cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Урианхай
Түүх
Манжийн колончлолын үед 200 гаруй жил Урианхайчууд нь Урианхайн Хязгаар гэдэг засаг захиргааны нэгжид харьяалагдан Манжаас томилсон Халхын Амбан захирагчид Алтайн Урианхай, Тагна уулын Урианхайн хошуудын хамтаар харьяалагдаж байсан.
Алтайн урианхайчуудын түүхээр дорвитой бүтээл хийсэн эрдэмтэн бол Ц.Гантулга юм. Тэрбээр урианхайчуудын гарал, үүслийн талаар тодорхой мэдээлэл авахад “Эргүнэ хунгийн домог”, “Монголын нууц товчоо” хоёр онцгой ач холбогдолтойг дурджээ. Эхний домгоос авч үзвэл лавтай 2000 жилийн асуудал яригдах юм. Тэгэхээр гарцаагүй язгуурын Монгол аймгийн тухай яриа гарна гэсэн үг. Тэр үеийн аймгууд үргэлжийн дайн, дажинтай байсан бөгөөд нэгэн дайнаар хоёрхон хүн амьд үлдсэн нь эр, эм хос бүлгээ гэжээ. Тэд амь гарахын тулд хүн байтугай араатан хүршгүй газар зайлан одсон байна. Дүрслэн хэлбэл, нэгэн нарийхан жимийг эс тооцвол явахад нэн бэрх хад асга, ой модтой газар гэх. Энэ нутгийг Эргүнэ Кун гэмой. Тэр хоёр хүнийг Нукуз, Киян хэмээнэ. Тэр хоёроос төрсөн үр сад нь дөрвөн зууны турш өсч үржээд олон овог болжээ. Тэдэнд нутаг ус нь давчдах болжээ. Ингээд тэндээс гарч ус ургамал, ан гөрөөс элбэгтэй газар бараадахаар шийджээ. Ингэхийн тулд далан толгой шар үхэр, адуу нядалж ширийг нь туламлан хөөрөг хийгээд нүүрс, тосоор дүүргэн их хэмжээний гал өрдөн төмрийн хүдэртэй хавсарган дэлбэлж их уулыг сэтлэн зам харгуй гаргасан байна. Тэр замаараа гаран салбар болон салж одоцгоожээ. Тэгэхэд уриа дуудлагаар оройлон оролцож зам гаргасан Нукузын үр сад овог аймаг болохдоо урианхайчууд болжээ. “Судрын чуулган”-д өгүүлснээр бол эртний Монгол аймгуудыг дурдахдаа эхэнд нь нукуз, урианхай хэмээн өгүүлээд явсан нь бий. “Эргүнэ хунгийн домог” 2000 жилийн түүхтэй хэмээвээс Хүннүгийн үетэй холбогдох юм. Тэгэхээр урианхайчууд тэр үед ч бие даасан аймаг байсан нь таарч байгаа билээ. Рашид-ад-дин ч “Судрын чуулган”-даа зүгээр нэг дурдаагүй болов уу. Тэрхүү суут хүн тухайн үеийнхээ шилдэг баримт дээр тулгуурлан алдарт бүтээлээ туурвисан нь мэдээж билээ. “Монголын нууц товчоо”-нд чухам юу гэж өгүүлснийг одоо товчхон хүргэе. Тэнд урианхайчуудыг “Бурхан Халдуны эзэн, бурхан босгосон Шинчи баян урианхай” хэмээн өгүүлжээ. Хорь Түмэдийн нутгаас Хорилардай мэргэн удам төрлөө дагуулж Бурхан Халдуны эзэд болох Шинчи баян урианхайг түшихээр ирлээ гэсэн нь ч буй. Чингис хаан төрөхөд урианхай үндэстэн Жарчудай өвгөн булган өлгий бэлэг болгосон түүх ч буй.
Өдгөө мэдэгдэж байгаагаар урианхан (урианхай) нэр зүүсэн хэдэн бүлэг байна. Урианхай хэмээх адил нэр зүүсэн тэдгээр угсаатны бүлгүүд нь нийтлэг нэг гаралтай юм уу, эсвэл нэр ижил боловч түүхэн гарал нь өөр аймагууд байсан уу гэдэг нь одоо болтол тодорхой болж чадаагүй байна. Үүнээс үүдээд урианхай нэр зүүгсэдийн түүх, угсаа-хамаарал, нутагшилт зэрэг нэлээд асуудал нь маргаантай байна. Одоо бидэнд мэдэгдэж байгаагаар урианхай хэмээх нэр манай тооллын Х зууны эхэн үеийн хэрэг явдалтай холбогдон түүхэнд тэмдэглэгдсэн бололтой. Тэр цагаас хойш түүхийн янз бүрийн үед урианхай хэмээх нэрийг хятад дүрс үсгээр хэдэн янз тэмдэглэсээр иржээ. Ираны түүхч Рашид-ад-диний "Судрын чуулганд" Хэнтийн нурууны Урианхай, Ойн Урианхай нэр ижил боловч шууд холбоогүй, Ойн урианхай нь урц овоохойд суун ан агнан амьдардаг гэж бичсэн байдаг. Ойрадын Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Халх Урианхай нар урианхай гэсэн нэрнээс өөрөөр өөрсдийгөө нэрлэдэггүй харин тувачуудыг тагна урианхай, тува, якутчуудыг саха урианхай, саха, якут гэсэн гурван янзын нэрээр нэрлэж байсан учир эрдэмтэд якут, тувачууд урианхай гэсэн нэрээр сүүлд нэрлэгдэх болсон гэж таамагладаг. Зарим якут хүмүүс одоо болтол урианхайтай өөрийн гарлыг холбон тайлбарладаг.
Оросын нэрт дорно дахиныг судлаач Н.В.Кюнер хятад сурвалжид Улянха хэмээх угсаатны нэр гардаг нь Урианхай аймгийн нэр мөн гэж үзсэн байна. XVIII зууны үеийн хятад түүхэнд, XV зуунаас Хянганы нуруугаар нутагласан урианхай нарыг эртний Кумоси нарын удам хойчис гэж өгүүлсэн байна. Кумоси нар IV зууны үед түүхэнд нэр нь гарсан том аймаг аж. Урианхай хэмээх угсаатны нэр Х зууны эхээр түүхэнд мэдэгдэх болсон. Тэд 902, 963 онд Хятан улсад алба барьж, хөтөч хүн, алаг гөрөөс зэргийг хүргэж байв. Монгол сурвалж мэдээгээр, Чингис хааны дээд өвөг Добу мэргэний үед урианхайн зарим нь бурхан халдунд нутаглаж байжээ. XII зууны үед урианхай нарыг дотор нь ойн урианхай, тал хээрийн урианхай хэмээн ялгадаг байжээ. Ойн урианхадын нутгийн өмнөд тал нь Хэнтийн уул, хойд тал нь Баргужин төхөм хавиар суугч хори түмэд, барга нартай зах залгаж байжээ. Талын буюу язгууртны монголчуудын доторхи урианхай нар хойд талаараа ойн урианхайтай хаяа нийлэн Хэнтийн уулсаар нутаглан сууж байжээ. Элжигидэй ноён XIII зууны эхнээс Хянганы нуруу, Их цагаан хэрмийн араар нутаглаж байжээ.
14-р зуунд Урианхай Ляонин, Хэнтийд хуваагдан сууж байв. Одоогийн Хятадын Ляонин мужид нутаглаж байсан Урианхайн Нагачу ноён 1388 онд Хятадын Мин улсад бууж өгөхөд түүний харъяат урианхайчуудыг Доён, Тайнин, Фү-юй гэсэн 3 харуулд хуваан Хятадын хил хамгаалуулах болсон байна. Эл урианхай нар бол XIII зууны эхээр Чингис хааны алтан ургийн ноён Элжигидэйд очсон урианхай нар мөн бололтой гэж зарим судлаачид үзжээ. Хэдийгээр дээрх 3 харуулын Доён харуулд урианхай нар сууж, нөгөө хоёрт нь Үжээд, Онглигууд байсан боловч зарим бичиг зохиолд Урианхайн гурван харуул, Урианхайн гурван хязгаар гэхчлэн тэмдэглэсээр иржээ. Монгол улс 14-р зуунд Хятадтай дайтан алдсан нутгаа эргүүлэн авсны дараа Урианхай түмнийг сэргээн байгуулжээ. Урианхайчууд Даян хааны үед бослого гаргасан тул Батмөнх Даян хаан Урианхай түмнийг бүрмөсөн тарааж хүн ардыг нь бусад түмэнд хэсэг хэсгээр нь тараажээ.
Урианхайн бусад хэсэг нь Хэнтийн нуруунд байсан ба тэд 16-р зууны эхээр Хангайн нуруу руу нүүн очсон ч удалгүй цаашлан Алтайн нуруунд очин одоогийн Алтайн Урианхай болжээ. Харин Хөвсгөлийн уулс руу нүүсэн хэсэг нь Хөвсгөлийн Урианхай болсон байна. Алтайн Урианхайн зарим нь Ойрад Монголчуудтай хамт Или, Тарвагатайн нуруу руу нүүсэн байна. Зүүнгарын хаант улсын үед Галдан Бошигт хааны удирдлаган дор дайн тулаанд оролцож явжээ.
thumb|200px|Алтайн Урианхайчуудын хувцас thumb|200px|Урианх-цонгоол [[буриад ястан|буриад]] Энэ олон жилийн нүүдэл, суудлын үеэр Урианхай аймаг нь нутагшин суурьшсан газар усныхаа нэрээр Хэнтийн Урианхай, Тагны Урианхай, Алтайн Урианхай гэж нэрлэгдэн иржээ. Одоогоор Хэнтийн нуруунд нутаглаж байсан Урианхайчууд Говь-Алтай аймгийн 5-6 сумдаар тархан нутаглаж, Халх ястны Урианхай овог гэж нэрлэгдэн аж төрж байна. Харин Хөвсгөлийн Урианхайчууд Хөвсгөл аймгийн нутгаар, Алтайн Урианхайчууд Алтайн нуруу даган нутаглаж байна.
thumb|Тува буюу Тагнын Урианхай Эдгээр Монголын Урианхайчуудаас гадна ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува Улсад буй Тувачуудыг мөн Тагнын Урианхай гэж нэрлэж ирсэн байна. Эдгээр нь Түрэг хэл, соёлтой угсаатан бөгөөд XIV-XV зууны үед Урианхайчууд Хөвсгөл нуурын нутаг руу нүүж нутагласан үеэс эхлэн Хөвсгөлтэй зэргэлдээ орших Тагнын нурууны Тува иргэд Урианхайн нэрийг авч Тагнын Урианхай гэж нэрлэгдэх болсон юм. Тэдний уугуул нэр нь Тува болно.
Одоо Урианхайг Монгол Урианхай (Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай), Тагна Урианхай гэсэн хоёр үндсэн бүлэгт хуваадаг. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхай нь хэл аялгуугаараа ялгардаг бол Бурхан Халдунд үлдсэн цөөн урианхайчууд хэл, соёлоор халхаас ялгагддаггүй. Хөвсгөлийн Урианхайн аялга Халх, Алтайн Урианхайнх Ойрад аялганд орно. Алтайн Урианхай, Хөвсгөлийн Урианхайчуудын овгууд нь бүхэлдээ монгол байдаг. Харин Тувачуудын дунд монгол, түрэг овог холилдон оржээ.
Чингисийн жанжин Зэлмийн нэртэй Зэлмэ урианхай овог Монголд байгаа нь урианхайчуудын түүх гарлыг тов тодорхой илэрхийлж буй хэрэг юм. Өвөр Монголын Түмэд зүүн хошуу, Харчин хошууны захирагч ноёд нь Зэлмэ Урианхайн угсаа байдаг, Манж Чин улсын үед Урианхайчуудыг Тавнан гэж нэрлэдэг байжээ. Одоо Өвөр монголын Улаанхад хотын Харчин хошуу, Ляонин мужийн Фушиний Монгол үндэстний өөртөө засах хошуу буюу Монголжин хошуу зэрэг газруудад Зэлмийн удамт Урианхай овогтнууд амьдардаг юм. 20-р зууны эхээр Харчин Түмэд оронд хятадууд монголчуудын газар нутгийг булааж монголчуудыг ихээр алж хядсанаас болж урианхайчууд Хянган давааны энгэр уруу хорчинуудын нутаг уруу нүүсэн байдаг.
Алтайн Урианхай
Манж Чин улсын үед Алтайн урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо долоон хошуу, 27 сумтай байжээ. Алтайн нуурын Урианхай өмнө нь түүний нэг хэсэг байсан боловч 1860 оны Бээжингийн гэрээгээр Алтайг Оросын эзэнт гүрэнд шилжүүлсэн.
Зүүн амбаны хошуу:
Алтайн урианхайн гол хошуу бөгөөд Сагсайн сүмд төвлөрч байсан гэдэг. Ах, Түмт, Сан, Урианхай, Гонзгой, Оорцог гэсэн зургаан сумтай байжээ.
Мээрэнгийн хошуу:
Цагаан соёны хошуу:
Бургуут, Сарыглар хоёр сумтай. Цагаан соён, Тэлэнгэд, Саглагар, Хувлаар гэх мончоогуудын хошуу нутаг юм. Цэнгэлхайрхан, Цагаан голоор нутагтай гэжээ.
Сэндэн гүний хошуу:
Оршин суудаг овгоороо нэрлэгдсэн эл хошуу хоёр сумтай гэх. Харганатын голоор нутагладаг байжээ. Энд дурдагдсан дөрвөн хошуу нь Зүүнгарын монголчууд болно. Дор дурдагдах гурван хошуу Баруун гарынхан авай.
Ах, Цэрвээ, Мянгад, Сан, Оорцог сумтай. Булган голоор нутагтай гэв.
Саруул гүний хошуу:
Саруул гүний хүрээнд төвлөрсөн, Толбо нуураар нутагтай байжээ. Ах, дунд, хойд сумтай гэх.
Ховд гол, Шинжаанаар нутагтай, дөрвөн сумтай, мончоог хошуу билээ.
Тагны Урианхай
Манж Чин улсын үед Тагны урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо таван хошуу ба 46 сумтай байжээ.
5 хошуу: Тагны урианхай хошуу, Тож урианхай хошуу, Хөвсгөл нуурын урианхай хошуу, Хэмчиг урианхай хошуу, Салажик урианхай хошуу
46 сум: Манжийн ноёрхолын үед 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. Хөвсгөлийн нуурийн урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга /Үхэрида/ гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна. Монгол улс тусгаар тогтнолоо олсон 1911 оноос хөвсгөл нуурын Урианхай нь Богд хаант Монгол улсын дотоод хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэх яамны мэдэлд очиж Бүгдийн дарга /Үхэрида/-г угсаа залгамжлан захирагч болгосон байна. Энэ үеэс Урианхайн 4 сум ангийн үсээр алба тушаах үүрэгтэй болжээ.
Ном зүй
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл  Ангилал:Монгол овог аймаг Ангилал:Буриад ястан
Хави Алонсо
Хавьер Алонсо Олано (Xabier "Xabi" Alonso Olano, 1981 оны арваннэгдүгээр сарын 25-нд төрсөн) нь дэлхийн аваргад түрүүлсэн Испанийн шигшээ баг баяерн мюнхен реал мадрид ливерпоол реал сосьедад багт тоглож байсан. хамгийн сүүлчийнхээ тоглолтыг буюу freiburg клубыг 4-1 гэсэн харьцаатайгаар хожсоноор германы царыг өргөж багын амьд домгуудын нэг болох пилип ламтай хамт зодог тайлсан.
Эшлэл
Ангилал:1981 онд төрсөн Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгчин Ангилал:2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:Испаничууд
Дархан сум
Дархан сум буюу Ахай бэйсийн хошуу нь анхлан XYIII зууны үед буй болсон юм. Ахай бэйсийн хошууны нутаг нь Хэвт ёсны тэргүүн /1908/ оны байдлаар хойгуураа Баян-Эрхтий, Хэрлэнгийн тохой, зүүгээрээ Баянбулаг, Язаар Эрэгнэг, өмнүүрээ, Холбоо хонгор, Бор-Өндөр, Яргайт, Бумба-Ус зэрэг газраар хиллэхийн дээр нутгийнхаа дөрвөн талд Баян-Эрхтий, Баянбулаг, Баян Ноён, Баян Хараат хэмээх “Баян” гэсэн нэр бүхий уул устай хойш урагшаа зууван “Хонины өвчүү” хэлбэрийн газартай байжээ.
Сэцэн хан аймгийн Ахай бэйсийн хошууныхны дээр үед Хардал бэйсийн хошууныхан хожим нь Боржигон Сэцэн вангийн хошууны харъяат болоод сүүлд биеэ даасан хошуу болоход Боржигон Сэцэн вангийн хошууных болон өөр нутгаас шилжин ирсэн хүмүүсээр бүрдэл болжээ. Энэ байдал нь тус хошууны отог, овгийн бүтцээс харагдана.
Ахай бэйсийн хошууны харъяат ардын нэг хэсэг нь Халхын Түшээт Хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошуунаас /одоогийн Дундговь аймгийн Адаацаг сумаас/ XYIII зууны сүүлчээр нүүдэллэн ирж суурьшсан байна. Тэгээд ч тэдний удмынхныг “Цоохорынхон” гэдэг байжээ.1690-ээд оны сүүлчээр Манжаас Халх, Өөлдийг дайчлах үед Галдан Бошигт Хан Дархан уулын газар байрлаж ахуйд Түшээт Хан аймгийн говийн хошуунаас дайчлагдсан цэргийн ардын үлдэл нь сайхь Цоохорынхон болно.
Харин дурьдсан газар урьд оршиж агсан Сэцэн хан аймгийн Хардал жанжин бэйсийн /Бишрэлт засгийн/ хошууны харъяат нь энэ нутгаас зүүншилж Галшар хэмээх газар нутаглаж суужээ. Тиймээс ч Хардал бэйсийн хошууныхан шөнийн цагаар ирж /нууцаар/ өөрсдийн өвгөд, дээдсийн шүтээн Дархан уулыг тахиж сүлд хийморь, заяа буянаа даатгадаг заншилтай байжээ. Ингэхлээр Ахай бэйсийн хошууны уугуул иргэд нь Боржигон, Халх, Баягуд зэрэг овгийн хүмүүс болохоор байна. б. “Дархан” овогт хошуу, сум.
1921 оны Ардын хувьсгалаас хойшхи нутгийн захиргааг өөрчлөн шинээр аймаг, хошуу, сумыг зохион байгуулахад 10 өрхөөр нэг баг, 150 өрхөөр нэг сум зохиож, арванаас багийн захиргааг, багаас сумынхныг, сумаас хошуу захиргааг, хошуудаас аймгийн захиргааг тус тус сонгон байгуулах болгожээ.
Тэр ёсоор Манжийн ноёрхлын үеэс нэрлэж ирсэн Халхын дөрвөн аймгийн нэрийг өөрчлөхөд мөнөөхөн Сэцэн Хан аймгийн Ахай бэйсийн хошууг газрын нэрээр Хан Хэнтий уулын аймгийн Дархан уулын хошуу хэмээх болжээ. Тус хошуу нь 1923 оны 6-р сард 4 сум, 12 баг, 58 арван болж, 579 өрх 2571 хүн амтайгаар байгуулагдсан байна. Тэр үеийн сум нь: 1. Билгэх сум /занги нь Мишиг/ 2. Мандал сум / занги нь Сэрээтэр/ 3. Ноён Баян сум /занги нь Сэвжид/ 4. Чандмань сум /занги нь / байжээ. Үүний дараа тус улсын хүн ам цөөтэй зарим хошуудыг татан буулгаж өөр хошуудтай цомхтгоход Дархан уулын хошуу нь 1928 онд Дашбалбар уулын хошуунд нэгтгэгдсэн байна. Хуучин үеэс эхлэн удаан хугацаагаар уламжлан ирсэн аймаг, хошуу, сумын нутаг дэвсгэрийн хуваарийг бүрмөсөн өөрчилж, эдийн засгийн талаар тус орны нутаг дэвсгэрийг нь ангилан хувааж, хүн амын байршил, ард олны аж байдалд зохицуулан шинээр 13 аймаг байгуулсан 1931 оны үед Хан Хэнтий уулын аймгийн зохион байгуулалтанд өөрчлөлт орж, тус аймаг, Хэнтий, Дорнод гэсэн хоёр аймаг болоход Хэнтий аймгийн 28 сумын бүрэлдэхүүнд Дархан уулын хошуу нь Дархан, Мандал гэсэн хоёр сум болсон байна. 1930 онд хуралдсан тус аймгийн хошуудын төлөөлөгчдийн анхдугаар хурлын тогтоолын дагуу 1931 оны 4-р сарын 29-нд Бор хужир гэдэг газарт Дархан сумыг эмхлэн байгуулах шийдвэр гарчээ.
Чингээд 1932 оны үед Дархан суманд Оцолсансар уулын хошууны 200 өрх ирж Буйлан гэдэг газар нийлснээр Дархан сум 13 багтай болсон бөгөөд сумын төв нь нүүдэллэсээр 1937 онд Эрэгнэгт, 1938 онд Шавартайд, 1939 онд Дархан уулын зүүн өмнө биед Мэргэн хошууны баруун сугад одоогийн энэ газарт төвлөрчээ.
Дархан сум нь 1956 оны 8-р сарын 1-нд Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Баянмөнх сумтай нийлж, 1957 оны 8-р сарын 1-нд дахин бие даасан сум болон байгуулагджээ. Одоо Дархан сум нь засаг захиргааны 5 багтай, 2000 орчим хүн амтай, 189759 толгой малтай байна.
а. Газар зүйн байрлал:
Дархан сум нь Монгол Улсын зүүн хэсэгт, Хэнтий аймгийн баруун өмнөд хэсэгт, нийслэл Улаанбаатар хотоос 300 км, аймгийн төв Өндөрхаан хотоос 145 км, Бор-Өндөрийн УБҮ-ээс хойш 45 км зайд Дархан уулын зүүн талд оршино. Хойд талаараа Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумтай 23 км, зүүнээрээ мөн аймгийн Баянмөнх сумтай 79 км, зүүн өмнөдөөрөө Дорнîговь аймгийн Иххэт сумтэй 66 км, баруун өмнөдөөрөө Дорнîговь аймгийн Даланжаргалан сумтай 74 км, баруун талаараа Говь-Сүмбэр аймгийн Сүмбэр сумтай 72 км газраар тус тус хиллэдэг. Нийт хилийн шугамын урт нь 314 км байна. Сумын нутгийн хилийн дагуух газар усны нэрсийг хойд захын цэгээс нар зөв тойруулан нэрлэвэл: Зараа булан, Хэрлэн голын урд эргээр уруудсан, Дээд Хадан хошуу /1148.4/, 1191.1 тоот, Хунт нуурын баруун хойд эрэг /1136.6/, Ар Шандны худаг, Хуцын Хэц /1307.7/, Нарийн нуурын урд үзүүр, Босгон нуурын зүүн үзүүр, Талын худаг, Эрэгнэг уул 1298.0 тоот, Балцангийн Хар Өндөр, Цагаан Өндөрийн Овоо /1389.7, Хаяа худаг, Зүрх Овоо /1368.9/, Дэрсэн усны худаг, Дунд Мандал Овоо, Нөмрөг, Баруун Мандал Овоо /1228,3/, Үнэгтийн гашууны булаг, Үнэгтийн худаг /1231,1/, 1276,8 тоот, Далантүрүүний булгийн хойт хүүхдийн хөшөөтэй толгой, Далан түрүүний амралтын баруун хойд овоотой толгой, Холбоо /1529.1/, Идэр /1500,2/, Дэвтээрийн Овоон Шанд /1597,0/, Хараат /1411,7/, Цайдам нуурын хойд үзүүр, Яргай Өндөр /1545,3/, Дэндгэр Шарга 1353,7 тоот, Хөтөл, Зүүн Овоот /1306,0/ Замын Шанд, Хөл нуурын зүүн булан, Цагаан толгой, Сүмт Овоо, 1261,7 тоот, 1245,7 тоот, Зараа булан гээд нийлдэг.
б. Дархан сумын нутгийн төв цэг:
ХӨ 3407811411, ЗУ 7206811211-ын солбицолд оршиж байна. Хойд захын цэгээс өмнөд захын цэг хүртэл 96 км, баруун захын цэгээс зүүн захын цэг хүртэл 79 км байна. Дархан сумын төв нь далайн төвшингөөс дээш 1187,3 метрийн өндөрт оршиж байдаг.
г. Газрын гадарга:
- Тус сумын газрын гадарга нь далайн төвшингөөс дээш 1148,1-1715 метрт өргөгдсөн. Газрын гадаргын хувьд намхан ухаа, гүвээтэй тал нутаг зонхилох ба нийт нутгийн гадаргын байдлаар нь: Уулархаг гадарга, Нам уулсуудын хоорондох тэгш тал, Хөндийн тэгш гадаргууд гэж ангилна. Уулын гадаргууд 1100 м-ээс дээш өргөгдсөн нам толгод, уулархаг газрууд орно. Харин уул хоорондын өргөн хөндий тэгш талууд нийт талбайн 50 гаруй хувийг эзэлдэг. Хамгийн өндөр цэг нь Дархан уул далайн төвшингөөс дээш 1715 м, хамгийн нам цэг нь Хэрлэн голын сав газар далайн төвшингөөс 1148,1 м болно.
д. Уур амьсгал:
Тус сумын нутаг эрс тэс эх газрын уур амьсгалтай бөгөөд агаар нь хуурайвтар, хур тунадас бага унадаг, өвөл нь хүйтэн, жилийн ба хоногийн температурын хэлбэлзэл их байдаг. Агаарын температурын сарын дундаж нь бүх нутгаар 8-13 градус байдаг ба олон жилийн дунджаар 1,5 градусаар дулаан байна. Жилд дунджаар 200 орчим мм тунадас унадаг. Нутгийн ноёлох салхи баруун хойноосоо ихэвчлэн салхилдаг ба хамгийн их салхи шуургатай үе нь 3, 4, 5-р сар юм.
е. Ус зүй:
Тус сум нь гадаргын усан хангамжаар муу, ихэвчлэн газрын гүний усыг ашигладаг. Гол мөрөн. Сумын хойд талаар баруунаас зүүн тийш өөрийн аймгийн Дэлгэрхаан сумтай 23 км-ээр хиллэн урсаж өнгөрдөг Хэрлэн гол байна
Булаг шанд:
Сумын нутаг дэвсгэрт Дотуур булаг, Шавартай, Бор хужир, Далантүрүү, Бөөрийн булаг, Зараагийн гэзэгийн булаг, Ходойн булаг, Бага булаг, Баянбулаг, Ноён булаг, Боонгын булаг, Дэвтээрийн булаг зэрэг тачир устай 31 булаг шанд байдгаас байгаль цаг агаарын хувьсан өөрчлөлтийн улмаас жил ирэх тутам ширгэн усгүй болсоор байна.
Нуур тойром:
Цайдам, Нарийн, Бүрд, Аман хужирын, Шар нуур, Хужирын хонхор зэрэг сумын хэмжээнд 17 нуур тойром байдгаас одоогийн байдлаар 9 нуур тойрмоос бусад нь ширгэн усгүй болсон байна.
Рашаан ус:
Тус сумын 2-р багийн нутаг Бөөрийн рашаан, баруун Далантүрүүний рашаан, 3-р багийн нутаг Цахарын рашаан, Дархан ууланд буй Дусалдаг, Дотуур булгийн рашаанууд нь ходоод, гэдэс, бөөр, мэдрэл зэрэг өвчнүүдэд сайн, нутгийн иргэд хэрэглэж ашигласаар иржээ. Мөн сумын хэмжээнд гүний, инженерийн, энгийн зэрэг 110 гаруй худаг уст цэг байдаг.
ё. Тахилгат уул.
Тус суманд тахилгатай их, бага уул, овоо олон байсан байна. Үүнд: Дархан уул 1715 м, Доргонт уул 1332,4 м, Хангай уул 1543,9 м, Хүйх уул 1293,6 м, Өлгий уул 1617,7 м, Майхан уул 1689 м, Эрэгнэг уул 1526,6 м, Буйлан уул 1530 м зэрэг 20 орчим уул байна.
ж. Хөрс
Сумын нутаг дэвсгэрт тархсан хөрсийг шинж чанар газар зүйн байршил хөрс үүсгэгч нөхцөлөөр нь: 1.Долгиорхог тал, хээрийн ба өргөн хөндийн хөрс 2.Голын хөндийн, нугын хээршсэн хөрс 3.Уулархаг, уулын хөрс 4.Хээрийн элсэрхэг, хүрэн хөрс гэж хуваана. Долгиорхог хээр талын ба өргөн хөндийн хөрс зонхилох хувийг эзэлнэ. з. Ургамал: Тус сумын нутаг ботаник газар зүйн мужлалаар дээгүүр, Монголын хээрийн тойргийн Нялгын районд хамаарна. Уулын хээрт: Цахилдаг, алаг өвст, хиаг-хялганат, бужмаг, хонгорзул, улалж, бут бударгана, харгана, халгай, буурцагт өвсний төрөл зонхилно. Тал хээрт: Үетэн хялганат, хазаар өвс, хиаг-хялганат, шарилж, лууль, дэрс болон амт чанар, шимт сайтай үетэн, буурцагт, алаг өвсний төрлийн ургамал зонхилно. Мөн гол, булаг, нуур тойрмын хөвөөгөөр хиаг, хазаар өвс, салхин ерхөг, дэрс, харгана, адамсын агь, хэрс зэрэг ургамал ургадаг ба сумын урд говирхог талаараа таана, мангир, хөмүүл, ерхөг, үетэн хялганат, алаг өвс, жижиг бутан үетэн, ботуульт ургамал зонхилон ургадаг байна. Сумын нийт бэлчээрийн 4,5 хувь нь цэвэр бэлчээр, 59 хувь нь сөөгт бэлчээр, 22 хувь нь чулуурхаг бэлчээр, 14,5 хувь нь довонтой бэлчээр байна. Эмийн ургамлаас: Юлдэн тарваган шийр, өргөст сарнай, нохойн хошуу, говийн ганга, таван салаа, царван, хөх дэгд, шар дэгд, цөс өвс, арц, банздоо, бошго, сөд, соргол зэрэг олон зүйлийн эмийн ургамал ургадаг. Жимс: Жимсний төрлүүдээс Дархан ууланд мойл ургадаг.
и. Ашигт малтмал:
Дархан сум нь ашигт малтмалын төрлөөр арвин, нөөц ихтэй нутаг юм. Үүнд: Бор-Өндөрийн УБҮ, түүний үйлдвэр уурхайн эдэлбэр газар, үүнээс томоохон бүлэг ордод Адаг, Бор Хужир, Дэвтээр, Цагаан-Өндөр, Шивээн Цагаан-Өндөр, Хажуу-Улааны хайлуур жоншны орд газрууд, Баргилт, Хөх Овоот, Хөх Өндөрийн бүлэг төмрийн хүдрийн орд газрууд, Зүүн, баруун, Дунд Мандал зэрэг нүүрсний орд газрууд тус тус орно. Мөн эдгээр орд газруудаас судалгааны явцад зэс, мөнгө, хар тугалга, цайрын эрдэсжсэн зэрэг өнгөт металлын цэгүүд тогтоогдсон байна. Дээрхи ашигт малтмалыг түшиглэн Бор-Өндөрийн УБҮ ажиллаж байна. Одоогийн байдлаар сумын хэмжээнд ашигт малтмалын үйл ажиллага явуулах 49 аж ахуйн нэгжийн 64 тусгай зөвшөөрлийг эзэмшиж буй газрын нийт хэмжээ нь 64722 га байгаа нь сумын нутаг дэвсгэрийн 14,5%-ийг эзэлж байна.
й. Ой мод
Дархан сум нь тал хээрийн бүсэд оршдог тул ой мод байхгүй ч Дархан уулын зарим ам, жалга, булгийн эхэнд хайлаас мод ургана. Мөн 3-р багийн нутаг Ар Бургас гэдэг газар 12.0 га газрыг хамарсан бургас, хайлаасан төгөл байдаг. Сумын хойгуур урсдаг Хэрлэн голын хөвөө, хөндийгөөр бургасан шугуйтай. Энэ нь 2000 гаруй га газрыг хамарна.
н. Ан амьтан:
Дархан сум нь амьтны аймгийн төрлөөр баян нутаг билээ. Агнуурын ан амьтан. Чоно, үнэг, хярс, бор туулай, дорго, хүрнэ, мануул, цагаан зээр, тарвага зэрэг ан амьтан элáэг тааралдах ба сүүлийн жилүүдэд байгалийн хувьсан өөрчлөлт, хүний буруутай үйл ажиллагааны улмаас тарвага, цагаан зээр зэрэг агнуурын ан амьтад эрс ховордсон байна. Ховор ан амьтан: Дархан ууланд 1980-аад оны эхээр буга согоо, аргаль угалз нутагшиж ирсэн ба ховор ан амьтны төрөлд орох гозоорой зурам нь мөн ууланд элбэг тааралдана. Аргаль угалз нь сүүлийн арваад жилд Дархан уулаас Эрэгнэг уул, Ноён Баян уул, Адагийн уулнуудад тархан нутагшиж тоо толгой нь өсөж байна. Одоогийн байдлаар буга 20 гаруй болж, аргаль хонины тоо толгой 200-д хүрчээ. Жигүүртэн шувуу: Махчин шувууд: Энэ төрлийн шувуудаас Дархан сумын нутаг дэвсгэрт бүх төрлийн бүргэд, шилийн сар, идлэг шонхор, начин шонхор, зээрд шонхор, тас, элээ, шар шувуу зэрэг шувуудаас гадна ховор шувуу болох ёл нь Дархан ууланд үзэгдэх болсон байна. Усны шувууд: Тал хөндийгөөр Монгол Улсын улаан номонд орсон нэн ховор Гангар хун, Хар тогоруу, Цэн тогоруу болон овогт тогоруунууд тааралдах ба Хэрлэн гол, нуур тойрмын хөвөө орчимд галуу, нугас, ангир, хун овогт тогоруу зэрэг усны шувууд элбэг байна. Бусад элбэг шувууд: Хөхвөр тагтаа, соотон гуйвалга, хотны бүгээхэй, хэрээ, бөвөөлжин өвөөлж, болжморууд, монгол божрог, улаавар бужмар, ногтруу, тольт дунхай зэрэг шувуудаас гадна агнуурын шувуудаас дагуурын ятуу, цагаан ятуу, тоодог шувууд тааралдана.
л. Тусгай хамгаалалттай газар нутаг:
Сумын хэмжээнд тусгай хамгаалалттай газар нутаг 10 байна. Үүнд: 1.Аймгийн Тусгай хамгаалалттай газар нутаг: 1-р багийн нутагт буй Дархан уулын 28600 га газрыг 2005 онд 2.Орон нутгийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг: 2005 онд: 1-р багийн нутаг Хэрлэн голын ай савын 13800 га газрыг, 2-р багийн нутаг Ноён, Баяны үргэлжилсэн уулсын 22500 га газрыг, 3-р багийн нутаг Эрэгнэг уулын 9000 га газрыг. 2006 онд: 1-р багийн нутаг Бүрд нуурын 1000 га газрыг, 2-р багийн нутаг Бөөрийн булаг рашааны 1000 га газрыг, 2-р багийн нутаг Талын Хөшөөтийн Түрэгийн үеийн чулуун хөшөөний 1 га газрыг, 3-р багийн нутаг Ар Бургач, Чандмань элсний сав орчмын 15000 га газрыг, 2007 онд: 1-р багийн нутаг Аман хужирын нуурын 2500 га газрыг, 1-р багийн нутаг Доргонт уул, Цайдам нуурын сав орчмын 10000 га газрыг тус тус тусгай хамгаалалтанд авсан байна. Эдгээр Тусгай Хамгаалалттай Газар Нутгийн нийт хэмжээ 103400 га байгаа нь сумын нутаг дэвсгэрийн 23,2%-ийг эзэлж байна. Дээрхи Тусгай хамгаалалтанд авсан газруудаас Дархан уул, Хэрлэн голын сав газар нь байгалийн иж бүрдэл болсон унаган төрхөө алдаагүй, байгаль ландшафтын гайхамшигт хослолыг бүрдүүлж, биологийн төрөл зүйл болоод экологийн тэнцвэрт байдлаа хадгалсан онцгой нөлөө бүхий газар нутаг юм. Эх болсон газар орноо хойч үедээ өвлүүлэн үлдээхэд чухал хүчин зүйлийн нэг нь орон нутагт буй ач холбогдол бүхий газар нутгийг Тусгай Хамгаалалтанд авах явдал юм.
Гурав. ТҮҮХТ СОЁЛЫН ДУРСГАЛТ ЗҮЙЛС
Дархан сумын нутаг нь эртнээс түүхт газар билээ. Тэдгээрээс заримыг нь дурьдвал тус сумын зүүн урд байдаг Чандмань элснээс задын чулуу, хүрэл зэвсгийн үеийн сум, эдлэл олддогийн дээр сумын баруун урдуурх говирхог газраар цахиур зэв, чулуун зэвсгийн үлдэцүүд элбэг тааралддаг хийгээд Хэрээгийн ногоон толгой дахь хадны зураг сэлт нь чулуу, төмөрлөг зэвсгийн үеэс энэ газар хүн оршин сууж байсныг гэрчилнэ. Түүнчлэн Ходой хэмээх газар хүн бүхий чулуун хөрөг, Талын Хөшөөт гэдэг газар байгаа хөшөө чулуу нь VI-Х зууны үед Монгол оронд оршиж байсан Түрэг угсаатны түүхийн дурсгал болно. Энэчлэн Ходой гэдэг газарт хүн чулуу байгаа нь эртний Түрэг угсаатны шүтдэг “Худай” тэнгэрийн нэртэй ч холбоотой байж магадгүй гэж түүхчид үздэг байна. Түүнчлэн тахилгатай их, бага уул овоо 20 орчим байгаа нь эртний Монголчуудын уул усаа шүтдэг байсан заншлын үлдэгдэл юм.
Дархан, Эрэгнэгийн уулнаа Монголын эрт хожуу үеийн гэгдэх булш, бичигт хад чулуу тааралддаг. Хожуу үеийн түүхийн дурсгал болох шарын шашны сүм хийдийн туурь, байшин барилгын үлдэгдэл, их замын мөр мэт нь нилээд байхын гадна бичиг түүх болон хүн амаар уламжлагдан ирсэн орон нутгийн мэдээ захиа, үлгэр домог, шүлэг зохиол бий.
а. Хүн чулуу: Тус сумын 1-р багийн нутаг Ходой гэдэг газар шаргал боржин чулуугаар хүний бүтэн биеийг дүрсэлсэн хүн чулуу бий. Хүн чулууны толгой хагарч алга болсон ба Монгол нутагт тааралддаг Түрэгийн үеийн хүн чулууны хийц загвартай, цаг үе, учир холбогдол нь өнөө хэр тодорхой бус түүхийн дурсгал юм. Мөн 2-р багийн нутаг Талын Хөшөөтийн Түрэгийн үеийн чулуун хөшөө, 3-р багийн нутаг Ногоон уулын /толгой/ Хүннүгийн үеийн сүг зураг бүхий бичигт хад зэрэг өнөө хэр судлагдаагүй түүхийн дурсгал олон байна.
б. Сүм, орон хийд: Ахай бэйсийн хошуу хийд болон Гачидын дацан, Зүүн зангийн жас, Хараатын сүм зэрэг багаахан хийд дацан олон байжээ. Гол хошуу хийд нь Дархан уулын зүүн дор Цээлийн дэнж хэмээх /1787/ газар байсан Ахай бэйсийн хошуу тамга оршдог хийд болно. Тус хийдийн нэр нь “Ганданшадублин” гэгдэж Цогчин, Чойр, Мамба, Ламрин зэрэг 4 том дацан бүхий 700-гаад лам хувраг шавилан суудаг хошууны гол хийд болж 1938 он хүртэл үйл ажиллагаагаа явуулж байв. Хийдийн модон дуганы үлдэгдэл одоо хэр сумын төв дээр байсаар байна. Дархан сумын нутаг дэвсгэрт XYIII-XIX зууны үеийн сум хийдүүдийн туурь үлдэгдэл олон байдаг. Үүнд: Гачидын дацан, Шар нуурын дуган, Мандалын сүм, Дэрсэнэ усын зүүн зангийн жас, Зараагийн сүм, Дээд Хавцалын дуган, Доод Хавцалын дуган, Хараатын сүм, Хүйхийн сүм зэрэг 16 орчим сүм дуган, дацангийн туурь үлдэгдэл байна.
в. Булш хиргисүүр бий. Сумын нутаг дэвсгэрт судлагдаагүй булш хиргисүүр олон тааралдана. Үүнээс: Дархан уулыг тойроод болон дотор бэл хөвөөгөөр 60 орчим Хүннүгийн үеийн гэгдэх булш хиргисүүр байдаг. Мөн Эрэгнэг уул, Буйлан уул, түүний ойр орчим, Ходой зэрэг бусад газруудад булш олон байна.
г. Төмөр дөш: Дархан ууланд байдаг төмөр дөш нь Чингис хаан болон хойшхи үе, түүний өрлөг баатруудтай холбоотой түүхийн домог бүхий дурсгал гэгддэг. Тус ууланд байсан төмрийн дарханы газарт дайчин баатруудын дайн тулаанд хэрэглэх зэвсгийг уг төмөр дөшөөр хийдэг байжээ. Түүхийн дурсгалт тус төмөр дөшийг Ардын хувьсгалын эхэн үед Улсын Түүхийн Музейн сан хөмрөгт аваачсан гэгддэг ба түүнийг орлуулсан жижиг төмөр дөш өнөөг хүртэл уулнаа Дотуурын булагийн эхийн баруун дээд болд чулуун тавцан дээр байрлаастай байдаг. Тус төмөр дөшийг нутгийн иргэд тахин шүтсээр ирсэн байна.
д. “Ягаан” хэмээх Шагдарын агуй: Дархан нутгийн ард түмэн газар шороо, эрх чөлөөнийхөө төлөө хэзээнээс нааш тэмцсээр иржээ. Нутгаас тодорсон сайн эрс гадаадын шунахай худалдаачин, эзэрхэг түрэмгийлэгч нартай эрэлхэгээр тэмцэж ирсэн байна. Хүрээнээс Жанчхүү ордог гүнж зам Дархан уулын өврөөр, Буйлангийн араар замнан тус хошууны дундуур өнгөрөн гардаг байв. Иймээс хуучны сайн эрс Дархан ууланд бүгж тэдэнтэй тэмцдэг байсан ба тэдний нэг Дархан уулын энгэрээс гүнж замыг тосон хятад наймаачдыг айлгаж явсан “Ягаан” хэмээх Шагдар гэдэг сайн эрийн орогнож байсан агуй Дархан уулнаа бий. Энэ нь Дархан уулын гол Тахилгат шовх өндөрийн урдах өндөр хаданд таван метр урт, нэг хагас метр өргөн, хүн босоогоор явах өндөр, дотроо ямар нэгэн эд зүйлс тавьж байсан гэхээр хоёр чулуун тавцантай, урдуураа чулуун хэрэмтэй, хойшоо харсан хавцал-орц байдаг.
е. Гэрэлт хөшөө: Дархан сумаас төрж гарсан билгүүн их яруу найрагч Төрийн соёрхолт Ринчины Чойномын цээж хөрөг бүхий гэрэлт хөшөөг 1991 онд сумын төвд босгон уран бүтээлийн гэр музейг байгуулсан байна. Мөн нэрт яруу найрагчийн төрсөн Бор Ухаа гэдэг газар түүний төрсөн бууцан дээр болон найрагчийн сурч байсан сургуулийн үүдэнд 2006 онд босгосон чулуун боржин самбар бүхий гэрэлт хөшөөнүүд бий. Нэгдлийн олон тооны мал сүргийг цасан шуурганаас хамгаалж яваад амь эрсэдсэн малчин Д.Лхамсүрэнгийн гэгээн дурсгалд зориулж гэрэлт хөшөөг 1979 онд сумын төвд босгосон байна.
Дөрөв: ЭНД ТӨРСӨН ХҮМҮҮС
Шагдаржавын Бямбацогт
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Хэнтий аймгийн сум
Гуо Юэ
Гуо Юэ (1988 оны 7 сарын 17-нд Ляонин мужийн Аньшаньд төрсөн) нь Хятадын ширээний теннисчин бөгөөд эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга тамирчин юм.
Тэрээр Ван Нань, Чан Ченьчень, Ли Жя нарын алдарт ширээний теннисчидтэй ижил Ляонины Аньшаньд төрсөн бөгөөд солгой, Европ барилттай, довтолж тоглодог тамирчин билээ. Хятадын эмэгтэйчүүдийн шигшээ багийн өсөх ирээдүйтэй тоглогч Гуо нь анх Ниу Жианьфентэй хослон тоглодог байсан бөгөөд одоо Ли Шяошятай хослон тоглодог.
Гуо олон улсын тэмцээнд нэг хэсэг маш муу оролцож, үүнийхээ дараа "сэтгэл зүйгээ төвлөрүүлэх" зорилгоор хагас жил тэмцээнд оролцолгүй өнжжээ. 2006 оны Азийн наадам Дохад зохиогдоход Гуо олон улсын тавцанд эргэн ирж, эмэгтэй ганцаарчилсан, хос болон багийн төрлөөр алтан медаль хүртсэн. 2007 оны 1-ээс 7 сар хүртэл Гуо 6 олон улсын тэмцээнд оролцож, 4 алтан медаль хүртсэн байна. Ингэснээрээ Загребт болох ДАШТ-д оролцох эрхээ эрт авчээ.
Ийнхүү 2007 оны ДАШТ-д оролцсон Гуо Юэ багийн анд Ли Шяошяд эмэгтэй ганцаарчилсан төрлийн шигшээ тэмцээнд ялж алтан медаль зүүсэн бол холимог хосын төрөлд Ван Личиньтэй хамтран тоглож мөн түрүүлжээ.
Эшлэл
Ангилал:1988 онд төрсөн Ангилал:Хятадын ширээний теннисчин Ангилал:Хятадын олимпын аварга Ангилал:Хятадын олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Хятадууд
Тумбинай сэцэн
Тумбинай сэцэн бол Хабул ханы эцэг, Чингис хааны хуланц өвөг юм.
Дэвид Бекхэм
Дэвид Роберт Жозеф Бекхэм (David Robert Joseph Beckham, 1975 оны 5 сарын 2-нд Лондонд төрсөн) нь Английн хөл бөмбөгчин бөгөөд эдүгээ Серие А-гийн Милан клубт хагас хамгаалагчаар MLS (Америк, Канадын лиг)-ийн Лос-Анжелес Галакси клубээс зээллэгээр тоглож байгаа. Түүнчлэн тэрбээр Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг гишүүн юм. ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчний шагналд хоёр удаа аман хүзүүдсэн, 2004 оны дэлхийн хамгийн өндөр цалинтай хөлбөмбөгчин, Англичуудаас анхны УЕФА Аваргуудын Лигийн 100 тоглолтонд оролцсон эрхэм. Google-ээс спортын бүхий л сэдвийн хайлтаас 2003 ба 2004 онуудад түүний тухай хамгийн ихээр хайгдаж байж. Дэлхий нийт түүний нэрийг спортын амжилтаар нь төдийгүй дэлхийн шилдгийн шилдэг брэндүүдийн сурталчилгаагаар нь, загварын ертөнцийн бэлгэ тэмдэг гэдгээр нь мэдэх билээ. Бекхэм 2000 оны арваннэгдүгээр сарын 15-наас Английн шигшээн ахлагчаар ДАШТ-2006 тэмцээний хасагдах шатны тоглолт хүртэл байх хугацаандаа 58 тоглолтод оролцжээ. Английн шигшээн 2008 оны гуравдугаар сарын 26-нд Францын шигшээтэй хийсэн тоглолтонд Бекхэм 100 дахь гараагаа бүртгүүлж байлаа. Одоогоор шигшээ багийн 115 тоглолтонд оролцсон, үүгээрээ эдүүгээ тоглож байгаа Англичуудаас хамгийн олон тоглолтонд оролцсон тоглогч юм. Бекхэм мэргэжлийн гарааны гэрээгээ Манчестер Юнайтед клубтэй 1992 онд 17 насандаа байгуулснаар эхлүүлжээ. Энэ туршид Юнайтед Премиер Лигт зургаа, Цомын аваргад хоёр удаа, УЕФА-гийн Аваргуудын лигт 1999 онд тус тус түрүүлсэн. Манчестер Юнайтедаас Реал Мадридтай 2003 онд гэрээ үзэглэсэнээр шинэ багтаа дөрвөн улиралыг үдэж, Ла лигт гэрээний сүүлийн улиралд түрүүлж байв. Бекхэм 2007 оны нэгдүгээр сард Реал Мадрид клубээс гарч Лос-Анжелес Галакси клубтэй таван жилийн гэрээ байгуулсан. Энэхүү гэрээ 2007 оны зургаадугаар сарын 1-нээс хүчин төгөлдөр болж MLS-ийн түүхэнд хамгийн өндөр цалин авах болсон юм. Галакси түүний гэрээ ёсоор 2007, 2008 ба 2009 он тус бүрт 6.5 сая долларын цалин олгож байв. 2007 оны зургаадугаар сарын 21-нд багийнхаа хамтаар Чэлситэй нөхөрсөг тоглолт хийж, наймдугаар сарын 15-нд Галаксид багийн анхны гараагаа 2007 оны Супер Лиг]-ийн хагас шигшээд эхлүүлж, анхны гоолоо ч хийв. Түүний анхны лигийн гарааг шимтэн сонирхохоор хөгжөөн дэмжигчид наймдугаар сарын 18-нд [[Нью-Жерси дэх Гиант цэнгэлдэх хүрээлэнг дүүргэж, Гиантын хувьд рекорд болсон түүхтэй. Бекхэм Спайс Гёлз хамтлагийн гишүүн Викториа Адамстай гэрлэсэн. Тэд гурван хүүтэй ба одоо Калифорнийн Беверли Хиллзэд амьдардаг.
Хүүхэд ахуй үе
Бекхэм Английн Лондон хотын зүүн нутаг Лейтстоун дахь Виффс Крос Университи Госпитал эмнэлэгт мэндэлжээ. Гал тогооны тавилга угсрагч Дэвид Эдвард Алан “Тед” Бекхэм(Лондоны Эдмонтонд 1948 оны зургаагаас-есдүгээр сард төрсөн) ба үсчин Сандра Жеоржина Вест(1949 онд төрсөн) нарын хүү юм. Тэрээр балчир ахуй насандаа Чингфорд хотхоны Риджевэй хүрээнлэнд ихэнх төлөв хөл бөмбөг тоглодог байсан ба Чэз Лэне бага сургууль болон Чингфорд сангийн сургуульд явдаг байв. Бекхэм: Сургууль дээр багш нарт ингэж хариулдаг байлаа. Багш: Чи юу хийдэг хүн болохыг хүсдэг вэ? Би хөлбөмбөгчин болохыг хүчдэг. Аан, тэгээд үүнийхээ төлөө чи юу хийхийг хүсч байна вэ? Бекхэмийн ээжийн нь аав еврей хүн байсантай холбогдуулан өөрийгөө хагас еврей гэж тодорхойлсон нь бий. Түүний Хоёр хөлний минь эргэн тойронд номонд дурдсанаар бол Эцэг эх болон хоёр эгч Жоанна, Лянна нарын хамт бага байхын л сүмд очдог байжээ. Эцэг Тед нь Манчестер Юнайтед клубийн үнэнч хөгжөөн дэмжигч учир Лондон, Манчестер хот хоёрын хооронд байн байн зорчиж Олд Траффорд цэнгэлдэхэд эзэн багийн тоглолтыг хөгжөөн дэмждэг байжээ. Хүү Дэвидэд нь эцгийн Манчестер Юнайтедийг чин сэтгэлээсээ шүтэн хайрладаг байдал нь өвлөгдсөн нь хөл бөмбөг тоглох хүслийг бадрааж өгсөн байна. Дэвид домогт хөл бөмбөгчин Бобби Чарлтоны нэрэмжит Манчестер хот дахь сургуульд явдаг байв. Стюарт Андервууд, Стийв Кирби нарын хүмүүсийн хамтаар аавынх нь дасгалжуулдаг Риджэвэй Роверс нэртэй нутгийн өсвөрийн хөл бөмбөгийн багт тэр тоглодог байлаа. Залуу Дэвид уугуул нутгийн Лейтон Ориент, Норвич Сити болон Тоттенхэм Хотспур зэрэг томоохон клубүүдийн дэргэдэх сургуульд явах болсоноор тоглолтын ур чадвараа илтэд сайжирч байлаа. Харин Тоттенхэм Хотспур клубийн хувьд түүний клубт тоглох анхны гараа юм. Энэ хугацаанд Лондон хотын Бирмсдаун нутгийн өсвөрийн Бирмсдаун Роверст багт хоёр жилийн хугацаанд давхар тоглож байх үедээ 1990 онд 15 наснаас доош насныхны оны шилдэг тоглогчоор шалгарч байсан бий. Бредэнтоны бэлтгэл коллежид суралцаж байх үедээ арван дөрвөн настай Дэвид Манчестер Юнайтедтай гэрээ байгуулах хүсэлтэй байсан ч түүнийг сургуулийн сурагч юм хэмээн татгалзаж, хожим 1991 оны зургадугаар сарын найманд сая нэг гэрээ байгуулж байсан ажээ.
Лос-Анжелес Галакси
Бекхэм Америкт ирээд ярилцлага өгөхдөө Би энэ багт супер од болохоор ирсэн юм биш ээ. Энэ багийн нэг хэсэг нь болохоор ирсэн. Би энд хөлбөмбөг тоглохоор ирсэн. Америкт хөлбөмбөг өргөн дэлгэр тархсан спорт гэж би хэлмээргүй байна. Тэр бэйсбол, сагсан бөмбөг, америк хөлбөмбөг шиг. Энэ бол арай тусдаа зүйл хэмээн дурджээ.
Милан клубт зээллэгээр
2008 он, Бекхэмд ДАШТ-ий сонгон шалгаруулалтын тоглолтуудад оролцохын тулд Европын аль нэгэн клубт тоглох ёстойг Английн шигшээ багийн дасгалжуулагч Фабио Капелло хэлсэний дагуу 2008 оны аравдугаар сарын 30-нд Италийн Милан клубт 2009 оны нэгдүгээр сарын 7-ноос эхлэн зээллэгээр тоглох болсоноо мэдэгдсэн юм. Миланд Бекхэм 32 дугаарын өмсгөлтэйгээр тоглох болов. Италийн лигийн анхны тоглолтоо нэгдүгээр сарын 11-нд Рома клубтэй хийж, талбай дээр 89 минут тоглож баг нь 2-2 харьцаагаар тэнцэв. Харин үүнээс хоёр долоо хоногийн дараа Бологна клубийг Милан 4-1 харьцаагаар хожиход тэр анхны гоолоо хийжээ.
Олон улсын гараа
Дэлхийн аваргаас нутагтаа ирсэн даруйдаа баг нь Португалд ялагдал хүлээхэд ахлагчийн зүгээс өөрийгөө буруутай гэж үзэн Бекхэм: Миний хувьд улсаа төлөөлж 95 тоглолтонд оролцсоны 58-д ахлагчийн хувиар оролцлоо. Шинэ дасгалжуулагч Стив Макларены удирлаган дор шинэ төлөөлөл багаа ахлах нь зүйтэй хэмээн мэдэгдэл хийгээд Челси клубийн ахлагч Жон Террид шигшээ багийн ахлагчид залгамжлуулсан юм. 2007 оны арваннэгдүгээр сарын 21-нд Бекхэм шигшээ багт 99 дэх тоглолтоо Хорватын шигшээ багтай хийсэн Евро-2008 тэмцээнд шалгарах үгүйгээ шийдэх эсэхийг шийдэх тоглолтонд Петер Краучийн оруулсан 2-2 харьцааны гоолыг бүрдүүлж өгсөн хэдий ч эцэст нь 2-3 харьцаагаар ялагдсан түүхтэй. 2008 оны зургадугаар 1-нд Тринадад Тобагогийн шигшээтэй хийсэн нөхөрсөг тоглолтонд дасгалжуулагч Пабио Капелло багийнхаа гарааны бүрэлдэхүүнд Бекхэмийг ахлагчийн туузтай тоглуулж гэнэтийн бэлэг барьсан нь учиртай. Домогт Бобби Чарлтоны адил алтан гараагаа хийсэн мөч, 100 дахь тоглолтоо шигшээ багтаа үзүүлсэн нь тэр билээ. 2010 оны ДАШТ-д тавдугаар сарын 14-нд авсан бэртлийн улмаас тоглогчын хувиар оролцохгүй ч багийнхаа дасгалжуулагч тоглогч нарын хоорондын менежментийн үүргийг биелүүлж байгаа юм.
Дасгалжуулагчийн баг
Зүүн хөлний шөрмөс тасарснаас болж тэрээр ДАШТ-2010 тэмцээнд тоглогчийн хувиар оролцох бололцоогүй болсон билээ. 2010 оны тавдугаар сарын 14-нд Английн шигшээ багийн дасгалжуулагчийн бүрэлдэхүүний гишүүн тэр дундаа тоглогчдын зохион байгуулалтын асуудлыг хариуцан ажиллаж байгаа. Зургадугаар сарын 2-нд Фабио Капелло, Лос-Анжелес Галакси клубийн төлөөлөл болон Английн шигшээ багийн ахлагч байсныхаа хувьд Өмнөд Африкт буужээ.
Шийтгэл
Түүнийг Реал Мадрид клубийн бүрэлдэхүүнд байх хугацаандаа бэлтгэлийн дэг журмыг ягштал биелүүлж тоглолтуудад бүхий л хүчээ дайчлан тоглодог мэргэжлийн өндөр ур чадвартай тоглогч байсан гэдгийг клубийн ерөнхийлөгч Рамон Калдерон, дасгалжуулагч Фабио Капелло нар магтсан байдаг. Бекхэмийн улаан хуудсаар хоёр удаа торгуулсан нь Английн шигшээ багийн тоглогчдоос анхны тохиолдол. Нэг улаан хуудсыг ДАШТ-1998 Аргентинтай хийсэн тоглолтын үеэр Диего Симеоне дээр гаргасан бүдүүлэг алдааны улмаас авч байсан удаатай. Реал Мадрид клубт байхдаа тэр 41 шар хуудас, дөрвөн улаан хуудсаар торгуулж байв.
Дэвид Бекхэм Академи
2005 онд Бекхэм хөлбөмбөгийн сургууль байгуулснаа ийн нэрийджээ. Лондон, Лос-Анжелес хотуудад салбартай. Цаашид Бразилийн Натал хот болон Азид үйл ажиллагаагаа явуулах төлөвлөгөөтэй ажээ.
Хувийн амьдрал
1997 он, Викториа Адамстай үерхэх болов. Викториаг дэлхийн шилдэг поп хамтлагуудын нэг, Английн охидын поп хамтлаг Спайс Гёлзын Амтлаг халуун ногоо хочит гишүүн гэдгээр нь хэн бүхэн мэдэх билээ. Маш олон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн тэргүүн мэдээлэл нь тэр хоёрын харилцааны тухай байдаг байв. Мэдээлэл бүхэн Пош ба Бекс гарчигтай. Бекхэм түүнд 1998 оны нэгдүгээр сарын 24-нд гэрлэх санал тавьсан ба 1999 оны долоодугаар сарын 4-нд Адамстай Ирландын Люттреллстаун цайзад хуримласан. Уг хуримын ёслолд маш олон хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл анхаарлаа хандуулж дэлхий даяар шинэ хосын гойд онцгой хуримын ёслолыг мэдрүүлсэн юм. 1999 оноос Бекхэмийн гэр бүлийнхэн Английн зүүн хэсгийн Хартфордшир хотод байрлах алдарт Ровнейбюри харшийг 7.5 сая паундаар худалдан авч Бекингэмийн ордон хэмээн нэрлэж амьдрах болсон юм. Дэвид, Викториа нар гурван хүүтэй: Бруклин Жозеф Бекхэм(1999 оны гуравдугаар сарын 4-нд Английн Лондон хотноо төрсөн), Ромео Жеймс Бекхэм(2002 оны есдүгээр сарын 1-нд Английн Лондон хотноо төрсөн), Круз Дэвид Бекхэм(2005 оны хоёрдугаар сарын 20-нд Испанийн Мадрид хотноо төрсөн[Круз гэдэг нь Испанаар загалмай]). Бруклин, Ромео нарын загалмайлсан эцэг нь алдарт дуучин Элтон Жон, загалмайлсан эх нь жүжигчин, загвар өмсөгч Элизабет Харлей юм. 2007 онд тэдний гэр бүлийнхэн Калифорни мужийн Беверли Хиллз хотод байрлах Итали хэв загварын шинэхэн харш худалдан авчээ. Алдарт жүжигчин Том Круз болон Кэти Холмес нарын гэрийн ойролцоох тус харшийг 22 сая доллараар худалдан авчээ.
Эшлэл
Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч Ангилал:Милан багийн тоглогч Ангилал:Престон Норт Энд багийн тоглогч Ангилал:Реал Мадрид багийн тоглогч Ангилал:Лос-Анжелес Галакси багийн тоглогч Ангилал:Пари Сен-Жермен багийн тоглогч Ангилал:НҮБ-ын Хүүхдийн Сангийн тусгай элч Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн офицер Ангилал:Их Британийн оны шилдэг тамирчин Ангилал:Лондоны тамирчин Ангилал:Англичууд Ангилал:Их Британичууд Ангилал:1975 онд төрсөн
Сар хиртэлт
thumb|300px|[[2011 оны 6 сарын сар хиртэлт|2011 оны 6 сарын бүтэн хиртэлт]] Сар хиртэлт гэдэг нь Сар Дэлхийн сүүдэрт орох үзэгдэл юм. Энэ нь Нар, Дэлхий, Сар гурав энэ дарааллаараа нэг шугаманд давхцах, эсвэл бараг нэг шугаманд орох үед ажиглагдана. Иймээс сар хиртэлт нь зөвхөн тэргэл сартай үдэш л ажиглагддаг. Сар хиртэлтийн төрөл болон үргэлжлэх хугацаа нь Сар тойрог замын огтлолцолтойгоо харьцуулахад ямар байрлалд байгаагаас хамаарна. Дэлхийн харьцангуй бага тодорхой хэсэгт л ажиглагддаг нар хиртэлтээс ялгаатай нь, сар хиртэлтийг дэлхийн аль ч шөнийн хэсгээс ажиглах боломжтой байдаг. Сарны хэмжээ жижиг байдгаас нарны бүтэн хиртэлт хэдхэн минут үргэлжилдэг бол сар хиртэлт хэдэн цагаар үргэлжилнэ. Мөн сар хиртэлтийн үеэр сар энгийн тэргэл сараас илүү хурц болдоггүй тул тусгай багаж ашиглалгүй энгийн нүдээр харахад аюулгүй байдгаараа нар хиртэлтээс ялгаатай.
Мөн үзэх
Ангилал:Одон орны үзэгдэл Ангилал:Хиртэлтүүд
Шереф Эроглу
Шереф Эроглу (Şeref Eroğlu, 1975 оны 11 сарын 25-нд Караманмарашт төрсөн) нь Туркийн сонгомол бөхийн тамирчин юм.
Тэрээр олимпийн мөнгөн медаль хүртэж байснаас гадна дэлхийн аварга цолыг 1 удаа, Европын аварга цолыг 4 удаа хүртэж байв. 1997 онд Олон Улсын Бөхийн Төрлүүдийн Нэгдсэн Холбоо буюу ФИЛА-гийн Оны шилдэг сонгомол бөхийн тамирчин-аар шалгарч байсан.
Гадны холбоос
Ангилал:1975 онд төрсөн Ангилал:Туркууд Ангилал:Туркийн бөх Ангилал:Туркийн олимпын мөнгөн медальтан
Жозеф Гиллемо
Жозеф Гиллемо (Joseph Guillemot, 1899 оны 10 сарын 1- 1975 оны 3 сарын 9) нь Францын хөнгөн атлетикч, 1920 оны Антверпены олимпын 5000 метрийн зайн гүйлтийн аварга юм.
Францын Ле Дорад төрсөн тэрээр Дэлхийн нэгдүгээр дайнд оролцож байхдаа ипритэд хордож, уушиг нь хүндээр гэмтжээ. Мөн зүрх нь төрөлхийн баруун талдаа байсан бөгөөд 160см өндөр, 54кг жинтэй, жижиг биетэй хүн байв. Ийм олон сул талтай боловч хүч авъяасаа дайчлан кросс гүйлтийн олон тэмцээнд түрүүлжээ.
Шигшээ уралдаанд Нурми өөрийн хүчтэй өрсөлдөгч болох Шведийн 3 тамирчныг ялахын тулд санаанд оромгүй тактик баримталж, дөнгөж 3 дахь тойргоос хурдаа нэмэн тасарчээ. Түүнээс хоцролгүй үлдэж чадсан нь зөвхөн Гиллемо байлаа. Гэвч эхнээсээ хурдаа нэмж хүчээ барсан Нурми сүүлээ ядран, сүүлийн тойрогт Гиллемо хурдаа нэмэн, сүүлчийн эргэлтэд түүнийг гүйцэхэд байраа хадгалж чадсангүй, сүүлдээ бараг шогшсоор Гиллемогоос 4 секундын дараа барианд орсон байна. Ийнхүү Гиллемо олимпын аварга болжээ.
Гиллемогийн оролцсон хоёр дахь төрөл болох 10000 метрийн зайн гүйлтийн шигшээ уралдаан Бельгийн хаан Альбертын хүслээр төлөвлөснөөсөө 3 цагийн өмнө эхэлсэн юм. Түүнийг өдрийн хоолныхоо дараа л дуулсан Гиллемо баахан идчихсэн байлаа. Түүгээр ч зогсохгүй уралдааны гутал нь алга болсны улмаас уралдааны замд 2 размер томдсон гуталтай гарав. Гэсэн ч тэрээр мөнгөн медаль хүртэж чадсан билээ.
Олимпын дараа Гиллемо кросс гүйлтийн тэмцээнүүдэд оролцож, 1922 онд түрүүлснээс гадна Францын багийг 1922, 1926 онуудад аваргын алдарт хүргэсэн байна. Харамсалтай нь тэрээр 1924 оны Парисын олимпод улсынхаа хөнгөн атлетикийн холбоотой тохиролцож чадаагүйн улмаас оролцох боломжгүй болжээ.
Тэрээр 2 зайд дэлхийн дээд амжилт тогтоож байв: 2000 м (5:34.8), 3000 м (8:42.2).
Ангилал:5000 метрийн гүйлтийн олимпын аварга Ангилал:Францын 3000 метрийн гүйгч‎ Ангилал:Францын 5000 метрийн гүйгч‎ Ангилал:Францын 10.000 метрийн гүйгч‎ Ангилал:Францын задгай талбайн гүйгч Ангилал:Францын олимпын аварга Ангилал:Францын олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Францын олимпын оролцогч Ангилал:1920 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Францын хөнгөн атлетикийн улсын аварга Ангилал:Францчууд Ангилал:1899 онд төрсөн Ангилал:1975 онд өнгөрсөн
Жаргалтхаан сум
Жаргалтхаан — Хэнтий аймгийн сум. Хуучнаар Сэцэн ханы аймгийн Баатар бэйлийн хошуу. 2010 оны тооллогоор Монгол улсын харъяат иргэн, Жаргалтхаан сумын суурин хүн ам - 1,831. Энэ тооллогоор бол аймгийнхаа 17 сумнаас 12-р олон хүн амтай сум гэж үзэгдэнэ. Сумын нутаг захиргааны 5 багт хуваагддаг.
Түүх
1206 онд Их Монгол Улс байгуулагдсанаар Монгол оронд овог аймаг, отог засаг захиргааны шинэчлэл болов. Хааны улсын зүүн хэсгийн мянгатын жанжин Даши болон түүний хүү Төмөр харъяат иргэн, 1 мянган цэрэгтэй тус нутгийг захирч байжээ. Энэ үед тус бүс нутгийг Хааны цагаан мянганы отог гэдэг байв. Зарим хэсэг нь Хааны Аварга Ордод харъяалагддаг байжээ.
XVII зуунаас Монгол орон Манж Чин улсын мэдэлд орсноор тус нутгийг захирах ноён, албат болбоос Манжийн цол хэргэмтэй болжээ. Улмаар ардын засаг бэхжих хүртэл Сэцэн хан аймгийн Баатар бэйлийн хошуу нэртэй байв.
Ардын засгийн газрын 1923 оны 1 дүгээр сарын 5-ны өдрийн 57 дугаар тогтоолоор Монгол улсын засаг захиргааны өөрчлөлт болж, хошуудыг сонгох сонгууль явагдах үед Хан Хэнтий уулын аймгийн хуучин хошуудын түр захиргаадыг арван, тавин, сум, хошуу хэмээн зохион байгуулж, Баатар бэйлийн хошууг тус нутгийн нэгэн хэсэг нутаг болох Хэрлэн Баян Улаан уулсын салбар Баянзүрх уулын нэрээр Баянзүрхийн хошуу гэж шинээр нэрлэсэн байна. 1931 онд тус сумын төвийн хоймрын Жаргалтхаан уулын нэрээр Жаргалтхаан сум хэмээн нэрлэгдсэн.
VI Мехмед
VI Мехмед Вахид ад-дин (Османы турк: محمد سادس Meḥmed-i sâdis, Mehmed Vahideddin буюу Mehmet Vahdettin, 1861 оны 1 сарын 14/2 сарын 2 – 1926 оны 5 сарын 15/16) нь Османы эзэнт гүрний 36 дахь буюу сүүлчийн султан бөгөөд 1918 оноос 1922 он хүртэл төр барьжээ. V Мехмед нас барж, 1916 онд Абдулазизын хүү, хаан ширээ залгамжлагч хунтайж Юсуф Иззеттин Эфенди амиа хорлосноор хааны гэр бүлийн хамгийн ахмад гишүүн болсон тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ. Тэрээр албан ёсоор 1918 оны 7 сарын 4-нд султан болжээ.
Гадны холбоос
Ангилал:1861 онд төрсөн Ангилал:Осман овог Ангилал:Османы султан Ангилал:1926 онд өнгөрсөн
Цэнгэлтийн Жигжиджав
Цэнгэлтийн Жигжиджав (1894 - 1933 оны 5 сарын 2) нь Монгол Улсын найм дахь ерөнхий сайд юм.
Тэрээр 1894 онд төржээ. 1924 онд сангийн яамны дэргэдэх нягтлан бодохын сургуулийг төгссөн.
1928-1930 онд Монголын харилцан туслалцах хоршооны нягтлан бодогч, даргаар ажиллаж байсан. 1930 оны 4 сарын 27-нд Монгол улсын ерөнхий сайдаар томилогдсон. 1932-1933 онд Худалдаа зам тээвэр, харилцан нэвтрэлцэх яамны сайдаар ажиллаж байсан.
1933 оны 5 сарын 2-ны өдөр гэртээ буу алдаж учир битүүлгээр нас барсан. Нас барсаных нь дараа хувьсгалын эсэргүү Лхүмбийн хэрэгт холбоотой байсан гэж зарлажээ.
Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд Ангилал:Монголчууд Ангилал:1894 онд төрсөн Ангилал:1933 онд өнгөрсөн