cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ацтек
Мөхөл
Ацтекууд сайн хөгжсөн хөдөө аж ахуй, урлаг соёлтой байсан боловч нийтийн дунд хуучин нийгмээ санагалзах явдал ихсэж иржээ. Улмаар хүмүүс технологийг үл чухалчлан, шашин, улстөрөөс хол байхыг хичээх болжээ. Яг энэ үед буюу XVI зууны эхээр Испаничууд Мексикийн эрэгт буужээ. Хэдхэн тооны морь бүхий, болхи, удаан хүч багатай цөөн тооны галт зэвсэг бүхий цэргийн жижиг анги л Ацтекийг бүрэн сүйрүүлж дөнгөсөн юм. Үүгээр ч үл барам бүхэл Мезоамерик мөхөж байсан юм. Ацтекуудын түрэмгийлэл, харгислалд туйлдаа хүртэл дургүйцсэн хөрш аймгууд нь Испаничуудад зүйл бүрээр тусалж байсан бөгөөд дуртайяа холбоотон нь болж байжээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Америкийн түүхэн угсаатан Ангилал:Мексик дэх угсаатан Ангилал:Төв Америкийн уугуул ард түмэн
Тэжун ван
Тэжун (солонгосоор 태종, төрсөн нэр нь 이방원 буюу И Пан-вонь; 1367–1422) — Чусонь улсын 3-р эзэн ван, Тэжу вангийн 5-р хүү. Хаан ширээг залгамжлахаар тэмцэлдсэн хан хөвүүдийн дотроос цойлсон. Ах Чонжун ванг залгаж 18 жил (1400-1418) хаанчлаад амьддаа хүү Сэжун ванд өвлүүлжээ. Ханхүү байхдаа гаршсан цэргийн жанжин, хожим дарангуй удирдагч болсон.
Ангилал:1397 онд төрсөн Ангилал:1422 онд өнгөрсөн Ангилал:Чусоний ван
Component Object Model
COM (англ. Component Object Model - бүрдүүлбэр объектын загвар; [ком] гэж дуудна) гэдэг бол бүрдүүлбэрт суурилсан програм хангамж бүтээхэд зориулж Microsoft компаниас 1993 онд танилцуулсан хоёртын тоон интерфейс ийн стандарт юм. Үүнийг процесс хоорондын харилцаа холбоо той объектыг олон төрлийн програмчлалын хэл дээр бүтээхэд ашигладаг. COM нь OLE, OLE Automation, Browser Helper Object, ActiveX, COM+, DCOM, Windows shell, DirectX, UMDF, Windows Runtime гэх мэт Microsoft-ын бусад олон технологи, фреймворкын суурь болсон байдаг. Хоорондоо ялгаатай, олон өөр төхөөрөмжийн орчинд бүтээх объектуудыг програмчлалын хэлнүүдээс хамааралгүйгээр хэрэгжүүлэх явдал бол COM-ын гол мөн чанар юм. COM нь бүрдүүлбэрийн хэрэгжүүлэлтийг сайн тодорхойлсон, хэрэгжүүлэлтээсээ тусгаарлагдсан интерфейсээр хангахад анхаардаг учир сайн бичигдсэн бүрдүүлбэр объектуудыг COM-ын тусламжтайгаар дотоод хэрэгжүүлэлтийг нь мэдэх шаардлагагүйгээр дахин ашиглах боломжтой байдаг.
COM бол зөвхөн Microsoft Windows, Apple-ийн Core Foundation 1.3, болон сүүлд plug-in буюу залгаас API (application programming interface буюу хэрэглүүр програмчлах харилцвар)-д зориулан стандарт болгож тодорхойлон хэрэгжүүлсэн интерфейсийн технологи юм. Гэхдээ залгаас API-д зориулсан хэрэгжүүлэлт нь зөвхөн COM интерфейсийн зарим дэд хэсгийг хамардаг байна. Зарим хэрэглээнд COM-ыг Microsoft .NET фреймворкоор орлуулах, Windows Communication Foundation (WCF)-аар дамжуулан Web Services-ийг дэмжихэд ашиглах болжээ. Тэгэхдээ COM объектыг .NET төрлийн бүх хэлэнд .NET COM Interop-оор дамжуулан ашиглах боломжтой байдаг.
Түүх
Microsoft 1991 онд Visual Basic Extensions (VBX)-ийг Visual Basic 1.0 хувилбар дээр танилцуулжээ. VBX гэдэг нь объектуудыг маягт дээр график байдлаар байрлуулах, проперти болон методуудыг ашиглан чадварлаг удирдах боломж олгодог, dynamic-link library (DLL) хэлбэртэй багцласан өргөтгөл юм.
Хамааралтай технологиуд
COM нь Windows-ийн хувьд програм хангамж хөгжүүлэх үндсэн платформ байв. Тийм болохоор олон тооны дэмжигч технологийг хөгжүүлэхэд нөлөөлсөн байдаг.
Интерфейс
Бүх COM бүрдүүлбэр лавлуур (reference) тоолох, төрөл хөрвүүлэх (кастлах) методуудыг нэвтрүүлдэг IUnknown гэдэг интерфейсийг хэрэгжүүлдэг. IUnknown интерфейс нь виртуал методын хүснэгт рүү заах заагуур (pointer)-аас бүрдэнэ.
Notes
Ангилал:Объект хандалтат программчлал
Ди Жей Огастин
Дэррил Жерард "Ди Жей" Огастин, бага (Darryl Gerard "D. J." Augustin, Jr., 1987 оны арваннэгдүгээр сарын 10, Луйзиана, Нью Орлеан) — Америкийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд НБА-гийн «Оклахома-Сити Тандерт» хамгаалагчаар тоглодог.
Замнал
Техасын их сургуулиас 2008 оны драфтын №9 Огастин «Шарлотт Бобкэтс» (2008—2012) багт сонгогдож байв. Дараа нь «Индиана Пэйсерс» (2012—2013) багт тоглож байгаад «Торонто Рэпторс» багт 2013 оны долоодугаар сарын 22-нд ирж байв. Түүний дөрөв дэх баг бол «Чикаго Буллз» бөгөөд 2013 оны арванхоёрдугаар сарын 13-нд гэрээ байгуулж албан ёсоор элссэн.
Тэр 2014 оны долоодугаар сарын 14-нд «Детройт Пистонстой» 6 сая доллараар 2 жилийн гэрээ байгуулав.
«Юта Жазз» зэрэг гурван багийн тохиролцоогоор «Оклахоматай» 2015 оны хоёрдугаар сарын 19-нд гэрээлсэн.
Гадны холбоос
Ангилал:1987 онд төрсөн Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Шарлотт Бобкэтс багийн тоглогч Ангилал:Индиана Пэйсерс багийн тоглогч Ангилал:Торонто Рэпторс багийн тоглогч Ангилал:Чикаго Буллз багийн тоглогч Ангилал:Детройт Пистонс багийн тоглогч Ангилал:Оклахома Сити Тандер багийн тоглогч
Камчаткын хойг
thumb|399px|Камчатка нь зурагт үзүүлсэн [[Авачинскийн галт уул зэрэг олон олон галт уулсын эх орон юм]]
Камчаткын хойг (полуостров Камчатка) нь Евразийн эх газрын зүүн хязгаарт, Оросын Холбооны Улсын Алс Дорнодод 1,250-км урт сунаж тогтсон хойг юм. Нийт талбай нь 472,300 км². Номхон далай, Агнуурын тэнгисээр хашигдан оршино.
Камчаткын хойг нь засаг захиргааны хувьд Коммандерын арлууд болон Карагинскийн аралтай хамтдаа Оросын Холбооны Улсын Камчаткын хязгаарыг бүрдүүлнэ. 402,500 оршин суугчийн нь ихэнх нь оросууд бөгөөд 13,000 коряк оршин сууна. Хүн амын хагасаас илүү нь Петропавловск-Камчаткий (198,028) болон Елизово (41,533) орчимд төвлөрөн амьдардаг.
Камчаткын хойг нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад Камчаткын хойгийн галт уулс гэсэн нэрээр бүртгэгдсэн байдаг.
Камчаткад жилд 2700 мм хур тунадас унадаг.
Газар зүй
thumb|Камчаткын хойгийн топографын зураг
Камчаткын хойгийн өмнөд цэг нь Лопаткын хошуу юм. Номхон далай талд Петропавловск-Камчатский хот эрэг дээр нь байх хойг руу дугуйрч орсон Авача булан байна. Камчатка гол Авачагийн баруун хойноос эх авч, төв хөндийгөөр умрыг чиглэн урсч байгаад Ключигийн орчимд зүүн тийш эргэн, Усть-Камчатскаар Номхон далайд цутгана. Мөн Камчатка голын эхийн урдхан талаас эх авах Бистрая гол баруун өмнийг чиглэн урссаар Агнуурын тэнгист цутгадаг.
Галт уулс
Камчатка нь галт уулсын орон билээ. Тус хойгт 160 орчим галт уул байдгаас 29 нь идэвхтэй галт уул юм. Галт уулс нэг дор бөөгнөрсөн, дэлхийд ховор тогтоцтой тул ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэн авч, хамгаалж буй.
Хамгийн өндөр нь далайн түвшнээс дээш 4,750 метр өргөгдсөн Ключевская Сопка галт уул бөгөөд энэ нь умард өргөргийн идэвхтэй галт уулсын дунд хамгийн том нь юм.
Мөн цунами, газар хөдлөлт ч тус бүс нутагт их тохиолддог. 1737 оны 10 сарын 16, 1952 оны 11 сарын 4-нд тус тус магнитудын ~9.3, 8.2 баллын хүчтэй газар хөдлөлт болж байв. Сүүлийн үед гэвэл 2006 оны 4 сард хэд хэдэн удаа газар хөдөлсөн нь бүртгэгдсэн.
Эшлэл
Ангилал:Азийн хойг Ангилал:Оросын хойг Ангилал:Номхон далайн хойг Ангилал:Камчаткын хязгаарын газар зүй
Тайлер Хэнсбро
Эндрю Тайлер Хэнсбро (Andrew Tyler Hansbrough, 1985 оны арваннэгдүгээр сарын 3-нд Луйзиана мужийн Нью Орлеан хотод төрсөн) — Америкийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны Торонто Рэпторс багийн хүчний довтлогч юм. Түүний коллежийн баг нь Хойд Каролина байсан ба 2009 оны Бүх Америкийн Оюутны лигийн тэмцээнд түрүүлж байв. Тухайн жилдээ драфтын 13-аар нэрлэгдэж Индиана Пэйсерс (2009—2013) багт сонгогдож байв. 2013 оны долоодугаар сарын 15-нд Торонто Рэпторс багт ирсэн. Түүний нэг тоглолтонд өндөр оноо авсан амжилт нь Нью Йорк Никс багийн эсрэг 2011 оны гуравдугаар сард болсон тоглолт байв.
Холбоос
Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хүчний довтлогч Ангилал:Торонто Рэпторс багийн тоглогч Ангилал:Америкчууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Севастополь
Севасто́поль (Aqyar) хот Крымын хойгт Хар тэнгисийн эрэгт оршдог. Хөдөөг багтаасан 1080 км² газар нутагтай, 343 мянган хүнтэй. Украинаас Оросынх болж байгаа.
Харьяалал
Зөвлөлт Холбоот Улс бутрахад Хар тэнгисийн флот бүхий Севастополь хот шинэ тулгар Украиных болж, флотыг Орос ашиглаж байсан бөгөөд 2014 онд хавчигдсан гээд орос голдуу нутгийн ард түмэн Орос улсын сайшаалгаар зүтгэсээр Крымын хамт ОХУ-д нэгдсэн. Украин улс, өрнөдийн орнуудтай хавсран буруушаасан ч эргүүлж авч чадахгүй байна.
Украин, Оросын алинд нь ч байсан Севастополь улсын хотын зэрэгтэй бөгөөд Украинд энэ нь «онцгой эрхт хот» (Киевийн хамт) гэж байсан бол Орост «улсын ач холбогдолтой хот» (Москва, Санкт-Петербургийн хамт) гэдэг.
Газар зүй
Крымын хойгийн баруун хошуу Хераклийн хойгийг эзлэн оршдог. Дотроо 4 дүүрэгт хуваагдана.
Хүн ам
2014 онд 343,357 оршин суугчтай байна. 72% орос, 22% украин. 90 хувь нь төрөлхийн орос хэлтэй.
Цахим холбоос
Ангилал:Украины суурин Ангилал:Далайн боомттой суурин ! Ангилал:Оросын тэнгисийн цэргийн бааз Ангилал:Украины тэнгисийн цэргийн бааз Ангилал:Маргаантай нутаг дэвсгэр Ангилал:Крымын Холбооны тойрог
1953 он
Гадаад холбоос
#
Кристиан Гюнтер
Кристиан Гюнтер (Christian Günter; 1993 оны хоёрдугаар сарын 28-нд, Филлинген-Швеннинген) — Германы хөлбөмбөгчин, Бундеслигийн «Фрайбургт» зүүн жигүүрийн хамгаалагчаар тоглодог. 2014 оны арваннэгдүгээр сарын 8-нд «Шалькег» ялахад (2:0) анхны бөмбөгөө оруулсан. Гюнтер 2014 оны тавдугаар сарын 13-нд Польшийн эсрэг нөхөрсөг тоглолтонд 82-р минутанд Оливер Зоргийг сэлгэн шигшээн анхны гараагаа тэмдэглүүлжээ.
Гадны холбоос
Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин Ангилал:Германы шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Фрайбург багийн тоглогч Ангилал:Германчууд Ангилал:1993 онд төрсөн
Ногооннуур сум
Ногооннуур сум нь Баян-Өлгий аймгийн сум юм.
Газарзүйн байрлал
Ногооннуур сум нь 1952 оны 9-р сард одоогийн Цагааннуур тосгоноос өрх тусгаарлан Бөхмөрөн голын сав газарт байрласан. Нийт газар нутгийн 5200га талбайг хадлангийн талбай эзлэнэ. Томоохон гол мөрдөд Асгат, Бөхмөрөн, Хавцал, Түргэн, Хатуугийн түргэн урсгалтай голууд орно. Хамгийн том нуур нь Ачит нуур. Энэ нуурыг 2004 оны 03-р сарын 22-нд ус намгархаг газрын рамсарт оруулсан. Томоохонууранд Дунд нуур, Хатуугийн нуур гэх мэт нуурууд ордог.
Уул зүйн систем нь дан Сийлхэмийн нуруугаар тогтсон ба сумын өмнөд хэсгээс эхлэн хойд хэсэг хүртэл хүрээлсэн байдаг. Мөнх цастай олон уул байдаг ба тэдгээрээс хамгийн өндөр нь Их Түргэн уул д.т.д 4029м юм. Гадаргын ерөнхий хэлбэр нь талархаг, уулархаг, өндөр уул нуруудтай. Сумын зүүн хэсгээс эхэлж /хамгийн нам газар д.т.д 1435м “Ачит” нуур/ баруун тийш болох тусам өндөр уул нурууд /хамгийн өндөр цэг д.т.д 4029м “Их Түргэн” уул/ шилждэг.
Хил хязгаар талаас нь авч үзвэл баруун хойд талаар ОХУ-ын Тува улстай, баруун талаар ОХУ-ын Алтайн мужтай, зүүн талаар Увс аймгийн Ховд ба зүүн хойд талаар Бөхмөрөн сумуудтай, зүүн өмнөд талааараа өөрийнхөө аймгийн Алтанцөгц, өмнөд талаар Бугат, баруун өмнөд талаар Улаанхус сумуудтай тус тус хил залгадаг. Аймгийн төвөөс 100км зайтай.
Аймаг сумандаа алдартай бяр хүч нь тэгшрэн домог болон үлдсэн хүчит бөхчүүд нь энэ нутагт олон төрсөн билээ.Улсын начины энтэй аймгийн хурц арслан Б.Иваныш, аймгийн арслан Б.Талгатбек,К.Серикбай,ах дүү аймгийн арслан М.Ануарбек,Тохатан,ах дүү аймгийн заан М.Мөндөн,М.Аю,болон Т.Уат,Т.Ныгалит,М.Халамбахы, Ч.Ядамсүрэн,Ч.Батхуяг,А.Байгалдай, аймгийн начин Б.Нурлан, сумын заан Х.Шакен,К.Тенсел,Д.Дорж,Е.Агажан, Ж.Икей,Ж.Дүрэмхан,Б.Дөрбетхан, Б.Айтуган,Х.Ержан,Т.Зейнелхан, Ж.Уагихан,И.Даулет,И.Хасбаатар,Т.Ардагер,Р.Кадирбек,А.Нурхадыл, И.Бахытбек,А.Өнербек,Д.Бейбит сумын начин Нямдорж,Б.Күнтуган,Х.Хайрат нар нэг үеийн хүчтэнүүд юм. Сумаа төлөөлж спортын олон тэмцээнд оролцсон, спортын өндөр зэрэг хүртэн медалийн эзэн болсон тамирчин А.Зарипа,Н.Бадиша,М,Хайса,Б.Нурлан,Т.Назимхан нарын олон залуус байна.Удам сайт хурдан хүлгээ уяа сойлгыг нь тааруулж уралдуулж ирсэн угийн хийморилог ард түмэн Ногооннуурчууд билээ бид.
Улс, аймаг сумын тэргүүний уяачид Күнгейбай,Ж.Төлеухан,А.Хапталбай, К.Уаш,Т.Хабыл,С.Какеша,Баймирза, Н.Духаа,Б.Хабай,Б.Бейсхан,Б.Хаумет,Т.Хуаныш,Х.Байгали,А.Хумар,Н.Болжин, Х.Дүгэр,Өнөр,Ж.Буйд,Рахытхан, Б.Айдар,Рамазан,Жавах,Т.Халай, З.Өкмет,К.Асхар,Алметжан,Х.Байтаза,Т.Хойшыбай нар морины уяа сойлгыг нь таруулах эрдмийг эзэмшсэн ардын авъяастнууд юм.Уяач Күнгейбай жороо цагаан морь аймгийн 10 жилийн ойгоор түрүүлж Маршал Х.Чойбалсанд бэлэг болон очсон түүхтэй. Эрдэм мэдлэгийн энгүй их далайд сэлж оюуны цуцалтгүй хөдөлмөр зүтгэлээр эрдмийн цол зэрэг хамгаалсан эрдэмтэн мэргэд олон бий.Түүхийн ухааны доктор Х.Силам,Х.Бабахумар,хэл бичгийн ухааны доктор Х.Хабидаш,дэд доктор О.Цэвэлжав, шинжлэх ухааны доктор Т.Жаава,Х.Батсуурь, биологийн ухааны доктор Р.Самъяа,С.Түсивхан,К.Хабылболат, цаг уурын шинжлэх ухааны доктор, зохиолч,нийтлэгч Х.Хангайсайхан,эдийн засгийн ухааны доктор Д.Лхагваа, техникийн ухааны доктор П.Алдар, химийн шинжлэх ухааны доктор Ж.Тэрбиш, газар зүйн ухааны доктор Б.Хааяа, физикийн шинжлэх ухааны доктор М.Днейхан,Х.Данейхан, геологийн уул уурхайн шинжлэх ухааны доктор Х.Сиржат, математикийн ухааны доктор Х.Имаммагзам нар залуу үеийнхний бахархал болж байна.Шатрын спорт, танин мэдэхүйн талаар 40 гаруй ном бичиж оруулсан Я.Дүгэр, анагаах ухааны салбарт 20 илүү ном бичсэн их эмч, нийтлэгч Я.Жамбалдорж нар Ногооннуурын унаган хүүхдүүд.
Монгол эх орон ард түмний тусгаар тогтнол, газар нутгийнхаа төлөө халуун амь,бүлээн цусаа хайрлахгүй дайны талбарт дайсны шуугисан сум сөрж дарийн утаа үнэртэж явсан ахмад дайчин 1939 оны Халх голын дайчин Б.Дэмбэрэл, Дамиран,1945 оны чөлөөлөх дайн болон баруун хязгаарын тулалдаанд оролцож явсан ахмад дайчин Т.Бодаубай,Б.Тортөбөл,Сандал, А.Хавдралы,Ч.Батхуяг,Б.Жанабал, Солтамурат,Б.Гэнэн,Х.Дүгэр нар юм.Дайны талбарт болон дайсныг дарж,дархан цолоо мандуулж ирээд үр бүтээлтэй ажиллаж байгаад таалал төгссөн дайчин Чинхүү,Чойнжуур,нар болон цаг бусан хэлмэгдлийн хар шуурганд өртсөн яамны сайд, аймгийн дарга агсан О.Мяразан, хошуу занга агсан Ө.Шош,Лам,Адилхан,Хаш,Баймеш,Аят, Наурызбай,Э.Гомпил нар нь түүхэнд үлдэх гавъяатнууд юм.
1986 оноос тус салбар өргөжин 5 орон тоотой байсан бол одоо 34 орон тоотой, гаалийн хяналтын иж бүрэн Цогцолборын барилга, түр агуулах, халуун ус, зочид буудал, дизель станцтай, 25 айлын орон сууцтай болж хил, гаалийнханыг түшиглэн  холбооны болон ХААН банкнысалбар, хилийн хяналтын албадууд ажиллаж, Орос, Казахстан болон үндэсний телевиз үзэж байна.
Уур амьсгал
Монгол орон ерөнхийдөө эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай учир тэр нь Ногооннуур сумд ч тод илэрдэг. Тухайн газар нутгийн цаг агаар нь ямар байдалтай вэ? гэдгийг харуулдаг зүйлүүдийн нэг нь далайн түвшнээс дээш өргөгдсөн газар нутгийн тогтолцоо юм. Тэгвэл хотгор гүдгэрийн морфологи хэвшинжийн өндөр уул, дундаж өндөр, нам уул, өндөрлөг тал ба цав толгод, намдуу тал гэсэн таван үе нь Ногооннуур сумын гадаргын тогтоцыг бүхэлд нь хамардаг. Намдуу талд нь Ачит нуурын эргэн тойрон сумын төв хамаарагдаж тэнд зуны цагт агаарын температур +30оС болж байхад өндөр уулын хэвшинжэд хамаардаг Их Түргэн уулын эргэн тойрон нь +14,5оС болж, уулын оройн мөнхийн цас, мөстэй юм. Өвөл нь маш хахир хатуу хүйтэн. Зуны цагт хамгийн халуун нь +29оС-(+32оС)-т хүрч байхад, өвөл нь -36оС-40оС-т хүрч хүйтэрдэг. Агаарын температурын жилийн дундаж нь 0оС-аас -4оС байна.
Нэг жилд нарны гийгүүлэх дундаж хугацаа нь 2600-2900 цаг байдаг нь бага үзүүлэлт юм. Энэ нь өвөл хүйтэн болох нэг шалтгаан нь болж байгаа юм. Ингэхдээ агаарын температурын жилийн дундаж нь -4оС-ээс 0оС байдаг.
Хур тунадасны хувьд өвөл их хур тунадас унаж газар нутгийг бүхэлд нь цасаар бүрхэдэг. Зун хур тунадасны ихэнх нь өндөр уулсын оройд унаж, намдуу талархаг газарт бага зэрэг унадаг. Хур тунадасны жилийн нийлбэрийн хэмжээ 200-300 мм. Гол мөрний урцас нь төв азийн гадагш урсгалгүй ай савт хамаарч, бүх голууд нь Ачит нуурд цутгадаг. Ачит нуураас эх авсан гол Баян-Өлгий аймгийн хамгийн том гол нь болох Ховд голд цутгадаг юм. Том нууруудын тоонд ордог Ачит, Дундын нуурууд нь тектоник тогтоцоор үүссэн.
Ууршилтын хувьд Ачит нуурын эрэг орчимд их ба 150-200мм, бусад газард жигд ба 50-150мм байдаг. Салхины зүг шиг ерөнхийдөө баруун, баруун хойд зүгээс салхилдаг. Жилийн салхины дундаж хурд харилцан адилгүй ба 2-3м/с байдаг. Энэ жил 2010 оны 5-р сарын 16-нд салхины хурд 35м/с-д хүрч маш хүчтэй салхилсан нь урьд өмнө нь болж байгаагүй үзэгдэл юм. Дээрх бүгдээс дүгнэж үзэхэд Ногооннуур сум нь хуурайдуу сэрүүн зунтай бүс гэсэн уур амьсгалын мужлалтад хамаардаг байна. Хөрсний мужлалтаар говийн муж түүний дотор төв азийн их мужад хамаардаг. Тиймээс говь цөлийн нөлөөнд ихээхэн автагдсан, ургамал нь түүнд дасан зхицож ургадаг.
Ногооннуур сумын ус цаг уурын станц
Анх 1963 онд 7-р сарын 26-нд ХАА харуул байгуулж, өдөрт 3 хугацааны ажиглалт хийж байсан ба анхны ажиглагчаар:
тус тус ажиллаж байгаад Ус Цаг Уурын албаны удирдах ерөнхий газрын даргын 1983 оны 17-р тушаалаар 1984 оны 11-р сарын 09-нд 4-р зэргийн УЦУ-ын станц болгон ажилд оруулсан байна.Станцын даргаар:. 1984-1991 онд А.Жубайхан                       1991-1996 онд Х.Айнагүль 1996 оноос М.Ансагүл нар ажиллаж байна.
Хөрс, ургамал, амьтны аймаг
Газар нутаг нь өргөн уудам, байгалийн нөөц ихтэй, ан амьтанаар баялаг ирвэс, чоно, үнэг, хярс, аргаль, угалз, янгир, тарвага, туулай зэрэг амьтантай. Шувуудаас бүргэд, ёл, тас, харцага, хойлог гэх мэт шувуудтай. Ургамлын хувьд хуш, улиас, бургас, хус, агь, таана, хөмүүл, шаваг, шарилж, журагва, ерхөг, хиаг, хазаар өвс, харгана, хялгана, бударгана зэрэг хээр, цөлөрхөг хээрийн өвс ургамал зонхилж, чийг илүүтэй уулын сүүдэр хажууд үхрийн нүд, хад, тошлой, сонгино зэрэг зэрлэг жимсгэнэ,вансэмбэрүү, бадамлянхуа, тэхийн шээг, алтан гагнуур, чихэр өвс, бамбай, чийгийн давирхай, таван салаа, нохойн хошуу зэрэг эмийн ургамал ургадаг. Хөрсний хувьд уулынхүрэн ба цайвар хүрэн хөрс зонхилсон гол, мөрний саваар нугат намгийн заримдаг давсархаг хөрс, өндөр уулын бүсэд хад асга бүхий уулын тундрын ба уулын нугын хөрстэй, элэгдэл, өгөршлийн ажиллагаагаар тогтсон хонхор, гүдгэр, уул нуруудаас тогтдог.
Бүс, бүслүүрийн ерөнхий хэв шинж
Ногооннуур сум нь монгол орны газарзүйн мужлалтаар төв азийн өндөрлөг тал, хотгор, уулт их мужад хамаардаг. Өндөрлөг тал, хотгор, уул гэх мэт нь тод илэрдэг.
Нийгэм эдийн засгийн газарзүй
Улсад томоохон ордог Асгатын мөнгөний уурхай, Улаан-уулын вольфром, Дарьтын хойлмог металл, Бор хагтийн зэс, Хөвсгөлийн алт, Дулаан Харын хар тугалга, будаг зэрэг ашигт малтмалын орд газруудтай.Одоогоор ажиллаж байгаа уул уурхайн үйлдвэр гэвэл Улаан Уулын уурхай юм. Тэр нь вольфром олборлодог ба Монгол, Австрали хоёрын хамтарсан үйлдвэр. Улаан Уулын уурхай нь Ногооннуур сумын Чихтэй багийн газар нутагт оршдог ба сумын төвөөс урагшаагаа 50км-ийн зайд байрладаг юм
Ногооннуур сум нь ашигт малтмалаар баян нутаг учраас хөгжлийн нэг эх үүсвэр нь тэр болж байгаа юм. Өөр нэг хөгжлийн түлхүүр нь газар тариалан эрхлэх, чацарганы үйлдвэр байгуулах, загасны аж ахуйг өрнүүлэхтэй холбоотой болж байна. Бас нэг тууштай авч хэрагжүүлэх зүйл бол хадлан юм. Хадлангийн талбайг усжуулж өвс бэлтгэхэд нэн тохиромжтой бүс нутаг юм. Гадаргын болон ул хөрсний усаар нэлээд баян. Тиймээс хадлангийн аж ахуйг бүрэн хөгжүүлэх боломжтой. Тэгж чадвал тухайн аймгийг өвс тэжээлээр бүрэн хангаж чадах хэмжээнд хүрэх магадлал өндөр юм. Ингэснээр ард түмний ашиг орлого нь нэмэгдэх бололцоотой. Хаан банк,Хадгаламж банк, Холбоо, 4 ШТС-тай, сумын иргэдийн амьдралын эх үүсвэр нь мал аж ахуй ба хадлан бөгөөд 1 өрх жилд дунджаар 5-10 тн өвс бэлтгэдэг. “Ачит алхабы” ХХК-тай жилд 5000 тн өвс бэлтгэн аймгийг өвс тэжээлээр хангадаг. Ачит нуураас жилд 135 тн загас агнадаг нөөцтэй. Тэр нууранд төв ази, монголын уугуул загасны тоонд ордог баруун монголын хадран, алтайн сугас загасууд бас нүцгэн жараа зэрэг зүйлийн загасууд байдаг. Чацарганы мод ихээр ургадаг учир чацарганы шүүс үйлдвэрлэх боломжтой. Тус сумын хувьд газар тариалангийн талбайг усжуулах, газар тариаланг бүрэн хөгжүүлэх боломжтой.
Дэд бүтэц нь хөгжөөгүй ямар ч газар орон хөгжих боломжгүй байдаг билээ. Тэгвэл Ногооннуур сум нь хөгжлөөрөө тааруу байсан ба одоо хөгжөөд эхэлж байна. Учир нь Ногооннуур сум нь өндөр хүчдлийн /35кв/ шугамд 2009 оны 10-р сарын 20-ны өдөр холбогдсон. Өндөрхүчдлийг дагаад одоогоор компьютерийн үчилгээний газрууд нээгдэж байна. Бас гар утасны корпорациуд байгуулагдсан. Жишээ нь: MobiCom, G-mobile, Unitel, Skytel. Өөр машины засврын газар, гагнуурын газрууд нээгдсэн. Албан байгууллагууд сүлжээнд холбогдож компьютерээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг болсон. ШТС-ууд нь тогоор ажиллаж байна.
Хүн ам
Ногооннуур сумын хүн амын 94% нь казак ястан, 6% нь дөрвөд, урианхай үндэстэнгүүд эзэлдэг. Ийм учраас хэл бичиг, зан заншил нь бусад аймгаас ялгаатай. Хүн амын дийлэнхи нь хүүхдүүд болон залуучууд.
Хөдөө аж ахуй
Уулархаг нутгийн байгалийн бэлчээрт зохицсон, ашиг шим, ноолуурын гарц ихтэйгээрээ онцлог. Үхэр сүрэгт нь сарлаг зонхилдог. Сарлагт тохиромжтой зожир өвст, бөрөлжит болон бусад сөөг, сөөгөнцөрт тундар бүхий уулын нугын ялзмагт хөрстэй бушилзат бэлчээр, бушилзат хээршсэн бэлчээр, Ховд голын хөндий дагасан татмын нугын хөрстэй, нугын алаг өвст бэлчээртэй нутгаар үхэр сүргийг голлон өсгөдөг. Дээрх нутаг нь Монгол Алтайн нурууг дагасан нутаг бөгөөд манай орны сарлаг өсгөдөг хоёрдахь бүс нутаг билээ.
Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
1990 он
Аргын тооллын (Нийтийн он тооллын, Манай эриний) 1990 он (Нэгэн мянга есөн зуун ердүгээр он) хэдийнээ улиран оджээ. Тэр жил Даваа гарагаар эхлээд мөн Даваа гарагаар төгссөн 365 хоногтой жил байлаа.
Төрсөн хүн
thumb|140px|Ким Ёна
Өнгөрсөн хүн
Ангилал:1990 он #
Хошуу галуу
Хошуу галуу (Anser cygnoides) нь ховор томхон галуу бөгөөд Монгол, Хятадын хойд хэсэг, зүүн өмнөд Орост нутаглана. Тэд нүүдлийн шувуу ба Хятадын төв ба өмнөд зүгт өвөлждөг. Нийт 60,000-100,000 толгой бий гэсэн тооцоотой.
Яллагч (кино)
«Яллагч» — 2018 онд Монгол улсад монгол хэлээр, бодит явдлаас сэдэвлэн бүтээсэн уран сайхны кино.
Хошуу галуу
Гадаад төрх
Хошуу галуу нь том бие, урт хүзүүтэй. Биеийн урт 81–94 см, далавчаа дэлгэхэд 153 см, жин 2.8-3.5 кг болно. Эрэгчин, эмэгчин төстэй ч эр нь арай том байдаг. Нуруун хэсэг нь бор саарал, өвөр хэсэг нь цайвар шаргал, хошуу нь урт, хар өнгөтэй.
Яллагч (кино)
Ангилал:21-р зууны монгол кино Ангилал:Монголын кино Ангилал:Уран сайхны кино
Хошуу галуу
Зан авир
Хошуу галуу цэнгэг усны дэргэдэх уулын хөндий, тал, тайгад нутаглаж, 5 сард үүр засан голдуу 6 өндөг гаргана. Өвс ногоо зэргээр газар үүрээ засдаг. 28 хоногийн дараа дэгдээхэй гарах ба 2-3 жилд нас бие гүйцэх аж. Тэд өвсөрхөг газар бэлчин идэшлэх ба голдуу ургамлын навч, үр, үндэсээр хооллоно.
Цахим холбоос
Ангилал:Галуу Ангилал:Монгол орны шувууд
Волга Нижний Новгород
Волга Доод Новгород (Футбольный Клуб Волга Нижний Новгород) нь Оросын Доод Новгород хотод байрладаг хөлбөмбөгийн баг байв. 1963 онд байгуулагджээ. 2008 онд Волга баг Оросын хоёрдугаар дивизионы Урал бүсийг тэргүүлж, Оросын нэгдүгээр дивизионд дэвшсэн бол 2010 онд тус дивизионд 2-р байр эзэлж, 2011 оны улирлаас Оросын Премьер Лигт тоглох эрх авч, 3 улирлыг тэнд өнгөрүүлжээ. 2016 онд санхүүгийн асуудлаас болж татан буугдсан.
Цахим холбоос
Ангилал:Оросын хөлбөмбөгийн клуб Ангилал:Доод Новгородын байгууллага Ангилал:1963 онд байгуулагдсан
Жяо Люян
Жяо Люян (1991 оны 8 сарын 6-нд Хармөрөн мужийн Харбинд төрсөн) нь Хятадын усанд сэлэгч эмэгтэй юм. Тэрээр 2008 оны зуны олимпод 200 м-ийн эрвээхий сэлэлтийн төрөлд өрсөлдөж, 2:04.72-ын амжилтаар багийн анд Лю Зигэгийн ард орж, мөнгөн медаль зүүжээ. Тэд хоёул Австралийн Жессика Шипперийн тогтоосон дэлхийн дээд амжилтыг эвдсэн юм (2:05.40).
Тус олимпоос өмнө Жяо Мельбурнд зохиогдсон 2007 оны Дэлхийн АШТ-д оролцож, мөн төрөлдөө 4-р байр эзэлсэн (2:07.22).
Хувийн дээд амжилт
Урт зам
Эшлэл
Ангилал:Усанд сэлэлтийн олимпын аварга Ангилал:Усанд сэлэлтийн дэлхийн аварга Ангилал:Усанд сэлэлтийн азийн аварга Ангилал:Хятадын усанд сэлэгч Ангилал:Хятадын олимпын аварга Ангилал:Хятадын олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Хятадын олимпын оролцогч Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Хятадын азийн наадамд оролцогч Ангилал:Хятадууд Ангилал:1991 онд төрсөн
Бөртэ хамтлаг
Танилцуулга
2000 оны 1-р сарын 18-д Вүрцбург хотын Зандерау дүүргийн Weinkeller Brand виноны үйлдвэрийн танхимд анхны тоглолтоо хийснээр “Бөртэ-1” live concert цомогоо гаргаж байсан. Байгуулагдсан жилээ Герман, Белги, Итали, Франц зэрэг улсаадаар онгоц, галт тэрэг машинаар аялаж 10 сарын дотор 50 - 60 гаруй тоглолтыг хийж байсан. Европын Холбооны улсаадаар 2000 - 2008 оны хооронд тоглож байсан тус хамтлагийн урын санд үндэсний хөгжим, язгуур өв соёл дээр хөгжүүлсэн монголын анхны этно жазз урсгал давамгайлдаг. Энэ хөгжмийн урсгалаараа олон улсын урлагийн зах зээл дээр “mongolian ethno jazz - BOERTE” хэмээн танигдсан хамтлаг юм.
2000 онд хийсэн тоглолтын хуваарь
хамтлагийн ахлагч Д. Ганпүрэв
1971 онд Увс аймгийн Улаангом хотод төрсөн. Үндсэн мэргэжил: Контрбасс, Их хуурч,хөгжмийн багш, СУИС-ийн соёл судлалын бакалавр, хөгжмийн зохиолч, хөгжмийн продюсер, урлагийн менежер
Боловсрол
Албан тушаал
Ажлын туршлага
Уран бүтээл:
Шагнал урамшуулал
МУГЖ, ятгач Ч. Мөнх-Эрдэнэ
Чулуунбатын Мөнх-Эрдэнэ (* 1975 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь монголын ятгач.
Мэргэжлийн замнал
1988-1994 онд Хөгжим бүжгийн дунд сургууль буюу одоогийн ХБК-ийн ятга хөгжмийн ангид суралцаж төгссөн. Төгсөх курсын оюутан байхдаа Хөгжим Бүжгийн Дунд Сургуульд багшлахаас гадна Морин хуурын чуулгад ятгачнаар, мөн УАДБЧ (ҮДБЭЧ) –д гоцлол хөгжимчнөөр тус тус ажиллаж байсан. 1996 онд ардын хөгжмийн “Эгшиглэн” хамтлагийн урлигаар Европын олон орноор айлчлан тоглож монгол ятгын гайхамшигт тоглолтыг олон түмэнд таниулан сурталчилсан. 2000 онд Д. Ганпүрэвтэй хамтран “Бөртэ” хамтлагийг үүсгэн байгуулснаас хойш Герман улсад 2008 он хүртэл үйл ажиллагаагаа явуулж, дэлхийн 20 гаруй улсуудаар аялан тоглолт хийсэн. 2010 оноос Хөгжим Бүжгийн Коллежид ятгын багшаар ажиллаж байна. Энэ хугацаанд хамтлагаараа болон гоцлолоор олон улсын хөгжмийн томоохон төслүүдэд оролцон хөгжим судлаач, шүүмжлэгч болон үзэгчдээс өндөр үнлэмж авч байсан. 2001 онд Малайзи улсад болсон “Rainforest” дэлхийн хөгжмийн наадамд өөрийн бурхан болсон багшдаа зориулж бичсэн “Дурсамж” зохиолоо тоглоход, хэвлэл мэдээллээр болон интэрнэтээр  “Queen of Harp” буюу “Ятгын хатан хаан” хэмээн өргөмжлөн бичиж байсан.
Бие даасан тайлан тоглолтууд
Тоглосон том хэлбэрийн бүтээлүүд
Уран бүтээлийн туршлага
2004 онд Дуурь бүжгийн эрдмийн театрын симфони найрал хөгжимтэй хамтарч:
2005 онд монгол улсын филармоны симфони найрал хөгжим болон морин хуурын чуулгатай хамтарч:
Мөн монголын нэрт хөгжмийн зохиолчдийн олон арван бүтээлүүдийг өөрийн орны болон олон улсын нэр хүндтэй симфони найрал хөгжмүүдтэй гоцлон тоглож байсан.
Жишээлбэл: 2004 оны 3 сард эх орондоо анх удаа Хятад улсын хөгжмийн зохиолч Хэ Жин Хау-гийн “Хос Эрвээхэй” бүтээлийг ятга болон симфони найрал хөгжимд хөрвүүлэн “Хос Эрвээхэй” уран бүтээлийн тайлан тоглолтоо хийсэн.
Амжилт
хамтлагийн менежер, продюсер Б. Ганхөлөг
1976 оны 9 дүгээр сарын 27-нд Монгол улсын Сүхбаатар аймаг, Бүрэнцогт суманд төрсөн. Цохивор хөгжимчин, хөгжмийн багш, дуу бичлэгийн найруулагч, хөгжмийн зохиолч, хөгжмийн продюсер, чөлөөт уран бүтээлч. Монгол Улсын СТА
Боловсрол:
Албан тушаал:
1992-1999 он Монгол Улсын Морин хуурын чуулгад хөгжимчин 1994-1996 он Улсын Филармонийн симфони найрал хөгжимд цохивор хөгжимчин 1996-1999 он Хөгжим бүжгийн коллежд цохивор хөгжмийн мэргэжлийн багш 1999- оноос Үндэсний хөгжмийн “Бөртэ” хамтлагт цохивор хөгжимчин 2001 он Улсын Филармонийн менежер 2008-2010 он МҮОНР-ийн дэргэдэх ”Цагаан Лавай” дуу бичлэгийн студид дууны найруулагчаар ажилласан. 2010 оноос өнөөг хүртэл чөлөөт уран бүтээлч, “UB DRUMS” бөмбөрийн продакшны захирал, “British School of Ulaanbaatar”-ийн бөмбөрийн багш, “GMUB Music Lab” төслийн Латин хөгжмийн багш, “Corporate Hotel & Convention Center”-ийн хөгжмийн зохиолч, уран бүтээл хариуцсан продюсераар тус тус ажиллаж байна.
Ажлын туршлага:
Дуу бичлэшийн инжинерийн чиглэлээр 2008 онд МҮОНРТелевизийн дэргэдэх “Цагаан Лавай” дуу бичлэгийн студийг орчин цагийн дижитал тоног төхөөрөмж рүү шилжүүлэх төслийг санаачлан ажиллаж улмаар 2010 онд уг төслөө амжилттай хэрэгжүүлсэн.
Хөгжмийн зохиолчоор
МҮОНРТелевизийн бүтээл “XX Зуун-100 Жил” баримтат кино, Хубилай сэцэн хааны мэндэлсэний 800 жилийн ойд зориулсан радио түүхэн нэвтрүүлэг, кино найруулагч Г.Жигжидсүрэнгийн “Аймшигт нүүдэл” уран сайхны кино, найруулагч Б.Нагнайдоржын “Тэр жилийн тэр өдөр” уран сайхны кино, “ND Film”-ийн бүтээл “Байрны ах” уран сайхны киноны хөгжмийн зохиолчоор тус тус ажилласан.
Хөгжим судлалаар чиглэлээр 2013 онд зохиогдсон Монгол Улсад мэргэжлийн цохивор хөгжимчдийг бэлтгэж эхэлсний 50 жилийн ойн хүрээнд илтгэл тавьж, өөрийн урласан бөмбөрийг танилцуулж, улмаар монгол бөмбөрийн талаарх мэдээллүүдийг гадаадын түүхэн баримтуудаас цуглуулснаа дэлгэсэн.
Хөгжмийн продюсерын чиглэлээр
2010-2017 онуудад мэргэжлийн цохивор хөгжимчдийн “Найруулга” тоглолт, 2016 оноос “UB Drums” бөмбөрийн хамтлагийг үүсгэн байгуулсан. 2017 онд “Corporate Entertainment” төслийн хүрээнд Монголын шилдэг уран бүтээлчдийн хамтарсан “Намар”, “Өвөл” тоглолтуудад хөгжмийн пропюсераар амжилттай ажиллаж байна.
Уран бүтээл, амжилт:
1992-1999 ондуудад Монголын мэргэжлийн хөгжмийн урлагийн байгууллагууд болох Улсын Филармонийн Симфони найрал, Морин хуурын чуулгад ажиллаж байхдаа голчлон яруу хэнгэрэг хөгжим тоглож ирсэн бөгөөд ОХУ, Хятад, Япон зэрэг улс оронд айлчлан тоглолт хийсэн. 1999-оноос Герман улсад “Бөртэ” хамтлагийн уран бүтээлчидтэй хамтран ажиллахдаа орчин үеийн эстрад бөмбөрийг анх удаа үндэсний хөгжимтэй хослуулан уран бүтээл хийж, улмаар 2009 онд Үзбекистан улсын Самарканд хотод зохиогддог Олон улсын хөгжимчдийн уралдаанд шагналт IV байр, 2010 онд Азийн XVI Наадмын нээлтийн арга хэмжээнд Хятадын Гуанжоу хотын дуурийн театрын симфони оркестртой Н.Римский Корсаков-“Шехерезада”, Хорватын удирдаач Игор Влажникийн (Igor Vlajnic) удирдлагаар, 2010 онд Монгол улсын ерөнхий сайдын айлчлалын хүрээнд АНУ-ын Нью-Иорк хот, НҮБайгууллагийн танхимд, Канад улсын Нийслэл Оттава хотын Парламентын танхимд 2011 онд “Хүн төрөлхтөн сансарт ниссэний 50-н жил”-ийн ойн тоглолтонд Францын Парис хот, ЮНЕСКО-д Чехословакын Прага хотын филармонийн симфони оркестртой хамтран тоглолтуудыг амжилттай хийсэн. 2011 онд Герман улсад олон улсын хөгжимчидтэй хамтран “Durban Poison” хөгжмийн төсөлд бөмбөрчинөөр 2006 онд АНУ-д Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн хүрээнд “Smithsonian National Museum of Natural History”-д зохиогдсон “Great Story of Mongols” хөгжмийн төсөлд гоцлол хөгжимчин, менежерээр 2011 онд “Хүннү” хэмээх хөгжмийн бичил төсөл санаачлан, улмаар Солонгосын Сач-ёон мужид зохиогддог “Олон үндэстний бөмбөрийн фестиваль”-д Монголоос анх удаагаа үндэсний бөмбөрийн хамтлагийг бүрдүүлэн оролцож амжилт үзүүлсэн. 2012 онд ЮНЕСКО-ийн дэргэдэх дэлхийн улс үндэстнүүдээс бүрдсэн найрал хөгжмийн оркестрт Монгол улсаа төлөөлөн хөгжимчнөөр уригдан ажиллахдаа Хятадын Шин-жин хотын симфони оркестртой Ж.Бизе-“Кармен”, Бельгийн удирдаач Bartholomeus-Henri VAN de VELDE-ийн удирдлагаар, 2015 онд Францын Парис хот, ЮНЕСКО-ийн концертын их танхимд Чехословакын Прага хотын филармонийн симфони оркестртой, М.Мусоргский-“Үзэсгэлэнгийн зургууд”, Бельгийн удирдаач Bartholomeus-Henri VAN de VELDE-ийн удирдлагаар, 2015, 2017 онуудад Японы Гунь-ма мужид Монголын анхны гоцлол Тайко бөмбөрчнөөр уригдаж, Маябаши хотын “Шиваши” тайко хамтлагтай хамтарсан тоглолт, 2015, 2016, 2017 онуудад Японы Токио хотод Дэлхийн Морин Хуурын Холбооноос зохион байгуулагдсан “Асар” тоглолтонд цохивор хөгжимчнөөр, 2017 онд “GMUB Music Lab”-аас хэрэгжүүлсэн дэлхийн шилдэг Жазз хөгжимчдийн хамтарсан “Afternoon in Rio” тоглолтонд латин бөмбөрчинөөр ажилласан.
хамтлагийн уран бүтээлийн продюсер О. Чинбат
Эвэр бүрээч, хөгжмийн зохиолч, Бөртэ хамтлагийн гоцлол хөгжимчин, нийслэлийн “Улаанбаатар” чуулгын хөгжмийн зохиолч. Ардын жүжигчин, төрийн шагналт хөгжмийн зохиолч Л.Мөрдоржийн нэрэмжит Үндэсний хөгжимчдийн улсын анхдугаар уралдааны дэд, II уралдааны тэргүүн байрын шагналт, 2012 оны Засгийн газрын “Мөнгөн мод” шагналтан, Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан.
Төрсөн он 1986 оны 9 дүгээр сарын 09 Төрсөн газар Дархан-Уул аймгийн төв
Ажил мэргэжил
1994-1998 он - Дархан-Уул аймгийн ерөнхий боловсролын 15 дугаар дунд сургууль 1999-2009 он - Хөгжим бүжгийн коллежд эвэр бүрээч мэргэжлээр суралцаж төгссөн 2009 оноос Бөртэ хамтлагт хөгжимчин 2012-2015 он - Хөгжим бүжгийн коллежд хөгжмийн зохиолч мэргэжлээр төрийн соёрхолт хөгжмийн зохиолч Б.Мөнхболд багшийн удирдлага дор суралцаж төгссөн 2013-2015 он - СУИС-д суралцаж урлаг судлалын ухааны магистр цол хамгаалсан 2008-2013 он - ҮДБЭЧ-д хөгжимчнөөр ажилласан 2012 он - БНСУ-ын Үндэсний их театрын мэргэжил солилцооны олон улсын CPI хөтөлбөрийн хүрээнд зургаан сар суралцаж тус улсын хэл, соёл, уламжлалтай танилцаж, хөгжмийн сургалтыг нь чангу цохивор хөгжмийн мэргэжлээр төгссөн 2015 оноос Нийслэлийн “Улаанбаатар” чуулгад хөгжмийн зохиолчоор ажиллаж байна
Тоглоочийн хувьд нэрийн хуудас болсон бүтээлүүд:
1.В.Монти “Чардаш” 2.Ж.Бизе “Кармен-Фантази” 3.В.А.Моцартын гобойны до мажорын концерт 4. Ф.Менделсоны кларнетийн дуэт концерт 5. Цаатан
Тоглож олонд хүргэсэн уран бүтээлийн сангаас дээжилбэл: -Монгол ардын дуу “Гандий мод” (жазз) -Ц.Сүхбаатар “Жороо сайхан халиун” -К.Курпиньский, кларнетад зориулсан концерт -Кроммер Крамарж, гобойны концерт -А.Хачатурян “Лезгинка” -З.Хангал “Салхит шувуун дуу” Адажио -Р.Бат-Эрдэнэ “Хүннү” рапсоди -В.А.Моцарт, Рондо “Турк марш” -Ц.Нацагдоржийн эвэр бүрээнд зориулсан концерт I, II анги -Ф.Шопен, Ноктюрн -П.Сарасате, “Цыганы дуулал”
Зохиосон бүтээлүүд:
1. Эвэр бүрээ, симфони найрал хөгжимд зориулсан концерт 2.”Зүүд” эвэр бүрээ хөгжимд зориулсан концертино 3.Адажио-Морин хуур, хуучир хөгжмийн хоршил 4.”Аргагүй амраг” ятга хөгжимd зориулсан вариац 5.”Хоёр сэтгэл” ёочинд зориулсан вариац 6.Хэнгэрэгт бүжгийн хөгжим 7.Нүүдэлчин монгол-циркийn хөгжим 8. “Мэнэнгийн тал” ардын хөгжмийн цөөхүүл 9.”Хүсэл” ардын хөгжмийн цөөхүүл 10. “Бодол” ардын хөгжмийн цөөхүүл 11. “Нүүдэлчдийн аялгуу” ардын хөгжмийн цөөхүүл 12. “Тооцоогүй тоглоом” киноны хөгжим 13. “Тэр жилийн тэр өдөр” киноны хөгжим 14. “шүүдэр дундуур”киноны хөгжим 14."Miracle”-олон улсын оркестр 15.”Хатан” хөөмийд зориулсан аяз 16.”Сэтгэмж” үндэсний хөгжмийн хамтлагт зориулсан бүтээл
Шагнал, урамшуулал:
2005 он - ОХУ-ын Улаан-Үд хотод болсон олон улсын хөгжимчдийн “Найдал-2005” уралдааны III байр 2008 он - ОХУ-ын Улаан-Үд хотод болсон олон улсын хөгжимчдийн “Найдал-2005” уралдааны дэд байр 2008 он - Ардын жүжигчин Л.Мөрдоржийн нэрэмжит Үндэсний хөгжимчдийн улсын анхдугаар уралдааны дэд байр 2008 он - Хонг Конгд болсон Төв Азийн олон улсын Залуучуудын фестивалийн Алтан цом 2012 он - Ардын жүжигчин Л.Мөрдоржийн нэрэмжит Үндэсний хөгжимчдийн улсын анхдугаар уралдааны тэргүүн байр Засгийн газрын Хүндэт жуух бичиг 2012 он - Засгийн газрын шилдэг уран бүтээлчид олгодог “Мөнгөн мод” шагналын эзэн 2013 он - Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан 2015 он- Нийслэлийн тэргүүний ажилтан
Хамтлагийн бүтээгдэхүүн
Тус хамтлагийн гишүүдийн оролцсон болон бие даасан уран бүтээлүүдийг нэрлэвээс. 1994 CD „Taichi“ – O. Shanti 1994 CD „Taichi Too“ -  O. Shanti 1994 CD „Well Ballansed“ – O. Shanti 1995 CD „Egschiglen“ – with Egschiglen 1996 CD „Gobi“ – with Egschiglen 1999 CD „Uyanga 1“ mongolian traditional music 2000 CD  „Boerte 1“ mongolian Ethno-Jazz 2001 CD „Boerte 2“ the new soul of mongolian music 2002 CD „Muruudlyn Salkhi” mongolian ethno jazz & groove 2003 CD „ Butterfly Lovers “/ ятгач Ч. Мөнх-Эрдэнэ 2004 CD „Um Mani Padme Hum” mongolian meditation music / Бөртэ хамтлаг 2005 CD „ Memoris“ / ятгач Ч. Мөнх-Эрдэнэ 2005 Soundtrack „Шар нохойн там“ / Киноны хөгжим 2016 “Золгоё доо” цомог / Алтай хамтлагт зориулсан Д. Ганпүрэвийн уран бүтээл 2017 “Цэнхэр залаа” цомог / ятгач Ч. Мөнх-Эрдэнэ
Хамтлагийн гишүүдийн хариуцлага
Ангилал:Монголын хамтлаг Ангилал:Ардын хөгжмийн хамтлаг
Валерий Васильев
Васильев ЗХУ-ын шигшээ багийн хамтаар Дэлхийн АШТ-ээс 9 алтан медаль зүүжээ. Тэрээр 1973, 1977, 1979 онуудад Дэлхийн АШТ-ий шилдэг хамгаалагчаар шалгарснаас гадна 5 удаа тэмцээний билэгдлийн шигшээ багт багтсан. Түүнчлэн 1972, 1976 оны өвлийн олимп, 1981 оны Канадын цомд тэргүүлж байсан түүхтэй.
Васильев 1978 онд Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон хүртжээ.
Цахим холбоос
Ангилал:ЗХУ-ын мөсний хоккейн үндэсний шигшээ багийн тоглогч Ангилал:ХК Динамо Москва клубийн тоглогч Ангилал:ЗХУ-ын олимпын аварга Ангилал:ЗХУ-ын олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Мөсний хоккейн олимпын аварга Ангилал:Мөсний хоккейн дэлхийн аварга Ангилал:Мөсний хоккейн европын аварга Ангилал:ЗХУ-ын олимпын оролцогч Ангилал:1972 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:1976 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:1980 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Олон Улсын Мөсний Хоккейн алдрын танхимын гишүүн Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ) Ангилал:ЗХУ ба ОХУ-ын мөсний хоккейн спортын гавьяат тамирчин Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн Ангилал:Оросууд Ангилал:1949 онд төрсөн Ангилал:2012 онд өнгөрсөн
Андын нуруу
Андын нуруу нь Өмнөд Америк тивийн баруун эргийн дагуу байрлах, тус тивийн хамгийн урт уулсын систем юм. Нийт 7,000 км урт, 500 км өргөн, дунджаар 4,000 метр өндөртэй.
Андын нуруу нь нийт долоон орон - Аргентин, Боливи, Чили, Колумби, Эквадор, Перу болон Венесуэлийг дамнан байрлана.
Андын нурууны ноён оргил нь далайн түвшнээс дээш 6,962 метр өргөгдсөн Аконкагуа юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Аргентины нуруу Ангилал:Америкийн нуруу Ангилал:Боливийн нуруу Ангилал:Колумбийн нуруу Ангилал:Перугийн нуруу Ангилал:Өмнөд Америкийн нуруу Ангилал:Өндөр нуруу Ангилал:Венесуэлийн газар зүй Ангилал:Чилийн газар зүй Ангилал:Эквадорын газар зүй Ангилал:Газар зүйн хамгийн Ангилал:Био газар зүйн бүс
Халхгол сум
Халхгол — Монгол улсын Дорнод аймгийн сум. Тус суманд 3203 хүн байгаагийн 1756 нь сумын төвд байна. Тус сумын нутаг дэвсгэр нь 28,093 км², хүн амын нягтрал 0.11 хүн/км². Газар нутгийн хэмжээгээрээ Монголын хамгийн том дүүрэг.
Одоогийн Халхгол сум нь 1994 онд Халхгол, Сүмбэр сум нэгдэж бий болжээ.
Сэжун ван
Сэжун (세종; лат-га. Sejong ; 1397–1450) – Чусонь улсын дөрөвдүгээр ван байв. 1418–1450 онд төр барьсан.
Солонгосын түүхэнд Кугурёгийн Куангэту, Шиллагийн Мүньмү, Чусоний Сэжун гурвыг их ван (дэ-ван) хэмээсэн байдаг.
Бага нас
Сэжун 1397 оны 5 сарын 15-нд нийслэл Ханьсон дахь вангийн ордонд Тэжун вангийн гуравдугаар хүү болон Минь Вонён хатнаас төрсөн. Овог нэр — «И Ду» (이도). Багийн нэр - Воньжон (원정). 12 насандаа «Чүннён» их гүн хэмээгдсэн.
Хоёр ахаасаа илүү хичээл зүтгэл, эрдэм ухаантай байснаар эцэг ванд таалагдсан. 1404 онд Тэжунгийн их хүү Яннён ханхүүгээр нэр заагдсан ч ан гөрөө, амарч зугаацах хэтэрснээс 1418 онд ханхүүгээс огцорсон. Хоёрдугаар хүү Хюрён их гүн нь Сэжунд зай тавьж лам болсон. Ингээд 1418 онд «Сэжун» (세종) хэмээх оны цол аван ван өргөмжлөгдсөн боловч эцгийн нас барсан 1422 он хүртэл гардан төр бариагүй.
Цэрэг дайн
Сэжун ван Мин улстай найрсаг харилцаж байсан. Күнзийн суртлыг ойшоон төрийн хэрэгт хэрэглэсэн.
Зүрчидийн довтолгооноос хамгаалж харуулын 10 цамхаг барьж, 1433 онд Ким жанжны цэрэг Сунгари мөрөн хүртэл довтолсон.
Японтой гурван боомтоор худалдаа хийж байв. 1419 онд Цүшима арлын далайн дээрэмчдийг довтолж, алба авах болсон.
Соёл ахуй
thumb|150px|left|Солонгос үсгийг нэвтрүүлсэн 1446 оны номын хуудас Сэжун ван тариачинд зориулсан тариалангийн олон аргын тухай гарын авлага ном «Нунса жигсоль» (농사직설)-ийг 1429 онд зохиолгожээ.
Ван эцгийнхээ тоон өргөсөн харц язгуурт Чан Ёншилийг мөн хүндэтгэн хэрэглэж усан цаг, од хэмжих хэрэгсэл, сүүдрээр хэмжих цаг зэргийг зохион бүтээлгэсэн. Чан овогт 1442 онд хур тунадас хэмжих багаж зохион бүтээснийг бүх аймагт тараан хэрэглэж байв.
Ханьсонгийн уртрагийг төвөөр бодсон солонгос зурхай зохиогдон хэрэглэгдэж байв.
Сэжун ван өөрөө хэд хэдэн ном бичсэн. 1420 онд ордонд эрдэмтдийн хүрээлэн бий болгосон.
Сэжун вангийн хамгийн их гавьяа хэмээх нь солонгос хэлэнд тохирсон солонгос үсгийг нэвтрүүлсэн хэрэг юм. Солонгос хэлийг урьд нь хятадын ханз ашиглан бичдэг байв. Өгүүлбэрийн бүтэц, хэл зүйн зөрүүнээс болоод солонгос хэлийг төгс илэрхийлж чаддаггүй. 1446 онд хэрэглээнд нэвтэрсэн. Хэрэглэх, сурахад маш хялбар үсэг юм. Үе болгон бичдэг. 28 үсэгтэй.
Үхэл, өв
Сэжун 1450 онд өвчнөөр нас барсан ба Ён бунханд түүнийг оршуулжээ. Түүний вангийн орыг ахмад хүү Мүньжун нь өвлөн авсан.
Тайлбар
Ангилал:Чусоний ван Ангилал:1397 онд төрсөн Ангилал:1450 онд өнгөрсөн
Улс
Улс (Монгол бичиг: 14px Улус) нь тодорхой газар нутагтай төрт нэгдэл юм. Эрх мэдлээрээ бүрэн эрхт, харъяат хоёр янз байна. Хүчээр эсвэл албадлагагүй нийлсэн холбооны тусгаар улс байх нь цөөнгүй. Түүнчлэн өөр улсын манлайлал, нөмөрт байх улс бас бий. Улс гэдэг нь орон гэдэгтэй ижил утгатай боловч албан ёсоор хэрэглэгддэг.
Үгийн гарал
1225 оны Чингисийн чулууны бичигт хамаг монгол улс (Монгол бичгийн галиг: хамуг моңгол улус) гэж, хожим 1246 онд Гүюг хаанаас Ромын пап 4-р Инноцентд илгээсэн захидлын тамганы дардаст их монгол улс (Монгол бичгийн галиг: йэхэ моңгол улус) хэмээн бичигдсэн нь Монгол бичгээрх эх сурвалжууд болдог. Мөн Монгол хэлэнд эртнээс хүмүүс (иргэн, хүн ам, ард түмэн, үндэстэн гэж бас ойлгогдож магадгүй) гэхийг өөрөөр "улс" хэмээдэг нь энэ хоёр утга угаасаа нэг үг байсан, эсвэл аль нэгнээсээ шилжсэн байж магадгүй юм.
Улс орны онцлог
Улс орон нь ихэвчлэн өөрийн засгийн газар, төрийн байгууламж бүхий хууль, голчлон Үндсэн хууль, цагдаа, цэрэг, татварын систем, түүнчлэн бусад орны оршин суугчдаас тусгайлан бүрдсэн хүн амтай байдаг.
Улс
Улс нь тусгаар тогтносон нутаг дэвсгэр дээрх засгийн газар, хүн ам, дээд эрх мэдэл гэсэн ойлголтуудаар тодорхойлогддог.
Дэлхийн өмнөд туйлаас бусад бүх газар нутаг нь улс орнуудад хуваагдсан байдаг. Ватикан хот улсыг оруулаад нийт 193 улс орон НҮБ-ын гишүүн орноор, хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдаг. Эдгээр дээр өөрөө-тодорхойлогч гэсэн философитой, улс болон хүлээн зөвшөөрүүлэх хүсэл бүхий дээд эрх мэдэлгүй нутаг дэвсгэрүүд бий.
Тэдгээрийн зарим нь хүн ам, нутаг дэвсгэрээ хянах де-факто бүхий Авхаз зэрэгтэй адилхан ч, дээд эрх мэдэл нь хүлээн зөшөөрөгдөөгүй байдаг. Өөрөөр төв засгийн газаргүй ч бодит байдал дээр улс хэмээн олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн улсууд ч бий. Эдгээр нь олон улсад тус тусын улс гэж явдаггүй ч, олон улсад өөрийн нутаг дэвсгэр бүхий улс гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдаг.
Үндэстэн
Үндэстэн гэдэг нь "Төрт-улсад хэлбэршсэн эсвэл хэлбэршихээр эрмэлзсэн нэгдсэн нэг адилтгал бүхий хүмүүсийн бүлэглэл" юм гэж 2001 онд Финландын улс төрч, судлаач Пиа-Ноора Кауппи нар нь тодорхойлсон байдаг. Эндээс улс оронд байх зүйл нь нэгдсэн нэг угсаа гарал, хэл зүй, шашин, түүх бүхий хүмүүсийн групп юм гэж хэлж болох юм. Дээд эрх мэдэл бүхий Төрт-улс(nation-state) гэдгээс ялгахын тулд дээд эрх мэдэлгүй үндэстэн байх үеийн улс орон гэдэгтэй ойролцоо утгатайгаар энэхүү ойлголт нь хэрэглэгдэх болсон.
1899 он
Гадаад холбоос
#
Сагсай сум
Сагсай — Баян-Өлгий аймгийн Сагсай сум нь 1959 онд байгуулагдсан, хуучнаар Ховдын хязгаарын Шеруши хошуу, одоогийн Улаанхус сумын Ялалт нэгдлээс тусгаарлагдсан. Ямаат, Холагаш, Аххорым, Хаг, Ху-үй, Уужим, Дунд уул гэсэн 7 багийн 1135 өрхөд 4670 хүн амьдардаг. Хүн амын тоогоор аймгийн 13 сумаас 7-д, газар нутгийн хэмжээгээр /313999 га/ 7-д ордог. Хүн амын нягтралаар 67хүн/га юм. Ихэвчлэн Уах, Керей, Найман, Шеруши овгийн Казак угсааны хүмүүс амьдрах бөгөөд мөн урианхай яст монголчууд  амьдардаг.
Баян-Өлгий аймгийн баруун хэсэгт байдаг бөгөөд аймгийн төвөөс 27 км, нийслэл Улаанбаатар хотоос 1668 км хол оршдог. Өлгий хот, Бугат, Улаанхус, Цэнгэл, Буянт, Алтай сум болон БНХАУ-тай хил залгадаг. Далайн түвшнээс дээш 1750 м өргөгдсөн. Физик газарзүйн хувьд Монгол Алтайн уулсын мужид багтдаг. Газар хөдлөлтийн эрчим 7 балл хүртэл Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ, толгод бүхий Ховд, Сагсай, Түргэн, Ямаат, Хар чулуут, Сонгинот зэрэг том голуудтай, мөн Хар нуур, Даяннуур болон Ямаат, Сонгинот зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газар байдаг ба аялал жуулчлал хөгжүүлэхэд тохиромжтой.
Уур амьсгал: Хуурай, дулаан зун, хахир хүйтэн өвөлтэй. 1 дүгээр сарын дундаж температур -270С, 7 дугаар сарын дундаж температур +250С, Жилийн дундаж салхины хурд6-10 м/с, Жилийн хур тунадасны нийлбэр 300-400 мм, 2012 онд хур тунадас олон жилийн дундажаас илүү буюу 500 мм байсан.
Мал сүрэг: Сумын хэмжээгээр нийт 102583 толгой мал тоологдсоноос цэвэр үүлдэр, эрлийз, нутгийн шилдэг омгийн 28147 толгой мал тоологдсон нь нийт малын 27,4 хувь байна. Тэмээ-283, Адуу-4516, Үхэр-6503, Хонь-48198, Ямаа-43083. 616 малчин өрх, 1002 малтай өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 89,6 хувийг эзэлж байна.
Цахилгаан хангамж: 1998 онд 24 цагийн өндөр хүчдлийн шугамд холбогдсон 35 квт-ийн дэд станцтай.
Эрдэмтэд: Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Ц.Баатар, Эдийн засгийн шинжлэх ухааны дэд доктор, Х.Ахсолтан, Б.Хайрат, Түүхийн ухааны доктор, профессор Ц.Гантулга,  Ц.Баттулга, Физикийн ухааны доктор Р.Хоролжав, Компьютер мэдээллийн ухааны доктор  Ө.Есболды, Урлагийн ухааны доктор М.Озила, Мал эмнэлгийн ухааны дэд доктор О.Сахай нарын олон эрдэмтэд төрөн гарсан.
Зүүлт, тайлбар
Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Азийн зуун
Азийн Зуун нь тодорхой хүн ам зүйн болон эдийн засгийн хандлагууд хэвээрээ үргэлжилбэл, 20-р зууныг Америкийн Зуун, 19-р зууныг Английн Зуун гэж нэрлэж байсантай адил 21-р зууныг Азийн улс төр ба соёл урлаг давамгайлна гэсэн итгэл үнэмшлийг тодорхойлоход хэрэглэгдэж буй нэр томъёо юм.
Эх үндэс
Азийн Зуун гэх хэллэгийг 1980-аад оны дунд үеэс сүүл үед хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс (БНХАУ)-ын дарга Дэн Сяопинг (Deng Xiaoping) ба Энэтхэг Ерөнхий сайд Ражив Ганди (Rajiv Gandhi) нарын 1988 оны уулзалтаас үүдэн гарсан. Үүнээс өмнө, үүнийг 1985 оны Гадаад Харилцааны тухай АНУ-ын Сенатын Хорооноос мэдээлсэн тухай байдаг. Хожим Азийн улс төрийн лидерүүд дахин баталж өгсөн бөгөөд одоо хэвлэл мэдээлэлд өргөн хэрэгдэгддэг нэр томъёо болсон.