cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Химийн бодисыг зэрэглэн ангилах олон улсын систем
Химийн бодисыг зэрэглэн ангилах олон улсын систем (англ. Globally Harmonized System of Classification, Labelling and Packaging of Chemicals, GHS) нь химийн бэлдмэлийг зэрэглэн ангилах, болон мөн түүнчлэн түүний баглаа боодол болон аюулгүйн байдлын мэдээллийн хуудаснуудад тэмдэг, тэмдэглээ тавих зэргийг дэлхий даяар стандартчилан ашигладаг систем юм.
Эшлэл
Ангилал:Аюултай бодис ба бүтээгдэхүүн
Тод бичиг
thumb|right|Тод бичгээрх судрын хуудас Тод бичиг (ᡐᡆᡑᡆ ᡋᡅᡒᡅᡎ) нь Ойрадын Зая Бандид Огторгуйн далай (Намхайжамц) /1599-1662/-ийн 1648 онд зохиосон бичиг юм. Монгол бичгийг жинхэнэ аялгатай нь ойртуулсан, ойрад аялгуунд нийцүүлсэн монгол бичгийн ижил үсгийг тус тус ялгах, урт эгшгийг уртатгалын тэмдгээр тэмдэглэх гэх мэт нэмэлт тодолт хийж, мөн Төвөд ба Санскрит хэлний үгнүүдийг хялбар бичих онцлогтой юм. Тод бичиг хэмээн нэрлэсний учир нь Монгол бичгийг тодорхой нарийн болгосныг өгүүлж буй.
Намхайжанцан лам хүн байсан тул Бурханы шашныг нийт монголчуудад түгээн дэлгэрүүлэх, бас Халх-Ойрад монголчуудын тэмцлийг шашин соёлын нөлөөгөөр зогсоох, ойрад түмнийг гэгээрүүлэх зорилгоор уг бичгийг зохиосон юм.
Тод бичиг нь ойрад монгол хэлний аялгуунд чухам нийцсэн тул тэдний утга зохиолын хэл болж эл бичгээр түүх, шашин, уран зохиол, анагаах ухаан, орчуулгын ном зохиол олноор бичигдэж байжээ. Тод бичгийн дурсгал үлэмжхэн үлдсэн нь Улсын төв номын сан, Шинжлэх ухааны академийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн номын сан хөмрөгт хадгалагдаж байна . 1924 он хүртэл Халимагууд хэрэглэж байсан. 1991 оноос ОХУ байгуулагдсанаас хойш Халимаг улсад тод бичгийг сурах хөдөлгөөн өрнөж, тод үсгээр сонин сэтгүүл хэвлэгдэн, сургуулиудад зааж байна. Хятадын Шинжаан мужид Ойрадуудад Тод бичиг эдүгээ болтол хэрэглэгдэж байна.
Гадаад холбоос
Ангилал:Монгол бичиг үсэг
Бионүүрс
Бионүүрс нь ургамал, амьтны органик түүхий эдийг агааргүй орчинд халаах аргаар үйлдвэрлэсэн, ус агаар шингээх чадвар бүхий нүх сүвүүдтэй сэвсгэр, нунтаг нүүрс юм. Ургамал, амьтны гаралтай органик материал гэдэгт бүх төрлийн ой модны хаягдал, хатсан ургамлын үлдэгдэл, сүрэл, навч, мөчир, иш болон бүх төрлийн мал амьтны өтөг бууц, багтдаг. Бионүүрс маань ямар түүхий эд ашиглаж, ямар арга технологиор үйлдвэрлэснээсээ хамаараад маш олон төрлийн, янз бүрийн шинж чанартай байдаг тул ашиглах хэрэглэх зориулалт нь ч гэсэн өөр өөр байдаг. Бионүүрс маань өөрөө хөрсний органик карбон болон үржил шимийг хадгалдаг, хөдөө аж ахуйн хог хаягдлыг багасгадаг, мөн сэргээгдэх цэвэр эрчим хүч нийлүүлдэг ашигтай. Биомассаас энерги гаргаж авах ердийн арга нь биологийн түүхий эдүүдийг зүгээр л шатаан энерги болгож, хувиргаснаараа хөрсний нөхөн сэргээлтийн асуудлыг орхигдуулахад хүргэдэг бол бионүүрс үйлдвэрлэх процесс нь эрчим хүч гарган авах болон хөрс сайжруулах хоёр хэрэгцээг хоёуланг нь хангаж өгөх бололцоотой.
-Манай орны хувьд таван хошуу малаас гарч буй ялагдасын хэмжээг тооцоолж үзэхэд жилд 60 сая орчим тонн болдог. Иймд бионүүрс үйлдвэрлэх боломж манай оронд тэр дундаа хөдөө аж ахуйд илүү байгаа нь тодорхой л доо. Түүнчлэн мод, ургамлын хаягдал, навч, сүрэл, хот, хөдөөгийн ахуйн хаягдал зэрэг эх үүсгэвэрийг оруулаад тооцоолбол түүхий эдийн нөөцийн хэмжээ улам бүр нэмэгдэх боломжтой.
Малын ялагдасыг яаж нүүрс болгох технологи
-Ерөөсөө био нүүрс үйлдвэрлэх ерөнхий зарчим нь органик гаралтай түүхий эдийг агааргүй орчинд халаах пиролиз буюу нэрэх технологи юм л даа. Аливаа биомассыг агааргүй орчинд халаагаад нүүрсжүүлэх процессыг пиролиз технологи гэж нэрлэдэг. Үйлдвэрлэх энгийн технологи нь модны нүүрс гаргаж авах уламжлалт аргатай адилхан боловч утаа үүсгэгч хий, тосны алдагдлаас сэргийлэх зориулалттай металл торх гэх мэт зарим нэг тоног төхөөрөмж ашигладагаараа бага зэрэг ялгаатай. Бионүүрсдээ тохирсон эрдэс хольж өгдөг юм. Бид бионүүрсийг өндөр болон нам температураар боловсруулах явцад дулааныг нь ашиглан цахилгаан гаргах, дайвар бүтээгдэхүүн байдлаар шатаах хий, үнэрт тос гаргаж авах боломжтойг тооцоолж зууханд нэмэлт тоног төхөөрөмжийг суурилуулчихсан. Энгийн хялбар хийцтэй өрх гэрийн нөхцөлд ашиглаж бионүүрс гарган авах зуухны биет загвар зураг төслийг хийж туршсан.
Бионүүрсийг газар тариалан, эрчим хүч, мал эмнэлэг, анагаах ухааны салбарт янз бүрийн зориулалтаар өргөн ашиглах боломжтой. Хөрсний ус, шим тэжээлийг тогтоон хадгалахад тустай, нунтаг, сийрэг, нүхэрхэг бие бүтэцтэй болохоор үүнд агуулагддаг нүүрстөрөгч нь хөрсөнд 500-1000 жилийн турш хадгалагдан үлддэг тул доройтолд орсон хуурай цөлөрхөг хөрсийг ургамалжуулахад хэрэглэгдэх амин чухал хэрэглэгдэхүүн гэж эрдэмтэн судлаачид нотолчихоод байна. Бионүүрсийг хөрсөнд холиход хөрсний бүтэц, үржил шим, ус тогтоох чадварыг сайжруулан аливаа ургамлын ургалтыг дэмждэг учраас газар тариалан, цөлжилтийн эсрэг хөтөлбөрүүд, ойжуулалт, цэцэрлэгжүүлэлт,хөрсний нөхөн сэргээлтэд ашиглахад тустай. Мөн бионүүрсийг тусгай барьцалдуулагч материал ашиглан шахмал хэлбэрт оруулж, утаагүй шахмал түлш хийж болно. Эсвэл маш сайн нунтаглаад өндөр технологи ашиглан, нунтаг нүүрснээс эрчим хүч гарган авдаг цахилгаан станцууд хэрэглэх боломжтой. Ус, агаар цэвэршүүлэгч шүүлтүүр хийж ч болно. Тэр ч бүү хэл мал, амьтныг эрүүлжүүлэх хүнсний нэмэгдэл бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж болно. Гэдэс дотор цэвэрлэх, хордлого тайлах үйлчилгээтэй эрүүл мэндийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд ашиглаж болдог. -Бионүүрс бол химийн бордоо биш. Гэхдээ энэ бол хөрсний бүтцийг сайжруулж,хөрсний микро организмуудын амьдралыг тэтгэх чадвартай органик идэвхжүүлэгч. Бионүүрсийг хөрсөнд хичнээн их хийх тусам ургамал амьтанд хор болдоггүй, харин ч ашигтай. Бидний судалгаагаар 1 гр хөрсний бактерийн тоо ерөнхийдөө 300 мянга орчим байсан ба харин бионүүрс хийсний үр дүнд 1 гр хөрсний бактерийг 300 сая хүртэл нэмэгдэж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл хөрсний бактерийн тоо эрчимтэй нэмэгдэж, түүний тусламжтайгаар хөрсөн дахь органик бодисын задрал эрчимтэй явж, хөрсний байгалийн үржил шим нэмэгдэж тухайн талбайд тарьсан ургац тогтвортой нэмэгдэх боломжтойг харуулж байгаа юм. Эрдэс болон шим бордоо шиг бороо цасны усанд урсаад алга болдоггүй.
Ангилал:Био хатуу шатах бодис Ангилал:Нүүрс Ангилал:Хөрсний үржил шим Ангилал:Хүнсний нэмэлт бүтээгдэхүүн Ангилал:Хүнсний будаг
Хараа гол
Хараа гол нь Улаанбаатар хотын баруун хойно орших Хүйн голоос эх авч урсана. Голын урт 291 км, ус хуралдуулах талбай 15000 хавтгай дөрвөлжин км юм. Хараа голд Бага Хэнтийн нуруунаас эх авсан Сөгнөгөр, Түнхэл, Баян зэрэг голууд цутгах учир голын өргөн, гүн нь адаг руугаа нэмэгдэж, хөндий нь уужирна.
7-9 дүгээр сард хур борооны үерийн долгион ажиглагдах ба 9 дүгээр сарын дундаас хойш усны түвшин эрс буурч өвлийн үед шилжинэ. 10 дугаар сарын сүүлээр хөлдөж жилийн 146-162 хоног зузаан мөсөөр хучаастай байна.
Хараа голд цурхай, зэвэг, хайруус, алгана, гутаарь, цулбуурт, булуу цагаан, улаан сүүлт, мөрөг зэрэг олон янзын загас бий.
Том Питер Брейгель
Питер Брейгель (Pieter Bruegel de Oude, 1525/1530 - 1569 оны 9 сарын 9) нь 16-р зууны Фландрын зураач юм.
"Тариачдын бүжиг", "Хүүхдүүдийн наадгай", "Цасан дундах анчин" зэрэг жирийн ардын амьдралаас сэдэвлэсэн бүтээлүүдээрээ алдартай. Гэвч түүний төрсөн он зэрэг нь тодорхой бус. Ойролцоогоор 1525 оноос 1530 оны хооронд гэж таамагладаг. Том хүү нь ижилхэн нэртэй байсны улмаас "Том" хэмээн авгайлан дуудаж, тэмдэглэдэг. Бага Питер Брейгель буюу хүү Питер Брейгель нь тамын зураг зурсан гэдгээрээ "Тамын Брейгель" гэгдэж, аавынхаа бүтээлүүдийг дуурайлган олон бүтээл туурвижээ. 2 дахь хүү Ян Брейгель (эцэг) нь хөдөлгөөнгүй зураг, ялангуяа цэцгийн зургийг гарамгай зурдгаараа "Цэцгэн Брейгель" гэгдэж байжээ. Брейгелийн удмаас өөр олон зураачид төрөн гарсан байдаг.
(доорх бичлэгт гарч ирэх Брейгель нь Том Брейгель юм)
Брейгелийн нэр түүхэнд анх гарч ирдэг нь 1551 он юм. Антверпен хотын Гэгээн Рукагийн эвлэлийн (зураачдын эвлэл) гишүүн байсан байна. 1551 оны орчимд Итали уруу аялан, 1555 онд Антверпенд буцаж иржээ. Брейгелийн бүтээлүүд нь Итали урсгал гэхээсээ илүү хойд зүгийн урсгалынх гэгддэг. Итали уруу аялсны дараа түүний зарим бүтээлүүдэд нь хэсэг хэсэг Итали урсгал харагддаг. Жишээ нь "Цасан дундах анчин" нь Альпийн нурууны хэсгээс дүрсэлсэн гэж судлаачид дүгнэдэг. Түүний бүтээлүүдийн эхэн үед, ёгт сэдвээр зурдаг байсан ахмад зураач Хероним Бошийн нөлөө их байжээ. 1560 оны үеэс эхлэн ноорог зургаа тосон будгаар зурж эхэлсэн байна. Одоо үед мэдэх түүний бүтээлүүд нь энэ үеэс эхлэн түүний таалал төгссөн 1569 оны хоорондох ердөө л 10 жил хүрэхгүй хугацаанд зурж бүтээсэн байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Сэргэн мандалтын үеийн Фламандын уран зураач Ангилал:16-р зуунд төрсөн Ангилал:1569 онд өнгөрсөн
Тори
Тори (Thorium) нь байгальд тохиолддог, цацраг идэвхтэй химийн элемент бөгөөд дэлхийн өнцөг булан бүрт их хэмжээтэй байдаг. Торийн (тэмдэглэгээ Th) атомын дугаар 90 бөгөөд атом нь 90 протон, 90 электронтойгоос 4 нь валентын электрон юм. 1828 онд нээгдэж, Норвегийн аянга цахилгааны бурхан Торын нэрээр нэрлэгджээ.
Байгальд тори-232 (100.00%) байдаг. Тори альфа бөөмөө бага багаар алдсаар задардаг. Тори-232-ын хагас задралын хугацаа нь ойролцоогоор 14.05 тэрбум жил. Энэ нь дэлхийн гадарга дээр ураныг бодвол 3-4 дахин удаан гэсэн үг юм. Тори нь монацит элснээс газрын ховор элемент олборлох үед гардаг дайвар бүтээгдэхүүн юм. Хуучин өргөн хэрэглэдэг байсан боловч цацраг идэвхтэйн улмаас хэрэглээ нь багасч байгаа.
Тори-232 нь цөмийн түлш – уран-233-ыг баяжуулахад ашиглагддаг байсан. Туршилтын реакторуудын ихэнх нь өдгөө ашиглагдахаа больсон ч аюулгүй байдал талаасаа цөмийн эрчим хүч гарган авахад тохиромжтой гэдэг утгаар Орос, Энэтхэг, Хятад зэрэг улсуудад хэрэглэсээр байгаа.
Физик шинж чанар
Цэвэр тори нь агаарт тэсвэртэй, металлын гялалзлагаа хэдэн сараар ч хадгалж чаддаг мөнгөлөг цагаан өнгөтэй метал юм. Тори нь оксидоор бохирдсон үедээ агаарт удаанаар исэлдэж саарал өнгөтэй болох ба эцэст хар бараан өнгөтэй болдог. Торигийн шинж чанар нь оксидоор хэр их бохирдсон бэ гэдгээс хүчтэй хамаарна. Цэвэр тори нь зөөлөн, давтагддаг, сунгаж болдог шинж чанартай. Тори нь 14000С-т талдаа төвтэй куб бүтцээс төвдөө төвтэй куб бүтэц рүү шилждэг. Нунтаг метал тори нь өөрөө аяндаа шатдаг тул маш хянамгай ажиллагаа шаарддаг. Агаарт халаахад метал тори нь ноцож, цагаан өнгийн дөл үүсгэн шатдаг. Тори нь хайлах болон буцлах температурын зөрүү өндөртэй металл юм.
Химийн шинж чанар
Тори нь устай удаанаар харилцан үйлчилдэг боловч хлорт устөрөгчөөс бусад ихэнх хүчлүүдэд хялбар уусдаггүй. Бага зэрэг фторын ион агуулсан концентрацитай азотын хүчилд уусдаг.
Эшлэл
Ангилал:7-р үеийн элемент Ангилал:Цөмийн материал
Голио
Гадаад төрх
Энэхүү шавж нь толгойдоо мэдрэх тэмтрүүлтэй, бүлтгэр нүд, амтай, ар шилэндээ чимээ анир гаргах ангархайтай, голигор цүдгэр гэдэстэй, зэгзгэр нарийн хөлтэй байна. Голио гэдэг нэр нь голигор гэдгээс үүсчээ.
Голио гол төлөв цэцэг ургамлаар хооллох ба зарим хортон шавьжийг устгадаг тул ашигтай гэж үздэг.
Ангилал:Шавж
Панам улс Олимпод
Панам улс 1928 оны зуны олимпын наадмаас эхлэн 12 удаа зуны олимпод оролцжээ. Тэд өвлийн олимпод оролцож байгаагүй.
Олимпуудын үзүүлэлт
Ангилал:Олимпын түүх
Нягт
Физикт нягтыг нэгж эзэлхүүнд (V) ноогдох массаар (m) тодорхойлдог. Өөрөөр хэлбэл объектын эзэлхүүнд харьцуулсан массын харьцаа юм. Жижигхэн хүнд биетүүд тухайлбал чулуу эсвэл хар тугалга зэрэг нь үйс эсвэл хөөсөнцөр зэргийн ижилхэн масстай том биетүүдийн дэргэд нягт ихтэй байдаг.
Нэгэн төрлийн цул бодисын хувьд нягтыг ерөнхийд нь дараах байдлаар илэрхийлдэг: энд СИ системийн нэгжээр илэрхийлсэн:
Түүх
Алдарт домогт дурдсанаар хаан Хиеро түүний дархан нь Бурхадад зориулсан титэмийг хийх үедээ хямдхан хайлшаар солин хийж улмаар алт хулгайлж буй эсэхийг шалгах даалгаварыг Архимедэд өгдөг.
Архимед зөв биш хэлбэртэй титэмийг куб эсвэл бөөрөнхий хэлбэртэй болгож улмаар эзэлхүүнийг нь тооцоолж жинтэй нь харьцуулан хялбархан тогтоож болохыг мэдэж байсан ч ингэж хийхийг хаан зөвшөөрөөсөнгүй.
Гайхширсэн Архимед усанд орохоор явсан бөгөөд энэ үед тэрээр онгоцонд орох үед усны түвшин нэмэгдэхийг ажиглан улмаар титэмийг усанд хийж түүний эзэлхүүнийг усны түвшингийн зөрүүгээр тодорхойлж болохыг мэдэж авав. Үүнийг санамсаргүйгээр нээснийхээ дараагаар Архимед гудамжаар "Эврика! Эврика!" (Грекээр "Би оллоо" гэсэн утгатай) хэмээн хашгирсаар нүцгэн гүйж байж. Үүнээс уламжлан "эврика" гэдэг нэр томьёо хэрэглэгдэж эхэлсэн бөгөөд өнөө үед энэ үгээр гэгээрсэн мөчийг заадаг болжээ.
Энэ түүх нь үүнээс хоёр зууны дараа анх Витрүвүсийн архитекторын номнуудад бичмэл хэлбэрээр гарсан байна. Зарим судлаачид энэ домогийн хир бодитой эсэхэд эргэлздэг бөгөөд энэ арга нь маш нарийвчлалтай хэмжилт хийх шаардлагатай бөгөөд ингэж хийх нь тухайн үед маш хэцүү байсан хэмээн мэдэгддэг.
Нягтыг тодорхойлох
Нэгэн төрлийн цул биед масс/эзэлхүүн томъёог хэрэглэж болох юм. Биеийн массыг ерөнхийдөө тохиромжтой жинлүүр ашиглан хэмжинэ. Эзэлхүүнийг шууд биеийн геометр хэлбэрээс нь эсвэл шингэний шилжилтээр тодорхойлж болох юм. Шингэний нягтыг шууд тодорхойлох нийтлэг багаж бол гидрометр юм. Шингэний нягтыг хэмждэг өөр нэгэн нийтлэг биш төхөөрөмж бол пикнометр юм. Үүнтэй төстэй багаж болох хатуу биеийн абсолют нягтыг тодорхойлдог хийн пикнометр байдаг.
Шингэн болоод хийн нягтыг тодорхойлдог өөр нэгэн боломж нь хэлбэлзэгч U-хоолойн зарчим дээр суурилсан цахим нягт хэмжигч багаж юм.
Эшлэл
Ангилал:Физик тоо хэмжээний төрөл Ангилал:Бодисын шинж чанар
Хугаралтын бат бөх
Хугаралтын бат бөх, мөн статикийн бат бөх, гэдэг нь эд ангийг ачаалалд оруулан, тухайн ачаалалыг жигд өсгөж механикийн хүчдэлээр хугаралтанд оруулахыг хэлэх бөгөөд үүнийг  бат бөхийн онолоор судална. Ямар ачаалалд орсоноос шалтгаалан сунгалтын ачаалал, шахалтын ачаалал, нугалалтын ачаалал, зүсэлтийн ачаалал эсвэл мушгилтын бат бөх гэж хооронд нь ялгах бөгөөд эдгээр нь хоорондоо ялгаатай. Тодорхой стандартчилагдсан туршилтын биетийг туршилтаар  (жишээ нь сунгалтын ачааллын туршилт) түүний бат бөхийг шалган тогтоож материалын чанарын үзүүлэлтийг тогтоодог. Хугаралтын бат бөх нь туршилтын биетийн хөндлөн огтлолын талбай болон хугалах ачааллын харьцаагаар тодорхойлон үүнийгээ Паскалаар (ихэнхдээ мегапаскал буюу МПа) хэмжих ба нэг мегапаскал нь нэг ньютоныг харьцуулах нь миллиметрийн квадраттай тэнцүү.
Эх сурвалж
Хугаралтын бат бөх Хугаралтын бат бөх
Сур харваа
Сур харваа буюу Монгол сур харваа нь монголчуудын эрхий мэргэнээ сорин тэмцэлдэх наадам юм. Сур харваа нь өнөө үеийн Үндэсний их баяр наадмын дөрвөн төрлийн нэг бөгөөд буриад сур харваа, халх сур харваа, урианхай сур харваа гэх 3 төрөл байна.Чингис хааны дүү Хасарын 2 дугаар хүү Есүнгэ мэргэн монгол холын харваагаар 335 алд газар харваж оносон түүхийг хадан дээр сийлж үлджээ.
Монголын уламжлалт харваа
Нум сумын харвуул тэмцээн нь олон зууныг дамжин уламжлагдахдаа амьтан харвахаас гадна, бөмбөг намнах, сарампай харвах, арьсан бай харвах, сумаа хол харвах зэргээр өрсөлдөж байсан. Арьсан бөмбөгийг модонд цувруулан өлгөөд морины эрч хурдаар давхих зуур бөмбөг бүрийг алдалгүй онох журамтай бөмбөг намнах, хонины арьс, үхрийн шир модонд тэлж татаад дөчин нумын газраас эр нэг бүрийг хорин сум цуваа харвуулан оноог тооцон шалгаруулдаг сарампай харвах, хонины найман нэхийг зүүж голд нь хүний дүрс зураад дөрвөлжин модонд тэлж татан "дайсан" хэмээн нэрлэж дов толгойн ар, гуу жалга зэрэг далд бөгөөд дөчин алд газраас хорин сум харваж илүү оносон нь түрүүлдэг "далдын дайсан" харвах зэрэг хэлбэрээр их түгэн дэлгэрсэн байв.
Монголын уламжлалт нумний тухай : Монгол нум нь эвэр элэгтэй шөрмөсөн артай нум гэдэг нумны гол матах хэсгийг элэг гэдэг нумны хөвчлүү харсан элэг хэсгийг өвөр элэг гэдэг харин гадагш харсан хэсгийг ар элэг гэдэг ар элэгэн талд малын шөрмөс задалж ширхэглэн наадаг харин өвөр элэгт үхэр янгирийн эвэрийг малын гаралтай цавуугаар нааж өгдөг тийм учираас монголчуудын нум бусад улсын нумнаас хүчтэй сумаа хол шиддэг байжээ
Халх сур харваа
Халх сур харваа нь Манжийн сүүл үеэс 1876 он манжийн хааны бадрангуй төрийн 2-р онд хэлбэршин тогтсон монголын нэгэн төрлийн харваа юм. Сур харвах газрын зай нь 45 нумын буюу 75-80 м орчим газар бөгөөд анх бөөрөнхий хэлбэр бүхий мод харвадаг байсан бол сүүлд боловсронгуй болж нарийн зүссэн сураар сүлжиж хийсэн бортого хэлбэрийн байнуудыг хана, хасаа гэсэн хоёр янзаар үелүүлэн өрөөд болцуут сумаар хоёр тал ээлжлэн харваж цэцэн мэргэнээ сорилцоно. Ингэхдээ хүн нэг бүрийн цуваа байдлаар, эсвэл багийн гэсэн хоёр хэлбэрээр зохих журмыг баримтлан тодорхой тооны сум харвадаг ажээ. Нарийн зүссэн сураар сүлжиж хийсэн хонгио хэлбэрийн бөмбөгийг эгнүүлэн өрж, алс зайнаас олон удаа нумнаас сум харвах бөгөөд хамгийн олон ончтой харвасан нь түрүүлдэг.
Халх харвааны нум нь 1940-өөд оноос өмнө манж-монгол хэв шинжийн товхтой гичир урт зэрэг онцлогтой том урт нум байжээ. Мөн харвах арга барил нь нумын хөвчийг цээжин тушаа хүртэл тэлж, сумаа эрхий хуруун дээр тавьж харвадаг байсан нь фото зураг, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн наадмын дүрс бичлэгт үлдсэн юм. 1950-1960-аад онд хуучны нум хийх арга технологио мэддэг хүн байхгүй болсноор БНХАУ-ын засгийн газраас 500 ширхэг нум сум захиалан хийлгэж байсан нь одоо цагийн Халх нумны эх үүсвэр болжээ. Ингэснээр нумны холч нь ойрын зайд тусах болсон. Энэ үеэс бүх харваачид ЗХУ-ын нөлөөгөөр сумаа долоовор хуруун дээр тавьдаг байт харвааны арга барил түгэн дэлгэрч, хацар тушаа тэлж харваж эхэлсэн нь хожуу үеийн дүрс бичлэг, зурагт хадгалагдан үлджээ. Нум сум харвах тэмцээний үед тусгайлан аман зохиол хэлдэг тухай мэдээ баримт одоогоор үгүй. Гэхдээ туульд баатар эр нум сум харвахдаа шившлэгийн тусгай үг хэлдэг тухай түгээмэл дурдсан байдаг. Мөн орчин үеийн сур харвах наадмын үед уухайлдаг ёс бий. Энэ нь сур харвахад урьж уриалсан уухай, байгаа оносон баярын уухай, угтан авсан самбарын уухай гэж гурван янзын аялгуутай бөгөөд эдгээрийг нэгэн удаад гурав гурван удаа эгшиглүүлдэг байна.
Халх сурын харваа нь баяр наадмын 7 сарын 10, 11, 12 ны өдөр болдог ба эхний өдөр 16 сум, хоёр дахь өдөр 12 сум, гурав дахь өдөр 12 сум, нийт 40 сумны нийлбэр оноогоор дүнг гаргадаг.
Харвах зай: Эрэгтэй 75 метр, эмэгтэй 65 метрээс, хүүхдүүд өөрийн нас хүйсээс хамаарч тогтоосон зайнаас харвана.
Бай: 1.68м өргөнтэй, 2,5м урттай зурхайн арын ирмэг дээр хасаа (8*8см диаметртэй сураар сүлжсэн бай )-г өрсөн бай байна. Эхний 20 сумыг хана сур-анд (60 ширхэг сураас бүрдсэн бай), дараачийн 20 сумыг хасаа сур-анд (30 ширхэг сураас бүрдсэн бай) нийт 40 сум харваж наадна.
Дүрэм: Харваачдын тооноос хамаарч хэдэн ч зурхай (бай) засаж болдог. Нэг зурхай дээр нэг удаа 4 харваач цолны эрэмбээр зогсож харвах ба үүнийг үе гэнэ. Үндэсний сурд цолны эрэмбээр мэргэ үе, шил мэргэ үе, ноён үе, баатар үе, хөндий үе, шувтарга мэргэ үе гэж ангилна.
Урианхай харваа
Монголчуудын баруун зүг хийсэн аян дайны дараа наадам хийхэд үүссэн гэж ярьдаг. Харин өөр нэг дам яриа байдаг нь, Сүбээдэй баатар цагаан сараар хадмындаа очиж золгохдоо сумныхаа зэвийг сугалан чөдөр цулбуураа зангидан голын мөсөн дээр баг болон харвалдан наадсан гэх яриа бий. Эртнээс урианхай эрчүүдийн сур харваагаар харвалдан цэц мэргэнээ соридог байжээ.Урианхай сур орчин үеийн наадамд 40м ээс харвана нэг босж харвахдаа 3 сум тавина урианхай сурын бай нь 350-400гр жинтэй чих гэж нэрлэх сураар сүлжсэн байг харван наана 20см шороог 2м газар давуулан оносон бол цааш 2м газар өнхрүүлэн 20см шороог давуулсныг оноонд тооцдог юм.
Буриад харваа
Буриад сур нь Манжийн үед үүссэн гэдэг бөгөөд 180 жилийн түүхтэй гэлцдэг.
Ялагчийн шагнал
Сурын харваанд шалгарсан хүмүүст мэргэн цол чимэг олгодог байв. Тухайлбал наадамд сур сайн харвасан хүмүүст маш гайхамшигт мэргэн, хичээнгүй зоригт мэргэн, улам нэмэх хурц мэргэн, нягт идэр хурц мэргэн, өрнөн дэлгэрэх идэр мэргэн, чин итгэлт хэтэрхий мэргэн зэрэг цолыг олгож байжээ. Өнөө үед сурчдын амжилтыг өөгшүүлсэн шинэ цол олгодог журамтай болсон байна.
Наадамд нэг түрүүлбэл Улсын мэргэн, хоёр түрүүлбэл Даян мэргэн, гурав түрүүлбэл Даяар дуурсах мэргэн, дөрөв түрүүлбэл Дархан мэргэн цол олгодог. Сүүлд Баяр наадмын тухай хуульд орсон нэмэлт өөрчлөлтөөр Улсын наадамд 2 дугаар байр эзэлсэн харваач Гарамгай харваач цол, 3 дугаар байр эзэлсэн харваач Гоц харваач, 4 дүгээр байр эзэлсэн харваач Онч харваач, 5 дугаар байр эзэлсэн харваач Тод харваач цолыг Монгол улсын ерөнхийлөгчийн зарлигаар олгодог болсон.
Эшлэл
Ангилал:Спортын төрөл Ангилал:Буудлагын спортын төрөл
Лерой Баррелл
Цахим холбоос
Ангилал:АНУ-ын 100 метрийн гүйгч Ангилал:АНУ-ын 4х100 метрийн буухиа гүйгч Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн олимпын аварга Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга Ангилал:Америкчууд Ангилал:1967 онд төрсөн
Цэнхэрмандал сум
thumb|right|280px|Хэнтийн өрнө талд Цэнхэрмандал байрлана. Цэнхэрмандал — Хэнтий аймгийн сум. Монгол улсын харъяат иргэн Цэнхэрмандал сумын суурин хүн ам - 2078. Энэ тооллогоор бол аймгийнхаа 17 сумнаас 11-р олон хүн амтай сум гэж үзэгдэнэ. Сумын нутаг захиргааны 4 багт хуваагддаг.
Эх сурвалж
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Хэнтий аймгийн сум
Сапфо
Амьдрал
Амьдралынхаа туршид гаргууд яруу найрагч хэмээгдэж, Сицилийн арлын Сиракузад зочлох үед нь түүнд зориулж хөшөө хүртэл босгож байжээ. Сапфо анхны уянгын их найрагч байсан юм. Түүнийг суут сэтгэгч Сократ шүтэн биширдэг байсан тухай Платон анх зарласан бөгөөд Солон, Плутарх, Аристотель гээд олон сэтгэгчид гоц авъяасыг нь бахдан тэмдэглэжээ. Платон нь Сапфогийн шүлгүүдийг өндрөөр үнэлж, Сапфог "10 дахь Музы" гэж дуудаж байжээ.
Түүний нөхөр нь чинээлэг тул, улс төрт оролцох сонирхолтой байсан ба Сапфог дагуулан олон газраар аялж байжээ.
Мөн тэрээр нэг төрлийн сургууль байгуулан, тэндээ хараахан гэрлээгүй байгаа бүсгүйчүүдэд утга зохиолын хичээл зааж байжээ. Түүний бичсэн ихэнх шүлгүүд нь сургуулийнхаа сурагч нарт зориулан бичжээ. Түүний бүтээлүүд нь 5 хөлтэй дөрвөн мөртүүд олон байсан ба энэ бичлэгийн хэлбэрийг "Сапфогийн шүлгийн систем" гэдэг. Ихэвчлэн хайр дурлалын сэдэвт шүлэг голчилдог. Хамгийн алдартай нь "Афродитагийн магтаал дуу" юм.
Хайр дурлалын шүлгээрээ Сапфо нь Эртний Ромын үед ч алдартай байсан. Овидын "Хайрын тухай" шүлгийн шүүмж бичигт "Өнөөдөр Сапфогийн нэрийг дэлхийн улс бүр мэддэг болжээ" гэж бичсэн байдаг.
Шүүмжлэлийн дунд түүнийг доромжлон ижил хүйстэн биеэ үнэлэгч, дууч эмсийн зууч байсан гэж гүтгэж байжээ. Юутай ч Сапфо нь авааль нөхөртэй, охинтой байсан ажээ. НТӨ 580 оны үед улс төрийн шалтгаанаар яруу найрагч Алкейн хамтаар Сицили рүү цөлөгдсөн баримт бий. Түүнчлэн нас тогтсон хойноо залуу хархүүд дурлаж, хадан цохионоос тэнгис рүү үсрэн амиа хоролосон гэлцдэг билээ.
Уран бүтээл
ТЭР ХАМГААС ИЛҮҮ Дэргэдээ суулгаж хүлцсэнээрээ Тэнгэр бурхан минь болов тэр Дуу хоолойн чинь уянгалаг ярууг Сэм чагнахад сэтгэл бүлээцэж Дур булаам инээмсэглэл чинь Зүрхний цохилтыг түргэсгэх юм Хэрэв чамтай гэнэт тулгарвал Хэл гацаад, дуугарч чадахгүй юм Арьсан доогуур нимгэхэн дөл гүйж Алаг нүд харанхуйлчих юм Чихний минь хэнгэрэг л Нинжигнэн дэлдэх дуулдаж Хөлсөө дагаад би урсчих юм Чичирч дагжаад бүхий л бие Хатсан өвснөөс илүү сиймийж Үхэлд тэврүүлчих шиг л болох юм.
Ангилал:Эртний Грекийн яруу найрагч
Союз-2
Союз-2 (Союз-2) нь Зөвлөлт Холбоот Улсын хөөргөсөн, нисэгчгүй сансрын хөлөг бөгөөд дараахан нь хөөргөсөн Союз-3 хөлөгтэй залгагдах төлөвлөгөөтэй байжээ. Хоёр хөлөг ойртсон ч холболт амжилтгүй болсон.
Эшлэл
Ангилал:Сансрын нислэгүүд
Гораций
Тэрээр Вергилийтэй зэрэгцэн үнэлэгддэг. "Хошин элэглэл", "Шүлгийн түүвэр", "Эпидос" зэрэг бүтээлүүдээрээ алдартай.
Түүний "Шүлгийн тухай" захидлын цуглуулга нь Аристотелийн "Шүлэг судлахуй"-той зэрэгцэн, сонгодог шүлгийн хэлэлцүүлэгт чухал байр суурь эзэлдэг. Энэ дундаас "Шүлэг нь зураг шиг..." (ut pictura poesis) гэх мөр нь, дараа үедээ уран зурагт нөлөө үзүүлсэн байна.
Ангилал:Эртний Ромын яруу найрагч
T-ara
Өмнө Солонгос улсын “MBK" урлагийн компанийн эрхлэн чиглүүлдэг байсан энэ цагийн солонгос дуу хөгжмийн гол төлөөлөгчдийн нэг болсон охидын хамтлагийг Тиара (T-ara, 티아라, «титэм»), Ти-ара гэдэг. Тиара хамтлаг 2009 оны зун зургаан гишүүнтэйгээр байгуулагдсан. Харин явцын дунд хэд хэдэн гишүүн ороод гарсан. Солонгос хэлээр нэг бүтэн цомог (2009), таван өргөтгөсөн цомог (2010, 2011, 2011, 2012, 2013) гаргажээ. 2011 оноос Японы зах зээлд нэвтэрч япон хэлээр хоёр цомог (2012, 2013) гаргаж байсан. 2010 оны эхэнд анх удаа долоо хоногийн тэргүүн дуу  («Bo Peep Bo Peep »)-ны эзнээр шалгарч байсан Тиара 2011 он болоход оны шилдэгт нэр дэвшсэн дуу («Roly-Poly») бүтээтлээ өсч өндийжээ.
Нэр
“Дуу хөгжмийн урлагийн хатад болно” гэсэн хүслээс “tiara” (титэм) гэсэн англи нэр өгөгджээ. Гэхдээ хамтлагийн нэрийг төрөлх солонгосоор 티아라 [тиара], гол ашигт зах зээл болсон японоор ティアラ гэж галиглан бичдэг бол олон ард түмэнд танигдахуйц латин үсгээр T-ara (ти-ара), солонгос үсгийн хэлбэрт тааруулж T-ARA, чамирхаж T♔ARA гэж бичиж хэвшсэн байна. Монгол улсад дээрхээс гадна монгол кирилээр Тиара, Ти-ара, Т-ара, Тара гэсэн хэдэн янзаар салаалуулан галиглаж байна.
2009-2010: Эхний хоёр жил
“Mnet Media” компани Чиүонь, Чиэ, Ыньжон, Хюуминь, Жиёнь таван охиныг гурван жил дуулж бүжихэд сургаж нэгэн хамтлаг болгоод “Эрэгтэй үнсгэлжин” ОАК-ны «Чуөнь сарам» (좋은사람) дууг дуулуулсан нь 2009 оны 4-р сар юм. 6, 7-р сард Чиэ, Чиүонь хоёр хамтлагаас гарч, Тиара (T-ara) өөрөө өмнөх том компаниасаа төрөлжсөн охин компани “Core Contents Media” (CCM) –ийн удирдлаганд шилжжээ. Ахлагч Ыньжон, хөөрхөн Хюуминь, отгон Жиёнь гурав дээр дуучин жүжигчин хоёроос төрсөн хүүхэн Пурам, Сунё Шидэд багтах шахам бэлтгэгдэж асан Суёнь, интернэтэд хөөрхөн царайгаараа танигдсан Кюүри нарыг нэмж аваад зургаан гишүүнтэйгээр дахин зохион байгуулагдаад олны сонирхлыг татаж эхлэсэн гэдэг. 2009 оны 7 сарын 29-нд Кожитмал (거짓말, Lies) зэрэг аятайхан дуугаа анх үзэгчдэд толилуулжээ. Ажигч гярхай нэтчдийн шударга шүүмжийг ухамсарласан Тиара дахиж ам барьж дуулахгүй гэдгээ энэ үед амласан. 9-р сард Ыньжон, Суёнь, Хюуминь, Жиёнь дөрөв Supernova (Хамтлаг) хамтлагтай хамтран  Time to Love дууг олонд таашаагдахаар дуулжээ. 11-р сарын 29-нд Тиарагийн анхны бүтэн (студын) «Absolute First Album» цомог худалдаанд гарсан. Оны төгсгөлд Алтан диск шагналаас 4minute хамтлагийн хамтаар “Оны шилдэг шинэ уран бүтээлч” нэр зүүсэн нь өсөх ирээдүйг нь зөгнөсөн хэрэг болов. Цомгийн олон дуунаас «Bo Peep Bo Peep» дууг онцолсон нь зөв болж KBS SBS хоёр гол телевизийн хөгжмийн хөтөлбөрүүд болох Musicbank-т хоёр, Inkigayo-д гурван долоо хоног тэргүүлсэн нь Тиарагийн анхны томоохон түрүү байлаа. 2010 оны 3-р сард өмнөх цомгийг «Но тэмүнэ мичё» (I Go Crazy Because of You) зэрэг дуунуудаар өргөтгөж «Breaking Heart» болгон гаргасан нь Gaon жагсаалтанд нэг удаа тэргүүлсэн байна. 11-р сард «Вэ ирони» (Why Are You Being Like This), «Yayaya» зэрэг дуутай «Temptastic» өргөтгөсөн цомгоо шинэ гишүүн Хуаёнтойгоо хамт үзүүлжээ.
2011-2012: Оргил хоёр жил
thumb|250px|2011-7-23-ны «Roly-Poly» үзүүлбэр 2011 оны 6-р сард хамтлагийн хоёр дахь гэж хэлэгддэг «John Travolta Wannabe» өргөтгөсөн цомог худалдаанд гарч хамгийн сайндаа 2, 3-р байр эзлэж байв. Харин энэ цомгийн зугаатай бүжигт «Roly-Poly» дуу нь Gaon-ы тоолсноор тэр жилийн хамгийн олон буюу бүгд 2 сая ам.долларын үнэ бүхий 4,680,253 удаа татагдсан байна. Дараа нь Солонгост урьд шалгарсан дуунуудаа японоор дуулж Японд идэвхжүүлдэг болж, гадаадын хамтлаг дуучдаас анхныхаа долоо хоногт шууд тэргүүн байранд жагсахаар их хувь борлуулсан хамгийн эхний тохиолдол гэдэг шинэ түүхийг бичжээ. 2010 оны төгсгөлөөс хамтлагийн гишүүд нэг нэгээрээ ээлжлэн хамтлагаа ахладаг дүрэм тогтсноор Өньжонгоос Пурам (II), дараа нь Хюминь (III), тэгээд Суёнь (IV), Жиёнь (V)-д ахлагчийн алдар шилжиж байв. 2013 оны намрын байдлаар Кюүри хамтлагийн ахлагч (зургаадугаар) гэдэг тодотголтой байна.
2013: Монголд ирсэн жил
2013 он гараад «Bunny Style!» гэсэн шинэ япон дуу гаргасан. 7-р сард Арым хамтлагаас гарч эргээд зургуулаа үлдээд байна. 9-р сард ETV Монголын телевизийн сувгийн урилгаар тухайн үед CCM family-гын хамтлагуудтайгаа хамт солонгос дуу хөгжим сонсогч хүүхэд, залуусын тав зургаан жилийн хүслийг биелүүлж, хүлээлт тайлсан нүсэр тоглолтыг авчирсан. Монгол ирэхдээ No9 дууныхаа клипийг хийсан. 10-р сард «Number Nine» дуугаар идэвхжүүлэн «Again» тал цомгоо гаргажээ.
T-ARA-гийн эргэн ирэлт
T-ARA хамтлаг нь 2013 оноос эхлэн 6 гишүүнтэй үйл ажиллагаагаа явуулсан боловч 2016 онд хамтлагийн Суёнь, Пурам гишүүд нь T-ARA хамтлагийг орхисон ч Кюүри, Хюуминь, Ыньжон, Жиёнь нар үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлсэн. Хамтлагт үлдсэн 4 гишүүд 2017онд 6 сарын 14 нд эргэн ирэлтээ хийж өөрсдийн Whats my name? дуугаа Youtube хуудсандаа цацсан ба чамгүй амжилт үзүүлж чартуудийг тэргүүлж THE SHOW-оос winning comeback stage буюу хамгийн анхны шагналаа авсан юм. Уг шагнал нь тэдний хувьд маш үнэтэй шагнал байсан юм. Учир нь 2015 оноос хойш хийсэн эргэн ирэлтүүдээс хамгийн анхны амжилттай ялалтаа тэд 2017 оны Whats my name дуугаараа авсан юм. Тэдний нэр хүнд 2014 оноос эрс унасан ба маш хэцүү бэрх цаг үеүүдийг давсны эцэст ийнхүү T-ARA хамтлаг нь анхныхаа ялалтаа авсан юм. = Бүрэлдэхүүн=
Жиёнь
Нэр: Park Jiyeon
Төрсөн өдөр: 1993 6 сарын7
Өндөр: 167см
Үүрэг: Хоолой гол бүжигчин Maknae
2016 оны байдлаар тоглосон Кинонууд
Хюуминь
Нэр: Park Hyomin
Төрсөн өдөр: 1989оны 5сарын30
Үүрэг: Реппер гоцлол дуучин
Нэр: Ham EunJung (함은정)
Өндөр: 168см Жин: 47 кг
Үүрэг: Гоцлол дуучин(lead vocalist), Гоцлол реппэр (lead rapper)
Кюүри
Тайзны нэр:Qri (큐리)
Жинхэнэ нэр:Lee Ji Hyun (이지현)
Төрсөн он сар өдөр:1986:12:12
Биеийн жин:41кг
Өндөр:162см
Үүрэг: Хоолой бүжигчин
Зарим дуу
Conner
Ethan
Kira
Tommy
Trent
= Эшлэл =
Ангилал:Охидын хамтлаг Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг
Сонгуулийн аян
Сонгуулийн аян (Англи: Election campaign) нь сонгуульд дэмжиж буй нэр дэвшигчийг сурталчлах олон талт үйл ажиллагаа юм.
Сонгуулийн амлалт
Сонгуулийн амлалт (Англи: Election promise) гэдэг нь сонгуульд ялахын тулд улс төрчийн ард иргэдэд амлаж буй амлалт юм.
Ангилал:Сонгууль
Аделаид
Аделаид (англиар Adelaide [ˈædəleɪd], оросоор Аделаида) — Австрал улсын Өмнө Австрал мужийн төв, саятан хот.
Цахим холбоос
Ангилал:Далайн боомттой суурин Ангилал:Саятан хот Ангилал:Өмнөд Австралийн суурин Ангилал:Австралийн их сургуулийн хот
Рене Адлер
Рене Адлер (René Adler; 1985 оны нэгдүгээр сарын 15-нд Лайпциг хотод төрсөн) — Германы хөлбөмбөгийн хаалгач бөгөөд «Хамбург» харъяалагддаг. 2008-2013 онд Германы шигшээн 12 гараалахдаа 2008 оны ЕАШТ-д оролцсон.
Замнал
Адлер Бундеслигийн анхны гараагаа 2007 оны хоёрдугаар сарын 25-нд тухайн үед лигийг манлайлж байсан «Шалькегийн» эсрэг хийсэн ба улирлын эцэст шилдэг хаалгачаар тодорсон юм. 2012 оны тавдугаар сарын 17-нд «Хамбург» багтай 5 жилийн гэрээ байгуулжээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Германы шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хаалгач Ангилал:Байер 04 багийн тоглогч Ангилал:Хамбург багийн тоглогч Ангилал:Зүүн Германы иргэн Ангилал:Германчууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Дэмьен Дафф
Дэмьен Энтони Дафф (Damien Anthony Duff, 1979 оны 3 сарын 2-нд төрсөн) нь Ирландын хөлбөмбөгчин юм. Тэрээр одоо Английн Премьер лигийн Фулхэм баг болон Ирландын шигшээ багт жигүүрийн хагас хамгаалагчаар тоглодог. Өмнө нь Блэкберн Роверс багийн бүрэлдэхүүнд Хөлбөмбөгийн лигийн цом;  Челси багийн бүрэлдэхүүнд Лигийн цом, 2 удаагийн Премьер лигийн аварга болж байсан бөгөөд 2009 оны зун хүртэл Ньюкасл Юнайтед багт тоглож байв.
Үзүүлэлт
374||52||35||5||29||7||54||5||492||69     374||52||35||5||29||7||54||5||492||69
2010 оны 11 сарын 13-ны байдлаар
!Нийт||81||7
Гадны холбоосууд
Ангилал:1979 онд төрсөн Ангилал:Ирландын хөлбөмбөгчин Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:Ирландчууд Ангилал:Дублины хүн Ангилал:1979 онд төрсөн
Сослан Тигиев
Сослан Тигиев (Сослан Вазноевич Тигиев; Тыджыты Вазнойы фырт Сослан; Soslan Vaznoyevich Tigiyev) - 2005 оноос хойш Оросыг орхиж Узбекистаны нэрийн өмнөөс барилдаж буй олимпын мөнгөн медальт чөлөөт бөхийн тамирчин.
Рамиз Алия
Рамиз Тафе Алия (Ramiz Tafë Alia, 1925 оны 10 сарын 18 – 2011 оны 10 сарын 7) нь Албанийг 1985-1991 онд удирдсан, тус улсын хоёр дахь бөгөөд сүүлчийн коммунист удирдагч, мөн коммунист дэглэм задарсны дараа 1991-1992 онд Албанийн ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажилласан улс төрч юм.
Ангилал:1925 онд төрсөн Ангилал:2011 онд өнгөрсөн Ангилал:Албанийн ерөнхийлөгч Ангилал:Албаничууд
Сослан Тигиев
Намтар
Сослан Тигиев October 12, 1983-нд Зөвлөлт Холбоот Улсын ЗСБНХОУ-ын өөртөө засах Умард Осетийн Владикавказ хотод осет гэр бүлд ихрийн өрөөсөн болон төржээ. Түүний ах Таймураз, ихрийн өрөөсөн Батраз хоёр бас л чөлөөт бөхөөр хичээллэдэг. Сослан Тигиев 74 кг жинд хүч үздэг. 2005 оноос Узбекистаны бөх болж Азийн АШТ-ий мөнгө (2005), Азийн наадмын хүрэл (2006) зэргээр амжилт нь чамбайрч ирээд бүр сайжирч 2008 онд олимпоос мөнгө, 2012 онд хүрэл медалийн эзэн болсон. Гэвч дараа нь сэргээш хэрэглэсэн байна гэдэг шинжилгээний хариу гарснаар 2012 оны 11 сарын 7-ны өдөр хүрэл медалиа хураалгасан.
Эшлэл
Ангилал:Узбекистаны бөх Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Узбекистаны олимпын оролцогч Ангилал:Сэргээшийн тохиолдол бөхөд Ангилал:Сэргээш Узбекистанд Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн Ангилал:Узбекчүүд Ангилал:1983 онд төрсөн
Every Teardrop Is a Waterfall
"Every Teardrop is a Waterfall" нь Английн Coldplay хамтлагийн бүтээл бөгөөд 2011 оны 6-р сарын 3нд дэлхий даяар худалдаанд гарсан. Их Британид энэ дуу нь 2 өдрийн дараа буюу 6-р сарын 5нд худалдаанд гарсан.
Энэ дуу нь Грэмми шагнал гардуулах ёслолын "Шилдэг рок дуу" болон "Шилдэг Рок гүйцэтгэл" төрлүүдэд нэр дэвшсэн. Энэ дуу нь өөртөө 1976 онд Петр Аллэн, Адреине Андерсон нарын зохиосон "I Go to Rio" дууны хэсгийг агуулсан.
Америкийн Billboard Hot 100 хөгжмийн жагсаалтанд 29-р байр хүртэл дэвшсэн бөгөөд худалдаанд гарсан эхний долоо хоногтоо 85,000 борлуулалт хийсэн. Улмаар энэхүү дуу нь 14-р байр хүртэл дэвшсэн. Их Британы дууны жагсаалтанд 6-р байр хүртэл дэвшсэн.
Энэхүү дуу нь BBC Radio 1, BBC Radio 2, BBC 6 Music, Absolute Radio болон Xfam радиогоор цацагдаж эхэлсэн.. Coldplay энэ дуугаа 6-р сарын 4нд Rock am Ring and Rock im Park фестивалд анх удаа амьдаар дуулсан. Энэ дуу мөн Apple компанийг үүсгэн байгуулагч Стив Жобстой салах ёс гүйцэтгэх арга хэмжээнд дуулагдсан.
Холбоосууд
Ангилал:Coldplay хамтлагийн дуунууд
Онгоц (салаа утга)
Онгоц гэдэг нь "урт гонзгор хэлбэртэй сав"-ыг илтгэх нэр болохоор дараах хуудсын аль нэгийг зааж байж болно.
Алтан гадас
Дараах утгуудын алийг ч зааж байж болно.
Killzone: Shadow Fall
Аллагын бүс: сүүдэр унах (Killzone: Shadow Fall) нь 2013 оны 11 сарын 15-нд худалдаанд гарсан, PlayStation 4-т зориулсан видео тоглоом юм.
Ангилал:2013 оны компьютерын тоглоом Ангилал:Нэгдүгээр хүн мэргэн бууч Ангилал:Шинжлэх ухааны уран зөгнөлт компьютерын тоглоом Ангилал:PlayStation 4-т зориулсан тоглоом
Утасгүй сүлжээ
Утасгүй сүлжээ (Wireless network) гэдэг нь 2 ба түүнээс дээш төхөөрөмж тархалтат долгион (spread spectrum division multiplexing) эсвэл OFDM(Orthogonal frequince division multiplexing) хувиргалтын технологи ашиглан утасгүй холбогдон мэдээлэл солилцох компьютерын сүлжээг хэлнэ. 1970 онд Хавайн их сургуульд туршигдаж эхэлсэн ба 1985 он гэхэд Америкын холбоо харилцааны зөвлөл болох FCC (Federal Communication Committee) энгийн хэрэглээнд зориулан долгионы үелзэлийг суллаж өгснөөр хоёр дахь үеийн төхөөрөмжүүд хийгдэж эхэлсэн. Энэ технологи 1997 он гэхэд IEEE -802.11 нэршилтэй стандарт болж батлагдсан. Утасгүй сүлжээний давуу тал нь хүссэн газраасаа сүлжээнд холбогдох, сүлжээний хүрээнд шилжилт хийж хөдлөх гэх мэт.
Xамрах хүрээ
Утасгүй сүлжээ нь дараах зүйлсээс шалтгаалан харилцан адилгүй зайд хүрч ажиллана.
Үүнд: Аль стандартын утасгүй сүлжээ байгуулсан Ямар төрлийн, ямар загварын замчлагч эсвэл хандалтын цэг ашиглаж байгаа Сүлжээ суурилуулсан газар орны байдал, барилгын хана, баганын материал хийц Энгийн 802.11b/g төрлийн сүлжээ нь дунджаар барилгын дотор орчинд 46-60 метр орчим, гадаа орчинд 300-500 метрт хүрч ажиллана. Төмөр бетонон эсвэл тоосгон зузаан ханатай барилгын хувьд энэ хамрах хүрээ дунджаар 25%-иар  буурдаг болно.
802.11a сүлжээ нь ихэвчлэн дээрх хэмжээний гуравны нэгтэй тэнцэх зайд хүрч ажилладаг.
Нэмэлт хүчтэй антеннтай замчлагч нь дээрх зайг 2-3 дахин нэмэгдүүлэхээс гадна мэдээлэл дамжуулах хурд нь ч нэмэгдэх боломжтой байдаг.
Эсвэл зарим төхөөрөмжийн антенныг илүү хүчтэй антеннаар солих боломжтой байдаг.
Бууцай
30 см хүртэл өндөр болж ургах ба тал тал тийш салаалсан навч нь 2-30 см урт, 1-15 см өргөнтэй. Навчис дундаас үр нь шигтгээ мэт хэд хэдээр гардаг. Бууцайн цэцэг шар ногоон өнгөтэй, 3-4 мм голчтой байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Хүнсний ногоо
Сонгууль
Сонгууль (Election) гэдэг нь ямарваа нэг хувь хүн өөрийн биеэр хараат бусаар, өөрийн бодлоор тодорхой түвшний олон нийтийн удирдлагыг (жишээлбэл Улсын их хурлын сонгууль) сонгох цогц үйл явц юм. Энэ нь 17-р зуунаас хойш төлөөллийн ардчиллыг хэрэгжүүлэх үндсэн оньс болсоор ирсэн юм. Сонгуулиар хууль тогтоох байгууллага, харьяа засгийн газар, шүүх, орон нутгийн засаглалуудыг бүрдүүлэхэд хэрэглэнэ. Энэ үйл явц нь бас ажил хэрэгч болон олон нийтийн байгууллагуудад хэрэглэгддэг.
Сандерлэнд (хөлбөмбөгийн баг)
Хөлбөмбөгийн Сандерленд баг (Sunderland Association Football Club) нь Английн хөлбөмбөгийн баг бөгөөд Премьер лигт зүүн хойд нутаг Тайн ба Уир тойргийн Сандерленд хотыг төлөөлөн тоглож буй. 1879 онд байгуулагдсан «Хар муурнууд» хочит Сандерленд баг нь хуучин «Хөлбөмбөгийн лигийн нэгдүгээр дивиз» нэртэйгээр болдог байсан дээд лигт зургаан удаа буюу 1892, 1893, 1895, 1902, 1913 болон 1936 онуудад түрүүлсэн бол «Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомд» хоёр удаа буюу 1937 болон 1973 онуудад түрүүлж байсан 1890 оны хөлбөмбөгийн лигийн гишүүн баг юм.
Сонгууль
Сонгууль нь хүмүүсийн ямар нэгэн нэгтгэлийн удирдаж буй албан тушаалтныг солиход ашигладаг хамгийн ардчилсан тогтолцоо гэж үздэг.
Сонгуулийн төрөл
Дахин сонгууль болон дахин санал өгөхийг хооронд нь хольж хутгаж болохгүй. Энэ нь хуулийн дагуу аль нэг сонгогдогч хэрэгцээт тооны санал аваагүй бөгөөд хуулиар хоёр дахь шатны сонгууль явуулахыг заагаагүй тохиолдолд учирч болно.
Сонгуулийн системүүд
Сонгууль явуулдаг үндсэн гурван систем байдаг: мажоритар, пропорционал болон холимог.
1. Пропорционал систем нь улс төрийн хүчнүүдийн /намууд/ рейтинг тогтоодог. Өөрөөр хэлбэл улс төрийн хүчнүүдийн авсан саналыг пропорцоор нь суудлыг нь хувиаралдаг.
2. Мажоритар гэдэг нь /франц гаралтай Majoritee/  олонхи гэсэн үг. Энэ системээр сонгогчид намуудыг бус тодорхой нэр дэвшигчийг сонгодог. Ийм системээр энгийн олонх буюу ердийн олонх /нэг ч болов санал илүү авсан бол/ санал авсан нэр дэвшигч суудал авдаг.
3. Холимог систем гэдэг нь пропорционал-мажоритар систем зэрэг ашиглахыг хэлнэ. Энэ нь зарим нэр дэвшигч намын жагсаалтаар зарим нь мажоритар системээр сонгогдохыг хэлнэ.
Жанжин баг
Жанжин баг нь Өмнөговь аймгийн Хүрмэн сумын харъяа баг юм.
Түүх
1923 онд "Цэцэрлэг мандалын " аймгийн Гурван сайхан уулын хошууг гурван сум болгон хувааж 2-р Хонгор сум буюу одоогийн Баяндалай, Хүрмэн, Ноён сум болгон хуваасан бөгөөд өрх айлуудыг багийн зохион байгуулалтад оруулсан байна. Энэ үест улсын хилийн харуул Цахир, Улаан дэл, Цохиогийн хэцээр байсан бөгөөд хил орчмоор нутаглаж байсан олон өрх айл сум багийн тодорхой харъяалалгүй үлдсэн байна. Ингээд 1933-1935 оны хооронд аймгийн төлөөлөгч хүүхдэй хэмээх Содномбалжир гэгч хүн хил орчмын өрх, айлыг нутгийн гүн рүү нүүлгэн шилжүүлж Хүрмэн сум 2-р Хонгор сумдад харъяалуулах шийдвэрийг гаргуулжээ. Хил орчмоор нутаглаж байсан 239 өрх, 519 хүн, 16329 толгой мал нүүж ирсэн байна. Энэ үед 1936 оны намар Баяндалай сумын 3-р баг нэртэй Зурамтайн хэцэд шинээр баг байгуулагдаж байсан нь одоогийн Жанжин багийн үүсэл үндэс байсан бөгөөд анхны багийн даргаар нь Жангаагийн Жагварал гэгч хүн ажиллаж байжээ.
Ингээд эх орны дайны дараа 1948 онд Баяндалай сумын 2-р багийг Хүрмэн суманд шилжүүлэх шийдвэр гарч тус Жанжины баг нь Дашцэрэн даргатай шилжин ирж Хүрмэн сумын 6-р баг болон Сухайн булагт буусан байна. Энд тун ч удалгүй Хэвтээгийн Цагаан толгойд бууж байгаад айл өрх хэт хэлтгий хол байсан учир дахин нүүж Босоогийн Шинэ усанд буужээ. Шинэ усанд конторын барилга барьж суурьшсан боловч тун удалгүй дахин нүүж Цохиогийн ар Хөх усанд буусан байна.
1950-аад оны дунд үеэс нэгдэлжих хөдөлгөөн өрнөж нэгдлүүд олноор байгуулагдаж эхлэх үеэр нутгийн иргэд 1958 онд тус багийг түшиглэн Хөх усанд "Шинэ жил" нэгдлийг байгуулсан байна. Тус нэгдлийн анхны даргаар Сэврэй сумын харъяат Дуламжав, нягтлан бодогчоор Хүрмэн сумын харъяат Нүдийн Даржаа нар ажиллаж байжээ. Энэ үеэр Засгийн газрын тогтоол гарч жижиг нэгдлүүдийг нэгтгэх шийдвэрээр " Шинэ жил " нэгдлийг Тулга багт байгуулагдсан "Сүхбаатарын зам" нэгдэлтэй нэгтгэн 1959 онд одоогийн сумын төв Цоохорын дэнжид төвлөрүүлсэн бөгөөд Жанжины 6-р багийг Хүрмэн сумын "Сүхбаатарын зам" нэгдлийн мал аж ахуйн 3-р  бригад болгон төвийг нь Хоолойн гашууны Улаан хаданд буулгаж байжээ.
Тус баг нь бригад болон өөрчлөгдөх үедээ 80 өрх айл, 251 хүнтэй, 18418 толгой малтай байснаас тэмээ 6253, адуу 908, үхэр 116, хонь 5319, ямаа 5822 байсан бөгөөд сумын мал сүргийн 41,4 хувийг эзэлж байсан байна. Бригадын анхны даргаар Жамцын Дашцэрэн ажиллаж байжээ. 1960 онд сум-нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан Совдын Бадмаа гуай, бригадын даргаар томилогдон ирсэн Бунтгарын Баяраа нар бригадын төвийг нүүлгэн Жанжин уулын ар Шаваг усанд буулгажээ. Энд буулгаад С.Бадмаа гуай "Ирээдүйд энд том суурин буй болж тэр цувраа гурван чулууны тэнд онгоц бууна" гэж Жанжины төвийн баруун дэнжид байх түгжээтэй гурван чулууг заан хэлж байсан гэдэг.
Ямартаа ч дахин нүүсэнгүй эндээ суурьшин улаан булан, агуулах, дэлгүүр, гуанз, халуун ус зэрэг барилга байшин баригдаж бригадын дарга, тоо бүртгэгч, хүний эмч, малын эмч, зоотехникч, аж ахуйн эрхлэгч, агент зэрэг орон тоотойгоор ажиллаж байгаад 1992 онд бригадыг татан буулгаж дахин багийн зохион байгуулалтанд оруулж багийн Иргэдийн Нийтийн хурал, багийн Засаг дарга, хүний бага эмч, малын эмч зэрэг ажиллагсадтай ажиллаж байна.
Газарзүй
Жанжин баг нь урд талаараа БНХАУ-тай 105 км газраар, зүүн талаараа Номгон сумтай, баруун талаараа Баяндалай сумтай, хойт талаараа Хүрмэн сумын Тулга багтай хиллэдэг, сумын төвөөсөө 85 километр алслагдсан, багаас урагш захын айлууд нь 80-100 километрт нутагладаг онцлогтой баг юм. Тус баг нь цаг уурын нилээд хүнд нөхцөлтэй говь, цөлөрхөг хөрстэй сийрэг, тархуу модлог ургамалтай хуурай, халуун уур амьсгалтай нутаг юм. Цохио, Цахир, Цагаан уул, Баяннуруу зэрэг томоохон уулс байхаас гадна Дөш, Бага уул,Их уул, Алтан ,Хар тээг, Жанжин, Босоо, Атгар, Ширүүн, Эрээн, Баруун Тасархай, Зүүн Тасархай зэрэг бэсрэг уулс мөн Сүмбэр, Хатан суудал, Зүрх, Мандал, Майхан тээг, Улаан хүрээ, Хожгор сондог зэрэг байгалийн өвөрмөц сонин тогтоц бүхий толгод уулс элбэг билээ. Монголд томоохон тооцогдох далайн түвшинээс дээш 1553 метр өргөгдсөн 10 гаруй км үргэлжлэх Хаяа бөгтийн элсэн уулс, Ухаа заг, Таван сухай, Гурван бөгтий, Дугуй заг, Нүхэн заг, Ухаа шивээ зэрэг заган шугуй, Зээргэнт, Халзан тээг зэрэг тал хөндий, Суугийн сухай, Сайн муу тоорой, Цувираа, Баянгол, Бүдүүн мод, Хайлаастай, Янзан, Тооройн гол зэрэг модтой хөндий сайрууд, Дөшийн шал, Хоолой- Тойрмын гүн, Хүрэн тойром, Гүн загийн тойром, Сэгтийн тойром зэрэг ус тогтдог томоохон тойрмууд багийн нутагт оршино.Хайлаас, тоорой, улиас, сухай, заг зэрэг модтой харгана, шаваг, тэсгэ, шээрэн, загсгал, бүйлс, цагаан бут, мөнх харгана, мөнх зээргэнэ зэрэг бутлаг ургамалтай. Нутгийн ихэнх хэсгийг бударгана, багалуур, заг буттай цөлөрхөг хэсэг эзлэх ба нутгийн зүүн болон зүүн хойт хэсгээрээ монгол, хазаар, таана зэрэг нарийн өвслөг ургамал голлосон хээрийн хөрстэй газар юм. Улаан, цагаан гоёо, цулхир, зээргэнэ, чихэр өвс, лидэр, хулангийн ундаа, ортууз зэрэг эмийн ач холбогдолтой ургамалууд ургана.
Мал сүрэг
Тэмээн сүрэг
Баг, бригадын дарга
Тус багийн үүсэл хөгжлөөс харвал анх Зурамтайн хэцэд байгуулагдсан Баяндалай сумын 3-р багийн дарга Жангаагийн Жагварал нь Жанжин багийн анхны дарга гэж үзэж болох юм. Баяндалай сумаас шилжин Хүрмэн сумын харъяат баг болох хугацаанд дөрвөн хүн даргаар нь ажиллаж байсан ба Хүрмэн суманд шилжин суурьшихдаа багийн даргаар нь Жамцын Дашцэрэн ажиллаж байжээ. Багийн даргаар Жамцын Дашцэрэн гурван удаа Сэрээгийн Цогоо, Түдэвийн Түмэндэлгэр, Баатарын Ганболд нар хоёр удаа сонгогдон ажиллаж байсан байна. Багийн түүхэн хугацаанд Ж.Дашцэрэн 17 жил, С.Цогоо 11 жил багийн даргаар ажилласан нь хамгийн олон жил ажилласан байна.
Багийн орлогч дарга, туслах, нийгмийн ажилтан
Багийн түүхэн хугацаанд багийн орлогч дарга гэсэн орон тоо зарим үед байсан бөгөөд энэ ажилд Борын Шинэхүү, Сэмжидын Очир, Дамбын Аюуш зэрэг хүмүүс нилээд олон жил ажилласан баримт байна. 2006 оноос энэхүү алба багийн туслах ажилтан нэртэй болж Бээжинхүүгийн Галхүү,Чойнхорын Ичинхорлоо нар ажиллаж байгаад 2012 оноос багийн нийгмийн ажилтан нэртэй болж уг албыг Даваанямын Болдбаатар хашиж байсан байна.
Багийн ахлах ухуулагч, бригадын намын хэсэг
Багийн зохион байгуулалтанд байхад багийн ахлах ухуулагч гэж байгаад бригадын зохион байгуулалтанд ороход  бригадын намын хэсэг нэртэй болсон энэхүү  ажилд Цэмбэлийн Галсанням, Эрэгдэнсүрэн, Хулганы Норов, Дондогдуламын Аюурзана, Содномын Цэвэг, Юндэнгийн Данзан-осор, Думаагийн Дагвадорж, Аюушийн Цэдэвсүрэн, Мягмарын Хумбан нарын хүмүүс ажиллаж байсан баримт байна.
Бригадын тоо бүртгэгч
Жанжин багийг түшиглэн " Шинэ жил " нэгдэл байгуулагдан тус нэгдлийн нягтлан бодогчоор Нүдийн Даржаа ажиллаж байгаад бригад буй болсноос хойш Дашийн Лувсандаш, Жагдалын Сумъяа, Бүлтүүш, Хоролын Жамбалсүрэн, Хоролын Сумъяа, Аюурзанын Энэбиш, Аюушийн Цэдэвсүрэн, Довчингийн Хамархүү, Мягмарын Хумбан, Лувсанцэрэнгийн Баттулга, Сумъяагийн Бямбажав нарын хүмүүс ажиллаж байжээ.
Баг, бригадын хүний эмч
Жанжин багийн анхны хүний эмчээр бага эмч Бодон гэгч 1955 оноос ажиллаж байсан бөгөөд түүнээс хойш Жүрмэд, Цэнгэл, Ч.Должин, Д.Отгон, Сумъяагийн Бямбаа, Цагааны Бүдээ, Довдондоржийн Намгир нарын хүмүүс ажиллаж байснаас Д.Намгир тус багт тасралтгүй 34 жил хүний эмчээр ажилласан байна.
Малын эмч,санитарч
Жанжин багт малын санитарчаар улаан хэмээх Гэндэн, Цэндийн Гочоо, Жаалайн Хорол, Хоролын Сумъяа нарын хүмүүс ажиллаж байсан бөгөөд анхны малын бага эмчээр Дашлхагва гэдэг хүн ажиллаж байжээ. Мөн малын эмчээр Дэчинлхүндэв, Думаагийн Дагвадорж, Сэрээгийн Цогоо, Баатарын Ганболд нарын хүмүүс ажиллаж байснаас С.Цогоо 17 жил малын эмчээр тасралтгүй ажилласан нь хамгийн олон жил ажилласан нь байна.
Бригадын зоотехникч
Жанжин бригадад 1975 оноос зоотехникч ажиллаж эхэлсэн бөгөөд анхны зоотехникчээр Дэндэрийн Бээжинхүү ажиллаж байсан байна. Мөн дараагаар нь Намжмаагийн Адъяа, Тогтохын Цэвэлсүрэн нар ажиллаж байжээ. Д.Бээжинхүү тус бригадад 12 жил тасралтгүй зоотехнич хийсэн нь хамгийн удаан ажиллажээ.
Бригадын аж ахуйн эрхлэгч
Жанжин багийг бригад байх үед аж ахуйн эрхлэгчээр Борын Шинэхүү, Дагиймаагийн Түдэв, Цэндийн Гочоо, Норжинсүрэнгийн Чимэд, Дагвын Адьзана, Лувсанцэрэнгийн Баттулга, Хоролын Жамбалсүрэн, Лхамсүрэнгийн Лхажав, Пэлмаагийн Баттулга, Очирын Даш нарын зэрэг хүмүүс ажиллаж байсан байна.