Геополитик
Геополитикийн эх сурвалжууд
Геополитик бол газарзүйн детерминизм, цэрэг-стратеги, соёл иргэншлийн онол гэсэн шинжлэх ухааны 3 хандлагад тулгуурлан өнгөрсөн зууны заагт үүссэн том салбар ухаан юм. Оросын эрдэмтэн биологич, түүхч, социологич ”Орос ба Европ” номыг зохиогч Н.Я.Данилевскийг(1922-1885) түүхийн үйл явцад соёл иргэншлийн хандлагын үндсийг тавигч гэж үздэг. Түүний бодлоор түүхийн тавцан дээр үйлчилдэг гол субькт нь улс эсвэл үндэстэн биш, харин томоохон соёл-шашны нийтлэг юм. Тэр түүнийгээ “соёл-түүхийн хэв шинж”гэж нэрлэсэн. Эдгээр нийтлэгийг хожим “соёл иргэншил”гэж нэрлэх болсон түүний ном 1868 онд гарсан байна. Оросын судлаачдын дотроос анх Данилевский Оросоос Европ хөндийрсөн санааг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй гаргасан юм. Энэ хөндийрлийн шалтгаан нь түүний бодлоор дэлхийн 2 хүчний соёл иргэншлийн зарчмын ялгаанд байна: Европ биднийг (Оросыг) өөрийнхөө гэж үздэггүй. Европчууд Орос ба славяныг харийнхан төдийгүй “дайсагналын эхлэл”гэдэг. Тэр “славчны түүх, соёлын хэв шинж”-ийг бэхжүүлэн хөгжүүлэх бодот зорилгод нийцсэн оросын гадаад бодлогыг хэрэгжүүлэх хамгийн чухал шаардлагуудыг томьёолсон. Хожим энэ зарчим нэг соёл иргэншлийн нөлөөллийн бүс - “их орон зай” нэртэй болсон. XIX зууны эцэс ХХ эхээр Н.Я.Данилевскийн үзэл баримтлалыг Оросын философич К.Н.Леонтьев (1831-1891), Германы философич О.Шпенглер (1880-1997), Оросын эрдэмтэн евразич П.Н.Савицкий (1895-1968), түүний шавь Л.Н.Гумилев(1912-1992)хөгжүүлсэн. Нэлээд тууштай үзэж, энэ үзэл баримтлалыг хөгжүүлсэн хүн нь английн нэрт эрдэмтэн, түүхч, социологич Арнольд Тойнби (1889-1975) юм. ”түүхийг ойлгох нь”нэгэн сэдэвт бүтээлдээ тэр соёл иргэншлйин онцгой хэв шинжид “үнэн алдарт орос”-ыг ялгасан юм. Тойнби “Эсэргүүцэл ба Хариу шиг”соёл иргэншлийн хөгжил, эх үүсвэрийн үндсэн онолыг санал болгосон юм. Соёл иргэншлийн онол ХХ зууны эцэст геополитикч эрдэмтдийн ухаан санааг эзэмдсэн. Иймэрхүү олон маргаан нь Харвардын Их Сургуулийн профессор Самуэль Хантигтоны (1927 онд төрсөн) “соёл иргэншлийн мөргөлдөөн” (1993 он) номыг гаргахад хүргэсэн. Зохиогч XXI зуунд сөргөлдөөний үндсэн эх сурвалж нь эдийн засаг буюу үзэл санаа биш, харин соёл иргэншлийн ялгаа байх болно гэсэн. Тэр “соёл иргэншлийн мөргөлдөөн” дэлхийн улс төрийн зонхилогч хүчин зүйл болно гэж үзсэн. Соёл иргэншлүүдийн хоорондох хагарлын шугам нь ирээдүйн фронтуудын шугам болно. XXI зууны дэлхий дүр зураг “долоо найман том соёл иргэншлийн хамтын ажиллагаа ба харилцан үйлчлэлийн үр дүн”шиг харагдаж, түүний дотор “үнэн алдарт орос” баруунжих албадлагын эсрэг зогсох болно. Соёл иргэншлийн онолыг боловсруулсан эрдэмтдийн бодлоор түүний газарзүйн хил нь их гүрний “бодот” нөлөөний зааг, амьдралын сонирхол ба цэрэг улс төрийн хяналтан дахь нутаг дэвсгэрийн хүрээгээр тодорхойлогдоно. Ийм аргазүйн хандлагаар геополитикт газрзүйн бүсээс тухайн шинжлэх ухааныг гаргах хандлага ажиглагдаж, түүний олон талт салбар ухаан болохыг харж болно. Геополитикийн 2 дахь эх сурвалжыг олон эрдэмтэд цэрэг стратегийн онол гэж үздэг. Тийм онолын нэртэй зохиогч нь Н. Макиавелли /1469 -1527 /, К. фон Клаузевиц /1780 - 1831/, Х.И. Мольтке /1848 -1916/ -нарыг гэж үздэг. Гэвч эдгээр онолыг гүнзгийрүүлэх, боловсруулахад АНУ- ын тэнгисийн цэргийн онолч, түүхч Альфред мэхен /1840 -1914/ -ний бүтээл их нөлөө үзүүлсэн 1890 онд адмирал эрдэмтэний гол бүтээл “Түүхэн дэх тэнгисийн хүчний нөлөө” ном хэвлэгдэв. 1900 онд хэвлэгдсэн “Азийн асуудал ба түүний олон улсын бодлого дахь нөлөөлөл” номыг Мэхен бичсэн юм. Зохиогч “Эрэг орчмийн үндэстэн” нэр томъёог гаргаж шинжлэх ухааны эргэлтэнд оруулсан. Дэлхийн орон зайд 30-р ба 40-р зэргэдийг –сөргөлдөөний бүс” гэж А.Мэхен онцгойлон ялгаж, энэ бүсэд Евроазийн эх газрын цөмд тулгуурласан “хуурай газрын гүрнүүд”(Орос), ба далайн уудмыг хянадаг “тэнгисийн гүрний”(Англи) сонирхлууд мөргөлдөж, бодот улстөрийн санаа зоригийн хамаарлын гадна зайлшгүй орших улсууд энд байрладаг. Тэнгисийн гүрэн Евроазийн гүн эх газрын гүрэнг холдуулж шахахын тулд эсрэг талаа хүрэээлсэн тэнгисийн цэргийн баазыг байгуулж болох эрэг орчмын үндэстнийг хяналтандаа авч эрэг орчмын нутаг дэвсгэрийг эзлэх нь чухал. Цэрэг стратегийн үзэл баримтлалыг боловсруулагч нь Оросын генерал фельдмаршал Д.А.Милютин (оросын сүүлчийн фельдмаршал, 1816-1912) байв. Цэрэг стратегийн онол, геополитиктийн аргазүйд тэр эсрэг талын ихээхэн нутаг дэвсгэр хянах боломжтой түлхүүр цэг, бүсийн санааг оруулсан. Манай эрин үед сансрын технологийн үе (батлан хамгаалах, харилцаа холбоо) зэрэг хандлага чанарын шинэ ач холбогдолтой болж байна. 3-дахь геополитиктийн онолын эх сурвалж нь танин мэдэхүйн нэлээд эртний эх сурвалж болох газарзүйн детерминизмын үзэл баримтлал болно. Хүний түүхэнд газарзүйн орчны нөлөөний тухай санаа (уур амьсгал, гол мөрөн, тэнгис) Геродот, Гиппократ, Фукидида зэрэг эртний сэтгэгчдэд байсан. Полибий (МЭӨ 200-120 оны орчим ) Аркадийн оршин суугчдын хатуу зан авирыг бүрхэг, хүйтэн цаг агаар зонхилдогтой холбон тайлбарлаж: энэ ... шалтгаанаар ард түмнүүдийн ихэнхэд байдаг арьс өнгө,биеийн байгууламж, зан авирын эрс ялгаатай байдал бүрддэг гэжээ. Аристотель (МЭӨ 384-322) “Улс төр” бүтээлдээ Крит арлын геополитиктийн байрлалын онцлогийг: крит арал Пелопонес хойгоос ба азиас... холгүй зайтай оршдог,бараг эргэн тойрон грекийн суурингуудаар хүрээлэгдсэн, тэнгистэй нийлсэн хосгүй газарзүйн байрлалтай Грект ноёрхоход чухал газар гэж тэмдэглэсэн. Газарзүйн их нээлтийн Европын үе нь газарзүйн детерминизмын сургаалийн хөгжилд шинэ үе шатыг эхлүүлэв. Францын эрдэмтэн Жан Боден (1530-1596) “Төр улсын тухай зургаан ном” бүтээлдээ газарзүйн детерминизмын асуудал дахь сонирхолыг шинээр тавьсан байна. Төрийн байгууламж дахь өөрчлөлт ба ялгааг тэр 3 шалтгаанаар тайлбарласан: Бурханлаг хүч,хүний санаа зориг ба байгалийн нөлөө. Байгалийн нөлөөлөх хүчээр 1-р байранд газарзүйн шалтгааныг тавьж, харин бүх газарзүйн хүчин зүйлээс уур амьсгалд хамгийн их ач холбогдол өгсөн. Дэлхийн бөмбөрцгийг Ж.Боден 3 хэсэгт хуваасан: экваторын халуун, туйлын хүйтэн ба дунд зэргийн сэрүүн. Грекийн сэтгэгч Полибийтай адил тэр ард түмний зан чанар юуны өмнө хөгжиж буй газар орны уур амьсгалын нөхцлөөс хамаарна гэж баталсан. Хойд талд их хүчтэй биерхүү дайнч, өмнөдөд илүү авьяаслаг хүмүүс амьдардаг. Ж.Боден “цэргийн агуу удирдагч хойноос, харин урлагийнхан, философчид ба математикчид өмнө зүгт төрдөг” гэсэн нь түүхийг зөвөөр бодож байжээ. Газарзүйн детерминизмын санаа XYIII-XIX зуунд их тархав. Ялангуяа энэ нь Францад их түгэв.