын бүтээл Ангилал:21-р зууны утга зохиол Ангилал:Цуврал ном
Хүйтэн дайн
"Хүйтэн дайн" гэсэн нэр томъёог анх 1945 оны 10 дугаар сарын 19-нд зохиолч Жорж Оруэлл (англ. George Orwell) Британийн долоо хоног тутмын "Трибюн" сонинд "Атомын бөмбөг Та хоёр" нийтлэлдээ ашигласан юм.
"Хүйтэн дайн" гэж нэрлэх болсон нь энэ дайн нь өмнөх цаг үеүүд шиг талууд нь шууд хоорондоо зэвсэг барин /халуун зэвсэг/ нүүр тулан дайтахгүй харин өөр арга замаар, цэргийн эвсэл байгуулж, тагнуул, үзэл суртлын тэмцэл өрнүүлэх замаар тулалдан, зөрчилдөн тэмцэлдсэнээс ийн нэрлэх болжээ.
АНУ, ЗХУ хоёр талд хуваагдаж өөр өөрийн нөлөөллийн бүстэй болж түүнийгээ НАТО, Варшавын гэрээний орнууд гэсэн цэрэг-улс төрийн эвсэл байгуулсан юм. Хэдийгээр АНУ болон ЗХУ албан ёсоор шууд цэргийн мөргөлдөөнд ороогүй ч нөлөөллийн төлөөх өрсөлдөөн нь Гуравдагч ертөнцийн янз бүрийн хэсэгт орон нутгийн зэвсэгт мөргөлдөөн дэгдэхэд хүргэж байсан.
"Хүйтэн дайн" нь ердийн болон цөмийн зэвсгээр хөөцөлдөн уралдах явдал үүсч, заримдаа дэлхийн гурав дахь дайнд хүргэх аюул заналхийлж байсан.
Хэдийгээр ЗХУ болон холбоотны улс орнууд хоорондоо улс төрийн хүрээнд тохиролцон нацист Германы эсрэг дэлхийн хоёрдугаар дайнд хамтран тэмцсэн ч тэдний хооронд үзэл суртлын том зөрчил байгаа нь дайн дуусахад улам бүр тодорхой болсон юм. Энэ нь дайн дууссаны дараа үүссэн нөхцөл байдал улам бүр ил болгосон юм.
"Хүйтэн дайн"-ы үед олон улсын нөхцөл байдал зарим үед ихэд хурцдан зарим үед тайвшран харьцангуй энхийн байдалтай болж байв. Тухайлбал 1948-1949 оны Берлиний бүслэлт, 1950-1953 оны Солонгосын дайн, 1961 оны Берлиний хямрал, 1959-1975 оны Вьетнамын дайн, 1979-1989 оны Афганистаны дайн, 1962 оны Кубын пуужингийн хямрал зэрэг нь хүйтэн дайны үеийн халуун цэгүүд болж байв. Хүйтэн дайны үед их гүрнүүд хоорондоо шууд нүүр тулан байлдахгүй байсан нь тэдгээрийн цөмийн зэвсгийн хүчин чадавх, хэрвээ цөмийн дайн болбол тэндээс ялагч үлдэхгүй тухай цөмийн дайны онол зэргээс болж байв. 1980-аад оны сүүл үеэс хүйтэн дайны уур амьсгал харьцангуй зөөлөрсөн. Михайл Горбачев ЗХУ-д өөрчлөлт шинэчлэлт, ил тод байдал өрнүүлж эхэлсэн ба ЗХУ 1991 онд задарснаар хүйтэн дайн төгсгөл болсон.
ЗХУ оршин тогтнож байсан жилүүдэд зөвлөлтжүүлэх үзэл суртал болон социализмын нөлөө, стратегийн зорилгын үүднээс зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд удаа дараа байрлаж байсан байна.
Ангилал:Хүйтэн дайн Ангилал:Варшавын гэрээ Ангилал:НАТО Ангилал:Улс төрийн зөрчил Ангилал:Аюулгүй байдлын бодлого Ангилал:Цөмийн зэвсгийн бодлого Ангилал:АНУ-ЗХУ-ын харилцаа Ангилал:1940-д он Ангилал:1950-д он Ангилал:1960-д он Ангилал:1970-д он Ангилал:1980-д он
Балар эртний үе
Балар эртний үе (Латин хэлний prae-өмнөх historia-түүх+ гэсэн утгатай) гэдэг нь бичиж тэмдэглэгдсэн түүхээс өмнөх үе юм. Түүхийг бичиж тэмдэглэх боломжтой болсоноор балар эртний үеийг бичиж тэмдэглэж эхэлсний өмнөх үеийн хүн төрлөхтний оршин байсан цаг үеийг хамарна.
Археологич Paul Tournal өөрийн хойд Францын агуйгаас олсон олдворуудыг тайлбарласнаар энэхүү ойлголтийг анх үүсгэсэн. Гэхдээ уг ойлголт нь Францад 1830-аад онд хэрэглээнд орсон бөгөөд "Балар эртний үе" хэмээх үгийг Англи хэлэнд археологич Daniel Wilson 1851 онд анх оруулжээ.
Балар эртний үе огторгуй анх үүссэнээс эхлэн бүх үеийг хамааруулж болох ч дэлхий дээр амьдрал үүссэн цаг үеээс эхлүүлэн хамардаг.Эсвэл бүр илүү нарийвчилбал хүн төрлөхтөн үүссэн үеээс эхэлнэ.Түүх судлаачид балар эртний үеийг хуваахдаа чулууны найрлага ба түүний олон улсад танигдсан чулуулга давхаргыг геологийн цаг хугацааны үечлэлтэй хамт ашиглан гурван үед хуваан авч үздэг.Эдгээр гурван үе нь балар эртний үеийн хүмүүсийн цаг үеийг тэдний аж амьдрал эд зүйлсээ хийхдээ голлон ашигладаг материалаар нь нэрлэж дараах гурван цагийн үеүүдэд хуваадаг.
Үүнд гэж хуваасан.
Ŝ==Нэмж унших==
Ангилал:Балар эртний ба эртний түүхийн үе Ангилал:Палеоантропологи
4 сарын 19
4 сарын 19 нь Григорийн тооллын жилийн 109 дахь (өндөр жил бол 110 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 256 өдөр үлдэж байна.
Зүүнговь сум
Зүүнговь нь Увс аймгийн сум юм.
Увс аймгийн төв Улаангом хотоос зүүн тийш 130 гаруй км зайд Зүүнговь сумын төв "Зэлийн гол" оршино. Тус сумын газар нутаг талбайн хэмжээгээр 4001км² орчим. Урд талаараа Увс аймгийн Хяргас сумтай .......км газраар, Зүүн урд болон зүүн талаараа Увс аймгийн Баруунтуруун сумтай .......км газраар, баруун урд болон баруун талаараа Увс аймгийн Малчин сумтай .....км газраар, Баруун хойд болоод хойд талаараа Увс аймгийн Тэс сумтай ............. км газраар, Зүүн хойд талаараа ОХУ - тай ....... км газраар тус тус хиллэдэг хилийн сум юм.
Зүүлт, тайлбар
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Увс аймгийн сум
Косцюшко уул
Косцюшко (Mount Kosciuszko []) — Австрали тивийн хамгийн өндөр уул (д.т.д. 2228 м).
Цахим холбоос
Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын уул Ангилал:Шинэ Өмнөд Вэльсийн уул
Хайрхан сум
Хайрхан сум нь Архангай аймгийн сум юм. Архангай аймгийн Хайрхан сум нь 1924 онд байгуулагдсан юм. Тус сумын нутагт Хайрхан нэртэй сүрлэг сайхан хангай дүнхийн байх бөгөөд энэ уулын нэрээр сумаа нэрлэсэн байдаг. Хайрхан сум нь Хайрхан, Асгат, Жарантай, Могой, Өгөөмөр гэсэн 5 багаас бүрдэх бөгөөд Сумын төв нь Өгөөмөр багийн нутагт Хүнүй голын дэнж дээр байрладаг бөгөөд Уу-булан гэж нэрлэнэ. Энэ сумын нутагт орших Дуут нуур нь цэнгэг устай нуур юм. Мөн Гүн нуур, Могойн Цагаан нуур байдаг. Хайрхан сумын нутгаар Хануй, Хүнүй, Жарантай, Могой зэрэг голууд урсан өнгөрнө. Мөн Бух, Уу-Булан зэрэг рашаантай.
Хайрхан сум нь төрөн гарсан хүчит бөхчүүдээрээ алдартай бөгөөд Даян аварга Ц. Чимэд-Очир, Улсын арслан Д. Лувсанжамц, Ц. Содов Улсын харцага О. Мөх-Эрдэнэ нарын зэрэг улсын цолтой 13 бөх төрөн гарсан байдаг. Мөн МУ-ын ардын эмч Э. Лувсандагва, Монгол Улсад сагсан бөмбөгийн спортыг түгээн дэлгэрүүлэгч Д. Содномзундуй, УИХ гишүүн, ЗГ-ын гишүүн асан, АН-ын дарга С.Эрдэнэ, МУ-ын үлэмж дархан мэргэн С. Ямааранз, Улсын аварга малчин , Бүгд найрамдах Монгол ард улсын Ардын их хуралын депутат Төмөөн овогтой Зундуй зэрэг олон алдартнууд энэ нутгаас төрөн гарсан.
Баримтын холбоос
Ангилал:Архангай аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Ско-Валлигийн олимп
Өвлийн Олимпийн VIII Наадам (VIII Olympic Winter Games) буюу Ско-Валлигийн олимп нь 1960 оны 2 сарын 18-наас 28-нд Ско-Валли хотноо зохиогдсон өвлийн олимп юм.
Ангилал:Ско-Валлигийн олимп
Төмөр Загалмайн Их Загалмайн Од
Төмөр Загалмайн Их Загалмайн Од (герм.: Stern zum Großkreuz des Eisernen Kreuzes) нь Пруссын хант улсын хамгийн өндөр цэргийн чимэглэл юм. Энэ нь Төмөр Загалмайн Их Загалмай гаас дээгүүр зэрэг гэж үздэг.
Төмөр Загалмайн Их Загалмайн Од шагнал нь Гермах улсыг хамгийн их давуу тал олоход онцлох үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн шилдэг генералуудад олгодог байжээ. Энэ нь ердөө 2 удаа олгогдсон, нэг нь генерал-фельдмаршал Гэбхард фон Блюхэрт 1815 оны Напелеоны дайнд ялгуусан гавьяа байгуулахад нь олгосон боль нөгөөг нь генерал-фельдмаршал Паул фон Хинденбургт Танненбергийн тулалдаанд ялахад нь өгсөн. Энэхүү одыг өгсөн хүмүүсийнх нь нэрээр хочилдог ба хүмүүс Блюхэрийн од (Blücherstern) гэдгээр нь илүү мэддэг.
Нацист Герман ы үед рейхмаршал Хэрманн Гөринг уг медалын загварийг гарган хийлгэсэн бөгөөд дайн дууссаны дараа Адолф Хитлерт олгох гэж байжээ. Германчууд 1945 онд ялагдал хүлээсэн тул энэ медал зорьсон хүндээ олгогдоогүй юм. 1945 оны хавар Америкийн Нэгдсэн Улсын арми ганц хийгдсэн загварыг бункерт хадгалагдаж байх үед нь олжээ. Энэ нь одоо АНУ-н Цэргийн академийн музейд хадгалагддаг.
Ангилал:Пруссийн одон ба хүндэтгэлийн медаль Ангилал:1813 онд байгуулагдсан
КАТ-ТҮН
КАТ-ТҮН (KAT-TUN, カトゥーン) нь Японы хөвгүүдийн хамтлаг бөгөөд 2001 онд Жонни & Ассошиэтс (Жонни'с) зохион байгуулсан байна. Жонни & Ассошиэтс нь бүлэг хөвгүүдийг дасгалжуулан мөн дэмжиж тусалдаг бөгөөд Японд нийтээрээ "Жонни'с" (ジャニーズ Janīzu) гэдгээрээ алдартай. Багийн нэр нь бүх гишүүдийн нэрний эхний үсгээр бүтсэн товчлол юм. 2010 онд Аканиши Жин хамтлагаасаа гарсан бөгөөд үлдсэн гишүүд нь Камэнаши Казүя, Тагүчи Жүнносүкэ, Танака Кооки, Үэда Тацүя, Накамарү Юү-Ичи нар юм. Тэд 2006 оны 3 сарын 22-нд J-One Records-т бичүүлсэн, анхныхаа CD сингл, цомог, мөн DVD-г нэгэн зэрэг худалдаанд гаргаж, уран бүтээлийн замналаа эхэлжээ.
2001–2005: Байгуулагдсанаас дебют хүртэл
2001 онд NHK-ийн Pop Jam хөгжмийн нэвтрүүлэгт Доомото Коо-Ичигийн ард бүжиглэхээр 8 гишүүн сонгогдсон. Уг 8 гишүүн солигдсоор одоогийн 5 гишүүн болон хуучин гишүүн Аканиши Жин нарын бүрэлдэхүүнтэйгээр албан ёсоор КАТ-ТҮН хамтлаг болжээ. 2002 онд маш олон хүсэлт ирж байсан тул 2002 онд анхны тоглолт Окяакүсама ва Камисама - Концерт 55 ман Нин Аи но Рикүэсүто ни Котаэтэ!! (お客様は神サマーConcert 55万人愛のリクエストに応えて!!, Үзэгч бол хаан - Концерт. 55 түм хүний хайрын хүсэлтийн хариу)-г тоглоход 550,000 хүн тасалбарыг нь авах оролдлого хийжээ. Мөн онд тэд ганцхан өдрийн дотор 11 шоунд оролцож дуулсан байна. Түүнээс хойш KAT-TҮН Японд бараг улирал болгон концертын захиалгатай байдаг болжээ. 2005 онд KAT-TҮН-ий анхны Япон даяар худалдаалагдсан DVD KAT-TҮН Лайв Каизокүбан (KAT-TUN Live海賊帆) худалдаанд гарав.
2006: Дебют, "Real Face"
КАТ-ТҮН хамтлаг нь 3 сарын 22-нд өөрсдийн албан ёсны дебют сингл "Real Face"-ээ худалдаанд гаргаж, удалгүй Best of KAT-TUN цомог, мөн Real Face Film DVD-гээ борлуулж эхлэв. Тэдгээр нь тэдний өөрсдийн J-One Records лэйбэлийн нэрээр худалдаанд гарсан. Тэд Live of KAT-TUN "Real Face" тоглолтоо орон даяар хийж шинэ цомгоо сурталчлав. Best of KAT-TUN, "Real Face", Real Face Film нь эхний долоо хоногтоо л тус бүр 556,548, 754,234, 374,202 хувь зарагдсан амжилтаар Ориконы долоо хоногийн жагсаалтыг 3 төрөлд тэргүүлжээ. Өмнө нь ийм амжилтыг Хамасаки Аюми л үзүүлж байв. 2006 оны 3 сард тэд Японы алдартай цэнгэлдэх хүрээлэн болох Токио Домд өөрсдийн тоглолтоо хийж, алан ёсоор дебют хийхээсээ өмнө тэнд тоглолтоо зохион байгуулж чадсан анхны хамтлагаар тодорсон байна. Тэд 2 өдөрт 110,000, нийт аялан тоглолтыхоон туршид 630,000 хүнд уран бүтээлээ толилуулжээ. "Real Face"-сээ 3 сарын дараа буюу 6 сарын 19-нд 2 дахь сингл "Signal" худалдаанд гарч, 400,000 гаруй хувь борлогдсоноор Ориконы долоо хоногийн жагсаалтыг тэргүүлэв. 10 сарын 12-нд гишүүн Аканиши хамтлагаа 6 сарын хугацаатай орхиж, хэл шинжлэлээр суралцахаар Америкийн Нэгдсэн Улсыг зорих болсноо зарлажээ. Үлдсэн гишүүд уран бүтээлээ үргэлжлүүлэн 3 дахь сингл "Bokura no Machi de", мөн 2 дахь цомог болох Cartoon KAT-TUN II You нь 12 сарын 7-нд нээлтээ хийсэн байна. КАТ-ТҮН нь эхний 3 синглийн жилийн борлуулалт нь тус бүр 500,000 давсан, Японы анхны хамтлаг болсон бөгөөд тэд нь Ориконы жилийн жагсаалтад 1, 5, 13-р байрыг эзэлсэн ажээ.
2007: Cartoon KAT-TUN II You
КАТ-ТҮН хамтлаг Cartoon KAT-TUN хэмээх, өөрсдийн телевизийн нэвтрүүлэгтэй болов. Энэ нь нэвтрүүлэгт оролцохоос нь өмнө янз бүрийн алдартай хүмүүсээс 100 асуулт асууж, асуусан асуултаасаа сонирхолтой гэж санагдсанаа сонгон авч, нөгөө хүмүүсээсээ асууж товч бөгөөд тодорхой тэрнийх нь талаар ярилцдаг байгаа. Энэхүү нэвтрүүлэг нь 2007 оны 4 сарын 4-нөөс 2010 оны 3 сарын 24 хүртэл (Лхагва гараг болгон) үргэлжилжээ.
2010: Аканиши хамтлагаасаа гарсан нь
Аканиши Жин нь өөрийнхөө хүсэлтээр хамтлагаасаа гарсан бөгөөд одоо АНУ-д ганцаараа дуулж Японы нэрийг өндөрт өргөн, залуугаараа алдар нэрт хүрсэн байна.
Радио
Хамтлаг 3 радио шоутай байсан бөгөөд тус бүр ялгаатай гишүүд хөтлөн явуулдаг байв. Тэдгээр шоу нэлээн хэдэн жил цацагдсан.
Тагүчи Жүнносүкэ, Танака Кооки нар Даваагаас Пүрэв гараг болгоны 23:50-с 24 цаг хүртэл цацагддаг KAT-TUN Style шоуг хамтдаа хөтөлдөг байсан бол Үэда Тацүя, Накамарү Юү-Ичи нар Мягмар гараг болгоны шөнө 00 цагаас 00:30 хүртэл цацагддаг R-One KAT-TUN шоуг хамтдаа хөтөлдөг байв.
Харин Камэнаши Казүя нь өөрийн гэсэн Kamenashi Kazuya - Kase by Kase гэж нэрлэгдэх радио шоутай бөгөөд тэр нь Баасан гараг болгон 23:40-с 24:00 хүртэл үргэлжилдэг байв.
Нэмэлт холбоосууд
Ангилал:Хөвгүүдийн хамтлаг Ангилал:Японы хамтлаг
Хенри Петерсен
Хенри Петерсен (Henry Petersen, 1900 оны 10 сарын 1 – 1949 оны 9 сарын 24) нь Данийн хөнгөн атлетикч, олимпын мөнгөн медальтай тулгууртай харайлтын тамирчин юм.
Тэрээр Бельгийн Антверпен хотод зохиогдсон 1920 оны зуны олимпоос тулгууртай харайлтын төрөлд 3.70 метр дээгүүр харайж, Фрэнк Фоссын ард орон мөнгөн медаль зүүжээ. Петерсен мөн 4 жилийн дараа 1924 оны зуны олимпод оролцож, хүрэл медаль зүүсэн АНУ-ын тамирчин Жим Брүүкертэй ижил 3.90 метр гэсэн амжилт үзүүлсэн хэдий ч товх харайлтад ялагдаж, 4-р байр эзэлжээ.
Ангилал:Данийн тулгууртай өндрийн харайгч Ангилал:Данийн гимнастикч Ангилал:Данийн олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Данийн олимпын оролцогч Ангилал:1920 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1924 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Даничууд Ангилал:1900 онд төрсөн Ангилал:1949 онд өнгөрсөн
Хан Хөхийн нуруу
Хан Хөхийн нуруу нь цөлийн хээрийн бүс нэмэгдэх үйл явцыг хязгаарладаг, экологийн тэнцвэрийг хадгалахад чухал ач холбогдолтой газар юм. Хангайн нурууны баруун хойд залгаа болж оршино. Хан Хөхийн нуруу нь ой мод, ус, гол элбэгтэй томоохон уул бөгөөд Увс аймгийн Зүүнхангай, Өндөрхангай, Цагаанхайрхан сумдын нутагт оршдог. Хан Хөхийн нуруу нь Их нууруудын хотгор луу түрж орон Увс болон Хяргас нууруудын хотгорыг зааглана. Алмас эрдэнээс эхлээд олон төрлийн эрдэнэс бий. Эрт дээр үеэс ургамал амьтнаар баялаг гэдгээрээ алдаршжээ.
YI-YIII зууны үед түрэг үндэстнүүд Монгол газар нутаглаж байхдаа Отгонтэнгэр уулаас гадна Хан Хөхийн нурууг тахин шүтэж байсан тухай баримт байдаг. Хожим 1905 онд Жалханз хутагт Дамдинбазар Хан Хөхийн тахилгат овоог шинэчилж хуучин нэрийг нь сольж, олон лам нараар ном уншуулан хуурын магнай дуугаар ая барихад тэр өдрийн үдшээс хур бууж ган тайлагдаж байсан тухай хошууны ноён Лу гүн бичиж үлдээжээ. Энэ хошууны ард түмэн Жалханз хутагт, Дилав хутагт, Нарванчин гэгээн нарыг нутагтаа морилон ирэх бүрт уул овоогоо тахидаг байв. Ханхөхий уул нь 33 овоотой хэмээн түүхчид тэмдэглэн үлдээжээ.
Хан Хөхийн нурууг 2205 ам километр талбайгаар, Хяргас нуур орчмыг 3320 ам километр талбайгаар 2000 онд улсын тусгай хамгаалалтад авчээ.
2007 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Төрийн тахилгатай уул болсон. Уг зарлигт “Элэнц хуланцаас үүсэлтэй энэ сайхан нутгийн сав шим бүхнийг сайтар тэтгэж, буян хишигт мал сүргийг маань үржүүлэн өсгөж, үйлс зорилго нэгт үндэстэн ястан ард түмний маань заяа буяныг тэгшитгэн, хорлол цээрлэл барцад саадгүй хотол даяараа энх тунх эв найртай оршин, далай мэт арвин, тэнгэр мэт тэнүүн жаргаахын өлзий хутгийг дэлгэрүүлж бүрэн улс, сүлдэт төрийг минь бат энх, өнө мөнхөд мандуулахыг сүсэглэн даатгаж айлтгая. Цаглашгүй буянт тугийг өргөн соёрхохыг цагаан тугийн их үйлсийг эзэгнэн захирагч Ханхөхий уулын тэнгэр та таалан болгоогтун. Арвандолоодугаар жарны шороон хулгана жилийн зуны адаг шаргачин хонин сарын билэгт сайн шаргачин хонь өдөр” хэмээжээ.
Павел Ольковский
Павел Ольковский (Paweł Olkowski; 1990 оны хоёрдугаар сарын 13, Озимек) — Польшийн хөлбөмбөгчин, «Кёльн» багийн хамгаалагч.
2010 оны долдугаар сард «Катовицед» 1 жилээр зээлэгдсэн. «Горник Забже» түүнтэй 2011 оны долдугаар сард гурван жилийн гэрээ байгуулав. «Кёльн» түүнийг үнэгүй наймгаар 2014 оны долдугаар сарын 1-нд элсүүлсэн.
Гадны холбоос
Ангилал:Польшийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Польшийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Кёльн багийн тоглогч Ангилал:Польшууд Ангилал:1990 онд төрсөн
Аркадиуш Милик
Аркадиуш Милик (Arkadiusz Krystian Milik; 1994 оны арванхоёрдугаар сарын 28, Тыхы) — Польшийн хөлбөмбөг, Нидерландын «Аякс» болон Польшийн шигшээн довтлогч.
Замнал
16 настайдаа Английн «Рединг», «Тоттенхэм Хотспург» багуудын шалгаруулалтанд оролцож байсан Милик 2012 оны арванхоёрдугаар сарын 17-нд леверкузений «Байер» түүнтэй 18 настай Миликтэй 5,5 жилийн гэрээ байгуулав. Түүнийг 2.6 сая еврогоор элсүүлсэн байжээ.
Милик 2013 оны наймдугаар сарын 30-нд «Аугсбургт» жилээр зээлэгдэв.
Шигшээ
Польшийн шигшээд анх 2012 оны аравдугаар сарын 12-нд Өмнөд Африкийн эсрэг гараалсан ба Макадоны хаалганд гоолдсон байдаг. Польш 2014 оны аравдугаар сарын 11-нд ЕАШТ-ий сонгонд Германыг талбайдаа ялахад (2:0) Милик нээлтийн гоолыг оруулсан.
Гадны холбоос
Ангилал:Польшийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Польшийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Гурник Забже багийн тоглогч Ангилал:Байер 04 багийн тоглогч Ангилал:Аугсбург багийн тоглогч Ангилал:Аякс багийн тоглогч Ангилал:Наполи багийн тоглогч Ангилал:Польшууд Ангилал:1994 онд төрсөн
Эрэлт
Эдийг засаглах ухаанд Эрэлт (Англи: demand; Орос: спрос) гэдэг нь худалдан авах чадвараар баталгаажсан хэрэгцээг хэлнэ. Тодруулвал, ямарваа нэг эдийг (бараа бүтээгдэхүүн) авах хүсэлтэй, үнийг нь төлөх чадвартай, яг одоо төлөхөд бэлэн байх үед эрэлт үүснэ.
Эрэлтийн хуулийг дийлэнхдээ доош гүдгэр зурагдах эрэлтийн муруйгаар эдийн засагчид шинжилдэг. Ихэвчлэн эдийн үнэ, эрэлтийн хэмжээ хоёр урвуу хамааралтай байх (хэрвээ үнэ буурвал эрэлт нь өсдөг гэх) ерөнхий хандлагаас шалтгаалж хавтгай дээр зүүн доош гүдгэр зурагддаг. Заримдаа худалдан авагчийн сэтгэл ханамжаас шалтгаалж зарим бараа бүтээгдэхүүний эрэлтийн муруй дээшээ гүдгэр зурагдах нь байдаг.
Эшлэл
Ангилал:Микро эдийн засаг Ангилал:Макро эдийн засаг
Шөвгөн хараалж
Гадаад төрх
left|thumb|G. g. gallinago, [[Энэтхэгт.]] Нас бие гүйцсэн нь 23-28 см урт, далавчаа дэлгэхэд 39-45 см байна. Тэд богино, ногоон сааралдуу хөл, нилээн урт хардуу хошуутай. Нуруун хэсэг нь судалтай цоохордуу бор, өвөр хэсэг нь цайвар байдаг.
Зан авир
Шөвгөн хараалж нь их сонор сэрэмжтэй бөгөөд голдуу шөнөөр идэш тэжээл хайна. Аюул багатай газар өдрийн цагаар ч идэвхтэй байх ба холимог идэштэн юм. Шавж хорхой, чийгийн улаан, ургамлын үр зэргээр хооллоно. Хуурай газар үүрээ засаж, 4 өндөг гаргадаг. 17-20 өдөр дараад ангаахай болно.
Цахим холбоос
Ангилал:Хомноотынхон Ангилал:Евразийн шувууд