cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оуэн Койл
Замнал
2010 оны нэгдүгээр сарын 8-нд Койл Болтоны дасгалжуулагчаар томилогдсон бөгөөд анхны тоглолтоо Арсенал багийн эсрэг хийсэн ч 2–0 харьцаагаар ялагдаж байв. Харин нэгдүгээр сарын 23-нд Шеффилд Юнайтед багийг 2-0 харьцаагаар хожсон Английн цомын 4 дүгээр тойргийн тоглолт нь Койлийн багаа ялалтанд хүргэсэн анхны тоглолт байсан бол нэгдүгээр сарын 26-нд хуучин дасгалжуулж байсан Бернли багийг 1-0 харьцаагаар хожсон тоглолт нь Премьер лигийн анхны ялалт нь байв. Тухайн улиралд Болтоны шинэ дасгалжуулагч багаа Премьер лигт 39 оноотойгоор 14 дүгээр байр эзлүүлж боломжийн амжилт үзүүлсэн юм.
Түүний сонирхолтой солилцоо наймааны шийдвэрийг товч дурдвал 2010 оны долоодугаар сарын 1-нд Манчестер Сити багаас Мартин Петровыг, Барнли багаас Робби Блэйк нарын хоёр довтлогчийг зуны солилцоо наймааны цонхоор чөлөөт агентаар багтаа элсүүлсэн удалгүй Реал Мадрид багаас Маркос Алонсог тодорхойгүй гэрээгээр, Францын Нант багаас Иван Класничийг үнэгүй гэрээгээр тус тус багтаа авчээ. Мөн 2011 оны нэгдүгээр сард Дэвид Уитерийг Мидлсбро багаас элсүүлсэн бол Дэниел Старрижийг Челси багаас 2010-11 оныг улирлыг дуустал зээлж тоглуулсан байдаг байна.
Холбоос
Ангилал:Ирландын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Дамбартон багийн тоглогч Ангилал:Клайдбанк багийн тоглогч Ангилал:Эйрдрионианс багийн тоглогч Ангилал:Болтон Уондерерс багийн тоглогч Ангилал:Данди Юнайтед багийн тоглогч Ангилал:Мотеруэлл багийн тоглогч Ангилал:Данфермлин Атлетик багийн тоглогч Ангилал:Росс Каунти багийн тоглогч Ангилал:Эйрдри Юнайтед багийн тоглогч Ангилал:Фалкирк багийн тоглогч Ангилал:Сент-Жонстон багийн тоглогч Ангилал:Фалкирк багийн дасгалжуулагч Ангилал:Сент-Жонстон багийн дасгалжуулагч Ангилал:Бернли багийн дасгалжуулагч Ангилал:Болтон Уондерерс багийн дасгалжуулагч Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:Премьер лигийн дасгалжуулагч Ангилал:АНУ-ын хөлбөмбөгийн дасгалжуулагч Ангилал:Ирландын хөлбөмбөгийн дасгалжуулагч Ангилал:Шотландын хөлбөмбөгийн дасгалжуулагч Ангилал:Шотландчууд Ангилал:1966 онд төрсөн
Ханам
thumb|Улаан өнгөтэй нь [[Өмнө Солонгос орон|Өмнө Солонгос орон болон Кёнги аймаг дахь Ханам хот]] Ханам (солонгосоор 하남시 - ха-нам-ши; англиар Hanam; оросоор Ханам) — Өмнө Солонгос улсын Кёнги аймгийн хот (시 ши). 93.07 км² газар нутагт нь 2012 оны зун 147,602 хүн оршин сууж байсан. Өдгөө хотын нутаг 18 хороо (тун) болж хуваагддаг.
Тайлбар
Ангилал:Өмнө Солонгос улсын орон нутаг
Рүүд ван Нистелрой
Рютгерус Йоханнес Мартиниус ван Нистелрой (Rutgerus Johannes Martinius van Nistelrooij, 1976 оны долоодугаар сарын 1-нд төрсөн) буюу Рүүд ван Нистелрой (Ruud van Nistelrooij) нь Голландын хөлбөмбөгчин бөгөөд Германы хөлбөмбөгийн тэргүүн лигийн Хамбург багт довтлогчийн байрлалд тоглодог. Тэр УЕФА Аваргуудын лигийн бүх цагийн мэргэн буучдын жагсаалтын хоёрдугаарт 60 гоол (гурван удаагийн ээлжит тэмцээнд мэргэн бууч болж байсан) оруулсан амжилтаараа бичигддэг. Мөн дотоодын лигийн тэмцээнүүдэд гурван удаа улирлын мэргэн буучаар шалгарч байсан түүхтэй.
Ван Нистелрой Голландын хөлбөмбөгийн лигийн хоёрдугаар дивизийн «Ден Босх» багаас хөлбөмбөгийн замналаа эхлүүлсэн бөгөөд цаашлаад тэргүүн дивизийн «Херенвен», ПСВ багууд тоглож тэргүүн лигт хоёр удаа түрүүлээд авчээ. «Гоолын машин» хочит Ван Нистелрой Манчестер Юнайтед багтай 2000 оны зун 19 фунт стерлингийн гэрээ байгуулан Английн хөлбөмбөгийн ногоон талбайд гоолын арвин тоглолтуудаа үзүүлж эхэлсэн юм. Премьер лиг, «АХХ-ны цом», «Лигийн цом» болон «АХХ-ны Коммунити Шиелд» зэрэг гол гол тэмцээнүүдэд түрүүлэхийн сацуу «сэр Мэтт Басбигийн нэрэмжит Оны шилдэг тоглогчийн» шагналыг хоёронтоо хүртжээ. Ван Нистелрой Юнайтедийн нэрийн 219 тоглолтонд оролцож 150 гоол оруулсан гайхам амжилтыг үзүүлэн Европын бүх цагийн шилдэг мэргэн буучдын нэг болохоо харуулсан юм. Тэрээр Юнайтедаас Испанийн эзэн хааны Реал Мадрид багт шилжин 2006 оноос алба хаших болсон ба бэртэлд үе үе өртөж үл тооцвол сайн тоглолтыг үзүүлсээр багийнхныхаа хамт Ла лигт хоёр, «Испаний Супер цомд» нэг удаа тус тус түрүүлсэн Ван Нистелрой 2010 оны нэгдүгээр сарын арилжаа наймааны цонхоор Германы Хамбург багт шилжиж ирсэн байгаа.
1998 оноос одоог хүртэл Голландын шигшээ багт тоглож байгаа бөгөөд 64 тоглолтонд оролцож, 34 гоолыг оруулсан амжилтаараа шигшээ багийн түүхэн мэргэн буучдын гуравдугаарт эрэмбэлэгддэг. Рүүд ван Нистелрой 2007, 2008 онуудад хоёр удаа шигшээ багаасаа зодог тайлахаа мэдэгдэж тоглолтуудад оролцоогүй ба 2010 оны есдүгээр сард шигшээ багтаа Евро 2012 тэмцээнийг тоглохоо мэдэгдэж, дасгалжуулагч Берт ван Марвикийн шийдвэрээр бэртлийн улмаас тоглох боломжгүй болсон Робин ван Персигийн оронд «Евро 2012» тэмцээний сонгон шалгаруулалтын Сан Марино болон Финландын шигшээ багуудтай хийсэн тоглолтуудад тогложээ. [2]
Цахим холбоос
Ангилал:Нидерландын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Ден Босх багийн тоглогч Ангилал:Херенвен багийн тоглогч Ангилал:ПСВ багийн тоглогч Ангилал:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч Ангилал:Реал Мадрид багийн тоглогч Ангилал:Малага багийн тоглогч Ангилал:Хамбург багийн тоглогч Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Нидерландын хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Нидерландчууд Ангилал:1976 онд төрсөн
Хөвчтөн
Загас
Загаснууд нь заламгайгаар амьсгалдаг, усан орчинд амьдардаг хүйтэн цуст амьтад юм. Яст загаснууд нь мөгөөрсөн араг яст загаснуудтай харьцуулахад дийлэнх олныг эзэлдэг. Яст загаснууд нь далайн гүнээс эхлээд гол мөрөн, нуур, тэр бүү хэл цөөрмийн орчинд ч амьдардаг. Зарим зүйлүүд нь цэнгэг болон давстай усны хооронд шилжиж байдаг. Эдгээр загаснуудын араг яс нь кальцийн фосфор хүчлийн давсаар бэхэжсэн байдгаараа тэнгисийн амьтад болох аварга загаснууд (акулa, скат) зэрэг мөгөөрст загаснуудын араг яснаас ялгаатай.
Эрхтнүүдийн тогтолцоо
Эрхтнүүдийн тогтолцоо шар өнгө – мэдрэлийн тогтолцоо, ногоон – хоол боловсруулах, цэнхэр – амьсгалын, хөх ягаан – ялгаруулах, улаан шар – бэлгийн, ягаан – булчингийн Загасны биеийн хэлбэр нь түүний онцгой зуршилд дасан зохицсон байдаг, жишээ нь ёроолын амьтан болох халпинь загас хавтгай хэлбэртэй. Дайчин анчин болох цурхай загас шунгадаг мина шиг хэлбэртэй. Загасны живэрүүд нь залах болон урагш хөдлөхөд туслана. Цээжний болон хэвлийн хос живэр нь зайчлан явахад тусалдаг бол харин нурууны, сүвний болон сүүлний живрүүд загасны биеийг тэнцвэртэй байлгахад нөлөөлдөг. Хосгүй сэлэлт нь сүүлний живрүүдийн чиглэлт түлхэлтүүд болон үүнтэй нэгэн зэрэг биеэ хотойлгосны үр дүн. Загас өөрийнхөө хөвөгч шинж чанарыг агаараар дүүргэсэн хөвөгч цэврүүний туслалцаатайгаар зохицуулдаг. Биен дээрх хажуугийн шугам нь усны урсгал, тэнгисийн ёроол болон янз бүрийн объектуудын ойртож буйг мэдэрдэг эрхтэн юм. Загас нь хамгаалалтын хайрсаар бүрхэгдсэн нимгэн арьстай байдаг. Яст загаснууд жижигхэн бие биеэ дарж бүрхсэн ясан ялтсууд бүхий арьстай.
Хоол тэжээл ба нөхөн үржихүй
Загас нь ургамал, планктон (усан доторх эгэл жижиг амьтан ургамлын организмууд) болон бусад загасаар хооллодог. Амны байрлал нь ихэвчлэн тэдгээрийн хоол ундны зуршлын үзүүлэлт болдог. Ихэнх загасууд гадаад үр тогтолттой. Эмэгчин загас өндгөн эсээ гаргадаг, харин эрэгчин нь мөн тэр үеэр усанд өөрийн үрийн шингэнээ гаргана. Өндөгний тоо нь загасны зүйлээс шалтгаална. Цөөн тооны зүйл болох гуппи /үр шүдтэний багийн жижигхэн загас/ болон зарим аварга загасууд амьд зулзага төрүүлдэг. Өндөг нь эмэгчнийхээ дотор үр тогтдог. Хамтарсан эрхтнийхээ тусламжтайгаар эрэгчин нь оруулдаг. Төрснийхөө дараа залуу загаснууд бараг л шууд бие даан сэлж чаддаг.
Сүүлтний болон сүүлгүйтний хөлгүй нутагтан
Модонд авирагч мэлхийн тод өнгө “Болгоомжил, би хортой!” гэсэн дохио өгдөг Саламандра, тритон зэргийг багтаасан сүүлтний баг нь хойд тал бөмбөрцөг болон америкийн халуун бүсд амьдардаг 400 шахам зүйлээс бүрдэнэ. Тэдгээр нь сунамал бие, хоёр хос мөч болон урт сүүлтэй. Эдгээр амьтдын онцлог шинж нь том нүд юм. Сүүл-гүйтний багт 4000 зүйл (мэлхий, бах) багтах ба туйлын районуудаас бусад газарт хаа сайгүй амьдардаг. Тэдний урт, хүчирхэг хойд мөч нь үсрэх, харайхад ашиглагдана. Модны мэлхий нь сарвуун доороо цавуулаг зөөлөвчтэй байдаг нь тэднийг гайхалтай өндөрт авирагчид болгожээ. Ус болон хуурай газрын завсарт Галт саламандрын арьсны булчирхайнууд ялгарсан нь тэднийг махчин амьтдаас хамгаалдаг Өөрийн хүчтэй живрүүдийнхээ тусламжтайгаар хуурай газарт мөлхөж гарсан яст загаснуудын удам болох хоёр нутагтан нь усны болон газрын сээр нуруутны онцлогийг харуулдаг. Хамгийн гайхалтай нь заламгай бүхий сэлэгч амьтнаас том толгойт/шанаган хорхой буюу авгалдайнаас уушгаар амьсгалдаг нас бие гүйцсэн мэлхий, саламандра болон хувирсан явдал юм. Хоёр нутагтан нь хүйтэн цуст амьтад, учир нь тэд өөрийн температураа зохицуулж чаддаггүй, хүрээлэн буй орчны температурыг хүлээн авдаг. Олонх зүйлүүд нь өвлийг газар дахь нүрэнд юмуу эсвэл бөөн навчис дотор өнгөрүүлдэг.
Тэдний хатах учиргүй нимгэн арьс нь уушгинд нэмэлт болгон амьсгалын үүрэг гүйцэтгэдэг. Арьсан дээр нь махчин амьтдыг үргээхэд зориулагдсан хортой, таагүй үнэртэй бодисыг ялгаруулдаг булчирхайнууд бас бий.
Caecilians бүрэн 1.5 м-ээс дээш урттай ( 4 фут 11) том зүйл, могойнууд төстэй бол жижиг зүйл, хорхой адил төстэй гаргах, мөч дутагдаж байна. Тэдний салаа сүүлтэй богино эсвэл байхгүй, мөн тэдний cloacae тэдний байгууллагад хязгааруудад ойролцоо байдаг.
Тэдний арьс гөлгөр, ихэвчлэн хар matte боловч зарим зүйлийн өнгөт арьс байдаг. Арьс Дотор кальцит хэмжээс юм. Учир нь эдгээр хэмжээсний, caecilians нэг удаа чулуужсан Stegocephalia холбоотой байх гэж бодож байсан боловч одоо тэд хоёр дахь хөгжил гэж үзэж байгаа бөгөөд хоёр бүлэг хамгийн их магадлалтай холбоогүй байна арьс нь маш олон цагираг хэлбэртэй атираа байна хэсэгчлэн тэдэнд хуваагдаж төрхийг өгч , бие бүслэх , эсвэл annuli. Зарим нь бусад амьд хоёр нутагтан адил, арьсны махчин саад болох хортой бодис secrete нь булчирхайг агуулж байдаг. Siphonops paulensis арьс шүүрэл цус задлагч шинж илэрч байна.
Мөлхөгчид
Мөлхөгчид нь амьтдын эртний бүлгийг бүрдүүлдэг ба тэднээс бүхий л сүүн тэжээлтнүүд болон шувууд хөгжжээ. Пермийн галавын үе, 300 сая жилийн өмнө хувьслын гурван чиглэлд хуваагдан салжээ: нэгдүгээрт, хуурай газрын болон тэнгисийн яст мэлхийнүүд, хоёрдугаарт, үлэг гүрээлүүд, гүрвэлүүд, матар болон шувууд, гуравдугаарт, сүүн тэжээлтнүүд. Мөлхөгчид урьд нь үзээгүй олон тооны дасан зохицлыг дамжсаныхаа ачаар хуурай газарт эсэн мэнд гарч иржээ. Тэдний арьсан дээрх хайрснууд тэднийг хаталтаас хамгаалж, уушгийг нь хүчтэй, үр ашигтай болгожээ. Тэдний өндөг нь усгүйжилт болон гэмтлээс хамгаалсан бат бөх хатуу хальсаар бүрхэгдсэн байдаг. Хоёр нутагтан нь бодисын солилцооны замаар биеийнхээ температурыг тохируулж чаддаггүй. Иймээс тэд халуун цаг агаарын нөхцөлд сүүдэр хайдагч гэсэн эрсдлийг үл хайхран наран шарлагыг хүлээн авч удаан хугацааг өнгөрүүлдэг. Сүүгээр бойжигчидтой харьцуулахад тэдэнд бага хэмжээний хоол шаардагддаг тул говь, цөл мэтийн хоол тэжээл багатай нутгуудад тайван амьдарч чаддаг.
Шувууд
Шувуудын өвөг нь мөлхөгчид байсан ба энэ нь 150 сая жилийн настай малтмал археоптерикс шувуу олдсоноор баттай нотлогджээ. Энэхүү жигүүртэн өвөг мөлхөгчдийн шинж төрхийг хадгалсан, тухайлбал далавануудынхаа төгсгөлд сарвуутай, урт сүүлтэй байв. Тэгэхдээ зөвхөн энэ бүлгийн сээр нуруутнуудад байдаг шувуудын онцлогууд ч бас ажиглагдаж байна.
Гол онцлогууд
Нисэх чадвараас гадна шувууд нь ялангуяа махчин шувуудын хувьд харааны хөгжил гойд сайн, ихээхэн өндрөөс олзоо харж чаддаг байна. Хоол ундны зуршлаас хамааран хошуу нь олон хэлбрийг тусгадаг: хурц ирмэгтэй хошуу нь махчин шувуудад, хүч нэмэгдүүлсэн бол тоншуулд, гуурс хэлбэртэй бол жиргэдэг шувуудад гэх мэт. Өд сөд нь ч гэсэн тэдний амьдралын хэв маягт зохицсон байдаг. Хүйтэн цаг уурт амьдардаг шувууд зузаан өд сөдөөр хамгаалагдсан байдаг, эрэгчин шувуудын тод өд сөд нь эмэгчнээ өөртөө татахад, харин бүдэг өнгө нь зүсээ хувиргахад үйлчилдэг. Шувуу нь зүрх, уушиг болон цусны эргэлтийн тогтолцоотой хүйтэн цуст амьтан. Энэ нь зарим зүйлийн шувуудад хүйтэн цаг ууртай болон өвлийн үеэр хоол тэжээлээ идэвхтэй хайх бололцоо олгодог.
Нийлүүлэг ба үржил
Тахианы дэгдээхэйнүүд өндөгний хальсаа 21 өдрийн дараа хагалан гардаг. Ихэнх шувууд нийлүүлэг болон үүр засахдаа зориулсан нутаг дэвсгэртэй байхыг зорьж түүнийгээ хамгаалдаг. Тэдгээр нь дуулж (жиргэдэг шувууд) хамтрагчийнхаа анхаарлыг татдаг, эсвэл харагдахуйц дохио, жишээ нь тод өд сөдөө ашигладаг. Шувуудын хосын холбоо үргэлжлэх байдлаараа янз бүр. Зарим нь нугас мэтийн шувуу шиг өндөглөх хүртэлх далд үеэр хязгаарлагддаг бол махчин шувууд, ууль, оцон шувуу бүхий л амьдралаараа холбогддог. Зарим зүйлийн шувууд хиймэл үүр барьдаг бол зарим нь нэг үүрийг хэдэн жилэр ч ашигладаг. Оцон шувууд босоогоороо өндөглөдөг ба үүр засдаггүй. Бүх шувууд ихэвчлэн цагаан өнгийн 1-20 хүртэлх тооны өндөг гаргадаг. Эцэг эх шувууд өндөгнийхөө дотоод байнгын температурыг хадгалж байхын тулд 11 өдрөөс 20 долоо хоног хүртэл өндөгнүүдээ дардаг. Ангаахайнуудаа гаруут эцэг эх нь нь тэднийг хооллож, нисэхэд сургадаг. Хөрөө мэтийн шувуу нь шимэгч байдлаар амьдардаг: бусдын үүрэнд өндөглөдөг ба өөр эцэг эхчүүд тэднийг асарч хамгаалдаг.
Хөхтөн
Хөхтөн нь сээр нуруутан амьтдын хүрээ бөгөөд эмэгчин нь хөх, сүүний булчирхайтай, мөн эр, эм хоёул үс, хөлсний булчирхай, дунд чихний яс зэрэгтэй болно. Хөхтөн нь ямар хэлбэрээр төрөхөөс шалтгаалан 3 гол ангид хуваагдана. Эдгээр нь: Өндөглөгч, уутат, эхсийн болно. Хөхтөн амьтан нь халуун цустай бөгөөд зүрх нь 4 тасалгаатай. Өдгөө 1200 төрлийн, 153 овог, 29 багийн 5400 зүйл хөхтөн амьтад байна. Ихэнх нь дараах 6 том багт хамрагдана. Дэлхий дээр нийт 4000 гаруй төрлийн хөхтөн амьтад амьдарч байна. Эдгээрээс хамгийн жижиг нь гахайн хамарт сарьсан багваахай ба биеийн жин нь ердөө л 1.4 г бол хамгийн том нь хөх халим бөгөөд биеийн жин нь 150 т, биеийн урт нь 30 м юм. Гэхдээ хуурай газрынх ч бай, усных ч бай бүх хөхтөн амьтад адил төстэй шинж чанар агуулж байдаг.
Хөхтөн амьтад: -Бүгд сээр нуруутнууд (энэ нь юу гэсэн үг вэ гэвэл бүх хөхтөн амьтад нурууны ястай байдаг.) -Бүгд биенээсээ дулаан ялгаруулна. Энэ нь бүгд “халуун цустай” бөгөөд цусны эргэлтийн тогтолцоотой байдаг гэсэн үг юм. Иймээс хөхтөн амьтад дэлхийн бараг ямар ч уур амьсгалтай газар амьдрах чадвартай байдаг байна.) -Бүгд биений үстэй байдаг. -Бүгд үр төлөө сүүгээрээ хооллодог. Тэд үр төлтэйгээ илүү их цагийг өнгөрүүлдэг бөгөөд энэ нь үр төлдөө амьдрахад хамгийн чухал чадваруудыг зааж, сурган үлдээхэд тусладаг байна.
Мавритани
Мавритани (موريتانيا, Mūrītāniyā), албан ёсоор Исламын Бүгд Найрамдах Мавритани Улс нь Өрнөд Африкт орших улс юм. Баруун талаараа Атлантын далайгаар хүрээлэгдэж, баруун хойд талаараа Баруун Сахартай, зүүн хойд талаараа Алжир, зүүн, зүүн өмнөд талаараа Мали, баруун өмнөд талаараа Сенегалтай хил залгана.
Энэхүү 1,030,700 км² нутаг дэвсгэртэй дэлхий 29-р том оронд 3 сая 69 мянган хүн амьдардаг. Хүн амын олонх нь Мавричууд, зонхилох шашин шүтлэг нь Ислам (Лал). Тус улсын нэр эртний берберийн Мавретан улсаас гаралтай. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот болох Нуакшот хот Атлантын далайн эрэгт байрладаг.
2008 оны 8 сарын 6-нд тус улсын иргэний засгийн газар генерал Мохамед Улд Абдель Азизийн удирдсан цэргийнхний төрийн эргэлтээр эрх мэдлээ алдсан. Ирэх 6-р сард болох ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөхийн тулд генерал Мохамед Улд Абдель Азиз цэргийн албан тушаалаа өгөөд байгаа.
Эшлэл
Ангилал:Африкийн орон Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон Ангилал:Исламын Бүгд Найрамдах Улс Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон Ангилал:Араб хэлтний орон
Хендрик Лоренц
Хендрик Антон Лоренц (Hendrik Antoon Lorentz, 1853 оны 7 сарын 18 — 1928 оны хоёрдугаар сарын 4) — Нидерландын нэрт физикч байсан бөгөөд "Питер Зееманы эффектийн" онолыг дэлгэрүүлэн тайлсаны учир 1902 оны Нобелийн шагналыг физикийн салбарт хүртэж байв. Түүнчлэн термодинамик, статистик физик, цацрагийн квант онолын талаархи олон бүтээл туурвисан бөгөөд тухайн бүтээлүүд нь Эйнштейн харьцангуйн онолоо бий болгоход нөлөөлсөн гэдэг.
Хендрик Лоренц нь Нидерландын Арнем хотод мэндэлсэн бөгөөд зургаан настайдаа сургуульд элсэж 11 настайдаа Лейдений их сургуульд орж амжилттай суралцан төгсөж 1875 онд Питер Рейкегийн удирдлаган дор "Гэрлийн тусгал, хугарлын онол" (Over de theorie der terugkaatsing en breking van het licht) сэдвээр докторын зэрэг хамгаалж Жеймс Клерк Максвелл тунгаан шүүжээ.
1877 онд 24-хөн насандаа төгссөн сургуулийнхаа онолын физикийн салбарыг даргалах болсоноор томоохон их сургуулийн эрдэмтэдтэй хамтрах үүд зам нь нээгдсэн гэхэд болох юм. 1878 оны нэгдүгээр сарын 25-нд гэрэл хугарах үзэгдлийг тусч буй долгион, түүний нөлөөгөөр үүссэн хоёрдогч долгионы интерференцээр тайлбарлаж электроны сонгодог онолыг (De moleculaire theoriën in de natuurkunde) боловсруулах анхан шатны алхам хийж, дөрвөн жилийн дараа энэ онолынхоо үндэслэлийг бүрэн томъёолсон юм.
1896 онд их сургуулийн хуучин анд Питер Зееманы нээсэн эффектийн онолыг тайлбарласан түүхтэй. Уг ажлаараа 1902 онд Нобелийн шагналын эзэн болсон түүхтэй. Лоренцын онолуудыг дурдвал Лоренц-Лорензийн томъёо, Лоренцийн хөдөлгөөн, Лрренц-Максвеллийн тэгшитгэл зэрэг болой.
Цахим холбоос
Ангилал:Альберт Эйнштейнтэй холбоотой хүн  Ангилал:19-р зууны физикч Ангилал:20-р зууны физикч Ангилал:Нидерландын физикч Ангилал:Физикийн Нобелийн шагналтан Ангилал:Лейдений их сургуулийн ректор Ангилал:Цахилгаан техникийн анхдагч Ангилал:Германы Гавьяаны одон шагналтан (энхтайвны зэрэг) Ангилал:Копли медаль шагналтан Ангилал:Нидерландын Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Байерны Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Гөттингений Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Нидерландчууд Ангилал:1853 онд төрсөн Ангилал:1928 онд өнгөрсөн
Лорди
Lordi нь 1996 онд Финландын Хельсинки хотод байгуулагдсан хамтлаг юм.
Цомгууд
Ангилал:Хард рок хамтлаг Ангилал:Глэм метал хамтлаг Ангилал:Финландын хамтлаг
Алтан ордны улсын хангууд
Энд Алтан ордны улсын төр барьсан ханы нэрсийг жагсаав.
Пучонь
Ангилал:Өмнө Солонгос улсын орон нутаг
Өндөршил сум
Өндөршил нь Дундговь аймгийн сум юм. Сумын төв нь аймгийн төвөөсөө 180 км хол орших бөгөөд анх Дорноговь аймгийн харьяалалд байснаа хожим Дундговь аймаг байгуулагдахад тус аймгийн бүрэлдэхүүнд оржээ. Хуучнаар Түшээт хан аймгийн Говь мэргэн вангийн хошуунд харьяалагдаж байсан тус сум 1941 онд байгуулагджээ.
Ангилал:Дундговь аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Талассын тулалдаан (МЭӨ 36 он)
Талассын тулалдаан эсвэл Жижигийн тулалдаан (хятадаар 郅支之戰) нь МЭӨ 36 онд  Хүннү ба Хан улсын хооронд болсон байна. Энэ тулалдаанд Баруун буюу Умарт Хүннүгийн Жижи шаньюй ялагдан тулалдаанд алагдсан байна. Тулалдаан нь өнөөдрийн Казахстаны зүүн талд орших Таласс голын хөндийд болсон бөгөөд хятадын түүхэнд түүний цэргийн хүрч тулалдсан хамгийн баруун захын цэг юм. Мөн энэ хөндийд МЭ 751 онд Аббасидын халифат болон Хятадын Тан улсын хооронд Талассын тулалдаан болсон байна.
Background
Хүн гүрэн задралын үедээ буюу МЭӨ 60-аад оны үес Хүннүд эрх мэдлийн өрсөлдөөн дээд цэгтээ хурцдаж, цус ургасан тэмцэл өрсөлдөөний улмаас НТӨ 57 онд Хүн гүрэн хүч тэнцүү 5 хэсэгт хуваагдав. Эцэстээ ах Жижи шаньюй, дүү Хуханьеэ шаньюй хоёрыг тойрсон хоёр том бүлэглэл болон задарсан байна. Эхний үед ах Жижи шаньюй ялж даюамгайлсан байна. Түүний нэрийг хятад эх сурьалжид Жижи Гудуху буюу нэрийг нь Хутуус гэнэ. Ах дүү хоёр хэд хэдэн удаа дайтсаны дараа нэлээд ялалт байгуулсан Жижи шаньюй “шинэ төр” байгуулан Умарт Хүн гэж нэрлэв. Гэтэл Хятад руу ойртон буусан дүү Хуханьеэ шаньюй Өмнөд Хүн улсыг байгуулав. Иинхүү ах дүү хоёр Хүн улсыг хоёр хуваах нь тэр.
Улмаар Хуханьеэ шаньюй Хятадтай “Энх ургийн гэрээ”-г шинээр байгуулан тэднээс асар их тусламж, түүний дотор цэрэг зэвсгийн тусламж авсан тул Жижи шаньюй баруун тийш даялан нүүж Ил голын Үсүн нарын улстай хаяа нийлэн суув гэж манай түүхэнд тэмдэглэдэг. Тэр үеийн Дундад Азид Үсүн, Динлин, Хусе зэрэг олон улс байсаныг Хүннүгийн цэрэг байлдан дагуулж, тэнд суурьшжээ. Ингээд Жижи шанью Кангюй улсын хаантай хүч хавсран Талас голын хавьд шинэ хот нийслэлээ байгуулан төвхнөж эхэлсэн юм. Энэхүү Кангюй улс гэдэг нь Сырдаръя мөрний дунд болон адгаар суурьшиж байсан аймаг бөгөөд Согдтой хиллэж байсан байна.
Гэвч Торгоны замын чухал цэгт шинэ улс байгуулан төвхнөх гэсэн Жижигийн санаа дундад азийн аль ч улсад таалагдаагүй тул тэд хятадын Хан улстай холбоо тогтоон байлдаанд бэлтгэж эхэлсэн байна.
Тулааны өмнөх нөхцөл байдал
МЭӨ 36 онд Хятадын Хан улсын Баруун мужийн захирагч Ган Яншоу байжээ. Түүний дэд захирагч Чень Тан гэгч тушаал бууран нийслэлээс баруун хязгаарт ирсэн түшмэл Жижи шаньюйгийн нийслэл хот байгуулан өөрийн байр сууриа бэхжүүлж байгааг тагнан мэдсэний үндсэн дээр гэнэтийн цохилтоор бут цохин устгах санал гаргасан байна. Ган Яншоу нь түүний саналыг хүлээн авч аян дайныг өөрийн нэрээр явуулах гэсэн боловч гэнэт өвдөж, цаашдын үйл ажиллагаанд нөлөөлөх боломжгүй болжээ. Чень Тан энэ байдлыг овжноор ашиглан өөрийн өурууг цагаатгах зорилгоор Ган Яншоугийн армийг дайчлан эзэн хааны зөвшөөрөлгүйгээр Жижи шаньюйгийн эсрэг пайнд мордсон байна. Түүний армид 40,000 Хан болон Ху цэрэг (''Ху' гэж хятадууд нэрлэдэг байсан) дайчлагдсан байна. Түүний цэрэг Таримын хөндийн хоёр талаар явсаар Кашгарын орчимд нэгдэн Кангьюйгийн нутаг  Балхаш нуурын баруун захад хүрчээ. Энэ үед Хангийн армийн ар тал руу Кангьюйгийн цөөн тооны морин цэргүүд дайралтууд хийж ихээхэн хэмжээний хүнс, зэвсгийг булааж авсан байна. Чень Тан үүний хариуд Ху цэргүүдийг илгээн Кангьюй нарыг бут цохиж, тэд нараас 460 цэргийг алж, 470 олзлогдсон Усуныг чөлөөлсөн.
Тулааны дараа
Тулалдааны дараа хятадууд Жижигийн эхнэр болон хаан ширээ залгамжлах ханхүү тэргүүтэй 1,518 хүннү хүнийг олноор хомроглон цаазалсан байна. Үүнээс гадна тулалдааны эцэст 145 хүн олзлогдон, 1000 гаруй хүн дайсныхаа өршөөлд найдан бууж өгсөн байна. Хятадын цэргүүд өөрийн олзыг хамгаалж байсан ба олзлогдсон хүннү нарыг тулалдаанд холбоотон болж оролцсон 15 хант улсад хувааж өгсөн байна. Ган овогт болон Чэнь нар дараа хавар өөрийн хотод буцаж ирсэнийхээ дараа Тан улсын эзэн хаандаа Жижи шаньюй болон тэргүүлэх улсуудын толгойг бэлэг болон илгээж өөрийн өмнөх бурууг цагаатгах арга замыг сүвэгчилсэний хүчинд цагаатгагдан ихээхэн шан харамж авчээ. Жижигийн толгойг нийслэл хотын хананд 10 хоног өлгөж байгаад дараа нь шатаажээ. Жижи нь хятадуудын гарт алагдсан хүннүгийн ганцхан шаньюй юм.
Хавсралт
Ангилал:МЭӨ 36 он Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан Ангилал:Эртний тулалдаан Ангилал:Хятадын түүхэн дэх тулалдаан Ангилал:Хүннү улс Ангилал:Хань улс Ангилал:МЭӨ 1-р зууны тулалдаан
Арнем
Арнем (Arnhem) — Нидерланд улсын зүүн хэсэгт Райн мөрний хөвөөнд орших Гелдерланд аймгийн засаг захиргааны төв хот юм. Тус хот нь 150,000 гаруй оршин суугчтай. ( 2013 оны наймдугаар сарын байдлаар )
Эшлэл
Ангилал:Гелдерландын коммун Ангилал:Гелдерландын суурин Ангилал:Нидерландын аймгийн төв Ангилал:Нидерландын хот Ангилал:Ханзе хот
Аньсон
thumb|Улаан өнгөтэй нь [[Өмнөд Солонгос орон болон Кёнги аймаг дахь Аньсон хот]] Аньсон (안성시 ) — Өмнөд Солонгос улсын Кёнги аймгийн хот (시 ши). 553.46 км² газар нутагт нь 2011 онд 187,801 хүн оршин сууж байсан. Өдгөө хошууны нутаг 1 ып, 11 мёнь, 3 тун болж хуваагддаг.
Зураг
Ангилал:Кёнгийн суурин
Мустафа Кемал Ататүрк
thumb|right|Ататурк Мустафа Кемал Ататүрк (Mustafa Kemal Atatürk, 1881 оны 3 сарын 12 - 1938 оны 11 сарын 10) нь Туркийн хувьсгалын удирдагч, Бүгд Найрамдах Турк Улсыг үндэслэгч, анхны ерөнхийлөгч (1923 оны 10 сарын 29 - 1938 оны 11 сарын 10) нь юм.
Мустафа Кемал 1881 оны 3-р сарын 12-ны өдөр Османы эзэнт улсын Грекийн Македоны Салоникт мэндэлжээ. Түүний эцэг нь гаалийн түшмэл байгаад огцорч худалдаачин болсон хүн байлаа.Ээж нь жирийн нэгэн тариачин бүсгүй байлаа.Аав нь удалгүй нас барж жаахан хүү Мустафа өнчин хоцров. Гэр бүл нь эцгийнх нь жаахан тэтгэмж дээр тогтож амь зууж байлаа. Мустафа 12 настайдаа Салоник дахь улсын үнэ төлбөргүй цэргийн сургуульд элсэн оржээ. Мустафа энэ сургуульдаа сурч байхдаа математикийн хичээлд авьяастай нь тодорж Кемал буюу "Төгс" гэсэн нэр хочтой боллоо. Сургуульд сурч байсан өсвөр насандаа ч тэр манлайлагч байсан.
Тэр сургуулиа онц төгсөж 1899 онд Осмоны Эзэнт улсын Цэргийн Академи болох офицерийн сургуульд элсэн орлоо. Тэр энд сурч байхдаа Руссо, Вольтера, Гоббсийн философийн бүтээлүүдийг сонирхож судалж байлаа.1901 онд авьяаслаг онц сурлагатан оюутан Мустафаг Туркийн Цэргийн Академийн Дээд Сургуульд элсүүлэн авсан байна. Тэнд тэр бээр санаа нэгт нөхдийн хамт Ватан хэмээх шинэ байгууллага байгуулав. Гэвч тэр энэ байгууллагын ажилд санаа нь таарахгүй болж удалгүй тэр “Эв нэгдэл ба Дэвшил” хөдөлгөөнд нэгдэв. 1904 онд Кемалийг нууц улс төрийн байгууллагад элссэн хэмээн хардаж түүнийг баривчилжээ. Түүнийг Цэргийн Академи нь хөөцөлдөж баривчилгаанаас нь чөлөөлөв. Кемалийг 1905 онд Цэргийн Академи төгсөхөд нь түүнд ахмад цол өгч Дамаскд томилсон байна. 1906 онд түүнийг Францад томилоход тэр бээр францийн цэргийн онолыг судалж байв. Энэ мэдлэг нь түүнд хожим дэлхийн нэгдүгээр дайн ы үед их хэрэг болсон ажээ. Францын томилолтын дараа түүнийг Салоник дахь туркийн 3-р армид томилжээ.
Энд тэр 1908 оны төрийн эргэлтэнд оролцож Османы Туркийн Эзэнт улс Үндсэн хуульт эзэн хаант улс болов. Султан хаан төрийг эрхэнд гарсан Жэмаль-паши, Энвер-паши и Талаат-пашийн тоглоомон хүүхэлдэй болжээ. Кемал төрийн эргэлтийн дараа Туркийн цэргийн жанжин штабт томилогдож 1911-1912 оны Итали Туркийн дайн, дараа нь 1912-1913 оны Балканы дайнд оролцож болгар цэргийн Станбул хот руу дайрсан дайралтыг зогсоож алдар нэртэй офицер болсон байна.
Хурандаа Кемал удалгүй Галлиполийн хойг дээр буусан англи, францын цэргийн десантыг зогсоох арга хэмжээнд оролцов. Кемал туркийн 19 дүгээр дивизийг удирдаж холбоотны цэргийн эсрэг зогсож байлаа. 1915 оны 4-р сарын 25 ны өдөр австрали, шинэ зеландын цэргээс бүрдсэн Британий арми Галлиполид буусны дараа Кемал байдлыг газар дээр нь очиж шинжээд өндөрлөг газруудад их буугаа байрлуулж сөрөг довтолгоо хийж холбоотны хүчирхэг цэргийн дайралтыг зогсоож чаджээ.1916 онд Кемал генерал буюу паши цол авчээ. Түүнийг Анатоли дахь 16 дугаар корпусын захирагчаар томилов. 1916 онд энэ корпус Кавказын фронт дээр оросын армийн сэрэг амжилттай сөрөг довтолгоо хийж чадсан юм. Дараа нь Кемал 2,3 дугаар арми, дайны төгсгөлд 7 дугаар армийг удирдаж Аллепо хотын дэргэд дэх англичуудын дайралтыг зогсоож чадсан байна. Түүнийг цэргийн сайд Энвер паш, германий армийн удирдагч Эрихтэй санал нийлээгүй хэмээн түүнд чөлөө өгч Германд эмчлүүлэх нэрээр явуулсан аж. Удалгүй 1918 оны нэгдүгээр сард түүнийг яаралтай дуудаж Сирид шахагдсан 7 дугаар армийн удирдагчаар томилж байжээ.
Кемал 1920 онд Анкарт түр засийн газар байгуулж түүнийг улсын ерөнхийлөгч,армийн удирдагчаар зарлалаа. Султан хариуд нь кемалчуудад жихад зарлаж түүний удирдагч Кемалд цаазын ял ногдуулав.Султан удалгүй 1920 онд Антантын улсуудтай Севрийн гэрээ байгуулж Туркийн харьяа байсан арабын Курдистан, Фрак, Арменийг салгаж харийн гүрэнд өглөө. Энэ явдлын дараа ард түмэн Кемалийг дэмжиж эхэллээ.1920 онд Кемалийг Үндэсмний Их Хурлын даргаар сонголоо.Султан хаан Кемалийн ард түмний дунд нэр хүндтэй болж байгааг харгалзан түүнийг цэргийн дээд удирдагчаар томиллоо.1920 онд Кемал армений армийн дайралтыг зогсоож сөрөг довтолгоо хийж Оросын булааж авсан армений нутгийг буцаан эзэллээ.1921 оны Москвагийн хэлэлцээрээр алдагдсан армений нутаг Карс, Ардаган,грузиний Өмнөд Батумын нутгийг Турктбуцаан авах боллоо.Смирнийг эзэлж авсан грекийн армитай Кемал барагжил хагас байлдаж зөвлөлтийн талаас цэргийн болон хүнсний тусламж авч1921 оны нэгээс наймдугаар сард туркийн цэрэг грекийн цэргийн довтолгоог Сакарье голын дэргэд зогсоож ялжээ.
1923 оны 10-р сарын 29 ний өдөр Кемал – паша Туркийн бүгд найрамдах улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. 1923 онд Туркийн төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Межлис буюу Парламент бий болов. Кемал исламын шашны намуудыг хориглож туркийн нийгмийг шинэчлэв. Тэр бээр ардчилсан зарчмыг нэвтрүүлж исламын шашныг төрөөс тусгаарлаж төрийн капиталзмын зарчим дээр эдийн засгийн өөрчлөлт хийж жирийн хүний боломжийг хангахад төрийн ажлыг чиглүүлэв. Гадаадын компанийг үндэснийх болгов. Кемал үндэсний хөрөнгө оруулалтыг дэмжив. Өрнөдийн хөрөнгийг хязгаартай оруулж гадаадын бүтээгдэхүүн дөндөр татвар ногдуулж үндэсний хөрөнгө оруулагчдыг дэмжиж байжээ.
1930 онд Үндэсний банкыг байгуулсан.
1934 оноос эхлэн турк эмэгтэйчүүд сонгох эрхтэй болов. Төрийн албан хаагчид европ хувцас өмсөх боллоо. Бүх иргэд хуулийн өмнө тэгш эрхтэй гэдгийг тунхаглав. Исламын сургуулиудыг хаав. Араб бичиг үсгийг халж латин үсгэнд шилжив. Исламын шариатыг швейцарын иргэний хууль, италийн эрүүгийн хууль, германий худалдааныхуулиар солив. 1933 онд турк иргэд овогтой болж Кемалд Их Хурал Ататюрк буюу “Туркчуудын эцэг” гэсэн овог өгөв.
Кемал 1927, 1931, 1935 онуудад гурван удаа Туркийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна.
1937 онд Кемал бие нь муудаж байгааг мэдэж удахгүй амьдрал нь төгсөх нь гэдгээ мэдэрч өөрийн хувийн өмч газраа төрийн санд хандивлаж, үл хөдлөх хөрөнгөө Анкара, Бурс хотод бэлэглэж, зарим өв хөрөнгөө төрсөн эгч болон өргөж авсан арван хүүхдэддээ бэлэглэжээ.МустафаКемаль Ататюрк 1938 оны 12-р сарын 10 ны өдөр 57 насандаа ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлжээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Туркийн ерөнхийлөгч Ангилал:Туркийн Үндэсний Их Чуулганы ерөнхийлөгч Ангилал:Туркийн зэвсэгт хүчний хүн Ангилал:Нэгдэл ба хөгжлийн хорооны гишүүн Ангилал:Нэгдэл ба хөгжлийн хорооны гишүүн Ангилал:Итали-Туркийн дайны хүн Ангилал:Балканы дайны хүн Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны Османы эзэнт гүрний командлагч Ангилал:Туркийн тусгаар тогтнолын дайны хүн Ангилал:Туркийн Бүгд Найрамдах Ардын Намын гишүүн Ангилал:Туркийн үндэсний баатар Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь) Ангилал:Османие одон шагналтан Ангилал:Межидие одон шагналтан Ангилал:Гэгээн Александрын одон шагналтан Ангилал:Паша Ангилал:Шашин шүүмжлэгч Ангилал:Хувьсгалч Ангилал:Туркууд Ангилал:1881 онд төрсөн Ангилал:1938 онд өнгөрсөн
Мэйсон Пламли
Мэйсон Александер Пламли (Mason Alexander Plumlee, 1990 оны гуравдугаар сарын 5-нд Индиана мужийн Форт Уэйн хотод төрсөн) — Америкийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны Бруклин Нетс багт тоглодог.
Замнал
Пламли Дьюкийн их сургуулийн Дьюк Блю Девилз багт 4 улирал тоглохдоо 2010 оны Үндэсний коллежийн аварга болж байв.
2013 онд драфтын №22 сонголт түүнийг Бруклин Нетс баг элсүүлсэн юм. Шинэ тоглогчийн хувиар хэд хэдэн чухал тоглолтуудад чамгүй амжилттай тоглосон. Кевин Гарнеттийг бэртэлтэй үед орлож, 2014 оны хоёрдугаар сарын 9-ны Нетсийн хожсон тоглолтонд 22 оноо, 13 бөмбөг авалтаар НБА дахь анхны дабл-дабл хийж байв.
Пламли хоёр ах, нэг эгчтэй. Ах Майлс нь Финикс Санз багийн төвийн тоглогч билээ.
Холбоос
Ангилал:1990 онд төрсөн Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хүчний довтлогч Ангилал:Брүүклин Нетс багийн тоглогч Ангилал:Америкчууд
I Фердинанд (Австрийн хаан)
I Фердинанд (1793 оны 4 сарын 19 – 1875 оны 6 сарын 29) нь Австрийн Эзэн Хаан, Германы Холбооны ерөнхийлөгч, Унгар болон Бохемийн хаан (V Фердинанд гэдэг нэрээр), бусад дагуул улсуудын төрийн тэргүүний суудлыг өөрийн эцэг Ариын Ромын эзэн хаан II Фрэнсисээс өвлөн авч, 1848 оны хувьсгалын үр дүнд хаан ширээнээсээ буух хүртлээ төр барьжээ.
Тэрээр Сардины I Виктор Эммануэлийн 6 дахь хүүхэд болох Савойн Мариа Аннатай гэрлэжээ. Тэд хүүхэдгүй байсан. Фердинанд эзэнт гүрнээ захирах чадвар сул байсан тул эцэг нь нас барахаасаа өмнө түүнийг дотоод бодлогынхоо бүх асуудлыг Аркдюк Луитай зөвлөх хэрэгтэй гэж захиж үлдээжээ.
Тэр 1848 оны 12 сарын 2-нд хаан ширээнээсээ буусан бөгөөд түүнийг үеэл Франц Йосиф нь залгамжилжээ. Хаан ширээнээсээ буусан Фердинанд Прага дахь Храдчани ордонд 1875 онд насан эцэс болтлоо амьдарчээ.
Эшлэл
Ангилал:19-р зууны ноёрхогч Ангилал:Австрийн хаан Ангилал:Бохемийн хан Ангилал:Унгарын хан Ангилал:Австрийн Хаант Улсын хүн Ангилал:Алтан нэхий одон шагналтан Ангилал:Ариун Сахиус одон шагналтан (Рыцарь) Ангилал:Заан одон шагналтан Ангилал:Хар Бүргэд одонгийн хүлэг баатар Ангилал:1793 онд төрсөн Ангилал:1875 онд өнгөрсөн
Рязань муж
Рязань муж (Ряза́нская о́бласть) нь Оросын Холбооны Улсын Төв Холбооны тойрогт багтах муж юм. 39,600 км² талбайтай тус муж нь 2002 оны тооллогоор 1,227,910 оршин суугчтай байв. Засаг захиргааны төв нь тус мужийн хамгийн том хот болох, 535,000 хүн амтай Рязань хот болно.
Газар зүй
Рязань муж нь хойд талаараа Владимир муж, зүүн хойд талаараа Нижегород муж, зүүн талаараа Бүгд Найрамдах Мордови Улс, зүүн өмнө талаараа Пенза муж, өмнө талаараа Тамбов муж, баруун өмнө талаараа Липецк муж, баруун талаараа Тула муж, баруун хойд талаараа Москва мужтай хиллэнэ.
Цахим холбоос
Ангилал:Оросын холбооны муж
Цогт хунтайжийн хадны бичээс
Цогт хунтайжийн хадны бичээс'-17 дугаар зууны монголын яруу найргийн сонгодог бүтээлийн нэг. Уг шүлэг нь долоон бадаг байдаг. Цогтын хамгийн дотнын эгч нь холын овогтноо бэрд гаран одоход угаас улс төрийн хувьд ганцаардалд орсон байсан Цогт бүр ч ганцаардан эгчийгээ ихэд үгүйлдэг байсан гэдэг. Автай сайн ханы ач Бахарай хошуучийн хүү Цоохор Цогтын ганцаардах болсон шалтгаан нь Манжуудын Монголыг эзлэх бодлогыг эсэргүүцэн тэмцсэн Цахарын Лигдэн хааны тэмцлийг Ар Монголоос Цогт тайж бараг ганцаар дэмжин тусалж байсанд оршино. Шүлэгт "цагаан тахиа жилийн (1621 он) намрын эхэн сарын хорин нэгнээ Хангай ханы цэцэрлэгийн хойт ууланд авлан, хуягт халтраа унаад өндөр дээр гарч байхдаа зүүн зүг харан сэтгэлээ маш уярч Халуут авга эгчээ санаж ийн өгүүлээд уйллаа" хэмээсэн байна.
Цогт хунтайжийн хадны бичээс
1-р бадаг
Дээр тэнгэр хааны аху (оршихуй гэсэн утгаар) хийгээд
Дээр дорын ялгал (буй) боловч
Жаргал, хайрлал хоёрын агаар нэгэн буй.
Агинистайн агуй дахь бодиства нар хийгээд
Алтан дэлхий дэх бодь сэтгэлтэн хоёрын
Ахуй газар ангид боловч
Асрах нигүүлсэхийн агаар нэгэн буй.
3-р бадаг
Энд Хан Богдсын сайн түшмэл хийгээд
Ёс өнгө өөр боловч
Зөв бурууг ялгахын агаар нэгэн буй.
4-р бадаг
Олз идэш олон ядагч хүмүүн хийгээд
Уул модонд явагч араатан хоёрын
Аху бие ангид боловч
5-р бадаг
Хол ойроос хулгай хийгч хүн хийгээд
Хотыг эргэн гэтэгч чоно хоёрын
Идэхийг хүсэх сэтгэлийн агаар нэгэн буй.
6-р бадаг
Орхон Туулд агч өвчит бид хоёр
Халх Онигуудын газар хол боловч
Хайрлан саналцахын агаар нэгэн буй за.
7-р бадаг
Эх нь гагц хүүхнээн хайрлах мэт
Элдэв үйлээр туслалцах болтугай.
Ангилал: Монголын яруу найраг Ангилал: Монголын яруу найргийн сонгодог бүтээл Ангилал: Монголын 17 дугаар зууны яруу найраг Ангилал: Монгол шүлэг
Чүннёль ван
Чүннёль ван (солонгосоор: 충렬왕 галиг: Chungnyeol-wang; хятадаар: 忠烈王, пиньинь: Zhōngliè wáng) (1236-1308) 1274-1298, 1298-1308 оны хооронд Курё улсыг захирч байсан 25 дахь ван юм. Төрсөн нэр нь анх Шим (심; 諶) гэж байснаа хожим нь Чүнь (춘; 賰), эцэст нь Го (거;昛) болж нэрээ өөрчилж байв. Вонжон вангийн ууган хөвгүүн.
Намтар
1260 онд Курё улсын хунтайжд өргөмжлөгдөөд, Их Монгол Улс ын Шанду хотод Хубилай хааны дэргэд данж болж очоод алба хаших болжээ. Түүхэнд тэмдэглэснээр Ван Шим нь монгол ёс заншил, дуу хөгжимд зэгсэн сайн суралцаж, монгол ордны боловсролыг авсан гэжээ. 1269 онд Хубилай хааны зарлигаар улсдаа буцаж явахдаа Курё улсад Им Йөнъ тэргүүтэй цэргийн жанжид Вонжон ванг сууринаас нь зайлуулж, төрийн эргэлт гарсан мэдээг сонсоод, Дайду хотод буцаж Хубилай хаанд энэ тухай мэдээг хүргэж, тэндээс 3000 тооны цэргийн тусламж аван Курё улс руу буцан очиж, Им Йөнъ жанжин, түүний хөвгүүн Им Юмү нарын босогчдыг устган тонилгож, бослогыг дарж, Канхва аралд байсан нийслэл хотыг Кэгён хот руу буцаан шилжүүлэх ажил эхлүүлсэн нь 1270-1271 онд дуусчээ. Үүний дараа Хубилай хааны охин Хутлуг жэлмиш гүнжтэй гэрлэх санал тавьсан ч, их хаан татгалзаж байв.
1270-1273 он хүртэл Жинду, Тамна арлыг хамарсан Самбёлчогийн цэргийн бослого гарч, Курёгийн усан цэргийн хүч дээр суурилсан монгол, хятад, курёгийн цэргийн хүчээр Тамна аралд үлдсэн сүүлчийн цэргийн бэхлэлтийг эзэлж, Курёгийн цэргийн жанждын ноёрхолыг төгсгөл болгов.
1274 онд Хубилай хаанд дахин худ ураг болох санал тавьсанд зөвшөөрч, Хутлуг жэлмиш гүнжийг Курёгийн хунтайж Ван Шимд хатан болгож өгөх хурим тус жилийн 5 сард Дайду хотод болсон. 1274 оны 7 сард Вонжон ван өөд болсны дараа тэрбээр Чүннёль ван цолтойгоор курёгийн 25 дахь ван болсон. Ингэснээр Курё нь Монголын хүргэн улс болж, энэ харилцаа Юань Улс мөхтөл үргэлжилсэн.
1274 онд Юань Улсаас Японд илгээсэн элчийг цаазлан, доромжилсон гэх шалтагаар Чүннёль ванд зарлиг буулган богино хугацаанд 900 усан онгоц бэлтгүүлж, тус жилийнхээ 7 сард монгол, зүрчид, хятад, курё нийлсэн 20000 орчим усан цэргийн хүчээр Цүшима арал руу довтолсон ч, далайн хар шуурганд өртөж, сүйрснээр энэ удаагийн дайн бүтэлгүйтсэн. Үүний дараа Тамна аралд Юань улсын цэргийн хуаран байгуулж, монгол морь өсгөж, японыг дайлахад бэлтгэн цэрэг суулган суурьшсан. Мөн Дорныг дайлах муж байгуулж, мужийн чинсан буюу тэргүүнээр Курёгийн ванг томиложээ. 1281 онд Юань улс дахин Япон руу довтлохоор их хэмжээний цэргийн хүч бэлтгэн, тэдгээрийг зөөх усан онгоц бэлтгэхээр курё улсад элч илгээж, усан онгоц хийхийг шаардсан. Ингэхдээ 1281 оны 6 сард Юань Улс нийт 100,000 гаруй хятад, монгол, зүрчид, солонгос цэрэг, 3500 гаруй усан онгоцтойгоор Япон руу дайрсан. Дээрх 3500 онгоц бэлтгэсний 900 орчмыг нь зөвхөн Курё улс хийж, өөрийн нутагт нэг ч мод үлдээлгүй усан онгоц, завь хийхэд ашиглажээ. Хоёр дахь удаагийн дайралт нь өмнөхийн адил далайн хар шуурганд өртөж, сүйрснээр Хубилай хааны Японы арлыг эзлэх санаархал бүтэлгүйтсэн.
1297 онд Хутлуг Жэлмиш гүнж таалал төгссөний дараа тэрбээр 1298 онд тэрээр сайн дураараа вангийн сууринаас огцорч, суудлаа Монгол хатан Хутлуг жэлмиш хатнаас төрсөн Чүнсоньд шилжүүлсэн боловч, Чүнсонь нь ван болмогцоо төрийн бүтэцэд эрс шинэчлэл хийж, түшмэлийг олноор нэмэх зэргийн өөрчлөлт хийсэн нь курёгийн хууч түшмэд, монгол даргач нарын сэтгэлд нийцээгүй тул, их хаанд огцоруулах айлтгал бичиг өргөн барьсны дараа тус жилд нь Төмөр Өлзийт хааны зарилгаар Чүннёль ванг буцаан сууринд томилж, хүү Чүнсонь ванг Дайду хот руу дуудан гэрийн хорионд оруулсан. Тэрээр болсон явдалыг буцаан хэвийн байдалд нь оруулсан. 1308 онд таалал төгссөн.
Түүнийг ван болоход Хубилай хаан курёгийн нас барсан вангууддаа жо (祖), жон (宗) ханзаар төгссөн цол өргөмжлөхийг нь хориглсон зарлиг гаргаж, Юань Улс ад үнэнч хараат улс байхыг шаардаж, "Чүн (忠) - үнэнч шудрага" гэсэн утгатай ханзийг Курё улс ын вангийн цолонд заавал нэмж хэрэглэх болсон нь 1351 он хүртэл үргэлжилсэн. Таалал төгссөний дараа Гванмүнь Сондок Кёнхё их ван (광문선덕경효대왕; 光文宣德景孝大王) гэх цолоор нэхэн өргөмжлөн, Кённын бунханд оршуулсан.
Эшлэл
Ангилал:1236 онд төрсөн Ангилал:1308 онд өнгөрсөн
Улагчи
Улагчи хан 1257 онд нэг жил хүрэхгүй хугацаанд Хөх Орд болон Алтан Ордын хаан ширээнд заларсан гуравдахь хан. Улагчи нь өөрийн өмнөх хан Сартагийн хүү, дүүгийн аль нь болох нь тодорхойгүй байгаа юм. Сартагийн авга ах Бэрхийг төр барих хугацаанд 10 настайдаа хаан ширээнд сууж, удалгүй нас барсан билээ.
Гадны гогцоонууд
Ангилал:Алтан ордны улсын хан Ангилал:1247 онд төрсөн Ангилал:1257 онд өнгөрсөн
Бэрх
Бэрх хан нь Хөх Орд ба Цагаан Ордыг нэгтгэсэн бөгөөд 1257-1266 онд Зүчийн улс буюу Алтан Ордыг хаанчилж байсан. Тэрбээр өөрийн ах Хөх Ордын (Баруун) Бат ханаас хаан ширээг залгамжлан авч, Монголчуудын байгуулсан энэ улсад Исламын шашныг "албан ёсоор байгуулсан" бөгөөд Ариун Газрыг хамгаалж буй Мамлюкуудад туслахаар Айн Жалутын тулалдаанд өөр нэг Монголын улс болох Ил Хан улсын эсрэг тулалдаж байлаа.
Удам судар
Бэрх нь Чингис хааны ахмад хөвүүн Зүчийн нэг хүү юм. 1235 онд Бэрх ах Батын удирдлага дор Орд, Шинкур, Шибан нарын төрсөн ах дүү нар болон үеэл нартай нэгджээ. 150000 хүнээс бүрдсэн их цэрэг Сибириэс хөдөлж Лалын шашинтнуудын нутаг Ижил мөрний Булгар, Кипчакуудыг дайлж дагаар оруулав. Дараа нь тэд 1237 онд Рязань, Суздалийн вант улсуудыг дайлж, Оросын нутаг руу цөмрөн орлоо. Бэрх ахынхаа Европыг дайлах их аян дайнд оролцож, Унгарын вант улсын цэргийг хүйс тэмтэрсэн Мохийн тулалдаанд тулалджээ. Өгэдэй хааныг нас барахад, цусан төрлийн бүх хөвүүд Их хааныг сонгохоор Монгол руу дуудагдсан. Бэрх болон түүний төрсөн ах дүүс бүгд ах Батыгаа их хааны ширээнд гаргахыг дэмжиж байлаа. Энэ нь амжилтгүй болоход тэд бүгд Орос руу буцацгаажээ. Өгэдэй, Зүчийн удмынхны хооронд гарсан хагарлын улмаас Зүчийн улс Европ руу дахин хэзээ ч цэрэглэн довтлоогүй юм (Польш руу нэг дайрсан нь зөвхөн дээрмийн зорилготой байв). Европыг дайлахын оронд Зүчийн улс Орост бэхжиж, үеэлүүдийнхээ болзошгүй довтолгооноос хамгаалахаар зэхэж байлаа.
Зүчийн улсын эрх мэдлийг авсан нь
Бат 1255 онд нас барахад, түүний хүү Сартаг богино хугацаагаар хаанчилсан. Сартаг удалгүй нас барсны дараа 1257 онд Бэрх эрх мэдлийг гартаа авчээ. Тэрбээр чадварлаг удирдагч байсан тул дөнгөж бүрэлдэн тогтсон эзэнт улс болох Хөх Ордыг амжилттай тогтоон барьж, тогтворжуулжээ. Түүний хаанчлалын хугацаанд Монголчууд Халичийн Данилог бүрмөсөн дарж, 1259 онд Литва, Польшийн эсрэг Бурундай, Ногай (Люблин, Завихост, Санмиерз, Краков, Битом хотууд сүйдсэн) нараар удирдуулан хоёрдахь удаагаа довтолжээ. 1258 онд Багдадыг тонон сүйтгэснийх нь хариуд Ил Хан улсын Хүлэгү ханы эсрэг хийх дайнаа санхүүжүүлэх зорилгоор ийнхүү Литва, Польш руу довтолсон ажээ. Сартаг мөн 1265 онд Болгар, Фракыг довтолж байв.
Исламын шашинд орсны дараа
Бэрх Исламын шашинд орж, чин сүжигтэн боллоо. Үүний улмаас Хөх Орд үндсэндээ Исламын шашинтай болж эхэлсэн бөгөөд харъяат ардууд нь Исламын шашинд орцгоов. Халиф Аль-Мустазимийг хороосон төдийгүй Сири, Египет рүү нутгаа тэлэх санаа агуулж бусад лалын шашинтнуудыг айлгаж байсан Хүлэгүг Бэрх устгахыг зорьж байлаа.
Энэ үед Хитбухаар удирдуулсан Монголчууд Палестинийн эргийг захирч байсан загалмайтнуудтай муудалцсан тул Мамлюкууд загалмайтнуудтай эвсэж, улмаар тэдний нутаг дэвсгэрээр дамжин өнгөрч, Монгол цэргийг Айн Жалутын тулалдаанд ялах боломжтой болжээ. Хитбуха алагдав. Палестин, Сири бүрмөсөн алдагдаж, Хүлэгүгийн династийн турш Тигр мөрнөөр хиллэх болсон. Бэрх Хүлэгүгаас өс авах тангаргаа Мөнх хааныг нас барсны дараа нутагтаа эргэж ирээд хэрэгжүүлжээ. Хүлэгү 1262 онд нутагтаа эргэж ирсэн боловч ялагдлынхаа хариуг авахын оронд Бэрх болон түүний Хөх Ордтой хийсэн дотоодын дайнд татагдан орлоо. Бэрх хан Ислам шашинд чин сүжигтэй байсан тул Багдадыг эвдэн сүйтгэснийх нь дараа Хүлэгүг заавал устгана гэж андгайлжээ. Исламын шашинт түүхч Рашид ад-Дин Бэрх хан (Мөнх хааныг Хятадад нас барсныг мэдэлгүй) Мөнх хаанд Багдад руу хийсэн довтолгоог эсэргүүцэж байгаагаа мэдэгдэхдээ "тэр Исламын шашны бүх хотыг тонон сүйтгэж, Халифын амь насыг хороолоо. Бурхны тус дэмжлэгээр би түүнээс ийм их гэмгүй цус урсгасных нь хариуг авах болно." (Бэрх ханы мэдэгдлийг Рашид ад-Диний тэмдэглэснээс эшэлсэн The Mongol Warlords хэмээх номыг үзнэ үү; энэ эшлэлийг мөн The Mamluk-Ilkhanid War номноос харж болно) -- Хүлэгү Их хаанаар Хубилайг сонгохоор эцсийн байдлаар тохирчихоод 1262 онд нутагтаа эргэн ирээд Айн Жалутын ялагдлынхаа хариуг авахаар их цэргээ цуглуулж, Мамлюкууд руу довтлохоор бэлдэж байхад нь Бэрх хан амласнаа биелүүлж, Мамлюкуудтай эвсэж (Бэрх Хүлэгүгийн эсрэг Мамлюкийн султан Бэйбарстай эвсэхийг хүссэн) Хүлэгүгийн нутаг руу цуврал довтолгоон хийж урхидан хойд зүг рүү аваачлаа. Энэ нь Монголчуудын хоорондох анхны ил мөргөлдөөн байсан бөгөөд нэгдсэн эзэнт улсын мөхлийн дохио болсон юм.
Эцэст нь 1262 онд мөргөлдөөн ил дайн болж хувирлаа. Хүлэгү хан 1263 онд Кавказын хойд хэсгийг эзлэн авахыг оролдож байгаад хүнд ялагдал хүлээжээ. Хүлэгүгийн цэргийн хүчийг Бэрхийн ач дүү Ногай Тэрэк гол дээр бутниргэж, ухраажээ. 1265 онд Хүлэгү нас барсан.
Амьдралын төгсгөл
Бэрх Хүлэгүгийн хүү Абаха хантай дайтаж байгаад 1266 онд амь үрэгдсэн. Түүнийг ач дүү Мөнхтөмөр нь залгамжилжээ. Мөнхтөмөр Бэрхийн Мамлюкуудтай эвсэх, Ил Хан улсыг тогтоон барих бодлогыг үргэлжлүүлж байв. Хүлэгүгийн эсрэг Бэрхийн хийсэн довтолгоо Ариун Газрын үлдсэн хотуудыг, үүний дотор Мекка, Иерусалем зэрэг хотыг Багдадтай адил сүйрэх аюулаас аварсан гэдэг дээр ихэнх түүхчид санал нэгддэг.
Эх сурвалж
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл Ангилал:Алтан ордны улсын хан Ангилал:Монголын жанжин Ангилал:13-р зуунд төрсөн Ангилал:1266 онд өнгөрсөн
Кызылкум
Кызылкум (Qizilqum, Қызылқұм) гэдэг нь Дундад Азийн Казахстан, Узбекистан, Туркменистан гурван улсын нутагт тодруулбал Амударья, Сырдарья хоёр мөрний хооронд оршдог, багцаалбал 300,000 км² талбайтай, жилдээ 100-200 мм тунадас унадаг элсэн цөл юм.
Ангилал:Узбекистаны цөл Ангилал:Казахстаны цөл Ангилал:Туркменистаны газар зүй Ангилал:Азийн цөл Ангилал:Торгоны зам
Аюурбарбад буянт хаан
Аюурбарбад буянт хаан (1285 он 4 сарын 9-ий өдөр- 1320 он 3 сарын 1-ий өдөр) — Юань улсын дөрөвдүгээр хаан байв. 1311–1320 онд төр барьсан.
Нэр, цол
Төрсөн нэр — Аюурбарбад (आयुर् पार्वत, Āyur-parvata; Аюурбарвад ). Нэхэн өргөмжилсөн монгол нэр — Буянт, сүмийн хятад нэр — Юань Рэньзун (元仁宗 Rénzōng). Төрсөн нэр нь аюур (насан, анагаагч), барвад (уул, өндөр) гэсэн самгарди үгсийн нийлэмж.
Бага нас
Боржигин овогт Аюурбарбад 1285 оны 4-р сарын 9-нд төрсөн. Дарамбалын (1264–1292) хүү, Чингимийн (1243-1285) ач, Хубилай хааны гуч юм. Хонгирад аймгийн Таж хатнаас мэндэлсэн. Хайсан хүлэг хааны дүү. Аюурбарбадын багад Дарамбал эцэг нь Солонгосын Чэжү аралд цэрэг захиран сууж байсан ба 1292 онд нийслэл Дайдуд ирсэн.
Ордны тэмцэл
1305 онд 20 настай Аюурбарбадыг Төмөр өлзийт хаан авга нь 1000 лан алт, 75000 лан мөнгө, 13 түмэн зоосоор шагнаж Дарамбал эцгийнх нь эзэмшил нутгийг захируулахаар Хөнань явуулсан. Мөн онд Төмөр хааны угсаа залгах Даш ханхүү таалал төгсч, Аюурбарбадын ах Алтайд нутагласан Хайсан ханхүү болжээ.
1307 оны 1 сард Төмөр хаан таалал төгсч, бэлэвсэн хатан Булган, зүүн этгээдийн Ахуудай чинсан, Булагсаг нарын ноёд хуйвалдан Мангалын хүү Ананд ванг хаан болгоё хэмээв. Харин баруун этгээдийн Хархасун чинсан Дарамбалын хөвүүдийг хаан сууринаа дэмжин Хуайжоуд сууж асан Аюурбарбадад элч довтолгон эл хэргийг дуулгажээ.
Аюурбарбад, эх Таж хатан нар Дайдуд ирж Хайсаныг хаан болгоё хэмээн зөрчил хурцдаж, Хархасуны удирдлаган доорх нийслэл хотыг сахих цэргийг хөдөлгөн ордныг эзэлж Ананд ноёны талынхныг баривчлан хорьсны дараа Хөхчү, Яхуд нар Аюурбарбадыг хаан бол хэмээн ятгахад Аюурбарбад «Би энд самуун үүсгэх гэснийг баривчилж, төрийн цаазыг чангатгах гэснээс өөрөө хаан суух гэсэн юм биш. Хайсан ахыг залж сууринд өргөмжилье» хэмээжээ.