cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Айраг
Айргийн хөрөнгөний микроорганизмын судалгаа
Манай улсад айргийн хөрөнгөний цэвэр ба Симбиоз микроорганизмын үндэсний сан хадгалж, шаардлагатай үед хэрэглэсээр байна. Ардын уламжлалт аргаар бэлдсэн айрагнаас проф. Р. Балдорж 1962-1970 онуудад Булганы Сайхан, Архангайн Хайрхан, Өвөрхангайн Хужирт, Дундговийн Адаацаг, Эрдэнэдалай, Төв аймгийн Баянжаргалан, Борнуур, Жаргалантийн сангийн аж ахуй, айрагнаас микробиологийн сонгомол нийцүүлсэн аргуудаар сүүн хүчлийн бактер, савханцар, стрептококкокууд, спиртийн эсэлтийн лактоза эсгэдэг ба эсгэдэггүй дрожжуудын цэвэр өсгөвөрүүдийг ялгаж хэлбэр зүй, физиологи-биохимийн гол шинжүүдийг судалсан. Айргийн хөрөнгөний микроорганизмыг Биль 1881 он, Сорокин 1883, Григириев 1885, Архипов 1930, Соловьев 1963, Воткевич 1934, Марков-Осоргин 1941, Халин 1938, Оспанова 1973, Чумаков 1958, Гриценко 1964, Р. Балдорж 1962-1974 онуудад судалж, 1881-1981 он хүртэл 100 гаруй жил судлагдаж эцэст нь гүүний айраг, үнээний тосгүй сүүний айраг болон эсэглэн сүүн ундааны хөрөнгөний микроорганизмын дүр зүйлийн хувьд нэгдсэн дүгнэлтэнд хүрсэн.
Айргийн хөрөнгөний сүүн хүчлийн бактерийн судалгаа
1960-1981 он хүртэл Давидов 1965, Хрисаноровна 1965, Хр. Чомаков 1966, Р. Балдорж 1964-70, Ц. Намсрай 1974 нар гүүний айраг, үнээний тосгүй сүүний айрагнаас сүү хүчлийн бактерийг цэврээр ялгаж судалжээ. Үнээний тостой ба тосгүй сүүнд гаргаж авсан. Ардын уламжлалт аргаар бэлдсэн айрагнаас 40-41 С градуст 60 цагт 290-310 Т хүчиллэг, 20-25 С градуст 220-280 С хүчиллэг үүсгэж байгаа нь спиртгүй сүүн ундаа бэлтгэх боломж бий болж байна. Цаашид сүүн хүчлийн савханцрын лактоза задалж сүүний хүчил үүсгэлтийг тодорхойлох асуудал, онол, практикийн хувьд чухал ач холбогдолтой байдаг. Монгол гүүний саамаар бэлдсэн айргийн хөрөнгөний сүүн хүчлийн савханцар эс ба колоны хэлбэр зүй, физиологи-биохимийн шинжүүдэд Богданова 1962, Квасников 1975, Хор.Чомаков 1966, Королев 1966, Цион 1948 нарын тодорхойлсон лактобактерум булгарикумтай тохирч байгаа тул омгийн хувьд Лактобактерум булгарисум Мон-75 гэж тодорхойллоо.
Монголын айргийн хөрөнгөнөөс ялгасан сүүн хүчлийн стрептококкийн ерөнхий шинж чанар
Айргийн хөрөнгөнөөс ялгасан сүүн хүчлийн стрептококкийн колонын, эсийн хэлбэр зүй, физиологи-биохимийн шинж чанарыг цагаан идээний нэрт микробиологич Богданов 1969, Скородумова 1963, Королева 1966, Козолов 1972, Берджийн 1936 түлхүүр бичигтэй харьцуулан судалсан юм. Айрагнаас ялгасан сүүн хүчлийн стрептококкийг ферментийн гидролизид оруулсан 1.5 хувийн агартай 3 хувийн шохой, 4 хувийн натри-хлорын уусмал бүхий сонгомол орчинд 28-30 С-ийн температурт 24-48 цаг өсгөвөрлөж үүссэн гүний колони нь завь хэлбэртэй, цагаан өнгөтэй, колоны диаметр нь 1-2 мм эс нь хосоор байрласан. Стрептококкийн үржлийн идэвхит температури 28-30 С температурын дээд цэг 35-40 С темлературын доод цэг нь 10-22 С байв.
Стрептококкийн үнээний тосгүй сүүнд үржих үеийн ерөнхий хүчиллэг үүсгэлт, эсийн тоог үржлийн 4 үе шатуудаар үзэхэд тэг цагт эсийн тоо 353 сая /мл, ерөнхий хүчиллэг 28.8 Т, 6 цагийн дараа эсийн тоо 531 сая/мл хүчиллэг 38.5 Т, 24 цагийн дараа эсийн тоо дээд цэгтээ 580 сая/мл, хүчиллэг 90.2 С, 48 цагт эсийн тоо 350 сая/мл, ерөнхий хүчиллэг 120 Т болж байсан. Айрагнаас ялгасан сүүн хүчлийн стрептококкийн лактоз задлах, сүүний хүчил үүсгэлт, 0-48 цаг, 28-30 С-т өсгөвөрлөх үеийн эсийн тооны хөдлөл зүйг судлаж, цаашид судлагдсан сүүн хүчлийн стрептококкийн дүрс, зүйл омгийг тодорхойлох зорилготой сүүн хүчлийн бактери судлагч нэрт эрдэмтэн Богданов 1962, Королева 1966, Берджийн түлхүүр бичигтэй харьцуулж эс ба колоны хэлбэр зүй хөдөлгөөн, нүүрс ус эсгэх чадвар, граммаар будагдах, хүчил үүсгэлтийн дээд хязгаар антогнист чанар, температурын хязгаар, индикатортой цуг ангижруулах, ээдүүлэх зэрэг шинж чанарыг судалсан үзүүлэлттэй харьцуулж, судалж буй стрептококкийг стрептококк Лактисийн дүрс омог нь Стрептококк лактис-Мон-75 гэж тодорхойлжээ.
Эх сурвалж
Ангилал:Монгол хоол Ангилал:Соёлын өвийн биет бус төлөөлөл Ангилал:Цагаан идээ Ангилал:Сүү нийлүүлэгч адуу Ангилал:Исгэсэн сүүн бүтээгдэхүүн Ангилал:Ази хоол Ангилал:Амьтны гаралтай исгэсэн ундаа Ангилал:Монголын биет бус соёлын өв
Бруно Мартинс Инди
Роландо Максимилиано "Бруно" Мартинс Инди (Rolando Maximiliano "Bruno" Martins Indi, 1992 оны хоёрдугаар сарын 8-нд Баррейро хотод төрсөн) — Нидерландын хөлбөмбөгчин бөгөөд Португалын «Порто» болон Нидерландын шигшээд тоглодог.
Замнал
2010 оны наймдугаар сарын 19-нд Европын лигт Гентитэй тоглоход Фейеноорд шилдэг төгсөгч Мартинс Индиг гараалуулан улмаар 2011-2012 оны улиралд дэд ахлагчаа болгожээ.
2014 оны долоодугаар сарын 15-нд «Порто» dgum 7.7 сая еврогоор элссэн.
Шигшээ
Нидерланд 2012 оны наймдугаар сарын 15-нд Бельгитэй тоглоход Мартинс Инди гараалан, удалгүй есдүгээр сарын 11-нд ДАШТ-2014 тэмцээний сонгонд Унгартай тоглоход гоолджээ.
Гадны холбоос
Ангилал:Нидерландын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Гвиней-Бисаугийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Фейеноорд багийн тоглогч Ангилал:Порто багийн тоглогч Ангилал:Гвиней-Бисаучууд Ангилал:Нидерландын хүн Ангилал:Португалын хүн Ангилал:1991 онд төрсөн
Эвлэрүүлэн зуучлал
Эвлэрүүлэн зуучлал гэдэг нь, маргалдагч талуудыг гуравдагч этгээдийн оролцоотойгоор харилцан тохиролцоонд хүргэх ажиллагаа юм. Англи хэлээр Alternative dispute resolution (товчлол нь ADR) гэдэг бөгөөд энэ нь шүүхийн бус аргаар хэрэг маргааныг шийдвэрлэх ажиллагааны нэг төрөл. Австралид мөн external dispute resolution гэж хэлдэг байна. Эвлэрүүлэн зуучлалыг сүүлийн үед Америкийн Нэгдсэн Улс, Европ, Австралийн олон нийт, хуульчид өргөнөөр хэрэглэж байгаагаас гадна Азийн орнуудын шүүхийн практикт эрчимтэй нэвтэрч байгаа юм. Эвлэрүүлэн зуучлалын нэр хүнд өсч байгаа нь хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны зардал харьцангуй бага, цаг хугацаа хэмнэх, хувийн нууц нийтэд дэлгэгдэхгүй, ажиллагааны уян хатан байдал гэх мэт хэд хэдэн хүчин зүйлээс үүдэлтэй. Эвлэрэл нь зөвхөн маргааны талуудаар хязгаарлагдахгүй, нийгэмд ашигтай, хэрэгтэй ажиллагаа юм. Энэ нь хүмүүсийн хоорондын найрсаг харилцааг сэргээн тогтоож, маргааны шийдлийг аливаа хатуу хэлбэрт баригдалгүйгээр уян хатан сонголтуудаас олох боломжтой, хэрэг хянан шийдвэрлэх зардлыг хэмнэх мөн маргалдагч талууд өөрсдөө маргааны шийдлийг олоход оролцох боломжтой гэх зэрэг сайн талуудтай.
Зорилго
Эвлэрүүлэн зуучлалын зорилго нь талууд өөрсдийн ашиг сонирхолд нийцэхүйц шийдлийг олоход эвлэрүүлэн зуучлагч дэмжлэг үзүүлж, тэдгээрийн хоорондын харилцааны зөрчил, маргааныг эвийн журмаар, шуурхай, зардал багатай зохицуулахад оршино. Зуучлалын үндсэн зарчим нь, уул ажиллагаа талуудын сайн дурын үндсэн дээр хэрэгжих, ажиллагаанд оролцогчдын нууцыг хадгалах, эвлэрүүлэн зуучлагч төвийг сахисан байр суурьтай байх, эвлэрүүлэн зуучлах ажиллагаанд талууд тэгш эрхтэй оролцох явдал юм.
Давуу талууд
Эвлэрүүлэн зуучлалын давуу талууд нь дараах байдлаар илэрнэ:
Шүүхийн бус аргаар маргаан шийдвэрлэх арга хэлбэрүүд
Иргэний эрхзүйн харилцаанаас үүссэн маргааныг шүүхийн бус замаар шийдвэрлэхэд дэлхийн улс орнуудад дараах аргуудыг сүүлийн үед идэвхтэй хэрэглэж байна.
Хэлэлцээ
Хэлэлцээ нь маргааныг шүүхийн бус замаар шийдвэрлэх хамгийн энгийн арга юм. Хэлэлцээ нь харилцан ойлголцол, бие биенээ хүндэтгэх зарчмаар явагдах бөгөөд маргалдаж байгаа эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлын талаар нэгдсэн зөвшилцөлд хүрснээр өндөрлөнө. Маргалдагч талуудын аль нэг нь үүргээ биелүүлж дуусах хүртэл хугацаанд хэлэлцээ хэрэгжих үе шат явагдана.
Эвлэрүүлэх үйл ажиллагаа
Энэ ажиллагааны үед маргаан үүсгэж байгаа нөхцөл байдлыг нэг бүрчлэн тодруулаад зогсохгүй, маргааныг зохицуулах тодорхой зөвлөмж гаргана. Эвлэрүүлэгч нь маргалдаж байгаа талуудтай уулзаж улмаар маргааныг хэрхэн шийдвэрлэх зохилтойг нээн илрүүлдэг. Зуучлал болон эвлэрүүлэх ажиллагааг хооронд нь хэрхэн ялгаж ойлгох, хэрэглэх талаар зөрүүтэй байр сууриуд бий. Зарим судлаач эвлэрүүлэх ажиллагааг заавал дагаж мөрдөх албагүй арбитрын ажиллагаа гэж үздэг бол зуучлалыг туслалцаа орсон хэлэлцээ гэдэг. Нөгөө хэсэг судлаачид эвлэрүүлэх ажиллагаа гэдэг нь маргалдаж байгаа талуудын харилцан ялгаатай сонирхлыг уялдуулах замаар нэг болгож байгаа гуравдагч этгээдийн үйл ажиллагааг хэлнэ гэж үзэж байгаа бол зуучлал нь үүнээс цааш зуучлагч нь маргаан хэрхэн шийдвэрлэх талаар тодорхой санал оруулдгаараа ялгаатай гэж үздэг байна.
Зуучлал (медиац)
Маргалдагч талууд зуучлагчийг оролцуулан эв зүйгээ олж болдог бөгөөд хараат бус, бие даасан зуучлагчаас маргалдагч талуудын хооронд шууд хэлэлцээр хийлгэх замаар асуудлыг шийдвэрлэх процессыг зуучлал гэдэг. Зуучлагчийг шүүх, эрх бүхий байгууллагаас томилохгүй зөвхөн сайн дурын үндсэн дээр, талуудын хүсэлтээр оролцоно. Зуучлагч нь талуудын маргалдаж байгаа ашиг сонирхлын талаар сайтар судлан олж авсан мэдээлэлдээ тулгуурлан үйл ажиллагаагаа явуулах бөгөөд талуудын аль нэгэнд тусгайлан үйлчлэхгүй, төвийг сахисан байр сууринаас ханддаг. Зуучлагч өөрийн боловсруулсан шийдлээ тулган шаардах учиргүй, зөвхөн танилцуулах, цаашид маргасаар байвал маргаанаас үүдэн гарах эд хөрөнгийн болон бизнесийн, нэр хүндийн хор хохирлыг ойлгуулахад үйл ажиллагаагаа чиглүүлнэ. Маргаж буй талууд эсхүл аль нэг нь буюу зуучлагч өөрөө зуучлалыг үр дүнгүй болсон тухайгаа илэрхийлбэл зуучлалын ажиллагааг дуусгавар болсон гэж үзэж болно. Хэрэв зуучлал үр дүнд хүрээгүй бол шүүхийн өмнөх болон дараах шатанд зуучлалын нууцыг чанд хадгалах ба талуудын хэн нэгний эсрэг ашиглахгүй.
Арбитр
Талууд маргаанаа шийдвэрлүүлэх зорилгоор арбитр хэмээх төрийн бус, мэргэжлийн шийдвэр нь хуулийн хүрээнд хүчин төгөлдөр биелэх байгууллагад хандаж болно. Арбитр нь байнгын болон түр гэсэн хэлбэртэй байх бөгөөд талуудын хооронд үүссэн маргааныг тэдний байгуулсан арбитрын хэлэлцээрийг үндэслэн шийдвэрлэнэ. Өөрөөр хэлбэл талууд маргаанаа арбитраар шийдвэрлүүлэхээр хэлэлцэн тохирсон бол тус маргаан нь арбитрын харъяалалд хамаарна. Арбитрын ажиллагаа нь бүхэлдээ талуудын тэгш эрх, харилцан тохиролцоон дээр үндэслэх бөгөөд талууд арбитрын бүрэлдэхүүний тоог тогтоох, арбитрчийг томилох, ажиллагаа явуулах журмыг тодорхойлох, ажиллагаа явуулах газар, хэрэглэх хэл, маргаан шийдвэрлэх эрхзүйн хэм хэмжээ зэргийг харилцан тохиролцсоны үндсэн дээр тогтоож болдог.
Эдгээрээс гадна Талуудад ашигтай хувилбараар маргааныг шийдвэрлэх (Neutral fact finding), Маргааны эхлэлийн шатан дахь дундын үнэлгээ (Early neutral-evaluation), Бага хэмжээний шүүх хурал (Mini trial) гэх мэт олон арга бий.
Эвлэрүүлэн зуучлал Монголд
Монгол Улсад шүүхээр үйлчлүүлэх хүмүүсийн тоо нэмэгдэж байгаа хэдий ч шүүхийн шийдвэр хэрэгжихэд нэлээд хүндрэлтэй, түүнчлэн эрх ашиг нь зөрчигдөх, шүүх ажиллагааны явцад эвлэрэх үйл явц бараг үүсдэггүй, эдийн засгийн үр ашигтай маргааныг шийдвэрлэх үйл ажиллагаа явагддаггүй зэрэг нь тулгамдсан асуудлууд болж байгааг шийдэхийн тулд Япон улсын Засгийн газар 2004-2006 онд Монголын ХЗДХЯ-д мэргэжилтэн томилон ажиллуулж, 2006-2009 онд ХЗДХЯ-тай хамтран “Эрх зүйн шинэтгэл туслалцааг сайжруулах төсөл“-ийг хэрэгжүүлжээ. Мөн Өмгөөлөгчдийн холбооны харъяанд “Эвлэрүүлэн зуучлах төв”-ийг байгуулж, эвлэрүүлэн зуучлагчийг бэлтгэн сургах тал дээр нягт хамтран ажиллаж ирсэн байна. Улмаар Монгол Улсад Эвлэрүүлэн зуучлах тогтолцоог нэвтрүүлэхийн тулд “Эвлэрүүлэн зуучлах тогтолцоог сайжруулах” төслийг Монгол Улсын Дээд шүүхээс Японы Засгийн газарт өргөн барьснаар 2009 оноос Японы олон улсын хамтын ажиллагааны байгууллага (ЖАЙКА), Монгол Улсын Дээд шүүх, Монголын өмгөөлөгчдийн холбоо хамтран энэхүү төслийг хэрэгжүүлэхээр болжээ. Эвлэрүүлэн зуучлах төвийн үйл ажиллагааг дэмжихийн зэрэгцээ Эвлэрүүлэн зуучлах тогтолцоог Монгол Улсын хууль эрх зүйн тогтолцоонд тусгаж, дүрэм журам болон мөрдөх арга замыг тодорхойлох явдал энэ төслийн нэг томоохон зорилго байсан нь төслийн нэгдүгээр шатанд биеллээ олж УИХ 2012 оны тавдугаар сарын 22-нд Эвлэрүүлэн зуучлалын тухай хуулийг соёрхон баталсан юм. Мөн үүнээс хойш нэг жилийн дараа Монгол Улсын Шүүхийн ерөнхий зөвлөл эвлэрүүлэн зуучлагчийг сонгон шалгаруулах,эрхийн гэрчилгээ олгох, бүртгэх, сургалт зохион байгуулах зэрэг чиг үүрэг бүхий Эвлэрүүлэн зуучлагчдын зөвлөлийг байгуулжээ.
Өнгөрсөн хугацаанд төслийн үйл ажиллагааны хүрээнд эвлэрүүлэн зуучлах ажиллагааны удирдамж, дагаж мөрдөх дүрэм, стандартыг боловсруулах, эвлэрүүлэн зуучлагч бэлтгэх сургалт явуулах, эвлэрүүлэн зуучлалыг иргэдэд таниулан сурталчлах, сургагч багш бэлтгэх, анхан шатны бүх шүүхэд эвлэрүүлэн зуучлах өрөө бий болгож шаардлагатай тоног төхөөрөмж байрлуулах гэх зэрэг шат дараалсан үйл ажиллагааг явуулж ирсэн байна. Эвлэрүүлэн зуучлах ажиллагаа Монгол улсад 2014 оны хоёрдугаар сарын дөрвөнөөс хэрэгжиж эхэлсэн ба дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны дөрвөн шүүх, сум дундын 29 шүүхэд орон тооны нийт 42 эвлэрүүлэн зуучлагч ажиллаж байгаа юм. Мөн оны хоёрдугаар сарын байдлаар орон даяар нийт 293 эвлэрүүлэн зуучлагч бэлтгэгдээд байгаа ажээ. 2013 оны дөрөвдүгээр сард эхэлсэн төслийн хоёрдугаар шат 2015 онд хэрэгжиж дуусчээ.
Эвлэрүүлэн зуучлалтай холбоотой хууль эрхзүйн актууд
Эвлэрүүлэн зуучлалын тухай хууль. Монгол Улсын Их Хурал. 2012.05.22
Холбоос
Ангилал:Монголын эрх зүй Ангилал:Зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх
Утай
Утай уул Хятадын Шаньси мужийн зүүн хойд хэсэгт байдаг бөгөөд Хятадын буддын шашны дөрвөн ариун уулын нэг нь юм.
Зураг
Ангилал:Хятадын буддын шашин
Тайсун хаан
Тайсун хаан хэмээх Тогтобух нь 1410 онд мэндэлсэн. Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улсын Их Хаан байсан. Тогтобух нь Ажай тайжийн их хөвгүүн бөгөөд хожим нь Тогоон тайш тэргүүтэй Ойрадын ноёд баатруудын дэмжлэгтэйгээр 1434 онд Ойрадууд түүнийг хаан суудалд залжээ.
Түүний бага насны талаар хамгийн анх Мин улсын судар дахь “Ойрадын шастир”-т «...Юнлө-гийн ... 10-р онд (1412 он) ...Махму Буняширийг довтлон хороов... Мөн Хятадад олзлогдсон Тогтобух хөвгүүнийг буцаах тухай хүсэлт гаргав...» гэж дурдсан нь Юнлө хааны их цэрэг 1410 онд Монголд цөмрөн ирж, Аругтай тайш, Буяншир хааны цэргийг бут цохьсон үеэр балчир Тогтобухийг олзолсон байна.
Ойрадууд Мин гүрний туслалцаатайгаар Адай хааныг хөнөөсний дараа, Тогоон тайш, Тогтобухыг Их Юан гүрний Их Богд Тайсун хаан хэмээн өргөмжилсөн байна. Тогоон тайшийн гэнэтийн үхлийн дараа Тайсун хаан Тогоон Тайшийн хүү Эсэнг Тайш цолтой болгож өөрийн дүү Агваржинд Жонон цолыг олгосон юм.
Монгол аймгуудыг нэгтгэх оролдлого
Тайсун хаан Монгол улсынхаа зүүн 3 түмнийг, Монголын баруун 3 түмнийг Агваржин жинон, Эсэн тайш Ойрадын дөрвөн аймгийг захирч байв. Тэр цэргийн хэргээс гадна төр захиргааны талаар гүйцэтгэх ёстой алба нь дээр дурдсан нутаг орныг хамаарах явдал байв. Өгүүлж буй үед Монголын их хааны шууд захирдаг Зүүн Монголын Мин улстай залгаа орших Урианхай, баруун хязгаарт Ойрадтай зэргэлдээ орших Юань улсын сайд нарын мэдэлд байсан Хамилын монгол аймгуудын нутаг нь бас Мин улсын сонирхлыг ихэд татсан маргаантай нутаг байлаа. Батлан хамгаалалт ба өрнө дорны хуурай замын харилцааны чухал боомт болох дээрх нутгуудаа өөрсдийн захиргаанд бүрэн оруулахыг Монголын хаан, тайш нар тэргүүн зэргийн зорилтоо болгож байв.
Мөн үед Хянган давааны баруун талд нутагладаг Хорчин аймгийн нэг хэсэг нь давааны зүүн талын Нон мөрний
дагуу нутагт нүүж ирэн нутагшаад Нон Хорчин гэгдэх болсны дотор Горлос аймаг байсан байна. Эдгээрээс гадна Чингис хааны дүү Бэлгүүдэйн удмын Онниуд аймаг бас энэ нутагт оршиж байв. Монголын их хааны шууд захиргааны эдгээр нутаг Мин улстай хил залгаж байдаг учраас түүний нөлөөнд оруулахгүй байхыг Монголын хаан, тайш нар ямагт анхаарч, зохих арга хэмжээнүүд авч байжээ. Тайсун хаан Нон хорчиний Горлос аймгийн ноён Цавдангийн охин Алтан (Алтжин)-ыг бага хатнаа болгон авсан. Эсэн тайш Онниудын ноён Жүчийн охиныг бага хатнаа болгон авсан зэрэг нь Монголын тэр үеийн хаан, тайш худ ургийн харилцаа бол төрийг бэхжүүлэх нэгэн чухал арга гэж үзэж байсан.
Баруун өмнө зүгийн Монгол аймгуудийг нэгтгэх оролдлого
Эсэн тайш Хамилтай худ ургийн харьцаатай байлаа. Тэр үеийн Хамилын ван Дуваадашир Эсэнгийн зээ хүү байв. Иймээс Монголын хааны ордонтой нягт харилцаатай байдаг ажээ. 1443 онд Эсэн тайш өөрийн эгч, Дуваадашир вангийн эх Нугандаширыг урьж Тайсун хааны ордонд айлчлуулсан. Дэмий удалгүй Дуваадашир ван хатан, дүү хоёртойгоо эхийгээ эргэж, нийслэл Хархүрэмд очиж хааны ордонд хэдэн cap байгаад Хамилдаа буцжээ. Түүнээс хойш Хамилын ван
дуртай цагтаа Хархүрэмд ирж хэдэн сараар ч байдаг болжээ. Хамил Монгол улстай ийм дотно харьцаатай болж байгаа явдалд Мин улс ихэд дургүйцэж байв. Гэтэл Дуваадашир Мин улсын дургүйцэл, эсэргүүцлийг огт тоохгүй Монголтой харилцдагаараа харилцаж хаан, тайш нараас улс терийн заавар зөвлөгөө авсаар байжээ. Эсэн тайш Хамилаар дамжин Төмөрийн хаант улстай холбоо барьж Самаркандаас Хархүрэм хотод элч худалдаачин хааяа ирдэг байв. Гэтэл тэр Төмөрийн улс дотооддоо зөрчил, тэмцэл ихтэй болж Цагаадайн улсын зүүн баруун хэсэг тус тусдаа хант улс болоод хоорондоо байн байн тулалддаг байсан тул Эсэн хүссэн хэмжээндээ хүртэл тэдэнтэй харыдаж чаддаггүй байв.
Гадаад харилцаа ба худалдаа арилжаа
Тогоон тайшийн үед Монгол улс, Мин улстай хийдэг байсан харилцаа нь улс төрийн дэмжлэг авах, худалдаа арилжаа хийх тал дээр илүү анхаарч байсан. Гэтэл Тайсун хаан, Эсэн тайш нарын үед Мин улс элдэв хязгаарлалт тогтоосон ажээ. Иймээс Монгол улс болон Мин улсын гадаад харилцаа нь Юнлө хааны үеийн цэрэг дайны хүйтэн харилцаа бус худалдаа арилжаа, элч солилцоход тулгуурлаж байсан. Урьд нь монгол элч нар жилд 1-2 Мин улсын хаанд үнэт бэлэг, сайн агт болон бусад бэлэг хүргэн ирж хэдэн сараар Мин улсын нийслэл, Датун зэрэг хотоор явж, худалдаа арилжаа хийж байгаад буцахад нь Мин улсын элч нар хамт Монголд очиж байгаад дараагийн элч нар ирэх үед хамт буцдаг. Тийнхүү элч нар солилцоход тэдний орон сууц, хоол хүнсийг элч хүлээн авсан тал бүрэн хариуцдаг байв. Ийм харилцаа дайн тулаан болсон зарим жилд тасрах тохиолдол ажиглагдаж байсан. Мин улсын засгийн газар тэдэнд орон сууц, хоол, хүнс, унаа хөсгийн өвс бордоо, элч нарт өгөх бэлэг шан зэргийг гаргахад нэн төвөгтэй болжээ. Нөгөө талаар монголчууд туранхай адуу авчраад үнийг нь нэмж өгөхийг шаардах болжээ. Энэ мэтээр хоёр талын хооронд зөрчил үүсч улам даамжрах болжээ.
Мин улс зөвхөн хоёр талын элчийн харилцаа ба бага хэмжээний арилжаа, худалдаа хийх төдийгөөр Монголыг хааж боож байлаа. Тэр үед Монголоос Мин улсад очдог элчийн тоо нь хэдэн арав, хамгийн олондоо хоёр зуу гаруй хүн байдаг байв. Мин улсын ордонд бэлэглэх агт морь хамгийн олондоо мянга хүрч байв. Бас ангийн үнэт арьс зэрэг солилцдог. Мин улс Монголд хариуд нь алт, мөнгө, торго, дурдан,эрдэнийн чулуу, засал чимэглэлийн эд зэргийг хариу бэлэглэдэг байжээ. Мин улс бас Монголын элчийг их хязгаарлаж тэднээс зөвхөн 3-5 хүнийг Бээжинд очихыг зөвшөөрөөд бусдыг нь Датунд байлгаж худалдаа арилжаа хийх эрхийг олгож байсан.
Тайсун хаан, Эсэн тайш нар жил бүр Мин улсад очуулдаг элчийнхээ тоог мянга хүргэж байх болов. Элч нар Монголын сайн агт морьдыг Мин улсын эзэн хаанд бэлэг болгон баривал хариуд нь тэнцэх хэмжээний алт, мөнгө, торго дурдан зэрэг бараа авдаг байжээ. Элч нар Монголдоо буцах замдаа хил хязгаар орчмын суугуул ард иргэдтэй арилжаа хийдэг байв. Тэгээд ирсэн хойноо авчирсан зүйлсээ борлуулж үлэмжхэн ашиг олдог байсан ажээ.Ингэж олсон эд зүйлээр бусад Монгол аймгуудийн эздийг өөртөө татах, жил бүрийн хишиг хүртээх зэрэгт ашиглаж байсан. Үүнээс гадна цэрэг тагнуулын чухал мэдээлэл олж авах, суурин тагнуултай мэдээ солилцож улс төрийн ажилд ашиглах явдал байсан.
Сүүлдээ Мин улсын хааны ордонд хүргэх агтын тоо 4000 гаруй, хэрэм булганы арьс 12000 гаруй хүрч байжээ. Монголоос очих эдгээр бэлгэнд Мин улсын сайд түшмэл нар нь хүртэл их дуртай байх болжээ. Иймээс тэдний тогтоосон элч, худалдаа арилжааны цааз хориг нь хэрэгжихгүй болжээ.
Монголчууд, Мин улсаас зэр зэвсэг авах сонирхолтой. Гэтэл тэдний тал албан ёсоор хатуу хориглож байлаа. Харин цэрэг иргэн хэн нь ч гэсэн монгол сайн морьтой болохыг хүсдэгийг харгалзан Эсэн тайшийн үед Хятадын зах хязгаарын нутгийн цэрэг ардад адуу нийлүүлж оронд нь тариалангийн бүтээгдэхүүнээс гадна нууцаар зэвсэг авах ажлыг зохион байгуулжээ. Тэгэхэд Мин улсын хилийн цэрэг албанаас тарааж өгсөн нум сум, хуяг дуулга, жад сэлэм зэрэг зэвсэг егөөд морь сольж авдаг болов. Монголын элч нар явж өнгөрөх замд уран дархчууд цугларч монголчуудын захиалгаар зэвсэг хийж адуу малаар арилждаг болсон төдийгүй Хятадын орон нутгийн ноёд түшмэд Монголын элчид өгөх бэлэг нэрийдлээр нумыг бөс бараагаар ороож, сумыг архины бутанд хийж өгдөг байжээ.
Тэр байтугай, Мин улсын хааны ордны Монголтой харилцдаг нөлөө бүхий тайган Ван Чжэнь гэгч Эсэн тайштай нууцаар арилжааны хэлэлцээр байгуулсан ажээ. Тэрхүү тайган Ван Чжэнь Датунгийн бүгд захирагч даргад заавар өгч жил бүр их хэмжээний сум, зэв үйлдүүлэн Монголд нууцаар нийлүүлж, Эсэн тайш сум, зэвийн үнийг сайн агтаар бодож өгч байжээ.
Дотоод зөрчил, хааны үхэл
Мин улстай хийсэн дайны дараа Монголын хааны орд өргөөнд хунтайж тодруулах асуудал гарсан бөгөөд Тайсун хааны талын ноёд Махагүргисийг, Ойрадын Эсэн тайшийн талын ноёд нь Тайсун хааны Ойрад хатанаас төрсөн Абадин тайжийг нэр дэвшүүлж, Баруун түмний дотор Агваржин жинон өөрөө хаан суух эрмэлзэлтэй тул тогтсон хүнийг сонгох талаар зөрчил үүссэн.
Агваржин жинонгийн:шадар бараа бологч нэгэн этгээд Тайсун хааны морь болон хуяг дуулга зэрэг юмыг хулгайлан авч явсныг жинон хамгаалаад буцааж өгөхгүй байснаас хаан хүчээр булаан авсанд өширхөж жинон хаан ахаасаа: '''«Ухна хэзээ орох вэ? Хуцын эвэр хэзээ унах вэ?» гэж ёгт утгаар хаанд санаархаж байгаагаа илэрхийлсэнд хаан уурлаж: “орогч ухна тэнэг, асуугч Агваржин тэнэг”''' гэв. Энэ үгийг сонсоод: “миний тэнэгийг эс мэдсэн биш гэж жинон;.урлав... чамайг ах гэж үл санана би хэмээн ам алдаж” салж одсон аж. Эсэн тайш, Агваржин жинон, ах Тайсун хаантайгаа ийнхүү зөрөлдсөнийг мэдэх тул Тэлэнгүд аймгийн Абдур (Абдул) сэцэнийг жинонгийнд томилон очуулж '''“Жинон таны баатар хүчээс бид бүхэн айн эмээж байна. Гэвч ах Тайсун хаан чинь чамайг тэнэг мунхаг гэж доромжлон үзэж буй. Та ахаасаа урваад манай Ойрадад орж егвөл таныг бүх Монголын хаан болгоё. Дөчин дөрвөн хоёр бид гагцхүү чиний албат болно. Эдүгээ жинон минь чи хаан суу. Жинон цолоо манай Эсэн тайшид соёрх” гэхэд жинон: “Абдул сэцэн, чиний энэ үг үнэн үү? Хэрэв үнэн бол таны хэлснээр болтугай”'''. Абдул сэцэн: '''“Би Эсэн тайш хийгээд Ойрадын ноёд түшмэдийг төлөөлөн урьд өдрийн батыг өнөөдөр илэрхийлсэн билээ. Жинон та тунгаан бодоорой”''' гэжээ.
Жинонгийн хүү Хархуцаг тайж эцгийнхээ энэ явдалд дургүйцэн: Дээр хөхрөгчид нар, cap, доор хөрстөд хаан, жинон хоёр болой. Өөрийн нараа бусдад яахан өгнө вэ? гэхэд жинон эцэг нь буруушаан айлгахад Хархуцаг тайж: '“Хаан эцгийн эсрэг өгүүлэх дургүй бөлгөө. Хайран нэр, хан төрийн чинь тул өгүүлнэм ...Хамаг Монголоо баран дурлавай чи”' гээд эцэгтэйгээ санал таарахгүй байгаагаа илэрхийлсэнд түүнийг эргүүлж чадаагүй ажээ. Жинон төдхөн Ордос аймгийн Хатантөмөр, Юншээбү аймгийн Нэхийтөмөр нарыг томилон Тэлэнгүүдийн Абдул сэцэнтэй хамт Эсэн тайштай уулзуулахаар явуулжээ. Жинонгийн томилон очуулсан элч нартай Эсэн тайш хэлэлцээ хийхдээ Агваржинг Монгол улсын хаан болгож Эсэн өөрөө жинон болно гэдэг болзол тавьсаныг Агваржин бүрэн зөвшөөрсөн ажээ. Тэгээд тэр албатаа дагуулан Ойрадын нутагт очиж нутагласан агаад Эсэнтэй хамтарч хаан ахыгаа Хятад Мин улстай ойртож байна хэмээн хардаж 1451 оны 12 сард довтлон нийслэл хааны ордыг бүслэхэд Тайсун хаанд тэднийг эсэргүүцэн тулалдаж дийлэхүйц цэргийн хүч байсангүй. Иймээс тэр шадар хамгаалагчдынхаа хамт бүслэлтээс оргон гарч өөрийнхөө шууд захиргааны Зүүн Монголын нутгийн гүн рүү зайлж яваад Хянган давааг давж Горлос аймгийн ноён Цавдангийнд очсон ажээ.
Гэтэл Цавдан ноён, Тайсун хаанд хандан:
"...Алтай ханы ард, урьд халуун билээ.
Эдүгээ яахан хүйтэн болов?
Алтгана охины минь өвөр урьд хүйтэн билээ
Эдүгээ яахан халуун болов?
Өвсгүй гэж нүүсэн нутагт буудаг буюу
Өнгөгүй гэж гээсэн эмийг авдаг буюу..." гэж ёжлоод Хааныг Или, Дали хоёр хөвгүүнтэй, Гурладын Агбулад, Багбулад хоёр нөхөртэй нь тавуулыг барьж, Орчны Чигир дээр мичин жилд Тайсун хаан гурладын Цавданы гарт тэнгэр болов. Хан ор сууж арван таван он болсон ажгуу. Агбулад, Барбулад хоёрын ах Мэнд өрлөг өөр айлд хоносон ажгуу. Хулгана, харгана нэрт хоёр морин зөгнөж газар цавчлан, санаа алдаж байв. Морио санаа алдсанд Мэнд өрлөг өгүүлсэн нь: Хортны явахуйд ийм гэж Мэнд өрлөг өглөө босоод хааныг тэмцэв. Хүрэхийн урьд, хааныг хоёр дүүтэй нь хороов. Мэнд өрлөг хааны тэргүүнд нэгэн дүүгээ дэрлүүлэв. Хөлд нь нэгэн дүүгээ дэр хийж онхлов. Түүний хойно Мэнд өрлөг эхлэн нэгэн хэдэн нөхөдтэй Цэвдэнийг довтолж өшөөгөө авав.
Гэр бүл
Эцэг: Ажай тайж
Эх: тодорхойгүй
Дүү нар: Агваржин жинон, Мандуул хаан
Тайсун хаан аобан ёсоор хатан буулгаагүй бөгөөд маш олон татвар эмстэй байсан байна. Өөрийн үр хүүхэдгүй хаан байжээ.
Эшлэл
Ангилал:1416 онд төрсөн Ангилал:Боржигин Ангилал:Монголын бага хаан Ангилал:1453 онд өнгөрсөн
Засагт хан аймаг
Түүх
Батмөнх Даян хааны хүү Гэрсэнзийн дараа түүний хатан Хатунгай Халхыг 7 хүүдээ хуваан өгөхдөө,  ахмад хүү Ашихай дархан хун тайж, дэд хүү Ноёндой хатан баатар, зургадугаар хүү Далдан хүндлэн, отгон хүү Саму Буйма нарт Халхын баруун гарыг хуваан захируулжээ. XVII зууны эхээр Ашихайн ач Лайхур Халхын баруун гарын даргач болж, “хан” гэгдэх болжээ. Түүний дараа залгамжилсан хөвгүүн Субадай “Богд Засагт хан” гэж өргөмжлөгджээ. Засагт ханыг Норов, Ванчиг, Цэнгүн, Шар нар үе хан цолыг залгамжлан суужээ.
Таллин
Та́ллин (монгол бичгээр Таллин, эстони латинаар Tallinn [ˈtɑlʲˑinˑ], дуудлага нь [таальлинь]) — Эстони улсын нийслэл, 425,081 хүн оршин суудаг далайн боомт хот.
Засагт хан аймаг
Түүх
1691 оноос Манжийн эрхшээлд Халх орсны дараа Халхын уг байдалд үндэслэн 3 аймгийг албан ёсоор байгуулсны нэг нь Засагт хан аймаг юм. 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Засагт хан аймгийн хошууд нь Халхын өрнө зам хэмээн нэрлэгджээ. Тус аймагт урьдны Халхын баруун гарт багтаж байсан хошуудыг захируулсан ажээ. Засагт хан аймгийн анхны тэргүүн нь Ашихайн удмын чин ван Цэвээнжав байгаад удалгүй Ноёнтойн удмын Гэлэг-ямпил шилжүүлжээ. Тус аймгийн ноёд "Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулган" нийлдэг байв.
Таллин
Түүх
Таллин хотын эртний түүх нь хотоос холгүй орших Иру хотоос эхэлдэг бөгөөд 1-р мянганы хоёрдугаар хагаст суурин байсан байна. Сүүлд 11 дүгээр зууны дундуур Линданиз (оросууд -Колывань гэж нэрэлсэн байна) суурин нь одоогийн Тоомпэй толгод дээр байгуулагдсан байна.
1219 онд Данийн хаан Вальдемара II удирдлага доорх усан цэрэг хотын эрэгт бууж улмаар 1227–1238 онуудад Таллин хот болон Умард Эстони нутгийг тэд удидраж байжээ.
Засагт хан аймаг
Газар зүй
Аймгийн эрт нутаг нь зүүн тийш Онги, Шаргалжуут, баруун тийш Хар ус, Элсэн нуур, өмнөт тал нь Арцын хар тохой, умар тал нь Түйн гол хүрдэг байжээ. Газарзүйн энэ баримжааг авч үзэхдээ, зүүн өмнө зүгийг уламжилалт өмнө зүг хэмээн үзсэнээр ойлгох учиртай. Манжийн үеийн Засагт ханы нутаг нь хуучнаас зүүн талдаа өөрчлөгдсөн бөгөөд тус аймагт өнөөгийн Говь-Алтай аймгийн нутаг бүхлээрээ, Завхан, Хөвсгөл, Ховд аймгуудын нутгийн хагас, Өвөрхангай, Баянхонгор, Увс аймгийн зарим сумдын газар нутаг багтаж байв.
Таллин
Түүх
Арван жилийн дараа буюу 1248 оны 5 дугаар сарын 15-нд Данийн хаан Эрик IV Плоу Грош нь Таллин хотод "Любекийн хууль" гэгчийг баталж Таллин хотыг дундад зууны үеийн Германы худалдааны хотуудтай нэг хууль эрх зүйн орон зайд нэгтгэв.
Засагт хан аймаг
Газар зүй
Засагт хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 288.740 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт нь 1080 км, өргөн нь 240-540 км.
Лувсанжамцын Эрдэнэбаяр
Лувсанжамцын Эрдэнэбаяр (1966 - 1990) нь Би чамд хайртай киноны Дэлгэрийн дүрээр алдаршсан жүжигчин юм.
Засагт хан аймаг
Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж
Эхэн үедээ Засагт хан аймагт Халхын долоон хошууны баруун гарын дөрвөн хошуу багтаж байсан. 1691 онд Манжид дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдсаар. 1755 онд Хойтын 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 хошуу, 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ.
1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар Говь Алтай, Завхан, Хөвсгөл аймаг, Баянхонгор, Увс, Ховд аймгуудын зарим сумд болсон байна.
Таллин
Түүх
1877 оны 3 дугаар сарын 26-нд Оросын хаан II Александр ын зарлигаар 1870 оны Хотын ерөнхий зохицуулалтыг Балтийн бүсийн хотуудад хэрэглэжээ. Хотын зөвлөлүүд нь дөрвөн жилийн хугацаатай сонгогдсон хотын зөвлөл, түүнээс сонгогдсон, хотын зөвлөлийн дөрвөн гишүүнээс бүрдсэн хотын захиргаа бий болсон. Мөн НИТХ-аас хотын даргыг сонгосон бөгөөд түүнийг албан тушаалд нь төв захиргаанаас баталгаажуулсан. Төлөөлөгч-Засаг дарга /губернатор/ нийслэлийн төр захиргааны байгууллагын шийдвэр хууль тогтоомжид нийцэж байгаа эсэхийг хянан шалгадаг болжээ.
Засагт хан аймаг
Эшлэл
Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж
Лувсанжамцын Эрдэнэбаяр
1974 онд Хөгжим Бүжгийн Дунд Сургуулийн хийлийн ангид элсэн орж, 1986 онд төгссөн. Хийлч мэргэжилтэй.
1985 онд Би чамд хайртай киноны Дэлгэрийн дүрд тоглосон нь түүний тоглосон цорын ганц кино юм.
Улсын филармонид ажиллаж байгаад 1989 онд ЗХУ-ын Свердловск хотын хөгжмийн дээд сургуульд суралцахаар явсан боловч жилийн дараа төгсөлгүй буцаж иржээ. Тэрээр 1990 онд автомашины ослоор нас барсан билээ.
Ангилал:1966 онд төрсөн Ангилал:1990 онд өнгөрсөн Ангилал:Монголын жүжигчин Ангилал:Монголчууд
Таллин
Түүх
Таллин хот 20 дугаар зуунд дэлхийн хоёр том дайныг туулсан. 1918 оны 2-р сарын 24-нд Эстонийн авралын хороо энэ дайнд төвийг сахисан хэвээр байсан тусгаар тогтносон ардчилсан Эстони улсыг тунхаглав.
Германд 11 дүгээр сарын хувьсгалын дараа эзлэгдсэн цэргүүд Эстонийг орхиж, эрх мэдэл Эстонийн түр Засгийн газарт шилжсэн. Үндэсний эрх баригчид Оросын давшиж буй большевик цэргүүдээс хамгаалах ажлыг нэн даруй зохион байгуулахаас өөр аргагүй болов - Тусгаар тогтнолын дайн Эстонид эхэлсэн бөгөөд 1920 оны 2 дугаар сарын 2-нд "Тарту-гийн гэрээ"-нд гарын үсэг зурснаар дайн дууссан байна.
Энхийн гэрээний дагуу Орос улс Эстони дахь бүрэн эрхээсээ татгалзсан. Таллин нь тусгаар тогтносон Эстони улсын нийслэл болж, тусгаар тогтнолын хугацаа 20 жил үргэлжилсэн. 1939 оны 8 дугаар сард "Молотов-Риббентропын нууц гэрээ" нь Эстонийг ЗХУ-ын нөлөөнд үлдээж, тэр жилийн намар Таллин хотод Улаан арми, Балтийн флотын баазууд бий болов. 1940 оны 6 дугаар сард Зөвлөлтийн цэргүүд Эстонийг эзэлж, тусгаар тогтнолоо алдсан юм.
1990 онд ЗХУ задарч, Эстони улсын тусгаар тогтнолыг сэргээх шийдвэрийг 1991 оны 8-р сарын 20-нд зарласан боловч 1989 оны 9-р сарын 10-нд сонгогдсон Ардын депутатуудын зөвлөл анхны хурлаараа Таллины Ассемблей гэж нэрлэгдэж, Гүйцэтгэх хороо нь хотын алба болжээ.
Зураг
Ангилал:Эстонийн хот Ангилал:Европын нийслэл
Чулуун дээрх зураг
Чулуун дээрх зураг гэдэг нь ихэвчлэн шохойн чулууны хэсэг дээр зурсан хээ хуар гэсэн үг ба энэ нь Германы Төмрийн эрин үе болон Скандинавийн Вининг эриний үед элбэг хийгдэж байсан. Одоогийн байдлаар 400 гаруй чулуун зураг олдоод байгаа билээ.
Эдгээр нь булшны чулуунаас үзүүлж буй зургийн санаагаараа ялгаатай. Эдгээр нь булшны чулуунаас үзүүлж буй зургийн санаагаараа ялгаатай. Зарим чулууны зурган дээр хаяа бичээс байдаг ба гэхдээ тэр нь зөвхөн хэн энэ чулууг хийсэн болохыг тодорхойлсон бичээс байдаг. Зарим бичээс зураг нь арилсан байдгаас тэдгээр чулуун дээр бичсэн бичвэрийг тайлахад хүндрэл учирдаг.
Бүлгүүд
Чулууны бичээсийн бичигдсэн огноог ихэвчлэн тэдний хэлбэр болон чимэглэлийн байдлаар нь ялгадаг. Ингээд чулуунуудыг байрлал зорилго байдлаар нь  дараах гурван төрөлд ангилж хамааруулан үздэг байна.
Манай эриний 400-600 он
Чулуун бичээсийн эхний үе нь манай эриний 400-600 онд бүтээгдсэн байна. Эдгээр нь шулуун хэлбэртэй ба орой хэсгийг нь сүхээр зассан байна. Эдгээр чулууг ихэвчлэн дугуйрсан хуй салхи болон мушгиа хээгээр гоёдог ба мөн усан онгоц хүн амьтадын зургийг зурдаг байжээ. Эдгээрээс өмнөх үеийн чулуунууд нь ихэвчлэн хирэгсүүрийг илэрхийлдэг байсан боловч тэдгээрч ямарч булш байдаггүй байсан байна.
Манай эриний 500-700 он
Чулуун дээрх бичээсийн дараагийн үе нь МЭ 500-700 он юм. Энэ үед зоос шиг засч янзалсан жижиг чулуунуудыг ашигладаг байж.
Манай эриний 600-1100 он
Гурав дахь үе нь МЭ 700-100 онд бүтээгдсэн ба тэдгээр нь өндөр бөгөөд хүзүүтэй чулуунуудаас бүрдэх ба бөхийсэн хэлбэртэй байсан. Гурав дахь үе нь МЭ 700-100 онд бүтээгдсэн ба тэдгээр нь өндөр бөгөөд хүзүүтэй чулуунуудаас бүрдэх ба бөхийсэн хэлбэртэй байсан. Ихэнх зураг нь дайн тулаан болон тахилгыг харуулдаг ба ихэвчлэн морь унасан эрэгтэй эвэр бүрээ барьж байгаа эмэгтэй дээр ирж байгаагаар дүрслэгдсэн байна.
Мөн эдгээрээс маш олон төрлийн домог түүхийг харж болно. Зарим дүрслэл нь норвегийн түүхэн дэх домгийг өгүүлдэг ба тэдгээрийн ихэнх нь бичгээр бүрэн үлдэж чадаагүй домгуудыг өгүүлдэг байна. Олон олон чулуун бичээснээс өмнөх үеийн усан онгоц болон завь ба хуяг дуулга, морин тэрэг, болон хөллөгөөний талаар хангалттай мэдээлэл олж авдаг. Энэ үеийн сүүлийн үеийн чулууны дүрслэлүүд нь загалмай болон лууг дүрслэх болсон ба эдгээр нь хүмүүсд ил харагдахуйц гүүр болон зам дээр байрласан байна.
Готландын хамгийн том чулуун зураг нь Buttle ийн Dnge –с олдсон ба 3,7 метрийн өндөртэй ба 8р зууных шиг чимэглэлтэй байсан байна.
Isle of Man
A comparable tradition is found on the Isle of Man where high funeral crosses of stone were richly ornamented with the same teeming world of warriors and Norse deities as the image stones of Gotland.
Гадаад холбоос
Категори:Рок урлаг европод Категори:дундад зууны европын уран барималчууд  Категори:Скандинавын түүх Категори:Gotland Категори:Чулуунууд
Зэд аймаг
8.6 мянган км² нутаг, 26 мянган хүнтэй. Засаг захиргааны төв — 7 мянган хүнтэй Шивээ (Петропавловка).
Газар зүй
Зэд аймаг 8600 км² (13-р том) газар нутагтай. Өөрийн орны өмнөд хязгаарт байдаг. Баруунаараа Захаамин, хойгуураа Хабаан, зүүнээрээ Сэлэнгэ, Хиагт аймагтай хиллэж, хилийн цаадах Монгол улсын Сэлэнгэ аймагтай хаяална.
Аймгийн нутгаар Зэд гол хөндлөн урсаж, нутгийн дорнод хязгаарт Сэлэнгэ мөрөнд цутгадаг.
Хүн ам зүй
Зэд аймаг 2014 онд 26045 оршин суугчтай (8-р олон) байв.
Орос (55%), буриад (42%), татар (1%) ардууд байна.
Түүх
1935 оны 2 сарын 11-нд Сэлэнгэ аймгийг бутлахад Зэд аймаг үүсчээ.
1945 онд татан буугдаж, Торой? аймаг болон өөрчлөгдөв.
1960 онд Торой татан буугдаж Зэд аймаг дахин байгуулагдсан.
1963 онд Түнхэн аймгийг нэгтгээд 1964 онд буцаад салсан.
1967 онд орос нэрийн аймак гэсэн үгийг район болгон сольсон.
Нутгийн хуваарь
Зэд аймаг дотроо 22 сумын нутаг болж хуваагдана.
Лавлах бичиг
Ангилал:Буриадын аймаг
Жоэл Велтман
Жоэл Велтман (Joël Veltman; 1992 оны нэгдүгээр сарын 15-нд Велзен хотод төрсөн) — Нидерландын хөлбөмбөгчин бөгөөд Амстердамын «Аякс» болон Нидерландын шигшээд хамгаалагчаар тоглодог.
Мандуул хаан
Мандуул нь Ажай тайжийн 3-р хөвгүүн бөгөөд 1475 онд Уйгудын Бэгэрсэн, Юншээбүгийн Исман (Исмаил) зэрэг хүмүүсийн дэмжлэгтэйгээр хаан ширээнд суужээ. Гэвч Бэгэрсэн тайш болж, үнэн хэрэгтээ төрийн эрхийг атгах болов. Мандуул хаан болсныхоо дараа Махагүргис хааны өсийг авахаар Түмэдийн Доголон тайжийг довтлон хороогоод, Түмэдийг эрхэндээ оруулжээ. Мөн Молон хааны өсийг авахын тулд Муулихайн эсрэг тулалдсанд Муулихай ван алагдаж, Мандуулын байдал бэхэжжээ. Тэрээр богино хугацааны засаглалынхаа үед хааны эрх мэдлийг ихэсгэж, язгууртнуудын эрх мэдлийг бууруулан, түүнийг угсаа залгамжилсан авга дүү Даян хаанд улсыг удирдахад дөхөм болгож өгчээ.
Мандуул өөрийн ах Агбаржингийн ач Баянмөнхөд жонон цол олгож, Баруун түмнийг захируулжээ. Гэвч Мандуул хаан хутган үймүүлэгчдийн үгэнд орж Баянмөнхийг довтолсон бөгөөд ийм самууны улмаас Монголын улс төрийн байдал тогтворгүй болов. Төрийн эрх мэдэл Бэгэрсэний гараас Исманы гарт шилжиж, улмаар Мандуул 1479 онд Исманд хороогдсон гэж үздэг. Мандуулыг Баянмөнх жононгийн хүү Батмөнх залгамжлан хаан суужээ.
Ангилал:Боржигин Ангилал:Монголын бага хаан Ангилал:Монголын сурвалжит язгууртан Ангилал:1438 онд төрсөн Ангилал:1479 онд өнгөрсөн
Пауло Феррейра
Пауло Ренато Ребошо Феррейра (Paulo Renato Rebocho Ferreira, 1979 оны нэгдүгээр сарын 18-нд төрсөн) нь Португалын хөлбөмбөгчин бөгөөд Челси багийн хамгаалалтын байрлалд тоглодог.
Челси
Портод хоёр жил гаран тоглосон Феррейра Челсид 20 сая фунт стерлингээр худалдагдан ирж Премьер лигийн 2004–05 улиралд нутаг нэгт дасгалжуулагч Жозе Моуринью, хагас хамгаалагч Рикардо Карвалью нартай Стэмфорд Бриж цэнгэлдэхэд мөр зэрэгцэн тоглох болсон юм.
Харин тэрээр Челсигийн 200 дахь гараагаа 2011 оны дөрөвдүгээр сарын 20-нд Бирмингем Сити багийн эсрэг хийсэн байна.
Холбоос
Ангилал:Португалын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Порто багийн тоглогч Ангилал:Челси багийн тоглогч Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:Португалын хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:УЕФА Аваргуудын Лигийн аварга Ангилал:УЕФА Европын Лигийн аварга Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Португалын хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Инфант Дом Энрике одон шагналтан (офицер) Ангилал:Португалчууд Ангилал:1979 онд төрсөн
Гуанжоу
Гуанжоу (дуудлага нь [гуанъ-жоу], хятадаар 广州市 [Guǎngzhōu Shi], англи латинаар Guangzhou, урьд цагт Canton, гэдэг нь засаг захиргааны хувьд Хятад улсын Гуандун мужийн 7,434 км² газрыг харъяалсан 12.7 сая хүнтэй тал мужийн дайтай хот юм. Энгийнээр ойлговол түүн доторх 11.1 сая хүнтэй хот бөгөөд мөнөөх Гуандун мужийн засаг захиргааны төв.
Тяньжинь
Тяньжинь ( - tiānjīn; — Хятад улс (БНХАУ)-ын 11 гаруй сая хүнтэй хот.
Гуанжоу
Цахим холбоос
Ангилал:Гуанжоугийн суурин Ангилал:Хятадын урьдын нийслэл Ангилал:Хятадын аймгийн энтэй хот Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгжийн төв суурин Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот Ангилал:Саятан хот
Тяньжинь
Тяньжин хот нь хойд Хятадын хамгийн том далайн боомтыг түшиглэсэн эдийн засгийн нээлттэй хот учир түүнийг “Бохайн тэнгисийн сувд” гэж нэрлэдэг. Хоёр мянга гаруй жилийн түүхтэй Тяньжин хот XIX зууны дунд үеэс үйлдвэр,худалдааны боомт хот болж хөгжсөнөөр хойд Хятадын санхүү, эдийн засаг, худалдаа, бизнесийн хамгийн том төв нь болжээ.
Газар зүйн байршил
11,9 мянган км² дэвсгэр нутагтай, 10,11 сая хүн амтай. Хотын харьяаны нийт газар нутгийн 40,7 хувийг тариалангийн талбай эзэлдэг. Одоогийн байдлаар өнгөт төмөрлөг, эрдсийн уурхайн баялаг, түлш, эрчим хүчний эх үүсвэрийн зэрэг 30 гаруй төрлийн баялаг илрээд байна. Үүнээс гадна манган, бор нь Хятадын нутагт анх энд илэрсэн. Газрын тосны болон байгалийн хийн асар их нөөцтэй. Тяньжинь нь түүх соёлын дөч гаруй дурсгалт газруудтай юм. Түүний дотор буддын шашны Дулө сүм мянга гаруй жилийн түүхтэй. Тяньжинь хотын түүхийн дурсгалт газрууд болон музей, үзэсгэлэнд нийтдээ 53 мянга шахам түүхийн ховор нандин бүтээлүүд, эд өлгийн зүйлс хадгалагдаж байна. Тяньжин хот нь өөрийн үндэсний өвөрмөц дүр төрх бүхий байшин барилга, гудамж талбайтайгаас гадна англи, герман, франц, орос, грекийн эртний сонгодог загварын байшин барилга ихтэй. Европ загварын энэхүү барилгуудыг “Бяцхан европ” гэж нэрлэдэг аж.
Эдийн засаг ба дэд бүтэц
Үндэсний уламжлалт болон европ загварын барилга хосолсон учир Тяньжинчүүд төрөлх хотоо “Түмэн улсын барилгын үзэсгэлэн” гэж нэрлэдэг юм. XIXXX зууны эхний хагас хүртэл Хятадад ноёрхсон Өрнөдийн колонийн нөлөө ихээр туссан хотуудын нэг бол Тяньжинь юм. Ганцхан жишээ дурдахад 5 дугаар өргөн чөлөө хэмээх Чифэн гудамжинд өрнөдийн уран барилгын хийцтэй 230 байшин барилга бий. Тяньжинь нь машин механизм болон эрчим хүч, цахим мэдээллийн бичил хэрэгсэл, төхөөрөмж, компьютер, цахилгаан бараа, эрчим хүчний үйлдвэр, газрын тос, далай тэнгисийн болон химийн аж үйлдвэр тус тус хөгжсөн хот юм.
Мөн сайн чанарын ган хоолой, ган хийц болон чанар сайтай төмөрлөгийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл давамгайлдаг аж. Жилийн гадаад худалдааны хэмжээ нь 3,5 тэрбум ам.доллар болсон бөгөөд сүүлийн жилүүдэд гадаадын хөрөнгө оруулалтын хэмжээ улам ихээр нэмэгдэж байна. 15000 гаруй гадаадын аж ахуйн нэгж 400 сая ам.долларын хөрөнгө оруулсны дотор дэлхийн нэртэй том 93 аж ахуйн нэгж байдаг. Тяньжинь хот нь Умард хятадын гадаад худалдааны чухал боомт хот бөгөөд 160 гаруй улс оронтой гадаад худалдаа, эдийн засгийн харилцаатайн дээр нийт экспортын 80 хувийг аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн, 20 хувийг нь түүхий эд материал тус тус эзэлж байна. Тяньжинь хот дэлхийн хамгийн шилдэг 20 боомтын жагсаалтад орсон. 2004 онд боомтын бараа бүтээгдэхүүн оруулж, гаргасан хэмжээ нь 162 сая тоннд хүрч 3 сая чингэлэг нэвтрүүлэх чадалтай болсон байна. Тяньжинь хотын олон улсын нисэх онгоцны буудал нь одоогоор умард Хятадын агаарын замын хамгийн том төв болж дотоод, гадаадын 400 гаруй чиглэлд нислэг хийж байна.
Эшлэл
Ангилал:Хятадын төрд шууд захирагдах хот Ангилал:Далайн боомттой суурин Ангилал:Саятан хот Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот Ангилал:МЭӨ 1-р мянганд байгуулагдсан
Огул Каймиш
Ангилал:Их Монгол улсын хатан Ангилал:Монголын хатан хаан Ангилал:13-р зуунд төрсөн Ангилал:1251 онд өнгөрсөн
Олимпын хоккейн тэмцээн
Хоккейн тэмцээн Олимпын наадмын тавцанд 1920 онд гарч иржээ. Анх 1920 оны зуны олимпын хөтөлбөрт багтсан бол 1924 оноос Өвлийн олимпын наадмын бүрэн эрхт гишүүн болсон байна. Олимпын наадам нь саяхан болтол сонирхогчид л оролцох эрхтэй тэмцээн байсан тул Хойд Америкийн Үндэсний Хоккейн Лиг буюу NHL болон бусад мэргэжлийн лигийн тоглогчид оролцох боломжгүй байв. Эхний 30 жилийн хугацаанд 7 олимпын 6-д нь Канадын баг алтан медаль хүртсэн бөгөөд Чехословак, Швед, АНУ-ын багууд хүчтэй өрсөлдөж байлаа.
ЗХУ-ын баг 1956 оноос олимпод оролцож эхэлмэгц Канадаас давуу байр суурийг нь булаан авч, оролцсон 9 олимпоосоо 6 алтан медаль хүртсэн билээ. Канадын ихэнх шилдэг хоккейчид нь мэргэжлийн тамирчид байсан тул Канадын Сонирхогчдын Хоккейн Холбоо мэргэжлийн тамирчдын олимпод оролцуулахаар хөөцөлдөж эхэлсэн. Урт удаан хугацааны мэтгэлцээний үр дүнд Олон Улсын Олимпын Хороо 1988 оны олимпын дараа болсон чуулганаараа мэргэжлийн тамирчдыг олимпод оролцуулахыг зөвшөөрсөн байна. Гэвч олимпын тоглолт NHL-ийн улирлын дундуур явагддаг тул өөрийн лигийн тамирчдаа оролцуулахыг зөвшөөрөхгүй л байв.
1992 оны 7 сард ОУОХ эмэгтэйчүүдийн хоккейн спортыг олимпын их гэр бүлд багтаасан бөгөөд эмэгтэйчүүд 1998 оноос олимпын медалийн төлөө өрсөлдөж эхэлжээ. Энэ хугацаанд АНУ, Канадын багуудын аль ялсан нь алтан медаль хүртдэг уламжлал тогтоод байна.
1998 оны олимпын өмнө NHL тоглогчдоо олимпын наадмын шигшээ тоглолтуудад оролцуулахыг зөвшөөрсөн шийдвэр гаргасан боловч Топ-6 (Канад, Чех, Финлянд, АНУ, ОХУ, Швед) багт ашигтай шийдвэр болсон гэдэг шалтгаанаар 2006 оны олимпын өмнө өөрчлөгдөж, мэргэжлийн тамирчид хэсгийн тоглолтоос эхлэн оролцох болж, багууд хэсэгтээ 5 тоглолт хийх болсон байна.
Медальтнууд
right|thumb|2002 оны олимпын хоккейн тэмцээний хэсгийн тоглолтод Австри, Латвийн багууд өрсөлдөж байгаа нь. right|thumb|2006 оны олимпод АНУ-ын баг бие халаалтаа хийж байгаа нь. right|thumb|2006 оны олимпын хүрэл медальт Чехийн баг.
Медалийн хүснэгт
right|thumb|2006 оны олимпод оролцсон Канадын шигшээ баг. right|thumb|2006 оны олимпод ОХУ-ын шигшээ баг бие халаалт хийж буй нь. Олимпын наадмын хоккейн тэмцээнээс авсан медалийн нь тоогоор улс орнуудыг жагсаасан хүснэгт.
Гадаад холбоосууд
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл
Тогтохын Сандуйжав
Тогтохын Сандуйжав (1936—2009) — Цахиур Төмөрийн дүрээр алдаршсан Монголын жүжигчин байв.
Намтар
Тогтохын Сандуйжав Булган аймгийн Хутаг-Өндөр суманд төржээ. Налайхын нүүрсний уурхайд санхүүгийн хэлтсийн дарга, ерөнхий нягтлан бодогчоор ажилласаар тэтгэвэртээ гарав. Мэргэжлийн бус боловч «Тунгалаг Тамир» киноны Цахиур Төмөрийн дүрийг чадварлаг бүтээн алдаршиж, Чадраабалын Лодойдамбын нэрэмжит шагналыг хүртсэн.
Гэр бүл
1958 онд Налайхын уугуул Г.Чимэгдэлгэртэй гэрлэн, дөрвөн хүү, хоёр охин төрүүлж өсгөсөн.
Цахим холбоос
Ангилал:Монголын кино жүжигчин Ангилал:Монголын эдийн засагч Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан Ангилал:Чадраабалын Лодойдамбын нэрэмжит шагналтан Ангилал:Хутаг-Өндөрийн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1936 онд төрсөн Ангилал:2009 онд өнгөрсөн
Тэгшжаргалын Дамдин
Тэгшжаргалын Дамдин нь Монголын тусгаар тогтнолыг хамгаалах үйлст амь бие хайргүй зүтгэсэн тагнуулчдын нэг бөгөөд Их хэлмэгдүүлэлтийн үед хилсээр хэлмэгдсэн байна.
Бага залуу нас
1899 онд одоогийн Дорнод аймгийн Халхгол сумын Баянцагаан гэдэг газар Тэгшжаргалын хүү болон мэндэлжээ. Ядуу тарчиг амьдралын эрхээр 14 наснаас ан ав хийх, ноёдын малыг хариулах зэргээр ар гэрийнхээ амьдрал залгуулж явснаа 1917 онд Нийслэл хүрээнд ирж, дараа жилээс Богд Хаант Монгол Улсын Гадаад яам, Хэвлэх үйлдвэрт ажиллаж байхдаа Д. Сүхбаатартай танилцаж дотноор нөхөрлөсөн нь цаашид улс орондоо хүчин зүтгэж, төрийн алба хаших гараа нь болжээ.
Тэрбээр улс орноо гэсэн үзэл бодол, хүсэл эрмэлзлэлдээ хөтлөгдөн хувьсгалын үйл хэрэгт идэвхийлэн оролцож байсан бөгөөд энэ нь Олноо өргөгдсөний 10 дугаар оны зуны сүүлчээр Д.Сүхбаатар Орос улсаас тусламж гуйх ажлаар явах гэж байгаагаа Т.Дамдинд хэлж, дараах зүйлийг анхааруулан захиж байснаас харагдана. Тийнхүү хэлэхдээ: “Би ч удахгүй чөлөө авч уг зорьсон ажилдаа явмой. Тийнхүү намайг явснаас хойш чи энэ Хэвлэх үйлдвэрийн ажилд хэвээр ажиллаж суух аваас алсдаа миний энэ хийх ажлын сэдэв ямраар боловч илэрч магадгүй болно. Тиймийн тул нэгд, миний энэ ажил дээрээс чамайг сэжиглэж, чиний биед гашуун бэрхийг учруулан зовоож болох хоёрт, улс төрийн чухал нууц ажил задрахад хүрэх, гуравт чи бидний биед хор аюул болж улмаар миний зорьсон хэрэг талаар болно хэмээн туйлын болгоомжлох хэрэгтэй. Миний энэ захисан ба ярьсан зүйлүүдийг задруулан хэнд ч мэдэгдэж үл болно” хэмээжээ. Иймд Т.Дамдин хэвлэлийн ажлаасаа чөлөө авч хөдөө гаран Сэцэн хан аймгийн жанжин жасааны туслах бичээчээр зургаан сар ажиллаад буцан ирж, тэр үеийн Дотоод яамд ажилласан байна.
Ардын төрийн албанд зүтгэсэн үе
Т.Дамдин 1921 онд партизан цэргийн улс төрийн ухуулагч, мөн оны наймдугаар сараас 1922 он хүртэл Сайн ноён болон Засагт хан аймагт Засгийн газар, Намын Төв Хороо, Эвлэлийн Төв Хорооны хавсарсан төлөөлөгч, Сангийн яамны түшмэл, 1922 оны долдугаар сараас Д.Сүхбаатарын даалгаснаар цэрэг ардыг сурган боловсруулах газар болон ДХГ-ын нууц тасгийн туслах даргаар 1924 он хүртэл ажиллаж байгаад Шинжлэх ухааны хүрээлэнд шилжиж, 1932 оноос Эвлэлийн Төв Хорооны тэргүүлэгч, Намын Төв Хорооны гишүүний сонгуульт ажлыг хийж байв. Улмаар Төв аймгийн Чандмань, Баянцогт, Баянгол сумдад тэргүүлэгч, сумын дарга, аймгийн шүүхийн дэд дарга, дарга, 1938 онд Эрүүлийг хамгаалах яамны дэд сайд болтлоо дэвшин ажиллав.
Тагнуулын үйлсээс нь
1922 оны хоёрдугаар хагаст Сэцэн хан аймгийн Ачит ван Тогтохын хошууны бичээч Д.Цэрэнпил, мөн хошууны Дампил, Засагт хан аймгийн гүн Балдан нар нийлэн Японоос цэрэг зэвсгийн тусламж авч Ардын төрийг устгаж хэмжээгүй эрхт хаант засгийг тогтоох зорилгоор хувьсгалын эсэргүү хуйвалдааныг зохион байгуулжээ.