Монгол-Орос-Хятадын_түүхэн_харилцаа
Хятадын тvvхэн сударт умрын "ху" нар гэж тэмдэглэгдсэн Төв Азийн нүүдэлчид Шар мөрний сав газар суурин иргэншил үүссэн тэр үеэс л холбоо, харилцаатай явж иржээ. Зэрлэгүүдийн үе үе халдах довтлогооноос хамгаалж эртний Хятадын ханлигууд "Цагаан хэрэм"-ийг босгосоныг сүүлд анхны нэгдсэн Хятад болох Цин улсын Эзэн хаан Цин Ши Хуандий хооронд нь холбожээ. Умрын ху, суурин хятад хоёрын хоорон дахь харилцаа бусад газрын хөрш орнуудынхаас нилээд өвөрмөц байв. Бvхий л түүхэнд байсан хөрш орнуудын нэгэн адил харилцан тэмцэлдэж, бие биенээ эзлэн тvрэмгийлж байсан боловч энэ нь суурин ард тvмэн, иргэншлээс ихэд өөр нvvдэлчин ард тvмний хоорондын харилцаа байсан тул маш өвөрмөгц шинжтэй байлаа. Нүүдэлчид хятадын суурьшмал иргэд рүү довтловол ихэнхдээ эд бараа булаах, вассалийн харилцаанд орж хэсэг хугацаанд алба гувчуур авахаар хандаж байсан болохоос очиж суурьшсан нь ховор байв. Хэрэв очиж суурьшвал тун удалгvй тэрхүү иргэншилд уусан алга болох байлаа. Үүнийг Тобэй, Кидан, Жүрчид, сүүлд манж нарын жишээнээс тодорхой харж болно. Үүний нөгөөтэйгүүр умрын нүүдэлчдийн довтолгоон нь бараг тухай бvр Хятадын эзэнт гvрнийг нэгтгэн буй болгож өгч байснаараа тэдэнд ашигтай талтай байсан юм. Харин нэгтгэгдсэний дараа хятадын уламжлалт төрийн тогтолцоо ажилладагаараа ажиллаж, зөвхөн төрийн удирдлага нь нь нүүдэлчний төлөөлөгч болдог байв. Харин хятадууд хүчирхэгжсэн үедээ нүүдэлчдийн нутаг руу довтлоход өөр дүр зураг гарч ирнэ. Нүүдэлчдийн нутаг нь далайн төвшнөөс асар өндөрт өргөгдсөн, говь хээр зонхилсон, хуурай, эрс тэс уур амьсгалтай газар учир билчээрийн мал аж ахуйгаас өөр аж ахуй эрхлэх ямар ч бололцоогvй, тэр дундаа газар тариалан хөгжvvлэх найдваргvй учраас хятадуудад тэдний нутгийг булаан эзэгнэн суух хэрэгцээ байсангүй. Хvн амд нь болон төрийн системд нь хvчтэй цохилт өгч улмаар вассалийн харилцаатай алба гувчуур авч байх арга бий боловч довтлуулагчид нь чухам нүүдэлчид учраас энэ нь төдийлөн тохиолдож байгаагvй юм. Учир нь газар шорооноос төдийлөн хамааралтай бус нүүдэлчид их Цагаан хэрэмнээс хойгуур адуу малаа маллан, нүүдэллэн амьдарч байхдаа Хятадын дотоод байдлыг туйлын анхааралтай ажиглаж байдаг байжээ. Хэрэв Хятад дотроо суларвал уулгалан дайрдаг, хэрэв тэд хvчирхэг болоод хойшоо довтлох шинжтэй болбол өөрийн үндсэн хөрөнгө болох малаа туугаад хэдэн зуу, магадгvй хэдэн мянган км газар дайжин зугатчихдаг байжээ. Хятадуудын нэрлэдэгээр "шихай жи нэй" буюу дөрвөн талаараа далайгаар хүрээлэгдсэн өмнөд хөршийнхээ орнуудыг хүчирхэг болсон үедээ амархан эзлэж эзэмшдэг байв. Гэтэл хот сууринг нь сүйтгэж эдийн засагт нь хохирол учруулъя гэхээр тэр нь байхгvй, мал сvргийг нь булаая гэхээр тvvнээ туугаад явчихдаг, газар орныг нь эзэмшие гэхээр vржил шимгvй, хvн амыг нь устгая гэхээр нүүдэлчнээсээ гадна өргөн уудам нутагт маш сийрэг суудаг умрын нvvдэлчдэд бодит цохилт өгнө гэдэг бололцоогvй зvйл байжээ. Хятад хvчирхэгжин довтлоход зугтаагаад явчихдаг умар газрыг дэлхийн хамгийн том цөлийн нэг Монголын говь тусгаарлах бүс болж байжээ. Амьдрах арга хэв маягаасаа болоод хоёр ард тvмний хооронд оюуны болоод амьдралын үнэт зүйлийн асар их ялгаатай байв. Маш өндөр хэмжээнд хvрсэн Хятадын соёл иргэншлийн нарийн соёл умрын нүүдэлчдийн прагматик сэтгэлгээг гайхуулж чадахгvй, гагцхүү бүтээгдэхүүн нь хэрэглэгчийн хувьд л сонирхлыг татаж байжээ. Өөрөөр хэлбэл Хятадын иргэншил, соёл, мэдлэг, түүх, гүн ухаан, уран зураг, яруу найраг нь өөр бусад иргэншлийнхэнд гайхагдаж, харилцан соёл солилцох нэвтрэх vзэгдэл болж байсан авч нүүдэлчидтэй ийм солилцоо хийгдэж байсан нь тун бага. Хятадууд нүүдэлчдийг хэзээнээсээ бүдүүлэг, зэрлэг гэж басамжилж үздэг байсан авч хариуд нь нүүдэлчид тэднийг соёлтой хэмээн хvндэтгэх нь байтугай суурин амьдралыг нь жигшин дорд үздэг байжээ. Иймээс нүүдэлчид хэдийгээр хятадуудтай хэдэн мянган жилийн харилцаатай байсан авч өөрсөддөө тэдний иргэншил, соёлоос авч хэрэглэсэн өөриймшүүлсэн юмаар тун маруухан. Хятадын кvнзийн гүн ухаан, ханз бичгийг нvvдэлчдээс бусад бараг бүх хөршvvд нь ямар нэг хэмжээгээр авч хэрэглэн түүгээр дамжуулан Хятадын иргэншлийн нөлөөний улс болсон юм.