cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чулуут сум
Хянаваас, Чингис хаан Хангайн нурууг давж, Алтайн Өлгийд хүрээд мөнөөхөн бардамнан түрэмгийлэгчдийг номхтгон тохинуулсан ажээ. Ийн аялахдаа Эзэн Чингис ба түүний их цэрэг хэзээнээс нааш Хангайн нурууг давдаг нийтээр заншил болсон гол их зам-Эгийн даваагаар замнасан байх бөгөөд өнөөгийн Чулуут, Тамир, Батцэнгэл, Өгий, Хашаатын нутгаар дамжин буцсан байх юм. Эдгээр нь цэнгэг сайхан гол устай, тарвага зурамнаас өгсүүлээд ан ав ихтэй, морь малын идэш бэлчээр сайтай, харуул сэргийлэлд тохиромжтой, их цэргийн бие сэтгэл хийгээд аялалд нэн таатай, уудам талбай бөгөөд өнгө үзэсгэлэн төгөлдөр газар орон билээ. Цогт Сүмбэр хайрхантай залгаа Хойт Ангархай хэмээх гурван талаасаа юу ч орж нэвтрэхийн аргагүй цавчим өндөр асга хад, гүн хавцал бүхий газар Чингис хааны арван мянган цэрэг байрлаж байсан юм гэнэ лээ. Цогт Сүмбэрийн орой дээр өнөөгийн хүн өргөж даахааргүй хасаг тэрэгний асар том дугуй байдаг гэсэн домог мэт боловч угтаа үнэн түүхийг Чулуут сумын ардууд ярьдаг билээ. Тэр Хойт ангархай нь Эгийн даваанаас арав гаруйхан км зайд, үүнчлэн Хэрэйд, Мэргэд аймгийг мөхөөхдөө өнөөгийн Архангайн олон сум, түүний дотор Чулуутын нутаг дээгүүр тулалдан өнгөрч байсныг цаашид нягтлан судлах учиртай байна. Чулуут бол урд хойт, баруун зүүн бүх талаараа өргөн зам харилцаатай, тэр дундаас Хангай, Тариат сумтай хил залгаж, Хэц, Ороох, Гичгэнэ, Ангархайн даваа зэрэг олон даваа, Суман гол, Хүрэм, Удган мод зэрэг зам жимээр эртнээс нааш харилцсаар ирсэн түүхтэй. Тийм болохоор үе үеийн аливаа их хөлийн явдлаас хөндий тасархай байгаагүй нь лавтай. Эртний ялангуяа, Эзэн Чингистэй холбоо бүхий домогтүүх, хууч яриа Чулуутад өнөө ч хадгалагдан бий, гагцхүү түүнийг уйгагүй цуглуулж, сайтар нягтлан, үнэн магадыг тогтоох нь чухал билээ. Энэ ялдамд онцлон тэмдэглэлтэй нь Эгийн даваа бол эрт үеэс эхлэн 1960-аад он хүртэл баруун аймгийг төвтэй холбох гол зам байсан билээ. Манжийн үед Ховд, Улиастай хотыг чиглэсэн баруун зүгийн өртөөний төв зам Чулуут сумын нутгаар дайрч Эгийн даваагаар замнаж байлаа. 1920 оны сүүлчээр баруун зүг зорьсон гамин цэргийн олон мянган хүнтэй ангиуд Эгийн давааны /өвөр дэх/ Галуутын өртөөн дээр хоноглохдоо өртөөнийхнийг сүрдүүлж, өртөө зангийг баривчлан авч агт морь сэлбэхийг шаардаж, эрүү тулган амбан захирагчдаа угсраа гурван гэр бариулж, нэг гэрт нь хонох, нөгөө гэрт нь хоол идэх, гурав дах гэрт нь бие засах /нүх ухуулан/ газар болгох зэргээр дээрэнгүйлж, байжээ. Чулуут нутгийн ардууд адуу малаа туун далд нуух зэргээр эсэргүүцэл илэрхийлж байсан байна. 1921 оны дундуур цагаатны генерал Казгарандын цэрэг баруун зүг довтлохдоо зам зуур тааралдсан Хануйн голын Бор Бургас, Бичигт Хангайн айлуудаас 3000 адууг дээрэмдэн авч Хануйн голыг өгсөн явахад адууны эзэд араас нь нэхэж Чулуут сумын Ялаатын Дөрөлж хавьд түр байрлаж байсан цагаатныг гүйцэж очоод газраа сайн мэдэх нутгийн ардуудын тусламжтайгаар адууг эргүүлэн бартаатай газраар хэдэн хэсэг болгон бууруулан хөөж дайсны савраас аварч гарсан ажээ.
Үүний дараахан Завханы Улиастайд бүгж байсан цагаантны цэргийн дарга Ванданов ардын баатар Хатанбаатар Магсаржавт баригдахаас амь тавин зугтахдаа Эгийн даваагаар давж Улаалзайн давааны арын хадан цохионы өвөрт явж байгаад өртөөчинд баригдаж байсан түүхтэй.
Морин өртөөний баруун зүгийн төв зам байсан Эгийн давааг ардын хувьсгалын жилүүдэд төрөөс онцлон анхаарч Чулуут сумын Галуут, Хүрэм, Хануйн голд гүүр тавьж замыг засч сайжруулав. Тэгээд Монгол Улсын баруун чиглэлийн аймагсум хот сууриныг нийслэл Улаанбаатартай холбох автомашины гол өртөө зам болгожээ. Чулуут сумын Хүрмийн голын хөвөөнөө тохилог буудал байгуулсан нь зорчигчдын тав тухтай аялахад чухал алхам болсон юм. Ийнхүү Эгийн даваа бол нэн эрт цагаас өнөө биднийг хүртэлх олон зуу мянган жилийн турш холыг ойртуулж хоёрыг уулзуулах чухал зангилаа байж, өлзий буянаа Чулуут нутгийнхан хийгээд Монгол түмэндээ хайрласан арвин түүх, алдар цуутай газар билээ.
Эрдэмтэн мэргэдийн нотолсноор Чулуут сумын нутагт баатад, барчууд, байчуул, боржигон, бөөчүүл, бэргэнүүд, дайртан, онжирготон, олхонууд, сархчуул, сахлагууд, тангуд, хариад, шовгор гэхчилэн олон овогтон хүмүүс аж төрж иржээ. 1930-аад оны үед Шива ширээт гэгээний хийд болон бусад олон сүм дуганыг татан буулгахад уран зургийн олон бүтээл, монгол уран зураг, шилдэг дархчуулын ур ухаан шингэсэн хосгүй нандин бурхад дахин сэргээгдэхгүй болтлоо эвдэрч, хожмын үеийнхний хайрлан хадгалж явах ёстой түүх, соёлын өв дурсгалт зүйлс бусармаг үзэлтний хүйтэн гарт өртөн устаж үгүй болжээ.
Далай аварга
Далай аварга нь үндэсний бөхийн улсын аварга цолтой бөх улсын наадмын бөхийн барилдаанд түрүүлснээр хүртэж цол байсан боловч 2014 оны хуулиар нэмэлт өөрчлөлт орж хуучин янзаараа буюу Далай аварга гэх цолыг байхгүй болгосон.
Урьд өмнө нь байгаагүй энэ цол 2003 онд батлагдсан Үндэсний их баяр наадмын тухай хуулиар тодорхойлогдсон. Харьцангуй саяхан бий болсон боловч энэхүү цолыг 2004 онд улсын аварга Агваансамдангийн Сүхбат, 2005 онд улсын аварга Гэлэгжамцын Өсөхбаяр тус тус гурав дахь удаагаа түрүүлснээр авцгааж байв. 2007 онд А.Сүхбатын 2001 онд 10 даван түрүүлсэн амжилтыг тооцон нэхэн олгогдож, 2009 онд Г.Өсөхбаяр улсын наадамд дахин түрүүлэн хоёул даян аварга цол хүртэцгээснээр далай аварга цолтон байхгүй болсон. УИХ-ын гишүүн Р.Гончигдорж, Д.Батцогт, Б.Чойжилсүрэн нарын санаачилсан Үндэсний их баяр наадмын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг УИХ батласанаар 2014 оны 7-р сарын 7-ны өдөр Даян аварга А.Сүхбат 2000, 2001, 2004 онуудад нийт 3 удаа түрүүлэхдээ 2001 онд өндөр даваатай тэгш ойн жил 10 даван түрүүлсэн амжилтыг, Даян аварга Г.Өсөхбаярыг 2002, 2003, 2005, 2009 онуудад нийт 4 удаа түрүүлсэн амжилтуудыг тус тус үндэслэн Монгол Улсын 8 9 дэх Дархан аварга цолтонгууд болсон билээ. Үүнээс хойш баяр наадмын тухай хуульд өөрчлөлт орсонтой холбоотойгоор Далай аварга хэмээх цолыг Даян аварга цолны чимэг болгон оруулахаар шийдвэрлэсэн болно. Мөн Дархан аварга А.Сүхбат Дархан аварга Г.Өсөхбаяр нь мөн ч их азтай аваргуудын нэг билээ. Учир нь тэдгээрээс өөр Далай аварга цол хүртэж байсан бөх Монгол улсын түүхэнд урьд хожид тэр цаашид ч тэр төрөн гарах боломжгүй болж байна.
Далай аварга цолтон
13
Хар хөгчүү
Хар хөгчүү Tringa erythropus нь Хомноотынхон овгийн ус гатлагч шувуу юм. Тэд Скандинав болон Азийн хойд хэсгээр нутаглана. Өвөл болоход нүүдэллэн Газар дундын тэнгис орчим, Франц, Африк болон Азийн халуун дулаан бүсэд өвөлждөг. Мөн зарим тохиолдолд Австрали, Хойд Америкт таарна. Хар хөгчүү нь 29-33 см урт. Үржлийн үедээ хар өнгөтэй ба өвлийн улиралд нилээд цайвар зүстэй болно. Хошуу, хөл нь улаан байдаг. Хар хөгчүү голдуу тайгад чийглэг газар нутаглан 4 өндөг гаргана.
Андре Виллаш-Боаш
Луис Андре Пина Кабрал Виллаш-Боаш (Luís André de Pina Cabral e Villas-Boas, 1977 оны аравдугаар сарын 17-нд төрсөн) — Португалын хөлбөмбөгийн шилдэг мэргэжилтэн юм. Одоо Оросын Зенит багийн дасгалжуулагчаар ажилладаг.
Анимэ
Анимэ (アニメ) — гэдэг нь англи хэлний Animation гэсэн үгийг япончилсон үг бөгөөд ямар ч төрлийн хүүхэлдэйн киног зохиол, зураглал, хийсэн улсыг үл харгалзан Япондоо "Анимэ" гэж нэрлэдэг. Харин Японоос бусад улсад зөвхөн япон хүүхэлдэйн киног анимэ гэдэг учраас жаахан ойлголтын зөрөө үүсдэг тал бий. Гэвч энэ нь Монгол хэлний "хүүхэлдэйн кино" гэх утга мөн юм
Түүх
Анимэ гэх үг баруунаас гаралтай нь гарцаагүй бөгөөд яг хаанаас вэ гэдэг нь заримдаа маргаан болох нь бий.
Яагаад 2 дахь таамаг гарч ирсэн бэ гэхээр дэлгэцийн animation буюу хүүхэлдэйн кино хамгийн анх Францад үүссэн, мөн анимэ хөгжлийн ид үе болох 1970-аад оны дунд үеэс 1980-аад оны сүүл хүртэл Францад анимэ их дэлгэрч байсан ба Франц, Япон хамтран анимэ хийж байсан ч үе бий. Тиймээс тэр үеийн олон анимэ Европ хүүхэлдэйн киноны хэв маягаар хийгдсэн байдаг билээ. Үнэндээ анимэг Япондоо アニメーション (Дуудлага: анимээшон) гэж ярьж бичдэг ба Франц хэлбэрээр нь ашигладаггүй, Франц Япон хамтарч ажиллахаас ч өмнө анимэ байсан гэдгээр нь энэ үгийн гарал Animation гэх үгээс гаралтай гэж ойлгож явбал зөв юм.
Анимэ гэдэг үгийг баруунаас хуулсан гэдэг нь гарцаагүй ч Анимэг өөрийг нь баруунаас хуулсан гэж ойлгож болохгүй юм.
Анимэ 1900-аад оны эхэн үеэс үүсэлтэй бөгөөд хамгийн анхны анимэ нь 1907 онд гарсан "Кацудо Шашин" буюу "Хөдөлгөөнт Зураг" гэдэг нэртэй 4 секунд үргэлжилдэг анимэ юм. Хамгийн анх хийгдсэн япон animation "Кацудо Шашин" боловч, хамгийн анх хүмүүст үзүүлсэн анимэ биш юм. Хамгийн анх хүмүүст ил гаргаж үзүүлсэн анимэ бол 1917 онд хийгдсэн "Имокава Мүкүзо, Гэнканбан но Маки" буюу "Хаалгач Имокава Мүкүзо" гэдэг нэртэй 5 минут үргэлжилдэг анимэ юм. Энэ анимэ одоогоор бүтнээрээ хаанаас ч олдоогүй байгаа бөгөөд устаж үрэгдсэн хэмээн тооцдог байна.
Эхэн үеийн анимэ ихэвчлэн 3 аас 10 минутын хэмжээтэй богино байсан ба бага насны хүүхдүүдэд чиглэгдэн хийгддэг байжээ. Зураглалын хувьд уламжлал манга хэлбэрийн зураглалтай байсан байна. (Уламжлалт манга бол орчин үеийн манга гэж нэрлэгдээд байгаа Япон комикуудаас тэс өөр.) Зохиолын хувьд ихэнх нь янз бүрийн үлгэрээс сэдэвлэсэн байдаг байв. 1942 оны Олимпийн үед үндэсний спортын тухай анимэ гарч байжээ. Харин яг Дэлхийн Хоёрдугаар Дайны үед Японы Эзэн Хаан бүх гарч байсан анимэг зогсоож зөвхөн цэргийн үзэл суртал тараах зорилгоор ашиглах зарлиг буулгасан байна. Тэр үеийн анимэд Америкчуудыг муу хүмүүс хэмээн сурталчилж, бүр нэгэн анимэд Pearl Harbor-луу довтолсон үеийн бодит зураг ашигласан анимэ хүртэл гарчээ. Өөр ямар ч улс тухайн үед хүүхэлдэйн кинондоо дайны бодит зураг оруулаагүй билээ. Дайн Япон улсын ялагдлаар дуусаж анимэ ертөнц нэг хэсэг уналтад орсон боловч тэр нь удаан үргэлжлээгүй. Харин ч хойчийн хөгжилд Америк хүүхэлдэйн кинонууд нөлөөлсөн юм. Үүний нэг жишээ нь та бидний сайн мэдэх Том Жерри хоёр хүүхэлдэйн кино 1965 онд Японд гарч эхэлсэн ба Япончуудын дунд хамгийн дуртай анимэнүүдийнх нь нэг болсон. Мөн 1960-аад оны үеэр Осаму Тэзука гэх хүн Уолт Дисней хүүхэлдэйн киноны зураглал хэв маягаас санаа авч өөрийн мангагаа хийх болсон ба энэ нь орчин үеийн анимэ, манга хэв маягийн үндсийг тавьсан юм. Тиймээс түүнийг "Мангагийн Бурхан" гэж хүндэтгэдэг билээ.
1970-аад оны эхэн үеэс анимэ дэлхий нийтээр дэлгэрч эхэлсэн байна. Үүнд баруунд дэлгэрч эхэлж байсан кабелийн телевизүүдийн үүрэг их юм. Тухайн үеийн анимэ аль хэдийн өсвөр үеийнхэнд чиглэгдэн хийгдээд эхэлсэн байсан учраас барууныхныг татаж чаджээ. Мэдээж барууныхан цензур өндөртэй байдаг учраас дэндүү хэрцгий, барууны өсвөр насныханд үзүүлж болохгүй хэсгийг хасаж гаргах эсвэл бүр зохиолыг нь дахиж бичиж гаргадаг байсан байна. Учир нь тэр үед гарч байсан барууны хүүхэлдэйн кинонуудад тийм зүйл байгаагүй гэж хэлж болно. 1970-аад оны анимэ хэв маягийг тодорхойлж байсан хүн бол Нагай Го хэмээх уран бүтээлийн нэрээрээ алдаршсан Нагай Киёоши гэх хүн юм. Хувирдаг нэгддэг роботууд энэ үед л эхлэл нь тавигдаж байлаа. Мөн 1970-аад оны сүүлээс эхлэн Сансар огторгуйн эрин эхэлж байгаа юм.
1970-аад оны дунд үеэс эхлэн Франц улсад анимэ алдаршиж, Франц Японы хамтрах эх үүсвэр тавигджээ. Үүний ачаар 1980-аад оны маш олон анимэ Европ хэв маягтай хийгдсэн байна. 1990-ээд онд ч гэсэн Европ хүүхэлдэйн киноны хэв маягаар анимэ хийгдэж байсан.
Европ хэв маягаар хийгдсэн анимэг Америкчууд үзээд Европ хүүхэлдэйн кино байна гэж боддог байжээ.
Технологи хурдтай хөгжиж байх 1980-аад онд анимэ тухайн үеийн шинэ технологи ашиглаж илүү нарийн детальчилж хийгдэж эхэлсэн байна. Жишээ нь: Тулаант анимэгийн тулааныг илүү нарийн гаргах, Роботтой анимэд эд ангийг нь илүү нарийвчилж харуулах гэх мэт.
Гэвч 1980-аад оны дундуур Япончууд анимэгээс олох орлого буурч, үүнийг яаж шийдэх вэ? гэж тархиа гашилгах цаг иржээ. Тэр үеийн барууны хүүхэлдэйн кинонууд огцом сайжирч ирсэн үе ч бас тохиох нь тэр. Олон ч анимэ студи хаагдаж мэргэжилтнүүд нь гадаадын хүүхэлдэйн киноны студид ажиллаж амжилтанд хүрч байв. Энэ үед OVA (Original Video Animation) болон дүрүүдийн баримал (figure) зарж мөнгө олох аргыг сэдэж тэр нь ч амжилтад хүрчээ. OVA нь телевизээр гаралгүй шууд VCD, Дүрс бичлэгийн хуурцгаар (VHS) гардаг байсан бөгөөд телевизээр гарж буй анимэнүүдээс дуу, бичлэгийн хувьд илүү чанартай байсан учраас хүмүүс ихээр худалдаж болон прокаталж авж үздэг байжээ.
Мөн тэр үед бүрэн хэмжээний анимэ хийх ихэсч Акира (Akira), Салхит Хөндийн Наушикаа (Nausicaa of the Valley of the Wind), Хөл Нүцгэн Гэн (Barefoot Gen)-ээс авхуулаад шинэ шинэ бүрэн хэмжээтүүд их гарах болов.
Гао Шинжиэнь
Цахим холбоос
Ангилал:Зохиогч Ангилал:Хятадын уран бүтээлч Ангилал:Хятадын зохиолч Ангилал:20-р зууны утга зохиол Ангилал:Драм Ангилал:Франц хэлнээс орчуулагч Ангилал:Хятад хэл рүү орчуулагч Ангилал:Хятадын коммунист намын гишүүн Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан Ангилал:Хятадууд Ангилал:1940 онд төрсөн
Анимэ
Түүх
1985 онд анимэ ертөнцөд өөрийн өвөрмөц зураглал, уран зөгнөлт зохиол, сонирхолтой өрнөлөөрөө бусдыг татаж чадсан Жибли (Ghibli) студи нээгдэж Анимэгийн түүхэнд нэрээ мөнхөлсөн юм. Гибли студийг Мияазаки Хаяао гэдэг хүнгүйгээр төсөөлөхийн аргагүй. Түүний бүтээсэн анимэ гарцаагүй сонгодгуудын тоонд ордог юм.
1990-2000-аад оны дунд үе бол онцгой хүчтэй тулаант анимэгийн жил гэж хэлж болно. Dragon Ball Z, Dragon Ball GT, Наруто (Naruto), Уан Пийс (One Piece), Хантэр Экс Хантэр (Hunter x Hunter) гэх мэт анимэ энэ онуудад ихээр гарч байв.
2006, 2007 оныг анимэгийн алтан үе гэж зарим хүмүүс нэрлэдэг. Яагаад гэвэл Code Geass, Black Lagoon, Death Note, Gurren Lagann гэх мэт сайн сайн анимэ олноор нэг дор гарч байсан юм.
Харин 2008 оноос өдийг хүртэлх үеийг анимэгийн уналтын үе гэж фэнүүд нэрлэдэг. Учир нь зохиол өрнөлдөө бага анхаарч зураглал дизайныг голчилж хийж байгаа нь фэнүүдийн урмыг гонсойлгож байгаа юм.
Анимэгийн ангилал, төрлүүд
Анимэ бол кино урлагийн нэгэн салбар гэдэг утгаараа киноны төрлүүд болох Тулаант (Action), Инээдмийн (Comedy), Хайр дурлалын (Romance), Шинжлэх ухааны (Sci-Fi), Уран зөгнөлт (Fantasy), Адал явдалт (Adventure), Аймшгийн (Horror), Түүхэн (History), Эмгэнэлт (Tragedy), Спортын (Sports), Ид шидийн (Magic), Цэргийн (Military), Хөгжмийн (Music), Нууцлаг (Mystery), Элэглэл (Parody), Сүйрлийн дараах (Post-Apocalyptic), Сэтгэл зүйн (Psychological)... гэх мэт төрлүүд бүгд байна. Мөн зөвхөн анимэ "Мангад" зориулсан төрөл гэж байдаг.
Аль насны үзэгчдэд голчилсноор нь: Шоонэн (хөвгүүдийн), Сэйнэн (залуусын), Кодомо (багачуудын), Шоожо (охидын), Жосэй (эмэгтэйчүүдийн), Мина (бүх насны). Энэ бол насны ангилал биш, ерөнхийдөө ямар үзэгчдэд хандуулж хийснийг илэрхийлэх төрөл юм.
Ямар зүйлс гардгаар нь: Мэка (Робот), Хэнтай (Насанд хүрэгчдийн анимэ), Эччи (Шалиг талдаа), Харэм (Нэг залууд олон охин дурлах), Шоүжо Ай (Охид бие биедээ хайртай болох), Шоүнэн Ай (Хөвгүүд бие биедээ хайртай болох), Яаой, Юүри гэсэн төрлүүдтэй.
Хэнтай нь хэдий насанд хүрэгчдэд зориулсан хэдий ч энэ нь өөрийн гэсэн зохиол, сонирхолтой үйл явдалтай бөгөөд зөвхөн завхайрлаас өөр зүйл гардаггүй порно буюу садар самуунтай зүйрлэх нь учир дутагдалтай юм. Ерөнхийдөө Порнографик гэж явдаг.
Харин Шоүнэн гэдэг үгийг орчуулбал хөвгүүн гэсэн утгатай боловч Fullmetal Alchemist анимэ шоүнэн ангиллынх ч гэсэн маш олон аллага гардаг учраас 17 оос дээш насныхан үзэх эрхтэй гэсэн байдаг.
Насны ангилал
Бүх төрлийн кино, хүүхэлдэйн кино, телевизийн нэвтрүүлэг, тэр бүү хэл тоглоом хүртэл насны ангилалтай байдаг. Тиймээс анимэд ч бас эдгээр насны ангилал хамаарна.
Насны ангиллаар ерөнхийд нь бүх насныхан, 13-17, 17-оос дээш, насанд хүрэгчдэд гэж ангилна. Улс бүр өөрийн хуулиас хамаарч насны ангиллын нэршил, хязгаарлах нас нь өөр байдаг.
Жишээ нь:
Лос-Анжелесын олимп (2028 он)
2028 оны зуны олимп (2028 Summer Olympics, Jeux Olympiques d'été de 2028), албан ёсоор Зуны олимпын XXXIV наадам нь 2028 онд АНУ-ын Лос-Анжелес хотод зохиогдох зуны олимп юм.
Эшлэл
Ангилал:Олимп
Анимэ
Насны ангилал
Японд G - бүх нас, PG-12 - 12-оос дээш, R15+ - 15-аас дээш, R18+ - 18-аас дээш нас. Үсгийн утга Америкийнхтай ижил.
Орост У - бүх нас, 6+, 12+, 14+, 16+, 18+ гэж ангилдаг байна.
Монгол улсад хараахан ТВ-ийн нэвтрүүлэг кино үзэхэд зориулсан ийм ангилал хуулиар зохицуулсан эсэх нь тодорхойгүй байна. Харин Монгол улсын хуулиар 0-16 хүртэлх насны хүнийг хүүхэд, 16-18 насны хүнийг Монгол улсын харьяат, 18-аас дээш насны хүнийг Монгол улсын иргэн гэдэг ангилал бий.
Америкийн насны ангиллын систем интернэтэд илүү тархсан ба жишээлбэл http://myanimelist.net сайтад байгаа бүх анимэ Америкийнхаар ангилагдсан.
Жишээ нь: Наруто Шиппүүдэн http://myanimelist.net/anime/1735/Naruto:_Shippuuden гэхэд PG-13 ангиллынх. Хэрвээ 13-аас доош настай хүн үзэхээр бол аав ээжийнхаа зөвшөөрөл авах ёстой гэсэн үг. Энэ нь Япон улсынхаар PG-12 ангилал ба 12 нас хүрээгүй бол аав ээжээсээ зөвшөөрөл авж байж үзнэ гэсэн үг юм.
Онцлог шинж
Улс болгоны хүүхэлдэйн кино өөр өөрийн онцлогтой байдаг ба Япон хүүхэлдэйн кино болох анимэ ч бас өөрийн гэсэн онцлогтой билээ.
Жишээлбэл: том нүд, жижиг ам, илүү их деталчилж хийх, зохиолын хувьд илүү өсвөр үе, залуус руу чиглэсэн гэх мэт.
Эхэн үеийн анимэ уламжлалт манга зураглалтай байсан бол, 1960-1970-аад оны анимэ Тэзука Осамугийн хэв маягаар, 1970-1980-аад оны анимэ Европ хүүхэлдэйн киноны хэв маягаар, 1990-2000-аад оны дунд хүртэл анимэ эдгээрээс уламжлан гарсан Япон хэв маягаар, 2000-аад оны сүүл үеэс одоог хүртэлх анимэ ихэвчлэн моэ (Япон хэв маягуудын нэг) хэлбэртэй хийгдэх болсон.
Эдгээр шинжээр нь ихэнх анимэг шууд хараад л барууны хүүхэлдэйн киноноос ялгахад амархан байдаг билээ. Гэвч олон анимэ дээр дурдсан онцлогийг агуулаагүй байх нь бий.
Мөн баруунд ихэнх хүүхэлдэйн киног хүүхдүүд рүү чиглүүлж хийдэг бол Японд ихэнх анимэг өсвөр үе, залуучуудад чиглүүлж хийдэг юм. Үүгээрээ анимэ үзэгчид анимэг өөр гэж бусдад итгүүлэхийн тулд "хүүхэд үздэг зүйл биш" гэх мэт үгс гарч ирдэг байна.
Анимэтэй холбоотой бизнес
Анимэ бол ашигтай бизнес учраас анимэ бүтээгчид хүмүүсээс мөнгө салгах бүхий л аргыг хэрэглэж ирсэн нь анимэтэй холбоотой эд зүйлс зарах арга юм. Анимэг хийсэн байгууллагаасаа зарж байгаа оригинал баримал, жижиг хэрэгслийг нэлээн чанартай хийдэг учраас хүмүүс ч авах дуртай байдаг юм. Тэдгээрийг дурдваас:
Телевизээр анимэ тараах эрх: Японы ихэнх телевизүүд анимэ гаргахдаа албан ёсны эрхийг нь худалдаж авч байж гаргадаг.
Интернэтээр анимэ тараах эрх: Анимэгийн нэг ангийг тухай анимэг хийсэн байгууллага тодорхой үнээр үнэлж, интернэтээр тараах эрх өгдөг.
DVD, Bluray - Анимэ фэнүүд анимэг цуглуулах дуртай байдаг бөгөөд тэр сонирхлыг нь мэддэг анимэ хийгчид юу гэж зүгээр суух билээ. Оригинал DVD, Bluray-ийг анимэ фэнүүд ч маш ихээр худалдаж авдаг.
Баримал (Figure) - Анимэ дээр гардаг баатруудын баримал, янз бүрийн хэлбэр, зогсолттойгоор хийдэг учраас цуглуулагчид нэг бүрчлэн авдаг.
Хувцас, зэвсэг хэрэглэл - Анимэ дээр гардаг баатруудын хэрэглэдэг хувцас зэвсэг хэрэглэл гэх мэт
Зурагт хуудас, Календар - Рок шүтдэг хүмүүс дуртай хамтлагийнхаа зургийг ханандаа наасан байдаг бол анимэ фэнүүд ч бас дуртай анимэгийнхаа зурагт хуудсыг ханандаа нааж гайхуулах дуртай.
Анимэгээс салбарласан компьютер, видео тоглоом - Анимэгээс салбарлан, анимэгийнхээ үйл явдлаар тоглоом хийж зарах нь бас бий.
Анимэг ганц Японоор зогсохгүй бусад олон оронд үздэг учраас Япончууд гадаадуудтай гэрээгээр анимэ борлуулах эрх өгдөг. Америкт анимэ тараах эрхтэй Funimation, Crunchyroll, Warner Brothers гэх мэт компаниуд, Cartoon Network, Nickelodeon, 4kids гэх мэт телевизүүд бий.
Онцлох анимэ студи
Хамгийн онцлох анимэ студи бол яах аргагүй Жибли (Ghibli - Япон дуудлага Жибүри) студи. Тэдний хийсэн бүх л бүтээлүүд онцлох сайн анимэ болж чаддаг нь тэдний алдарт хүрсэн шалтгаан. Хүмүүсийн сэтгэлд нийцсэн сайн анимэг дурдвал Салхит Хөндийн Наушикаа (Nausicaa of the Valley of the Wind) /1984/, Тэнгэр дэх цайз Лапута (Laputa: Castle in the Sky) /1986/, Гэрэлт Цохын Булш (Grave of the Fireflies) /1988/, Миний Хөрш Тоторо (My Neighbor Totoro)/1988/, Кикигийн Хүргэлтийн Үйлчилгээ (Kiki's Delivery Service) /1989/, Зүрхний шивнээ (Whisper of the heart) /1995/, Мононокэ Гүнж (Princess Mononoke) /1997/, Spirited Away /2001/ (янз бүрээр орчуулдаг Монгол нэрийг тавьсангүй), Муур Эргэж Ирсэн нь (The Cat Returns) /2002/, Хөүлын Явдаг Цайз (Howl`s Moving Castle) /2004/
Дээрээс нь Madhouse, Toei Animation, TMS Entertainment, Nippon Animation, Production I.G., P.A.Works, Studio Pierrot, Bones, Sunrise, Gainax, Kyoto Animation, A-1 Pictures, Wit Studio, MAPPA студиуд онцлох студи яах аргагүй мөн юм.
Фэнсаб
Фэнсаб гэдэг нь Fan Subtitle гэсэн хоёр үгийн нийлц ба фэнүүд фэнүүддээ зориулан бичгэн орчуулга хийхийг хэлж байгаа юм. Үүнд дан ганц анимэ ч орохгүй, бүхий л төрлийн видео бичлэг орно. Фэнсаб гэдэг нь наанаа мэргэжлийн бус гэсэн утга агуулж байгаа юм шиг боловч үнэндээ фэнүүд муу хийдэг гэсэн үг биш. Мэдээж энэ нь анимэ хийдэг төв компаниас зөвшөөрөл авч хийгээгүй, зөвшөөрөлгүй тарааж байна гэдэг утгаараа хууль бус юм.
Монголд анимэ орчуулгын сайт
1. MNFansubs
2. Animax
3. Anikod
5 сарын 1
Тавдугаар сарын нэгэн, мөн Таван сарын нэгэн нь Григорийн тооллын жилийн 121 дахь (өндөр жил бол 122 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 244 өдөр үлдэж байна.
Тэмдэглэлт өдөр
0501 01
Мельбурн
Мельбурн (Melbourne) нь Австралийн Викториа мужийн төв бөгөөд хүн амаараа Австралийд хоёрт байрлана. Метрополитан хотын хүн ам нь 5 сая гаруй бөгөөд энэ нь улсын нийт хүн амын тавны нэгтэй тэнцэнэ. Байршлын хувьд Австралийн зүүн өмнөд хэсэгт, Порт Филлипийн булангийн зэргэлдээ оршино. Мельбурн дэлхийн хамгийн өмнөд хэсэгт байрлах сая хүнтэй хот юм.
Мельбурн хот нь худалдаа арилжаа, аж үйлдвэр, соёл урлагийн томоохон төв бөгөөд Австралийн "спорт ба соёл урлагийн нийслэл" хэмээдэг. Австралийн хамгийн чухал соёл урлаг, спортын үйл явдлууд зохиогдож, байгууллууд оршдог. Энэ хот нь Лоубороугийн их сургуулийн "дэлхийн хот"-уудын жагсаалтад бүртгэгджээ. Мельбурн хот Викторийн үеийн болон орчин үеийн архитектурийн холилдсон байдал, трамвайн сүлжээ болон викторийн үеийн парк, цэцэрлэгүүд, мөн олон янз байдалт, олон үндэстэн амьдардаг нийгмээрээ алдартай. 1956 оны зуны олимп болон 2006 оны Хамтын Нөхөрлөлийн наадам энд зохиогдсон байна. Мөн 2006 онд дэлхийн хамгийн том эдийн засагтай 19 орны удирдагчид оролцдог G20-ын дээд хэмжээний уулзалт зохиогджээ.
Австралид Европчууд анх ирснээс 47 жилийн дараа буюу 1835 онд Мельбурн нь Ярра голын орчмын хонины аж ахуйн суурин болж чөлөөт оршин суугчдаар байгуулагджээ. 1850-аад онд Викторийн алтны эрэлээр хурдацтайгаар томоохон метрополитан болтлоо хөгжсөн бөгөөд 1865 он гэхэд "Гайхамшигт Мельбурн" (Marvellous Melbourne) нь Австралийн хамгийн том, хамгийн чухал хот болсон байна. Харин 20-р зууны эхээр Сидней хот Австралийн хамгийн том хот болжээ.
Чин ван
Чин ван нь (Ханз:親王) Хятадын эзэн хаадаас хааны ургийн хан хөвгүүн, гавъяа байгуулсан сайд ноёдод олгож байсан хятадын уламжилалт цолны нэг. Анх Хань улсын үед олгож эхэлсэн. Хамгийн сүүлд Манжийн үеэс хааны ургийнхан, том ноёд, хошууны гавъяа байгуулсан ноёдод олгож байсан.
Мельбурн
Цахим холбоос
Ангилал:Саятан хот Ангилал:Викториагийн суурин Ангилал:Австралийн их сургуулийн хот
Чин ван
Дээл
Дээлэнд нол магнаг буюу луут торгыг хэрэглэнэ. Гадаад энгэр, ханцуй, туурь, захыг нолтоор мөшгөөрлөж, өвөл булгаар хажлуулна. Фүст хүрмэнд дөрвөн дугираг луу байх бөгөөд өмнө ба хойтод төв эсрэг луу, зүүн баруун этгээдэд зөрүү луутай байна. Өвлийн цагт булган дэвсгэр хэрэглэнэ.
Цалин
Чин вангийн бүтэн жилийн цалин пүнлүү нь 2000 лан мөнгө, 25 хуй торгоны авна. Гэхдээ энэ бол зөвхөн Халхын дөрвөн аймгийн хүрээнд хамаарч байсан юм. Хорчиний Зоригт Чин ван, Хошой чин вангууд нь жилд 2500 лан, 50 хуй торго хүртэж байв.
Манжийн хуулинд зааснаар 60 хамжлага өрх захирах эрхтэй байжээ. Энэ нь дунджаар 240 хамжлага ардтай байжээ.
Ангилал:Монголын цол Ангилал:Хятадын цол
Тоба Вэй
Тоба Вэй улс нь (Юань Вэй буюу Тоба Вэй, Хожуу Вэй, Умард Вэй) 386-535 оны хооронд хойд Хятад Хятадын Хөх мөрөн хүртэлх газар нутаг, Өвөр Монголын өмнөд хэсгийг багтаасан хүчирхэг улс байжээ. Уг улс нь Сяньби угсааны Тоба аймгаас гаралтай. Хятадад гүн орж сууснаар 535 он болоход Хятадад уусч алга болоод 535 онд 2 хэсэг болж задарсан.
Үүсэл, гарал
thumb|200px|[[Нирун улс|Нирун ба Тоба Вэй]] thumb|200px|Тоба Вэй буюу Умард Вэй Тоба нар нь түүхэн сурвалж бичигт Сяньби улсын сүүл үеэс нэр дурдагах болсон. Тэд анх Говийн хойгуур нутаглаж байсан гэх бөгөөд Сяньби улсын дунд болон сүүл үед Говийг өнгөрч, одоогийн Шэньси мужийн баруун хойд нутгийг эзлэн нутаглах болсон. МЭ 235 онд Сяньби улс задран мөхөх үед Тоба нар нь тусгаарлан салсан. Харин хожуу 310-376 онуудын хооронд Дай ханлигийг байгуулан, одоогийн БНХАУ-ын нутаг Өвөр Монголын нутаг Хөх хот орчимд төвлөрөн оршиж байжээ. 386 оноос Тоба Гүй буюу Дао У хааны үед ихэд хүчирхэгжин Тоба Вэй улсыг байгуулсан.
Хүчирхэгжилт ба Мөхөл
Тоба Гүй хааны байгуулсан Тоба Вэй улс нь 386-534 онуудын хооронд Умард Хятадыг нэгтэгэн оршиж байв. Тус улсын ноёлох овог болох Тоба нар нь аажимдаа Хятадад уусч овог, улсаа Юань гэж нэрийдснээр түүхнээ Юань Вэй гэж алдаршсан. 534 онд Зүүн Вэй, Баруун Вэй 2 хэсэг болж салсан.
Цахим холбоос
Ангилал:Монголын түүхэн улс Ангилал:Сяньби Ангилал:Хятадын династи Ангилал:4-р зууны түүx Ангилал:5-р зууны түүx Ангилал:6-р зууны түүx
Салхины эрчим хүч
Салхины эрчим хүч эсвэл салхин цахилгаан станц гэдэг нь сэргээгдэх эрчим хүчний эx үүсвэрийг хэлнэ. Салхинаас эрчим хүчийг гаргаж авахын тулд салхины кинетик энергийг буюу атмосферийн хөдөлгөөнт агаарын урсгалыг техникт ашиглан гаргаж авна. Салхины энергийг техникт маш эртнээс ашиглаж ирсэн бөгөөд ялангуяа салхин тээрэм болон далбаат усан онгоцонд хэрэглэж байв. Харин өнөөдөр салхин турбин ашиглан цахилгаан эрчим хүчийг гаргаж авч байгаа салхины энергийн ашиглалтын хамгийн чухал хэлбэр болж байна. Зөв газар байрлуулан ашиглаж байгаа салхин турбинууд нь уламжлалт дулааны цахилгаан станцуудтай өрсөлдөхүйц хэмжээнд очсон. 2014 оны сүүлээр дэлхийн хэмжээнд угсрагдсан салхин турбины нийт чадал нь 396,6 ГВт байсан ба үүний 142 ГВт нь ази тивд, 134 ГВт нь европ тивд болон 86 ГВт нь америк тивд ашиглагдаж байгаа ажээ. 2012 оны сүүл хүртэл усграгдсан 200.000 гаран салхин турбины нийт чадал нь 282 ГВт байсан нь жилдээ 580 ТВт цаг үйлдвэрлэсэн цахилгаан нь, дэлхийн нийт цахилгааны хэрэглээний 3%-ийг бүрдүүлж байна гэсэн үг юм.
Салхины эрчим хүчний ашиглалтын түүх
Салхины энергийг хүн төрөлхтөн олон мянган жилийн өмнөөс ашиглаж иржээ. Хаммурапийн кодекст бичсэнээр бол анхны салхин тээрмийг 4.000 гаран жилийн өмнө босгосон байна. МЭ-ий 900-д оны дундаас англид салхины энергийг ашиглаж эхэлсэн баримтууд байдаг бол 11-р зуунаас францад ашиглаж эхэлсэн байна. 13-р зуун гэхэд польш хүртэл түүний хэрэглээ түгэн дэлгэрсэн байна. Салхины энергийн ашиглалт нь үндсэндээ салхин тээрэм болон гүний усыг татах насос зэрэг механик ажлыг гүйцэтгэхэд чиглэгдэж байв. Үүн дээр нэмэгдээд замыг туулах хөдөлгөөнд ашигласан нь далбаат усан онгоц байсан бол шинэ эрингээс хойш агаарын тээвэрт ашиглах болсон.
Европод 19-р зуунд ойролцоогоор 100.000 салхин дугуйнууд байсан нь салхины харьцаа сайтай үед 25-30 кВт чадлыг гаргаж байв. 19-р зууны эхээр Франц, Англи, Герман, Нидерланд, Бельги, Финландад нийт 50.000-60.000 ширхэг салхин тээрэм байсан бол 1900 онд зөвхөн хойд тэнгист 30.000 болон нэмэгдсэн байв. Ялангуяа Нидерландад салхин тээрмийн ашиглалт ихээхэн хөгжсөн байсан ба 19-р зууны сүүлийн хагаст нийт 9.000 тээрэм байжээ. Салхин тээрмийг үр тариа тээрэмдэхээс гадна даавуу- нэхэх болон нидрэхэд хэрэглэж байжээ.
Цахилгаан болон генераторын нээлтээс хойш салхины энергийг цахилгаан гүйдэл бий болгоход хэрэглэх санаа гарч ирж байв. Анхандаа салхин тээрмийг бага зэрэг өөрчлөн, салхины энергийг кинетик энерги болгон хувиргахын оронд, механик энерги нь генераторын тусламжтайгаар цахилгаан энергийг үүсгэж байв. Урсгалын механикийг цааш нь хөгжүүлсэнээр түүнд угсрагдаx сэнсний хэлбэр болон хийц нь улам боловсронгуй боллоо. Газрын тосны үнийн хямралаас хойш 1970-аад оноос эхлэн дэлхий даяар өөр төрлийн эрчим хүчний эх үүсвэрийг хайх судлах ажиллагаа нь эрчимжсэн бөгөөд үүний үр дүнд орчин үеийн салхин турбинуудын хөгжил ч урагшилсаар өнөөгийн түвшинд хүрсэн байна.
Салхины энергиэс цахилгаан гүйдлийг гарган авах
Салхины эрчим хүч нь дэлхий даяар ашиглах бололцоо, түүний эрчим хүчний гаргалтын өртөг багатай болон технологийн хөгжлөөс нь шалтгаалан ирээдүйн чухал сэргээгдэх эрчим хүчний эx үүсвэрт тооцогддог. Салхины эрчим хүч нь цахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэлийн гол технологид ордог ба өнөөг хүртэлx технологийн хөгжлөөс нь харсан ч тэр, эдийн засгийн өрсөлдөх чадвараас нь харсан ч тэр дэлхийн олон орны эрчим хүчний бодлого болон эрчим хүчний стратегийн бодлогын салшгүй нэгэн хэсэг нь юм.
Салхин турбиныг бүх л цаг уурын бүсэд жишээ нь далайд эсвэл далайн эрэг орчим, эсвэл эх газрын гүнд болон уулархаг газарт ч цахилгаан үйлдвэрлэхээр ашиглаж болдог. Тиймээс салхины эрчим хүчний ашиглалтыг дотор нь хуурай газрын (onshore) болон далайн (Offshore салхин парк) хэмээн ялгана. Өнөөг хүртэл хуурай газрын салхины эрчим хүчний турбинууд л онцгой байр суурийг эзэлж байсан бол далайн салхин турбин нь дэлхийн хэмжээнд авч үзвэл бүх салхины эрчим хүчний төхөөрөмжийн зөвхөн 1,9%-ийг л эзэлж байсан нь ердөө дагавар бүтээгдхүүн байв.
Ирээдүйд ч энэ харьцаа нь нэг их өөрчлөгдөхгүй Onshore сектор давамгайлах тооцоо байгаа бөгөөд 2035 он хүртэл баригдах салхин турбины 80% нь хуурай газарт баригдах төлөвлөгөө байгаа аж.
Физикийн үндэс
Салхин турбины чадлыг тооцохдоо түүний техникийн хийцээс шалтгаалах хэвийн чадал болон тухайн угсрагдах газрын бусад хүчин зүйлээс хамааран гарган авах жинхэнэ чадал гэж ялган тооцох нь зүйтэй. Салхин турбины угсралтын төлөвлөгөөг гаргахдаа тухайн газар нутгийн цаг уурын мэдээг (салхины хүч, салхины чиглэл) ашиглан урьдчилсан тооцоог гаргана. Энэхүү тооцооны дундаж утга нь цаг агаараас хамааралтайгаар жил бүр өөр өөр байж болно. Тиймээс олон жилийн дундаж утгыг харгалзан сонголт хийх нь салхин турбины ашиглалт болон төлөвлөлтөнд зайлшгүй шаардлагатай юм. Чадал (Физик)|Цахилгааны чадал P нь гарган авах Чадал (Физик)|чадал нь салхинаас хамааралтай түүнийг дараах томъёогоор тооцож олно:
Тайлбар:
Эндээс харахад чадал нь салхины хурдны гурван зэргээр нэмэгдэж байна. Тиймээс салхины хурд тухайн турбин ашигтай ажиллахад чухал нөлөөтэй юм.
Уиллард Либби
Уиллард Либби (Willard Frank Libby, * 1908 оны 12 сарын 17; † 1980 оны 9 сарын 8) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Колорадо муж улсад төрсөн химич, 1960 оны Нобелийн шагналтан.
Тэрээр Беркли дэх Калифорнийн их сургуульд элсэн орж, 1933 онд докторын зэрэг хамгаалжээ. Төгсөөд сургуульдаа багшилж байхдаа байгалийн цацраг идэвхжлийг хэмжих Гейгерийн тоолуурын судалгаа хийж байв. 1941 онд тэтгэлэгт хамрагдан Принстоны их сургуульд шилжжээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Колорадогийн их сургуульд ажиллаж байхдаа Манхаттан төсөлд оролцож байсан аж. Тэр үедээ уран-238-ыг гаргаж авах аргыг нээхэд том хувь нэмэр оруулсан юм.
1945 онд Чикагогийн их сургуульд багшлах болж, 1946 онд нейтрон бөөм нь усан дотор устөрөгчийн атомтой урвалд орж, маш бага хэмжээтэй хэдий ч тритий бий болдгийг нээжээ. Энэ нь цаг хугацааг тодорхойлоход ашиглах боломжтой чухал нээлт байлаа. 1954 онд АНУ-ын цөмийн энергийн судалгааны хүрээлэнгийн гишүүн, 1959 онд Лос Анжелес дахь Калифорнийн их сургуульд (UCLA) шилжиж, 1976 он хүртэл багшилсан юм.
Цахим холбоос
Ангилал:20-р зууны химич Ангилал:АНУ-ын химич Ангилал:Химийн Нобелийн шагналтан Ангилал:Манхэттен төслийн хүн Ангилал:Чикагогийн их сургуулийн багш Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Хайделбергийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Америкчууд Ангилал:1908 онд төрсөн Ангилал:1980 онд өнгөрсөн
Аче
Аче (Ачех; индонезээр Aceh, ачегаар Acèh) - Индонез улсын 34 мужийн нэг. Суматра аралд байрладаг, 4.5 сая хүнтэй. Төв нь Банда Аче ( Banda Aceh). Хүн амын 79% нь Аче ястан, 12% нь Гайо ястан. 18 хошуу (кабубатен), 5 хот (кота) болж хуваагддаг.
Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Индонезийн аймаг Ангилал:Суматра Ангилал:Өөртөө засах захиргааны нэгж
Шүлтийн металл
Шүлтийн металууд нь лити (Li), натри (Na), кали (K), рубиди (Rb), цези (Cs), франци (Fr) зэрэг химийн элементүүдийг багтаасан, үелэх системийн нэгэн бүлэг. Энэ бүлэг нь S-блокд орших ба энэ блокын элемнтүүдийн, бүх шүлтийн металууд мөн адил, гадаад давхрааны электронууд нь S-орбиталд байна. Энэ электрон нь тухайн элементүүдийн шинж чанаруудыг тодорхойлно. Шүлтийн металууд гомолог шинжүүдийг тод агуулдаг ба үүгээрээ үелэх системийн үелэх хуулийн сонгодог жишээ болдог.
Эшлэл
Ангилал:Үелэх системийн бүлэг
Цагаан-Үүр сум
300px|thumb|Цагаан-Үүр сумын төв Цагаан-Үүр сум нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. Баруун талаараа Ханх сум, баруун урд талаараа Чандмань-Өндөр сум, урд талаараа Эрдэнэбулган сум, хойд болон зүүн талаараа Оросын Холбооны Улстай хиллэнэ. Сумын төвийн албан ёсны нэр Булган бөгөөд Үүрийн голын баруун талд байрлана. Нийт газар нутаг 8,730 км². Хүн ам 2007 оны байдлаар 2415.
Түүх
1931 онд Хөвсгөл аймгийг байгуулагдахад Цагаан-Үүр сум байгуулагджээ. 1933 оны байдлаар 690 өрхийн 2,400 оршин суугч, 22,000 орчим толгой малтай байжээ. 1939 онд Уялган нэртэйгээр анх нэгдэл байгуулагдсан ба сүүлд Цог нэгдэл гэж нэрлэгдэх болсон. Сумын нэр нь уг сумын нутгаар урсах Үүрийн голоос үүдэлтэй. Цагаан-Үүр сумын хүн амыг буриад, халх, урианхай ястнууд голлон бүрдүүлнэ. Нутгийн уугуул иргэд буриадууд байсан бол Манжийн дарлалын жилүүдэд хойд хилийн манаанд халх иргэдийг дайчлан нүүлгэн ирүүлж байжээ. Нутгийн амьдрах хэв маяг, ёс заншилд буриад болон оросын нөлөө одоогоор ч их үлдсэн нь уг сумын нутагт орос маягийн улаан дүнзэн байшин, буриад талх, цөцгийн тос, ёпоошиг, арьс элдэх эргүүлэг зэргээс харагддаг.
Эдийн засаг, байгалийн баялаг
Цагаан-Үүр сумын нутагт мэдрэл, дотор эрхтэнд сайн Цагаан турагт, Ганц хушт, Хээгт, Дээрхийн агуйн, Үүрийн эхний зэрэг хүйтэн рашаанууд байдаг.
Ан амьтан, гол горхи
Үнэг, чоно, хандгай, хүрэн баавгай, хүдэр, зэрлэг гахай, халиун буга, гөрөөс, туулай, тарвага, Нохой зээх, булга, үен гэх мэт үслэг болон ойн хөхтөн амьтад элбэг боловч сүүлийн жилүүдэд ан агнуур зүй бус их хэмжээгээр хийгдсэн тул цөөрөх хандлагатай байна. Хөвсгөл нуураас эх авдаг Эгийн голын цутгалан болох Үүрийн гол нь тул, зэвэг, хадран зэрэг загасаараа алдартай. Уг нутагт Хойд мөсөн далайн ай савд багтах Үүр, Ариг, Уйлган, Халхант, Дархинт, Хөх, Хар-Ус, Баянгол, Бургалтайн гол зэрэг том жижиг 20 гаруй гол, 150 орчим горхи бий.
Түүхт дурсгалт зүйл
Сумын төвөөс зүүн тийш 35 км зайд байх, шохойн ба гантиг чулуун тунадаснаас үүссэн нийт 224 м урт Даян дээрхийн агуй улсын тусгай хамгаалалтанд оршино. Даян дээрхийн агуйн дэргэд шарын шашин, бөө мөргөлийн нэгэн төв болох Даян дээрхийн хийдийг 1864 онд байгуулсан ба 1938-аас 1939 оны их хэлмэгдүүлгийн үеэр нураан, эвдлэн сүйтгэжээ. Хийдийг 2005 оноос сэргээн босгох ажлыг хийж эхэлсэн байна. Агуйн орчим олон тооны хиргисүүр булш, хүн чулуун хөшөөтэй болно. Сумын нутаг нь өндөр уул нуруу, ян сарьдаг, хөвч ой тайга, тунгалаг гол горхи, булаг шанд, рашаан ус, зүйл зүйлийн ургамал, ан амьтан бүрдмэл, онгон дагшин байгалийн үзэсгэлэн цогцолсон хангай дэлхий юм. Хол ойрын хүний сэтгэл татам байгаль дэлхийн үзэсгэлэнг илтгэсэн Зүүн Соёоны нурууны салбар уулсын цаст сарьдгууд, холбоо долоон нуур, дахин давтагдашгүй өвөрмөц сонин тогтоцтой байгаль эхийн бүтээл Даян дээрхийн агуй, Бадарын нуурын мөсөн агуй, Сэнжит хад, арслан барс, аварга могойн дүрс хэлбэртэй байц, хадан цохио, дэвээд гарч байгаа бөх шиг сонин хэлбэртэй уул, нэг үндэснээс олноор салаалан гарсан мод, Онгон давааны элсний нарс зэрэг байгаль дэлхийн гайхамшигт бүтээл болсон газар нутаг энэ суманд элбэг юм. Бадарын нурууны Алмат Улаан зүрх уулын ар биед байгаа Мөсөн агуй бол багавтар амтай боловч дотогш ороход 10 орчим метр урт, 5 метр өргөнтэй уудам зайтай, дээвэр хэсгээс унжсан мөсөн баганатай. Мөсөн агуйн хэсэг нар үздэггүй боловч сүүлийн жилүүдэд дулааралтаас болж зарим хэсэг нар үздэггүй боловч сүүлийн жилүүдэд дулааралтаас болж зарим хэсэг хайлмагтсан байдаг. Байгалийн өвөрмөц сонин тогтолцоотой газар нутгийг УИХ, аймаг сумын ИТХ-н тогтоолоор тусгай хамгаалалтад авч байна. УИХ-ын тогтоолоор Даян дээрхийн Байгалийн дурсгалт газар байгуулж, аймгийн ИТХ-ын 2002 оны тогтоолоор тус сумын Саравслагийн рашааны 1 га газрыг аймгийн тусгай хамгаалтад авсан бол сумын ИТХ-ын 1998 оны 18 дугаар тогтоолоор Үүрийн голын сав дагуух нутгийг орон нутгийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг болгосон байна. Даян дээрхийн Байгалийн дурсгалт газар байгуулахаар УИХ 2006 онд 26 дугаар тогтоол гарсан. Байгалийн дурсгалт газрын нутаг дэвсгэрт байгаль эхийн бүтээсэн өвөрмөц сонин тогтоцтой, манай орны хамгийн том агуйн нэг Даян дээрхийн агуй байдаг. Энэ орчны байгаль нь гол мөрөн, уул нуруу хосолсон үзэсгэлэнтэй газар нутаг юм. Агуйнаас урагш Үүрийн голын хөвөөнд Даян дээрхийн хүрээний туурь байдаг. Энэ буурин дээр Байгаль хамгаалах "Монголын тул” сан хүрээний чогчин дуганыг сэргээн байгуулж, 2006 онд нээлт хийсэн юм. Даян дээрхийн Байгалийн дурсгалт газарт агуйны орчны 31,3 мянган га газар нутгийг хамруулж, энэ нутгийн байгаль орчин, биологийн төрөл зүйл, ялангуяа Эг-Үүрийн голын тулыг хамгаалах, байгалийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх ажлыг хийх ажээ.
Алдартнууд
150px|thumb|Уйлган гол Цагаан-Үүр сум, ялангуяа Уйлган гол нь уг нутгаас төрөн гарсан монгол үндэсний бөхчүүдээрээ улс даяар алдартай бөгөөд уг сумаас гурван аварга (Дарийн Дамдин, Жамсрангийн Цэвээнравдан, Чойжилын Бээжин), нэг хурц арслан (Цэрэннадмидын Бадамсэрээжид), нэг гарьд (Дамдингийн Баяраа), харцага Далайцэрэнгийн Лхагва-Очир болон 10 гаруй начин цолтон төрөн гарчээ. Дархан аварга Дарийн Дамдин нь улсын баяр наадамд 5 түрүүлж 5 үзүүрлэсэн амжилтыг үзүүлсэн ба Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат жүжигчин цолуудыг хүртэж байжээ. Цагаан-Үүр сумын бөхчүүд улсын баяр наадамд нийт 7 түрүү, 9 үзүүр авч байсан ба 1959 оны баяр наадмын үзүүр түрүүнд нэг сумын бөхчүүд үлдэж Дамдин аварга 9 давж түрүүлэн Бадамсэрээжид арслан үзүүрлэж байсан нь Монгол бөхийн түүхэнд нэгэн онцгой түүх болон үлдэж байжээ.
Ном зүй
М.Нямаа, Хөвсгөл аймгийн лавлах толь, Улаанбаатар 2001, х.195
Цахим холбоос
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Чоймболын Шагдарсүрэн
thumb|right|200px|Р-5 нислэгт Чоймболын Шагдарсүрэн (Агаарын зоригт баатар гэж алдаршсан) нь БНМАУ-ын буюу Монголын ууган нисгэгчдийн нэг, агаарын зоригт байлдагч баатар юм. Ч.Шагдарсүрэн нь 1930-1932 онд ЗХУ-д нисэхийн сургуульд суралцан нисгэгчээр төгсөж ирсэн байна.
1935-1936 онуудад Япон болон Манж-Го улсын зүгээс БНМАУ-ын дорнод хилийн Адагдулаан,Буландэрсийн болон Халхын сүмийн мөргөлдөөнүүдэд ардын армийн нисэх отрядын бүрэлдхүүнд нисгэгчээр оролцон японы хэд хэдэн онгоцыг устгасан төдийгүй ардын цэргийн газрын ангиудыг дэмжин япон-манж-гогийн цэргийн байрлал, цэрэг, зэвсгийг агаараас тагнах, бөмбөгдөх зэргээр агаараас дэмжих үйл ажиллагаануудад идэвхитэй оролцсон байна. БНМАУ-ын Агаарын хилийг баатарлагаар хамгаалсанд нь Монголын төр Ч.Шагдарсүрэн, Д. Дэмбэрэл тэргүүтэй нисгэгчдэд БНМАУ-ын Агаарын зоригт баатар цолыг олгон цэргийн гавъяаны одонгуудаар шагнажээ.
Монголын Ардын цэргийн агаарын хүч нь ЗХу-ын онгоцны зохион бүтээгч Н.И.Поликарповын зохион бүтээсэн олон талын зориулалтын Р-5 онгоцоор зэвсэглэсэн байжээ. Ч.Шагдарсүрэн нь Их Хэлмэгдүүлэлтийн үед 1938 онд хилсээр хэлмэгдүүлэн хороосон байна. Гэхдээ түүхийн энэхүү үнэнийг нуун БНМАУ-ын Агаарын зоригт баатар Ч.Шагдарсүрэнг Халын голын байлдааны үед агаарын хүч тэнцвэргүй тулалдаанд амь үрэгдсэн гэж домог зохиосон байдаг
Ангилал:Монголын агаарын зэвсэгт хүчний нисгэгч Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний нисгэгч Ангилал:Монголын нисгэгч Ангилал:Монголын Цэргийн гавьяаны одон шагналтан Ангилал:БНМАУ-ын баатар Ангилал:Монголын Цэргийн гавьяаны одон шагналтан Ангилал:Монголчууд Ангилал:19-р эсвэл 20-р зуунд төрсөн Ангилал:1938 онд өнгөрсөн
Жүн ван
Жүн ван нь (ханз үсэг:郡王) Хятадын хаадаас харъяат ноёд, хааны ургийнхандаа олгож байсан цолны нэг юм. Энэ цолыг Хятадын Хань улсын үеэс хүртээж эхэлсэн бололтой. Хожим Юань, Мин, Чин улсууд дараалан авч хэрэглэж байсан. Улс бүрийн үед харилцан адилгүй зэрэгт хуваагдаж байсан. Юань улсын үед 5 юмуу 6 дугаар дэсийн вангуудад олгож байсан. Чин улсын үед Төрийн Жюнь ван хэмээгээд хоёрдугаар дэсийн цол болгож өгчээ.
Манжийн үеийн жүн вангийн малгайн оройд улаан эрдэнийн чулуун жинс тогтоож, дунд нь 3 тана шигтгэнэ. Зун цагийн ёст малгайн магнайвчинд 4 тана, хойд талын алтан цэцэгт 3 тана хадна. Чин вангийн адил торгон дээл, зөрүү луутай байна. Өвлийн цагт булгаар хажсан шилүүсний арьсан дэвсгэр хэрэглэнэ. Жүн ван 1500 лан мөнгө, 20 зах торгоны пүнлүү авна. Хуулиар 50 хамжлага захирах эрхтэй байжээ.
Мөн үзэх
Ангилал:Цол
Арилжааны телевиз
Ангилал:Радио, телевизийн эрх зүй
Сүвонийн тамирын цогцолбор
thumb|Сүвоний тамирын цогцолбор Өмнөд Солонгос улсын Сүвонь хотод тамирын олон төрлийн тэмцээн уралдаан зохиох боломжтой ордон, битүү цэнгэлдэх хүрээлэн байдаг. Бэйсбол, гадаа, дотор гэх мэт талбар танхимуудтай энэ цогцолборт одоо ихэвчлэн хөлбөмбөгийн тоглолт хүлээн авдаг. 1971 онд 27,100 хүн багтахаар байгуулагдснаасаа хойш 2002 оны шинэ цэнгэлдэх нээгдэх хүртэл хөлбөмбөгийн Сүвонь Самсунг Блюуингз багийн талбай байсан. 1988 оны зуны олимпын гандболын тэмцээн ордон дотор өрнөж байлаа.
Эшлэл
Ангилал:Өмнөд Солонгосын цэнгэлдэх хүрээлэн Ангилал:Сүвонь
Чулууны Оюунсүрэн
Чулууны Оюунсүрэн — 1989 онд төрсөн Монгол улсын байт харваач.
Эх сурвалж
Ангилал:1989 онд төрсөн Ангилал:Монголын байт харваач Ангилал:Монголчууд
Зөв олон өнцөгт
Гадны холбоос
Ангилал:Олон өнцөгт
Номхон далай
Номхон далай (Mare Pacificum, "номхон тэнгис"), нь Дэлхийн хамгийн том далай юм. Уг далайн нэрийг Португалийн далайчин, судлаач Фердинанд Магеллан өгсөн байна. Номхон далай нь хойд талаараа Умард мөсөн далай, өмнөд талаараа Антарктид, баруун талаараа Ази, Австрали, зүүн талаараа Америк тивээр хүрээлэгдэнэ. 169.2 сая хавтгай дөрвөлжин км буюу Дэлхийн усан гадаргуугийн 46%, нийт гадаргуугийн 32%-ийг эзлэнэ. Экваторийн дагуу Хойд Номхон далай, Урд Номхон далай гэж хуваагдана. Марианы хонхор хамгийн гүн цэг нь бөгөөд 10,911 метр болно.
Тойм
Номхон далай нь Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/3-ийг буюу 179.7 сая кв.км талбай эзлэнэ. Энэ нь Дэлхийн бүх хуурай газраас том байдаг байна. Хойноос урагш 15,500 км, баруунаас зүүн тийш 19,800 км өргөн болно. Хамгийн гүн цэг нь Марианы хотгор, 10,911 м гүн. Далайн дундаж гүн 4,280 метр байдаг байна.
Номхон далайд нийтдээ 25,000 аралтай. Энэ нь Дэлхийн бусад бүх далайн арлуудаас тооны хувьд илүү гарна. Уг арлуудын ихэнх нь экватороос өмнө зүгт байрлана.
Номхон далайн хэмжээ хавтангийн хөдөлгөөнөөс хамааран жилд 2-3 см-ээр буюу ойролцоогоор 0.5 км.кв-р багасаж байгаа ба Атлантын далайн хэмжээ эсрэгээр нэмэгдэж байгаа болно.
Номхон далайн баруун эргийн зөв биш хэлбэрээс үүдэн олон тооны тэнгисүүд байрлах үүнд: Селебесийн тэнгис, Шүрэн тэнгис, Дорнод Хятадын тэнгис, Филиппинийн тэнгис, Япон тэнгис, Өмнөд Хятадын тэнгис, Сулу тэнгис, Тасманы тэнгис, Шар тэнгис зэрэг багтана. Номхон далай нь Малаккийн хоолойгоор Энэтхэгийн далайтай, Магелланы хоолойгоор Атлантын далайтай, Берингийн хоолойгоор Умард мөсөн далайтай холбогдоно.
Номхон далайг 180-р голдчийн дагуу Баруун ба Зүүн Номхон далай гэж хуваана. Баруун Номхон далай нь Дэлхийн бөмбөрцөгийн зүүн хэсэгт буюу Ази тивийн орчим, харин Зүүн Номхон далай нь Америк тивийн орчим, Дэлхийн бөмбөрцөгийн баруун хагаст байрлана.
Усны шинж чанар
Усны хэм нь өргөргийн дагуу өөрчлөгдөх бөгөөд экватор орчимд 25-30 °C, Хойд, болон Өмнөд мөсөн далай орчимд зарим хэсэгтээ хөлдүү байна. Давсжилт нь мөн өргөргийн дагуу өөрчлөгдөнө. Экватор орчимын ус нь дунд өргөргийн усыг бодвол бага давсжилттай байна. Учир нь экватор орчимд их хэмжээний хур тунадас унадаг байна. Туйл орчимд давсжилт мөн бага байдаг нь ууршилт бага явагддагтай холбоотой. Номхон далайн ус нь Атлантын далайгаас илүү дулаан байна.
Бөмбөрцгийн хойд хагаст Номхон далайн урсгал цагийн зүүний дагуу, урд хагаст цагийн зүүний эсрэг байна.
Нээсэн түүх
Номхон далай заримдаа Номхон дөлгөөн далайг дундад зууны үед америк тивийг испаничууд колоничлож байх үеийн эхэнд Испаний зоригт далайчин Бильбао анх нээж түүний давстай гашуун усыг амссан гэж үздэг.
Эшлэл
Ангилал:Далай
Улсын аварга
Улсын аварга цолтой бөхчүүд
14
Бүрдний хөгчүү
Бүрдний хөгчүү, Tringa stagnatilis, нь жижиг ус гатлагч шувуу юм. Тэд Европын зүүн хэсэг болон төв Азийн задгай өвсөрхөг тал болон чийглэг тайгад амьдарна. Бүрдний хөгчүү нь Үхэр хөгчүүтэй их төстэй ба урт нарийн хошуу, зэгзгэр урт шаравтар хөлтэй. Бор сааралдуу өнгийн бие нь өвөл болоход нилээд цайвар зүстэй болдог. Тэд нүүдлийн шувуу бөгөөд Африк, Энэтхэг, өмнөд Ази болон Австралид өвөлжинө.
Гол идэш тэжээл нь шавж хорхой юм.
Квант хими ба хатуу биеийн физикийн програмнууд
Квант химийн комьпютерын програм нь квант химийн аргыг ашиглан химийн тооцооллыг хийдэг програм юм. Үүнээс ихэнх нь Хартри-фок (HF) ба пост-Хартри-фок (post-HF) аргыг ашигладаг. Мөн нягтралын функцын онол (DFT), молекулын механик эсвэл хагас империк квант химийн аргачиллууд энд хамаарагддаг. Эдгээр програмнууд нь нээлттэй эхтэй ба зарагддаг хувилбараар байхаас гадна, ихэнх нь том хэмжээтэй хэд хэдэн дэд програмтай, олон жилээр бүтээгдсэн байдаг. (Энэ хуудасны англи хувилбар руу нь орж програмны нэрэн дээр дарж нарийн мэдээлэл ба линк рүү нь орж болно.)
† "Academic": academic (no cost) license possible upon request; "Commercial": commercially distributed.
‡ Support for periodic systems (3d-crystals, 2d-slabs, 1d-rods and isolated molecules): 3d-periodic codes always allow the simulation of systems with lower dimensionality within a supercell. Specified here is the capability for actual simulation within lower periodicity.
1 The CAMPOS project (which includes Dacapo) states that all code is GPL. The Dacapo distribution itself does not contain any license information.
2 QuanPol is a full spectrum and seamless (HF, MCSCF, GVB, MP2, DFT, TDDFT, CHARMM, AMBER, OPLSAA) QM/MM package integrated in GAMESS-US.
3 Through Ascalaph
4 Through interface to MOPAC
5 Using exact exchange DFT
6 Distributed with Quantum ESPRESSO
7 Web service integrating MPQC.
8 TeraChem is the first fully GPU-accelerated quantum chemistry software.
9 Atomistix ToolKit also contains finite-bias NEGF electron transport calculations with open boundary conditions.
10 Through CRYSCOR program.
11 However, available in the Schrödinger Suite.
Эшлэл
Ангилал:Тооцооллын хими Ангилал:Химийн программ хангамж Ангилал:Химийн жагсаалт Ангилал:Физикийн жагсаалт