cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жак Уэтерфорд
Бүтээл
2. “Монголын иx хатдын нууц товчоо” (The Secret History of the Mongol Queens),
3. “Эрхэм дээд үнэний эрэлд-Чингис хаан” (Genghis Khan and the Quest for God).
Ангилал:АНУ-ын эрдэмтэн Ангилал:1946 онд төрсөн Ангилал:Монгол судлал Ангилал:Антропологич
Цэдэн-Ишийн Жамба
Жамба мээрэн хэмээн нутаг орондоо алдаршсан Цэдэн-Ишийн Жамба (1873-1938) нь Монголын төрийн зүтгэлтэн юм.
Намтар
Тэрээр Түшээт хан аймгийн Түшээтханы хошуу буюу одоогийн Булган аймгийн Гурванбулаг суманд 1873 онд Цэдэн-Ишийн хоёр дахь хүүхэд болж мэндэлжээ. Ц.Жамба (нутгийнхан нь түүнийг Амбаа хэмээн авгайлдаг байжээ) монгол, манж үсэгтэй сэхээтэн хүн байсан тул Түшээт хан аймгийн Түшээтханы хошууны мээрэн болжээ. Мээрэн гэдэг нь одоогийн ЗДТГ-ын даргын албан тушаалтай дүйх албан тушаал юм.
Жамба мээрэн хошуу тамгын газрынхаа санхүү, цэргийн хэргийг голлон эрхэлж байжээ. Түшээтхан Доржсүрэнхоролжав дөрвөн насандаа хан ширээнд суусан тул Эрдэнэзуу хийдийн Майдар эргэх ёслолыг үзүүлэхийн тулд Жамба мээрэн ханыгаа моринд дүүрээд явж байсан гэдэг.
Эрдэнэзуу хийдийн их цорж Агваанчүлтэмжамц, Түшээтхан Доржсүрэнхоролжав, Жамба мээрэн гурвыг Архангай аймгийн шоронд хорьсон байхад нь П.Гэндэн сайд очиж суллажээ. Энэ явдал П.Гэндэн сайдыг буруутгах нэг үндэслэл болсон юм гэдэг. Жамба мээрэн гийн зээ хүү Д.Осорын ярьснаар, Жамба мээрэн Архангайн шоронгоос суллагдсаныхаа дараа Батсуурийн төвд хэдэн хүүхдэд бичиг үсэг зааж байжээ. Үүндээ ч их сэтгэл өег байсан гэдэг.
1937 оны их хэлмэгдүүлэлт Жамба мээрэн г тойрсонгүй. 1937 оны зун Жамба мээрэнг Бэлчир хэмээн газарт нутаглаж байхад нь нэгэн өдөр багийн дарга нь ирээд "Мээрэн гуай таныг маргааш ирж баривчлах юм шиг байна. Та нэг арга бодно байгаа" гэж хэлээд явжээ. Гэрийнхэн нь жаал жуул юм төхөөрөөд бүрэнхий болоход Жамба мээрэн г мордуулжээ. Жамба мориндоо богцтой юм ганзагалаад баруун хойд зүг рүү явсан юм гэдэг. Гэвч шөнөдөө "Би ер нь ганцаараа хаа ч хүрэх юм билээ дээ" гэсээр буцаж иржээ. Маргааш нь хоёр морьтой хүн ирээд Жамба мээрэн г Батсуурийн төв рүү авч явжээ. Нөгөөдөр нь Архангай руу хэдэн морьтой хүн явж байхыг харвал Мээрэн Жамбын дээлийнх нь ханцуйг ард нь холбон уяж морь унуулаад хөтөлчихсөн хэдэн буутай хүн авч явж байхыг зээ хүү Д.Осор харжээ. Есөн настай зээ хүү нь өвөөгөө хамгийн сүүлийн удаа харсан нь энэ байжээ.
Архангай аймгийн Зүүн Гурванбулаг сумын мээрэн Цэдэн-Ишийн Жамба д Онцгой бүрэн эрхт комиссын 1938 оны тавдугаар сарын 20-ны өдрийн №19 дугаар тогтоолоор бүх хөрөнгийг хурааж, буудан алах ял оноож, төрийн улсынхаа төлөө нэг насаа зориулсан 65 настай мээрэнг хилсээр хороожээ.
Түшээт хан аймгийн Түшээтханы хошууны мээрэн Цэдэн-Ишийн Жамбыг Улсын Дээд шүүхийн цагаатгалын комиссын 1992 оны долдугаар сарын 06-ны өдрийн №109 дүгээр тогтоолоор цагаатгасан юм.
Эх сурвалж
Ангилал:1873 онд төрсөн Ангилал:1938 онд өнгөрсөн Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтэн
Бага тархи
Бага тархи, cerebellum, төв мэдрэлийн тогтолцооны нэг чухал хэсэг бөгөөд булчингийн агшилтын ээлж дарааллыг зохицуулах ба тэнцвэрийг удирдана. Бага тархи нь их тархины дагзны хэсгийн ар доор, fissura transversa cerebri-гээр тусгаарлагдана. Бага тархи нь баруун зүүн хоёр хагас бөмбөлөг тэднийг хооронд нь холбох өтөнцөр хэсгээс, vermis бүтнэ. Доод талаас нь харахад тодорхой заагтай боловч дээд талаасаа тодорхой зааггүй хөндлөн атираа нэгээс нөгөөд тасралтгүй шилжиж байгаа харагддаг. Бага тархины бор эд, substantia grisea, нь гадуураа болон төвдөө цагаан бодис нь corpus medullares дотроо байрлана. Бага тархинд ховил, sulcus атираа, gyrus олон бий. Үүний дотроос хамгийн гүн нь fissura horisontalis үүгээр бага тархи дээд, доод хэсэг болж хуваагдана. Бага тархины өмнө талын сэтэрхий incisura an¬terior нилээд өргөн, үүгээрээ тархи багана (гүүр ба уртавтар тархи) -ыг бүсэлж, ороож бүтсэн ба ар талын сэтэрхий incisura pos¬terior нь чөлөөт байдалтай байна. Бага тархи аа толгойноосоо гаргаад зажилаж байгааад хийвэл нисдэг болдог гэж ангил эрдэмтэн 1985 онд Аналчико баталжээ
Марта Вашингтон
Марта Вашингтон (1732 оны 6 сарын 13 - 1802 оны 5 сарын 22) бол Америкийн Нэгдсэн Улсын анхны Ерөнхийлөгч Жорж Вашингтон ы эхнэр юм. Хэдийгээр тухайн цаг үед тэргүүн хатагтай гэсэн нэр томъёог гаргаж ирээгүй байсан боловч Америкийн Нэгдсэн Улсын анхны Тэргүүн хатагтай гэж олон нийт хүлээн зөвшөөрдөг. Түүнийг "Хатагтай Вашингтон" гэж дууддаг байсан. 25 настай байхад түүний анхны нөхөр Даниел Парк Кустис нас барч 4 хүүхэдтэйгээ бэлэвсэрч хоцорсон. Харин Вашингтонтой гэрэлсэнээр их хэмжээний хөрөнгөтэй болж, газар худалдаж аван, үл хөдлөх хөрөнгөдөө боолчуудыг ажиллуулах болжээ.
Амьдралын эхэн үе болон гэрлэлт
Марта Дандриж нь 1731 оны 6 сарын 2-нд Британийн колони нутаг болох Виржина мужид байдаг эцэг эхийнхээ "Хүрэн шугуй" гэх газар мэндэлсэн. Тэрээр Британиас цагаачилж ирсэн Виржинад тариалан эрхэлдэг Жон Дандриж (1700-1756) болон Англи, Франц, Уэльс гаралтай Францис Жонас нарын ууган охин юм. Мөн Жон, Виллиям, Бартоломив гэсэн 3 эрэгтэй, Мэри, Францис, Элизабет, Мари гэсэн 4 эмэгтэй дүүтэй байсан.
1750 оны 5 сарын 15нд Марта 18 настайдаа өөрөөсөө 2 насаар ах баян тариалангийн эзэн Даниел Парк Кустистэй гэрэлж, "Хүрэн шугуй"-аас холгүй Памонкей голын өмнөд эрэгт Цагаан ордоны эдлэнд амьдардаг байсан. Тэд Даниел, Францис, Жон, Марта гэсэн 4 хүүхэдтэй байсан боловч Даниел, Францис нар нь хүүхэд байхдаа нас барцгаасан. 1757 Мартагийн нөхөр нас барж 25 насандаа асар их эд хөрөнгийг өвлөн бэлэвсэрч үлдсэн. 1759 оны 1 сарын 6нд 27 насандаа Марта Дандриж Кустис нь Жорж Вашингтон той Цагаан ордоны эдлэнд гэрэлсэн. Тухай газар амьдарч, хөрөнгө эзэмшдэгийнхээ хувьд Вашингтон нь Марта болон Кустис нарыг тодорхой хэмжээгээр мэддэг байжээ. 1758 оны 3 сард Вашингтон Мартагийн гэрт 2 удаа зочилсон ба сүүлийн уулзалтан дээрээ сүй тавих санал тавьжээ. Яг энэ үеэр Вашингтоноос илүү баян Чарлез Картер гэх тариалангий эзэнтэй бас уулздаг байсан ажээ.
Халима Якоб
Халима Бинти Якоб (малай. Halimah Binti Yacob, حاليمه بنت ياچوب, хят. 哈莉玛·雅各布, тамил. ஹலிமா பின்தி யாகொப்; 1954 оны 8-р сарын 23-нд Сингапурт төрсөн) -сингапурын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн Сингапурын анхны эмэгтэй Ерөнхийлөгч. 2017 оны 9-р сарын 14-нөөс Ерөнхийлөгчийн албан тушаал хашиж байна. Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн явцад бусад нэр дэвшигчдийг сонгуульд оролцуулаагүй учир түүнийг Ерөнхийлөгчөөр шууд зарлaсан. 2013 оны 1-р сараас 2017 оны 8-р сар хүртэл Сингапурын парламентын дарга байсан.
Халимагийн эцэг нь Энэтхэг, эх нь Малай гаралтай хүмүүс байсан. Түүнийг 8 настай байхад эцэг нь нас барж эх нь түүнийг ганцаараа өсгөжээ.
Тэрээр охидын дунд сургуульд сурч, 1978 онд Сингапурын Үндэсний Их Сургуульд Хууль зүйн бакалаврын зэрэг хамгаалсан. 2001 онд тус сургуульд хууль зүйн магистрын зэрэг хамгаалсан. Мөн 2016 оны долдугаар сарын 7-ноос Сингапурын Үндэсний Их Сургуулийн Хууль зүйн ухааны хүндэт докторын зэрэг хамгаалсан байна.
Үндэсний үйлдвэрчний эвлэлд ажилласан.
2001 онд парламентын гишүүнээр сонгогдсон. Тэрээр Засгийн газарт хэд хэдэн төрийн өндөр албан тушаал хашиж байсан.
2013 оны 1-р сарын 8-нд түүнийг Ерөнхий сайд Ли Шианлун парламентын даргаар томилох санал тавьж, мөн оны нэгдүгээр сарын 14-нд сонгогджээ. Халима Сингапурын түүхэн дэх анхны эмэгтэй парламентын дарга болсон байна.
Жевриз Эман
Жевриз Эман (Gévrise Émane) — 1982 онд Камерун улсын Яунде хотод төрсөн, эмэгтэй жүдо барилдааны дэлхийн хошой аварга (2007, 2011), дэлхийн мөнгө (2005), хүрэл, олимпийн хүрэл (2012) медальт, Европын олон удаагийн аварга, Франц улсын жүдоч.
Эх сурвалж
Ангилал:Францын жүдоч Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга Ангилал:Жүдогийн европын аварга Ангилал:Жүдогийн универсиадын аварга Ангилал:Францын олимпын оролцогч Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Францын Үндэсний Гавьяаны одон шагналтан (рыцарь) Ангилал:Францчууд Ангилал:1982 онд төрсөн
Элгэн нутаг радио ФМ 96.9
Элгэн нутаг радио ФМ 96.9 2003 оны 1 сарын 14 нд анх удаа fm-100,1 долгионоор Элгэн нутаг радиогийнхоо эфирийг нээж 8 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр ажиллаж сонсогчиддоо нэвтрүүлгээ хүргэж эхэлсэн. Ардын хувьсгалын 84-86, 90 ойн баяр наадмын хурдан морины уралдааныг Хүй долоо худагаас, мөн японы Сумо бөхийн барилдааныг шууд дамжуулж байсан зэрэг нь тухайн цаг үедээ радиогийн түүхэнд анх удаагийн үйл явдал байлаа. Сонсогч олныхоо хүсэл сонирхолыг дээдлэн хошин зохиомжит, монголын үе үеийн хаадууд, монгол улсын баатрууд, ерөнхий сайдууд, бурханы ном, уран уншлага, шүлэг өгүүллэгэн ролик, шторко нэвтрүүлдэг нь бидний онцлог юм. Мөн Монголын Нууц Товчоо түүхэн судар бичиг, Монгол нутгийн Чоно, Буурал анчны тэмдэглэл, Тунгалаг тамир, Алтайд зэрэг зохиол бүтээлүүдийг радиогийн бүтээл болгон нэвтрүүлжээ. Улмаар 2007 онд Тунгалаг Тамир романаараа Монголын анхны МР3 хос CD худалдаанд гаргасан билээ. Тус ЭХ ЭЛГЭН НУТАГ ХХК нь 2009 онд Харилцаа Холбооны Зохицуулах Хорооноос зарласан тендерт амжилттай оролцож 96,9 үелзэл дээр үйл ажиллагаа эрхлэх зөвшөөрөл авч 2010 оны 7 сарын 14 эхлэн FM-96,9 үелзэллээр нэвтрүүлгээ түгээж байна. Мөн хот хөдөөд шинээр фм радиогийн тоног төхөөрөмж нийлүүлэхээс гадна дууны фондоор ханган сургалтанд хамруулдаг. Бид цаг ямагт сонсогч олон түмнийхээ хүсэл сонирхолд нийцэхүйц зохиол бүтээл, дуу хуур, нэвтрүүлгүүдээр үйлчилж ажиллах болно. Элгэн нутаг радио нь Эх дэлхийд гэсэн уриатайгаар дэлхий даяар түгээж байна.
Манилын метро
Манилын метро- (англи. Manila Light Rail Transit System) -Филиппиний нийслэл Манила хот болон түүний алслагдсан дүүрэгт үйлчилдэг метроны систем юм. Техникийн бүх шинж чанарын дагуу энэ нь метронд хамаардаг боловч голчлон газрын гадарга дээгүүр байрладаг онцлогтой. Метро нь Филиппиний Тээврийн яаманд харьяалагддаг байна.
Метро нь 1984 онд нээгдсэн түүхэн ногоон шугам, 2003 онд нээгдсэн шинэ цэнхэр шугамаас бүрдэнэ. 1-р шугам нь 20, 2-р шугам нь 11 өртөөтэй. Энэ хоёр шугам нь Манила хотын хүн ам шигүү суурьшсан захын дүүргүүдээр дамжин өнгөрдөг. Манилын метроны систем нь зүүн өмнөд Азийн хамгийн хямд метроны системүүдийн нэг гэж тооцогддог. Галт тэрэгний үнэ ойролцоогоор 0,50 ам.доллар. Ангилал:Метро улс орноор Ангилал:Манила Ангилал:Филиппиний тээвэр
Даниэль Шваб
Даниэль Шваб (Daniel Schwaab; 1988 оны наймдугаар сарын 23-нд Вальдкирх хотод төрсөн) — Германы хөлбөмбөгчин бөгөөд «Штутгартын» хамгаалагч юм.
Замнал
2005 онд «Фрайбург» багт элссэн.
2009 онд «Байер 04» багт элссэн.
Гадны холбоос
Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин Ангилал:Байер 04 багийн тоглогч Ангилал:Фрайбург багийн тоглогч Ангилал:Штутгарт багийн тоглогч Ангилал:Германчууд Ангилал:1988 онд төрсөн
Дамдинжавын Түвшинжаргал
Дамдинжавын Түвшинжаргал (1957 онд Өвөрхангай аймгийн Нарийнтээл сумын нутаг Цагаан-Овоо хэмээх газар төрсөн) нь Монгол улсын ардын жүжигчин цолтой, уртын дуучин. Мөн "Хүч" спорт хороонд харьяалагдаж ахуйдаа 3 удаа улсын аварга цол хүртсэн жүдоч.
Тэрээр 1982 оноос УАДБЧ-д уртын дуучнаар орж, төрийн шагналт, ардын жүжигчин, хөдөлмөрийн баатар Н. Норовбанзад, МУГЖ Ж. Дорждавга, Б. Лхамжав нараар уртын дуу заалгаж явжээ. Түвшинжаргал Монгол улсын уртын дуучдын уралдаан, монгол туургатны уртын дууны уралдаануудад тэргүүн шагналууд, ДЗО-ны XIII их наадмын хошой алтан медалиуд, 1994 онд Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг, 1996 онд МУГЖ 2018 онд МУАЖ цолоор тус тус шагнагдсан билээ.
Пүнү шаньюй
Пүнү шаньюй (хятадаар: 蒲奴, пиньинь: Pú nú) бол Хүннү улсын тэргүүн юм. Тэр НТ 46 онд шаньюй болсон нь тодорхой байдаг ч хэдэн онд нас барсан нь түүхэнд бичигдэж үлдсэнгүй.
Нэр
Пүнү гэдэг нэрний Пү (蒲) гэх ханз нь "зэгс ургамал", Нү (奴) гэх ханз нь "боол" гэсэн утгатай байдаг. Ингэхээр Пүнү хэмээх нэр нь Хань улсын зүгээс өгсөн хоч нэр байх магадлалтай. Хятад тэмдэгт нь Хүннү хэлний галиглал юм.
Хаанчлал
Ийнхүү Хүннү улс нь Пүнү шаньюй тэргүүтэй Умард Хүннү, II Хуханье шаньюй тэргүүтэй Өмнөд Хүннү гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдав. Ингэж хуваагдахад Хүннү улсын цэргийн хүчний нилээд хэсэг нь Өмнөд Хүннүд шилжиж, Хүннүгийн харьяат аймгуудын босож тэмцэх нь олширчээ.
НТ 49 онд Би шаньюй өөрийн дүү зүүн сэцэн ван Мо-д 10,000 цэрэг өгч, Умард Хүннүгийн Пүнү шаньюйн дүү болох зүүн сэцэн ванг довтлуулж, түүнийг олзлон авав. Улмаар Умард Хүннүгийн орд өргөөг эзлэн авч, 10,000 илүү хүн, 7,000 адуу, 10,000 гаруй үхэр, хонь олзолсон байна. Пүнү шаньюй умар зүг 400 гаруй км алслан нүүв. НТ 50 онд Хань улс II Хуханье шаньюйг хүлээн зөвшөөрч, элч илгээн Юньжунд суурьшуулах хааны зарлигийг гардуулжээ. Мөн оны зун олзонд байсан Умард Хүннүгийн зүүн сэцэн ван өөрийн харъяат албатууд болон Өмнөд Хүннүгийн таван гудухоу түшмэлийн хамт 30,000 гаруй хүн ардыг дагуулан Умард Хүннү рүү зугтан гарч, Умард Хүннүгийн шаньюйн орд өргөөнөөс 150 орчим км газарт суурьшсан ч удалгүй хоорондоо байлдан таван гудухоу бүгд алагдаж, албат иргэд нь Умард Хүннүд захирагдав. Өвөл нь таван гудухоугийн хөвгүүд 3,000 орчим албатаа дагуулан Өмнөд Хүннү руу зугтсанд Умард Хүннүгийн цэрэг мөшгин хөөв. Тэднийг угтуулахаар Өмнөд Хүннүгийн шаньюй цэрэг илгээсэн ч Умард Хүннүгийн цэрэгт бут цохигдов. Хятадын түүхийн эх сурвалжид Пүнү шаньюйг хэзээ нас барсныг тэмдэглэсэнгүй. НТ 87 онд Хань улс, Сяньбийн арми Умард Хүннүг дайрч, Ёулю шаньюйг алсан байдаг ба тухайн үеийн Хүннүгийн шаньюй Ёулю нь Пүнүгийн ач хүү байв.
Ангилал:Хүннүгийн шаньюй
Жамсрангийн Даваа
Намтар
Тэрээр 1873 онд Цэцэн хан аймгийн Илдэн вангийн хошууны зүүн захиргаа, өнөөгийн Дорнод аймгийн "Буйр" хэмээх газар ард Жамсрангийн хүү болж төрсөн байна. Бага наснаасаа монгол бичиг үсэг суралцаж, 20 наснаасаа эхлэн харьяат хошуу, аймгийн тал, жинхэнэ бичээчээр ажиллаж, бие дааж шашны номоор манж, түвд хэл сурчээ.
Хөлбөмбөгийн спорт Монголд
Хөлбөмбөг нь Монгол Улсад хамгийн түгээмэл хөгжсөн, олон нийтийн сонирхлыг хамгийн ихээр татдаг спортын төрлийн нэг юм. Хөлбөмбөг идэвхтэй тоглодог, сонирхдог янз бүрийн насны хүмүүсийн тоо хэдэн арван мянгад хүрнэ. Хөлбөмбөгийн үндэсний лиг 1996 онд нээгдсэнээс хойш тогтмолжиж, одоо хэд хэдэн лигийн тэмцээн, мөн улс, бүсийн янз бүрийн түвшний, өсвөрийн, залуучуудын, эмэгтэйчүүдийн гэх зэрэг олон ангиллын тэмцээнүүд, талбайн, танхимын хэлбэрээр явагдаж буй. Анх 1957 онд байгуулагдсан Монголын Хөлбөмбөгийн Холбоо (МХБХ) 1998 онд Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоонд (ОУХБХ) элссэн бөгөөд Монгол улсад хөлбөмбөгийг түгээн дэлгэрүүлэх, хөгжлийн дэлхийн стандартыг нэвтрүүлэх, арилжааны орчныг бүрдүүлэх, тэмцээн уралдааныг төрөлжүүлж олшруулах чиглэлд идэвхтэй ажиллаж байна. Монгол улсын ерөнхийлөгч хөлбөмбөгийн спортыг идэвхтэй дэмжигч бөгөөд 2050 онд хөлбөмбөгийн ДАШТ-ийг эх орондоо зохион байгуулахыг уриалж, 2011 онд Швейцарт айлчлах үедээ, энэ уриалгыг ажил хэрэг болгох зорилготой мөрөөдлийн гэрээг ОУХБХ-ны ерөнхийлөгчтэй байгуулсан юм.
Жамсрангийн Даваа
Намтар
1921 оны 3-р сарын 17-нд Ардын засгийн газар Цэцэн хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошууны мээрэн Ж.Давааг Гадаад яамны туслах түшмэлийн оронд тоонд томилсон байна.
Хөлбөмбөгийн спорт Монголд
Хөгжлийн эхэн
Монгол оронд Ардын хувьсгал ялсны дараагаас эхлэн ЗХУ, Франц, Герман улсуудад явж, эрдэм боловсрол эзэмшсэн Монголын анхны сэхээтэн залуус, мөн ЗХУ-аас уригдан ирж ажиллаж байсан мэргэжилтнүүд, орчин үеийн спортын төрлүүдийн нэг болох хөлбөмбөгийн спорт үүсч хөгжихөд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан байна. Гадаад орнуудад суралцаж байсан оюутан, сэхээтнүүд нь төрөл бүрийн спортоор сонирхон хичээллэхийн зэрэгцээ, амралтаараа болон төгсөж ирэхдээ, спортын хэрэглэл материалууд болох бөмбөг, тор, тэшүүр, цана зэргийг бололцоогоороо авчирч, улмаар үе тэнгийнхэндээ заан сургаж, үлгэрлэдэг байжээ. Тухайлбал, Эрхүүгийн Рабфак болон бусад сургуульд цэргийн ба энгийн мэргэжлээр, түүнчлэн биеийн тамирын багшийн мэргэжлээр суралцаж ирсэн Н.Лувсандорж (Монголын хөлбөмбөгийн холбоог үндэслэн байгуулагч, анхны дарга), Аварзэд, Дүгэрсүрэн (Гадаад явдлын яамны асан), Доржбат, Чүлтэм, Гончигжамбаа, Сумхүү (Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн), Бавуу, Жадамбаа нарын хүмүүсийг нэрлэж болно. Улаанбаатар хотын Нисэх бааз, Цэргийн Ерөнхий сургууль, Офицерийн сургууль, Дотоод явдлын яамны Төв сургууль, Баянтүмэн, Матадад байрлаж байсан цэргийн ангиуд, Аж үйлдвэрийн комбинат, Налайхын уурхайд ажиллаж байсан Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүд, тухайлбал, Дотоод явдлын яамны Төв сургуулийн сургагч Рахимов, Цэргийн Ерөнхий сургуулийн сургагч Полищук, Налайхын эмч Козлов зэрэг олон мэргэжилтэн хөлбөмбөгийн спортыг дэлгэрүүлэн хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлж, манай анхны хөлбөмбөгчдөд хөлбөмбөгийн цагаан толгойг зааж сургаж байжээ.
Жамсрангийн Даваа
Намтар
1921 оны 11-р сарын 5-нд Москва хотноо «Зөвлөлийн Засагт Орос Улсын Засгийн газар ба Монголын Ардын засийн газрын хэлэлцэн тогтоосон Гэрээ бичиг»-ийн 5-р зүйлд заасан ёсоор Монгол Улсын анхны Бүрэн эрх барих төлөөний Элчин суулгаж болно хэмээсний дагуу Монголын Засгийн газар Элчин төлөөлөгчөөр Жамсрангийн Даваа-г томилох шийдвэр гаргасан ажээ. 1922 оны 3-р сард Богд хаанаар зөвшөөрүүлж дүрмийн ёсоор түшээ гүнгийн зэргээр шагнасан байна.
Хөлбөмбөгийн спорт Монголд
1930-аад он
1930-аад оны үед МХЗЭ-ийн Төв хорооны дэргэдэх Биеийн тамирыг сайжруулах хэлтэс өөрийн орны тэргүүний сэхээтнүүд болон ЗХУ-ын мэргэжилтнүүдийн санал санаачлага, туслалцаанд түшиглэн, хүүхэд залуучуудыг орчин үеийн спортын төрлүүд болох хөлбөмбөг, волейбол, цана, тэшүүр, гимнастикийн спортод сургах зорилгоор янз бүрийн дугуйлан ажиллуулж байсан байна. 1931 оны наймдугаар сарын есөнд “Биеийн тамирыг сайжруулах стадион”-д (Голын цэнгэлдэх) хөлбөмбөгийн дугуйлангийнхан хоёр баг зохион байгуулан тоглож, хотынхонд сонирхуулан сурталчилсан нь ихээхэн ач тусаа өгчээ. Үүнээс хойш Улаанбаатар хотын сургуулиуд, цэргийн ангиуд, үйлдвэр зэрэг залуучууд олноор цугларсан газруудад хөлбөмбөгийн дугуйлангууд бий болов. Энэ үеийн дугуйлангуудыг багийн “капитан” (ахлагч) хошуучилж байсан байна. Тэр үед багш дасгалжуулагч гэж байхгүй, дугуйлангууд нь зохион байгуулалт тааруухан, зөвхөн сайн дураараа, сонирхлоороо нэгдсэн, урсгал шинжтэй байжээ. 1930-аад оны дунд үе гэхэд Улаанбаатарт хөлбөмбөгийн дөрвөн баг бий болж, 50 орчим тамирчинтай болсон байна. 1936 оны наймдугаар сарын 31-нд Налайхын уурхайн дугуйлангийнхан, Козлов нарын Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүдийн багтай анхны албан ёсны уулзалт тоглолтыг зохион байгуулжээ. Сонирхолтой нь тухайн үед хөлбөмбөгийг монголчууд “хаалга гаргах тэмцээн” гэдэг байв. 1930-аад оны эцсээр манай улсын зүүн хязгаарт япончууд хилийн будилаан үүсгэж, улмаар Халхын голын дайн болж, Европт Дэлхийн II дайн эхэлсэн зэрэг нь Монгол улсын хөгжил цэцэглэлт, тэр дундаа спортын хөгжилтөд ихээхэн саад бэрхшээл учруулсан байна.
Жамсрангийн Даваа
Намтар
Ж.Даваа 1922 оны 5-р сарын 28-нд Москва хотод албан хаагчдын хамт хүрэлцэн очсоноор Элчин төлөөлөгчийн газрын үйл ажиллагаа эхэлсэн байна. Жамсрангийн Даваа 1922 оны 6-р сарын 2-нд  Бүх Оросын Төвийн Гүйцэтгэх Хорооны дарга М.И.Калининд Итгэмжлэх жуух бичгээ барьжээ.
Хөлбөмбөгийн спорт Монголд
1940-50-иад он
Хөлбөмбөгийн түүхийн зарим эх сурвалжид, Монголын баг 1942 онд Японы багтай хоёр удаа тоглосон гэх баттай бус мэдээ бий. Түүхийн нөхцөл байдлын үүднээс нь авч үзвэл энэ нь тухайн үеийн БНМАУ-тай хамаарахгүй нь мэдээж бөгөөд Манжуур, Хойд Хятадад ноёрхлоо тогтоогоод байсан Японы арми, тэр дундаа  Японы Хойд Хятад дахь армийн (北支那方面軍) бүлэглэлд багтаж байсан Монголын гарнизон (駐蒙軍) хэмээх тусгай нэгтгэлийн монгол цэргүүд болон тус армийн япон цэргүүдийн хооронд ийм тэмцээн зохион байгуулж байсан байж болох юм.
Жамсрангийн Даваа
Намтар
Тэрээр 1924 оноос 1928 онд Гадаад яаманд туслах ба эрхэлсэн түшмэлээр ажиллаж байжээ.
Хөлбөмбөгийн спорт Монголд
1940-50-иад он
БНМАУ-д болсон хөлбөмбөгийн анхны томоохон тэмцээн 1946 оны зургадугаар сард “Бүх цэргийн спортын тоглолт” нэртэй зохион байгуулагдаж хуягт бригад, нисэх зэрэг цэргийн анги нэгтгэлийн есөн баг оролцон, Нисэхийн Л.Сандагдорж ахлагчтай баг түрүүлж байжээ. Үүний дараа 1946 онд Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн баяраар, байгуулагдаад удаагүй "Цэрэг", "Соёл", "Ард", "Хөдөлмөр" зэрэг спортын сайн дурын нийгэмлэгүүд оролцож улсын чанартай анхны хөлбөмбөгийн тэмцээн зохион байгуулагдахад "Хилчин" нийгэмлэгийн баг түрүүлэн "Чемпион", тамирчид нь "Рекордч" цол хүртэж байв. Улмаар 1947-1950 онуудад улсын наадмын спартакиадын хөлбөмбөгийн тэмцээнд “хар” хэмээх Жадамба ахлагчтай баг "Хилчин" баг чемпион цолоо хадгалж байсан байна. Харин 1951 онд баяр наадмын VI спартакиадын хөлбөмбөгийн тэмцээнд, “Цэрэг” нийгэмлэгийн Ц.Отгон ахлагчтай баг түрүүлж, “Хилчин” нийгэмлэгийнхний эзэгнэж байсан “Чемпион” цол, цомын эзэн болж, тамирчид нь ”Рекордч” цол хүртжээ.
Жамсрангийн Даваа
Намтар
Ж.Даваа 1926 оны 8-р сарын 16-нд Улаанбаатар хотноо Монгол, Тагна Тува Улсын хооронд Найрамдлын Гэрээ бичгийг байгуулахад Монгол Улсын төлөөлөгчөөр оролцсон байна.
Хөлбөмбөгийн спорт Монголд
1940-50-иад он
1953 оны 11 дүгээр сарын 23-нд Улаанбаатар хот, 18 аймгийн Биеийн тамир, спортын хороодын дарга нар, улсын шилдэг тэргүүний тамирчдын төлөөлөгчид оролцсон Улсын зөвлөгөөн Улаанбаатар хотод болж, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Улсын биеийн тамир, спортын хэрэг эрхлэх хорооноос “Манай улсын дотор хөгжиж байгаа биеийн тамир, спортын хөгжлийн тухай” илтгэл хэлэлцүүлжээ. Тус зөвлөгөөнөөс “Биеийн тамир, спортын ажлыг өрнүүлэн хөгжүүлэх талаар” Монголын бүх тамирчид, залуучуудад хандаж уриалга гаргасан нь хөлбөмбөгийн спортын цаашдын хөгжилтөд эергээр нөлөөлжээ.
Жамсрангийн Даваа
Намтар
1929-1934 онд төрсөн нутагтаа амьдарч байхад нь хилийн асуудал сайн мэдэх тул түүнийг нийслэл хотод дуудаж 1935-1936 оны Монгол, Манж-го-гийн хилийн хэлэлцээнд оролцуулж, дараа нь ГЯЯ-ны бичиг хэргийн эрхлэгчээр томилсон байна.
Сүүлд нутагтаа амьдарч байгаад 1942 он орчим насан өөд болжээ.
Хөлбөмбөгийн спорт Монголд
1940-50-иад он
1956 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Биеийн тамир, спортын хэрэг эрхлэх хорооны даргаар Монгол улсын домогт жанжин, дэслэгч генерал Ж.Лхагвасүрэн томилогдсон байна. Энэ оноос тус хороон дэргэд Монгол улсын шигшээ багууд байгуулагдаж эхэлсэн бөгөөд хөлбөмбөгийн шигшээ багийг 15 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулж, дасгалжуулагч, тамирчдыг цалин, хувцас хэрэглэлээр хангаж эхэлсэн байна. Тухайн үед улсын наадмын нийтийн гимнастикийн тоглолтыг бэлтгэх ажлыг удирдахаар ЗХУ-аас мэргэжилтнүүд уригдан ирж, монгол мэргэжилтнүүдтэй хамтран ажиллаж байсан ба Ардын хувьсгалын 35 жилийн ойн баяр наадмын дараа ЗХУ-ын спортын гавъяат мастер Павел Александрович Севастьяновыг хөлбөмбөгийн мэргэжилтнээр урин ирүүлсэн байна. Түүний шууд удирдлагын дор Монгол улсын хөлбөмбөгийн анхны шигшээ багийг байгуулав.
Зөвлөлтийн мэргэжилтэн ирснээр Монголын шилдэг тамирчдын хамт оюутан сурагчдын хөлбөмбөгийн дугуйланд хэсэг тамирчдыг сонгон бэлтгэл хийлгэж эхэлжээ. Тэд Голын цэнгэлдэхэд хаалганы хоёр тор нэгтгэн холбоод, мэргэн өшиглөж сургах, ханан хаалга босгож, 20-иод бөмбөгтэйгээр, бэлтгэлийг долоо хоногт зургаан удаа хийлгэж байв. Мөн оны ес, 10 дугаар сард анх удаа ерөнхий боловсролын сургуулиудын аварга шалгаруулах тэмцээнийг, бага, дунд, ахлах ангиар нь ялган явуулж, дараа нь гурван насны ангиллын дугуйланг ажиллуулж, байнгын бэлтгэл хийлгэх болжээ.
Мөнхөөгийн Пүрэвсүрэн
= Мөнхөөгийн Пүрэвсүрэн = Мөнхөөгийн Пүрэвсүрэн (Munkhuu Purevsuren) 1982 онд төрсөн. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2022 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдрийн 238 дугаар зарлигаар Улсын дээд шүүхийн шүүгчээр томилогдон ажиллаж байна. Эрх зүйч мэргэжилтэй, хууль зүйн магистр.
Хөлбөмбөгийн спорт Монголд
Монгол улсын хөлбөмбөгийн анхны шигшээ баг
1956 онд БТСХЭХ-ны дарга Ж.Лхагвасүрэнгийн тушаалаар байгуулагдсан хөлбөмбөгийн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд, дасгалжуулагчаар ЗХУ-ын спортын гавъяат мастер П.А.Севастьянов; орчуулагч, туслах дасгалжуулагчаар, тухайн үеийн нэрт тамирчин, багш Н.Лувсандорж ажиллаж байжээ. Багийн бүрэлдэхүүн:
Мөнхөөгийн Пүрэвсүрэн
=
Боловсрол[edit source] ===== 1998-2003 онд Их засаг их сургуульд эрх зүйч, бакалавр, 2011-2014 онд Их засаг их сургуульд хууль зүйн сургуульд магистрын зэрэг хамгаалсан. Хууль зүйн магистр зэрэгтэй.
Хөлбөмбөгийн спорт Монголд
Олон улсад
Монголын хөлбөмбөгчид түүхэндээ хилийн чанадад анх удаа тоглосон нь 1956 он юм. Мөн оны есдүгээр сард Монголын хөлбөмбөгчдийг төлөөлж, “Замчин” нийгэмлэгийн тамирчид БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Хөх хот, Жинин хотуудын төмөр замчдын багтай нөхөрсөг уулзалт тоглолт хийж, нэг хожиж, нэг тэнцэн, нэг хожигдсон дүнтэй нутагтаа иржээ. Харин 1958 онд улсын шигшээ баг хилийн чанадад анх удаа тоглохдоо, БНХАУ-ын Бээжин, Тяньжин, Шанхай хотуудаар явж, 45 хоногийн бэлтгэл сургуулилт хийгээд, эдгээр хотуудын багтай долоон удаа тоглохдоо хоёр хожиж, нэг тэнцэн, дөрөв хожигдсон байна. Шигшээ баг мөн ондоо ЗХУ, БНУАУ, БНАСАУ-ын багуудтай хэд хэдэн удаа тогложээ. Үүнд, Улаан-Үдийн “Локомотив” багтай 2:2, “Шахтер” багтай 1:1-ээр тэнцсэн бол Ардчилсан Солонгосын шигшээ багтай хийсэн эхний тоглолтдоо 1:1-ээр тэнцээд, дараагийн тоглолтод 0:1-ээр хожигдсон юм. Ардчилсан Солонгосын энэ баг 1966 оны ДАШТ-ий шөвгийн наймд шалгарчээ.
Мөнхөөгийн Пүрэвсүрэн
Ажилласан байдал[edit source]
2003-2004 онд “УБ даатгал” ХХК-д хуулийн зөвлөх, 2004 онд Нийслэлийн Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхэд шүүгчийн туслах, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн даргаар, 2004-2007 онд Улсын дээд шүүхэд шүүгчийн туслах-шинжээчээр, 2007-2012 онд Өвөрхангай аймаг дахь Сум дундын 1 дүгээр шүүхэд шүүгчээр, 2012 онд Говьсүмбэр аймгийн шүүхийн шүүгчээр, 2012-2013 онд Нийслэлийн шүүхийн шүүгчээр, 2013-2015 онд Эрүүгийн хэргийн давж заалдах шатны 10 дугаар шүүхийн шүүгчээр, 2015-2022 онд Нийслэлийн Эрүүгийн хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд шүүгчээр ажиллаж байв.
Хөлбөмбөгийн спорт Монголд
Олон улсад
Монголын шигшээ багийн оролцсон анхны олон улсын тэмцээн нь 1960 онд тухайн үеийн Хойд Вьетнамын нийслэл Ханой хотод болсон Азийн социалист орны хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн юм. Социалист дөрвөн орон оролцсон энэ тэмцээнд Монголын баг Вьетнамд 1:4-өөр, Ардчилсан Солонгост 1:4-өөр, Хятадад 1:6-аар хожигджээ.
Монголын шигшээ баг 1959 оноос 1973 оны хооронд Зөвлөлтийн Өвөр Байгалийн цэргийн тойргийн багтай харилцан зочилж нөхөрсөг тоглолт хийдэг байсан бөгөөд нутагтаа болсон тоглолтод хэд хэдэн удаа хожиж байжээ.
Мөнхөөгийн Пүрэвсүрэн
=
“Гэмт явдалтай тэмцэх төрийн бодлогын хэрэгжилт, чиг хандлага” сэдэвт Олон Улсын эрдэм шинжилгээний хуралд “Нийслэлд үйлдэгдэж буй гэмт хэрэгтэй тэмцэх, урьдчилан сэргийлэхэд шүүхээс оногдуулж буй ялын үр нөлөө” сэдвээр илтгэл хэлэлцүүлсэн ба нийт шүүгчийн чуулганыг зохион байгуулах ажлын хэсгийн гишүүнээр ажиллахдаа “Өнөөдөр” сонины 2021 оны 10 дугаар сарын 08-ны өдрийн баасан гарагийн №196 /7244/ дугаарт нийт шүүгчийн чуулганы зохион байгуулалтын талаар ярилцлага өгсөн.
Хөлбөмбөгийн спорт Монголд
1960-70-аад он
1961, 1963 онуудад Монголын Бүх ард түмний спартакиад, 1964 оноос хоёр жил тутам УАШТ, жил бүр Улаанбаатар хотын аварга шалгаруулах тэмцээнүүд болон "Ардын хувьсгалын ойн", "Залуучуудын үнэн", "Хөдөлмөр", "Улаан-од", Улаанбаатарын мэдээ" сонины нэрэмжит тэмцээнүүд тогтмолжсоноос гадна улс хоорондын нөхөрсөг уулзалт тэмцээнүүдийг зохион байгуулдаг болов. 1990-ээд оны эхэн үе хүртэлх хугацаанд төр засгаас хөлбөмбөгийн хөгжилд төдийлэн анхаараагүйгээс болж энэ спортын хөгжилд дорвитой ахиц гараагүй хэдий ч Улсын аварга шалгаруулах тэмцээн, Оюутны УАШТ, Өсвөр үеийн УАШТ, Улаанбаатар хотын АШТ, Сансрын нисэгчдийн нэрэмжит “Од” тэмцээн, Сэлэнгэ аймгийн цомын АШТ, “Залуучуудын үнэн", "Хөдөлмөр", "Улаан-од", Улаанбаатарын мэдээ" сонины төвийн сонинуудын нэрэмжит, томоохон ойн нэрэмжит зэрэг улс, бүсийн чанартай том жижиг тэмцээнүүд янз бүрийн давтамжтайгаар зохиогдож иржээ. Харин гадаад оронд тэмцээн уралдаанд оролцох нь багассан, төрийн байгууллагын зүгээс хөлбөмбөгт тавих анхаарал буурсны улмаас шигшээ багийг 1961 онд татан буулгасан байна.
Мөнхөөгийн Пүрэвсүрэн
=
Онцлох шийдвэр[edit source] ===== Сонгомол шүүхийн шийдвэрийн эмхэтгэл багтсан шүүхийн шийдвэрүүд:
Хөлбөмбөгийн спорт Монголд
1990-ээд он
1992 онд Монгол улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг дахин байгуулагдсанаар анхны тэмцээн болох Зүүн Азийн анхдугаар наадамд удаах жил нь оролцов. Энэ тэмцээнд Монголын баг БНХАУ-д 1:6, БНАСАУ-д 0:7, БНСУ-д 0:10, Японд 0:9-өөр хожигдож, хамгийн сүүлд Макаогийн багийг 4:3-ын харьцаагаар хожсон юм. Улмаар 1996 онд Монголын хөлбөмбөгийн үндэсний дээд лигийн анхны тэмцээн болж, удаах жил нь Монголын хөлбөмбөгийн холбоо шинээр байгуулагдан Азийн хөлбөмбөгийн холбоо (AFF), улмаар Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоонд элссэнээр Монголын хөлбөмбөгийн хөгжлийн шинэ үе эхэлжээ.
2014 он
2014 он (MMXIV) буюу Хоёр мянга арван дөрвөн он, Хоёр мянган арвандөрөвдүгээр он нь лхагва гарагт эхэлсэн ердийн жил юм. Григорийн тоолол буюу Нийтийн тоолол ёсоор Манай эрин-ий 2014 дахь он бөгөөд 3 дахь мянган болон XXI зууны 14 дахь, 2010-д оны 5 дахь он болно. thumb|right|
Мөнхөөгийн Пүрэвсүрэн
=
Ажлын хэсэг[edit source] ===== НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлөөс терроризмтой тэмцэх чиглэлээр гаргасан 1373, 1624 тоот тогтоолын хэрэгжилтийг хангах, тус тогтоолыг хэрэгжүүлэх хүрээнд Монгол Улсаас авч хэрэгжүүлж буй ажилтай танилцах, 1373 тогтоолын хэрэгжилтийн талаарх илтгэлийг бэлтгэхэд дэмжлэг үзүүлэх зорилгоор НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн Терроризмтой тэмцэх гүйцэтгэх хорооны ажлын хэсэг 2014 оны 5 дугаар сарын 26-наас 30-ны хооронд манай улсад ажилласан. Тус ажлын хэсэгтэй хамтран ажиллах, дээр дурдсан тогтоолуудын хэрэгжилтийн талаарх үнэн бодит мэдээллээр хангах үүрэг бүхий Монголын талын ажлын хэсэгт орж ажилласан. Шүүх шинжилгээний тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслүүдийг боловсруулах ажлын дэд хэсгийн гишүүнээр ажилласан. /2022 он/ Монгол банкны Санхүүгийн мэдээллийн албаны дэргэд мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг хангах, мэдээлэл солилцох, эрсдэлийг бууруулах, урьдчилан сэргийлэх талаар зөвлөмж гаргах чиг үүрэг бүхий Хамтын ажиллагааны зөвлөл ажилладаг тус зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байна. 2021 онд батлагдсан Шүүхийн тухай хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийн дагуу Нийт шүүгчийн чуулганыг зохион байгуулах ажлын хэсгийн гишүүнээр давж заалдах шатны шүүхээс сонгогдон ажилласан. 2023 онд Шүүхийн тухай хуульд заасны дагуу Нийт шүүгчийн ээлжит чуулганы зохион байгуулах ажлын хэсгийн гишүүнээр Улсын дээд шүүхээс сонгогдон ажиллаж байна. Hatanzorig.M (talk) 04:01, 7 Наймдугаар сар 2023 (UTC)
2014 он
Гадаад холбоос
#
Назим Гусейнов
Назим Гусейнов (азербайжанаар Nazim Qalib oğlu Hüseynov, оросоор Назим Галиб оглы Гусейнов, латин үсэгт хэвшсэн нь Nazim Huseynov, 1969 оны 8 сарын 2-нд Зөвлөлт Азербайжаны Баку хотод төрсөн лезги хүн) — 1992 оноос өмнө Зөвлөлт, түүнээс хойш Азербайжан улсын тамирчин болсон, 1992 онд 12 БНУ-ын нэгдсэн багийн нэрээр эрэгтэй жүдо барилдааны 60 кг жингийн олимпийн аварга болсон жүдоч.
Зураг
Ангилал:1969 онд төрсөн Ангилал:ЗХУ-ын жүдоч Ангилал:Азербайжаны жүдоч Ангилал:ТУХН-ийн олимпын аварга Ангилал:Азербайжанчууд
Жинь улс
thumb|160px|Баруун Жинь 280 онд
Жинь (晋朝 → жинь чао) — 265—420 онд Хятад оронд тогтсон улс байв.
Жинь улсын түүхийг баруун Жинь (265–316), зүүн Жинь (317–420) гэж хоёр үе болгодог.
Баруун Жинийг Сыма Янь Луянд төвлөн байгуулсан бол зүүн Жинийг Сыма Руй Жяньканд төвлөн байгуулсан.
Баруун Жиньд 5 хаан, зүүн Жиньд 11 хаан суужээ.
Жинь улсы хаан Сыма Янь нь Цао Вэй улсад төрийн эргэлт гаргаад хаан ширээг булааж авсан. Энэ нь МЭ 265 онд болжээ. Улмаар 280 он гэхэд Зүүн У улсыг мөхөөгөөд бүх хятад орныг Зүүн Хань улс мөхснөөс хойш дахин нэгтгэсэн.
Ангилал:Хятадын династи
Эл-Күрн
Эл-Күрн уул (El-Qurn; القرن галиг ал-Kүрн, монг. Эвэр) нь Фебаны уулсын хамгийн өндөр цэг буюу далайн түвшнээс дээш -ийн өндөрт өргөгдсөн уул юм. Түүний хуучин нэр нь англиар Ta Dehent буюу монголоор «Оргил» гэдэг байв. Энэхүү өндөрлөг нь Нил мөрний баруун эрэгт, Луксор хотын эсрэг талд оршдог.
Утга учир
Эл-Күрн уул нь хангуудын хөндийгөөс яг л нэг том пирамид мэт харагдах тул олон египет судлаачид Шинэ Эзэнт Улсын фараон 1-р Тутмосоос эхлэн хангуудын хөндийг оршуулгын газраар сонгосон болон тус уулын хэлбэр хоёр хоорондоо холбоотой хэмээн тайлбарладаг байна. Жишээлбэл Кент Р. Викс: «Хамгийн өндөрлөг газар нь эл-Күрн, Эвэр, хөндийн өмнөх төгсгөлд (хангуудын хөндийн)… түүний пирамид хэлбэр нь египетчүүдийн нарны бурхан Раг санагдуулах тул эздийнхээ шарилыг энэхүү хөндийд хөдөөлүүлэхэд нөлөөлсөн байна.»
Эх сурвалж
Ангилал:Африкийн уул Ангилал:Египетийн уул
2014 оны аймгуудын наадам
Аймаг, цэргийн цол хүртсэн бөхчүүдээс цолоо ахиулан Улсын цол хүртсэн амжилтыг нь хүснэгтлэвэл:
#
Цэрэндоржийн Агваан
Цэрэндоржийн Агваан нь 1940-04-22 нд 10 жилийн хорих ялаар шийтгүүлсэн. 1964-12-31нд цагаадсан 1935 оны 6 сард Эсэргүү бүлэг байгуулцсан Г.Гомбосүрэн нартай нийлж Намын зохион байгуулалтыг эвдэхийн тулд удирдан зааварлах ажлыг сулруулж ,үл бүтэх этгээдүүдийг намын гишүүнд шургуулсан,намын дугуйланг устгах ,олон түмнийг ухуулах ажлыг сулруулсан гэдэг үндэслэлээр шийтгүүлсэн. Эхнэр Д.Уртнасан охин Тамара хүү Ким Сайжрахын -Цэндийн -Цэрэндоржийн -Агваан
Кирилл монгол бичгийн дүрэм (2018 оноос)
1941 онд Монгол улс монгол бичгээ халж, хойд хөршөөс орос кирилл үсэг зээлэн авахыг зөвшилцсөний үр дүнд, Ц.Дамдинсүрэн кирилл үсгийн дүрэм зохиож, монгол үгийг кирилл үсгээр тэмдэглэх тогтолцоог төгөлдөржүүл хэмээн үүрэг даалгажээ. Тэрээр 1942 онд дүрмээ боловсруулж дуусаад, 1946 оноос эхлэн бүх нийтээрээ дагаж мөрдөх болсон юм. Зөв бичих дүрэм 1959 онд нэг өөрчлөгдсөн.
1983 онд Ц.Дамдинсүрэн Б.Осор нар хамтран Монгол үсгийн дүрмийн толийг хэвлүүлж гаргасан. Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Хэлний Бодлогын Үндсэн Зөвлөл, МУИС, МУБИС, ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэн 2016 оноос Ц. Дамдинсүрэнгийн дүрмийг эс өөрчлөн, шинэ журамласан толийг 1983 оны тольд дулдуйдаж, бурууг засаж, нэмэн найруулж, 2018 онд нийтэд түгээжээ. Түүнчлэн академич Ц. Дамдинсүрэнгийн зохиосон монгол үсгийн дүрмийг орчин цагийн хэлбэрт шилжүүлэн программчилж, үгийн алдаа шалгах программуудад зориулсан монгол үгийн алдаа шалгах цахим толь хүртэл бүтээсэн байна.
Күлтигин
Күлтигин Монголчилбол Гол Жигин (Руни бичиг: 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤‎, галиг:Kül Tign) (684-731) бол Хожуу Түрэгийн хаант улсын гарамгай цэргийн зүтгэлтэн юм. Тус улсыг үндэслэгч Кутлук Элтэрэс хааны хүү, Билгэ хааны дүү юм.
Нэрний утга
Күл гэдэг нь түрэг хэлээр нуур гэсэн утгатай ба энэ нь монгол хэлний гол гэх үгтэй адил үг юм. Мөрөн голыг эс тооцвол монгол хэлэнд гол нь
1. Юмны дотоод төвд байдаг зүйл
Кирилл монгол бичгийн дүрэм (2018 оноос)
== Монгол хэлний зөв бичих зүйн дүрэм  ==
Күлтигин
Нэрний утга
2. Чухал үндсэн зүйл гэсэн утгатай.
Кирилл монгол бичгийн дүрэм (2018 оноос)
§ 1.
Монгол кирилл цагаан толгой 35 үсэгтэй. Эдгээр үсгийг эгшиг, гийгүүлэгч, тэмдэг гэж гурав хуваана.
Күлтигин
Нэрний утга
Нуур бол бүхэлдээ газраар хүрээлэгдсэн их ус учир Гол гэдэг нь Күл гэдэг үгтэй нэг үг гэдгийг нэгдэхь утгаар батлаж болох юм. Мөн хоёрдахь утгаар бол Монголчууд эрт дээр үеэс хэн нэгэнд хэргэм цол өгөхдөө далай хаан, далай аварга, далай лам, Чингис буюу тэнгис гэх мэтээр их, том, агуу, үлэмж гэсэн утгаар тэнгис, далай гэх үгсийг хэргэлдэг байсан байж болох учир бас л утгын хувьд дүйнэ.
Тигин гэдэг нь эзэн гэсэн утгатай цол бөгөөд өдгөөгийн Монгол Түрэг хэлэнд байхгүй ч зарим монгол овгуудын нэрэнд бий. Жишээлбэл Илжигин эсвэл Элжигин нь Эл, Ил буюу улс, Тигин нь эзэн үнээс Улсын Эзэн гэсэн утга гарч ирнэ. Тэрнээс хэн нэгэн овог аймгаа Илжиг гэсэн нэрээр яасан ч нэрлэхгүй.
Кирилл монгол бичгийн дүрэм (2018 оноос)
§ 1.
Уушгинаас гарсан хий амны хөндийгөөр гарахдаа ямар нэг саад хашилт тохиолдож хэлэгдэх авиаг гийгүүлэгч авиа гэнэ.
Цагаан толгойн үсгийн а, э, и, о, у, ө, ү, я, е, ё, ю, й, ы энэ арван гурав нь эгшиг; б, в, г, д, ж, з, к, л, м, н, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ энэ хорь нь гийгүүлэгч; ъ, ь хоёр нь дуудлагагүй тул эгшиг ч биш, гийгүүлэгч ч биш зүгээр тэмдэг үсэг болно.
Күлтигин
Намтар
701 онд Тардушын шад Могилян, 16 настай дүү Күлтигиний хамт цэрэг удирдан довтолж Чүй мөрний орчмын Киргиз аймаг овгуудыг эзлэн Түрэгийн захиргаанд авчээ. Мөн 703 онд өөрийн ах Тардушын шад цолтой Могиляны хамтаар цэрэг захирч, Байгаль нуураар нутагтай Байыркү аймгийг эзлэн төвшитгөв. 711 онд Тонюкук ноёны захирсан 20,000 цэрэгт багтан явахдаа Өрөнгө голын орчимд Түргеш улсын 100,000 цэрэгтэй байлдаж, Түргешийн Суогэ хааныг нь алж, цэргийн хүчийг нь бут ниргэж ялалт байгуулсан. Энэ тулааныг түүхэнд Болчугийн тулалдаан гэдэг. 713 онд олон жанжидын хамтаар цэрэг захирч, Харлуг аймгийг эзлэв. 716 онд Капаган хаан нас барсан, үүний дараа хаан суурины төлөөх тэмцэл өрнөж, Капаган хааны хүү Бегьюг дэмжигчид, Элтэрэс хааны хүү Могиляныг дэмжигчид гэж хоёр хуваагдахад, цэргийн ноёдын олонхийн дэмжлэг авсан Могилян ялж, эсрэг талын олон ноёд, өөрийн авга ах Дуошифу нарыг алж ялалтаа тэмдэглэн, Билгэ хаан цолтой их сэнтийд суув. Энэ явдалд Күлтигин жанжин цэргийн хүчийг удирдан оролцож, өөрийн ахыг шууд ялахад чухал нөлөө үзүүлсэн. 731 оны 2 сард нас барж, тус жилийн 11 сард дурсгалын чулуун хөшөөг сийлж, тахилын онгоныг байгуулсан. Түүнийг нас барснаас хойш ердөө 3 жилийн дараа түүний ах Билгэ хааныг хороож, Түрэг улсад эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл эхэлсэн.
Кирилл монгол бичгийн дүрэм (2018 оноос)
§ 2.
Эгшиг үсэг 13 боловч монгол хэлний эгшиг авиа 7 юм. Энэ долоон авиаг тэмдэглэх а, э, и, о, у, ө, ү үсгийг үндсэн эгшиг гэнэ. Нөгөө я, е, ё, ю, й, ы зургааг туслах эгшиг гэнэ.
Күлтигин
Эшлэл
Ангилал:684 онд төрсөн Ангилал:731 онд өнгөрсөн Ангилал:Хөх Түрэг
Кирилл монгол бичгийн дүрэм (2018 оноос)
§ 3.
Монгол үгийн эхний үеийн эгшиг дандаа тодорхой хэлэгдэх тул түүнийг өргөлтөт эгшиг гэдэг.
Үгийн нэгдүгээр үеэс хойш орох богино эгшгүүд цөм тодорхойгүй хэлэгдэх тул түүнийг балархай эгшиг гэнэ. Жишээлбэл: Гэрэл, мандах гэдэг хоёр үгийн эхний эгшгүүд өргөлттэй ба сүүлийн эгшгүүд балархай юм.
§ 4.
Сунгаж удаанаар хэлэх эгшгийг урт эгшиг гэнэ. Урт эгшгийг дөрвөн аргаар тэмдэглэнэ.
§ 6.
Арван гурван эгшгээс хэлний угт бүтэх а, о, у, я, ё, ю (у), ы долоог эр эгшиг гэнэ.
Хэлний дунд бүтэх э, ө, ү, е, ю(ү) тавыг эм эгшиг гэнэ.
Хэлний үзүүрт бүтэх и, й хоёрыг саармаг эгшиг гэнэ.Эр эгшиг орж бүтсэн үгийг эр үг гэнэ. Эм эгшиг орж бүтсэн үгийг эм үг гэнэ.
Саармаг эгшгээр бүтсэн үгэнд залгавар залгахад эм эгшиг гардаг учир саармаг эгшгээр бүтсэн үгийг эм үгэнд тооцно. Жишээлбэл: ишиг- ишгээр, жил- жилүүд, чийг- чийгтэйгэх мэт.
§ 7.
Гажилт:
§ 8.
Эгшиг уруулын талаар зохицохдоо:
Гажилт:
§ 9.
ы, ий хоёрыг ялгаж бичих дүрэм:
§ 10.
я, е, ё, ю дөрөв бол уг нь гийгүүлэгч эгшиг хоёр авиагаар бүтсэн бүхэл үеийг тэмдэглэх үсэг юм. Үүнийг хавсарсан үсгээр жишээ болгон үзүүлье (Гийгүүлэгч үсгийг i үсгээр тэмдэглэв). Энэ дөрвөн үсгийг я-гийн төрлийн үсгүүд гэнэ.
§ 11.
Эр үгийн эхний үед богино и үсгийг бичихгүй, дандаа я-гийн төрлийн үсгийг бичнэ. Жишээлбэл: мянга, пял, янзага, ёс, хялгана гэх мэт.
§ 12.
юу, яу, ёу, еү эгшгийг ялгаж бичих нь:
§ 13.
Я-гийн төрлийн эгшиг өмнөх эгшигтэйгээ нийлж урт эгшиг буюу хос эгшиг болдоггүй, тусгай үе хэвээр байна. Жишээлбэл: байя, хөөе, ная, оё, бие гэх мэт.
Я-гийн төрлийн эгшиг арын эгшигтэй нийлж урт ба хос эгшгийг бүтээнэ. Жишээлбэл: яарах, үеэс, аюул, оёод, оюутан, оёулах, хаяулах, саяын, гоёыг, биеийг гэх мэт.
§ 14.
Монгол хэлэнд үгийн нэгдүгээр үеэс хойш орсон богино эгшгүүд цөм тодгүй, балархай хэлэгдэнэ. Балархай эгшгийг олж бичихэд амаргүй боловч гийгүүлэгч үсгүүдийг хянаж үзвэл зарим гийгүүлэгч үсгүүд заавал эгшиг дагуулж үе бүтээдэг байхад зарим гийгүүлэгч үсгүүд заавал эгшиг дагуулдаггүй байна.
Энэ байдлаас үндэслэн балархай эгшгийн дүрмийг тогтоохын тулд гийгүүлэгч үсгийг эгшигт гийгүүлэгч, заримдаг гийгүүлэгч, онцгой гийгүүлэгч гэж гурав хуваав.
§ 15.
Эгшигт гийгүүлэгч:
м, н, г, л, б, в, р энэ долоон гийгүүлэгч үсэг үгэнд орохдоо өмнөө буюу хойноо аль тод хэлэгдэх талдаа заавал эгшигтэй бичигдэнэ. Үүнийг эгшигт гийгүүлэгч гэнэ. Жишээлбэл: газар, тохом, цацрал, модон, хөдөлмөр, гарав, үзэл, тасархай гэх мэт. Үүнийг цээжлэхдээ “Монгол баавар” гэнэ.
Гажилт:
§ 16.
д, т, ж, з, с, ш, ц, ч, х есөн гийгүүлэгч үсэг үгэнд эгшигтэй, эгшиггүй хоёр янзаар бичигдэх тул заримдаг гийгүүлэгч гэнэ.
Заримдаг гийгүүлэгч бол эгшигт гийгүүлэгчийн дараа өмнө, хойноо эгшиггүй орж болно. Жишээлбэл: Ховд, хагд, амт, тэнд, ард, тэвш, багш, булш, зунш, дарш, эзэмш гэх мэт.
Гажилт:
Ирээдүй цагаар тодотгон холбох х нөхцөлийн өмнө заавал эгшиг шаардлагатай бичдэг учир энэ дүрэмд хамаарахгүй. Жишээлбэл: өгөх, явах, олох, хамах, харах гэх мэт.
§ 17.
Заримдаг гийгүүлэгч нь заримдаг гийгүүлэгчийн дараа орохдоо сүүлчийн заримдаг нь өмнөө юм уу хойноо аль тод хэлэгдэх талдаа заавал эгшигтэй бичигдэнэ. Жишээлбэл: модот, модтод, хожид, хождох, бусад, бусдад, эзэд, батад, ахад, лацад, мөчид, хойшид, буцаж, эцэс, очит, анжис гэх мэт.
Заримдаг гийгүүлэгчийн дотроос с, х үсгийн дараа т, ч үсэг өмнө, хойноо эгшиггүй орж болно. Жишээлбэл: туст нөхөр, түүхт он, усч хүн, түүхч эрдэмтэн гэх мэт.
§ 18.
Эгшигт гийгүүлэгчийн дараа үгийн эцэст ямар ч балархай эгшиг бичиж болно. Жишээлбэл: ямба, толбо, алба, Пагма, хурга, хөрөнгө, мөнгө, анги, тогло, ажигла, муна, ирнэ, урва, харва, цэлмэ гэх мэт.
Заримдаг гийгүүлэгчийн дараа үгийн эцэст и-гээс өөр балархай эгшиг бичихгүй. Жишээлбэл: салхи, банди, гархи гэх мэт.
Энэ дүрмийн 15, 17 дугаар зүйлд дурдсан балархай эгшгийн дүрмийг мартахгүй тогтооход зориулж томьёогоор үзүүлбэл:
7 + 9 - э
9 + 9 + э
Эгшигт гийгүүлэгчийг 7-гийн тоогоор, заримдаг гийгүүлэгчийг 9-ийн тоогоор, эгшиг үсгийг э- гээр тэмдэглэв.
§ 19.
к, ф, щ гурван үсэг монгол үгэнд бичигдэхгүй, зөвхөн гадаадын үгэнд бичигдэнэ. Жишээлбэл: коммунизм, капитал, фабрик, Щорс гэх мэт.
п үсэг монгол үгийн дунд ба адагт орохгүй, харин монгол үгийн эхэнд хааяа бичигдэнэ. Жишээлбэл: пагдгар, пүл пал, пээ юу вэ гэх мэт.
к, ф, щ, п дөрвөн үсгийг онцгой гийгүүлэгч гэж нэрлэнэ.
§ 20.
Б, В үсгийг ялгаж бичих дүрэм:
§ 21.
Г үсгээр хоёр авиаг тэмдэглэнэ:
§ 22.
Н үсгээр хоёр авиаг тэмдэглэнэ:
§ 23.
Хэлний үзүүрийн н-ийг хэлний угийн н-ээс, хоолойн г үсгийг хэлний г-ээс ялгахын тул хэлний үзүүрийн н, хоолойн г үсгийн ард бичсэн балархай эгшгийг ялгах эгшиг гэнэ. Жишээлбэл: хана, бага, оно, торго, үнэ, онгоц, өнөр, торни гэх мэт.
Тайлбарлах нь:
Өргөлттэй эр, үндсэн эгшиг ба ы эгшгийн өмнө орсон г бол их төлөв хоолойн г байна. Жишээлбэл: газар, гуйх, гоожих, тогоо, агуу, даргын, агаар гэх мэт.
Балархай эгшгээс бусад эдгээр дурдсан эгшгийг ялгах эгшиг гэж нэрлэхгүй.
§ 24.
Дараалсан гурван гийгүүлэгчийн гуравдугаар нь хоолойн г, хэлний үзүүрийн н хоёрын нэг бөгөөд түүний арын ялгах балархай эгшгээр үг төгсгөвөл тэр ялгах эгшиг сонстохгүй тул н ба г-ийн өмнө богино эгшиг бичнэ. Үүнийг дараалсан гурван гийгүүлэгчийн дүрэм гэнэ. Жишээлбэл:
Дээрх хоёр тохиолдлоос бусад үгэнд балархай эгшгийн дүрмийг зөрчихгүй бол 3 ба 4 гийгүүлэгч дараалан орж болно. Жишээлбэл: урсга, ястны, төрөлхтний, эрхтний гэх мэт.
§ 25.
Дараалсан хоёр гийгүүлэгчийн хоёрдугаар гийгүүлэгч нь хоолойн г, хэлний үзүүрийн н хоёрын нэг байвал түүний өмнө и-гээс бусад балархай эгшиг бичихгүй. Жишээлбэл: авга, алга, тамга, ганга, торго, годгор, хазгар, босго, тошгор, авна, аялна, бодно, маажна, босно, хөшнө гэх мэт.
§ 26.
ж, ч, ш-ийн дараах эгшиг:
§ 27.
Үгэнд залгавар залгахад балархай эгшгийн дүрмийн ёсоор шаардагдахгүй болж хасагдах эгшгийг гээгдэх эгшиг гэнэ. Ийнхүү эгшиг гээгдэх гурван тохиолдол байна. Үүнд:
Гажилт:
§ 29.
Эгшгийг гээхдээ эгшигт гийгүүлэгч, заримдаг гийгүүлэгчийг эгшиггүйдүүлэх, мөн үгийн дунд орсон ялгах эгшиг, ирээдүй цагаар тодотгон холбох “х”-гийн өмнөх эгшиг, дараалсан гурван гийгүүлэгчийн дүрмээр бичсэн эгшиг, зөөлрүүлэх үүрэгтэй “и” эгшгийг гээх зэргээр балархай эгшгийн дүрмийг зөрчиж болохгүй.
§ 30.
Эр үгэнд орсон зарим гийгүүлэгчийг уг хэлэгдвэл зохих байраас нь урагшлуулах, тагнайшуулах зэргээр хэлэхийг зөөлрүүлэх гэнэ. Жишээлбэл: бар-барь, хол-холь, ам-амь, зах-захь, тав-тавь гэх мэт.
Эм үгийн гийгүүлэгч үсгүүд угаас тагнайшиж зөөлөн хэлэгддэг тул түүнд зөөлний тэмдгийг зөөлрүүлэх үүрэгтэй хэрэглэхгүй.
Зөөлөрсөн дан гийгүүлэгчийн ард зөөлний тэмдгийг бичнэ. Хэрэв давхар гийгүүлэгч зөөлөрвөл түүний ард “и” бичнэ. Жишээлбэл: морь, тахь, хонь, архи, тамхи, болхи, солби, гарди, дорви, анги гэх мэт.
§ 31.
Зөөлний тэмдгийн солигдох нь:
§ 32.
Зөөлний тэмдгийн үл солигдох нь:
§ 33.
Тусгаарлагч ъ, ь:
я, е, ё, ю үсгүүд эгшиг ба зөөлний тэмдгийн дараа залгаж ороход өмнө нь хатуу, зөөлний тэмдэг (ъ, ь) бичихгүй. Жишээлбэл: саная, хичээе, олгоё, байя, хөгжөөе, барья, орхиё, цохьё гэх мэт.
§ 34.
Үгийн утгат хэсэг язгуур, дагавар, нөхцөлийг нэг тогтсон хэлбэртэй бичихийг чармайна. Жишээлбэл: Үйл үгийн байдал заадаг -цгаа, -цгээ, -цгоо, -цгөө, -зна, -знэ, -зно, -знө нөхцөлийн бүтцийг ц, з гийгүүлэгчийн ард эгшигтэй бичвэл эгшиг буюу эгшигт гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд залгахад балархай эгшиг нь илүүдэх учир нөхцөлийн бүтэц-цагаа, -цгаа; -зана, -зна гэж хоёр янз болж тайлбар дүрэм хэрэгтэй болно. Иймээс байцгаа, байзна, хүлээцгээ, хүлээзнэ, харцгаа, харзна, уншицгаа, уншизна гэж нэг ижил бүтэцтэй бичнэ.
§ 35.
Үгэнд залгавар залгахад үгийн үндсийг эвдсэн ч болох, эвдээгүй ч болох учир тохиолдвол үгийн үндсийг эвдэхгүйг чухал болгоно. Жишээлбэл: эцэст, тасал-тасалж, товчил-товчилж гэж бичнэ, эцсэд, таслаж, товчлож гэж бичихгүй.
§ 36.
Үсгийн дүрэм ёсоор ижил бичиж болмоор боловч үг зүйн зарчмаар өөр өөр бичих үгийг үгийн бүтэц, үг зүйн зарчмыг баримталж бичнэ. Жишээлбэл:
§ 37.
Үйл үгийн үндэс үүсгэх л дагаврын шаардагдах балархай эгшгийг хаана нь бичих вэ гэвэл:
Гажилт: Хэрэв -л дагаврыг залгахад заримдаг гийгүүлэгчийн өмнөх балархай эгшиг гээгдэхээр байвал -л дагаврын шаардагдах эгшгийг ард нь бичнэ. Жишээлбэл: үндэс-үндэслэ, хавтас-хавтасла, холтос-холтосло гэх мэт.
Нэр үгийн -л дагавар энэ 37-р зүйлд хамаарагдахгүй. Жишээлбэл: авар-аврал, -авралаар, явдал, хурал, цугларал гэх мэт.
§ 38.
Үйл үгийн бусдаар үйлдүүлэх хэвийн -г нөхцөлийг -га, го, гэ, гө гэж ард нь эгшигтэй бичнэ. Жишээлбэл: сур-сурга, ол-олго, хүр-хүргэ, хөөрхөөргө гэх мэт. Харин захирах хүсэх төлөвийн -г нөхцөлийг ард нь эгшиггүй бичнэ. Жишээлбэл: сур-сураг, ол-олог, хүр-хүрэг, хөөр-хөөрөг гэх мэт.