cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эрхүү
Түүх
1821 онд Сперанскийн шийдвэрээр Сибирь хоёр хуваагдахад Дорно Сибирийн амбан захирагчийн газар Эрхүүд төвхнөж байв. XIX зуунд I Николай хааныг унагахаар тэмцсэн Декабристуудын бослого дарагдсанаар зураач, ноён, төрийн зүтгэлтэд буруутаж Сибирьт цөлөгдсөн. Тэдний ихэнх нь Эрхүүд төвлөж барилга байшин, уран бүтээлээ туурвин соёлыг түгээсэн нь өнөөдөр Эрхүүгийн содон үзэмж болон үлджээ. 1896 онд цахилгаанд холбогдож, 1897 онд төмөр зам бүрэн тавигдаж галт тэрэгний өртөөтэй болсон байна.
Эрхүү хот нь 1922-1930 онд Монгол-Буриадын автономит нутгийн, 1930 оноос Дорнод Сибирийн тойргийн, 1937 оноос Эрхүү хягзаарын төв байсан байна.
1958 онд Эрхүүгийн усан цахилгаан станц ашиглалтад орсон. Ихэвчлэн модон, нэг давхар хэвээр байсан хот 1960-1970-аад онд орон сууцууд барьж, аж үйлдвэрийн томоохон бүтээн байгуулалт өрнөсөн байна.
1990 оноос ЗХУ задран унаж, зах зээлийн эдийн засагт шилжсэний дараа хотын ихэнх үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд буруу аргаар хувьчлагдаж шинэ нөхцөлд өөрчлөн байгуулалт хийж чадалгүй үүдээ барьж, дампуурсан байна.
Газар зүй
Эрхүү хот улсын нийслэл Москвагаас 5185 км, Байгал нуураас баруун хойш 72 км зайд Енисей мөрөнд цутгадаг Ангар мөрний эрэг дээр оршдог. Эрхүүгийн УЦС-ын хэсэгт мөрөн 580 м өргөн болдог. Хотын нэрийн анхдагч утга болсон Иркут гол хотын баруун урдаас ирж Ангар мөрөн д цутгадаг. Ангар хотыг зүүн эрэг, баруун эрэг гэж хоёр хуваана.
Уур амьсгал
Эрхүү зундаа халуун, өвөлдөө хүйтэн. VII сард дунджаар +18°C, ихдээ +37.2°C, I сард дунджаар −18°C, туйлдаа −49.7°C хүрнэ.
Зам тээвэр
Сибирийн төмөр зам, Сибирийн хурдны зам (M53, M55) Эрхүүгээр дайрна. Төмөр замаар Монгол улстай холбогдоно. Эрхүүгийн нисэх буудалд олон улсын нислэг буудаг.
Хүн ам зүй
thumb|left|Ангар мөрний эрэг хавийн зураг thumb|right|Нисэх онгоцноос Эрхүүг харахад thumb|right|1746 онд баригдаж гүйцсэн дуган thumb|right|Нийтийн тээврийн троллейбус
Эрхүү хотод 2013 онд 606 мянган хүн оршин сууж байна. 2010 оны тооллогоос үндэслэвэл 91.8 хувь нь орос, 2.3 хувь буриад, 1.1% украйн, 0.8% татар ард байгаа ажээ.
Ах дүү хот
Эрхүү дараах хотуудтай ах дүүгийн харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлжээ:
Зүүлт, тайлбар
Ангилал:Ангар мөрний суурин Ангилал:Дотоодын боомттой суурин Ангилал:Оросын их сургуулийн хот Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл Ангилал:Оросын хот  Ангилал:Эрхүү мужийн суурин Ангилал:1661 онд байгуулагдсан
Монголын тэгш өндөрлөг
Монголын тал хээр нь Төв Азид орших тал хээр бөгөөд өндөр уулс хосолсон томоохон тэгш өндөрлөгүүдийн нэг бөгөөд монгол үндэстэн оршин суудаг. Энэхүү тэгш өндөрлөгт Монгол Улс, Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон болон Оросын холбооны нэгж болох Тува орон зэрэг улсууд оршдог. Монголын тэгш өндөрлөг нь Төв- ба Дорнод Азийн бүсэд орших хамгийн том Төвөдийн өндөрлөгийн дараа ордог бөгөөд далайн түвшнээс дээш 900-1500 метр орчим өндөр бүхий өмнөд болон зүүн өмнөд хэсэгтээ говийн элсэрхэг бүсээр хүрээлэн оршино. Хур тунадас бага, температурын зөрүү ихтэй, эрс тэс уур амьсгалтай нутаг болно.
Байршил ба цаг уур
Тус тэгш өндөрлөг нь ойролцоогоор 2.000 × 1.000 километр бараг дөрвөлжин хэлбэртэй нутаг ба Тэнгэр Уулаас Өвөр Монголын зүүн хойд зүгт байх Их Хянганы нуруу хүртэл үргэлжилнэ. Өмнө зүгт Наньшань уулс ба Шар мөрөн дэх Ордосын тэгш өндөрлөгөөр хязгаарлагдана. Зүүн урд зүгтээ түүний бэл нь 200 орчим км Бээжинд дөхөж очно. Умард зүгт монголын Алтай-, Хангайн нуруу болон зүүн зүгт Байгал нуураар хязгаарлагдана.
Энэхүү уртаашаа сунасан, овгор ихтэй тэгш өндөрлөг нь говь хээрийн бүсийн шинж бүхий маш хуурай уур амьсгалтай юм.
Хөрсөн доорх баялаг
Монголын тэгш өндөрлөг нь газрын доорх ашигт малтмалын хэмжээгээрээ дэлхийд тэргүүлэх баялагтай. Үүнд: зэс, алт, мөнгө, алмааз, төмрийн хүдэр, хайлуур жонш, чулуун нүүрс, силикат, доломит, фосфорит, цагаан тугалга, цайр, гянт болд (вольфрам), молибден, уран, газрын ховор металл, газрын тос зэрэг байна. Говийн өмнөд хэсэгт нь магадгүй дэлхийн хамгийн том зэсийн баяжмалын орд байх ба олборлолт хийгдээгүй өөр олон баяжмалын орд газрууд бий. Ар Монгол, Өвөр Монголын аль алинд нь нийт газар нутгийн зөвхөн гуравны нэг хэсэгт л геологийн судалгаа (2017 оны байдлаар) хийгдсэн байна. Одоогийн байдлаар 6000 гаран орд газарт 80 орчим эрдэс бодис байгааг олж тогтоожээ.
Эшлэл
Ангилал:Азийн бүсчлэл Ангилал:Монголын газар зүй Ангилал:Сибирийн газар зүй Ангилал:Өвөр Монголын газар зүй Ангилал:Төв Ази Ангилал:Дорнод Ази Ангилал:Монголын тэгш өндөрлөг Ангилал:Азийн газрын гадаргуу
Halo 3: ODST
Хало 3: ODST (Halo 3: ODST) нь 2009 оны 9 сарын 22-нд худалдаанд гарсан, Xbox 360-т зориулсан видео тоглоом юм.
Ангилал:2009 оны компьютерын тоглоом Ангилал:Halo Ангилал:Нэгдүгээр хүн мэргэн бууч Ангилал:Xbox-One-д зориулсан тоглоом Ангилал:Xbox 360-д зориулсан тоглоом Ангилал:Windows-д зориулсан тоглоом Ангилал:Шинжлэх ухааны уран зөгнөлт компьютерын тоглоом Ангилал:Өргөтгөлтэй компьютерын тоглоом
1989 оны улсын наадмын бөх барилдаан
1989 оны (Ардын хувьсгалын 68 жилийн ойн) улсын наадамд газар газрын 512 бөх уран мэхийг уралдуулан хийж, хүчийг үзэн барилдсанаас Хэнтийн Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ арслан түрүүлж, Увсын Одвогийн Балжинням арслан үзүүрлэжээ.
Эх сурвалж
Ангилал:Улсын наадмын барилдаан
Ирвэс
Ирвэс (Uncia uncia буюу Panthera uncia) Төв Азийн уул нуруудаар тархсан дунд зэргийн биетэй мийнхэн овгийн зүйл. Энэ зүйлийн ангилал өөрчлөгдсөөр ирсэн бөгөөд таксономийн нэршил нь одоо ч тодорхойгүй.
Судалгаанаас үзэхэд хоолойнд байдаг архирахад шаардлагатай морфологийн нэгэн шинж байдаггүй учир архирч чаддаггүй.
Тодорхойлолт
Ирвэс ийн овгийн бусад том биетэй зүйлүүдээс биеэр бага боловч төстэй. Биеийн жин 27-54 кг, урт 74–130 см-ийн хооронд хэлбэлзэнэ. Сүүл нь бараг ийм урттай.
Ирвэс ихэр зулзага төрүүлэх нь маш цөөн. Хааяа ихэр зулзага төрүүлэхдээ 2-оос дээшилдэггүй.
Ирвэс зузаан үстэй, суурь өнгө нь утаан саарлаас, гандуу шаравтар өнгөтэй, хэвлий нь цагаавтар. Бараан саарал, хар цагирган толботой, толгой дээрээ жижиг толботой бол, хөл, сүүл нь том толботой.
Цахим холбоос
Ангилал:Мийнхэн
Панайотис Коне
Панайотис Гиоргиос Коне (Παναγιώτης Γεώργιος Κονέ, 1987 оны долоодугаар сарын 26-нд Албанийн Тирана хотод төрсөн) — Грекийн хөлбөмбөгчин бөгөөд Болонья болон Грекийн шигшээд тоглодог.
Замнал
Конегийн аав ээж Албаничууд бөгөөд Грект суурьшиж иргэншил сольжээ. Олимпиакосын 17 настай Конег францын Ланс 400,000 еврогоор академидаа элсүүлэв. Жилийн дараа нутгийн АЕК-тай мэргэжлийн гэрээ байгуулсан ч мандаж чадаагүй. АЕК-ийн хүсэлтээр Ираклист ирсэн Коне хоёр жилд лигийн 49 тоглолтонд 8 гоолджээ. 2010 оны долоодугаар сард италийн Брешиатай гэрээлжээ. Брешиагаас 1 жил Болоньяд зээлээр тоглож 2012 онд жинхэлсэн.
Шигшээ
Коне Грекийн шигшээд 2010 оны арваннэгдүгээр сарын 17-нд Австритай тоглоход анх тогложээ. Евро-2012 тэмцээний бүрэлдэхүүнд нэр дэвшсэн ч нутагтаа үлдэж байлаа.
Холбоос
Ангилал:1987 онд төрсөн Ангилал:Грекийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Болонья багийн тоглогч Ангилал:Брешиа багийн тоглогч Ангилал:Ираклис багийн тоглогч Ангилал:Грекчүүд
Долж тойрог
Долж тойрог (Judeţul Dolj) — Румыны нэгдүгээр зэргийн нутаг, 618,335 хүнтэй тойрог («жудец»).
Цөмийн Шинжилгээний Нэгдсэн Институт
Цөмийн Шинжилгээний Нэгдсэн Институт (орос. Объединённый институт ядерных исследований, ОИЯИ) нь ОХУ-ын Москва мужийн Дубна хотод байрладаг, Оросын цөмийн судалгааны төв болно. Тус төв нь 5500 ажиллагсадтай, 1200 судлаачидтай, үүнээс 1000 орчим нь 18 гишүүн орнуудын эрдэмтэд байдаг. Институт нь онолын физик, энергийн физик (эгэл хэсгийн физик), хүнд ионий физик, нягтруулсан материйн физик, цөмийн реакц, нейтроны физик, мэдээллийн технологийн гэсэн долоон лабраторитой.
Төвд ашиглагддаг гол төхөөрөмжид нь нуклетрон хэт дамжуулагч хурдасгуур (эгэл энерги: 7 GeV), гурван изохроник циклотрон (120, 145, 650 MeV), фазатрон (680 MeV), синхрофазатрон (4 GeV) багтана. Энэ төвд мөн хурдтай пульсийн реактороор (1500MW) 19 дэд салбраар нейтроны урсгалыг хүлээн авдаг.
Энэ төвд Монголын цөмийн физикчид 1960-аад оноос эхлэн хамтран ажиллаж цөмийн физикийн шинжлэх ухаанд чухал хувь нэмрээ оруулсаар ирсэн.
Бичлэг
Ангилал:Оросын судалгааны хүрээлэн Ангилал:Цөмийн судалгааны төв Ангилал:ЗХУ-ын шинжлэх ухаан Ангилал:Москва муж Ангилал:Цөмийн физик
Програмчлалын хэлний жагсаалт
Одоо хэрэглэж буй, өнгөрсөн үед хэрэглэгдэж байсан гол программчлалын хэлнүүдийн Латин үсгээрх жагсаалт.
Z
! ! Ангилал:Мэдээлэл зүйн шинжлэх ухааны жагсаалт
Halo: Reach
Хало: Рич (Halo: Reach) нь 2010 оны 9 сарын 14-нд худалдаанд гарсан, Xbox 360-т зориулсан видео тоглоом юм.
Ангилал:2010 оны компьютерын тоглоом Ангилал:Xbox 360-д зориулсан тоглоом Ангилал:Нэгдүгээр хүн мэргэн бууч Ангилал:Halo Ангилал:Шинжлэх ухааны уран зөгнөлт компьютерын тоглоом
Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)
Монгол Ардын Хувьсгалт Нам нь 2010 онд байгуулагдаж, 2021 онд татан буугдсан, Монгол Улсын улс төрийн нам байв. Монгол Ардын Нам 2010 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам хэмээх нэрээ өөрчлөхөд, түүнийг нь эсэргүүцсэн хүмүүсийг нэгтгэж, Монгол Улсын 3 дахь ерөнхийлөгч асан Намбарын Энхбаяр тус намыг байгуулжээ. 2011 онд Улсын Дээд Шүүхэд бүртгэгдсэн. Улмаар 2021 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнө Монгол Ардын Намтай нэгдэх тохиролцоонд хүрснээр, Улсын Дээд Шүүх 2021 оны 5 сарын 28-нд тус намыг татан буулгах шийдвэр гаргасан.
2012 оны УИХ-ын сонгууль
Байгуулагдсаныхаа дараах анхны сонгуульд тус нам Монгол Үндэсний Ардчилсан Намтай "Шударга ёс" эвслийг байгуулж оролцсон бөгөөд 11 суудал аван, улс төрийн гуравдагч хүчин болж, хамгийн олон суудал авсан Ардчилсан Нам, мөн Иргэний Зориг-Ногоон Намтай хамтран эвслийн засгийн газрыг бүрдүүлэн ажиллаж байв. Тус сонгуульд Шударга ёс эвсэл мажоритар тойргоос 3, пропорционал тойргоос 8 суудал авсан бөгөөд үүнээс Зангадын Баянсэлэнгэ, Дэндэвийн Тэрбишдагва, Чүлтэмийн Улаан, Октябрийн Баасанхүү, Цэрэндашийн Оюунбаатар нар МАХН-ын нэрээр намын жагсаалтад багтаж, УИХ-ын гишүүн болсон.
2013 оны ерөнхийлөгчийн сонгууль
МАХН 2013 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд Нацагийн Удвалын нэрийг дэвшүүлсэн. Ийнхүү тэрээр Монгол Улсын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж өрсөлдсөн анхны эмэгтэй хүн болж, 80563 санал буюу нийт сонгогчдын 6,5%-н дэмжлэгийг хүлээж байв.
2016 оны УИХ-ын сонгууль
Энэ удаагийн сонгуульд, Орхон аймагт нэр дэвшиж өрсөлдсөн Октябрийн Баасанхүү ганцаараа намдаа суудал авчирсан.
2017 оны ерөнхийлөгчийн сонгууль
Тус нам 2017 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд Сайнхүүгийн Ганбаатарын нэрийг дэвшүүлсэн бөгөөд тэрээр ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнөхөн тус намд элсэж, намын дэд даргаар сонгогдоод байсан юм. Ганбаатар 409899 сонгогчийн санал (30,19%) авснаар МАН-аас нэр дэвшигч Миеэгомбын Энхболдоос 1849-хөн хүний саналын дутуугаар хасагдсан.
2020 оны УИХ-ын сонгууль
МАХН 2020 оны УИХ-ын сонгуульд Иргэний Зориг Ногоон Нам болон Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Намтай хамран "Та бидний эвсэл" хэмээх нэрээр орлцсон бөгөөд Орхон аймгийн 20-р тойрог өрсөлдсөн Сайнхүүгийн Ганбаатар ганц суудал авсан.
Ангилал:Монголын нам Ангилал:Социал демократ нам Ангилал:2010 онд байгуулагдсан Ангилал:2021 онд татан буугдсан
Танк
Танк нь гинжтэй хуягт байлдааны техник бөгөөд хөдөлгөөнт операци, тактикийн шинжтэй довтолгоо, хамгаалалтын чадавхийг хослуулсан фронтын шугамын байлдааны хэрэгсэл юм. Галын хүчийг эргэлдэгч бууны цамхагт байрлах том калибрын үндсэн буу, хоёрдогч пулемёт хоёр бүрдүүлнэ. Харин хүнд хуяг болон хаа сайгүй явах хөдөлгөөний чадавхи нь танк болон түүний багийг хамгаалж, тулалдааны талбарт хуягт цэргийн гүйцэтгэдэг бүхий л гол үүргийг хэрэгжүүлэх боломжоор хангана.
Түүх
1904 онд өөрөө явагч хуягт машиныг Австрид зохион бүтээжээ. Уг машиныг цэргийн дарга, өндөр зэрэглэлтэй улс төрчдийн амь насыг хамгаалах зориулалтаар үйлдвэрлэж эхэлсэн байна. Үүний дараа английн эрдэмтэд танк зохион бүтээх ажилд идэвхтэй оролцож 1916 онд анхны хуягт танкийг хөдөлгөсөн байна. Соммын тулалдааны үеэр Их Британий арми Уинстон Черчиллийн шууд удирдлаган дор 2600 орчим танкийг үйлдвэрлээд байсан нь тухайн цаг үедээ дэлхийн хамгийн хүчирхэг хуурай замын армийг үүсгээд байв. Дэлхийн нэгдүгээр дайны үед британичууд окопны байлдааны гацаанаас гарахын тулд танкийг анх бүтээж, байлдаанд хэрэглэжээ. Анх Соммын тулалдаанд цөөн тоогоор гаргаж ашигласан. Танкийг анх бүтээж байхдаа зэвсэг гэж танигдуулахгүйн тулд Месопотамын аян дайнд хэрэглэх ус тээвэрлэгч байдлаар зохион бүтээж байсан бөгөөд хийж буй зүйлээ "танк" ("water tank" буюу "ус нөөцлөх сав" гэсэн утгатай англи үгээр) гэж нэрлэж байв. Үүнээс гадна нэрийн гарлын талаар хоёр ч өөр санал байдаг. XV зууны дунд үед нэрт зохион бүтээгч Леонардо да Винчи бүтээлийнхээ нэгэн хэсэгт өөрөө явагч гинжин техникийг зурж, хэрхэн ажиллах техникийн дэс дарааллыг бичсэн байдаг. Үүнээс Английн зөгнөлт зохиолч Уейлс санаа авч “Газрын төмөр хуягт” нэртэй өгүүллэгээ бичиж байв. Түүний бүтээл танкны эд ангиудыг нарийн дүрсэлж бичсэн зохиол байжээ. Чухамдаа санаандгүй бичсэн түүний зохиол ирээдүйн танк бий болоход чухал үлгэр болсон юм.
Тухайн үед Герман Улс нь армидаа танкгүй байсан учир Английн инженерүүдийг хөлсөлж A-7V нэртэй танк зэвсэглэлдээ нэвтрүүлсэн ч Дэлхийн нэгдүгээр дайны төгсгөл үе тохиож уг танкны байлдах чадвар төдийлөн туршигдаагүй юм.
Америк, Итали зэрэг орнууд Британи, Францаас их хэмжээний танк худалдан авч байв. Харин оросууд тусдаа бие даан танк зохион бүтээх ажил өрнүүлж “Вездеход”,”Небденко” нэртэй хоёр танкны төрлийг үйлдвэрлэх болжээ.
Дэлхийн хоёр дайны хооронд танкийн загвар, тактикийн чадвар тун хурдацтай сайжирч, дэлхийн II дайны үеэр танкийн шинэчлэлийн өрсөлдөөн идэвхтэй өрнөх болов.Танк нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед асар их үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Зөвлөлт Холбоот Улсад дайны турш хэрэглэж байсан хамгийн шилдэг танк нь Т-34 ба КВ юм. Түүнийг бүтээснээр танкны сонгодог загвар үүсчээ. Ерөнхийдөө XX зууны хагаст танкын өрсөлдөөн Т-34 болон Барс танкны хооронд явагдсан.Т-34 нь Улаан армийн зэвсэглэлд 1939 онд орсон ба Эх орны дайны хуягт техникийн үндэс нь болсон юм. Дэлхийн II дайны хамгийн олон тооны танкийг Т-34 гэх ба түүнийг Михаил Ильич Кошкины удирдсан олон зохион бүтээгч, инженерүүдийн Харьковт хийсэн бүтээл байжээ.Мөн хамгийн нэр цуутай ч бас хамгийн “үл танигдсан” танк юм. Фашист Германыг ялсан ялалтын нэг бэлгэдэл нь Т-34. Дайны эхэн үеэр немцийн танкийн эсрэг хэрэгсэл түүнийг устгаж чадахгүй шахуу байлаа. Зузаан хуяг, хуягийн ер бусын налуугаар уг танк давуу талаа авсан байв. 1941 онд Германы танкуудаас Т-34 хамаагүй давуу байсанд маргах зүйлгүй. Гэхдээ хэд хэдэн сул тал байлаа. Дурангийн чанар сайн биш. Танкийн дарга нь сумлагчийг хамтран хийж байсан ба орчны хяналт нь хязгаарлагдмал, дотор цамхагийн дотор (76 мм-ийн их буутай Т-34-ийн хувьд) зай ихээхэн давчуу ашигтай тусгал 300 метрийн дотор зайд Германы (Panzerkampfwagen T-VI "Тiger") "Барс"-ийн хуягийг нэвтэлж чадахаар байсан бөгөөд Германы Барс танкуудад дарга нь сумлагчийг хийж байгаагүйгээс өөрөө байлдааны талбарыг бүрэн хянах боломжоор илүү, 1000 метрээс багагүй зайнаас буудлага хийж Т-34 ийг сөнөөх бололцоотой байжээ. Германы танкууд дайны турш Т-34-ийг маневр,хурдаараа гүйцээгүй билээ. Я.Е.Вихман, И.Я.Трашутин хоёрын бүтээсэн В-2 дизель хөдөлгүүр нь уг танкийн хурдыг хаа ч байхгүйгээр нэмэгдүүлж өгсөн ба түлш голдоггүй, хэмнэлттэй байжээ.
Өнөө үед танкийг дангаар нь ашиглах нь ховор бөгөөд гол төлөв явган цэргээр дэмжүүлсэн хуягт танкийн анги болгон зохион байгуулах болсон. Явган цэрэг танкийг дагахдаа хуягт тээврийн хэрэгсэл буюу явган цэргийн байлдааны техникт сууж болно. Түүнчлэн хуягт танкийн ангийг тагнуулын ба дайрагч бөмбөгдөгч нисэх онгоц, байлдааны нисдэг тэрэг дагалддаг.
Их чадавхи, олон талт хэрэглээтэй тул байлдааны танк орчин үеийн армиудын нэг гол бүрэлдхүүн хэсэг гэж тооцогддог. Гэхдээ уламжлалт бус, хүч тэнцвэргүй байлдаан зонхилох болсон, танк устгах зориулалтын зэвсэг техник олноор нь зохион бүтээгдэж хуягт танкийн хүчний ашигтай талд эргэлзэх хандлагатай болсон. Танкийг XXI зууны хэрэгцээнд нийцүүлэн хөгжүүлэхийн тулд судалгаа, туршилтын ажил хийгдсээр байгаа билээ.
Боди Алаг хаан
Боди Алаг хаан 1504 оны хөхөгчин үхэр жил төрж, 1547 оны улаагчин хонин жил таалал төгсчээ. 1519 оны цагаан луу жил хаан ор суусан. Хаан 42 насалжээ. Тэрээр Батмөнх Даян хааны хүү Улсболдын ууган хүү юм. Даян хаан түүнийг хаан ширээ залгамжлагчаар тодруулсан. Даян хааныг нас барсны дараа Боди Алаг хаан Монголыг удирдахад туршлага бага, мөн дэндүү залуу байсан учраас Барсболд өөрийгөө хаан гэж зарлав. Гэсэн хэдий ч Боди Алаг өөрийн хааны хэргэм зэргийг Барсболдод тийм ч амар өгөхийг хүссэнгүй. Тухайн үеийн монголчууд дайн тулаанаас үнэхээр залхаж, энх тайвныг хүсэмжлэх болсон. Тиймээс туршлагатай сайн хаан хэрэгтэй байв. Хэдий тийм боловч Даян хааны дөрөв дэхь хөвгүүн Боди Алаг хаанд дагаар орсноор Боди Алаг хаан Барсболд жононгоос илүү хүчтэй болж, Барсболд жонон цус урсгахаас татгалзан буулт хийснээр гурван жил үргэлжилсэн хаан ширээний төлөөх тэмцэл төгсөж, Боди Алаг Монголын хаан ширээнд суув.
Улс төрийн үйл ажиллагаа
1547 он буюу "хонин жилийн долоон сарын аравнаа Жодулун өндөрт тэнгэр болов."
Латин хэл
Латин хэл ( Латинаар lingua latīna) нь итали хэлнүүдийн нэг гэж тооцогддог. Лаций болон Эртний Ромд эртний грек хэлний нэгэн адил хэрэглэж ирсэн хэл. Ромын байлдан дагуулалтаар латин хэл Газар дундын тэнгис, Европын ихэнх хэсэгт тархжээ. Каталан, франц, итали, португал, румын, испани зэрэг Роман овгийн хэлнүүд бүгд латин хэлнээс гаралтай бөгөөд өөр олон хэл, ялангуяа Европын хэлнүүд шинжлэх ухаан хөгжих явцад үгийн сангаа латин хэлнээс их баяжуулсан ажээ. XVII зууныг хүртэл латин хэл төв ба баруун Европын шинжлэх ухаан, эрдэм шинжилгээний олон улсын хэлний үүрэг гүйцэтгэж байгаад аажмаар ярианы амьд хэлнүүдэд шахагджээ. Латин хэл нь өнөөдөр Ватиканд хэрэглэгдэж байгаа бөгөөд Ромын Ромын Католик шашны сүмийн албан ёсны хэл бөгөөд ёслол мөргөлийн үеэр хэрэглэдэг байна.
Сонгодог латин хэл нь Цицерон (МЭӨ 106-43), Цезарь (МЭӨ 100-44) нарын зохиолуудад синтаксис, Вергилий (МЭӨ 70-19), Горац (МЭӨ 65-8) ба Овид (МЭӨ 43 - МЭ 18) нарын яруу найргийн зохиолуудад хамгийн тод илэрхийлэлтэй гардгийг хэлдэг байна.
Дундад зууны эсвэл Христийн шашинтай латин бол юуны түрүүнд шашны уншлагын текстүүд - дуулал, дуулах, залбирал хийхэд ашигладаг юм. 4-р зууны төгсгөлд Стридоны Иероним Библийг бүхэлд нь латин хэл рүү хөрвүүлсэн. Вулгата гэж нэрлэгддэг энэхүү орчуулга нь 16-р зуунд Трентийн Католик сүмд эх хувьтай дүйцүүлэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн байв. Түүнээс хойш латин хэлийг эртний еврей, эртний грек хэлтэй хамт Библийн ариун хэлний нэг гэж үздэг болсон.
Цахим холбоос
Ангилал:Мөхсөн хэл  Ангилал:Дан ганц хэл Ангилал:Итали хэл
Ярра гол
thumb|right|250px|[[Мельбурн хотын дундуур урсах Ярра гол]] thumb|right|150px|Кэйнс гүүрэн дээрээс харагдах байдал Ярра гол (Yarra River) нь Австралийн Викториа мужийн өмнөд хэсгээр урсах гол юм. Мужийн төв Мельбурн хотыг дайран өнгөрнө. 242км орчим урттай.
Газар зүй
Ярра Рэйнжес Үндэсний Хүрээлэнгийн намгархаг газраас эх авна. Мельбурн боомтоор Порт Филиппийн буланд цутгана.
Дээд Яррагийн далан нь Мельбурн хотын усны хэрэгцээний ихэнхийг хангадаг.
thumb|600px|Зүүн талд нь [[Мельбурны бизнесийн төв дүүрэг, баруун талд нь Саутбанк дүүрэг харагдаж байна.]] thumb|600px|
Гадаад холбоос
Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын гол мөрөн Ангилал:Викториагийн гол мөрөн
1983 оны өвлийн Универсиад
Цахим холбоос
#1983 Өвлийн универсиад Өвлийн универсиад
Эшли Янг
Эшли Саймон Янг (Ashley Simon Young, 1985 оны долоодугаар сарын 9-нд төрсөн) нь Английн хөлбөмбөгчин юм. Тэр Манчестер Юнайтед багт жигүүрийн довтлогчийн байрлалд хоёрдугаар довтлогчоор тоглодог. Түүний ах Льюис Янг хөлбөмбөгийн «Бертон Альбион» багт мөн адил довтлогчоор тоглодог ажээ. Английн зүүн нутгийн Хартфордшир бүсэд өсч торнисон Янг Уотфорд багаас мэргэжлийн гараагаа 2003 онд эхлүүлсэн бөгөөд 2005-06 оны улиралд багийн түлхүүр тоглогчийн хувиар оролцож, Лигийн АШТ-ээс Премьер лигт дэвшиж байсан бөгөөд 2007 оны нэгдүгээр сард Астон Вилла багт 9,6 сая фунт стерлингээр худалдагдан очсон. «Вилла Парк» цэнгэлдэхдээ тоглохоос гадна Английн шигшээ багт 15 удаа дуудагдан тоглож, 2 гоол оруулаад байна. 2011 оны 6 сарын 23-нд Янг Манчестер Юнайтед багтай гэрээ байгуулсан бөгөөд цалингийн хэмжээ нь нийтэд зарлагдаагүй. thumb|200px|right|Янг «Вилла Парк» цэнгэлдэхдээ бэлтгэлээ хийж буй нь.
Шигшээ баг
2011 оны 6 сарын 25-ны байдлаар
!Нийт||15||2
Холбоос
Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин
Ажигнай
Ажигнай — зээр гөрөөс агнахад хөлийг нь торгож, шөрмөс булчинг нь хэрчин шархдуулах зэвсэг.
Ангилал:Зэвсэг
Dynamic Host Configuration Protocol/Гарын авлага
Dynamic Host Configuration Protocol сервер суулгах заавар
Хаягчлал IP хаягууд нь тус бүр нь аравтын тооллын системийн тоогоор илэрхийлэгддэг. Дөрвөн арван зургаатын тооноос бүрддэг. Аравтын тооллоор эдгээр нь 0-255 хүртэлх тоон утга авна. IP хаягийг гадаад болон дотоод гэж ангилдаг. Гадаад IP хаяг нь дэлхийд ганц л байна. IP хаяг нь NETID ба HOSTID гэж 2 байна.
Сүлжээний компьютер бүр нь сүлжээнд орохын тулд IP хаягтай байх ёстой. Хэрвээ интернетэд орох бол интернетэд өөрийгөө илэрхийлэхийн тулд хэд хэдэн IP хаягтай байх ёстой. Мөн дотоод IP хаяг нь:
10.0.0.0-оос 10.255.255.255
172.16.0.0-оос 172.31.255.255
192.168.0.0-оос 192.168.255.255
Сүлжээнд байгаа компьютерүүд хоорондоо ойлголцох ижил хэлтэй байдаг. Үүнийг протокол гэнэ. Компьютерууд хоорондоо харилцахын тулд IP (internet protocol) протоколыг ашгилдаг. Дэлхий дээрхи бүх компьютерууд IP протоколыг ашгилан харилцдаг.
Тогтмол IP хаяг IP хаягуудыг харгалзан нэг нэг Ethernet төхөөрөмжид олгодог. Сүлжээний элементүүдийг өөрчилвөл дараа нь сүлжээгээ заавал restart хийх шаардлагатай. Debian дээр уг төхөөрөмж бүрийн тохиргооны файл дараах директорт байрладаг.р
/etc/init.d/networking restart – сүлжээг restart хийх
auto lo
iface lo inet loopback
auto eth0
iface eth0 inet static
netmask 255.255.255.0 #Сүлжээний маск
gateway 10.10.4.1     #сүлжээний гарц
network 10.10.4.0	#сүлжээний хаяг
broadcast 10.10.4.255	#broadcast хаяг
сүлжээний тохиргоог хийсэний дараа сүлжээгээ restart хийх шаардлагатай. /etc/init.d/networking restart
Fedora Core 2 дээр уг төхөөрөмж бүрийн тохиргооны файл дараах директорт байрладаг.
Service networking restart - restart – сүлжээг restart хийх
DHCP сервер (Dynamic Host Configrition Protocol) DHCP server нь Dynamic Host Configrition Protocol-ыг ашиглаж автоматаар IP хаяг өгдөг сервер юм. Энэ нь танай байгууллага маш олон компьютертой бол та тэр болгонд очиж IP хаягийг өгөх ёстой тэр IP хаяг чинь давхацах, IP хаяг  нь сүлжээний хаягаас зөрөх зэрэг алдаа гарч болзошгүй энэ алдаанаас  DHCP сервер сэргийлэх  зорилготой юм. DHCP серверийг тохируулахдаа:
Командын тусламжтай dhcp серверийг хайх бөгөөд хайлтын үр дүнгээс хамаарч ямар сервер суулгахаа шийдэнэ.
Командаар dhcp сервер суулгана.
DHCP серверийн тохиргоог : /etc/dhcp3/dhcpd.conf  файлд хийж өгнө.
subnet - сүлжээний хаяг netmask - netmask хаяг range – өгөх IP хаягийг дээд доод хязгаар option broadcasting -өргөн зурвасын хаяг option routers – routers –н хаяг gateway –гарц Domain-name-service - DNS –н хаяг тохируулж өгнө.
Мөн netmask болон gateway хоосон орхивол Linux нь DHCP серверээс таны системд зохих Netmask, гарцыг авахыг оролдоно.
Төрийн Дум
Оросын эзэнт гүрний үеэд хууль зөвлөлдөх дараа нь хууль тогтоох дээд байгуулагын үүргийг 1905-1917 онуудад Оросын эзэнт гүрний Төрийн Дум гүйцэтгэж байжээ. ЗХУ-ын үед хууль тогтоох дээд байгууллагын үүргийг ЗСБНХОУ-ын Дээд Зөвлөл 1938-1993 онуудад гүйцэтгэж байгаад 1993 оны 10 дугаар сарын үймээний үеэр татан буугдсан. 1993 онд ОХУ-ын анхны Ерөнхийлөгч Б.Ельцины “Үндсэн хуул”-ийн шинэтгэлээр Оросын Холбооны Улсын Төрийн Дум байгуулагдсан. Улмаар 1993 оны 12 дугаар сарын 12-нд анхны сонгууль болжээ. Төрийн Дум нь 450 гишүүн буюу депутаттай. Тэдний тал нь нэг мандаттай тойргоос шууд сонгогддог. Үлдсэн 225 нь улс төрийн намуудын жагсаалтаар 5% босго давсан намууд бүрдүүлдэг. Төрийн Думын гишүүнээр 21 нас хүрсэн ОХУ-ын иргэн сонгогдох эрхтэй. ОХУ-ын Төрийн Думын анхдугаар сонгуулиар Төрийн Думын гишүүн Засгийн газрын гишүүн давхар хийж болдог байсан. Төрийн Думын гишүүн 6 дугаар сонгуулиас эхлэн 5 жилийн хугацаатай бүрэн эрхээ хэрэгжүүлж байгаа. Өмнө 4 жилийн хугацаатай байсан.
Dynamic Host Configuration Protocol/Гарын авлага
DHCP cерверийг ажлуулахын тулд:
Хэрвээ та DHCP –ээс IP хаяг авхыг хүсвэл: /etc/network/interfaces файлын Iface eth0 inet static оронд DHCP  -р сольж өгнө. Хэрвээ IP хаягаа харахыг хүсвэл Linux дээр ifconfig, Windows дээр ipconfig гэж бичиж өгнө.
Төрийн Дум
Төрийн Думын сонгууль 1993, 1995, 1999, 2003, 2007, 2011, 2016, 2021 онд тус тус явагдсан ажээ.
Төрийн Думын үйл ажиллагааг Думын дарга болон түүний орлогчид гүйцэтгэдэг. Төрийн Думын дарга нар Төрийн Думын I дүгээр сонгууль (1994 — 1996)-Рыбкин Иван Петрович  			-Хөдөө аж ахуйн нам;
Төрийн Думын II дугаар сонгууль (1996 — 2000)-Селезнёв Геннадий Николаевич 		-Коммунист нам ;
Dynamic Host Configuration Protocol/Гарын авлага
Ангилал:Интернэт хэрэглээний протокол
Төрийн Дум
Төрийн Думын III дугаар сонгууль (2000 — 2003)-Селезнёв Геннадий Николаевич        	-Коммунист нам ;
Төрийн Думын IV дүгээр сонгууль (2003— 2007)-Грызлов Борис Вячеславович 		-Нэгдсэн Орос нам ;
Төрийн Думын V дүгаар сонгууль (2007— 2011) -Грызлов Борис Вячеславович 		-Нэгдсэн Орос нам ;
Төрийн Думын VI дугаар сонгууль (2011-2016)-Нарышкин Сергей Евгеньевич 		-Нэгдсэн Орос нам.
Төрийн думын VII дугаар сонгууль (2016-2021)- Володин Вячаслав Викторович--Нэгдсэн Орос нам.
ОХУ-ын Төрийн Думын VII (2016-2021) дахь сонгуулийн фракцууд :- “Нэгдсэн Орос нам”- фракцын дарга Сергей Неверов: 339 гишүүнтэй, 75,9 %: “Коммунист нам” - Геннадий Зюганов   43 гишүүнтэй, 20,44 %: "Оросын Либерал ардчилсан нам" - Владимир Жириновский 40 гишүүнтэй, 8,9 %:
“Шудрага Орос нам"- Сергей Миронов -23 гишүүнтэй,   5,1 %:
Цахим холбоос
Ангилал:Оросын улс төр Ангилал:Оросын үндсэн хуулийн байгууламж Ангилал:Оросын хууль тогтоох засаглал Ангилал:Парламент (Европ) Ангилал:Парламент улс орноор Ангилал:Оросын Хаант Улсын улс төр
Айсмалий
Ургамал. Өндөр гуалиг бөгөөд өргөслөг, улаан цэцэгтэй нэг зүйл модны нэр.
Чойжин ламын сүм музей
thumb|Чойжин ламын сүм музей thumb|[[Гэр хэлбэртэй мөргөлийн сүм]] thumb|Гоёл чимэглэл бүхий дээвэр thumb|Чулуун арслангууд сүмийг хамгаалж байдаг Чойжин ламын сүм музей нь Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотын төв хэсэгт орших музей юм. VIII Богд Жавзандамба хутагт өөрийн дүү Чойжин лам Лувсанхайдавт зориулж 1904 онд барьж эхлэн, 1908 онд ашиглалтад оржээ.
Чойжин ламын сүмийн хийц, онцлог
XIX зууны сүүлч, ХХ зууны эхэн үеийн Монголын уран барилга, уран баримал, уран зургийн дахин давтагдашгүй цогцолбор чуулга бүтээлийн нэг нь “Чойжин ламын сүм” юм.
Нэгэн цагт Монголын ард түмэн 700 гаруй сүм хийд бүтээн босгож, соёлын үр цэцэглэн хөгжүүлж байсан сайхан түүхтэй. Тэр бүх сүм хийд дотроос Чойжин ламын сүм тун өвөрмөц онцлогтой.
Энэ сүмийг Монгол Улсын сүүлчийн эзэн хаан, шашин төрийг хослон баригч, нарангэрэлт, түмэннаст VIII Богд Жибзундамба хутагтын төрсөн дүү, Төрийн их Чойжин, хар зүгийн тэрсүүтний омгийг дарагч Лувсанхайдавт зориулж Их хүрээний нэрт уран барилгач Омбын удирдлага дор монгол урчуудын уран гараар бүтээжээ. Тухайн үед манай улс Манжийн эрхшээлд байсан тул Монгол Улсын төрийг хамгаалан чойжин бууж байх зориулалттай сүм барихыг Манжийн зүгээс эсэргүүцэж байж. Тиймдээ ч 1896-1902 онд ард түмний хандив тусламжаар Зүүн хүрээнд тусгайлан босгосон Чойжин ламын сүмийг учир битүүлгээр 1903 онд галдан шатаасан юм.
Гэвч Чойжин лам урд хойдохыг нэгэнтээ харах чадалтай байсныхаа хувьд Төрийн чойжин бууж байх, улмаар цэвүүн цаг ирэхэд соёлын үнэт дурсгалт зүйлсийг хамгаалан авч үлдэх хувь зохиолтой сүм барьж байгуулахыг нэн чухалд тооцож, улмаар хойтон жил нь буюу 1904 оноос эхлэн өөрийн хөрөнгөөр (Маймаа хотын захирагчийн охин, түүний эхнэр болох Сүрэнхорлоогийн хөрөнгөөр) сүм барьж эхэлжээ. Цаг төрийн байдал ороо бусгаа байсан тул Чойжин лам сүм барих ажлыг машид шуурхайлж, ердөө л хоёрхон жилийн дотор 55 өрөө тасалгаа бүхий дахин давтагдашгүй уран барилгын цогцолбор бүтээн босгож, дотор заслын ажил эхлүүлжээ.
Монголын төрийг хамгаалан чойжин буух сүм хийд барихыг Манжийн хаан зөвшөөрөхгүй хэвээр байв. Иймд 1906 онд Чойжин лам Лувсанхайдав уран арга хэрэглэн Манжийн хаанд бичиг явуулж, түүндээ “Манжийн хааны түмэн өлзийг бататган шашин төрийн өмнөөс чойжин бууж, эх болсон хамаг амьтны тусын тулд залбирал үйлдэж, өдөр бүр ном хурах учир өөрийн хүчин чадал, ард түмний дэмжлэгээр 55 тасалгаа бүхий сүм босгов. Таныг урт удаан наслах, Манжийн төрийг өнө удаан оршуулах үүднээс чойжин бууж байх тул нэр хайрлахыг хүсэн, есөн цагааныг бэлэг болгон хүргүүлэв” гэжээ. Ингэхэд Манжийн Бадруулт төр хаанаас “Өршөөлийг хөгжүүлэгч сүм” хэмээн нэр шагнаж, Богдын төрийн шар ордон Дэчингалбын хийдийн адил эрх олгожээ.
Сүмийг 1908 онд ашиглалтад оруулж, Монгол Улсын сүүлчийн эзэн хаан, төр шашныг хослон баригч, нарангэрэлт, түмэннаст VIII Богд Жибзундамба хутагтаас “Хар, зүгийн шулмасын аймгийн омгийг дарагч, их амгалангийн урвалтгүй зүтгэн бүтээсэн орд харш” хэмээн нэрлэж Зэмэр, Найчин, Дорж шүгдэн хэмээх гурван Чойжингийн өмнөөс чойжин буудаг, төр-шашны нууц үйл ажиллагаа явуулдаг хаалттай сүм болгожээ.
Чойжин ламын сүмд 1938 он хүртэл хурал хурж байгаад коминтерны явуулсан бодлогын дагуу хурал номьн үйл ажиллагааг нь хаажээ. Түүхэнд “их хэлмэгдүүлэлтийн жил” хэмээн нэрлэгддэг 1937 оны хэцүү бэрх цагт олон зуун сүм хийд дацанг татан буулгаж, доторх судар ном, бурхан тахил, бичиг соёлын үнэт дурсгалыг устган үгүй хийсэн билээ. Чухамхүү энэ үед шашин, соёлын үнэт эд өлгийн зүйлийг аймаг хошуудаас цуглуулан тус сүмд төвлөрүүлж, улмаар тухайн цаг үеийн эрдэмтэн мэргэд, сэхээтний төлөөлөгчид төрийнхөө дээд байгууллагад албан ёсны асуудал тавьжээ. Монгол урчуудын урлан бүтээсэн түүх соёлын үнэт бүтээлүүд хадгалагдан буй хэмээн 1939 онд сүмийг улсын 1-р зэргийн хамгаалалтад авснаар хойч үе бидэнд өвлөгдөн ирсэн түүхтэй. Энэ хэрэгт маршал Чойбалсан онцгойлон анхаарсан гэдэг.
Хожим Чойжин ламын сүмийн хойно Д.Сүхбаатар ард түмэндээ үг хэлж, Түр Засгийн газрын ордноо мөн Чойжин ламын сүмийн хойно байгуулсан юм. Их жанжны үгээ хэлсэн яг тэр газар хожим буюу 1925 онд Сүхбаатарын талбайг байгуулсан түүхтэй. 1951 онд Засгийн газрын ордныг мөн л сүмийн чанх хойно барьсан. Энэ нь муу зүгээс ирэх аливаа хорлолоос Монголын төрийг Чойжин ламын сүм, Чойжин сахиусууд хамгаалж байг гэсэн утга билэгдэл агуулсан ажээ. Эдүгээ Төрийн хүндэтгэл ёслолын ордны төв хэсэг, төрийн далбаа Чойжин ламын сүм музейн Гол сүмийн ганжиртай нэг шугамд давхацсан байдаг нь тохиолдлын хэрэг биш юм.
1941 оны 11-р сарын 13-ны өдөр БНМАУ-ын Ардын бага хурлын тэргүүлэгчдийн зарлигийг үндэслэн түүх соёлын тэргүүн зэргийн дурсгалуудын тоонд багтаан оруулж “Судар бичгийн хүрээлэн”-гийн мэдэлд шилжүүлэв. 1942 оноос “Шашны түүхийн музей” болж, 1960 он хүртэл судалгаа шинжилгээний ажил хийх, эсвэл тусгай зөвшөөрлөөр гадаадын төлөөлөгчдөд захиалгаар үйлчилдэг хаалттай музей байснаа 1962 оноос ард түмэнд үйлчилж эхэлсэн байна.
Хожим тус музейн сан хөмрөгөөс Монгол Улсын хосгүй үнэт дурсгалд багтдаг IV богдын Түвдээс авчирсан 108 боть Ганжуур ном, Лхашидын тарни, гүн ухаан, анагаах ухааны бүтээлүүдийг багтаасан Түвдийн гар бичмэл 226 боть данжуур одоо Монгол Улсын Үндэсний номын санд шилжин хадгалагдаж байна. Данжуурыг XVI зууны үед монгол хэлээр орчуулсан юм.
1966 оны 4-р сарын 30-ны тусгай актаар Дүрслэх урлагийн музей байгуулагдахад түүх соёлын хосгүй үнэт бүтээл болох Өндөр гэгээн Занабазарын эх бүтээлээс язгуурын таван бурхны дөрвийг, Цагаан дарь эх болон цамын баг бүрэн өмсгөлийн хамт танка, зээгт наамлын зэрэг олон бүтээл шилжүүлжээ. Мөн Богд хааны ордон музейд 21 дарь эх болон танка, зээгт наамлын бүтээл зэргийг шилжүүлэн өгч, тус тусын сан хөмрөгийг баяжуулсан түүхтэй.
Уран барилгын энэ цогцолбор чуулганд Монголын анхдугаар Богд Өндөр гэгээн Занабазарын өөрийн мутраар урласан “Дэмчиггарав”, ‘”Аюуш”, “Доржсэмбэ”, “Майдар”, “Рэнжүү”, “Минтүг” зэрэг сонгодог бүтээлээс эхлээд 1000 жилийн өмнө Энэтхэгт урласан хүрэл суварга, Ёнзонхамба Балданчоймболын занданшуулан хатаасан шарил зэрэг Халхын нутаг хошуудын алдартай уран гартны авъяас билэг, бурхан ухаан, сүсэг бишрэлээр урлан бүтээсэн бурхны шашны түүх, соёлын үнэ цэнэтэй 6500 гаруй бүтээлийн дээжис хадгалагддаг.
Дэмьен Дилэйни
Дэмьен Финбар Дилэйни (Damien Finbarr Delaney; 1981 оны долоодугаар сарын 20-нд Корк хотод төрсөн) — Ирландын хөлбөмбөгчин бөгөөд «Кристал Пэлас» болон Ирландын шигшээд хамгаалагчаар тоглодог.
Чойжин ламын сүм музей
Чойжин ламын сүмийн хийц, онцлог
Хувьсгалаас өмнө 700 гаруй сүм хийд байснаас 1930-аад оны улс төрийн хэлмэгдлийн үед хөндөгдөөгүй үлдсэн цорын ганц сүм Чойжин ламын сүм билээ. Үүгээрээ Амарбаясгалант, Эрдэнэзуу, Богд хааны ордон музейгээс ялгагдана. Иймээс ч амьд сахиус бурхад оршин байдаг учир эргэл мөргөлөөр ч шүтэн биширч байдаг.
Дэмьен Дилэйни
Замнал
Дилэйни «Кристал Пэласт» 2012 оны наймдугаар сарын 31-нд богино хугацааны буюу 2013 оны нэгдүгээр сар хүртэл гэрээ байгуулав. «Пэласт» анхны бөмбөгөө аравдугаар сарын 6-нд «Бернлиг» ялсан (4:3) тоглолтонд оруулсан ба арваннэгдүгээр сарын 22-нд гэрээгээ 2014 оны зун дуусахаар сунгав. Премьер лигт анх удаагаа «Ливерпүүлийн» эсрэг (3:3) 25 гаруй метрээс оруулсан. Дэлгэрүүлбэл, «Ливерпүүлд» 0:3 харьцаагаар ялагдаж байхад Дилэйний 79-р минутын гоол эргэн ирэлт авчирч байлаа.
Чойжин ламын сүм музей
Лувсанхайдавын товч намтар
Халхын VIII богд жибзундамб хутагт Агваанлувсанчойжинямданзанванчигбалсамбуугийн төрсөн дүү Лувсанхайдав 1872 онд Түвдийн Шолао хэмээх газар эцэг Гончигцэрэн, эх Ойдовдуламын 5-р хүү болон төрж, 1874 онд Монгол оронд иржээ.
Дэмьен Дилэйни
Гадны холбоос
Ангилал:Ирландын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Корк Сити багийн тоглогч Ангилал:Лестер Сити багийн тоглогч Ангилал:Стокпорт Каунти багийн тоглогч Ангилал:Мансфилд Таун багийн тоглогч Ангилал:Халл Сити багийн тоглогч Ангилал:Куинз Парк Рейнжерс багийн тоглогч Ангилал:Ипсвич Таун багийн тоглогч Ангилал:Кристал Пэлас багийн тоглогч Ангилал:Ирландчууд Ангилал:1981 онд төрсөн
Чойжин ламын сүм музей
Лувсанхайдавын товч намтар
1883-1884 оны үед Богдын багш төвд лам Ёнзон хамба Балданчоймбол (түүний занданшуулсан шарил эдүгээ музейн Гол сүмд оршин байдаг) Лувсанхайдавт чойжин сахиус оршиж байна хэмээн, 1884 онд Түвд орноос Чойжин Сэтээвийг урин ирүүлж, Лувсанхайдавын Чойжин болох явдлыг удирдуулж, хүрээний монгол лам Лувсанпэлжээгээр чойжин буух уншлага ном уншуулдаг байв. Энэ лам чойжин буух үед түүний авралын үгийг чагнаж, хүмүүст хэлмэрч хийж өгдөг Гомбоо буюу Сойвон лам нь байжээ.
Лувсанхайдав хэдэн жил чойжин болох эрдэм сурсны дүнд өөрийн гол шүтээн Найчин-Чойжин, Зэмэр-Чойжин, Доржшүгдэн зэрэг догшин сахиусаа дуудан онгодоо залжээ. Эдгээр сахиусынхаа тусламжтайгаар ид шид үзүүлэн, далдыг харж, алс ирээдүйн аливаа зүйлийг урьдчилан зөгнөж байв. Тэрээр төр шашин, улс орноо хамгаалах, ад зэтгэр, шулмасын хорлолыг үлдэн хөөхийн тулд догшин сахиусуудын нэрийн өмнөөс чойжин бууж, нууц тарни ид шидийг иогийн эрдэмтэй хослуулан үзүүлэхээс гадна мэргэ төлөг буулгадаг догшин хувилгаан /гүртэмбэ/ байв.
VIII Богд Жибзундамбаас Лувсанхайдавыг жил бүрийн цагаан сарын шинийн 8-нд Зүүн хүрээний Цогчин дуганд гурван сахиусын үүднээс чойжин бууж байх тогтмол журам тогтоожээ. Улмаар Лувсанхайдавыг үеийн үед өөрийнхөө сүмд Чойжингоор тахин сууж байх болтугай гэж ерөөн “Энэтхэгийн хар явдалт Дүвчиннагважодов бодитой мөний тул Монголын шарын шашныг хамгаалан сахих чойжин сахиус тодрон гарав” гэж Монголын ард түмэнд лүндэн (зарлиг) буулгажээ. Үүнээс хойш Чойжин Лувсанхайдавыг шүтэх, итгэх явдал хөгжиж, чойжин сахиусны хурал, жасын албаны орон тоогоор үүсгэн байгуулж, Лувсанхайдавыг Монголын шашны гол Чойжин болгосон түүхтэй билээ.
Монголын ард түмэн Манжийн түрэмгийлэгчдэд 200 гаруй жил боолчлогдон дарлагдаж байсан гав дөнгөө 1911 онд мултлан таягдаж, эх орноо Манжаас тусгаарлав. Тусгаар Монгол Улс байгуулж, VIII Богд Жибзундамба хутагтыг Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улсын хаан ширээнд суулгах баярыг тохиолдуулан Богд хаанаас Чойжин Лувсанхайдавт үе улиран залгамжлах Монголын шашны гол чойжин сахиулсан ариун явдалт, чин сүсэгт гүртэмбэ, гүжир хамба, эрдэнэбилэгт, тунгалаг бишрэлт хутагт хэмээх цол, хутагтын тамга, чойжин сахиусны тамга, Өршөөлийг хөгжүүлэгч сүмийн тамга зэргийг тус тус шагнан олгож, сүмийн олон тушаалтныг нэмэн томилжээ. Өршөөлийг хөгжүүлэгч сүмийн тамганы дардас бүхий Доржшүгдэн сахиус залах нууц судар музейн өдгөө Занхан сүмд хадгалагдаж байна.
Тэрээр Халх Монголын 13 тамгатай хутагтын нэг. Шашин номын үйл эрхлээд зогсоогүй төр улсынхаа төлөө бие, сэтгэл, оюунаа зориулж, монгол түмнийхээ эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө номынхоо ид шид, эр биеийн хүч чадлаар тэмцэж явсан нэгэн. Чойжин лам Лувсанхайдав 1918 онд Чойжин бууж байх үедээ жанч халжээ.
Ямпай-Халхавч хаалга
Ямпай буюу халхавч хаалгыг Манжийн хааны зарлигтай сүм болон шашин төрийн томоохон үйл ажиллагаа явуулдаг сүм хийдийн урд барьж бүтээсэн байдаг.
Ямпайн урд талын дунд хананд ертөнцийн дөрвөн хүчтэн хангарьд, арслан, барыг газарт өөд өөдөөс нь харуулан, харин хойд талын дунд хананд 5 лууны дүрсийг Монгол орны байгальтай хослуулан үндэсний зургийн хэв маягаар товойлгон дүрсэлжээ. Ертөнцийн хүчирхэг 4 амьтан хамгаалж байгаа цагт газар тэнгэрийн элдэв ад зэтгэр, хор хөнөөл, хар зүгийн шулмасын хорлол нэвтрэн орохоос найдвартай сэргийлэн хэнд ч дийлдэшгүй бат цайз мэт байж, Бурхны шашин мандахыг үүгээр билэгдсэн ажээ. Сүмийн ямпайд бүтээсэн лууны тоо тухайн сүмийн ажиллагаа, зэрэг дэвийг илэрхийлдэг байв. Тус сүмийн ямпайд 4 хумст таван хүчирхэг луу бүтээсэн нь төр шашны томоохон үйл ажиллагаа явуулж байсныг илтгэж байна.
Сүмийн ямпайг хөх тоосгоор барьж, дээд доод хүрээнд хээ угалз гарган чимэглэж, урд хойно нийт зургаан хавтаст хананд янз бүрийн үйл явдлыг үлгэр домог, зөн билэгдлийн сэдвээр хийсэн байдаг. Энэхүү ингэмэл (хагас товоймол) баримлыг Монголын урчууд Утайн сургуулийн дэг жаягаар чадварлаг урлан бүтээжээ.
Гол сүм буюу хурлын сүм
Сүмийн гол хаалган дээр Манжийн Бадруулт төр хааны хайрласан “Өршөөлийг хөгжүүлэгч сүм” гэсэн нэрийг монгол, төвд, хятад, манж хэлээр бичсэн байдаг.
Сүмийн хойд хэсэгт хүндэтгэлийн суудал дээр XVIII зууны үед зэсээр хөөж, алтаар шарж бүтээсэн Бурхан багшийн гоёмсог дүрийг 2 шавийн хамт байрлуулжээ. Баруун талын түшлэгт суудал дээр сүмийн гол лам Лувсанхайдавын /чойжин ламын/ баримал дүр, зүүн талын түшлэгт суудал дээр Лувсанхайдавын багш Ёнзонхамба Балданчоймболын занданшуулан хатаасан шарил байна. Түшлэгийн урд талаар хурал номын хэрэгсэл, хонх дамар, цан, хэнгэрэг, бүрээ, бишгүүр сэлтийг бүрэн өрж тавьжээ. Чойжин ламын суудлын түшлэгийн ард Жигжидийн орон (Лойлон), Ёнзонхамба Балданчоймболын суудлын түшлэгийн ард Янсан-Ядамын орны байдал бий. Түүний хойд талын хананд баруун талд Майдарын орон, зүүн талд Авидын орон бий. Үүнийг XX зууны эхээр Монголын уран сийлбэрч Балган модоор сийлжээ.
Уг сүмд хоёр эгнээ жавдан хэмээх лам нарын суудал хуучин байдлаараа хадгалагдаж байгаагийн өмнөх ширээнүүд дээр хурал номын үед хэрэглэж байсан тахилын төрөл бүрийн зүйлс, хөгжмийн зэмсгийг дэлгэн үзүүлж байна. Эдгээрийг шашны номын ёс журмын дагуу байрлуулжээ.
Гол сүмийн дээд хэсгийн дунд Насны гурван бурхны танка зураг, түүний хоёр хажуугаар XVIII зууны чулуун барын аргаар бүтээсэн 18 Найдангийн бар зураг, түүний доод талд 10 хангал бурхдын танка зураг залжээ. Сүмийн 2 талаар байгаа шилэн хоргонд “Цам” шашны бүжигт үйлийн багуудыг байрлуулсан байна. Цаасан шуумал баг бүтээгч авъяаслаг урлаачдын нэг нь XIX зуунд Их хүрээнд амьдарч байсан нэрт уран барималч Пунцаг-Осор юм. Түүний урласан “Улаан Жамсран” бурхны улаан шүрэн багт байгалийн цэвэр 6000 гаруй шүрийг нүүрний булчингийн хөдөлгөөний дагуу битүү шигтгэсэн нь багийг уран гоёмсог болгожээ. Түүнчлэн, догшин ширүүн, сүрлэг байдал илэрхийлэхийн тулд шүрний хэмжээг маш нарийнаар сонгон байрлуулж чаджээ. Энэ бүтээл Монгол Улсын “хосгүй үнэт” бүтээлд зүй ёсоор ордог бөгөөд дахин давтагдашгүй ур хийцээрээ үзэгчдийн анхаарлыг ихээхэн татдаг.
Энд бас хүрээ цамын ур хийцээрээ алдартай эрдэнийн чулуун чимэг бүхий Махгал Гомбын цамын баг, бүрэн өмсгөлийг байрлуулжээ. Гол сүмийн баруун, зүүн хананы гүнгэрваанд Бурхан багшийн шавь 16 Найданг бясалгалын байдалтайгаар зэс хөөмлөөр урласан байна. Их хүрээнд нутаг хошуудаас урлахуйн ухаанд нэрд гарсан урчуудыг цуглуулж, шашны урлагийн бүтээлүүдийг мэргэжлийн өндөр түвшинд хийж, хүрээний томоохон сүм хийдүүдэд залдаг байж. Эдгээр бүтээлээс нэрт уран хатгамалч Аюушийн “Оточ найман манал”, торгон зээгт наамалч Хасгомбын “Авидын шангад” зэрэг дэлхийд гайхагдах дахин давтагдашгүй хосгүй эх бүтээл тус сүмд хадгалагдан бий.
Занхан сүм
Занхан сүмд Лувсанхайдав чойжин буух ёсоо сахиж, шашны зан үйлээ үйлддэг байв.
Сүмийн гол хэсэгт тусгай зассан тавцан дээр Лувсанхайдав чойжин буудаг байж. Хойморт Богд хааны сэнтий түшлэг байрласан нь чойжин буух үед Богд хаан тус сэнтийд залардаг байсныг гэрчилнэ. Сэнтий жамбийлийн баруун хойд талын хоргонд шарын шашныг үндэслэгч Богд Зонхов, улааны шашныг үндэслэгч Ловонбадамжунай нарын зэс гүнтэн баримал дүрийг хүндэтгэлтэйгээр, сүмийн баруун, зүүн талын том гүнгэрваануудад Чойжин ламын гол сахиус болох Очирваань, Найчин-Чойжин, Дамдинсандүв, Жигжид, Пэрэнлэйжалбуу, Зимэр-Чойжин, Доржшүгдэн зэрэг догшин ядам бурхдыг залжээ. Монголын уран барималчдын урлан бүтээсэн эдгээр зэс хөөмөл бүтээл уран дүрслэлийн үлэмжийн сүрлэг догшин дүр төрх, хөдөлгөөний огцом хурц хэмнэлээрээ бусдаас ялгардаг. Эдгээр цогц бүтээл Монголд цорын ганц байдаг үнэт өв сан юм.
Сүмийн тааз, чойжин буудаг тавцангийн дээрээс өлгөсөн янш (хүн, заан, барын арьсыг өвчин, эд эрхтэнг нь гарган дүүжилсэн маягаар хийсэн даавуун чимэглэл) зэрэг нь догшин чойжин бурхдын сүр хүчийг илтгэн, нисваанисыг дарж нигүүслэл амирлуулах агуулгатай. Буддын бусад сүм хийдэд сүмийн ийм чимэглэл байдаггүй юм.
Сүмийн үүдний зүүн хэсэгт Шамбалын орны Рэгдэндагва баатрыг морь унан тэрсүүтнийг дарж буйгаар дүрслэн цаасан шуумлаар бүтээжээ. Энэ нь замбуутивд шашин доройтож, буруу номтон олшрохын цагт Бурхны орноос Рэгдэндагва баатар ирж аврах болно гэж билэгшээсэн утгатай. Чойжин лам өөрөө ид шидтэн, хувилгаан хүн тул тахин шүтэх үүднээс үүдний баруун хэсэгт Энэтхэгийн 84 шидтэний тоонд орох Дүвчиндилав, Дүвчиннаровын дүрийг цаасан шуумлаар урлан залжээ.
Мөн үүдний баруун, зүүн хананд ертөнцийн дөрвөн зүгийг хамгаалагч дөрвөн их махранзыг босоо байдлаар өнгө будгийн гайхамшигт зохицлыг шингээн зурсан байна.
Зуу сүм буюу мөргөлийн сүм
Энэ сүмийг Буддын шашныг үндэслэгч Шагжамунид зориулан барьжээ. Уг сум эртний улбаатай бөгөөд үүнээс уламжлан шарын шашны (Махаяана) урсгалд ордог улс оронд томоохон сүм хийдийн дэргэд бурхан багшийн дурсгалд зориулан “Зуу” сүм барих болсон байна.
Богд Зонхов (1357-1419) буддын шашинд эргэлт хийж, шарын шашныг эртний Энэтхэтийн дэг ёсоор дахин бий болгосон нь бурхны шашинд оруулсан том гавъяа юм. Шарын шашныг үндэслэгч богд Зонхов Лхас хотын орчимд Төв дацанг сэргээн, Бурхан багшийн тэргүүнд рэн-аа өмсгөн бүтээж “Зуу” бурхан хэмээн нэрлэжээ.
Бурхны шашин орчлон ертөнцөд сайн цагийн 1000 бурхан заларч, өөр өөрийн сургаал номоо дэлгэрүүлэх юм гэж үздэг. Буддын сургаал ёсоор ертөнц дахинд шашнаа дэлгэрүүлсэн дөрвөн бурхан заларч сургаал номоо айлдсан гэдэг.
Зуу сүмийн хойморт “Зуу” бурхан хоёр шавийн хамт өнгөрсөн, одоо, ирээдуй гурван цагт залран буйг Их хүрээний урчууд бурхан дүрслэлийн тиг жаягийн дагуу цаасан шуумлын аргаар маш чадварлаг бүтээжээ. Ингэхдээ ялимгүй инээмсэглэсэн, тайван амирлангуй, бясалгасан дүртэйгээр урдаа бадар аяга барин, очир завилгаагаар оршин буйг алтлаг дулаан өнгөөр хулдаж сүмийн хойморт залжээ. Эдгээр гурван цагийн “Зуу” бурхад мутрын хөдөлгөөнөөрөө ялгагдана.
Сүмийн хад агуйн доод хэсэгт байгаа 4 махранз, тэдгээрийн барьсан зүйл сэлт нь шашны зөн билэгдлийн утга агуулгатай. Тэд сүмийг буддын шашны буруу номтон, элдэв муу нүгэл хилэнцээс хамгаалж байгаа утга илтгэнэ. Эдгээр бүтээлийг Монголын уран барималчид Утайн сургуулиар урлажээ.
Зуу бурхдын өмнөх тахилын ширээн дээр эртний Энэтхэтээс бурхан шүтээндээ тахиж ирсэн төр түвшин байх билэгдэл бүхий Төрийн долоон эрдэнийг цаасан шуумлын аргаар жижиг хэмжээтэй нарийн урлан залжээ. Монгол орон Манжийн захиргаанаас ангижирч тусгаар улс болсон 1911 онд Богд хааныг Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын хаан ширээнд өргөмжлөөд энэхүү төрийн долоон эрдэнийг биетээр бүтээлгэн залсан байна.
Ядамын сүм
Ядамын сүм нь Гол сүмийн ард бусдаасаа онцгой баригдаж, эргэн тойрон тоосгон хэрмээр тусгаарлагджээ. Үүнийг Чойжин ламын нууц тарни, нандин шүтээний сүм гэж нэрлэдэг. Энд Чойжин лам Лувсанхайдав нууц тарниа бясалгадаг байв. Иймээс ч энэ сүмд эргэл мөргөлчид, жирийн хүмүүсийн хөл хориотой байсан гэдэг.
Чойжин лам тарнийн ёс, ид шидийг эрхэмлэн гол болгодог учир Энэтхэгийн 84 шидтэний нэг Дүвчиннагважодовын алтан шармал зэс хөөмөл дүрийг сүмийн голд, баруун хойд талын гүнгэрваанд Ловонбадамжунайн хөрөг, түүний урд уран сийлбэрч Жанцангийн урласан нууц тарнийн ядам бурхан Нархажидын сийлбэр байрлуулжээ. Зүүн талын хоймрын гүнгэрваанд нууц тарнийн гол шүтээн Янсан Ядам бурхныг бас залжээ. Энэ бурхныг зөвхөн сэрийн чойртой газар залдаг байсан аж.