cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
POSIX шел
POSIX шел нь POSIX стандартын нэг хэсэг бөгөөд энэхүү системийн команд мөрийн шелийг тодохойлж өгсөн байдаг. Энэ нь хэрэглэгчийг үйлдлийн системтэй холбож өгдөг хэрэглэгчийн интерфэйс програм юм. Өөрөөр хэлвэл хэрэглэгч команд мөрийн горимд компьютерийн гар дээр удирдамж бичиж оруулах замаар ажиллах юм. Үүнээс гадна хэрэглэгч үйлдлүүдээ файлд хадгалан скрипт үүсгэж, түүнийгээ команд мөрийн шелээр ажиллуулах боломжтой. Энэ нь ажлыг автоматжуулах үндсэн арга болдог.
Астат
Изотопи
Астатийн 33 цацраг идэвхит изотопи тогтоогдоод байна. Атом масс нь 191 - 223 байна. Эдгээрээс гадна 23 метастабл изотопи байж болно. Хамгийн тогтвортой изотопи нь 210At ба хагас задралын хугацаа нь 8.1 цаг, хамгийн богино нь 213At (125 наносекунд).
POSIX шел
Өнөөгийн гол үйлдлийн системүүд (Microsoft Windows-с бусад) POSIX стандартыг дэмжсэн шелийг үндсэн шелээр ашигладаг. Үндсэн шел нь  -д холбоотой байгаа шелийг хэлнэ. Хэрэглэгч POSIX шелийг ашиглах болон үүнд зориулсан скрипт бичсэнээр өргөн хүрээний системүүд дээр ажиллах боломжтой болох юм.
Windows дээр POSIX стандартыг дэмжсэн шел анхнаасаа суугаагүй байдаг бөгөөд хэрэглэгч үүнийг нэмэлт байдлаар суулган ашиглах боломжтой.
Астат
Эшлэл
Ангилал:Химийн элемент
POSIX шел
POSIX шелийн ажиллагаа
Командын мөрийн шел нь итерактив команын хэл болон скриптийн програмын хэл болдог. Хэрэглэгч командын мөрийн горимд ажиллах явцад шелийн өөрийн болон системийн бусад командуудыг дураараа хольж ашигладаг.
Шел анх ачааллах үед зарим файлуудыг тодорхой нөхцөлтэйгээр автоматаар ажиллуулдаг. Ингснээрээ хэрэглэгчийн орчинг үндсэн ажиллагаа эхлэхээс өмнө тохируулах боломж олгодог.
Онцгой утгатай тэмдэгтүүд
Хойшоо налуу зураас, дан хашилт   болон давхар хашилт   -ыг ашиглан онцгой утгатай тэмдэгтүүдийг тусгаарлан оруулж өгдөг. Үүнд:
| &  ;  <  >    $  `  \  "  '
Жишээ нь:,   болон   гэсэн командууд нь ижил утгатай бөгөөд   гэсэн хавтасруу шилжэн орохыг заана.
Гэхдээ давхар хашилт дотор,   болон   тэмдэгтүүд нь огцгой утгатай хэвээр байх юм.
Параметр болон хувьсагчууд
Байршлын параметр нь шелийг эсвэл функц дуудаж ажиллуулах үед зааж өгсөн аргументууд болно. Үүнийг ашиглахдаа харгалзах дугаараар нь хандна. Эдгээрийг  командаар өөрчлөх боломжтой.
Хувьсагч нь нэрээр хандаж ашиглах параметр юм. шел ачааллаж эхлэхдээ орчны хувьсагчуудыг эдгээр шелийн хувьсагч болгодог. Хувьсагчийг тодорхойлох эсвэл өөрчлөхдөө  гэж зааж өгнө.
Онцгой параметрыг тусгай тэмдэгтээр хандах бөгөөд, жишээлвэл,  тэмдэгтээр хамгийн сүүлийн командын гаралтын төлвийг заана.
Үгийн тэлэлт
Үгийн эхэнд бичигдсэн, хашилтан дотор бус долгион тэмдэг  нь хэрэглэгчийн гэр хавтсыг илэрхийлнэ. Жишээ нь:  – хэрэглэгчийн гэр хавтсанд байрлах   файлыг заана,   –   гэсэн хэрэглэгчийн гэр хавтсанд байрлах   файлыг заана.
Параметр тэлэлт нь  болон   гэсэн хэлбэртэй байх бөгөөд тухайн параметр болон хувьсагчийг заана. Энэ тэлэлт нь мөн давхар хашилтанд байрлаж болно.
Команд солих нь  болон   хэлбэртэй байх бөгөөд тухайн командын гаралтыг энэ хэсэгч орлуулж ашиглахыг заана.
Арифметик тэлэлт нь  хэлбэрээр тоон бодолтын үр дүнг энэ хэсэгт орлуулж ашиглахыг заана.
Файл нэрийн тэлэлт нь хэв бүхий үгийг системийн харгалзах файлын нэрүүдээр солих ажиллагаа юм. Жишээ нь:  коммандаар ажжиллаж буй хавтас дотор байх бүх   файлуудыг   командад дамжуулна.
Шелийн хэв
Одтой тэмдэг ямарч тексттэй таарах ба асуултын тэмдэг  ямар нэг үсэг болон тэмдэгтийг илэрхийлнэ. Дөрвөлжин хаалтаар тэмдэгтийн ангийг үүсгэх энэ нь анхаалын тэмдэгтээр эхэлсэн тохиолдолд  харгалзах тэмдэгтийн ангийг урвуугаар илэрхийлнэ.
Оролт гаралтыг өөрчлөх
Аливаа командыг ажиллуулахдаа оролт, гаралтын урсгалыг өөрчилж зааж өгч болно. Үүнд:  гэсэн хэлбэрээр командын стандарт гаралтын урсгалыг заасан файлруу чиглүүлнэ. гэсэн хэлбэрээр командын стандарт оролтын урсгалыг заасан файлаас уншина. гэсэн хэлбэрээр командын стандарт алдааны урсгалыг заасан файлруу чиглүүлнэ.
Командын хайлт
Шелийн функц, өөрийн команд болон системийн командыг дуудаж ажиллуулах хэлбэр нь яг адилхан байдаг учир эдгээр төрлийн командуудыг харилцан солих боломжтой байдаг. Өөрөөр хэлбэл байнга хэрэглэгдэх системийн командыг ижил нэртэй функцээр орлуулснаар гүйцэтгэлийг сайжруулж болно.
Дамжуулах хоолой
Оролт гаралтыг өөрчилж болдогтой төстэй бас нэгэн ажиллагаа нь дамжуулах хоолой юм. Энэ аргачлалаар нэг командын гаралтыг нөгөө командын оролтруу шууд холбож өгч болно. Хэлбэр нь  байх бөгөөд энэ нь эхний командын гаралтыг дараачийн командын оролттой холбоно гэсэн үг.
Удирдлагын бүтэц
if command then commands ... [ elif command then commands ... ] [ else commands ... ] fi
команд нь дараах хэлбэртэй байх бөгөөд  -н төгсгөлийн төлөв тэг байх болгонд командуудыг давтан ажиллуулах юм.
while command do commands ... done
команд нь дараах хэлбэртэй байх бөгөөд бүх  утгуудын хувьд тус бүр   хувьсагчид оноож командуудыг давтан ажиллуулах юм.
for var [ in word ... ] do commands ... done
Шелийн функц тодорхойлох
Функц тодорхойлохдоо дараах хэлбэрийг ашиглана. Үүнд  гэсэн функц нь их биедээ хэдэн ч командуудыг агуулж болох ба   -р функцийг төгсгөж болох бөгөөд төлөвийг мөн зааж өгч болно.
name { commands ... [ return [ exitstatus ] ] }
Шелийн өөрийн командууд
Шелийн зарим командуудыг дурьдя:
– Зогсоосон байгаа арын ажлыг үргэлжлүүлэх.
– Дэлгэцэнд текст бичих.
– Шелээс гарах.
– Ажлын хавтсыг харуулах.
– Хэрэглэгчээс текст мэдээлэл авах.
– Арын ажлыг дуусахыг хүлээх.
Системийн командууд
POSIX стандартад мөн бусад системийн командуудыг зааж өгсөн байдаг. Түүнээс гадна системийн командууд нь шелийн нэгдсэн хэсэг биш болохыг анхаарах хэрэгтэй. Үүнээс зарим нэгийг дурдвал:
– заасан файлуудыг нэгтгэн харуулах.
– файл болон хавтасны эрхийг өөрчлөх.
– системээс файл болон хавтсуудыг хайх.
– шинэ хавтас үүсгэх.
– заасан файл болон хавтсыг нүүлгэх буюу нэрийг өөрчлөх.
– заасан файл болон хавтсыг устгах.
Лавлах холбоос
Ангилал: Үйлдлийн систем
Даваадоржийн Ууганбаяр
Даваадоржийн Ууганбаяр нь Ховд аймгийн Мөст сумын харъяат, Үндэсний бөх ийн аймгийн харцага цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн харцага Ангилал:Мөстийн хүн
Гулаг олтриг
ГУЛАГ олтриг (Архипелаг ГУЛАГ) нь Александр Солженицыны роман юм.
Олтриг гэдэг нь эх газраас далайгаар тусгаарлагдсан, олон арлын нийлбэрийг хэлнэ. Зохиогч үүнийг Оросын шоронгуудыг, түүний цар хүрээг, хэрхэн улсын цаадах улс болсныг төлөөлүүлж энэ нэр томъёог ёгт утгаар авч ашигласан бололтой.
1945 оны 2 сард, Дэлхийн хоёрдугаар дайн дуусах дөхөж байхад Солженицын Сталиныг шүүмжилсэн захианаасаа болон баривчлагдсан ба ЗХУ-ын тухайн Эрүүгийн хуулийн 58-р зүйлээр төрийн эсрэг гэмт хэрэгтэн гэж яллагдан 8 жил ГУЛАГ-ийн шоронд хоригдож, дараа нь 3 жил цөлөгдсөн. Сүүлд нь Сталин нас барсны дараа өршөөлийн хуулинд хамрагдан бүрмөсөн "жинхэнээсээ" суллагдсан. Уг номыг нууцаар 1958-68 оны хооронд Солженицын бичиж дуусгасан ба энэ хооронд КГБ-ынхэн хэд хэдэн ч удаа энэ номыг олж авах дөхсөн юм. Хэдийгээр Солженицын энэ номоо эхлээд Орост хэвлүүлэхийг хүсч байсан гэдэг ч нөхцөл боломж олдохгүй байсан тул 1968 онд хальсанд хувилан Герман руу нууцаар хил давуулан, тэнд анх хэвлэгдсэн гэдэг. Хэвлэгдсэний дараа маш том дуулиан дэгдэж байв. Солженицын 1970 онд энэ бүтээлээрээ Нобелийн шагнал хүртсэн.
Александр Солженицыны бүтээлүүд, ялангуяа энэ зохиол нь хориотой байсан бөгөөд 1991 оныг хүртэл Орост орос хэлээр хэвлэгдээгүй. Гэсэн хэдий ч бичгийн машинаар цохисон гар бичмэл Зөвлөлтийн уншигчдын дунд 1974 оны өвлөөс тархаж эхэлсэн гэдэг. Тэр үед Зөвлөлтийн уншигчид уг гар бичмэлийг уншихад 24 цагийг бие биедээ өгдөг байв. Ингээд уншихын тулд бүтэн 24 цаг, өдөр шөнөгүй, нойр хоолгүй, шөнө нь бүдэг гэрэлд уншаад, маргааш нь энэ бичмэлийг дараагийн хүнд дамжуулж өгөх ёстой байв. Тиймээс хүмүүс хэнээс уг гар бичмэлийг авсан, дараа нь хэнд өгснөө олон жил өнгөрсөн ч марталгүй санасаар байна гэдэг гэнэ.
Оросууд энэ зохиолд маш хүчтэй хариу реакц үзүүлсэн. Учир нь энэ бүтээлийг бичсэн зохиолч нь нэгэн зэрэг маш алдартай бөгөөд түүний хамтаар хориотой байв. Энэ явдлаас 12 жилийн өмнө 1962 онд Солженыцин онцгой боломж хүртэж, Зөвлөлтийн шоронгийн талаар албан ёсоор хэвлэгдсэн ном бичсэн анхны бөгөөд сүүлчийн зохиолч болсон юм. Тэр жил Сталины дараах мөс ханзрах оргил үе байсан бөгөөд Зөвлөлтийн шинэ ерөнхий нарийн бичгийн дарга Никита Хрущёв Сталиныг тахин шүтэх үзэлд хариу цохилт өгөх улс төрийн зорилгын үүднээс өөрийн биеэр Солженицыны "Иван Денисовичын амьдралын нэг өдөр" гэдэг номыг хэвлүүлэх зөвшөөрөл өгсөн юм. Уг ном нь Солженицыны өөрийнх нь хувийн амьдрал дээр тулгуурласан бөгөөд Иван Денисович хэмээх ГУЛАГ-ийн тоосго өрөгч нэгэн хоригдлын амьдралын энгийн нэгэн өдрийн тухай өгүүлдэг. 1962 онд хэвлэгдсэн тэр бүтээл нь маш их дуулиан тарьсан юм. Тухайн үед өмнөх үеийн дарангуйллын тухай ерөнхийд нь тойм байдлаар, бүрхэг өгүүлсэн бусад зохиол бүтээлүүдээс Иван Денисович зохиол маш тодорхой, хурц байснаараа ялгаатай байв. Энэхүү бүтээлийн дүрүүдийн шаналал, зовлон нь ямар ч утга учиргүй. Тэдний хийдэг ажил нь уйтгартай, утга учиргүй тул тэд ажил хийхээс зайлсхийдэг байв. Тэд шоронгийн сланг, хэлц үгсээр, өөр хоорондоо бүдүүлэг харилцаж байв. Зохиолын төгсгөлд нам ялж, коммунизм мандадгүй. Ийнхүү үнэнээр нь, шулуун шударга байдлаар өгүүлсэн нь тэр үеийн ёс суртахууны тухай зохиолууд, социалист реализмаас эрс ялгагдаж, түүнийг маш олон хүн бишрэн хүндэтгэж, тэр дундаа өмнө нь шоронд байсан маш олон хүн түүнрүү захиа бичсэн.
Энэ бүтээл нь хэвлэгдээд дэлгүүрт очмогц л дорхноо дуусаж, дахин дахин хэвлэгдэж байв. Солженицыны үнэнээр нь хэлсэн нь түүнд олон хүндэтгэгчийг авчрахын хамт түүнийг үзэн ядсан, буруушаасан эсэргүүцсэн олон хүнийг мөн далласан. Уг ном нь хэвлэгдсэнээс хойш сарын дараа ЗХУ-ын зохиолчдын холбооноос түүнийг шүүмжилж, буруушааж, шүүмжлэгчид түүний бүтээлийг дэндүү хар бараан, ёс суртахуунгүй гэж шүүмжилж байв.
Энэ бүхний дараа КГБ түүнийг мөрдөх болж, нэг удаа Солженицын өөрийн хувийн архиваа хүртэл хулгайд алдаж, түүний эхнэр нь ажлаасаа халагдсан. Түүнийг алхам тутамд нь мөрдөж байсан тухай тайлан саяхан 21-р зуун гарсны дараа л нийтэд ил болсон байна. Зарим тохиолдолд түүний асуудлаар ЗХУ-ын улс төрийн зөвлөл (Политбюро) хүртэл хуралдаж байсан.
Оросын ГУЛАГ-ийг Сталин 1940-өөд онд биш харин бүр Ленин анх санаачилж, анхны гулагууд бүр 1920 оноос эхтэй гэдгийг Солженицын үзүүлсэн. Барууны орнууд Оросын шоронгийн байдлын талаар гадарладаг байсан хэдий ч ийм түвшинд ийм байна чинээ огтхон ч санаагүй тул барууныхан анх Солженицыны бүтээлийг уншаад итгэхгүй, гайхаж байсан гэдэг. Гайхах ч хэрэггүй биз, барууныхан бүү хэл оросууд өөрсдөө цочролд орсон юм.
ГУЛАГ олтриг нь Оросын түүх, гэхдээ өөр нэг, жинхэнэ болсон явдал, жинхэнэ түүх, ямар нэг товчоогоор батлагдаагүй, янз бүрийн нэр хаяг зүүгээгүй, өөрчлөгдөөгүй жинхэнэ түүхийг өгүүлснээрээ онцлогтой.
Гэхдээ ГУЛАГ олтригийг түүхийн ном гэж үзэж болохгүй. Учир нь энэ бүтээлтийг бичихдээ Солженицын албан ёсны эх сурвалж, архив ашиглах бололцоо бага байсан. Гэсэн хэдий ч тэр уг бүтээлээ өөрийн туулж өнгөрүүлсэн биеэр мэдсэн, харсан түүх, түүний хамт уулзсан хүмүүсийн ярьсан, ам дамжсан сонссон зүйлс, 227 хүний гэрчийн мэдүүлэг, захидал, албан ёсны зарим тоо баримтууд, хэвлэгдсэн ном зохиол, сонин сэтгүүлийн материалуудыг ашигласан. Гэхдээ энэ нь нөгөө талаар уран зохиол, санаанаас зохиосон буюу уянгын хэтрүүлэгтэй бүтээл биш юм. Тийм ч учраас үүнийг "үгчилсэн зохиолын мөрдөн шинжлэх туршилт" (an experiment in literary investigation) хэмээн тодорхойлж байгаа нь оносон бололтой. ГУЛАГ ольтриг нь гурван зузаан боть номноос бүрдэх бөгөөд тэдгээр нь нийтдээ 7 хэсгээс бүрдэх ба маш олон бүлэгтэй. Нийтдээ А5 хэмжээтэй 1800 орчим хуудас зохиол юм.
Ангилал:Утга зохиолын бүтээл Ангилал:20-р зууны утга зохиол Ангилал:Орос хэлээрх утга зохиол Ангилал:ЗХУ-ын утга зохиол Ангилал:Роман Ангилал:Гулаг Ангилал:Александр Солженицыны бүтээл
Өлзийтийн Чулуун
Өлзийтийн Чулуун нь 1933-34 онд БНМАУ-ын Дээд Шүүхийн даргаар ажиллаж байсан хүн юм.
Ангилал:Монголын хуульчид
Боржин
right|thumb|225px|Лаузицын болон шар боржин right|thumb|225px|Саарал боржин
Том хэмжээтэй хагаралгүй боржинг барилга замын ажилд янз бүрийн зориулалтаар өргөн хэрэглэх ба түүнчлэн хөшөө, урлал чимэглэлийн болон бэлэг дурсгалын зүйлс хийхэд өргөн ашиглана. Боржин нь нүх сүвгүй, ус нэвчдэггүй, бөх бат, хүйтэн даахдаа сайн.
Чанар сайтай боржин ОХУ, Украйн, АНУ, Норвеги, Энэтхэг, Казахстан, Канад, Бразил зэрэг улсад бий. Монгол улс боржингоор баян бөгөөд бүх аймгуудад байдаг. Ягаан, саарал, цайвар, цагаандуу боржин Төв, Өвөрхангай, Хэнтий, Сүхбаатар, Дорнод, Өмнөговь, Дундговь, Дархан-Уул, Ховд, Баян-Өлгий, Баянхонгор, Говь-Алтай, Говьсүмбэр аймгуудын нутагт, улаан боржин Сэлэнгэ, Дорноговь, Хөвсгөлд, хар өнгөтэй боржин Завханд, ногоон өнгөтэй нь Төв, Булган, Хэнтийд байдаг. Боржин нь өнгөлөхөд гоё толигор болдог бөгөөд улаан, шар, хар, ногоон өнгөтэй нь олон улсын зах зээлд харьцангуй өндөр үнэ хүрдэг. Дундговь аймгийн Говь-Угтаал, Баянжаргалан сумын нутагт орших Их газрын чулуун уул нь Монголын их боржин бүсийн хамгийн том хэмжээтэй хэсэг юм.
Ангилал:Магмын чулуулаг
Чехийн ерөнхийлөгч
Чех улсын төрийн тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч, олон улсад төлөөлөгч бол Чех улсын ерөнхийлөгч юм.
1993 онд үүссэн Бүгд Найрамдах Чех Улсын Ерөнхийлөгч (Prezident České republiky) гэх албан тушаалыг дараах хүмүүс хашжээ.
Ерөнхийлөгч нар
Ангилал:Чехийн эрх зүй Ангилал:Төрийн тэргүүний жагсаалт
Болдбаатарын Доржсүрэн
Болдбаатарын Доржсүрэн нь Дундговь аймгийн Гурвансайхан сумын харъяат, Үндэсний бөх ийн аймгийн арслан цолтой бөх.
Улаанбаатарын сүлд
Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатарын сүлд нь Нийслэлийн Эрх зүйн байдлын тухай хуулийн 5 дугаар зүйлийн 1-д “Нийслэл нь өөрийн туг, сүлд тэмдэгтэй байна. Мөн зүйлийн 2-д «Нийслэлийн туг, сүлд тэмдгийн загвар, хэрэглэх журмыг Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас тогтооно» гэж заасан. Уг заалтыг үндэслэн Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал 1995 онд Нийслэлийн сүлд, далбааны загвар, хэрэглэх журмыг баталжээ.
Нийслэлийн сүлд тэмдэг нь мөрөвчит дугуй дүрсны төвд байрласан Богдхан уулын уламжлалт шүтээн Хангарьд байна. Хангарьд нь бат түвшин эрэмгий байдлыг илэрхийлж нийслэл хот өргөжиж алдар нэр нь тив дэлхийд мандан бадрахын утга санааг агуулна. Нийслэлийн сүлд тэмдэг Хангарьд нь магнайдаа төрт ёс, эрдэм мэдлэгийн бэлгэдэл соёмботой, баруун гартаа түмэн олондоо үүд хаалгаа цэлгэр сайхнаар нээж өөдлөн дэвшихийн санааг илэрхийлсэн очир бариулт түлхүүртэй, зүүн гартаа энэлэн үгүй ариун тэгш оршихуйн баталгаа бадам цэцгийг нандигнан барьж, аливаа хорын үндсийг эгнэгт устган дарах санааг гишгэн зогсож буй могойгоор илэрхийлсэн.
Ёкохама
Ёкохама (横浜市, よこはまし) нь Япон улсын Канагава мужийн төв хот юм. Токиогийн булангийн эрэгт, нийслэл Токио хотын төвөөс өмнө зүгт 30 км зайд оршино. Япон улс дэлхий дахинд нээлттэй болсон 19-р зууны хоёрдугаар хагасаас далайн боомт тус хот эрчимтэй хөгжиж, өдгөө тус орны хамгийн том боомтуудын нэг болжээ. Хотын эдийн засгийн гол төвлөрөл нь Каннай, Минатомирай 21, Сакүрагичо　гэсэн 3 буудлын эргэн тойронд байдаг. Энэхүү хот нь Камакүра шоогүний үеэс хөгжиж эхэлсэн билээ.
Хан-Уул дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүх
ХАН-УУЛ ДҮҮРГИЙН ИРГЭНИЙ ХЭРГИЙН АНХАН ШАТНЫ ШҮҮХ
Ёкохама
3.6 сая хүн амтай тус хот нь Японы хамгийн том хот болно (Нийслэл Токио нь 23 хот, бусад дагуул хотуудаас бүрддэг бөгөөд мужтай ижил статустай).
Хан-Уул дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүх
Түүхэн замнал
БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1965 оны 4 дүгээр сарын 19-ний өдрийн 79 дүгээр зарлигаар Улаанбаатар хотыг 4 районд бүсчилэн хувааж, засаг захиргааны зохион байгуулалтыг өөрчилсний дагуу мөн оны 6 дугаар сарын 26-ны өдөр Ажилчны районы Ардын Депутатуудын хурлын анхдугаар чуулганаар Ажилчны районы ардын шүүхийг анх байгуулжээ. Шүүхийн анхны даргаар Б.Дашдондог, шүүгч Л.Сүрэнхорлоо, нарийн бичгийн дарга О.Очмаа, ардын төлөөлөгчөөр 60 хүн сонгогдон ажиллаж байв.
Монгол Улсын Их Хурлын 1993 оны 6 дугаар сарын 14-ний өдөр баталсан “Шүүх байгуулах тухай” хуулиар Ажилчны районы ардын шүүхийг “Хан-Уул-Туул дүүргийн шүүх” гэсэн нэртэйгээр шинэчлэн байгуулсан бөгөөд 1994 оны 7 дугаар сарын 8-ны өдөр “Шүүх байгуулах тухай” хуульд өөрчлөлт оруулснаар “Хан-Уул дүүргийн шүүх” хэмээн нэрлэх болсон байна.
Хан-Уул дүүргийн шүүхийн дарга, ерөнхий шүүгчээр ажиллаж байсан шүүгчид
Дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны 2 дугаар шүүх
2013 оны 01 дүгээр сарын 24-ний өдөр шинэчлэн баталсан “Шүүх байгуулах тухай” хуулиар Монгол улсын шүүхийн тогтолцоог бүхэлд нь хэрэг маргааны төрлөөр дагнан байгуулж, тэдгээрийн байршил, нутаг дэвсгэрийн харьяаллыг тогтоосны дагуу 2013 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдрөөс эхлэн “Дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны 2 дугаар шүүх” нэртэйгээр Баянгол, Хан-Уул, Сонгинохайрхан дүүргийн иргэний хэрэг маргааныг харьяалан шийдвэрлэхээр одоогийн Хан-Уул дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн байранд үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн бөгөөд Ерөнхий шүүгчийн үүргийг түр орлон гүйцэтгэгчээр шүүгч В.Жавхлан нь 2014 оны 6 дугаар сарын 11-ний өдрийг хүртэл хугацаанд ажиллажээ.
Дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны 2 дугаар шүүх нь Баянгол, Хан-Уул, Сонгинохайрхан дүүргийн нийт 71 хорооны 172.020 га газар нутагт, 582.008 хүн ам, 20.109 төсвийн болон аж ахуй нэгж байгууллагуудад анхан шатны шүүхийн үйл ажиллагааг хүргэх үйлчилгээг үзүүлж байсан юм.
Шүүх байгуулах тухай хуулиар Эрүү, Иргэн, Захиргааны шүүх гэж дагнан байгуулласан нь шүүгчид Эрүү, Иргэн, Захиргааны хэргийг дагнан шийдвэрлэж байгаа нь шүүн таслах ажиллагаагаар мэргэшиж, шүүхээс гарах шийдвэрийн чанар дээшилэх чухал ахиц бий болсон юм.
Баянгол, Хан-Уул, Сонгинохайрхан дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүх
2015 оны 6 дугаар сарын 19-ний өдөр “Шүүх байгуулах тухай” хуулийг дахин шинэчлэн баталж 2015 оны 7 дугаар сарын 01-ний өдрөөс эхлэн Дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны 2 дугаар шүүхийн нэршил өөрчлөгдөн “Баянгол, Хан-Уул, Сонгинохайрхан дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүх” болсон юм.
Шүүхийн нэршил өөрчлөгдсөнтэй холбоотойгоор Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн 2015 оны 6 дугаар сарын 30-ны өдрийн 111 дүгээр зарлигаар Ж.Эрдэнэчимэгийг Баянгол, Хан-Уул, Сонгинохайрхан дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр томилсон.
Хан-Уул дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүх
2016 оны 5 дугаар сарын 13-ны өдөр “Шүүх байгуулах тухай” хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар 2016 оны 6 дугаар сарын 01-ний өдрөөс эхлэн Баянгол, Хан-Уул, Сонгинохайрхан дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийг Баянгол дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүх, Хан-Уул дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүх, Сонгинохайрхан дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүх болгон өөрчлөн байгуулсан ба Хан-Уул дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүх нь Хан-Уул дүүргийн засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн харьяаллаар иргэний хэрэг маргааныг хянан шийдвэрлэх болсон.
Хэдийгээр өмнөх Баянгол, Хан-Уул дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийг дүүрэг дүүргээр нь салган байгуулсан ч шүүхийн Тамгын газрын хувьд Баянгол, Хан-Уул дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн Тамгын газар гэсэн нэг тамгын газартайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн 2017 оны 06 дугаар сарын 13-ны өдрийн зарлигаар Хан-Уул дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр Д.Даваасүрэнг томилж, Монгол Улсын Их Хурлын 2016 оны 42 дугаар тогтоолоор 11 шүүгчийн орон тоотой байхаар баталсан.
Шүүх дэх Эвлэрүүлэн зуучлал
Тус шүүхийн Эвлэрүүлэн хоёр зуучлагч, нэг эвлэрүүлэн зуучлагчийн туслах тус тус ажиллаж байна.
Бөөр шилжүүлэн суулгах
thumb|200px|Донор бөөр нь бөөрний ердийн байрлалаас доогуур суулгагддаг. Бөөр шилжүүлэн суулгах нь эмчилгээ авахаа больсон бөөртэй хүнд хийдэг мэс засал эмчилгээ юм.
Хэдийгээр диализийн аргууд бөөрийг орлож байгаа ч асаргаа сувилгаа, байнгын хяналт гэх мэт бэрхшээл ихтэй. Мөн өвчнийг бүрэн эмчлэх бус түүнийг диализаар л орлуулахад эмчилгээний гол утга оршдог. Орчин үеийн анагаах ухааны хөгжил өнөөдөр энэ хүнд байдлаас гарах боломжийг олгож байна.
Энэ нь эмчилгээний төгс арга болох шинэ бөөр шилжүүлэн суулгах явдал юм. Мэс засал эмчилгээгээр өвчтөнд эрүүл бөөр суулгаж, харин донор эрхтэнг хамаатан садан, нас барагсдаас, найз нөхдөөс нь авдаг. Үүнд донор эрхтэн нь эрхтэн хүлээн авагчид тохирох нь чухал юм. Дараах гол үзүүлэлтийн тохиронууд чухал байдаг:
Монголын нөхцөлд энэхүү тохироо бүрдэх боломжгүй, тохирох донор олдохгүй гэсэн буруу ойлголт нэлээн газар авсан байдаг. Энэ бол маш том эндүүрэл бөгөөд Монгол Улсад эрхтэн шилжүүлэн суулгах мэс заслыг хөгжүүлэх шаардлага, хэрэгцээ маш их байгаа билээ.
Мэс заслын хувьд хэдий хүнд гэлээ ч эрхтэн шилжүүлэн суулгах мэс засал дундаас хамгийн энгийндээ тооцогддог бөгөөд, дэлхийн хөгжилтэй орнуудад аль хэдийн стандарт болсон эмчилгээний арга билээ.
Хугацаа
Мэс засал дунджаар 2-4 цаг үргэлжлэдэг. Өвчтөн эмнэлэгт дунджаар 7-10 хоног хэвтдэг. гэхдээ бөөр суулгуулж байгаа өвчтөний судасны байрлал, донор бөөрний судасны урт богиноос шалтгааллж дунджаар 4-6 цаг үргэлжилдэг. мөн эмнэлэгт байх хугацаа нь өвчтөний шархны эдгэрэлт, бөөрний дутагдлаас гарах зэргээс шалтгаалан өөр өөр байдаг.
Давуу тал
Гэхдээ энэ нь заримдаа төгс эмчилгээний арга биш гэдгийг анхаарах нь чухал
Эдгэрэх магадлал
Одоогоор дэлхийн дахинд 350'000 гаруй бөөр шилжүүлэн суулгагдсан бөгөөд, зарим хөгжилтэй оронд шилжүүлэн суулгасан бөөрний хэвийн үйл ажиллагаа 5 жилийн дараа ч 90-95%-тай байдаг.
Ангилал:Эмчилгээ Ангилал:Эрхтэн шилжүүлэн суулгах
Эзекиль Кембой
Эзекиль Кембой Чебой (Ezekiel Kemboi Cheboi, 1982 оны тавдугаар сарын 25-нд төрсөн) нь Кенийн хөнгөн атлетикч бөгөөд 3000 метрийн саадтай гүйлтийн төрлийн 2004, 2012 оны Олимпын аварга, 2009 болон 2011 болон 2013 оны Дэлхийн аварга юм. Түүний хувийн дээд амжилт нь 7:55.76 минут.
Холбоос
Ангилал:3000 метрийн халхалттай гүйлтийн олимпын аварга Ангилал:3000 метрийн халхалттай гүйлтийн дэлхийн аварга Ангилал:Кенийн 3000 метрийн халхалттай гүйгч Ангилал:Кенийн олимпын аварга Ангилал:Кенийн олимпын оролцогч Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Кениэс африкийн наадамд оролцогч Ангилал:Кеничүүд Ангилал:1982 онд төрсөн
Баянзаг
Баянзаг (Өөр нэр нь Улаан Эрэг) — Өмнөговь аймгийн Булган сумаас. зүүн тийш Арц богд уулсын. дагуух Говийн уулархаг бүст хамаарах уудам хөндийд орших шаварлаг хурдас бүхий газар. Палеонтологийн ховор олдворууд олдсон газар гэдгээрээ дэлхий дахинд алдаршсан. Мөн үлэг гүрвэлийн өндөг олноор олдсоноос гадна үлэг гүрвэлийн үүрийг дэлхийд анх удаа чухам эндээс олжээ. Үүнээс гадна велоцираптор болон бусад олон арван сүүн тэжээлтний үлдэгдэл олдсон.
Тогтоц
Урдаас хойшоо чиглэлтэй сунаж тогтсон, өргөн нь 5 км, урт нь 8 км орчим. Монголчууд улаан элсэрхэг шаварлаг хөрс хатуурч тогтсон газрыг Цав гэдэг. Арай өндөрлөг газрыг нь Цонж гэдэг. Баянзагийн цонжнуудын өндөр нь 20-50 метр хүртэл байдаг. Тогтоцын хэлбэр дүрсийн байдлаараа нутгийнханд Ширээ шавар. , Тэмээ шавар. гэх мэтээр нэрлэгддэг газрууд бий. Заг. модон ойтой учраас Баянзаг гэж нэрлэгдсэн. Заг мод 2 метрээс илүү өндөр ургах нь ховор бөгөөд мөчир нь янз бүрийн байдлаар мурийж тахийж ургадгаараа онцлог. Хамгийн илчтэй мод учраас говийнхон “Ургаа нүүрс” гэж нэрлэдэг thumb|upright=3.0
Түүх ба нэршил
Баянзагийн. орчинд эртний хүмүүс сүрэглэн амьдарч байсныг нотлох эд өлгийн зүйл нэлээд олджээ. Судлаачид одоогоос 40 Мянган жилийн өмнө хүмүүс амьдарч байсан гэдгийг тогтоожээ. Мөн Баянзагийн өмнөд хэсгээс 60-80 cая жилийн өмнө амьдарч байсан аварга том үлэг гүрвэлийн яс, өндөг бүтнээрээ олдсон нь дэлхийд шуугийн тарьсан. 1922 онд АНУ. -ийн судлаач Рой Чапмен Эндрюсийн баг анх удаа үлэг гүрвэлийн 10-15 орчим см өндөг олсон. Энэ олдвор нь үлэг гүрвэл өндөг төрүүлдэг гэдгийг хүн төрөлхтөнд мэдүүлсэн анхны баталгаа бүхий олдвор олсон билээ.
Англи хэл дээрх ном зохиолд Flaming Cliffs («Галт хясаа») гэдэг нэр зонхилдог бөгөөд 1920-иод онуудад Америкийн Байгалийн түүхийн музейн зохион байгуулсан Төв Азийн экспедицийг ахлан энд ирсэн палеонтологич Рой Чапмен Эндрюс хадан хясааны тод улбар өнгөөр өгсөн нэр юм. Уг өнгө нь ялангуяа нар жаргах үед онцгой тодордог. Өөрөөр хэлбэл, Баянзагийн улаан шаварлаг хөрс нь оройн наранд асаж буй улаан гал шиг харагддаг учраас энэхүү нэрийг авчээ.
Байршил
Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос баруун урагш 550, Өмнөговь аймгийн төв Даланзадгад хотоос баруун хойш 110, Булган сумын төвөөс зүүн тийш 18 километрт, Арц богд уулын хөндийд оршино. 1920-иод онд ирсэн америкчууд Баянзагийн суурин хэмээн нэрийдсэн бөгөөд Төв Азийн III экспедицийн тайланд "...Баянзагийн суурин нь Хятадын Хаалган хотоос баруун хойш 600 километрт, Ховд орох замын дагууд оршино" хэмээн тэмдэглэжээ.
Үлэг гүрвэлийн голлох олдворууд
Өмнө нь палеонтологчид овирапторыг протоцератопс зэрэг бусад үлэг гүрвэлийн өндгийг хулгайлж дардаг байсан хэмээн үздэг байжээ. Баянзагаас олдсон өндгийг протоцераптосынх гэж үзсэн нь үнэн хэрэгтээ овирапторынх байв.
Ном зохиол
Ангилал:Азийн геологи Ангилал:Монголын газар зүй Ангилал:Палеонтологийн олдворт газар
Конселус Кипруто
Консеслус Кипруто (Conseslus Kipruto, 1994 оны арванхоёрдугаар сарын 8-нд төрсөн) нь Кенийн холын зайн гүйгч бөгөөд 3000 метрийн саадтай гүйлтийн төрөлд гүйдэг.
Холбоос
Ангилал:3000 метрийн халхалттай гүйлтийн олимпын аварга Ангилал:3000 метрийн халхалттай гүйлтийн дэлхийн аварга Ангилал:3000 метрийн халхалттай гүйлтийн африкийн аварга‎ Ангилал:Кенийн 3000 метрийн гүйгч Ангилал:Кенийн 3000 метрийн халхалттай гүйгч Ангилал:Кенийн задгай талбайн гүйгч Ангилал:Кенийн олимпын оролцогч Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Кениэс африкийн наадамд оролцогч Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадмын хөнгөн атлетикийн аварга Ангилал:Кенийн хөнгөн атлетикийн улсын аварга Ангилал:Кеничүүд Ангилал:1994 онд төрсөн
Бямбасүрэнгийн Баатарсүрэн
Бямбасүрэнгийн Баатарсүрэн нь Архангай аймгийн Цэнхэр сумын харьяат. Үндэсний бөх ийн аймгийн заан цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн заан Ангилал:Цэнхэрийн хүн
Хойд Ази
Хойд Ази (Умард мөсөн далайтай захалвал Умард Ази) гэдэг нь газар зүйн байрлал болон соёлын харилцааг харгалзан Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын тодорхойлсон Ази тивийн бүс юм. Энэ бүс нутагт Уралын нуруунаас зүүн зүгт байрлах Орос улсын нутгийг дангаар нь хамруулдаг юм. Энэ нь Шэбэр, Оросын Алс Дорнодыг нийлүүлсэн гэж хэлж болно.
Нэмэр
Ангилал:Азийн бүсчлэл
.kr
.kr — Цахим сүлжээнд Өмнө Солонгос улсыг илтгэх латин үсгийн домэйн нэр.
Ангилал:Улс орны домэйн нэрс
Мөнххайрхан сум
Мөнххайрхан — Монгол Улсын Ховд аймгийн сум. Улаанбаатараас 1421 км, аймгийн төвөөс 155 км хол. Газар нутгийн хувьд хойд талаараа Ховд аймгийн Дуут, зүүн хойгуураа Манхан, зүүн урдуураа Мөст, урдуураа Үенч, баруун талаараа Баян-Өлгий аймгийн Булган сумдтай хиллэдэг. Ховд аймгийн хамгийн цөөн хүн амтай сумын нэг юм. Сумын төв нь Сэнхэр. Алаг, Борт, Хаг, Сэнхэр дөрвөн багтай. Хүн амын 98 хувь нь урианхайчууд. Сундуйсүрэн
Эрт үе
Чингис хаан Их Монгол Улсыг байгуулж улсаа мянгатын тогтолцоонд оруулахад урианхайн зарим нь Толуй, улмаар түүний отгон хүү Аригбөхийн мэдэлд очиж яваандаа Тагна уулын өмнө бие, Алтайд одож ойрадын дотор багтдаг болжээ. Харин үлдэх хэсгээр нь дараах мянганыг байгуулсан байна. Үүнд, урианхайн Сүбэдэй баатар, Есүй Буха, Удачи нарт нэжгээд мянган захируулан хамтад нь Монгол улсын зүүн жигүүрт харъяалуулсан бол урианхайн Есүн туа-таркид нэгэн мянган өгч баруун жигүүрт оруулжээ. Чингис хаан мөн өөрийн ургийн Элжигэдэйд гурван мянган өгсний нэг нь урианхай нараас голлон бүрдэж байв. Дээрх мянгануудаас Удачийнх нь Бурхан Халдун ууланд асан их хаадын хоригийг сахин хамгаалах чухал үүрэг хүлээдэг тул цэргийн албанд явдаггүй байв. Хожим XIY зууны эцэст Мин улс хүчирхэгжиж умард хязгаараа батлан сахихын тулд Монголын нутгийн зүүн этгээдэд гурван харуул гэгчийг байгуулсны Доён харуулыг нь урианхай нараар байгуулсан бөгөөд эдгээр нь Зэлмэ жанжны үр сад юм. Зэлмийн хойч Хотон ноёны үед буюу 1500-гаад оны ихээр нэлээд хүчирхэгжсэн урианхайчууд Батмөнх хааны үед захиргаанд нь орсон төдийгүй алтан ургийнхантай байн байн ураг холбож, ойр дотно харилцсаар байв. XY-XVI зууны тэргүүн хагасын Зүүн Монголын зургаан түмний нэг нь урианхай түмэн байв. Эдгээр нь XIII зууны эхээр их хаадын хоригийг сахиж байсан Удачи нарын урианхайн удам юм. Хааны төвлөрсөн засаглалыг эсэргүүцэн тэмцсэн тэднийг зарим сайд түшмэд тархаан суулгах гэсэнд Батмөнх даян хаан “Урианхай эзний алтан хөмрөгийг сахисан бас их заяат улс тул” тараан жишиж хэрэггүй гэсэн ажээ. Батмөнх даян хааны дараа отгон хөвгүүн Гэрсэнзийнх нь мэдэлд очсон Зүүн Монголын урианхай нар баруун тийш нүүдэллэсээр Алтайн ууланд хүрч нутаглах болов. Үүнээс хойш 200 гаруй жилийн дараа буюу 1759 онд Манж Чин улсын Хязгаар дахиныг тогтоох зүүн этгээдийн туслагч жанжны газраас Алтайн урианхайг долоон хошуу болгон зохион байгуулж, Зүүн ба Баруун гар болгон хуваажээ. Ингэхдээ урианхай нараар дөрөв, тува нараар гурван хошуу болгосон бөгөөд хоёр гарын тус бүр хоёр, нийт дөрвөн хошуу нь монгол урианхай нараас бүрдсэн байв. Монгол урианхай нарын дөрвөн хошуу нь Зүүн гарын зүүн амбаны хошуу, Мэйрэн зангийн хошуу, Баруун гарын баруун амбаны хошуу, Гомбо даагийн хошуу юм. Алтайн урианхайн Зүүн гарын чуулган дөрвөн хошуу, 16 сумтай, анхны чуулган дарга нь Сандаг, Баруун гарын чуулган нь гурван хошуу, 11 сумтай, дарга нь Түвшин болов. XIX зууны үед уг долоон хошуу нийт 12000 орчим хүн амтай, үүнээс монгол урианхайн дөрвөн хошуу 8000 гаруй хүн амтай байжээ. Алтайн урианхайн хошууд хожим Богд хаант Монгол улс, Ардын засгийн эхэн үеүдэд өөр өөрөөр нэрлэгдэж явав.
1911 оноос хойш
1911 оны Үндэсний хувьсгал ялсны хойтон жил Алтайн урианхайн долоон хошуу Богд Хаант Монгол Улсад Ховдын хязгаарын олон хошуудын хамтаар даган орсон юм. 1923 онд уг долоон хошууг нэгтгэн нэг чуулган болгож Ховдын сайд жанжны газарт захируулсан бол 1927 онд Алтай хан уулын Урианхайн зүүн баруун хоёр хошуу болгосон бөгөөд баруун хошууны тамгын газрыг одоогийн Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын нутаг Их Жаргалантын аманд байршуулснаар өнөөгийн Мөнххайрхан сумын үндэс суурь тавигдсан гэж албан ёсоор үздэг. Да лам Чүлтэмийн захирсан энэ хошуу Булган, Дэлүүн, Гурван цэнхэр зэрэг өргөн уудам нутгийг хамарсан, Мянгад, Ах, Цэрвээ, Оорцог дөрвөн элкэн буюу овогтой, 2000-аад өрхтэй байжээ. Мөн хурлын хоёр дацан бүхий Дашлхүмбэ хэмээх хийдтэй, да лам нь Бааваа байв. Улмаар 1930 онд Урианхайн зүүн баруун хоёр хошууг нэгтгэж Чандмань уулын аймагт захируулан дөрвөн сум байгуулсны нэг нь Мөнххайрхан болов. Сумын анхны дарга нь Чүлтэмийн Дэлгэр, тамгын бичээч нь Дуламжавын Урганжав байжээ.
Орчин үе
1942 онд одоогийн Мөст, Дуут сумдыг шинээр байгуулах болсноор Мөнххайрхан сумыг хоёр хувааж, захиргааг Мөст суманд шилжүүлжээ. Мөн оноос сумын ардууд санаачлагаараа хэд хэдэн нэгдэл байгуулж хамтын хүч хөрөнгөө нэгтгэн ажиллаж ирсэн бөгөөд 1959 онд Мөнххайрхан сумыг дахин байгуулж Ендэрт гэдэг газар төвлөрөн 1965 он хүргэв. Гэвч тухайн үеийн аймаг сумын зарим удирдлагын шийдвэрээр уг сумыг Мөст, Манхан суманд дахин хуваан шилжүүлж, ард олны хамтарч бий болгосон ихээхэн хөрөнгийг тарамдуулсан нь сумынхны сэтгэл санаанд хүчтэй нөлөөлөв. Иймээс нутгийн зарим сэхээтэн, цөөнх урианхай ястны хувь заяанд сэтгэл зовниж өргөдөл гаргасан нь нам засгийн удирдлагад хүрчээ. Ингэснээр “Сум цаашид хөгжих эдийн засгийн боломж нөөц, газар нутаг, хүн амын өсөлт зэргийг нарийвчлан тооцсон тооцооны хамт хүсэлтээ ирүүлж болно” гэсэн хариу хүлээн авсан бөгөөд Г.Намжилдорж, Х.Омбог нарын хүмүүс хамтран тооцоо гаргаж, тухайн үед Намын дээд сургуульд сурч байсан Б.Батаа Засгийн газарт биеэр өргөн барьснаар 1968 оны аравдугаар сард Мөнххайрхан сум одоогийн суурин дээр 300 гаруй өрх, 1000 гаруй хүн ам, 40 мянган толгой малтай, мал аж ахуйн гурван бригадтайгаар зохион байгуулагдаж, сум нэгдлийн даргаар О.Лхамжав, орлогч даргаар С.Сонинтөр нар томилогджээ.
1992 онд Монгол улсын шинэ Үндсэн хуулийн хүрээнд засаг захиргаа, нэгжийн хуваарьт өөрчлөлт орж, нутгийн өөрөө удирдах байгууллага Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал орон даяар байгуулагдахад Мөнххайрхан сумын анхны ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргаар Бадарчийн Нямаа сонгогдон ажиллаж байжээ.
Газарзүй, уур амьсгал
Монгол Алтайн нурууны гол хэсэг болж 40-80 километрийн өргөнтэйгөөр баруун хойноос зүүн урагш 200 гаруй километр үргэлжлэх Мөнххайрханы нурууны зүүн биеийн уулархаг нутагт оршино. Баянсай, Алаг, Улиастай, Хөх, Борт, Шуурхай, Сэнхэр, Долоон нуурын голууд, Бөөрөг, Алаг, Хөх, Шуурхай, Долоон, Хотгор зэрэг цэнгэг нуурууд бий. Эрс тэс уур амьсгалтай, далайн түвшнээс дээш дундажаар 1940 метрийн өндөрт оршдог. Жилийн дундаж температур Цельсийн +2 градус, зуны дулааны температурын дундаж нь 15-аас 16 градус, хамгийн дулаан нь 28-аас 30 градус хүрнэ. Өвлийн хүйтний температурын дундаж -13-аас -14 градус орчим, их хүйтэн нь -29-өөс -30 градус байдаг. Жилийн дундаж хур тунадас 70 мм, хуртай жилийн тунадас 142 мм, гантай жилийн дундаж тунадас 60 мм орчим.
Байгаль, амьтан ургамал
Мөнххайрхан уулын үзэсгэлэнт сайхан байгалийг нутгийн зон олон үеийн үед онгон ариунаар нь хадгалан хамгаалж, тахин шүтэж, нутаглан ирсэн уламжлалтай. Мөнххайрхан уул түүний орчмын 301219,9 га газар нутгийг УИХ-ын 2006 оны 26-р тогтоолоор улсын тусгай хамгаалалтанд авсан бөгөөд 2011 онд өргөтгөснөөр 582446 га болжээ. Мөнх цаст Мөнххайрхан уул, Шуурхайн Мөсөн бөөрөг, Хөх нуурын Бух чулуу, Нарийн хагийн Мэлхий хад, Сэнхэрийн голын Эмгэн хад, Долоон  нуурын Майхан хад, Шуурхайн чулуу, Их тошингийн Нүдэн нуур, Байнжуурын Тэмээн хад, Арцат, Ямаатын цагаан, ногоон, шар нуурууд, Шуурхай, Долоон нуурын эхний цагаан, ногоон нуур, Гавартай ус, Алагийн Буурал хайрхан, Хар усны агуй, Бортын Хэрсэн хад, Бөөрөг нуурын Бугатын хар шовгор, Ямаат улааны агуй, Битүү нуур, Цагаан сайгийн Жоншит агуй зэрэг өвөрмөц тогтоцтой үзэсгэлэнт газрууд бий. Буга, аргаль, янгир, ирвэс, шилүүс, чоно, үнэг, хярс, тарвага зэрэг сүүн тэжээлтэн, тас, бүргэд, ёл, хойлог, шонхор зэрэг шувууд бий. Гол төлөв эмийн найрлагад ордог вансэмбэрүү, таван салаа, хонгор зул, сэржмядаг, алтан гагнуур, гоньд, балгана, баргашин зэрэг олон төрлийн ургамал, хад, тошил зэрэг жимс ургадаг. Голуудад нь монгол хадран (Thymallus brevirostris) бий. 128 метрийн өндрөөс буудаг үзэсгэлэнт сайхан хүрхрээтэй.
Хүн ам, мал аж ахуй
2008 оны байдлаар нийтдээ 586 өрхтэй, 2400 хүн амтай. 93 мянган толгой малтай. Хүн амын 97.6 хувь нь урианхайчууд. Нийт нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 255413 га. Үүнээс 167971 нь хөдөө аж ахуйн эдэлбэр, 95403 нь тусгай хамгаалалттай, 1338 нь усны эдэлбэр, 1176 нь хот суурины эдэлбэр газар юм. Нийт газар нутгийн 15 га-гаас хадлан авдаг бол хоёр га тариалангийн талбайд одоогоор тариалалт хийгээгүй. Ойн нөөц нь 12 га. Уул уурхайн эдэлбэр газар байхгүй.
Соёл боловсрол
Сумын анхны сургууль 1948 онд хоёр багш, 63 сурагчтайгаар таван эсгий гэрт анхны хичээлээ эхэлсэн бөгөөд 1976 онд найман жилийн сургууль болон өргөжсөн бол 1992 онд 10 жилийн сургууль болжээ. 50 шахам багш, 600 гаруй сурагч, хичээлийн хоёр байр, 120 хүүхдийн дотуур байр, компьютерийн иж бүрэн кабинеттэй, багш нарын 75% нь мэргэжлийн зэрэгтэй байна. Анх 1975 онд байгуулагдсан “Оргил” цэцэрлэгт одоо 80 шахам хүүхэд сурч хүмүүждэг. Соёлын төв нь 1959 онд байгуулагдсан. 2012 онд урианхайн алдарт туульч, Төрийн соёрхолт Б.Авирмэдийн нэрэмжит болгожээ. Сумын хүн эмнэлэг 1950 онд нэг бага эмч, нэг ажилчин, хоёр гэр, хоёр ортой анх ажиллаж эхэлсэн бол 1972 оноос хүний их эмчийн салбар болон өргөжиж одоо сумын нийт өрхийн хүн амд эрүүл мэндийн үйлчилгээ үзүүлж байна. 1975 онд байгуулагдсан цаг уурын станц нь 1989 онд “Мөнххайрхан станц” нэртэй болж, хөдөөгийн малчид, иргэдэд цаг агаарын мэдээг шуурхай дамжуулж байна. 1998 оноос “Цэнхэрийн долгио”, 2002 оноос “Мөнххайрхан царцаа” нэртэй хоёр мал эмнэлэг ажиллаж 80 мянга гаруй малд мал эмнэлгийн үйлчилгээ үзүүлж байгаа юм.
Шашин шүтлэг
Бөө мөргөл, Буддын шашин шүтлэгтэй. Алаг багийн иргэн Риймэдийн Балданжав 2004 онд Дашбалжир хийдийг байгуулснаас хойш хоёр шавийн хамтаар өнөөг хүртэл тогтмол үйл ажиллагаа явуулж байна. Билгийн тооллын сар бүрийн 29-нд гол шүтээнээ залж хурал хурдаг. Хийдийн гол шүтээн нь Гомбо, Махагал бурхан. 2006 онд тус хийдэд Ганжуурын 108 боть хөлгөн судрыг залжээ.
Түүхийн дурсгал
Долоон нуурын Улаан толгойн хадны бичээс, Доод улаан говийн амны хүн чулууд, Долоон нуурын хүн чулууд, Шуурхайн амны хүн чулуун хөшөө, Хар говийн буган чулуун хөшөөд, Тэлэнгидийн амны хөшөө зэрэг эртний түүхийн дурсгалууд бий. Эдгээрээс Улаан толгойн бичээс нь Монгол орны нутгаас олдож буй анхны бичгийн дурсгал болж байгаагаараа чухал ач холбогдолтой учир 1990 онд улсын тусгай хамгаалалтанд авчээ. Бусад нь аймгийн болон орон нутгийн хамгаалалтад буй.
Алаг баг
Нутаг дэвсгэр нь 90 мянган га. Сэнхэрийн голын сав газрын нэлээд хэсгийг хамардаг, хадлангийн талбай ихтэй. Тус багийн байгалийн үзэсгэлэнт газар Битүү нуурын ойн сав газрыг 1990 онд орон нутгийн хамгаалалтад авчээ.
Борт баг
Сумын төвөөс баруун урагш 18 километрт оршдог бөгөөд 68.2 мянган га нутагтай. Далайн түвшнээс 4362 метр өргөгдсөн мөнх цаст Мөнххайрхан уул оршдог, аялал жуулчлал хөгжүүлэхэд таатай бүс нутаг юм.
Хаг баг
Нийт 65.5 мянган га нутагтайн 30 хувь нь улсын тусгай хамгаалалттай бүст хамрагддаг. Эндэхийн Долоон нуурын хадны бичээсийг 1990 онд улсын хамгаалалтад авчээ.
Сэнхэр баг
36.7 мянган га газар нутагтай, сумын төвийн баг юм.
Ном зохиол
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Ховд аймгийн сум
Умард Македон
Бүгд Найрамдах Умард Македон Улс (Македон хэл: Република Северна Македонија), товчоор Хойд Македон (Македон хэл: Северна Македонија) нь Зүүн Европын Балканы хойгт орших бүгд найрамдах улс юм. Хуучин Югославын бүрэлдэхүүнд байсан бөгөөд өмнөд талаараа Грек, зүүн талаараа Болгар, баруун талаараа Албани, хойд талаараа Серби болон Косовотой хиллэдэг, далайд гарцгүй улс болно.
2020 оны 3 дугаар сарын 27-нд НАТО-гийн 30 дахь гишүүн болсон. Европын Холбоонд элсэх хүсэлтээ нэг бус удаа гаргасан боловч элсээгүй байгаа. Нийслэл хот нь Скопье.
Түүх
Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улсыг задарч түүний бүрэлдэхүүнд байсан 6 Бүгд найрамдах улс бүрэн бие даасан тусгаар тогтносон улс болох үед хошин ч гэмээр, сургамжтай ч гэхээр нэгэн үйл явдал болсон билээ. ХБНСЮУ-ын бүрэлдхүүнд байсан Македон улсыг энэхүү нэрээрээ тусгаар тогтнолоо зарлан НҮБ-ын гишүүн болох хүсэлтээ гаргахад уг хүсэлтийг Грек улс эрс эсэргүүцсэн байна. Учир нь Грек улс Македон гэдэг нэр нь Грекийн түүх соёлтой салшгүй холбоотой, түүнээс гадна уг нэрээр нэрлэгдэж байсан нутаг дэвсгэр, ард түмэн нь мөн Гректэй холбоотой учир үүнтэй ямар ч холбоо, үндэслэл байхгүй, сүүлд суурьшсан слав гаралтай үндэстэнд энэхүү нэршлийг өгөх нь буруу гэж үзэж эсэргүүцэл илэрхийлсэн байна. Энэхүү байдлыг харгалзан НҮБ-аас тус улсыг Хуучин Югославын Бүгд Найрамдах Македон Улс гэдэг нэрээр НҮБ-ын гишүүн болгосон түүхтэй билээ. Улмаар 2018 оны 6 сарын 12-нд Грек улс тус улсыг Бүгд Найрамдах Умард Македон Улс гэж нэрлэхэд татгалзах зүйлгүй хэмээн тохирч, Македоны бүх нийтийн санал асуулга, мөн хоёр улсын парламентаар хэлэлцэж албан ёсоор шийдсэнээр 2019 оны 2 сараас улсынхаа нэрийг сольсон байна.
Хүн ам
2016 оны байдлаар 2 073 702 хүн амтай байсан. Үүнээс:
Хүн амын 70% орчим нь Македоны Үнэн алдартны шашинтай бөгөөд 27% нь исламын шаинтай ажээ.
Газар зүй
Умард Македон дорно өмнө Европ, Балканы хойгт оршдог. Өмнөд талаараа Грек, дорнод талаараа Болгар, умардаараа Серби, бүр нарийн хэлбэл Косово, өрнөд талаараа Албанитай хиллэдэг далайд гарцгүй орон. Хойд өргөргийн 40°50'-аас 42°20', зүүн өргөргийн 20°27'-оос 23°05' зэргэдийн торонд 25,713 ам дөрвөлжин километр нутаг дэвсгэр эзлэн байна. Жижигдүү буюу дэлхийн 146-р том орон.
Умард Македон 2000 метрээс өндөр 34 оргилтой үндсэндээ уулархаг орон. Хамгийн өндөр Кораб уул далайн түвшнээс дээш 2,764 м өндөр оргилтой. Уул толгодоос гадна тэгш өндөрлөг, гол горхийн жалга, хөндий бий. Нутгийн баруун хойноос эх авч зүүн урагш урсаад Грек рүү орж Эгейн тэнгист цутгахаар Умард Македоны нутгаар 301 км урсдаг Вардар гол хамгийн урт нь гэнэ. 225 км Брегальница, 207 км Црна зэрэг бусад гол Вардарт цутгадаг. Вардарын сав газар Умард Македон нутгийн 80 хувийг хамарчээ. Умард Македоны нутагт 53 нуур цөөрөм байгаагаас Охрид нуур 349 км² талбайтай, Преспа нуур 274 км² талбайтай. Ууландаа халуун рашаан элбэг.
Умард Македонд газар хөдөлдөг. 1963 онд хүчтэй газар хөдөлж, Скопье хотыг нурааж байв.
Уур амьсгал
Хойд Македонд дөрвөн улирал тохионо. Зун халуун, хуурай, өвөлдөө цастай хүйтэн. Өвөл -20 °C, зун 40°C температурт хүрдэг. Хур тунадас бага, Вардарын хөндийд жилд 450 мм унана.
Цахим холбоос
Ангилал:Далайд гарцгүй орон  Ангилал:Европын орон Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Кристиан Бентеке
Кристиан Бентеке Лиоло (Christian Benteke Liolo, 1990 оны гуравдугаар сарын 3-нд төрсөн) — Бельгийн хөлбөмбөгчин бөгөөд Премьер лигийн Астон Вилла болон Бельгийн шигшээн довтлогч юм.
Холбоос
Ангилал:1990 онд төрсөн Ангилал:Бельгийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Бельгийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:Бельгичүүд
Ганбатын Нямандэлэг
Ганбатын Нямандэлэг нь Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын харьяат. Үндэсний бөх ийн аймгийн заан цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн заан Ангилал:Эрдэнэбүрэний хүн
Стэллэрийн далайн арслан
Стэллэрийн далайн арслан (Eumetopias jubatus) нь Номхон далайн хойд хэсгээр нутаглах Чихт далайн хавын овгийн нэг зүйл юм.
Гадаад төрх
Нас гүйцсэн нь бусад зүйлийн далайн арслантай харьцуулахад цайвар зүстэй, цайвар шараас бор шаргал, улаавтар өнгөтэй байна. Зулзага нь төрөхдөө бараг хар өнгөтэй байх ба 23 кг жинтэй байдаг. 5 нас хүртлээ эр, эм зулзагууд хурдацтай өсөж томрох ба үүнээс хойш эмэгчингийн өсөлт удаашран 2.5 м урт, 300 кг хүрээд зогсдог. Эрэгчин далайн арслан нэмж томорсоор 3 м гаруй урт болно. Мөн эрэгчин нь өргөн магнай, арай хавтгай богино хоншоор, илүү бараан зүстэй бөгөөд бүдүүн хүзүүүгээ тойроод зогдортой.
Роберто Хильберт
Роберто Хильберт (Roberto Hilbert; 1984 оны аравдугаар сарын 16, Форххайм) — Германы хөлбөмбөгчин, леверкузений «Байерний» хамгаалагч.
«Штутгарт» 2006/2007 онд Бундеслигт аваргалахад 34 гараанд 7 гоолдсон Хильберт Туркийн «Бешикташтай» 2010 оны зургадугаар сарын 22-нд нэгдсэн. Дебют гоолоо 2010 оны наймдугаар сарын 17-нд Европа лигт Финландын «ХИК-ийн» эсрэг хийсэн байдаг. 2013 оны долдугаар сарын 12-нд одоогийн багтаа үнэгүй наймаагаар элсэж, 2 жилээр гэрээлжээ.
Германы шигшээ Данитай 2007 оны гуравдугаар сарын 27-нд нөхөрсөг тоглохдоо Хильбертийг анх сорьжээ.
Гадны холбоос
Ангилал:Германы хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Гройтер багийн тоглогч Ангилал:Штутгарт багийн тоглогч Ангилал:Бешикташ багийн тоглогч Ангилал:Байер 04 багийн тоглогч Ангилал:Германчууд Ангилал:1984 онд төрсөн
Станка Златева
Станка Златева (болгараар Станка Златева Христова; 1983 оны 3 сарын 1-д Болгар улсын Сливен аймгийн Крушаре сууринд төрсөн болгар хүн) — 72 кг жингийн эмэгтэй чөлөөт барилдааны олимпийн хошой мөнгө (2008, 2012), ДАШТ-ий таван алт (2006-2011 оны хооронд), хоёр хүрэл (2009) медаль хүртсэн Болгарын бөх.
Лавлах холбоос
Ангилал:1983 онд төрсөн Ангилал:Болгарын бөх Ангилал:Болгарын олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Болгарчууд
Манас
Манас (Манас дастаны) бол Манас баатрын тухай өгүүлсэн киргиз ардын тууль юм. 100 мянга орчим мөртэй тус тууль нь Хомерын "Одиссей", "Илиада", эртний Энэтхэгийн "Махабхарата"-тай эн зэрэгцэхүйц өв билээ. Манас ба түүний үр ач нарын тухай магтан дуулсан энэхүү тууль нь Хар Кидан ба Ойрад-Зүүнгарын Хаант Улс, халимагуудын цэргийн довтолгооны эсрэг тэмцлийг харуулсан байдаг. XV зууны эхэнд бичигдсэн бичгийн дурсгалд Манасын тухай дурьдсан байдаг боловч уг тууль нь өөрөө 1885 оныг хүртэл цаасан дээр буусан удаагүй аж. Манасын төрсөн, туулийн үйл явдал өрнөдөг цаг хугацааны тухайд VI-X зууны хооронд, XV-XVIII зууны хооронд гэх хоёр янзын үзэл бий.
Манас туулийг хайлдаг хүнийг манасч (манасчи) гэнэ. Манасч нараас алдартайг нь дурьдвал Сагимбай Орозбаков, Саяакбай Каралаев, Шаабай Азизов, Каба Атабеков, Сейдене Молдокова, Юсуп Мамай нар болно. Гэтэл БНХАУ энэхүү туулийг ЮНЕСКО-д өөрийн нэрээр бүртгүүлчихсэн юм.
Хиргисийн нийслэл Бишкекийн олон улсын нисэх онгоцны буудал зэрэг олон газрууд Манасын нэрээр нэрлэгдсэн байдаг.
Мөн үзэх
Ангилал:Туульс Ангилал:Киргизийн соёл Ангилал:Утга зохиолын бүтээл Ангилал:Киргиз хэлээрх утга зохиол
Стивен Уорд
Стивен Роберт Уорд (Stephen Robert Ward, 1985 оны наймдугаар сарын 20-нд төрсөн) нь Ирландын хөлбөмбөгчин юм.
Юсси Яаскеляйнен
Юсси Альберт Яаскеляйнен (Jussi Albert Jääskeläinen; 1975 оны дөрөвдүгээр сарын 19-нд Миккели хотод төрсөн) — Финландын хөлбөмбөгийн хаалгач бөгөөд 1998-2010 онд Финландын шигшээд тоглодог байв.
Стивен Уорд
Эшлэл
Ангилал:1984 онд төрсөн Ангилал:Ирландын хөлбөмбөгчин Ангилал:Ирландын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:Ирландчууд
Юсси Яаскеляйнен
Замнал
Зүүн Өмнөд Финландын Миккелин хэмээх хотод төрсөн Яаскеляйнен нутгийнхаа Миккелин Паллоилият багаас мэргэжлийн тоглогчийн замналаа 1992 онд эхлүүлж 1996-1997 оныг хүртэл Ваасан Паллосеура багт тоглож байв. 1997 онд Болтон Уондерерс ирсэн даруйдаа гарааны үндсэн бүрэлдэхүүнд багтсан ч гэмтэл бэртлийн улмаас удаан хугацааны турш талбай дээр гараагүй юм. 2000-01 оны улиралд талбайдаа эргэн ирсэн Яаскеляйнен дараа улирал нь Премьер лигийн тэргүүн ивээн тэтгэгчийн нэрэмжит Оны шилдэг хаалгач шагналын эзэн болж байв. Түүнийг эгнээндээ элсүүлэх хүсэлтэй Арсенал, Реал Мадрид, Манчестер Юнайтед болон Милан багууд байсан ба Голландын мэргэн бууч Рүүд ван Нистелройгийн кареер дахь анхны торгуулийн цохилтыг хааж байсан тохиолдол бий.
Шигшээ
Яаскеляйнен Финландын шигшээ багийн бүрэлдэхүүн дэх анхны гараагаа 1998 оны гуравдугаар сарын 25-нд Мальтагийн шигшээ багийн эсрэг хийж байсан ба Антти Ниемийн дараагийн буюу Финландын хоёрдугаар хаалгачаар тоглож байгаад 2005 онд улсынхаа тэргүүн хаалгач болсон билээ.
Гадны холбоос
Ангилал:Финландын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хаалгач Ангилал:Миккелин Паллойлият багийн тоглогч Ангилал:Ваасан Паллосеура багийн тоглогч Ангилал:Болтон Уондерерс багийн тоглогч Ангилал:Вест Хэм Юнайтед багийн тоглогч Ангилал:Финландчууд Ангилал:1975 онд төрсөн
Нэгдмэл улс
Нэгдмэл улс — Холбооны бус, харин нэгдмэл төрийн байгууламжтай улс.
Майлинда Кельменди
Майлинда Кельменди (1991 онд төрсөн) — Косовын жүдочин. Олимп, дэлхийн аварга.
Тамирчин
Майлинда Кельменди эмэгтэй жүдогийн 52 кг жинд өрсөлддөг. Косовоос гадна Албани, ОУЖХ-г төлөөлж байв.