cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Буриад ястан
Түүх
2008 онд Усть-Ордын Буриадын тойргийг Эрхүү мужтай, Агын Буриадын тойргийг Өвөр Байгалын хязгаартай нэгтгэх санал асуулга явуулан уг хоёр тойргийг өөр мужтай нэгтгэн автономит эрхийг нь хасчээ. Буриадууд нэгтгэх ажиллагааг эсэргүүцэж байсан ч В.Путины ЗГ хүлээн аваагүй ба бусад үндэсний цөөнхүүдийн автономит эрхтэй БНУ, тойргуудыг орос мужуудтай үргэлжлүүлэн нэгтгэхээр төлөвлөөд байна. Оросын ЗГ Буриадын БНУ, Өвөр Байгалын хязгаар, Эрхүү мужийг Байгал гэсэн шинэ мужид нэгтгэхийг оролдож байгаа бол харин Алтайн Бүгд Найрамдах Улс, Алтайн хязгаарыг Кемерово мужид нэгтгэхээр оролдож байна.
Буриад овгууд
thumb|400px|Оросын довтолгооны өмнөх Умард Монгол (17-р зуун) Буриадууд хорь-буриад, булагад, хонгодор, эхирид, сартуул буриад, цонгоол, табунгуд (табунуд) гэсэн үндсэн 7 томоохон овгоос бүрдэнэ. Үүнээс гадна томоохон овгийн бүрэлдэхүүнд ордоггүй атаган гэх мэт жижиг овгууд 17-р зуунд Байгаль нуурын баруун, зүүн талаар сарнин суурьшсан байв. Хорь, эхирид, булагад нь буриадын хамгийн эртний үндсэн аймгууд ба сартуул, цонгоол, хонгодор нь 1680-аад оны Халх-ойрадын дайн тулаанаас дүрвэж хойд зүгт дүрвэн очсон хүмүүс юм.
Овгуудын бүтэц бүрэлдэхүүн
Булагад, Эхирэд, Хори, Хонгоодор бол буриад ястныг бүрэлдүүлдэг гол дөрвөн овог юм. Мөн Сартуул, Табунгуд, Сонгоол, Ашибагад, Атаган, Икинад зэрэг томоохон овгууд бий.
16-17-р зууны үеийн байршил
16-17-р зууны үед хорь-буриад Байгалийн баруун, зүүн эрэгт, ашибагад баруун хойно, атаган Сэлэнгийн адагт, табунуд Сэлэнгийн баруун эргээс Шилка, Онон гол хүртэл нутаглаж байжээ.
Хүн ам
Нийт буриад хүний тоо 550,000 орчим бөгөөд эдгээрээс 445 мянга нь Орост (2002 оны өгөгдлөөр), 70 мянга орчим нь Монголын хойд хэсгээр (1998 оны дүнгээр), 25 мянга орчим нь ӨвөрМонголын зүүн хойд хэсэгт оршин суугаа гэсэн үнэлгээ бий. 1897 онд С.Паткановын баримтаар Оросын Хаант улсад 288 мянга 383 Буриад хүн байна гэж бүртгэгджээ. Өдгөө 118 жил өнгөрөхөд Буриадын хүн ам ердөө 1 дахин л өссөн байна. Үүнд Орсод гарсан хувьсгал Оросын хүн амын түрэлт зэрэг нь ихээр нөлөөлж Буриадууд урагшаа ихээр нүүн суурьшиж хүн амын хувьд тархай бутархай нэгдмэл биш байдалтай болжээ.
Сибирийн хүн ам МЭ 1-1000 онуудад 100,000 1500 онд 200,000 1600 онд 200,000 1700 онд 300,000 байсан ба харин Орос Сибирийг захиргаандаа оруулж оросууд ихээр суурьших болсноос хүн ам нь эрс өсч 1820 онд 1,143,000 1870 онд 3,727,000 болсон.
Хэл бичиг
Буриадууд өргөн утгаараа Монгол хэлний хойд аялга буюу буриад аялгаар ярилцдаг. Буриадууд монгол бичиг ашигладаг байсан ба мөн монгол бичигт үндэслэсэн вагиндра бичгийг зохиосон байдаг. Орос дахь буриадууд 1931 оноос латин, 1939 оноос кирилл бичиг хэрэглэх болсон.
Шашин шүтлэг
Уламжлалт шашин шүтлэг нь Бөө мөргөл бөгөөд 16-р зууны сүүлчээс Төвөдийн Буддын шашины урсгал шарын шашинд бусад Монголчуудын адил биширсэн байдаг. Буриадад Христосын шашин анхны оросуудтай хамт нэвтэрч, 20-р зууны сүүлийн хагаст өргөн тархсан.
1741 онд Буддын шашин Оросын албан ёсны шашнуудын нэг болсон бөгөөд Буриадын анхны Буддын сүм Тамчин дацан тэр үед байгуулагдсан байна. 1914 оны байдлаар Буриадад 48 дацанд 16,000 лам шавилан сууж байсан гэдэг баримт бий. 1930-аад онд Буриадын Буддын сүм хийдүүд бараг бүгд хаагдаж, сүйтгэгдсэн ажээ. Тэр үед Нармай Монгол хөдөлгөөн өрнөж байснаас болж Иосиф Сталины дэглэм 10 гаруй мянган буриад хэлмэгдэж, улсын нэр Буриад-Монгол байсныг Буриад болгон өөрчилсөн гэдэг.
Хоол
Буриад хоол нь монгол хоолтой маш адилхан бөгөөд бууз, хуушуур зэрэг олон төрлийн ижил хоол бий. Сүүн бүтээгдэхүүн нь хоолны чухал хэсэг бөгөөд уламжлалт хоол нь ихэвчлэн энгийн байдаг. Ихэнх гол хоол нь махаар хийгдсэн байдаг ч омул гэх мэт загасаар хийсэн хоол ялангуяа Байгал нуурын эргэн тойронд түгээмэл байдаг.
Газар нутаг
Буриадын газар нутаг 17 дугаар зууны дунд үед Оросын Хаант Улсын бүрэлдэхүүнд орж, эхлээд Эрхүүгийн захирагчийн харьяанд байгаад, Байгалын чанад мужийн бүрэлдэхүүнд оржээ (1851 он). 1917 оны социалист хувьсгалын дараа байгуулагдсан Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад 1921 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орж, 1922 онд өөртөө засан тохинох эрхтэй болжээ. 1923 онд ЗСБНХОУ-ын бүрэлдэхүүн дэх Автономит Улс болсон байна. 1992 оноос Бүгд Найрамдах Буриад Улс гэж нэрлэх болсон байна.
Буриад газар усны нэр
Оросын судлаач М.Н. Мельхеев буриад газар усны нэр Эрхүү мужийн өмнөд хэсэг, Киренга гол, Саяны нуруунаас Буриад, Өвөр Байгалийн хязгаарын төв, өмнөд хэсэг хүртэл тархсан болохыг тогтоожээ. Гэвч М.Н. Мельхеев буриад үг, монгол үг хоёрыг нарийн ялгаж салгаагүй байж болох юм.
Эрдэмтэд
Цэдэндамбын Батбаяр түүхч ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн 2021 оноос
Тайламж
Ангилал:Ази дахь угсаатан Ангилал:Өвөр Монгол дахь угсаатан Ангилал:Нүүдэлчид Ангилал:Монгол угсаатан Ангилал:Өвөр Байгалын хязгаар Ангилал:Монгол үндэстэн Ангилал:Оросын ард түмэн
Мөнгө
Мөнгө (англи. money) гэж нийгмийн болон хууль ёсны хувьд зөвшөөрөгддөг, үнэ үнэлэмжийг илэрхийлж хүмүүс хооронд бараа бүтээгдэхүүн өгч авах, үйлчилгээ, өр ширийг төлөх зориулалттай бараа хэрэгсэл юм. Түүхийн турш, далайн хясаа, шүр, мал, талх, гамбир зэрэг удаан хадаглаж болдог, гүйлгээ ихтэй, авч явахад авсаархан барааг мөнгө болгож ашиглаж ирсэн.
Мөнгөний үүрэг
Мөнгө дараах гурван үүргийг гүйцэтгэнэ.
Солилцоо, төлбөрийн хэрэгслийн үүрэг
Голомт банк, Худалдаа хөгжлийн банк, Хаан банк гэх 3 том банкыг хамарна. Мөнгө бий болсноор таваар, таваарын харилцааны олон хэлхээний оронд мөнгө-таваарын гэсэн хоёр харилцаа бий болдог. Ийм үед мөнгө нь солилцооны үүрэг гүйцэтгэж байна. Мөнгө нь бас өр төлөөс өгөх, зээл буцааж төлөх зэрэгт хэрэглэгддэг учир төлбөрийн хэрэгсэлийн үндсэн үүрэг гүйцэтгэж байна.
Өртгийн хэмжүүрийн үүрэг
Янз бүрийн барааны үнэ цэнийг хооронд харьцуулах, жиших үед мөнгөний эл үүрэг илэрч гардаг. Өөрөөр хэлбэл, бусад бүх барааны үнэ цэнийг илэрхийлэгч түгээмэл хэмжүүрийн үүрэг гүйцэтгэгч нь гагцхүү мөнгө юм.
Гадны холбоос
Ангилал:Мөнгөний онол Ангилал:Худалдаа
Сергей Кондратьев
Кондратьев Сергей Александрович (1896.04.08, Петербург – 1970.01.13, Москва). ЗХУ-ын хөгжмийн зохиолч, хөгжим судлаач-билиг зүйч, орос, монгол, якут, коми ардын дуу хөгжмийг судлагч. 1922 онд Петроградын их сургуулийн физик-математикийн факультетыг төгссөн. Төгөлдөр хуурч М.С.Аренскийгээр төгөлдөр хуур, М.М.Черновоор хөгжмийн онолын төрлийн хичээлүүдийг даалгаж байжээ. Тэрээр 15 наснаасаа эхлэн хөгжим зохиож эхэлсэн байна. 1923 онд нэрт аялагч П.К.Козловын хайгуулын ангитай хамт Монголд иржээ. Монголд байх хугацаандаа Кондратьев Судар бичгийн хүрээлэнд ажиллаж 1000 гаруй дуу бичиж хадгалсан ба тэр үеийн Ардын цэнгэлдэх хүрээлэн, Улсын төв театрын залуу уран бүтээлчидэд хөгжмийн онол ноот зааж байсан гэсэн дурсамж байдаг. 1931-1936 онд Москвагийн драмын театрын хөгжмийн эрхлэгч, 1937-1938 онд Улаан армийн төв театрын удирдаачаар ажилллаж байжээ. Тэр Бернард Шоугийн “Хөгжим ба хөгжимчдийн тухай” номыг 1965 онд орчуулж байжээ. Уран бүтээл: “Мужество” дуурь(1942); “Лесной человек” балет (1946) зэрэг. Утга зохиол: “Музыка монгольского эпоса и песен” М., 1970.
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Санхүүгийн зохицуулах хороо
Санхүүгийн зохицуулах хороо (товч. СЗХ, англ. Financial Regulatory Commission of Mongolia)- Монгол Улсын санхүүгийн зах зээлийн тогтвортой байдлыг хангах, санхүүгийн үйлчилгээг зохицуулах, холбогдох хууль тогтоомжийн биелэлтэд хяналт тавих, хөрөнгө оруулагч, үйлчлүүлэгчдийн эрх ашгийг хамгаалах чиг үүрэг бүхий төрийн байгууллага юм. Санхүүгийн зохицуулах хороог анх байгуулахдаа банкнаас бусад санхүүгийн салбарыг хариуцахаар хуульчилж, үүнд нь үнэт цаас, даатгал, бичил санхүүгийн салбарын зохицуулалт хамрагдаж байсан бол яваандаа зах зээлийн шинэ тутам харилцаанаас шалтгаалан хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаас гаргах үйл ажиллагаа, Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай хуульд заасан үйл ажиллагаа, Малын индексжүүлсэн даатгалын тухай хуульд заасан даатгалын үйл ажиллагаа, Хөдөө аж ахуйн биржийн үйл ажиллагаа зэрэг зохицуулалтын хүрээний шинэ үүргүүдийг хариуцах болжээ. Жил тутам Улсын Их Хуралд ажлаа тайлагнадаг, түүний харъяа байгууллага.
Үнэт цаасны хороо
Үнэт цаасны тухай хууль тогтоомжийн биелэлтийг зохион байгуулах, үнэт цаасны зах зээлд оролцогч этгээдийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих, хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор Монгол Улсын Их Хурал 1994 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдрийн шийдвэрээр Үнэт цаасны хороо хэмээх байгууллагыг бий болгосон нь өнөөгийн Санхүүгийн зохицуулах хорооны үндэс суурь гэж үздэг. Үнэт цаасны хорооны анхны дарга нь Ж.Ядамсүрэн, гишүүд нь Д.Буянтогтох, Д.Энхжаргал, Б.Гантөмөр, Д.Балдан-Очир нар байв. Нийгэм эдийн засгийн огт ондоо тогтолцоонд шилжсэн Монгол Улсад өмч хувьчлалын явцад цоо шинээр үүссэн үнэт цаасны зах зээлийг зохицуулах, хянах нь нэлээд мэдлэг, туршлага шаардсан ажил байсан тул 1995 онд АНУ-аас мэргэжилтнүүд урьж, 45 хоногийн сургалт, семинар зохион байгуулжээ. Мөн хорооны дарга, гишүүд АНУ-ын Үнэт цаасны зах зээлийн хүрээлэн, Австрийн Вена хот дахь ОУВС-ийн сургалтад оролцов. Улмаар Үнэт цаасны хороо нь Бүртгэл санхүү, хөрөнгө оруулалтын, Зах зээлийн зохицуулалтын, Хяналт шалгалтын, Дотоод ажлын гэсэн дөрвөн хэлтэстэйгээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. Үнэт цаасны хороо үйл ажиллагаагаа явуулсан 12 жилийн хугацаанд үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламж дахь анхны мөнгөн хөрөнгийн гүйлгээ хийгдэж (1995), Монголын хөрөнгийн биржид анх удаа “ТОП” индекс тооцож, үнэт цаасны хоёрдогч зах зээл нээгдэж (1995), Засгийн газрын бонд анх удаа арилжигдаж (1996), анхны хадгаламж зээлийн хоршоо (1996), анхны банк бус санхүүгийн байгууллага байгуулагджээ. (1999) Мөн 2000 онд гадаадын хөрөнгө оруулалттай анхны брокер дилерийн компани байгуулагдаж, 2001 онд компанийн бондын арилжаа анх удаа явагдаж, 2003 онд үнэт цаасны төвлөрсөн хадгаламжийн байгууллага бий болов. Хоршооны тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Банк бус санхүүгийн байгууллагын тухай, улмаар Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрхзүйн байдлын тухай хууль батлагджээ. 2006 оны нэгдүгээр сард УИХ-ын тогтоолоор Үнэт цаасны хороог татан буулгав.
Санхүүгийн зохицуулах хороо
2005 оны 11 дүгээр сард Монгол Улсын Их хурлаас Санхүүгийн зохицуулах хорооны эрх зүйн байдлын тухай хууль, 2006 оны 45 дугаар тогтоолоор Санхүүгийн зохицуулах хорооны дүрмийг тус тус баталснаар Үнэт цаасны хорооны чиг үүргийг өргөтгөж, даатгал, бичил санхүүгийн салбарын хяналт, зохицуулалтыг хэрэгжүүлэх өөрчлөлт хийжээ. Энэ өөрчлөлтийн хүрээнд “Монгол банк”-наас Банк бус санхүүгийн байгууллага, хадгаламж зээлийн хоршоодын үйл ажиллагаанд хяналт тавих газар, Улсын мэргэжлийн хяналтын газраас Даатгалын салбарын үйл ажиллагаанд хяналт тавих газрыг салган авч, татан буугдсан Үнэт цаасны хорооны орон тоо, цалингийн фондтой нэгтгэн Санхүүгийн зохицуулах хороог мөн оны нэгдүгээр сарын 25-нд байгуулснаар Монгол Улсад банкнаас бусад салбарын нэгдсэн хяналт зохицуулалтын байгууллага бий болов. Хороо байгуулагдсан 2006 онд Монголд 139 ББСБ (нийт актив 69.2 тэрбум төгрөг), 56 ХЗХ (нийт актив 15.5 тэрбум төгрөг), даатгалын 21 компани ажиллаж байжээ.
2006-2010 он
Хорооны даргаар Д.Бадраа, орон тооны гишүүнээр Б.Шаравсамбуу, Д.Дүгэржав, орон тооны бус гишүүнээр Н.Ганбямба нарын дөрвөн хүн томилогдов. Мөн Р.Амарсайхан даргатай Хяналтын зөвлөлийг дөрвөн хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулжээ. Мөн оны гуравдугаар сараас тус хороо хадгаламж зээлийн хоршоо эрхлэх тусгай зөвшөөрлийг олгож эхлэв. 2006 оны долоодугаар сард Хорооны даргаар Д.Баярсайханыг томилжээ. Энэ онуудад Төлбөр тооцоог үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр гүйцэтгэх тухай, Хөрөнгөөр баталгаажсан үнэт цаасны тухай, Үл хөдлөх эд хөрөнгийн барьцааны тухай хуулиуд УИХ-аар батлагдсан бөгөөд СЗХ Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгт (Alliance for Financial Inclusion) гишүүнээр элсэв.
Хөрөнгийн зах зээл
Хөрөнгийн биржийн бүртгэлийг цэгцлэх ажлын хүрээнд 165 ХК-ийн арилжааг зогсоов. Онлайн дансны үйлчилгээ нэвтрэв. Ипотекийн анхдагч зах зээлийг хөрөнгийн зах зээлтэй холбож “МИК бонд”-ыг бүртгэжээ. 2010 оны наймдугаар сард Монгол Улсын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ анх удаа нэг их наяд төгрөгөөс давав.
Даатгалын зах зээл
Олон улсын даатгалын хяналтын байгууллагын гишүүн болов. Даатгалын тухай хуульд заагдсан 21 журам заавар бүхий “Даатгалын багц дүрэм”-ийг баталжээ. Урт хугацааны даатгалын анхны компани байгуулагдав. 2010 онд даатгалын байгууллагуудын дүрмийн сангийн доод хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлэв.
Бичил санхүүгийн салбар
Хоршооны тухай хуулийн зарим заалтыг дагаж мөрдөх тухай хууль батлагдсанаар 468 хоршоог татан буулгах бэлтгэл ажлыг эхлүүлэв. ХЗХ-ны гишүүдийн хохирлын 50 хувь болох 36.1 тэрбум төгрөгийг төрөөс олгожээ. Валют солих цэгүүдийн үйл ажиллагааг СЗХ-ны хяналт зохицуулалтын хүрээнд хамруулав. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулж буй банкнаас бусад хуулийн этгээд, иргэдийн гүйцэтгэж буй төлбөр тооцооны хяналтын асуудал СЗХ-ны зохицуулалтын хүрээнд хамрагдах боллоо. “Ядуу иргэдийн санхүүгийн үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх” төслийн хүрээнд Японы сангаас 2.5 сая долларын буцалтгүй тусламж олгов.
2011-2015 он
Зээлийн батлан даалтын сангийн тухай, Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай, Хөдөө аж ахуйн гаралтай бараа, түүхий эдийн биржийн тухай, Малын индексжүүлсэн даатгалын тухай хууль тус тус батлагдав. УИХ 2014 оны 12 дугаар сард Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар З.Нарантуяаг томилов.
Хөрөнгийн зах зээл
Монголын үнэт цаасны зах зээлд төлбөр тооцооны MIT шинэ систем нэвтрэв. Монголын хөрөнгийн бирж Английн хөрөнгийн биржтэй “Ажлын мастер гэрээ”-нд гарын үсэг зуржээ. Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй үнэт цаасыг арилжааны А, Б хоёр самбарт хуваав. Хөдөө аж ахуйн бирж дээр брокерийн үйл ажиллагаа эрхлэх анхны тусгай зөвшөөрлийг долоон компанид олгов. Үнэт цаасны зах зээлд кастодианы үйлчилгээ эрхлэх анхны тусгай зөвшөөрлийг олгов. Засгийн газрын үнэт цаасны хоёрдогч зах зээлийн арилжааг эхлүүлэв. Хувийн хэвшлийн биржийн тогтолцооны үндэс тавигдав. 100 хувь даатгагдсан компанийн бондыг зах зээлд анх удаа гаргав.
Даатгалын зах зээл
Зохих тусгай зөвшөөрлийг олгосноор анхны давхар даатгалын компани байгуулагдав. Даатгалын компаниуд хөрөнгө оруулалтын санд хөрөнгө оруулах эрхзүйн орчин бүрдлээ.
Бичил санхүүгийн салбар
Зээлийн батлан даалтын сан байгуулагдаж, сангийн дүрмийг батлах, түүнд нэмэлт өөрчлөлт оруулахад СЗХ зөвшөөрөл олгохоор болов. Бичил бизнесийг дэмжих хөтөлбөрийг ХЗХ-гоор дамжуулан хэрэгжүүлж, 11 тэрбум төгрөгийн зээлийг 101 ХЗХ, 2712 бизнесийн төсөлд олгожээ.
2016-
УИХ 2016 оны долоодугаар сард Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар С.Даваасүрэнг томиллоо. Хороо бүтцээ шинэчилж, долоон газар, дөрвөн хэлтэс, хоёр алба, нийт 14 удирдлагатай болсноор удирдах албан тушаалтны тоо гурав дахин цөөрөв. Монгол Улсын санхүүгийн зах зээлийг 2025 он хүртэл хөгжүүлэх үндэсний хөтөлбөрийг батлав. ХБНГУ-ын Санхүүгийн хяналт шалгалтын байгууллагатай техникийн хамтын ажиллагаа эхлүүлжээ. Хорооны дарга Олон улсын санхүүгийн хүртээмжийн нийгэмлэгийн Захирлуудын зөвлөлд сонгогдлоо.
Хөрөнгийн зах зээл
2017 оны жилийн эцсийн байдлаар Монголын хөрөнгийн зах зээлийн үнэлгээ 2.1 их наяд төгрөг болов. Монголын анхны хувийн хөрөнгийн бирж нээгдэв.
Бичил санхүүгийн салбар
Шинээр байгуулагдах ББСБ-уудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгийн хэмжээг 2.5 тэрбум төгрөг байхаар тогтоов. ББСБ-ын зээлийн хүүг дөрвөн жилийн дараа гэхэд хоёр дахин бага болгох бодлогын зорилтоо зарлав. 2017 оны эцсийн байдлаар, үйл ажиллагаа явуулж буй 535 ББСБ-ын олгосон зээл 592 тэрбум төгрөгт хүрч, зээлийн хүү 4.2 хувиар бууран 3.4% болжээ. 2016 онд ХЗХ-ны нийт актив 100 тэрбум төгрөгөөс давсан нь салбарын хувьд анхны тохиолдол болов. 2017 оны эцсийн байдлаар, үйл ажиллагаа явуулж буй 290 ХЗХ-ны нийт хөрөнгө 143 тэрбум, хадгаламж 90.9 тэрбум, олгосон зээл 108 тэрбум төгрөгт хүрчээ.
Эх сурвалж
Ангилал:Монголын татварын эрх зүй Ангилал:Санхүүгийн зах зээлийн байгууллага байгууллага
Усны бухшувуу
Усны бухшувуу (Botaurus stellaris) Дэглийнхэн овгийн ус гатлагч шувуу юм.
Гадаад төрх
Энэхүү том, бор өнгийн шувуу нь 69-81 см урт, далавчаа дэлгэхэд 100-130 см болно. Тэд Европ, Азийн сэрүүн бүсэд тархан нутаглах бөгөөд баруун, өмнөд хэсгийн зөөлөн дулаан уур амьсгалтай газрынх нь суурин байна. Харин өвөл болоход ус хөлдөн хүйтэрдэг хэсгийн шувууд нь нүүдэллэн дулаан газар өвөлждөг.
Усны бухшувуу голдуу ганцаар амьдрах ба ус гатлан алхаж загас, мэлхий, жижиг хөхтөн, шавьж барьж иднэ. Үдшийн бүрий, үүрээр илүү идэвхтэй байх ажээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Дэглийнхэн Ангилал:Евразийн шувууд
Өмнөд Хятадын тэнгис
Нэрс
Өмнөд Хятадын тэнгис гэдэг нь уг тэнгисийн хамгийн их хэрэглэгддэг нэр боловч хөрш зэргэлдээ орнууд нь өөрсдийнхөөрөө нэрлэдэг байна.
Их Британи
Их Британи, албан ёсоор Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс ( товч.  ИБУИНХУ; The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, United Kingdom, UK) нь баруун Европын арлын улс юм. Газар нутаг нь Их Британи арал, Ирланд арлын зүүн хойд хэсэг, бусад жижиг арлуудаас тогтоно. Умард Ирланд нь дангаараа өөр улстай газраар хиллэдэг. Энэ хилийг эс тооцвол Их Британи нь Атлантын далай, Умард тэнгис, Ла-Маншийн хоолой, Ирландын тэнгисээр хүрээлэгдэнэ. Хамгийн том арал болох Их Британи нь Ла-Маншийн хонгилын авто замаар Францтай холбогддог.
Өмнөд Хятадын тэнгис
Нэрс
Харин Вьетнамд уг тэнгисийг Зүүн тэнгис (Biển Đông) гэдэг.
Филиппин нь өөрийн эзэмшлийн хэсгийг "Лусоны тэнгис" (Dagat Luzon) гэж нэр оноосон газрын зургийг хэрэглэдэг.
Их Британи
Нэгдсэн Вант Улс нь Англи, Шотланд, Уэльс, Умард Ирланд гэсэн 4 улсаас бүрдсэн нэгдсэн улс юм. Энэ улс нь парламентын засаглалтай бөгөөд Засгийн газар нь нийслэл Лондонд оршдог. Мөн Үндсэн Хуульт вант улс бөгөөд төрийн тэргүүн нь Хатан ван II Элизабет юм. Сувгийн арлууд болон Мэн арлаас тогтсон Титмийн газрууд (Crown Dependencies) нь албан ёсоор улсын эзэмшил боловч Нэгдсэн Вант Улсын хэсэг биш, харин түүнтэй холбоо үүсгэдэг. Нэгдсэн Вант Улс нь хуучин Британийн эзэнт гүрний хэсгүүд байсан, 14 гадаад харьяат газартай. Британийн эзэнт гүрэн нь дэлхийн хуурай газрын бараг дөрөвний нэгийг эзэлж, түүхэн дэх хамгийн томоосоо 2 т ордог эзэнт гүрэн байжээ. Энэ гүрнээс шууд шалтгаалж Канад, Австрали, Шинэ Зеланд, Энэтхэг, Пакистан, Өмнөд Африк, Сингапур, Шри Ланка, АНУ гэх мэт улсуудад Британи нь ихэд нөлөөлж, нөлөөлөл нь тэдгээрийн хэл, соёл урлаг, шашин зэрэгт шингэсэн байдаг. Хатан хаан II Элизабет нь Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөлийн (Commonwealth of Nations) тэргүүн хэвээр үлдсэн бөгөөд бүх гишүүн орнуудын төрийн тэргүүн юм.
Нэгдсэн Вант Улс нь өндөр хөгжилтэй орон ба эдийн засаг нь дэлхийд зургаад (худалдан авах чадварын паритетаар тооцсон үндэсний нийт бүтээгдэхүүн) эсвэл тавд (нэрлэсэн ҮНБ) орно. 19 ба 20-р зууны эхэн үед дэлхийн хамгийн хүчирхэг гүрэн байсан боловч дэлхийн хоёрдугаар дайн, 20-р зууны сүүл үед тохиолдсон эзэнт гүрнийх нь задрал зэргээс шалтгаалж дэлхийн ажил хэрэгт тэргүүлэгч байр суурьтай оролцох явдал нь багасчээ. Гэлээ ч гэсэн эдийн засаг, соёл урлаг, цэрэг арми, улс төрийн нөлөө нь их бөгөөд цөмийн зэвсэгтэй орон юм. Нэгдсэн Вант Улсын цэрэг, хамгаалалтад зарцуулах мөнгөний хэмжээ нь дэлхийд хоёрт эсвэл гуравт (тооцоолох аргаас шалтгаална) орно. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн бөгөөд Европын холбоо, Их Найм, НАТО, Дэлхийн Худалдааны Байгууллага, Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл зэрэг байгууллагуудын гишүүн юм.
Өмнөд Хятадын тэнгис
Цахим холбоос
Ангилал:Австралазийн дундад тэнгисийн тэнгис Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази Ангилал:Борнеогийн ус зүй Ангилал:Брунейн ус зүй Ангилал:Вьетнамын ус зүй Ангилал:Индонезийн ус зүй Ангилал:Малайзын ус зүй Ангилал:Сингапурын газар зүй Ангилал:Хятадын ус зүй Ангилал:Филиппиний ус зүй
Их Британи
Газар зүй
Их Британи 243,610 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн 78-р том орон юм.
Байрлал
Хойд өргөргийн 49° — 61°, баруун уртгийн 9° зүүн уртрагийн 2° дотор Их Британи, Ирланд зэрэг арлууд (Британийн олтриг) дээр оршдог арлын орон ба газар зүйн байрлалаар Европ тив, Өрнөд Европт хамаарна.
Их Британи арлын дорнод талаар Умард тэнгис, өмнөд талаар Ла-Маншийн хоолой, хоолойн цаана Франц улс байна. Хамгийн богино зайндаа 35 км бөгөөд усан доогуур хоёр улсыг холбосон авто зам бүхий хонгил тавигдсан. Арлын баруун өмнөд талаар Ирландын тэнгис, баруун хойд талаар Атлантын далай байна. Их Британийн эргийн урт — 11,073 км.
Их Британи улсын нутаг дэвсгэрийн 130427 км² нь Англи, 78772 км² нь Шотланд, 20778 км² нь Уэльс, 13843 км² нь Умард Ирланд орных байдаг. Их Британи арлыг тойроод 1000 гаран арал байна. Мөн үндсэн орноос хэдэн мянган километрийн алс Фолклендийн олтриг (Аргентинтай маргаантай), Өмнө Жорж-Өмнө Сэндвичийн арал, Бермуд, Гибралтар зэрэг далайн чанад нутаг байдаг.
Газрын гадарга
Англи ерөнхийдөө нам доор газар байдаг бол Уэльс, Шотланд уулархаг газар юм. Английн баруун хойд талд Пенниний нуруу гэж бий. Шотландын уулархаг баруун хойд талыг Хайленд (Шотландын өндөрлөг), Лоуленд (нам доор газар) гэдэг. Шотландын өндөрлөгт арлын хамгийн өндөр цэг Бен Невис (1343 м) байна. Уэльсийг өмнөд, дундад, умард гэж гурав хуваах ба өмнөд хэсэг нь илүү уулархаг. Нам доор, эрэг газраар Глазго, Эдинбург, Кардифф зэрэг гол хотууд байна.
Усны зүй
Англиар Темза, Северн, Трент, Хамбер зэрэг гол урсдаг бол Шотландаар Тей, Уэльс Англи хоёрыг дамжин Северн, Уай, Умар Ирландаар Банн зэрэг гол урсана.
Уур амьсгал
Их Британийн өмнөд тал арай дулаан, баруун тал арай чийглэг. Баруун хойд нутгийн Шотландын өндөрлөгт жилд 3000 мм хур буудаг бол зүүн өмнөд нутгийн Кэмбриджид 500 м хур тунадастай. I сард өдөртөө 7°C, шөнөдөө 1°C, VII сард өдөртөө 21°C, шөнөдөө 12°C дулаан байна.
Хүн ам зүй
Их Британи улсад 2013 онд 64,105,654 хүн амьдарч байна. Дэлхийд 21-р олон хүнтэй улс юм. Хүн амын өсөлт - 0.5 %.
Үүнээс 52 сая Англи, 6 сая Шотланд, 3 сая Уэльс, 2 сая Умард Ирландын оршин суугч юмсанжээ.
Ард түмэн
Их Британи олон угсаатан, төрхтний орон юм.
Хүн амын 87% цагаан арьстан юм. 2.3% Энэтхэг, 1.9% Пакистан, 0.7% Бангладеш, 0.7 хувь Хятад, 1.4 хувь бусад, бүгд 7 хувь нь Азиас гаралтай хүн байна. 3% Африк, Карибаас гаралтай хар арьстан, 2% холимог арьстан, 1% бусад ангийн хүн байна.
Хот суурин
thumb|left|200px|[[Лондон]] thumb|200px|[[Глазго]]
Түүх
thumb|200px|[[Стоунхенж. НТӨ 2500 онд үүссэн гэгдэх дурсгалт газар]]
Эртний үе
Их Британид 30,000 жилийн тэртээ хүн суурьшижээ. Төмөр зэвсгийн үе, НТӨ I мянганд бритон, галл зэрэг кельт угсаатан оршин байв. ХТӨ 55-54 онд Юлий Цезарийн аян дайнаар Ромтой холбогдож НТӨ 44 оноос Английн өмнөд, дорнод хэсэг, Уэльс, Шотландын нам доор хэсэг Ромын колони болсон. Ромын ноёрхол 409 онд унахад Умар Европоос англосакс гэсэн герман угсаатан ирж Хаант улс олныг үүсгэн суусан ба 600 оноос нэгдэж, христийн католик шашинд оржээ.
Дундад зуун
thumb|200px|Нормандын Уильям. 1066 он Христийн тооллын 9-р зуунд Дани, Норвегийн викинг улс довтлон ихэнх газрыг эзэлсэн. Вессексийн Альфред ван эзлэгдэлгүй үлдэж чадсан ба газар нутгаа нэгтгэж 956 онд Английн Хаант улс мэндэлжээ. Кнуд гэж сайн ван байсны дараа 1066 онд Нормандын Уильям гүн Английн II Харольдыг дийлж Английг эзэрхсэнээр язгууртны хүрээнд франц соёл нэвтэрсэн ба алсдаа англи соёлд уусчээ.
Кельт угсааныхан шахагдан Шотланд, Уэльст суусан бөгөөд английн вангууд Уэльсыг эзлэвч Шотландыг эзэлж авч чаддаггүй байв.
Сэргэн мандалт
Европын сэргэн мандалтын үед уламжлалт католик, шинэ протестант хоёрын тэмцэл болж байв. 1542 онд Уэльс Английн харьяанд бүрэн орсон ба Ирланд Английн толгойлсон хувийн холбоонд нэгдсэн байдаг. Энэ үеэс Умард Ирландад Англи, Шотландын хүмүүс ихээр шилжин суусан. 1603 онд Шотландын VI Жеймсийн толгойлсон хувийн холбоонд Англи, Шотланд, Ирланд орсон ба Эдинбургт байснаа Лондонд шилжин суужээ. 17-р зуунд холбоот гурван улс хэд хэдэн дайнд хамтаар орж байв. Мөн үед Англи тэнгис далайд гарч Умард Америкт колони үүсгэжээ.
Нэгдсэн улс
thumb|200px|Их Британийн хөлөг онгоц 1707 онд Англи, Шотланд албан ёсоор нэгдэж нэгэн Хаант улс болов. 18-р зуунд хэмжээт эрх хаант засаг, парламентат ёс хөгжиж, анхны ерөнхий сайд (1721–1742) нь Роберт Вальполе байжээ. Их Британид иргэний дайн болж, Америк дахь колони тусгаар тогтнолын төлөө дайтаж 1783 онд Америкийн Нэгдсэн Улс тусгаар тогтносноор Их Британийн колонийн гол сонирхол Энэтхэгт чиглэсэн. Их Британи далайн тээврийн худалдаа, боолын наймаанд тэргүүлж байв.
1801 онд Их Британи, Ирланд хоёр нэгдэж нэгэн Хаант улс болов. 19-р зуунд Их Британи эрчимтэй аж үйлдвэржиж, чөлөөт худалдаа цэцэглэжээ. Төрийн хэрэгт сэхээтнээс гадна дунд ангийнхан зүтгэх болж, газар тариалан фермэрт шилжиж, хотод анх ажилчин анги бий болсон. Францын Напелеон дайнд ялагдсаны дараа Их Британи дэлхийн хамгийн хүчирхэг гүрэн болж, дэлхийн улс төрийн хэрэгт шууд нөлөөлж эхэлсэн. Канад, Австрали, Шинэ Зеланд өөртөө засах их эрх олж, аажимдаа тусгаар тогтножээ.
Колонийн задрал
thumb|250px|Британийн эзэнт гүрэн Дэлхийн нэгдүгээр дайнд Их Британи нь Франц, Орос, Америкийн Нэгдсэн Улстай эвсэж Германтай байлдаж байв. Дайны дараа Үндэстний лигийн зөвшөөрлөөр Герман, Османы колонийг эзэн мэдэж байв. Энэ үед Британийн эзэнт гүрэн дэлхийн хуурай газрын 1/5-ыг хамаарч байсан. Ирландын үндсэрхэг үзэл сэргэж 1910 оноос хойш тэмцсээр 1922 онд тусгаар тогтносон бол Умард Ирландын ард түмэн Их Британид үлдэхээр шийдсэн.
Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Их Британийг сэр Уинстон Черчилль удирдаж, Германы эсрэг байлдсан. 1944 онд Нормандад Америктай хамт цэргийн десант буулгаж дайны ялалтад хувь нэмэрлэж байсан ба Атлантын далайд Германтай, Умард Африкт Италитай, Бирмд Японтой байлдаж байсан.
Дайны дараа Колониуд тусгаар тогнож эхэлсэн ба 1947 онд Энэтхэг (Пакистан, Бангладеш гэж Энэтхэгээс салсан) тусгаар тогтножээ. Тусгаар тогтносон улсууд Их Британийн Хамтын Нөхөрлөлд багтдаг бөгөөд зарим бага улсын нэр төдий төрийн тэргүүн нь Их Британийн хатан ван II Элизабет байсаар байна.
thumb|150px|[[Диана гүнж| Уэльсийн гүнж Диана]]
1947 оноос хойш
Дайны дараа Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг байгуулалцав. Их Британи 1952 онд цөмийн зэвсэгтэй болсон. 1955 оны Израиль-Египетийн дайн Суэцийн хямралд шинээр бий болсон Израилын талд орж дайтаж байв. АНУ, Их Британий улс төрийн нөлөө өсч Англи хэл олон улсын ойлголцлын нэгдүгээр хэл болж эхэлсэн байдаг. Их Британийг чиглэсэн тив дамнасан нүүдэл их явагдсанаас Их Британи цагаан, шар, хар олон арьстны орон болсон. 1954 оны Лондон-Парисын хурал, Өрнө Европын нэгдлээр эхэлсэн Европын интеграцчилал 1973 онд чөлөөт худалдаа, эдийн засгийн холбоо, 1992 онд Европын холбоо болон өөрчлөгдсөн байна.
1970 оноос эдийн засгийн хөгжил удааширсанд 1980 онд ерөнхий сайд Маргарет Тетчер улсын үйлдвэрийг хувьчилж, хөрөнгийн зах зээлийг шинэтгэжээ. 1984 онд Умард тэнгисийн ёроолоос газрын тос олборлох болсон.
Их Британи НҮБ, НАТО, Европын холбоонд гол байр суурьтай байсаар байна. Афганистан, Иракийн дайнд оролцсон. 2008 оны санхүүгийн хямралд өртсөн. 2014 онд Шотландын тусгаар тогтнох эсэх санал асуулгад 55% "хэрэггүй" гэсэн хариу гарчээ.
Төр засаг
Их Британи бол төрийн хэмжээт эрхт хаант засагт хэлбэртэй, төрийн нэгдмэл байгууламжтай бүрэн эрхт улс юм.
Хаант ёс
Улсын ван буюу хатан хан нь төрийн тэргүүн гэхийн зэрэгцээ эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг юм. Хаант ёс мянгаад жил үргэлжлэхдээ ганцхан удаа түр хугацаагаар тасалдаж байжээ. 1649-1660 оны хооронд Бүгд найрамдах улс байсан. Их Британийн хан мөн Их Британийн хамтын нөхөрлөлийн нэр бүхий 15 орны бэлгэ тэмдгийн төрийн тэргүүн тул түүний төлөөлсөн амбан захирагч тухайн орныг удирддаг. Хаан нь ерөнхий сайд, сайд, шүүгч, зэвсэгт хүчний том тушаалтан, амбан захирагч, элчин сайд, сүмийн хамба нарыг ёслолын чанартай томилдог.
Хаан гэмт хэрэгтэнд өршөөл үзүүлдэг бөгөөд хүмүүст цол хэргэм, одон тэмдэг шагнах ёслолын үүрэг гүйцэтгэдэг байна. Олон улсын харилцааны хувьд Хаан дайн зарлах, энхийг тогтоох, гадаад улсын хүлээн зөвшөөрөх, гэрээ батлах, нутаг дэвсгэрийн асуудлыг шийдэх эрхтэй. Хааны төрсөн өдрийг Английн үндэсний баяр болгон тэмдэглэдэг. Одоо үед II Элизабет хатан хаан төр толгойлж байна. Тэр 1895-1952 онд хан байсан VI Георгийн ууган охин билээ. 1926 онд төрсөн Элизабет 1952 онд 26 настайдаа хан ширээнд заларснаас өдгөө 70 орчим жилийг үджээ.
Парламент
Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Их Британийн Парламент (Parliament of the United Kingdom) байна. Хоёр танхимтай.
thumb|200px|left|Вестминстерийн ордон 19-р зуунаас Төлөөлөгчдийн Танхим ардчилагдсан байна. 1832 оны Их Шинэчлэлтийн Төсөл нь дунд ангийнханд сонгогдох эрхийг олгож, 1867, 1884 оны тогтоолоор ажилчин ангийнхан сонгогдох боломжтой болов. 1885 онд тэгш сонгуулийн тойргийг бий болгосон. 1911 оны парламентын шийдвэр нь Лордуудын Танхимын эрхийг хасжээ. 1918 онд анх 30 настай эмэгтэй хүн сонгогдож 1928 онд 26 настай эмэгтэй сонгогдож байв. 1969 оноос сонгогдох эрхийн доод насыг 18 болгож багасгасан.
1707 оны Англи-Шотландын холбоо нь Парламентад 16 Шотланд язгууртан, 45 төлөөлөгчийг оруулжээ. 1800 онд Ирландтай холбоо байгуулснаар 32 язгууртан, 100 төлөөлөгчийг нэмж оруулсан хэдий ч 1922 онд Ирландын тусгаар улс болсноор тэд гарсан.
Лордуудын Танхим
Лордуудын Танхим (House of Lords) нь Английн шашны сүмийн хамба, язгууртнаас бүрддэг. Хатан хааны томилсон 1200 гишүүнтэй. Нэгэн үе Төлөөлөгчдийн танхимтай адил эрхтэй байсан, одоо оролцоо хумигдмал болсон. Язгууртнууд хуульд нэмэлт тусгал, заавар оруулах, боловсронгуй болгох эрхтэй. Шүүх тогтолцооны дээд байгууллага болдог.
Төлөөлөгчдийн Танхим
thumb|150px|right|Дэвид Кэмерон Төлөөлөгчдийн Танхим (House of Commons) нь 659 гишүүнтэй байх ба тэнцвэртэй тойргоос 18 нас хүрсэн иргэд сонгодог. 5 жилээр сонгогдож, улс төрийн шаардлагын улмаас ерөнхий сайдын санал болгосноор ээлжит бус сонгуулийг зохион байгуулж болно. Хэрвээ Засгийн газар, төлөөлөгчдийн танхимд олонх болсон намаас бүрдвэл эсвэл Төлөөлөгчдийн Танхимаар итгэл хүлээлгэхгүй гэж үзвэл огцорно. Дахин сонгууль гурван долоо хоногийн дотор явагдах хуультай.
Өнөө үед Төлөөлөгчдийн Танхим ихээхэн үүрэгтэй. Ямар ч шинэ хууль, өөрчлөлт, хориг, татвар ноогдуулалт үүгээр дамжина. Орон нутгийн бүх удирдлага парламентын шийдвэрээр томилдог. Засгийн газрын гишүүд, ерөнхий сайд нар нь аль нэг танхимын гишүүн байдаг бөгөөд төлөөлөгчдийн танхимд үүрэг хүлээж байдаг.
Засгийн газар
Төрийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх байгууллага нь Их Британи улсын Засгийн газар (Cabinet of the United Kingdom) байна. Засгийн газрын тэргүүн нь Ерөнхий сайд юм. 2019 оны 7 дугаар сарын 24-нөөс Консерватив намаас нэр дэвшсэн Борис Жонсон Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна.
Орон нутаг
Их Британи улс нэр бүхий дөрвөн оронд хуваагддаг. Орон бүрийн нутгийн хуваарь өөр өөр байдаг.
Үүнээс гадна далайн чанад нутаг байна. Гибралтар, Фолкленд (маргаантай), Кайман, Бермуд зэрэг 14 нутаг бий.
Эдийн засаг
thumb|200px|right|Лондон хот - санхүүгийн төв thumb|200px|right|Аэробус А350 нисэх онгоцны хөдөлгүүр, далавчийг Их Британид хийдэг. thumb|200px|Их Британи [[Умард тэнгисийн ёроолоос газрын тос олборлодог]]
Их Британи зах зээлийн эдийн засагтай, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр дэлхийд 5-р байрт, Европт Германы дараа 2-р байрт байгаа орон юм. Үйлчилгээний салбарт ДНБ-ийн 73% бүтээгддэг. Лондон хот бол дэлхийн санхүүгийн томоохон төв юм. Мөнгөний нэгж - фунт стерлинг.
Их Британид жилд 27 сая жуулчин зочилдог бөгөөд энэ тоогоороо дэлхийн аялал жуулчлалын 6-р орлоготой орон юм.
Аж үйлдвэрийн хувьсгалын үед Их Британид нэхмэлийн үйлдвэрлэл, түүний дараа хөлөг онгоц үйлдвэрлэл, нүүрсний уурхай, төмөр боловсруулах салбар эхэлж хөгжсөн. 19-р зуунд Их Британийн худалдаачид, банк дэлхийд тэргүүлж байсан бол дэлхийн хоёрдугаар дайны дараанаас хүнд аж үйлдвэрийн жин буурч, өдгөө аж үйлдвэр ДНБ-ийн 17%-ийг эзэлж байна.
Автомашины үйлдвэрлэлд 800,000 хүн ажилладаг. 52 тэрбум фунт стерлингийн бараа үйлдвэрлэгдэж, 26 тэрбум нь экспортлогджээ.
Нисэх онгоц үйлдвэрлэнэ. Эндхийн Аэробус загварын нисэх онгоцууд дэлхий даяар үйлчилж байна.
Лондон бол дэлхийн нэгэн том санхүүгийн төв юм.
Эм үйлдвэрлэл хөгжсөн.
2006 оны байдлаар ИБУИНВУ нь дэлхийд эрчим хүч үйлдвэрлэлээр 15-р байрт байсан. Газрын тос, шатдаг хийн BP, Shell, BG зэрэг томоохон компани ажилладаг. Цахилгааны 40 хувийг шатдаг хийнээс, 30 хувийг нүүрснээс, 19 хувийг цөмийн эрчим хүчээс, 4.2 хувийг ус, салхи, хогноос гаргаж авч байна.
Зам тээвэр
thumb|200px|right|Хитроу нисэх буудал Авто замын сүлжээ өндөр хөгжсөн. 46904 км урт улсын чанартай зам, 3497 км хурдны зам, 344000 км цардмал замтай. 2009 оны байдлаар 34 сая автомашин хөдөлгөөнд оролцож байсан.
Их Британи аралд 16300 км төмөр зам, Умар Ирландад 304 км төмөр зам тавигдсан. Жилд давхардсан тоогоор 1.6 тэрбум хүн галт тэргээр зорчдог.
2010 оны жишээгээр Их Британийн нисэх буудлуудаар 211 сая хүн зорчин өнгөрсөн. Лондоны Хитроу, Гэтвик, Стэнстэд гэсэн нисэх буудлууд голлодог. Хитроу нисэх буудал нийслэлээс баруун зүгт 24 км зайтай байдаг.
Гадаад холбоос
Ангилал:Арлын орон Ангилал:Их наймын орон Ангилал:Европын орон Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон Ангилал:Хаант Улс Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон
БНМАУ-аас ЗХУ-д үзүүлсэн тусламж
1941 оны 6 дугаар сарын 22-ны үүрээр Гитлерийн Герман улс Зөвлөлт-Германы хооронд байгуулсан 1939 оны гэрээг зөрчиж, ЗХУ-д гэнэт халдан довтлоход ЗХУ-ыг “өмгөөлөгч, түшиг” хэмээн үздэг БНМАУ-ын хувьд нэгэн адил дайны нөхцөлд буй хэмээн үзэж, МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчид, УБХТ, АСнЗ-ийн хамтарсан яаралтай хуралдаан болж, “...Фашист түрэмгийлэгчдийн үйлдлийг эрс жигшин эсэргүүцэж байгаа”-гаа илэрхийлээд, “БНМАУ, ЗСБНХУ-ын хооронд харилцан туслалцах тухай протокол”  -оор хүлээсэн үүргээ биелүүлж, ЗХУ-д бүх бололцоогоор туслах шийдвэр гаргав.
1941 оны 6 дугаар сарын 23-нд Улаанбаатарт өргөн олон нийтийн цуглаан болж, Зөвлөлтийн арми, ард түмэнд туслах хөдөлгөөн үүсч, 1941 оны 9 дүгээр сард Зөвлөлтийн Улаан армид туслах ажлыг эрхлэх “Бэлэглэлийн төв комисс” байгуулж, түүний салбарыг бүх аймаг, хот, сум, үйлдвэр, албан газруудад ажиллуулах болжээ.
Дайны жилүүдэд БНМАУ-д Зөвлөлтөд туслах өргөн хөдөлгөөн өрнөж, “Бүхнийг фронтод”, “Бүгдийг ялалтын төлөө” хэмээх уриан дор орон даяар дэлгэрч, хэдүй дэлхийн дайнд шууд оролцоогүй боловч, Зөвлөлтийн фронтын гүн ар тал болж байв.
1941 оны 7 дугаар сарын эхээр Улаанбаатарын аж үйлдвэрийн ба төв цахилгаан комбинатын хэдэн зуун ажилчин норм төлөвлөгөөгөө 400-аас доошгүй хувиар биелүүлэх, оныхоо ээлжийн амралтыг эдлэхгүй ажиллах, зарим нь өдөр бүр илүү цагаар цалин хөлсгүй ажиллах зэрэг санаачлага гаргаж байв.
1941 оны 11 дүгээр сард хуралдсан МАХН-ын Төв Хорооны бүгд хурал тус улсын улс төр, эдийн засаг, соёл, батлан хамгаалах бүх ажлыг дайны үеийн байдалд захируулан зохион байгуулах тухай шийдвэр гаргажээ. 1942 оны 1 дүгээр сард хуралдсан БНМАУ-ын XXY бага хурлаас “Манай улсын өмнө зогсож буй улс төр, эдийн засгийн зорилтуудыг биелүүлэх бүх ажил нь улс орныг батлан хамгаалах явдлыг бүхий л аргаар бэхжүүлэх ба фронтод туслах явдалд захирагдсан байвал зохино” гэж тогтоожээ.
МАХН-ын Төв Хорооны бүгд хурал, БНМАУ-ын XXY бага хурлын шийдвэр нь дайны үе дэх тус улсын дотоод, гадаад бодлого, үйл ажиллагааны гол чиг болсон юм.
Нам, засаг юуны өмнө тус улсын эдийн засгийн үндсэн салбар-мал аж ахуйг хөгжүүлэх ”...явдал бол Монголын улс ардын аж ахуйд ихээхэн ач холбогдолтойгоос гадна юуны урьд фронтод туслалцах бололцоог нэмэгдүүлнэ”[4] гэж үзэж байв.МАХН-ын Төв Хороо, СнЗ-ийн 1943 оны 9 дүгээр сарын 28-ны хавсарсан 65/77 дугаар хурлаас “Германы фашист нарын түрэмгийлэн эзлэгчдээс хохирлыг хүлээсэн Зөвлөлт Холбоот Улсын районууд, ард түмэнд тусламжийг үзүүлэх тухай” тогтоол гаргав. Уг тогтоолд: “Зөвлөлтийн чөлөөлөгдсөн нутгийн хамтралуудын зүтгэх хүчний хэрэгцээнд зориулан сайн дураар морьд бэлэглэх-“ийг уриалж, ийнхүү тусалсан малчдыг Улаан армид морьд бэлэглэсэнтэй адил үзэж, урамшуулахыг заасан байна.
Мал аж ахуйн тухай асуудлыг Намын Төв Хорооны 1943 оны 2, 12 дугаар сарын бүгд хурлууд, 1945 оны 1 дүгээр сарын бүгд хурал, улсын XXYI, XXYII бага хурлаар тусгайлан хэлэлцэн, чухал шийдвэр гаргав.
1943 оны 12 дугаар сард хуралдсан МАХН-ын Төв Хорооны бүгд хурал мал аж ахуйг хөгжүүлэх тухай хэлэлцээд, Намын Төв Хороонд мал аж ахуйн хэргийг эрхэлсэн нарийн бичгийн даргатай болгох, аймгийн төв хороодын I нарийн бичгийн дарга нарт мал аж ахуйн асуудлыг шууд хариуцуулж, бусад ажлыг эрхлэх II нарийн бичгийн даргын орон тоог бий болгох, Мал тариалангийн яам, түүний орон нутгийн байгууллагуудын ажлыг мал аж ахуйг хөгжүүлэх чигт бүрэн хандуулан өөрчилж сайжруулах, мал аж ахуйн арга ажиллагааг өргөн сурталчлах, ард олноос гаргасан саналыг харгалзан бэлтгэлийн журам, албан татварын хуулийг хянан үзэх, зэрэг арга хэмжээ авах нь зүйтэй гэж үзжээ.
Дайны жилүүдэд малын ашиг шимийг дүүрэн ашиглах талаар шинэ том алхам хийж, мал аж ахуйн түүхий эд, бүтээгдэхүүн голлосон ЗХУ-д гаргах экспортын нийт хэмжээ 2,5 дахин өссөний дотор малыг 2 гаруй дахин, ноосыг бараг 2 дахин нэмэгдүүлжээ.
Мөн үед мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг нэмэгдүүлэх, орон нутгийн нөөц баялгийг ашиглах, газар тариаланг хөгжүүлэх үндсэн дээр хүнсний үйлдвэр түргэн хөгжив. Улсын хүнсний үйлдвэрийн тоо 1940-1945 онд 17,6 дахин нэмэгдэж, нийт бүтээгдэхүүн нь 28 дахин өсчээ. Булган, Хөвсгөл, Архангай, Өвөрхангай, Завхан, Хэнтий, Ховд, Дорнод зэрэг арав гаруй аймагт хүнсний үйлдвэрийн комбинат байгуулагдаж, талх, нарийн боов, хиам болон бусад төрлийн бүтээгдэхүүн гаргах болсон байна. 1945 онд хүнсний үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний хэмжээ үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүний 41,2 хувийг эзлэх болжээ.
Гар үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний нэр төрөл, тоо хэмжээ нэмэгдэж, чанар нь сайжирчээ. Зөвхөн 1942 онд орон нутгийн түүхий эдийг ашиглан боловсруулах 13 артель байгуулагдав. Гар үйлдвэрлэлийн хоршооллын нийт бүтээгдэхүүн 1940-1945 онд 45 хувиар өсөж, үндсэн хөрөнгө нь нэмэгджээ. Дайны жилүүдэд нийт үйлдвэрийн ажилчин, албан хаагчдын тоо өсчээ. 1940 онд аж үйлдвэрийн ажилчин, албан хаагчид 33,1 мянга байснаа 1944 онд 45,5 мянгад хүрсний дотор үйлдвэрийн ажилчид 14,8 мянгаас 22 мянгад хүрчээ.
Дайны үед орон нутгийн нөхцөл бололцоо, малын ашиг шимийг бүрэн дүүрэн ашиглах замаар өргөн хэрэглээний бараа үйлдвэрлэлийг эрс нэмэгдүүлж, дотооддоо хийж чадах зүйлийг Зөвлөлтөөс авахыг аль болохоор багасгахыг заажээ. Бэлэглэлийн комисст хөрөнгө нийлүүлэх хөдөлгөөн бүх Монгол улс, бүх аймаг, сум, баг бүх хүмүүсийг хамарчээ.
Бэлэглэлийн анхны цуваа 1941 оны 11 дүгээр сард, II цувааг 1942 оны 2 дугаар сард хүргэж өгч, 137 вагонд мах 155 тн, ангийн мах 10 тн, тос 40 тн, архи 10 торх, дах 2718, тамхи 220000 хайрцаг, нэхий хантааз 4102, нэхий дээл 1300, богино нэхий дээл 16300, бээлий 21000 хос, задгай эсгий 4500, суран бүс 17000, эсгий гутал 18000 хос, үстэй хантааз 19000, ботинк 2000 хос зэрэг нийт 7.200.000 төгрөгийн бараа хүргүүлсэн бол 1942 оны 12 дугаар сард 236 вагонаас бүрдсэн галт тэрэгний 4 цуваа бэлгийг хүргэж өгөхөд нэхий дээл, эсгий гутал, хантааз тус бүр 30000 ширхэг, хүнс 660 тн, 27000 зээрийн мах зэрэг олон нэр төрлийн бэлгийг хүргүүлжээ.
1942 оны 11 дүгээр сар хүртэлх хугацаанд Улаан армид зориулан бэлэглэсэн бие төгрөг 7,2 сая байсан бол 1943 онд 8,3 сая төгрөг болон нэмэгджээ.
Дэлхийн II дайны үед монголын ард түмнээс хувийн бэлэг бэлтгэж, фронтод явуулж байсан бөгөөд мөнгөн дүнгээрээ 1.913.705 төгрөг болж байв. Хувийн бэлгийг өөрсдөө бэлтгэхээс гадна фабрик, завод, гар үйлдвэрийн хоршоолол, сангийн аж ахуй, сургууль, албан газруудад нэгдсэн журмаар бэлтгэн савлаж, Улаанбаатар хот, аймгийн төв, бусад суурин газарт зохих үнээр нь худалддаг байжээ. Мөн албан байгууллагууд “Бүхнийг фронтод” уриатайгаар бэлэглэлийн ажил зохион байгуулж байсан бөгөөд тухайлбал ДЯЯ-наас тус яамны орлогч сайд Б.Дордог даргатай бэлэглэлийн ажил хариуцсан яамны төв комисс болон газар, хэлтсүүдийн дэргэд салбар комиссуудыг байгуулан ажиллаж, Зөвлөлтийн Улаан армид туслах I, II, III ээлжийн бэлэглэлийн ажилд тус яамны төв, орон нутгийн салбар, нэгжээс 3241 хүн оролцож, бие төгрөг 405 мянга /1942 онд 80 мянга, 1943 онд 227 мянга, 1944 онд 98 мянга/, 40 орчим нэр төрлийн бараа болох цэргийн үстэй дээл 10 мянга, чонын арьсан бээлий 5000, нисгэгчийн нохойн арьсан гутал 1000, 73 тооны бод, бог мал зэргийг хүргүүлжээ.
1942 оны 1 дүгээр сард хуралдсан БНМАУ-ын XXY бага хурлаас “Хувьсгалт Монгол улс” нэртэй танкийн цуваа байгуулж, Зөвлөлтийн Улаан армид бэлэглэх ажил зохион явуулахыг СнЗ-д даалгажээ. Энэхүү шийдвэрийн дагуу тус улсын Засгийн газар 2,5 сая гаруй төгрөг нэмэрлэжээ.
Монголын ард түмний бэлгийн гурав дахь ээлжийг ЗХУ-д очсон маршал Х.Чойбалсан тэргүүтэй төлөөлөгчид “Хувьсгалт Монгол улс” танкийн цувааг 1943 оны 1 дүгээр сарын 12-нд Москвагаас холгүй орших танкийн 112 дугаар бригадын бүрэлдэхүүнд баяр ёслолын байдалтай хүлээлгэн өгчээ. Эл цуваа нь тус бүрийн цамхаг дээрээ оросоор “Хувьсгалт Монгол улс”, дээд захаар нь “МАХН-ын Төв Хорооноос”, “БНМАУ-ын Бага Хурлын тэргүүлэгчдээс”, “БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлөөс”, “Д.Сүхбаатар”, “Х.Чойбалсан”, “Хатанбаатар Магсаржав”, “Г.Бумцэнд”, “Монголын малчдаас”, “Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн гишүүдээс” гэх мэтчилэн тус цувааг байгуулахад хөрөнгө нийлүүлсэн нийгмийн бүх давхраа, албан ба олон нийтийн байгууллага, 18 аймгийн нэр бичээстэй Т-34 болон Т-70 маркийн 53 шинэ танкнаас бүрэлдсэн байна. 1943 оны 3 дугаар сард болсон БНМАУ-ын XXYI бага хурал Улаан армид туслах талаар гүйцэтгэсэн ажлыг сайшаагаад “Монгол ард” хэмээх нисэх онгоцны эскадриль байгуулах шинэ шийдвэр дэвшүүлжээ. Монголын ард түмэн уг эскадриль байгуулахад шаардагдах хөрөнгийг 4 сар хагасын хугацаанд хуримтлуулсан байна. 1943 оны 9 дүгээр сарын 25-нд Смоленск мужийн төмөр замын Вязовая өртөөний ойролцоох хээрийн аэродром дээр бөөрөн дээрээ “Монгол ард” гэсэн үсгийг тод цагаан будгаар бичсэн “Ла-5” хэмээх байлдааны 12 нисэх онгоцоос бүрдсэн “Монгол ард” нисэх онгоцны эскадрилийг гардуулжээ.
1943 оны 9 дүгээр сарын 28-ны өдрийн МАХН-ын Төв Хороо, СнЗ-ийн хамтарсан 65/77 дугаар хурлаас дайны нөхцөлд тохируулан дотоодын махны хэрэгцээнд малын мах хэрэглэх явдлыг хорогдуулж, зээр агнах явдлыг зохион байгуулах тухай тогтоол гаргажээ.
Морьд худалдан авах ажилтай холбогдуулан нам, төрийн удирдах байгууллагаас удаа дараа шийдвэрүүд гаргаж байв. Тухайлбал: 1943 оны 1 дүгээр сарын 27-ны өдрийн АСнЗ, Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн хамтарсан 7/11 дүгээр хурлаас “Улаан цэрэгт морь бэлэглэх тухай Төв Хороо ба Засгийн газрын төлөөлөгч нарыг томилох тухай” тогтоол гаргаж, аймаг бүрт морь худалдан авах ажилд дадлага, туршлагатай төлөөлөгч нарыг томилж, ажиллуулахыг Ерөнхий сайдын орлогч Ламжавт даалгасан[14] бол 1943 оны 2 дугаар сарын 4-ний өдрийн АСнЗ-ийн 8 дугаар хурлын тогтоолоор 1942 онд явагдсан морь бэлэглэл дээр сайн ажилласан аймаг сумд, хүмүүсийг шагнасан, 1943 оны 10 дугаар сарын 9-ний өдрийн СнЗ, Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн хамтарсан 69/81 дүгээр хурлаас “ЗХУ-д гэрээ ёсоор худалдах морьдыг худалдан авах ажлыг үргэлжлүүлэн зохиох тухай” тогтоол гаргаж, мөн оны морь худалдан авах төлөвлөгөөн дээр нэмэн бэлтгэх морьдын төлөвлөгөөг 75.000 толгойгоор тогтоож, аймаг тус бүрт хуваарилалтыг хийж, худалдан авах ажлыг Хоршоодын холбоо ба түүний орон нутгийн байгууллагуудад даалгасан, 1943 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдрийн СнЗ-ийн 72 дугаар хурлын тогтоолд Төв комиссоос худалдан авсан морь нэг бүрт 29 төгрөгөөр бодож, Хоршоодын холбоонд төлөхөөр тогтоосон зэрэг тогтоолуудыг гаргаж байжээ.
Мөн БНМАУ-д ажиллаж байсан Зөвлөлтийн иргэдийн талаар нам, төрөөс анхаарч байсан бөгөөд дайнд явсан дайчдын ар гэрт нь тусламж дэмжлэг үзүүлэх ажлыг зохион байгуулж байв. Тухайлбал: БНМАУ-д байнга сууж байгаад фронтод дайчлагдсан Зөвлөлтийн харьяат нарын гэр бүлд 1942, 1944 онд улсаас сар бүр 20-100 хүртэл төгрөгийн тэтгэвэр олгох журам тогтоосон бол 1943 оны 2 дугаар сарын 9-ний өдрийн АСнЗ-ийн гишүүдийн хуралдсан 9 дүгээр хурлын тогтоолоор улаан цэрэгт татагдсан Зөвлөлтийн харъяат нарын ар гэрийн ажилчдын хүүхдэд цэцэрлэг байгуулахаар баталжээ. МАХН-ын Төв Хороо, СнЗ-ийн 1944 оны 4 дүгээр сарын 28-ны өдрийн хурлаас Улаан армийн дарга, байлдагчдын ар гэрийн хүмүүс, ялангуяа өнчрөгсдөд тусламжийн бэлэг илгээх ажил зохиохыг “Бэлэглэлийн төв комисс”-т даалгажээ.
1943 оны 9 дүгээр сарын 28-ны өдрийн БНМАУ-ын СнЗ, МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн 65/77 дугаар хамтарсан хурлаас “Хувьсгал Монгол Улс хэмээх танкийн бригад ба Монгол ард хэмээх нисэх онгоцны эскадрилийн дарга, байлдагчдад бэлэг явуулах тухай” тогтоол гарч, бэлэглэлийн бүх зардлыг монголын ард түмний хөрөнгөөр гүйцэлдүүлэх тухай Улсын 26 дугаар бага хурлын тогтоолыг баримталж, бэлэглэлийн ажлыг олон түмний дунд зохион байгуулахыг Бэлэглэлийн төв комисс болон аймаг, хотын намын хороо, захиргаанд даалгаж, явуулах хувцас, идэш уушны зүйлийг 11 дүгээр сарын 25-ны дотор үйлдвэрлэн бэлэн болгохыг Үйлдвэр, барилгын яамны сайд Гомбожав, Гар үйлдвэрийн дээд зөвлөлийн дарга Базарсад, Идэш тэжээлийн яамны сайд Доржготов нарт даалгажээ.
“Хувьсгалт Монгол улс” хэмээх 112 дугаар танкийн бригад нь Курскийн цүлхэнд болсон алдарт тулалдаанд оролцсон бөгөөд гарамгай гавъяа байгуулсан учир “гвардийн” гэдэг хүндэт цол хүртэж, “Гвардийн танкийн 44-р бригад” гэж нэрлэгдэх болжээ. Дараа нь тус бригад 1944 оны 1 дүгээр сард Бердичев хотыг дайран эзлэх үед баатарлаг тулалдааны учир Бердичев хотын нэрэмжит болгожээ. Эл бригад тасралтгүй ялалт байгуулсаар Берлиний чигт хийсэн ерөнхий давшилтад оролцож, германы цэргийн эсэргүүцлийг няцаан, 4 дүгээр сарын 25-нд Берлинд орж тус хотыг чөлөөлөхөд оролцжээ.
Бердичевийн нэрэмжит “Хувьсгалт Монгол улс” гвардийн танкийн 44-р бригад Москвагийн дэргэдээс бүтэн 4 жил шахам аян дайны урт замыг туулж, гарамгай гавъяа байгуулжээ.
Дэлхийн II дайны жилүүдэд Зөвлөлтийн ард түмэнд туслах олон хэлбэрийн ажил зохион байгуулж өрнүүлсний үр дүнд 32 мянган агт морьд бэлэглэж, 8 удаагийн цуваа нийтдээ 400 сая илүү төгрөгийн үнэ бүхий мал, эд материалын зүйл ба биетээр 300 орчим кг алтыг зөвлөлтийн ард түмэнд өгч тусалжээ.
Улаан армид тусламжийн хөрөнгө хуримтлуулах, түүнийг тээвэрлэх ажлыг сайн зохион байгуулсан нам, улс, олон нийтийн байгууллага, үйлдвэр, худалдаа, тээврийн зэрэг газрын удирдах ажилтан, энэ ажилд идэвхтэй оролцсон хөдөлмөрчдийн нийт 521 хүнийг төрийн дээд шагнал-одон медалиар шагнасан юм.
Хэдийгээр дайны хүнд үе байсан боловч ЗХУ манай орны аж үйлдвэрийн салбарт урьдын адил тусламж үзүүлсээр байв. ЗХУ-ын тусламжтайгаар барьж эхэлсэн Мах комбинатын барилга байгууламж 1945 онд үндсэндээ дууссаны дээр 4400 тонн ноос угаах хүчин чадалтай ноос угаах фабрик, суран эдлэл, тоноглолын фабрик, болсон гөлтгөнө, дээврийн ваар, алебастрын цехүүд, Налайхад нүүрсний шинэ уурхай, Дорнод аймгийн Зүү булгийн нүүрсний уурхай, шүдэнзний үйлдвэр зэрэг шинэ үйлдвэрийг ашиглалтад оруулж, Улаанбаатарын булигаарын завод, шохой тоосгоны үйлдвэр, Ерөөгийн модны заводыг өргөтгөжээ. Чоно голын өнгөт металлын уурхай, хүдэр ялгах фабрик барих, нефть болон өнгөт металлын орд хайх ажил үргэлжлэн явагджээ.