cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Альвред Финнбогасон
Альвред Финнбогасон (Alfreð Finnbogason, 1989 оны хоёрдугаар сарын 1-нд Рейкьявик хотод төрсөн) — Исландын хөлбөмбөгчин бөгөөд Реал Сосьедад болон Исландын шигшээд тоглодог.
Замнал
Рейкьявикийн Гриндавик, шотландыг Брейдабликт хөлбөмбөгөөр 12 жил бэлтгэгдсэн Финнбогасон 2009 онд исландын лигт 18 тоглолтонд 13 гоолдсоноор тодорсон. Харин Брейдаблик 2010 онд лигт анх түрүүлэхэд тэр 14 гоолоор мэргэн буучаар шалгарчээ.
2010 оны арваннэгдүгээр сарын 3-нд бельгийн Локеренд 2.5 жилээр элссэн.
Нидерландын Херенвенээс испанийн Реал Сосьедадад 2014 оны долоодугаар сарын 2-нд элссэн.
Шигшээ
Альвред Исландын шигшээд анх 2010 онд Фарерийн арлуудын шигшээтэй нөхөрсөг тоглоход гараалж байв.
Үзүүлэлт
1 Плейоффын 2 тоглолтыг оролцуулаад.
Инге Хелтен
Ингеборг "Инге" Хелтен (Ingeborg "Inge" Helten, 1950 оны 12 сарын 31-нд төрсөн) нь Баруун Германы хөнгөн атлетикч, ойрын зайн гүйгч.
Хелтен 1976 оны 6 сард 100 метрийн зайг 11.04 секундэд туулан дэлхийн дээд амжилт тогтоож байсан бөгөөд мөн онд Канадын Монреальд зохиогдсон зуны олимпын 100 метрийн зайд багийн анд Аннегрет Рихтер болон Зүүн Германы Ренате Стехер нарын ард орж, хүрэл медаль зүүжээ. Тэрээр мөн 200 метрийн зайд эхний 5 байрыг Герман бүсгүйчүүд эзлэхэд 5-р байр эзэлж байв. Улмаар Рихтер, Эльвира Поссекел, Аннегрет Кронигер нарын хамтаар 4 х 100 метрийн буухиа уралдаанд 42.59 секундын амжилтаар, Зүүн Германчуудаас 0.04-хөн секунд хоцрон мөнгөн медаль хүртжээ.
Эшлэл
Ангилал:Германы 100 метрийн гүйгч Ангилал:Германы 200 метрийн гүйгч Ангилал:Германы 4х100 метрийн буухиа гүйгч Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн европын аварга Ангилал:Баруун Германы олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Баруун Германы олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Германы олимпын оролцогч Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан Ангилал:Германчууд Ангилал:1950 онд төрсөн
Самдангийн Оргодол
Самдангийн Оргодол (1927-2002) нь Төв аймгийн Баянбараат сум, одоогийн Баян-Өнжүүл сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын арслан юм. С.Оргодол бага залуу наснаасаа мал маллаж, эмнэг хангал эдэлгээнд сургах зэрэг мал аж ахуйн хүнд хүчир ажилд нухлагдан бяр чадал сууж эхэлжээ. Тэрээр анх сумын наадмаас эхлэн зодоглож сумын заан цол авчээ.
Тэрээр 1955 оны улсын баяр наадамд хуучин заншил монгол ёс бөх сугалаагаар барилдуулахад аймгийн заан С.Оргодол найм давж түрүүлж 28 насандаа Монгол Улсын арслан цол хүртжээ. Дараа жил нь зургаа давж тэр жилийн түрүү бөх Д.Дамдинд өвдөг шороодож улам нэмэх чимэг авчээ. 1957 онд зургаа давж, долоогийн даваанд Ц.Бадамсэрээжид арслантай тунаж барилдаж гүйж оронгуут толгой дээрээ гарган явуут дундуу хаях гэтэл дагуулж ачих мэхэнд нь унаж өсөх нэмэх чимэг авчээ.
1955 онд спортын төрөл бүрийн зэрэгтэй тамирчдыг төрүүлэх зорилгоор БНМАУ-ын спортын нэгдсэн ангиллыг батлан мөрдөж ажиллуулахад С.Оргодол арслан Монгол Улсын хүндийн өргөлтийн анхны тамирчдын нэг байсан бөгөөд 1955 онд Хятад, Монголын тамирчдын уулзалт тэмцээний үеэр 189 кг-ын туйван өргөж нэгдүгээр байр эзэлж байсан хүч, авяас бүрдсэн тамирчин байлаа. Мөн хүндийн өргөлтийн тэмцээнд хотод ирээд үйлдвэр комбинатын улаан буланд болсон нэгэн барилдаанд дархан аварга Б.Түвдэндоржтой үлдэж түрүүлж байжээ.
С.Оргодол арслан бол Төв аймгаас төрсөн нэгэн үеийн хүчтэн бөгөөд тэрээр өндөр биш, өргөн зузаан цээжтэй, богино хүзүү, урт гартай, хүч тэнхээ ихтэй, барьцгүй гүйж, давхар хамах мэхийг гарамгай сайн эзэмшсэн бөх байлаа. С.Оргодол арслан сүүн цайлган сэтгэлтэй, даруу төлөв зантай, адуу мал, атар тал нутгаа гэсэн өгөөмөр сайхан эр Баянбараат, Зоргол хайрхан уулынхаа ар, өврөөр нутаглаж таван хүүхдийнхээ хамтаар аймаг, сумынхаа наадамд морь уяж айраг түрүү аван амьдарч байгаад 2002 онд насан өөд болжээ.
1957 оны наадам
Ангилал:Улсын арслан Ангилал:Баян-Өнжүүлийн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1927 онд төрсөн Ангилал:2002 онд өнгөрсөн
Микроны босс
«Микроны босс» — 2013 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн уран сайхны кино.
Агуулга
Хүний микронд нэг нь кондуктор, нэг нь жолооч хийж амь зогоодог хоёр найзад нэгэн ах нь өөрийн хуучин микрогоо урьдчилгаагүй лизингээр өгсөнөөр хоёр найз бөөн баяр болон өөрсдийн машинтайгаа шугаманд явах бөгөөд нэг өдөр баян айлын тансаг зэрэглэлийн машинтай залуутай муудалцан улмаар түүний үнэтэй машинийг нь шүргээд зугтана. Залуу тэр хоёрыг хайн олох бөгөөд тэр 3-ийн хооронд үл ойлголцол улам лавширсаар 2 найз 10 сая төгрөгний өрөнд орох бөгөөд цаашдаа яаж өрөө дарж хэрхэн сайн найзууд болж үйл явдал өрнөнө. .
Эх сурвалж
Ангилал:2013 оны кино Ангилал:21-р зууны монгол кино Ангилал:Уран сайхны кино Ангилал:Монгол кинонууд
Голланд сарнай
«Голланд сарнай» — 2013 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн уран сайхны кино.
Ангилал:2013 оны кино Ангилал:21-р зууны монгол кино Ангилал:Уран сайхны кино
Тоо
Тоо гэдэг нь аливаа зүйлийн тоо хэмжээг илэрхийлэхэд ашигладаг хийсвэр ухагдахуун юм.
Тоон систем
Тооны тухай ойлголт нь хүн төрөлхтний түүхийн турш өргөжиж ирсэн. Хамгийн энгийн тоо бол юмсыг тоолоход ашигладаг натурал тоо юм. Үүн дээр тэг болон сөрөг бүхэл тоог нэмбэл бүхэл тоонууд бий болно. Хуваах үйлдлийн үр дүнд рационал тоо үүсэх бөгөөд ингэснээр арифметикийн 4 үйлдлийг чөлөөтэй гүйцэтгэж болохуйц систем бүрэлдэнэ. Рационал тоонуудыг тасралтгүй шулуун дээр байрлуулахад гарах хоосон зайнуудыг иррационал тоогоор дүүргэснээр бодит тооны тухай ухагдахуун болж өргөжинө. Эцэст нь алгебрт хэрэглэгддэг хуурмаг тоонуудыг нэмбэл комплекс тооны систем бүрдэх болно.
Өргөтгөл
Ерөнхийдөө тоог бодит тоон олонлог (зарим тохиолдолд комплекс тоон олонлог)-оор төлөөлүүлэн ойлгодог. Гэхдээ үүнээс ялгаатай систем ч оршин байна. Жишээ нь, юмсын тоо ширхгийг заах натурал тоог өргөтгөж, олонлогийн элементүүдийн хэмжээ буюу чадлыг заах кардинал тоо гэсэн ухагдахуун байдаг. Мөн хязгааргүй бага, хязгааргүй их гэсэн ухагдахуунуудыг тооны системд нэмж ашиглах тохиолдол бий.
Үйлдэл
Тоотой холбоотой чухал зүйл бол нэмэх, хасах, үржүүлэх, хуваах үйлдлүүд юм. Энэ тухай дэлгэрэнгүйг "Арифметикийн дөрвөн үйлдэл" өгүүллээс үзнэ үү.
Янз бүрийн үйлдлүүдтэй холбоотой асуудлуудыг математикийн нэг салбар болох алгебрт бүлэг, цагираг, бие гэх мэт хэлбэрээр ерөнхийлөн судалдаг.
Тоог тэмдэглэх арга
Нэг ижил тоог олон янзын аргаар тэмдэглэж, илэрхийлэх боломжтой байдаг. Жишээ нь, аравтын тооллын системд 1 = 0.999... гэж тэмдэглэх боломжтой.
Тоог яаж дүрслэх нь түүхийн туршид тухайн улс үндэстнээсээ хамаарч ялгаатай байж ирсэн. Өдгөө дэлхий даяар араб тоог стандарт болгон хэрэглэдэг. Гэхдээ он тоололтой холбоотой тоог ром тоогоор дүрслэх нь бий. Монголд ч өөрийн гэсэн тоог дүрслэх уламжлалт тэмдэглэгээ оршино. Үүнээс гадна Зүүн Азийн орнуудад дэлгэрсэн ханз үсгэнд өөрийн гэсэн аргаар тоог тэмдэглэдэг.
Мөн үзэх
Ангилал:Математик
Уламбаярын Мижиддорж
Уламбаярын Мижиддорж (1933 онд төрсөн) нь Архангай аймгийн Хашаат сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын арслан юм. Тэрээр арслангууд дундаас Үндэсний Их Баяр Наадамд хамгийн олон удаа буюу 17 удаа шөвгөрсөн амжилт үзүүлжээ.
Амжилт
Ангилал:Улсын арслан Ангилал:Хашаатын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1933 онд төрсөн
Теорем
Теорем (Theorem) нь логик ба математикт батлагдсан үнэн өгүүлбэрийг хэлнэ.
Математикт онолыг тайлбарлахад зориулж теоремыг лемма (Lemma) гэх мэтээр нэрлэх нь бий.
Ерөнхий тохиолдолд теорем нь нэг буюу хэд хэдэн нөхцөл өгч, уг нөхцлүүд хангагддаг байх үед биелэх дүгнэлтийг томъёолон заах гэсэн бүтэцтэй байдаг. Жишээ нь, Алгебрийн үндсэн теоремыг авч үзвэл,
Ямар нэгэн нөхцөл бүрдсэн үед гарах дүгнэлтийг томъёолж, түүнийгээ батлах нь математикийн шинжлэх ухааны судалгааны үндсэн арга юм.
Аравт (кино)
«Аравт» (, Aravt) — 2012 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн уран сайхны кино.
Зүүлт, тайлбар
Ангилал:2012 оны кино Ангилал:21-р зууны монгол кино Ангилал:Уран сайхны кино
Олимпын уран гулгалтын тэмцээн
Уран гулгалтын спорт Олимпын наадмын хөтөлбөрт 1908 оны зуны олимпоос эхлэн багтаж буй. 1908, 1920 онуудад уран гулгалтын тэмцээн нь зуны олимпын наадмын хүрээнд явагдаж байсан бол 1924 оноос өвлийн олимп зохиогдож эхлэхэд бүрэн эрхт гишүүн нь болжээ.
Шарталт
«Шарталт» — 2013 онд Монгол улсад монгол хэлээр бүтсэн уран сайхны кино.
Олимпын уран гулгалтын тэмцээн
Сонгон шалгаруулалт
Олон Улсын Олимпын Хорооноос олимпын наадмын уран гулгалтын тэмцээнд оролцох тамирчдын тоог тогтоож өгсөн байдаг. Эрэгтэй, эмэгтэй ганцаарчилсан төрөлд тус бүр 30 оролцогч, мөсний бүжгийн төрөлд 24 хос, хос гулгалтын төрөлд 20 хос оролцдог.
Шарталт
Ангилал:2013 оны кино Ангилал:21-р зууны монгол кино Ангилал:Уран сайхны кино
Олимпын уран гулгалтын тэмцээн
Сонгон шалгаруулалт
Олон Улсын Уран Гулгалтын Холбооны гишүүн орнуудад эрх олгогдох бөгөөд аль тамирчнаа оролцуулахаа тухайн орны үндэсний холбоо нь шийдвэрлэнэ. Нийт эрхийн 80%-г (24 эрэгтэй/эмэгтэй, 19 мөсний бүжиг, 16 хос) олимпын өмнөх жилийн Дэлхийн АШТ-ий амжилтад үндэслэн олгоно. Нэг төрөлд нэг улсаас хамгийн ихдээ 3 тамирин/хос оролцох эрхтэй. Улс орнууд тамирчдынхаа эзэлсэн байраас шалтгаалж хоёр буюу гурван эрх авдаг. Тухайн орны тамирчдын эзэлсэн байрын нийлбэрээр оноо олгогддог (3 тамирчин оролцсон бол сайн оролцсон 2 тамирчны амжилтаар). Тухайн орноос 1 л тамирчин/хос тэмцээнд оролцсон бол тэр нь улстаа 2 эрх авчрахын тулд эхний аравт, 3 эрх авчрахын тулд эхний 2-т орсон байх шаардлагатай. Харин 2 тамирчин/хос оролцсон бол тэдний эзэлсэн байрын нийлбэр 13-аас их биш бол 3 эрх, 28-аас их биш бол 2 эрх улстаа авчирна. Тэгээд уг болзлыг хангаж чадаагүй улсуудад үлдсэн эрхүүд нэг нэгээр олгогддог.
Дэлхийн АШТ-ээс эрх авч чадаагүй улсуудад хоёр дахь боломж болгож, олимпийн наадмын өмнөх намар нь олон улсын тэмцээн зохиогдоно. Хэрэв олимпийн наадмыг зохион байгуулагч орон эрх авч чадаагүй ч автоматаар 1 эрх олгогддог тул намрын тэмцээнээс эрэгтэй, эмэгтэй 5 буюу 6, мөсний бүжиг 4 буюу 5, хос 3 буюу 4 эрх олгогддог байна.
Олимпын наадамд оролцохын тулд өмнөх жилийн нь 7 сарын 1 гэхэд 15 нас хүрсэн, төлөөлөн оролцох улсынхаа иргэн байх шаардлагатай.
Ганболдын Базарсад
Мооконами Сакаэ (, 1984 оны 4 сарын 5 - ) нь Монгол улсын Улаанбаатар хотод төрсөн мэргэжлийн сүмоч юм. Жинхэнэ нэр нь Ганболдын Базарсад. 2009 оны 7 сараас дээд зиндаа макүүчид дэвшин барилдаж байгаад 2011 онд зодог тайлжээ.
Амжилт
<td style="background-color:#CCC">Тэмцээн болоогүй
Атомик Киттн
Атомик Киттн (Atomic Kitten) нь Английн Ливерпуль хотоос гаралтай, 1999 онд байгуулагдсан охидын хамтлаг юм.
Ганболдын Базарсад
Гадаад холбоос
Ангилал:1984 онд төрсөн Ангилал:Монголын сүмоч
Атомик Киттн
Атомик Киттн нь Нэгдсэн Вант Улсын хит парадыг тэргүүлсэн 3 синглтэй: Whole Again, охидын хамтлагийн бүх цаг үеийн 4 дэх шилдэг борлуулалттай дуу; Eternal flame, анх Банглс хамтлаг дуулсан; The Tide Is High, өмнө нь Парагонс, Блонди хамтлагууд дуулсан.
Мөн тэдний Right Now, Feels So Good хэмээх 2 цомог нь Нэгдсэн Вант Улсын жагсаалтыг тэргүүлж байв.
Тэдний дуунууд дэлхий даяар 10 сая илүү хувь борлогдсоноос. 6.2 сая нь сингл, 3.8 сая нь цомог юм.
Эшлэл
Ангилал:Их Британийн хамтлаг Ангилал:Поп хамтлаг Ангилал:Охидын хамтлаг
Котуй гол
Котуй гол (Коту́й) нь Оросын Холбооны Улсын Красноярскийн хязгаараар урсдаг гол юм. Хета голтой нийлж Хатанга голыг үүсгэнэ.
9 сарын сүүлч, 10 сарын эхээр хөлдөж, 5 сарын сүүлч, 6 сарын эхээр гэсдэг.
1Котуй гол Ангилал:Азийн гол мөрөн Ангилал:Красноярскийн хязгаарын гол мөрөн
Мол
Мол гэдэг нь молекул гэх үгийн богино бичилт.
Жишээ:
Усны нэг мол-д гурван атом бий.
Ангилал:Монгол үг хэллэг
Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин
Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин (1971 оны 3 сарын 20-нд Төв аймагт төрсөн) нь Монгол Улсын улс төрч, Хууль зүйн сайд. 2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд анх Баянгол дүүргээс нэр дэвшин өрсөлдөж ялалт байгуулсан тэрээр 2012 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд Ардчилсан Намын жагсаалтын 3-рт бичигдэн, УИХ-ын гишүүнээр сонгогджээ.
1989 онд Зуунмод хотын арван жилийн 2-р дунд сургууль 1998 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль Зүйн Сургуулийг дүүргэсэн.
1998 оноос сургуульдаа багшилж байгаад "Нээлттэй академи" ТББ-ын тэргүүн, Монголын либертари сангийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Ардчилсан Намын нарийн бичгийн дарга, Нээлттэй нийгэм форумын удирдах зөвлөлийн гишүүн зэрэг ажил эрхэлж байв.
Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн Ангилал:Монголын хуульч Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч Ангилал:Зуунмодын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1971 онд төрсөн
1986-1987 оны НБА-гийн улирал
1986-1987 оны НБА-гийн улирал — Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны 41 дэх улирал юм.
Холбоос
#1986/87 НБА
Шинэ Барга зүүн хошуу
thumb|215px|Хөлөнбуйр дахь байршил Шинэ Барга зүүн хошуу (新巴尔虎左旗 Xīnbā'ěrhǔ Zuǒ Qí) - Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын дотор Өвөр Монголын ӨЗО-ы аймгийн түвшний Хөлөнбуйр хотод харьяалагддаг хошуу.
Нутаг дэвсгэр - 22,000 км², 2000 оны тооллогоорх хүн амын тоо - 41,647. Хүн амын 72% нь Монгол үндэстэн байдаг. Хөлөнбуйрын малжих дөрвөн хошууны нэг гэдэг. Хошууны нутаг цаашилвал Амгалан, Цагаан гэх 2 балгас, Жавхлант, Өвөрбулаг, Шинэбулаг гэх 3 суманд хуваагдана. Хошууны захиргааны газар Амгалан балгасанд байрладаг.
Зүүлт
Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог Ангилал:Өвөр Монголын суурин Ангилал:Хөлөнбуйр
Дэвид Рудиша
Дэвид Лекута Рудиша (David Lekuta Rudisha, 1988 оны арванхоёрдугаар сарын 17-нд төрсөн) нь Кенийн дундын зайн гүйгч юм. Рудиша нь 800 метрийн зайд дэлхийн дээд амжилтыг Лондоны олимпын шигшээ уралдаанд үзүүлсэн 1.40,91 минутын амжилтаар эзэмшдэг. Түүний эцэг эх хоёул хөнгөн атлетикч бөгөөд эцэг Дэниэль Рудиша 1968 оны Мехикогийн олимпын наадамд 4 x 400 м буухиа төрөлд мөнгөн медаль авч байсан улсынхаа нэртэй тамирчин байв.
Амазон мөрөн
Амазон мөрөн (Rio Amazonas, Río Amazonas) нь Өмнөд Америкт орших, урсацын хэмжээгээрээ дэлхийн хамгийн том мөрөн юм.
Индианчууд Амазоныг "Паран-Тинг" гэж нэрлэдэг нь Голуудын хатан хаан гэсэн утгатай ажээ. Үнэхээр энэ мөрөн бүх талаар нь аваад үзсэн манай гаригийн хамгийн аугаа их мөрөн билээ.
Газар зүй
Манай гаригийн голуудын далай тэнгист аваачиж юүлдэг бүх усны дөрөвний нэгийг Амазон мөрөн ганцаараа бүрдүүлдэг. Түүний талбайн хэмжээ 7 сая гаруй хавтгай дөрвөлжин км байдаг нь Австралийн эх газрыг бүхэлд нь буюу АНУ мэтийн улсыг багтаахаар ажээ. Адаг орчмоороо Амазон мөрний өргөн нь 200 гаруй км бөгөөд гүн нь 100 м хүрдэг. Перугийн Икитом хотын хавьцаа адгаасаа 3500 км зайтай хэсэгт голын гүн нь 20 м илүүтэй байдаг болохоор тэнгисийн хөлгүүд ч хүрч очдог.
Амазон мөрөн экваторын дагуу урсдаг болохоор халуун орны усархаг бороо хойд тал бөмбөрцөгт /3-9-р сард/ нэг бол зүүн эрэг дээр, эсвэл өмнөд тал бөмбөрцөгт /10-4-р сард/ баруун эрэг дээр ихээр орж усаар байнга тэтгэж байдаг болохоор энэ мөрөн тийм их устай байдаг.
Амазон мөрний эх хаана байдгийг саяхныг хүртэл нарийн мэддэггүй байжээ. Түүнд цутгадаг хоёр гол цутгалангийн нэг болох Укаяли мөрөнтэйгөө нийлээд 6565 км газар урсдаг болохоор зуу гаруй км илүү урттай Нил мөрний дараа хоёрдугаарт орж голуудын хатан хаан болж байгаа юм. Гэвч 1995 онд зохион байгуулагдсан олон улсын судалгааны багийнхан Укаяли голоор өгсөн эхэнд нь хүрч уг гол нь Апуримак болон Урубамби хэмээх хоёр гол нийлснээс үүссэнийг мэджээ. Судлаачид Апуримак голын эхэнд хүрснээр Апуримак-Укаяли-Амазон гэсэн аварга том усан сүлжээний урт нь 7025 км гэж тодорхойлжээ. Тийм болохоор манай гаригийн хамгийн урт мөрөн болж байгаа юм. Гэтэл Нил болон түүнд цутгадаг Цагаан Нил, Альберт Нил, Викториа Нил, Виктория болон Кагера нууруудын урт нийлээд бараг гурван зуун километрээр богино ажээ.
Амазон мөрөн 500 гаруй цутгалантай. Тэдгээрээс 17 нь 1800-3500 км-ийн урттай байдаг. Амазон мөрний адаг нь тэнгисийн 400 км хэсгийн усыг цэнгэг болгодог.
Амазон мөрний адагт байдаг Маражо арал нь дэлхий дээрх хамгийн том гол дээрх арал юм. Арлын талбай нь 48 мянган хавтгай дөрвөлжин км буюу Швейцар болон Нидерландын нутгуудаас том ба арал тэр аяараа Болгарын газар нутгийн хэмжээнээс илүү хэмжээтэй байдаг.
Укаяли болон Мараньон голууд нийлсний дараачаас Амазон нэртэй болдог. Энэ хоёр цутгалан хоёул Андын нуруунаас эх аван урссаар понго хэмээх хадархаг хавцлыг туулан тэгш талд хүрдэг. Тэрхүү нарийхан хавцлын ёроолоор нарийхан жим гарах ч зайгүй бөгөөд зарим газартаа хориод метр үргэлжлэх оргилсон. хөөсөрсөн догшин ширүүн урсгал л байдаг. Ялангуяа Мараньон их догшин зантай. Тэрээр уулаас буух замдаа 27 понго хавцал дундуур өнгөрдөг. Тэдгээрээс хамгийн сүүлчийн буюу хамгийн догшин ширүүн хавцлыг Понго де Мансериче буюу "Тотинуудын хаалга" гэдэг ажээ. Хамгийн сүүлчийн хавцлыг өнгөрөөд Амазоны уудам талд гарч хөлөг онгоц явах боломжтой болдог ажээ.
Амазоны нам доор газар буюу Амазониа нь манай дэлхий дээрх хамгийн аугаа уудам газруудын нэг юм. Энэ бол намаг, ширэнгэ ойн эзэнт улс бөгөөд гол мөрд нь цорын ганц зам харилцаа болдог. Иймэрхүү усан замууд хэтэрхий хангалттай байдаг. Учир нь Амазон мөрөн бүтэн 8 мянган км-ийн турш хөлөг онгоц явах боломжтой болохоор тэр билээ. Усны түвшин хориод метрээр нэмэгддэг үерийн үед эрэг орчмын намхан газрууд 80-100 км хүртэл усанд автдаг. Харин жирийн үедээ Амазон мөрөн их олон арлууд бүхий салаанууд болон салбарладаг учир тийм ч аварга том мөрөн гэж харагддаггүй. Мөрөн дээр хөвөгч арлууд байдаг ба тэдгээр нь урсгалын дагуу алгуурхан хөвж явдаг. Эдгээр хөвөгч арлууд нь хоорондоо орооцолдон барьцалдсан ургамлуудын үндэс мөчрүүд, моддоос тогтох ба улмаар шинээр ургамал ургаж арал маягтай болсон байдаг.
Амазон мөрний налуу нь тийм ч их биш учраас цутгадаг хэсгээсээ 1000 километрийн хол газарт ч далайн түрлэгийн нөлөө мэдрэгддэг. Амазоны түрлэгийн онцлог гэвэл түүний ширүүн урсгал нь далайн түрлэгтэй мөргөлдөөд их өндөр давалгаа үүсгэн хөөсөрч голын урсгал сөрөн асар их дуу шуугиантай түрлэг болон өгсөхдөө замдаа тааралдсан бүхнийг хуу хаман оддог. Энэ үед амжиж хажуугийн зогсоол буудалдаа орж амжаагүй хөлгүүдийг 6 метрийн өндөртэй хүүгсэн их давалгаа хөмрүүлэн живүүлж орхидог. Ямар нэгэн аймшигт араатан мангас мэт санагддаг эрэг дээрх бүхнийг сүйтгэн хоосруулж үерт автуулдаг энэхүү гэнэтийн учир битүүлэг аймшгийг индианчууд эрт дээр үеэс мэдэрч тэрхүү догшин ширүүн давалгааг "Хүрхэрсэн их усан" гэж нэрлэдэг байжээ.
Түүх
Андын нуруунаас эхлээд далай хүртэл Амазон мөрнөөр анх аялсан хүн бол 1842 онд ийнхүү аялсан Испанийн Франсиско Орельян билээ. Түүний багийнхан 8 сарын дотор бараг 6000 км зам туулжээ. Ямар ч газрын зураггүй, тэндхийн гол мөрний талаар онцын мэдлэггүйн дээр нутгийн омгийнхны хэл яриаг мэддэггүй испаничууд эх газрыг бараг хөндлөн туулсан энэ аялал ямаршуухан хэцүү байсныг одоо төсөөлөхөд бэрх. Хоол хүнсний нөөц багатай, өөрсдийн хийсэн багахан хэврэг онгоцоор аялах явцдаа тэд матрууд, анаконда хэмээх могойнууд, пиранууд, голын аварга загаснууд гээд Амазоны "гайхамшгуудтай" учирч ёстой арьс махаараа мэдэрч явжээ.
Аяллынхаа явцад дайнч түрэмгий индианчуудтай тулалдах удаа нэг биш тохиолдож байсан гэдэг. Тромбетас хэмээх голын адаг орчимд их ширүүн тулаан болсон түүхтэй. Испаничуудыг бүхнээс илүү гайхашруулсан зүйл гэвэл дайчдын эхний эгнээнд нум сумаар зэвсэглэсэн өндөр нуруутай, хагас нүцгэн эмэгтэйчүүд тулалдаж байсан явдал ажээ. Тэдний омгийн бусад дайчдаасаа илүү аймшиггүй эр зоригтой тулалдаж байжээ. Тэдгээр эрэлхэг эмэгтэйчүүд Амазоны эртний домогт өгүүлдэг ялагдал гэдгийг мэддэггүй эмэгтэй дайчдын явдлыг санагдуулж байжээ. Тийм болоод Орельян уг мөрнийг Амазон мөрөн хэмээн нэрлэсэн байна.
Тэр цагаас хойш судалгаа шинжилгээний олон олон ангиуд энэхүү аугаа их мөрөнд очиж байсныг дурдвал Францын Кондамин, Германы Хумбольдт, Английн Бейтс болон Оросын аялагч Лангсдорф нар бөгөөд XҮIII зууны эцэс, XIX зууны эхээр Амазоны шугуйд нэвтэрч чадаад голуудын хатан хааны болон түүний хавийн чийглэг ойн амьд ертөнцийг шинжлэх ухаанд нээж өгсөн байна.
Ургамал
Амазоны олон тооны салаа татуургын амгалан тайван булан тохойнуудад манай гариг дээрх хамгийн том удвал цэцэг болох Виктория Ригагийн метр хагас хэмжээтэй том навчис ганхан байдаг. Дээд ирмэгүүд нь хумигдсан дугуй хэлбэр нь ямар нэгэн этгээд ногоон хайруулын таваг мэт харагддаг. Түүний аварга том навчин дээр 12-14 настай хүүхэд үлгэрт гардаг хуруун чинээ хүүхдийн адил тайван сууж болдог.
Амазоны чийглэг халуун ой нь манай гариг дээрх ойнуудаас хамгийн олон төрөл зүйлийн ургамалтай нь билээ. Эндхийн 10 хавтгай дөрвөлжин км газарт 1500 гаруй зүйлийн цэцэгс, 750 зүйлийн модод, зуу гаруй зүйлийн сүүн тэжээлтнүүд, 400 гаруй зүйлийн жигүүртэн шувууд, олон тооны могой, хоёр нутагтан, шавьжнуудыг олж болно. Тэдгээрийн нилээд нь одоог хүртэл танигдаж мэдэгдээгүй, судлагдаж тодорхойлогдоогүй байна. Энэхүү чийглэг халуун ойн хамгийн том мод гэхэд л 90 м өндөртэй, 12 м бүдүүн голчтой ажээ. Тэдгээрийн нэрс нь хүртэл бертолеция, маморана, цинамон, цедрелла, бабасу, ротанг, гевея гээд хөгжим мэт уянгалаг сонсогддог. Эдгээрээс олонхи нь ихээхэн үнэ цэнэтэй ургамлууд ажээ. Их өндөр ургадаг бертолеция гэхэд л амтат самруудаараа алдартай бөгөөд ганцхан үүрэнд л хэдэн кг жин татах хориод самар байдаг. Тэдгээрийг зөвхөн салхигүй үед түүдэг ба салхитай үед тасран унасан самар болгоомжгүй хүнийг цохиж алах магадлалтай. Сүүний модны ихээхэн амтлаг тэжээллэг шүүс нь сүүг санагдуулах ба шоколадны модны үр жимснээс какао гаргаж авдаг. Палайи хэмээх амтат гуаны мод болон манай дэлхий дээрх каучукны гол түүхий эд болох гевея моддын талаар бүгд л дуулсан байх. Халуун орны ойн ганц эрлэг болсон хумхаа өвчнийг эмчлэхэд холтсыг нь ашигладаг хинын мод ч энд байдаг.
Пау-бразил гэж Өмнөд Америкийн хамгийн том улсын нэрээр нэрлэсэн улаан мод гэх мэтийн гайхалтай сайхан өнгөтэй модод их бий. Харин бальса хэмээх мод манай гариг дээрх хамгийн зөөлөн мод ажээ. Үйснээс ч зөөлөн байдаг гэдэг. Эртний индианчууд жангады хэмээх аварга том салыг энэхүү бальсагаар хийгээд Амазон, Риу-Негру, Мадейра болон бусад томоохон гол мөрдөөр аялдаг байжээ. Уртаараа 100 метр, өргөнөөрөө 20 м хүрдэг тийм том сал хийдэг болохоор заримдаа багахан тосгоныхон бүгдээрээ багтдаг байжээ.
Казахстан
Казахстан эсвэл Казах Улс (Қазақстан, Казахстан; 1991 оноос хойш Бүгд Найрамдах Казахстан Улс) — Дундад Ази болон Дорнод Европыг дамнан оршдог бүрэн эрхт улс. Хойд талаараа Орос, зүүн урд талаараа Хятад, урд талаараа Киргиз, Узбекистан, Туркменистантай хиллэж, баруун талдаа Каспийн тэнгист эрэгтэй далайд гарцгүй орон. Нийслэл нь —Астана.
Алтайн нуруунаас Ижил мөрөн, Баруун Сибирийн тэгш талаас Кызылкум, Тэнгэр уул хүрсэн 2 сая 725 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай дэлхийн 9-р том, далайд гарцгүй хамгийн том орон болно. 2019 онд тооцсоноор нийт хүн ам – 18 сая 400 мянга Үүнээс 69,7 хувь нь казах үндэстэн. Мөн орос, узбек, украин, уйгур, татар, герман, солонгос зэрэг 130 нэрийн ард түмэн амьдардаг. 70 илүү хувь нь ислам (суннит), 25 хувь нь христийн буюу үнэн алдартны шашин шүтлэгтэй.
Амазон мөрөн
Амьтан
Эндхийн голуудад 2000 гаруй зүйлийн загас байдаг нь манай дэлхийн цэнгэг усны загаснуудын гуравны нэг хэсэг нь юм. Гэтэл Европын бүх голуудад ердөө 300-хан зүйлийн загас амьдардаг. Амазоны өвөрмөц загаснуудын дотор аварга том, таван метрийн урттай пирарку буюу арапайма, 200 кг хүрдэг жинтэй, 300 вольтын хүчтэй гүйдэл гарган хүнийг тогонд цохиулан унагадаг, хоёр метр урттай цэнэгт могой загас, сүүлэндээ үхэлд хүргэх аюултай хатгуур бүхий загаснууд, голын аймшигт аварга загаснууд, нутгийн хүмүүсийн зүрхийг чичрүүлдэг аварга том шүдэт пиранууд гээд олон төрлийг нэрлэж болно. Энэхүү махчны түрэмгий догшныг хэлэхийн аргагүй. Завин дээрээсээ зэрлэг гахай ч юм уу тапир буудсан анчин тэдэн дээр явж очихын хооронд дээрх махчин загасны сүрэг олзыг нь булаан идээд зөвхөн хэлхээтэй яснууд нь үлддэг. Тууж явсан сүргээ голоор гаргахын тулд малчин урьдаар нэг үхэр шархдуулаад гармаас доогуурхан түрүүлж голд хаяж махчин загаснуудад өгөөш болгоод бусад сүргээ гаргасан тохиолдол ч байдаг. Хэрвээ тэдгээр загаснууд дэгээнд орлоо гэхэд сахлын хутга шиг хурц шүдээрээ загасчны гарыг хазах гэж улайран тийчилж байдаг.
Казахстан
Урьд цагт Казахстаныг Скиф, Түрэг, Монгол угсаатан эзэрхэж явсан. Казахын Хант Улс 15-р зуунд үүсч 18-р зуунд Оросын ивээлд орж сүүлд ЗХУ-ын мэдэлд киргизийн автономит БНУ гэж буюу ЗСБНОросУ-ын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад 1936 оны 12 дугаар сарын 5-нд уугуул нэрээрээ шинэчлэн зохион байгуулагдаж ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн дотор «Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казах Улс» болон өнөөгийн хил хязгаарын ерөнхий дүр зураг тогтжээ. 1991 онд ЗХУ нуран задарч БНКазУ 1991 оны 12 дугаар сарын 16-нд тусгаар тогтнолоо зарлаж 1992 оны 3 дугаар сарын 2-нд НҮБ-ын 168 дахь бүрэн эрхт гишүүн болжээ. Түрэг төрлийн бөгөөд үндсэн ард түмний казах хэл болон хуучин байсан орос гэсэн хоёр хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг.
Амазон мөрөн
Амьтан
Амазоны усанд тэнгисийн үнээний нэг төрөл болох ламантинууд, голын далайн гахайнууд, хар кайманууд хэмээх таван метрийн урттай матрууд байдаг. Эдгээр нь ихээхэн аюултай учраас "гурван жижиг пиран загаснаас нэг том матар дээр" гэж индианчууд ярилцдаг байжээ.
Казахстан
Нэр
Тус улсыг казах үндэстний улс болохоор «Казах улс» гэнэ. Монгол оноосон нэр нь «Казах». Мөн -стан (улс, орон гэсэн утгатай) дагавар залгагдаж орос нэрээс «Казахстан», казах хэлнийхээс «Казакстан» (Қазақстан) гэж бичих нь бий. Энд к үсэг нь къ гэж хатуу дуудлагаар дуудагдана.
Амазон мөрөн
Амьтан
Гэвч Амазоны усанд амьдардаг хамгийн алдартай амьтан бол анаконда хэмээх аварга усны могой билээ. Бүдүүнээрээ хоёр тэвэр, уртаараа 12 м хүрэх аварга анаконда тааралддаг. Гэвч 15-18 метр урт могойтой тааралдсан хэмээн анчид ярьцгаадаг. Зургаан давхар байшингийн оройгоос унжуулвал газарт шүргэх тийм том "амьд яндан" байна гэж төсөөлөхөд бэрх. Хашир индиан анчид анаконда могой байгаа газраас холуур тойрдог байжээ. 200 гаруй кг жин татах тэрхүү аварга могойтой тэмцэлдэх амьтан Бразилын халуун орны ойд ганц ч үгүй. Гол гаталж явсан ягуар анакондагийн хоол болсон удаа ч байдаг.
Казахстан
Нэр
Түрэг—монгол хэлний авиа, үсэг сэлгэцээр түрэг үгийн К (Қ) нь монгол бичигт Х/Г болдог. Жишээ нь: қазақ (казах, казак) — казах, қара — хар, аймақ — аймаг.
Амазон мөрөн
Амьтан
Сельва буюу Бразилын чийглэг халуун ойн амьтад гэвэл ургамлуудаасаа дутахгүй олон зүйл байдаг. Тухайлбал Амазоны хамгийн том араатан болох үргэмтгий, болгоомжтой тапир, капибара хэмээх аварга том усны гахай байдаг нь мэрэгчдийнхээ дотор дэлхийн аваргад тооцогдоно.
Казахстан
Нэр
Мөн үгийг казак (казак, козак) гэсэн славян гаралтай цэрэг ардын нэртэй андуурч болохгүй.
Амазон мөрөн
Амьтан
Оцелот хэмээх амьтан ягуар шиг догшин биш ч гэсэн бас л их аюултай. 1.5 м урттай энэ том муур хоёр метр шахам анаконда могой руу дайрахаасаа хулчийдаггүй. Харин арван хоёрдугаар сард оцелотууд шөнийн цагаар хуримын концертоо тоглож эхэлдэг нь манайхны нуурнуудын гуравдугаар сарынхтай адил ажээ.
Өвөр Байгалын хязгаар
Өвөр Байгалын хязгаар нь Агын буриад тойрог, Чита мужийг нэгтгэн 2008 онд байгуулсан хязгаар юм.
Казахстан
Газар зүй
thumb|left|Физик газрын зураг thumb|left|2006 оны 4-р сар. Эгц дээрээс thumb|left|Казахын хээр тал thumb|right|Балхаш нуурын сав газар Казах орон 2,724,900 км² нутаг дэвсгэртэй. Алжирын урд буюу дэлхийн 9-р байрын том, Монголоос том буюу далайд гарцгүй хамгийн том орон юм.
Амазон мөрөн
Амьтан
Хамгийн анзаарагддаггүй, хөдөлгөөн багатай араатан бол мэдээж ленивец буюу монголчилбол залхуу хэмээх амьтан юм. Тэрээр амьдралынхаа туршид модноос зүүгдэн хавийнхаа навчийг шимэн амьдрах ба байрнаасаа хөдлөхгүйгээр толгойгоо 180 хэм, 270 хэм ч эргүүлж чаддаг. Энэхүү залхуу амьтан найман секундэд нэг удаа амьсгалдаг. Хэрвээ газарт бууж чадвал нэг минутанд 20 см хурдтай хөдөлнө. "Гэмгүй царайлсан сувдаг амьтан" хэмээн бразилчуудын хошигнон нэрлэсэн энэ амьтан ягуар, оцелот, усны могой болон гарпии хэмээх бүргэдийн дуртай хоол болдог. Түүний үсэнд замаг наалдан ногоон өнгөтэй болгодог нь заримдаа амийг нь авардаг. Тийм ногоон өнгөтэй болсон хөдөлгөөнгүй үедээ модны мөчир дээрээс ялгарч харагддагүй ажээ. Шөнийн харанхуйд мөчир доогуур цус сорогч сарьсан багваахайнууд чимээгүйхэн нисэн өнгөрнө. Тэдний жижигхэн шүднүүд маш хурц учраас унтаж байгаа хүн нойрон дундаа хазуулснаа мэддэггүй харин өглөө босоод дэр нь цусанд будагдсан хүзүүн дээр нь жижигхэн шарх үүссэн болохыг мэддэг.
Өвөр Байгалын хязгаар
Эш холбоос
Ангилал:Оросын холбооны муж  Ангилал:Оросын хязгаар
Казахстан
Байрлал
Уралын нуруу, Эмбе голоор таслагдаж, үндсэн бие нь Ази, бага хэсэг нь Европ тивд хамаардаг. Хойд өргөргийн 40° — 56°, зүүн уртрагийн 46° — 88° дотор багтана.
Умардаас нар зөв тойруулвал Орос (хилийн урт 6846 км), Хятад (1533), Киргиз (1051 км), Узбекистан (2203 км), Туркменистан (379 км) гэсэн таван оронтой 12012 километр зурвасаар хиллэж, 1,894 км газар Каспийн тэнгист захалдаг.
Амазон мөрөн
Амьтан
Шувуудын хэдэн зуун төрөл зүйлээс бидний мэдэх зөгийн чинээ өчүүхэн жижиг биетэй колибр шувуу болон уртаараа нэг метр хүрэх аварга том ара тоть мэтийн шувууд байдаг. Эдгээрийн хурц тод өнгийн далавч болон мөн их олон тооны эрвээхэйнүүд нийлээд ойн нэгэн хэвийн ногоон өнгийг өвөрмөц маягаар амьдруулж өгдөг. Моддын дээгүүр хамгийн аймшигтай жигүүртэн болох гарпия хэмээх дэлт бүргэд байдаг нь сармагчин барьж иддэг ажээ. Асар хүчирхэг булчингууд болон таван сантиметр урт хумснууд нь гарпия бүргэдийг ленивецүүд болон жижиг сармагчингуудын ганц эрлэг болгодог.
Лувсандоржийн Рэнчин
Лувсандоржийн Рэнчин (1943 - 2007 оны 2 сарын 3) нь Монгол Улсын гавъяат хуульч, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн байв.
Казахстан
Газрын тогтоц
Нутгийн 36% цөл, 18% говь, 35% тал гэдэг.
Амазон мөрөн
Амьтан
Гэвч эндхийн чийглэг халуун ойн оршин суугчдын хувьд хамгийн аймшигтай амьтан бол дээрх догшин араатнууд ч биш, хортой аалз, могойнууд ч биш харин сакасайя хэмээх жижигхэн шоргоолжнууд билээ. Тэд газар доорх асар том эзэнт улсад амьдардаг ба тэндээсээ үе үе бөөн бөөн сүргээрээ гарч үхэл тээсэн аймшигт урсгал болон ойг чиглэж замдаа тааралдсан бүхнийг устгадаг. Араатан амьтад, жигүүртэн шувууд, могой, мэлхийнүүд бүгдээрээ тэрхүү хэдэн сая цэрэгтэй өршөөлгүй армиас айдаг ба ягуар, анакондагийн аль аль нь өршөөгдөнө гэж үгүй. Амьтан судлаачдын хуаран тийм шоргоолжнуудын замд таарсан тохиолдол байдаг. Хүмүүс зугтан аврагдаж чадсан боловч торонд хашаатай үлдсэн тапир амьдаараа тэдгээр шоргоолжнуудын хоол болж зөвхөн хэлхээтэй яснууд л үлдсэн ажээ.
Лувсандоржийн Рэнчин
Тэрээр 1943 онд Завхан аймгийн Цагаанхайрхан суманд төрсөн. 1966 онд Эрхүүгийн Их Сургууль дүүргэжээ.
Амазон мөрөн
Амьтан
Гэвч Амазоныг зөвхөн аймшгийн орон гэж үзэх хэрэггүй. Амазоны сав газар бол манай гариг дээрх халуун орны чийглэг ойн томоохон нөөц бөгөөд агаар мандлыг хүчилтөрөгчөөр хангаж байдаг гол нийлүүлэгч билээ. Тийм болоод ч түүнийг "манай дэлхийн ногоон уушиг" гэж нэрлэдэг. Харин түүний амьтан ургамлын аймгуудын баялаг бүхэн нь бидэнд байгалиас заяасан асар үнэ цэнэтэй эрдэнэс билээ. Хүмүүс ой модыг нь огтлон зам тавьж, араатан жигүүртнийг нь устган сельва руу улам ихээр довтолсоор байгаа тул цаг тутамд чийглэг ногоон хучлагынхаа дөрвөн хавтгай дөрвөлжин километр хэсгийг алдаж байна. Хэрвээ ийм байдлаараа үргэлжилвэл Конгын ширэнгэ шугуй харсаар байтал устаж үгүй болсны адилаар Амазоны ой 21 -р зуунд бүр мөсөн үгүй болох юм.
Казахстан
Газрын тогтоц
Нутгийн төв хэсэгт казахуудын Сары-Арка («шар нуруу») гэж нэрийддэг өндөрлөг, түүнээс хойшлоход намссаар Ишим гол, Сибирийн тэгш тал гэж байна. Дорнод Европын тэгш тал, Каспийн нам доор газар орны өрнө хэсгийг төлөөлдөг ба Мугалжар зэрэг Уралын нурууны бага шиг уулс бий.
Лувсандоржийн Рэнчин
1980 онд хууль зүйн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан.
Амазон мөрөн
Амьтан
Энэ нь хүн төрөлхтний хувьд эргэж хэзээ ч нөхөгдөхгүй асар их гарз хохирол болох билээ.
Лувсандоржийн Рэнчин
Ангилал:Монголын шүүгч Ангилал:Монголын хуульч Ангилал:Монгол улсын гавьяат хуульч Ангилал:Эрхүүгийн их сургуулийн төгсөгч Ангилал:Цагаанхайрханы хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1943 онд төрсөн Ангилал:2007 онд өнгөрсөн
Казахстан
Уур амьсгал
Эх газрын уур амьсгалтай. Зундаа 30 °C-ээс дээш халж, өвөлдөө −20 °C-ээс илүү хүйтэрнэ.
Амазон мөрөн
Эшлэл
Ангилал:Өмнөд Америкийн гол мөрөн Ангилал:Перугийн гол мөрөн Ангилал:Бразилын гол мөрөн Ангилал:Газар зүйн хамгийн  Ангилал:Лорето муж Ангилал:Парагийн газар зүй Ангилал:Амазоны газар зүй Ангилал:Амапагийн газар зүй Ангилал:Колумбийн гол мөрөн Ангилал:Амазон департаментын газар зүй Ангилал:Колумби-Перугийн хоорондын хил Ангилал:Хилийн гол мөрөн
Казахстан
Ургамал амьтан
Казах оронд 6000 зүйлийн ургамал ургадаг. Үүнээс 88 зүйл мод байх ба нутаг дэвсгэрийн 5.9%-ийг ой бүрхжээ.
590 зүйлийн шувуу, 178 зүйл хөхтөн, 39 зүйл хэвлээр явагч, 12 зүйл хоёр нутагтан, 107 зүйл загас, 30 гаруй шавж байна.
Хүн ам зүй
Казах улс 2015 онд 17,476,141 хүнтэй (дэлхийд 61-р олон) байв. 22 хувь нь 0–14 насны багачууд, 70% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 8 нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын 54 хувь хотод, 46% хөдөө оршин суудаг. Жилд 1.7%-аар өсөж байан. Хүн амын нягт — 6.4 хүн/км2, жилийн өсөлт — 1.7 хувь, дундаж наслалт — 67.9 жил, хүйсийн харьцаа — 0.97.
Ард түмэн
ЗХУ-д байсан улсын жишгээр олон үндэстний улс болсон. Хүн амын 65 хувь (11 сая) казах үндэстэн. Удаагаар нь орос 21 хувь (3.7 сая), узбек 3 хувь (520 мянга), украйн 1.8%, уйгур 1.4%, татар 1.2 хувь, герман 1.1%, солонгос 0.6%, турк, азербайжан, дунган, беларусь гээд 100 гаруй яс үндэс байна. 1959 оноос, ялангуяа ЗХУ бутарсанаас хойш оросын эзлэх хувь буурч казахынх өсчээ. Казахын өсөлтөд мөн Хятад, Орос, Монгол, Узбек зэрэг улсаас нүүн ирэгсэд (оралман) нөлөөлсөн. Казах үндэстэн малчин нүүдэлчин, узбек, орос нь тариачин суурин соёлтой. Казах, узбек нь адил түрэг угсаатан, ислам шашинтан, орос, украйн нь адилхан слав угсаатан, христос шашинтан.
Хэл, шашин
Казах хэл, орос хоёр хэл албанд хэрэглэгдэнэ. Казах хэл түрэг салбарын кыпчак бүлэгт хамаарах ба бөгөөд хархалпак, киргиз хэлтэй ойр төрөл юм. 1940 оноос кирилл үсгээр бичдэг болсон. Кирилл казах цагаан толгой 42 үсэгтэй (монголынхоос  Ә, Ғ, Қ, Ң, Ұ, Һ, І үсгээр илүү).
Хот суурин
Казах улсад 86 хот байна.Улсын ач холбогдолтой 3 (Нурсултан, Алматы, Байконур), мужийн харьяа 38, районы 46 хот байна. thumb|left|Көктөбе (хөх дов)-ноос [[Алматы]] thumb|400px|Казахын хотуудыг тэмдэглэсэн газрын зураг
Эш түүх
thumb|110px|«Алтан хүн»
thumb|1910 оны казах айл
Эрт үе
Казах оронд шинэ чулуун зэвсгийн үед хүн амьдарч байсан ул мөр байдаг. Тал хээр зонхилсон энэ газар эртнээс малчин нүүдэлчний өлгий байв. Эрт үед скиф, сака зэрэг иран угсаатан суурьшиж байв. Алматы орчмоос «Алтан хүн» хэмээгдсэн сака хүний алтан хувцас олдсон. 6-р зуунаас түрэг угсаатан тус нутагт зонхилсон. Өмнөд нутгаар усунь, дорнод нутгаар хүннү, өрнөд нутгаар угор хүмүүс оршин байв. 556 оноос Түрэг улсын мэдэлд орсон. Чүй, Талас гол, Сырдарья мөрний эргийн балгадаар Торгоны зам дайрч худалдаа хөгжив. Каспи хавиар Хазар улс (650—969), Долоон уснаар Харлуг улс (756—940) тогтжээ. Арабын байлдан дагууллаар ислам шашин, араб үсэг дэлгэрсэн. X зуунаас Мавераннахр газарт Хар ханы улс, Арал, Каспи хавиар огуз түрэг байв. XI зуунд кипчак аймгууд тал нутагт түрэв.
Их Монгол Улс Дундад Азийг байлдан дагуулж, 1223 онд Зэв, Сүбээдэйн цэрэг кыпчактай тулалдаж байв. 1237 оноос Зүчийн улсын Бат ханы мэдэлд Казахын тал нутаг, харин Цагаадайн улсын харьяанд Мавераннахр оржээ. 1391 онд Төмөр хаан ялагдсанаар Дундад Азид суусан цөөн ноёрхогч монгол бүрэн түрэгжив.
Орос, Зөвлөлтийн үе
Орос Улс Казах орон руу худалдаачин, колоничлогч казак цэргийг явуулж байв. Урал голын эрэгт Яик шивээг 1613 онд босгосноос ахиулсаар 1731 казахын бага жузийг мэдэлдээ авсанаас хойш 1818 он гэхэд олон аймаг Оросын ивээлд орсон байлаа. 1846 онд казахын сүүлчийн Кенесары хан оростой байлдаад дийлээгүй. Оросууд Оренбург, Алматы зэрэг олон суурин үүсгэжээ. Орост тэр үед казахуудыг «киргиз-кайсак» (хиргис казах), хиргисийг «кара-киргиз» (хар хиргис) гэж нэрийдэж байлаа. Оросын иргэний дайны үед «Алаш орд» (1917 -1920) автономит улс түр тогтоод няцаагдсан.
ЗХУ-ын доор 1920 онд «Хиргис» нэртэй үүссэн автономит улс 1925 онд «Казах» (казах) хэмээн нэрээ сольж, 1936 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн 15 улсын нэг Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казах Улс (ЗСБНХасУ) болсон нь 1991 он хүртэл хэвээр байв. 1927 онд Алма-Ата нийслэл болсон. Бүх нийт бичиг үсэг мэддэг болж, 1940 оноос казах хэлийг кирил үсгээр бичдэг болсон ба ЗХУ-ын нэгдмэл байдлын орчинд орос хэл казах хэлийг их даржээ. Сталины зарлигаар улс төрийн эсэргүү гэгдэн польш, герман, чечень, солонгос гэх мэт олон ардыг Казахын тал руу цөлж байв. 1930-аад оноос хойш аж үйлдвэр хөгжсөн. 1949 онд Семипалатинскийн цөмийн туршилтын талбай нээгдэж, 1955 онд Байконурын сансрын буудал ашиглалтад орж Юрий Гагарин 1961 онд сансарт нисч байв.
Тусгаар Казахстан
Бүгд Найрамдах Казахстан Улс 1991 оны 12 сарын 15-нд тусгаар тогтнолоо зарлан тунхаглаж, 1992 онд НҮБ-ын гишүүн бүрэн эрхт улс болжээ. 1989 оноос Зөвлөлт Казахын тэргүүн болсон Нурсултан Назарбаев үргэлжлүүлэн тусгаар Казахын ерөнхийлөгчөөр он удаан жил ажиллаж байгаад 2019 оны 3 сард ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа өөрийн саналаар шилжүүлсэн. 1998 онд улсын нийслэлийг Алматаас Акмола руу шилжүүлэн Астана (нийслэл) хэмээн нэрийдсэн. Улмаар Назарбаевыг ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас буусны дараа, 2019 оны 3 сард нийслэл хотоо Нурсултан гэж нэрлэжээ.
Төр засаг
Төр улсын тэргүүн нь ерөнхийлөгч байна. Тусгаар тогтносноосоо хойш ганцхан ерөнхийлөгчөөр удирдуулж ирсэн бөгөөд одоогоор ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч нь Кассым-Жомарт Токаев. Ерөнхийлөгч гүйцэтгэх байгуулагын тэргүүн ерөнхий сайдыг томилно. 1991 оноос 2019 хүртэл 9 хүн ээлжилсэн бөгөөд 2019 онд Аскар Мамин ерөнхий сайдаар томилогдсон.
Засаг захиргааны хуваарь
Казах улсын нутаг дэвсгэр их түвшинд 17, дунд шатанд 208, гуравдугаар шатанд 2740 нутаг болж хуваагддаг. 17 их нутгаа «аймақ» (монгол «аймаг»-тай нэг гарлын боловч газар нутаг гэх утгатай) гэж бичдэг. Түүний 14 нь муж (облыс), 3 нь хот (улсын ач холбогдолтой хот) байна. Гурван хотоос Байконурыг 2050 он хүртэл ОХУ түрээсэлсэн. Муж дотроо аудан (хошуу), мужийн хот болж хуваагдах бол улсын хот дотроо дүүрэгт хуваагдана.
Нэг муж дунджаар 1.03 сая хүн, 194 мянган км² талбай хамардаг бол аудан хамгийн багадаа 10 мянган хүн, 1700 км² талбайтай гэнэ. Мужийн хотуудаас 650 мянган хүнтэй том, 5 мянган хүнтэй жижиг нь ч байх бөгөөд энгийн суурины дунд 59,425 оршин суугчтай том байх нь үнэхээр харилцан адилгүй.
Цэрэг зэвсэг
thumb|[[Барак Обама|Обама, Назарбаев, Медведев]]
Казахстаны зэвсэгт хүчин хуурай замын, нисэх, агаарын довтолгооноос хамгаалах, тэнгисийн, хүндэт харуулын гэж салбарладаг. Цэргийн албан хаагчийн тоо 31,000. Батлан хамгаалахын зардал ДНБ-ын 1.1%.
Зөвлөлт, Орост үйлдвэрлэсэн зэвсэг техниктэй. Жишээлбэл Т-72 танк — 670 ширхэг, БТР-70 хуягт — 190, БМ-21 пуужин харвагч машин — 190, МиГ-29 сөнөөгч онгоц — 39 байна. Тэнгисийн цэргийн боомт нь Актау.
Гадаад харилцаа
Сансрын буудал бүхий Байконур хотыг Оросын Холбооны Улсад түрээслүүлсэн.
Эдийн засаг
thumb|200px|right|Көкшетаугийн тариан талбай thumb|200px|right|Газрын тос, шатдаг хийн ордууд Каспийн эргээр байдаг. 2014 онд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ 420 тэрбум ам.доллар байсан. Нэг хүнд 24000 $ ноогдоно. Дундад Азид эдийн засгийн чадавхаар тэргүүлдэг. Жилийн өсөлтийн хувь — 8%. Мөнгөний нэгж — тенге.
Банкны системийн хөгжил сайн. Банкны нийт хөрөнгийн хэмжээ 50 сая доллар байдгаараа Украйны жишигт хүрсэн. Үнийн өсөлт тогтвортой 10%-аас бага.
Зам тээвэр
thumb|200px|Алматын зам Казахстан 189,000 километр авто замтайгийн 108,100 км нь цардмал зам. Улсын хэмжээнд 3,264,400 тээврийн хэрэгсэл байна. Алматаас эхтэй Узбек, Оросын хил хүрсэн таван чиглэлийн хурдны зам тавигдсан байдаг.
Төмөр замын урт 15333 км бөгөөд Казахын төмөр зам ТӨХК ажилладаг. Бүх таван хөрштэйгээ төмөр замаар холбогдсон. Хятад улстай Достык хилийн боомт, Зүүнгарын хаалгаар холбогдоно. Цариг сольдог. Алматы, Астана хоёр хот метротой.
Иргэний агаарын тээврийн Эйр Астана компани Алматын олон улсын нисэх буудал, Астанагийн олон улсын нисэх буудал, Атыраугийн нисэх буудлыг ашиглан дотоод, гадаадын нислэг үйлдэнэ. Улсын хэмжээнд 22 томоохон нисэх буудал бий.
Өв соёл
thumb|Үүсээд удаагүй ч нэр хүндтэй [[Евразийн улсын их сургууль]]
Баяр ёслол
Баяр ёслолын өдрүүд:
Урлаг
thumb|Адууны мах «[[казы»]] Казах үндэстний урлагт суурилдаг. Домбор, кобыз хөгжмийн зэмсэг бий. Гэр урлал, нэхмэл эртнийх.
Казах зохиолч, философич: Абай Кунанбаев, Макатаев, Шакарим, Байтурсынов, Чокан Валиханов, Олжас Сулейменов, Мухтар Ауэзов, Габит Мусрепов гэх мэт.
Спорт
thumb|Мэргэжлийн дугуйн "Астана" баг
Байга, кыз куу, кокпар, казах бөх барилдаан, тогыз кумалак, асык зэрэг уламжлалт тоглоом наадгай байна.
Казахстан улсын баг 1994 оноос хойш өвөл, зуны олимпод орж эхэлсэн. 2015 оны байдлаар Зуны олимпоос нийт 52, үүнээс 16 алт, Өвлийн олимпоос нийт 7, үүнээс 1 алтан медаль хүртээд байна. Бокс, бөх барилдаан, хүндийн өргөлт, хөнгөн атлетик, гүйлтийн цанаар алтан медаль хүртэж байв. Дугуйчин Александр Винокуров, цаначин Владимир Смирнов зэрэг алдартай тамирчид бий.
Олон нийтийн дунд хөлбөмбөг хамгийн их дэлгэрсэн. Казахын хөлбөмбөгийн дээд лигт 12 баг тоглодог. Казахстан улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг дэлхийн чансааны 134-р байрыг эзэлж байна. Европын хөлбөмбөгийн холбооны тэмцээнд тоглодог болсон.
Жалбуугийн Чойжилсүрэн
Жалбуугийн Чойжилсүрэн (1935-?) нь Архангай аймгийн Өлзийт сумын харьяат, үндэсний бөхийн улсын арслан юм.
Артур Блэйк
Артур Чарльз "Скип" Блэйк (Arthur Charles "Skip" Blake; 1872 оны 1 сарын 26 – 1944 оны 10 сарын 22) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хөнгөн атлетикч байв. Тэрээр 1896 онд Афин хотноо зохиогдсон орчин үеийн анхны олимпийн наадамд 1500 метрийн зайд Австралийн Эдвин Флэкийн дараа орж мөнгөн медаль хүртжээ. Мөн марафон гүйлтийн төрөлд улсаа төлөөлж ганцаараа оролцсон Блэйк уралдааны эхний хагаст 3-р байрт явж байсан ч 23 дахь километрт уралдааныг орхижээ.
Клаудио Браво
Клаудио Андрес Браво Муньес (Claudio Andrés Bravo Muñoz, 1983 оны дөрөвдүгээр сарын 13-нд Буин хотод төрсөн) — Чилийн хөлбөмбөгчин бөгөөд Барселона болон Чилийн шигшээд тоглодог. 2009 оны чилийн шилдэг хөлбөмбөгчин.
Артур Блэйк
Цахим хуудас
Ангилал:АНУ-ын 1500 метрийн гүйгч Ангилал:АНУ-ын олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:1896 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч Ангилал:Америкчууд Ангилал:1872 онд төрсөн Ангилал:1944 онд өнгөрсөн
Клаудио Браво
Замнал
1.2 сая еврогоор Реал Сосьедадад 2011 онд элсэж байсан Бравог Барселона 2014 оны зургаадугаар сарын 18-нд 12 сая еврогоор элсүүлэн дөрвөн жилээр гэрээлэв.
Шигшээ
Браво Чилийн 17, 20, 23 насны шигшээдэд тоглоод 2004 оны долоодугаар сарын 11-нд Америкийн цомд Парагвайтай тоглоход анх гараалсан баг 2006 оны ДАШТ-ий сонгонд өөрийгөө нээжээ.
2007, 2011 оны Америкийн цом, 2010, 2014 оны ДАШТ-д сайн тоглосон. Ялангуяа 2014 онд гарамгай хаалтуудаараа дэлхийд шагшигдсан юм.
Холбоос
Ангилал:Чилийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хаалгач Ангилал:Барселона багийн тоглогч Ангилал:Реал Сосьедад багийн тоглогч Ангилал:Коло-Коло багийн тоглогч Ангилал:Ла Лигийн тоглогч Ангилал:Чилийн лигийн хөлбөмбөгчин Ангилал:2004 оны Америкийн цомд оролцогч Ангилал:2007 оны Америкийн цомд оролцогч Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:2011 оны Америкийн цомд оролцогч Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:Чиличүүд Ангилал:1983 онд төрсөн
Филиппин
Филиппин ( Филиппинээр Pilipinas), албан ёсоор Бүгд Найрамдах Филиппин Улс нь баруун Номхон далай дахь Филиппиний олтригт орших зүүн өмнөд Азийн орон юм. Нийслэл нь Манила хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь Номхон Далайн баруун хэсэгт байх 7,641 арлаас бүрдэх бөгөөд усаар Индонез, Малайз, Палау, Тайвань, Вьетнамтай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2018 оны байдлаар 106 сая орчим. Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь 2008 онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан. Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно.
1521 оны гуравдугаар сарын 16-нд Фердинанд Магелланыг ирэхээс өмнө, Филиппинд Хятад, Энэтхэг, Япон, Малайн олтриг зэрэг Азийн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд Испанийн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр АНУ-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд Катипунанаар удирдуулсан Филиппиний хувьсгалаар Испаниас тусгаар тогтносон. Испани-Америкийн дайны явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар Филиппин-Америкийн дайн дэгдсэн ажээ. 1935 онд Хамтын Нөхөрлөл маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайн Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны долдугаар сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. Фердинанд Маркос 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. Ниной Акино алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр Корасон Акино, тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.
Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь Испани, Латин Америк, Америкийн Нэгдсэн Улсын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь Католик шашин бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн Исламын шашныг шүтэгчид байдаг. 1973 он хүртэл испани хэл Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш филиппин, англи хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.
Нэрийн гарал үүсэл
Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван II Филипийн нэрнээс үүдэлтэй юм. Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх Las Islas Filipinas хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн Лейт арал болон Самар аралд өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.
Тэмдэглэл
<references group="lower-alpha" />
Цахим холбоос
Газрын зураг
Ангилал:Азийн орон Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд Ангилал:Азийн арлын бүлэг Ангилал:Арлын орон Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Хуучин Барга хошуу
thumb|Хөлөнбуйр дахь байршил Хуучин Барга хошуу (陈巴尔虎旗 Chénbā'ěrhǔ Qí) - Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын дотор Өвөр Монголын ӨЗО-ы аймгийн түвшний Хөлөнбуйр хотод харъяалагддаг хошуу.
Нутаг дэвсгэр - 21,192 км², 2000 оны тооллогоорх хүн амын тоо - 67,882. Хошууны нутаг дотроо Баянхүрээ, Боршил, Хөхнуур гэх гурван балгас, Үзүүр, Эвэнх хоёр суманд хуваагдана. Хошууны төв болдог, захиргааны газар байрладаг нь Баянхүрээ балгас.
Хошууны нутгаар Хайлаар гол, түүний цутгал Мэргэл гол урсдаг.
Зүүлт
Ангилал:Өвөр Монголын суурин Ангилал:Хөлөнбуйр Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог
Анда
Анда (Латин үсгээр Anda, Кирилл Монгол үсгээр Анд) нь Өвөр Монголын морин хуурч, товшуурч, бөмбөрч, хөөмийч, лимбэч, уртын дуучдаас бүрдсэн язгуур урлагийн хамтлаг юм. Анда гэдэг нь анд хэмээх үгийн Монгол бичгээр бичих галиг юм.
Байгуулагдсан түүх
Анда хамтлаг нь 2000 онд Өвөр Монголд өдрөөс өдөрт мартагдаж буй Монгол соёлыг Монгол түмэндээ, ялангуяа Монгол хүүхэд багачууддаа түгээн дэлгэрүүлэхээр байгуулагджээ. Чингэхдээ тус хамтлаг ард олны дунд мартагдаж буй хуучны дуу, аязуудыг Ар, Өвөр Монголоос эрэн хайн сэргээн дуулж, хөгжимдөхийн сацуу өөрсдөөн бас ая дуу бичиж тоглодог байна. Хамтлагийн гишүүдийн ихэнхи нь малчин гэр бүлд төрж өссөн бөгөөд хөгжмийн сургуульд суралцаж байхдаа бие биетэйгээ танилцан нөхөрлөж улмаар хамтлаг байгуулсан байна.
Гадаад зах зээл
Анда хамтлаг 2011 оноос хойш жил бүр Их Британи, Америк, Австрали, Шинэ Зеланд улсуудын олон хотуудаар аялан тоглолт хийн Монгол соёлоо сурталчилж байна.
Холбоос
Ангилал:Ардын хөгжмийн хамтлаг Ангилал:Хятадын хамтлаг Ангилал:Хөгжмийн хамтлаг