cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хүн
Үүсэл
Homo sapiens-тэй хамгийн төстэй, одоо оршин буй зүйл амьтад бол Паны төрөлд хамаарах 2 зүйл сармагчин: Бонобо (Pan paniscus) ба Шимпанзе (Pan paniscus) юм. Эдгээр зүйл амьтад нэг гаралтай бөгөөд гол ялгаа нь "нийгмийн" (сүргийн) зохион байгуулалт болно. Бонобогийн сүргийг эмэгчин нь толгойлдог бол шимпанзегийн сүргийг эрэгчин нь толгойлно. Генийн судалгааны үр дүнгээр эрдэмтэд "6.5 сая жилийн хувьслын дараа, бонобо/шимпанзе ба хүний ялгаа нь хоорондоо төрөл биш хүмүүсийн ялгаанаас 10 дахин их, харин харх ба хулганы ялгаанаас 10 дахин бага болсон" гэсэн дүгнэлтэнд хүрсэн ба энэхүү 2 зүйл сармагчин болон хүний дезоксирибонуклейн хүчлийн (ДНХ) 95% нь ижил байдагийг тогтоожээ. Хүний хөгжлийн шугам шимпанзегийнхаас ойролцоогоор 5 сая жилийн өмнө, гориллагийнхаас 8 сая жилийн өмнө салсан байна.
1990 оноос хойшхи судалгаан дээр тулгуурлан дэвшүүлсэн таамаглалаар бол орчин үеийн хүн нь Африкт үүссэн бөгөөд бусад тивүүд рүү 40,000 жилийн өмнө нүүн шилжсэн байна. Харин түүнээс өмнөх буюу хэдэн 100,000 жилийн өмнөх эртний хүмүүс байгалийн хатуу ширүүн  нөхцөл, элдэв бэрхшээлийг давж чадалгүй үе үе мөхөж байсан гэж үздэг. Иймээс Монголд 800,000 жилийн өмнө болон бусад тивд энэ үед амьдарч байсан эртний хүмүүс орчин үеийн хүний шууд өвөг болж чадахгүй харин орчин үеийн хүн буюу хомо сапиенс л эртний хүний олон салаа салбараас шалгаран тэсэж үлдсэн гэсэн онолыг эрдэмтэд  дэмждэг. Гэвч энэ онол одоо хүртэл хүний үүслийг бүрэн тайлбарлаж чадаагүй байна.
Арьстан
Хүмүүс гурван үндсэн арсьтанд хуваагддаг. Эртний хүмүүсийн дунд 40,000 жилийн өмнө арьстны ялгаа гарч монголоид, европоид, африк төрхтөн гэж хуваагджээ.Зүүн өмнөд Ази, Австрали, Индонези руу нүүсэн монголоид хүмүүсийн бие галбир тэндхийн халуун уур амьсгалд зохицохын тулд хувьсан өөрчлөгдөж австралоид төрхтөн болсон байдаг.
Монголоид төрхтөн өмнөд, умард салбарт хуваагддаг. Умард салбарт монголчууд ордог бол өмнөд салбарт (Номхон далайн салбар) хятад, япон, солонгосчууд, Өмнөд Азийн монголоид төрхтнүүд, Зүүн Өмнөд Азичууд орно. Төв Азид суурьшиж байсан монголоид төрхтний умард салбараас индианчууд, Сибирийн зарим ард түмэн Америк тив рүү салан нүүжээ. Аляскаас олдсон говь хийцийн чулуун зэвсэг нь монголчуудын зарим хэсэг энэ нүүдэлд оролцсон болохыг баталдаг. Харин Фин-Угорууд, Сибирийн цаатан, анчин ард түмнүүд 10,000-аад мянган жилийн өмнө Умард Ази, Зүүн Европ, Скандинавын хойг руу нүүн очжээ. Баруун хойд зүгт нүүсэн ихэнх фин-угорууд яваандаа Скандинавын европчууд, орос болон бусад славян үндэстэнтэй холилдон европжуу төрхтэй болжээ.
thumbnail|right|120px|Y ДНХ-ийн тархалт-3 Америк, Австрали тив, Умард Азиас хэдэн 100,000 жилийн өмнөх хүний олдвор илэрдэггүй. Сибирь,Төв Оросын хойд талын нутаг буюу Уралын нурууны дунд хэсгээс Скандинавын хойг хүртэлх нутгаас олдсон чулуун зэвсэг, эртний хүмүүсийн сууц зэрэг нь Төв Азийнхаас хожуу үеийнх байдаг.
Умард Тунгусууд C3 голлосон гентэйгээрээ монголчуудтай төстэй мэт боловч тэднийг монгол хүнээс амархан ялгаж таниж болдог.Өмнөд тунгусуудын хувьд хятадтай нилээн холилджээ.Умард монголоидуудын умард Сибирийн төрхтөнд буюу палеоази төрхтөнд хамаарагдах юкагир, кеть, нивх, самоедь, эскимосчууд N, Q давамгайлсан гентэй учир өмнөд Сибирийн төрхтэй Төв Азичуудаас царай төрхөөрөө нилээдгүй ялгаатай.Тэдний бие галбир хүйтэн нөхцөлд амьдрахад зохицон өөрчлөгдсөн байдаг.
Алтайн угсаатнуудтай гарал нэг фин-угорууд, индианчууд, Сибирийн угсаатнууд эрт цагт Алтайн угсаатнуудын хойд захаар амьдарч байгаад салж нүүжээ. Казахстаны хойд нутаг, Уулын Алтай, Украин, Төв Оросын ихэнх буюу зарим нутагт эрт цагт фин-угорууд амьдарч байгаад ихэнх нь түрэг, иран, орос, украинд уусан мөхсөн байдаг. Угорууд Уулын Алтай, умард Казахстан, Баруун Сибирийн өмнөд хэсэгт байсан бололтой.
Монголоид төрхтний өмнөд салбарт багтдаг төвд, Балба, Бутан, Ладакх, Энэтхэгийн зүүн хойд мужийн ази төрхтэй угсаатнуудыг Өмнөд Азийн дэд бүлэг, япон, солонгос, хятадыг Зүүн Азийн дэд бүлэг, Зүүн Өмнөд Азийн үндэстнүүдийг Зүүн Өмнөд Азийн дэд бүлэг болгон хуваадаг. Зүүн Өмнөд Азийнхан дотроо олон хэлний бүлэгт хуваагдах ба ижил төстэй хэлтэй үндэстнүүд нь адил төстэй төрхтэй байна. Тухайлбал Малайз, Бруней, Индонезичууд ойролцоо төрхтэй бол  Камбож, Вьетнам 2 төстэй байдаг. thumbnail|left|100px|Шерпачууд thumbnail|right|60px|Австралоид хүн-Папуа Эх газрын буюу умард монголоидууд өмнөд монголоидуудаас нуруугаар илүү өндөр, илүү өндөр хамартай, толгойн хэлбэр илүү зууван буюу европжуу, шүд тэгш, хацрын товгор хэсэг нь илүү тод зэрэг антропометрийн шинжээрээ ялгардаг. Харин өмнөд монголоид хүмүүс нуруу нам, хацар нь тийм ч товгор биш, дорсгор шүдтэй байх нь их байдаг. Тэдний хацар тийм их товгор биш, толгойн хэлбэр умард монголоид хүнээс илүү бөөрөнхий байдаг нь Шар мөрнөөс Хөх мөрний урд эрэг хүртэлх нутагт байсан монголоид төрхтэй хүмүүс Зүүн Өмнөд Ази руу нүүж тэндхийн уугуул австролоид төрхтэй хүмүүстэй холилдон уусгаснаас үүдэлтэй юм. Эдгээр австралоид хүмүүсээс Папуачууд зэрэг цөөн тооны үндэстэн үлджээ. Папуачууд тусгаар тогтносон Папуа Шинэ Гвиней улс байгуулсан ч баруун папуачууд Индонезиэс салан тусгаарлахын төлөө ширүүн зэвсэгт тэмцэл хийсээр байна. Австралоид хүмүүсийн толгойн хэлбэр монголоид төрхтөнүүдээс хамаагүй бөөрөнхий, халуун агаарыг хөргөхөд дасан зохицсон өргөн, навтгар, том хамартай байдаг. Яг ийм шинж тэдэнтэй холилдож өөртөө уусгасан зарим Зүүн Өмнөд Азийн хүмүүс, өмнөд хятадууд, зүүн төвдийн хүн амд маш тодорхой ажиглагддаг. Мөн иймэрхүү төрх солонгос, япон, Айнүчуудад ажиглагддаг. Айнүчууд австралоид төрхтэй учир тэднийг Зүүн Өмнөд Азиас нүүж ирсэн гэж үздэг. Умард хятадууд урагш нүүж австралоид төрхтэй хүмүүстэй төдийлөн холилдоогүй тул гавлын хэлбэр нь арай зуувандуу, өмнөд хятадуудаас биеэр арай том байдаг. Хятад, япон, солонгосчуудын генийн сангийн ихэнх хувийг О3 гапло бүлэг эзэлдэг. Япон, хятад, солонгосчууд төстэй харагддаг ч ихэнх тохиолдолд тэднийг амархан ялгаж таниж болно. Энэтхэг, Бутан, Балбын монголжуу төрхтнүүд, Төвдүүдийн хувьд австралоидуудтай төдийлөн холилдоогүй тул гавал нь илүү зууван, хамар нь зүүн, зүүн өмнөд азичуудаас илүү өндөр байдаг. Төвд хүний хамар хүйтэн агаарыг хөргөхөд зохицож илүү өндөр болжээ. Генийн мутацийн өөр нэг жишээ бол Германд эрт үед монголоид төрхтний шинжтэй хүмүүс бий болж байгаад буцаад европоид төрхтэй болон хувирсан явдал юм. Бүх монголоид төрхтний их бие урт, хөл богино тул гүйлтийн ба усан спортод хүчтэй өрсөлдөх нь бага байдаг.Европ хүний их бие, хөл тэнцүү тул усан спортод сайн байдаг.Африк хүний их бие богино, хөл урт тул гүйлтийн спортод өндөр амжилт үзүүлдэг.
thumbnail|left|130px|Ази, европ холимог төрхтэй Неварчууд thumbnail|right|130px|Холимог төрхтэй Ханты хүмүүс thumbnail|left|140px|Энэтхэгчүүдийн ген
Энэтхэг, Балбын монголжуу төрхтнүүд европ гаралтай энэтхэгчүүдтэй нилээн холилдсоноороо төвдүүдээс ялгардаг ба тэдний соёл, үндэсний хувцас, царай төрх нь энэтхэгчүүдтэй багагүй төстэй болжээ.Зүүн, Зүүн Өмнөд Азичуудын генийг О гаплогрупп голлон бүрдүүлсэн бол төвд, балба, бутан зэрэг Өмнөд Азийнханд О-с гадна DM174 гаплогруппийн ген нилээд их байдаг учир Өмнөд Азийн эдгээр үндэстэн хоорондоо нилээн төстэй харагддаг.
Арьстнууд нь цэврээрээ байхаас гадна арьстнуудын хил залгаа нутагт өөр арьстнууд холилдсоноос холимог арьстан үүсдэг.Үүний жишээ бол тураноид арьстан буюу түрэг угсааны татар, чуваш, узбек, уйгур, туркмен, кавказийн түрэгүүд, ихэнх фин-угорууд мөн Индо-монголоидууд буюу европжуу энэтхэгчүүдтэй холилдсон Энэтхэг, Балбын монголоид төрхтэй үндэстнүүд болно.
Хүн төрөлхтөн түүхийн цаг хугацааны туршид өөрсдийгөө арьсны өнгөөр, мөн тодорхой угсаатны бүлгүүдээр ангилж ирсэн байна. Арьсны өнгөөр хүмүүсийг ангилах нь биологийн хувьд зөв ангилал эсэх нь одоо хүртэл маргаантай байгаа болно Арьсны өнгөөр ангилахын үндэс нь харагдах байдал ба удам гаралтай холбоотой, тодруулбал хүний арьсны өнгө, нүүрний төрхтэй холбоотой болно.
Одоо тогтоогдсон генетикийн болон археологийн баталгаанууд дээр тулгуурлан орчин цагийн хүн нь Зүүн Африкаас гаралтай гэж үзэж байна. Хэдийгээр бусад амьтдынхыг бодвол хүний гений дараалал нь харьцангуй нэгэн төрлийн байдаг боловч (homogeneous) , Африк тив дэх хүмүүсийн ген нь бусад тивийн хүмүүсийнхтэй харьцуулахад генетикийн хувьд хамгийн олон төрлийнх (genetically diverse) байдаг. Генийн гажигуудын дийлэнх нь "нэг өнгийн арьсны бүлэг" бүхий хүмүүс дотор илрэх ба харин "өөр арьсны өнгө бүхий бүлгүүдэд" нийт генийн гажигийн дөнгөж 5-15% тохиолддогийг тогтоосон байна. Уг асуудал хамгийн маргаантай судалгааны чиглэлийн нэг гэж тооцогдож байна.
Угсаатан
угсаатны бүлэг нь хэл, соёл, гарал угсаа, үндэстэн, газар нутагтай салшгүй холбоотой болно. Ураг төрлийн холбоо угсаатны үндэс болно.
Ойролцоогоор 6,000 жилийн өмнө эртний өвөг угсаатнууд задрах үед одоогийн бие даасан угсаатан үүсчээ.Энэ үед  Алтайн өвөг угсаатнаас монгол, түрэг, тунгусууд, эртний европчуудаас герман, кельтүүд, аричууд (иран, энэтхэгчүүд), славянчууд  тус тус бие даан гарчээ.Хэлний язгуур нь үндэстнүүдийн гарлыг тодорхойлдог. Угсаатны хамгийн эртний бөгөөд жижиг бүлэг болох овог нь балар эртний үед  үүссэн ба хүй нэгдлийн байгуулал задарч анхны төр улс байгуулагдаж байх үед овгууд нийлж аймаг бүрдүүлэх болжээ.Дараад нь олон тооны аймгууд нь нэгдэн нийлсэнээр угсаатны арай томоохон бүлэг болох ястан бүрэлдэн бий болсон бөгөөд нэг гаралтай ястнууд үндэстнийг бүрэлдүүлдэг.
Эрт цагт одоогоос хавьгүй олон угсаатан байсан ч зарим нь өөр үндэстэнтэй холилдон мөхжээ. Ингэж мөхсөн үндэстнүүд бол арабд ууссан эртний вавилон, аккад, шумерчууд, туркжсэн хетт, лувийчууд зэрэг Анатолийн хойгийн эртний угсаатнууд, ромчууд болон герман угсааны франкчуудад ууссан галлчууд, оросд ууссан чудь, мерья, муром зэрэг зүүн европд байсан фин-угорууд болно.Харин коптууд буюу эртний египетүүд арабд бүрэн уусалгүй үлджээ.Коптууд эртний Египет улсын үед илүү африк төрхтэй байсан ч одоо нилээн араб төрхтэй болжээ.
Соёл иргэншил
thumb|250px|Газар тариалан нь суурин соёл, иргэншлийн үндэс болсон байна.
Орчин үеийн антропологийн шинжлэх ухааны баримтлалаар бол Homo sapiens нь Африкийн саваннад, 200,000 жилийн өмнө Homo erectus-с үүссэн бөгөөд, 40,000 жилийн өмнө Еврази ба Номхон далайн орнууд уруу, 10,000 жилийн өмнө Америк тив рүү нүүдэллэн суурьшжээ. Энэ Homo sapiens-ууд Homo erectus-с үүссэн бусад зүйлүүдийнхээ (Жишээлбэл Homo neanderthalensis - энэ зүйл нь Евразид 2 саяас илүү жилийн өмнө нүүн ирж суурьшсан) байрыг эзэлсэн байна.
Ойролцоогоор 10,000 жилийн өмнө хүртэл хүмүүс нь жижиг отгийн хэлбэрээр (одоо хүртэл амьдралын энэ хэлбэр байгаа), ан агнаж амьдарч байсан байна. Шинэ чулуун зэвсгийн үеэс газар тариалан эрхлэх болсноор суурин амьдралын эх тавигдаж, амьтан гаршуулан, зарим металлуудыг ашиглаж эхэлжээ. Улмаар худалдаа, нийгмийн харилцаа үүсэж, тосгон байгуулагдан, Ойрх Дорнод зэрэг бүс нутагт анхны иргэншил бий болжээ.
Ойролцоогоор 6,000 жилийн өмнө, прото-улсууд болох Месопотами, Эртний Египет үүсч, цэрэг, арми, удирдагч, төрийн байгуулалт бий болов. 2,000–3,000 жилийн өмнө Перс, Хятад, Ромын зэрэг эзэнт гүрнүүд бүрэлдэн тогтож, ойр орчмын жижиг улсуудыг өөртөө нэгтгэлээ. Мөн энэ үед шашны анхны урсгалууд үүссэн байна.
Дундад зууны сүүлээр технологийн болон оюуны их үсрэлт гарч, нийгэм, эдийн засаг, шинжлэх ухаан зэрэг бүх салбарууд эрчимтэй хөгжив. Үүний дараагаар газарзүйн, 17-р зуунд шинжлэх ухааны их нээлтүүд хийгдэж, 18 ба 19-р зуун аж үйлдвэрийн хувьсгал гэж нэрлэгдсэн дэвшил гарчээ. Энэ үед төмөр зам, автомашин зэрэг тээврийн хэрэгсэл зохиогдож, нүүрс ашиглан цахилгаан эрчим хүч гаргаж авав. Төрийн байгуулалтын олон янзын хэлбэрүүд энэ үед үүссэн болно.
Хүн ам ба амьдрах хэв маяг
thumb|right|275px|Хүн төрөлхтөн нь амьдран буй орчноо өөрчлөн зохион байгуулах замаар тулгамдсан асуудлуудыг (жишээлбэл, өндөр барилга барих замаар хүн амын нягтралаас үүсэх асуудлыг) шийдвэрлэнэ. [[Хонконг хот.]]
Хүний түүхийн эхэн үед хүмүүс нь ус болон бусад төрлийн байгалийн баялаг (газар тарилан эрхэлж болохуйц тал, ангаар баялаг ой гэх мэт), уур амьсгалын нөхцөлөөс ихээхэн хамаарч байжээ. Орчин үеийн технологийн дэвшил нь хүмүүст бүх төрлийн уур амьсгалын нөхцөлд амьдрах боломжийг олгож, сүүлийн хэдхэн арван жилийн дотор хүмүүс Антарктид, далайн ёроол, сансрыг судалж, тэнд богино хугацаагаар амьдарч байна. Дэлхийн хүн амын тоо 6 тэрбумаас давсан ба 61% нь Ази, 14% нь Америк, 13% нь Африк, 12% нь Европ, 0.5% нь Номхон далайн орнуудад амьдарч байна.
Антарктид ба задгай сансарт амьдрах нь маш үнэтэй, удаан хугацаагаар байх боломжгүй бөгөөд одоогийн байдлаар тун цөөхөн хүн задгай сансарт гарсан байна. 1969, 1972 онд 2 хүн Саран дээр очсон бөгөөд бусад гариг дээр зөвхөн хүний гараар бүтээгдсэн роботууд хүрсэн болно.
1800 - 2000 оны хооронд Дэлхийн хүн ам 1 тэрбумаас 6 тэрбум болж нэмэгдэв. 2004 оны байдлаар 2.5 тэрбум хүн хот сууринд амьдарч байгаа бөгөөд энэ тоо цаашид өснө гэж тооцож байна. Суурин газрын хүн ам нэмэгдсэнээр төрөл бүрийн бохирдол, гэмт хэрэг ихсэх хандлагатай байна.
Физиологи ба генетик
Насанд хүрсэн хүний дундаж өндөр 1.5 - 1.8 м байна. Хүн бусад приматуудтай харьцуулахад бараг үсгүй мэт боловч, толгой, суга, умдаг орчимдоо ихээхэн, бусад биеэрээ богино, зөөлөн, тачир үстэй болно. Хүний арьсны өнгө хар хүрнээс, цагаан шаргал хүртэл, үсний өнгө цайвар шараас, хүрэн, улаан хүртэл байх боловч ихэнх тохиолдолд хар өнгөтэй байна. Арьсны өнгө нь газарзүйн байрлалаас хамааран өөрчлөгдөх ба ерөнхий тохиолдолд нарны хэт ягаан туяаны эрчимжилттэй хамааралтай байдаг байна. Мөн хүний арьс нь нарны хэт ягаан туяа ихэссэн үед өнгөө өөрчлөх чадвартай байна. Насанд хүрсэн хүн өдөрт дунджаар 7-8 цаг, харин хүүхэд 9-10 цаг унтана.
Хүний хуваагдаж буй эс болгон 23 хос хромосомтой байна. Үүний 22 хос нь автосом, үлдэх нэг хос нь хүйс тодорхойлдог хромосом юм. Сүүлийн үеийн судалгаагаар хүнд ойролцоогоор 20,000-25,000 ген байдаг гэж тооцоод байгаа ба бусад хөхтөн амьтадтай адил хүн нь хүйс тодорхойлох XY системтэй байна. Өөрөөр хэлбэл, эмэгтэй хүн хүйс тодорхойлох ХХ, эрэгтэй хүн XY хромосомтой байна.
Амьдралын мөчлөг
Хүний амьдралын мөчлөг нь бусад хөхтөн амьтдынхтай адил. Бэлгийн хурьцлаар эр бэлгийн эс, өндгөн эстэй нэгдэн үр тогтоно. Энэхүү үр тогтсон өндгөн эсийг зигот гэх ба эмэгтэй хүн ойролцоогоор 38 долоо хоногийн турш жирэмслэнэ. Энэ хугацаанд хүний үр хөврөл бүрэн торнино. Улмаар шинэ хүүхэд эхээс төрнө. thumb|right|250px|Бага насны охид
Бусад зүйлийн амьтадтай харьцуулахад хүний төрөлт нь эрсдэл өндөртэй, учир нь хүүхдийн толгой, эхийн аарцагны ясны хэмжээнээс том байдаг байна. Шинэ төрж буй хүүхэд ойролцоогоор 3 – 4 кг, 50 – 60 см урттай байна. Хүүхэд цаашид өссөөр, 12 - 15 настайдаа бэлгийн хувьд боловсрох ба охид 18 нас, хөвгүүд 21 нас хүртлээ өснө. Хүний дундаж наслалт Дэлхийн орон бүрд харилцан адилгүй байна. Хонконгт эмэгтэй хүний дундаж наслалт 84.8, эрэгтэй хүнийх 78.9 байдаг бол Эсватинид дархлалын олдмол хомсдол-ын халдвараас болоод дөнгөж 31.3 байна. Европт 5 хүн тутмын нэг нь, харин Африкт 20 хүн тутмын нэг нь 60-аас дээш настай байдаг.
Сэтгэл оюун ухаан
Тархи нь хүний төв мэдрэлийн системийн төв юм. Тархи нь "доод" буюу автоном үйлдлүүд болох амьсгалах, хооллох зэрэг үйлдлүүдийг удирдахаас гадна, мөн "дээд" буюу ухамсрын үйлдлүүд болох бодох, хийсвэрлэх зэрэг үйлдлүүдийг удирдана. Эдгээр ухамсрын буюу танин мэдэхүйн үйлдлүүд нь оюун ухаантай холбоотой ба үүнээс урган гарах шинж чанаруудыг сэтгэлзүй судлана.
Хүний тархи нь дээд буюу ухамсрын үйлдлүүдийг хийх илүү чадамжтайгаараа бүх зүйл амьтдаас ялгарна. Амьтад зөвхөн зөн совингоороо хамгийн энгийн зүйлсийг багаж болгон хэрэглэдэг бол хүн төрөлхтөн цаг хугацааны туршид багаж хэрэгслээ улам боловсронгуй болгон сайжруулсаар ирсэн байна. Хамгийн эртний хүмүүсийн хэрэглэж байсан багаж хүртэл бусад зүйл амьтдын хэрэглэдгээс хамаагүй боловсронгуй байжээ.
Соёл
Соёл гэдэгт нийгмийн социал бүлгийн оюун, сэтгэлгээ, итгэл бишрэлтэй холбоотой бүлэг зүйлийг хамруулан ойлгох ба үүнд, урлаг, уран зохиол, амьдралын хэв маяг, уламжлал, зан заншил, итгэл бишрэл зэрэг багтана. Хүний биологи ба хүний шинж чанар, соёл нь хоорондоо нягт холбоотой байна.
Хэл
Үзэл бодол, сэтгэгдлээ хүн нь хэл яриа, бичгээр дамжуулан илэрхийлнэ. Энэ бол хүний нэгэн онцгой чадвар бөгөөд хэл яриа нь хүмүүсийн харилцааны цөм болно.
Анхны бичгийн системийг ойролцоогоор 5000 жилийн өмнө зохиосон бөгөөд энэ бол соёлын хувьсгалын үндсэн шат байв. Хэл шинжлэл нь хэлний бүтэц, өөр хэлнүүдийн харилцан уялдааг судалдаг ухаан юм. Дэлхий дээр ойролцоогоор 6000 орчим хэл хэрэглэгдэж байна гэсэн тооцоо байдаг.
Урлаг, хөгжим, уран зохиол
Урлагийн бүтээл нь хүний түүхийн эхнээс эхлэн одоог хүртэл оршин байгаа ба урлаг нь хүнийг бусад зүйл амьтдаас ялгадаг нэг гол түлхүүр шинж юм.
Хөгжим нь хүнд заяасан байгалийн зөн бөгөөд ритм, зохимж, аялгуу гэсэн хорондоо холбоотой 3 зүйлээс бүрдэнэ. Хөгжмийн олон төрлийн урсгал байна.
Уран зохиол нь ихэнх тохиолдолд хэн нэгний зохиосон бичгийн болон аман хэлбэрийн бүтээл ба өгүүллэг тууж, шүлэг, яруу найраг, драм зэрэг багтана. Уран зохиолын төрөлд тууль, домог, үлгэр зэрэг мөн багтана.
Шинжлэх ухаан ба технологи
thumb|left|250px|[[Сансар судлал нь хүн төрөлхтөнд шинэ боломж олгож байна]] Хүн төрөлхтний соёлуудын нийтлэг болон ялгаатай талууд нь тэдгээр хүмүүсийн бүтээсэн бол хэрэглэж буй зүйлсээр илрэнэ. Археологи нь өнгөрсөн түүхийн хугацаанд оршин байсан соёлуудыг судлана. Эртний хүмүүс чулуун зэвсэг, вааран эдлэл, гоёл чимэглэлийн зүйлсүүдийг бүтээж, хэрэглэж байсан ба эдгээр нь цаг хугацаа болон тодорхой бүс нутгуудын хувьд өөр хоорондоо ялгаатай байдаг байна.
Технологийн дэвшлээр соёлын нэг түвшнээс нөгөө түвшин рүү шилжинэ. Жишээлбэл газар тариалан нь анх салангид, цөөн хэдэн газарт үүссэн боловч маш богино хугацаанд тархаж, хүн төрөлхтний амьдралын үндсэн хэлбэр болсон. Зэр зэвсэг, архитектур, төмөрлөгийн үйлдвэрлэлд гарсан дэвшил мөн адил богино хугацаанд хурдацтай дэлгэрсэн байдаг.
Эдгээр технологи нь аман хэлбэрээр тархсан ба технологийн нэгэн төрөл болох бичиг үсэг нь бүс нутгуудын хооронд мэдээлэл дамжих боломжийг асар ихээр нэмэгдүүлэв.
Нийгэм, засгийн газар ба улс төр
Нийгэм гэдэг нь хүмүүсийн харилцаанаас урган гарсан зохион байгуулалт бүхий нийлмэл системийг хэлнэ.
Засгийн газрыг улс төрийн утгаар нь хууль тогтоох, түүнийг мөрдүүлэх зорилготой, шатлан захирах бүтэц бүхий байгууллага гэж тодорхойлж болно.
Дээрхи дурьдсан зүйлс нь эдийн засагтай нягт холбогдоно.
left|thumb|[[Японы Нагасаки, Хирошима хот дээр хаяасан атомын бөмбөг нь 120,000 гаруй хүний амь нас сүйтгэсэн байна.]]
Дайн
Дайн нь бүлэг хүмүүс, улс, тодорхой бүтцүүдийн хоорондын том хэмжээний зөрчил бөгөөд зөрчилдөгч талууд, хоорондоо галт зэвсэг хэрэглэн хүчирхийлэл үйлдэх явдлаар илрэнэ. 20-р зуунд 167-188 сая хүн дайнд амь үрэгдсэн байна.
Дайн нь хэдий асар их хэмжээний сүйрэл, гамшиг дагуулдаг боловч, нөгөө талаас технологийн дэвшлийг түргэтгэдэг байна. Эм зүй, байршил тогтоох, металлург, бөөнөөр үйлдвэрлэх, цөмийн технологи, пуужин, компьютер зэргийн хөгжилд дайн тодорхой нөлөө үзүүлсэн байна.
Эдийн засаг ба худалдаа
thumb|right|230px|[[Гватемалийн зах дээр хүмүүс худалдаа хийж байна]]
Худалдаа гэдэг нь бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг солилцох үйл явц буюу эдийн засгийн нэг төрөл юм. Үндсэн механизмыг нь зах зээл гэж нэрлэнэ. Худалдааны анхны хэлбэр нь бараа солилцоо байсан байна. Орчин үеийн худалдаа бол хэлцэл, мөнгөн солилцоон дээр тулгуурлана. Цаасан мөнгө, хожим зээлийг нэвтрүүлснээр худалдааг хялбархан хийх боломжтой болов.
Эдийн засаг нь нийгмийн шинжлэх ухааны нэг салбар бөгөөд бараа, үйлчилгээний үйлдвэрлэл, түгээлт, худалдаа, хэрэглээ зэргийг судлана.
Гадаад холбоос
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл  Ангилал:Геномын дараалалтай организм
Кёнги
Өмнөд Солонгосын нэгдүгээр зэргийн 17 нэгж, одоогийн 8 аймгийн нэг нь Кёнги (Кёнги-ду; 경기도, 京畿道, Gyeonggi-do; Gyeonggi Province; Кёнгидо) юм. Чусон улсын үеэс "Кёнги" гэх аймаг уламжлагдан оршсоор өнөөг хүрчээ. Улсын нийслэл, тэргүүн их хот Сөүл, улсын З-р их хот Инчон хоёр 1946 он, 1981 онд цувран Кёнги аймгийн харьяанаас гарч аймгийн зэргийн нутаг болцгоосон. 2005 оны байдлаар Кёнги, Сөүл, Инчон гурвын нийлбэр 11,730 км² газарт БНСУ-ын хүн амын 48% болох 22,766,850 хүн оршин сууж байна. Үүнээс Кёнги аймгийн 10,183 км² талбайд 11,920,340 хүн амьдарч байгаа нь улсынхаа хамгийн шигүү суурьшилт аймаг гэдгийг нь илтгэдэг.
Кёнги аймаг засаг захиргааны эрх үүрэггүй Сүдуквонь мужид багтдаг. Баруун талаараа Шар тэнгист (далайн эрэг нь 413 километр урт) тулж, бусад талаараа Канвон, умард өмнөд Чүнчон, Инчон, Сөүл гэх адил зэргийн 5 нутагтай хаяа залгаж, хойгуураа Умард Солонгостой хиллэдэг. Зарим алба хэлтэс нь Үйжонпү хотод байрладгийг эс тооцвол засгийн газар нь үндсэндээ аймгийн хамгийн том хот Сүвоньд төвхнөсөн байдаг.
Засаг захиргааны хуваарь
Кёнги аймаг дотроо 28 хот (시 - ши), 3 хошуу (군 - gun, монголоор күн, үгийн хойно орвол гүн гэж хэлэгдэнэ; county; уезд), бүгд 31 нутаг болон хуваагдана. Үүнээс 7 нь яг хот шиг биш мөртлөө Сөүлийн тэлэлтээс болж хот гэж өргөгдсөн.
Ангилал:Өмнөд Солонгосын аймаг
Эрдэнийн товч
Эрдэнийн товч20px, бүтэн нэрээрээ Хаадын үндэсний Эрдэнийн товч гэсэн нэртэй Монголын түүxийн томоохон зохиолуудын нэг. 1662 онд Ордосын Саган сэцэн хунтайж зохиосон.
Эрдэнийн товч зохиол бичигдэж дуусаагүй байх үеэсээ Монголын язгууртнуудын дунд түгэн дэлгэрч уншсан хүн түүнийг хуулан тарааж байжээ.Тийм ч учраас одоо Хаадын үндэсний Эрдэний товч оршвой гэж бичсэн хуулбар маш олон янзаар байдаг. Халх, Ойрад болон Өвөр Монголын олон чуулганд Эрдэнийн товчийн хуулбар байна.
1962 онд Эрдэнийн товчийг бүх нийтэд зориулан хэвлэж гаргасан. Эрдэнийн товчийн олон янзын хуулбар хоорондоо зөрүүтэй байдаг. Тийм учраас аль нь жинхэнэ эх вэ гэдгийг тодруулах боломж багатай. Монголын эрдэмтэн Насанбалжир Эрдэнийн товчийг хэвлэхдээ 4 янзын дэвтрийг харьцуулан зэрэгцүүлж хэвлүүлсэн байна. Өвөр монгол, Монгол улсаас гадна Манжаар бичсэн Эрднийн товч бас байдаг.
Түүхэн бичлэгүүд
Саган сэцэн Эрдэнийн товчийг бичихдээ 7 зүйлийн дэвтрийг гол болгон ашигласан. Үүнд:
Энэ 7 зохиолоос 1,6,7 нь одоо олддог. Нөгөө 4 нь байдаггүй. Саган сэцэнд Цагаан түүх хадгалагдаж байсан бололтой. Тийм ч учраас түүнийг нилээн түлхүү ашигласан. Өөрөө бага байхдаа эрдэмтэн мэргэдийг дагаж олон судар, тууж уншиж ойлгосон, xожим нь Эрдэнийн товчийг бичихдээ бага залуудаа олж авснаа ашигласан гэж үздэг. Зохиолын эхлэл нь галав ертөнц тогтсоноос эхлээд Манж Чин улсын Энх амгалангийн хааны анхдугаар он /1662 он/ хүртэл хугацааг хамруулан бичсэн байна.
Эрдэнийн товчийн гол агуулга нь:
Алдаатай контент
Эрдэнийн товчоо Энэтхэг, Төвөд, Монголын гарал үүслийг тухайн үеийн буддын шашны үзэл баримтлалын дагуу будлиантуулжээ. Түүнчлэн Хубилай хааны удмын бус Монголын хэд хэдэн хаадын тухай номонд оруулаагүй бөгөөд хаадын харилцаанд алдаа дутагдал их бий.
Гадаад хэлэнд хөрвүүлэгдсэн нь
Хамгийн анх баруунд буюу Герман хэлээр Чехийн санваартан Исаак Яков Щмидт хөрвүүлж 1829 онд хэвлүүлжээ. Хожуу үеийн Жон Крюгэрийн англи хэлээрх орчуулга нь Хаадын эрдэнийн товчоо: 1662 он хүртэлх Зүүн Монголчуудын түүх (The Bejeweled Summary of the Origin of the Khan: A History of the Eastern Mongols to 1662) гэдэг нэртэйгээр хэвлэгджээ.
Лавлагаа
Ангилал:Монголын түүх Ангилал:Монголын утга зохиол Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол Ангилал:Монголын түүхийн сурвалж бичиг
Юникло
Юникло ХК (株式会社ユニクロ) нь 1984 онд Японы Ямагүчи мужид төв компаниа анх байгуулсан, Японыг дэлхийд төлөөлөх хувцасны брэнд компани юм. Захирал Янай Тадаши.
Салбарын тоо
2010 онд Орос улсад салбараа нээх төлөвлөгөөтэй байгаа.
Товч танилцуулга
2009 оны 1 сарын байдлаар дэлхийд борлуулалтынхаа хэмжээгээр 5-р байранд ордог.
Юниклогийн бараа бүтээгдэхүүнүүд нь чанартай бөгөөд ямар ч хүн худалдаж авч болмоор боломжийн үнэтэй байдагаараа хэрэглэгчдийн итгэлийг хүлээсэн.
Юникло дэлгүүрүүдийн онцлог
Гаднаас нь харахад агуулах маягийн элдэв хэлбэргүй барилгатай бөгөөд олон төрлийн тавиур, өлгүүрт хувцаснууд өлгөөтэй байна. Түүнээс худалдан авагч өөрөө хүссэн размер болон өнгийн хувцасаа сонгон, хувцас солих өрөөнд тааруулж үзэх боломжтой өөртөө үйлчлэх хэлбэрийг нэвтрүүлсэн. Хэрэв худалдан авагчийн таалагдсан өмд нь уртдаад байвал үнэ төлбөргүйгээр 30-аад минутын дотор хасч тохируулж өгнө. Мөн хүссэн размер болон өнгийн хувцас нь тухайн дэлгүүрт байхгүй бол, ойр мужаас шуудангаар илгээлгэж авчруулж болно. Бусад хувцасны дэлгүүрүүдээс ялгаатай бас нэг онцлог нь, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг харьцангуй олон тоогоор авч ажиллуулах тал дээр идэвхтэй ханддаг.
Эшлэл
Ангилал:Хувцасны марк Ангилал:Нэхмэл хувцасны худалдаа эрхлэгч аж ахуйн нэгж Ангилал:Токиогийн аж ахуйн нэгж Ангилал:Японы аж ахуйн нэгж
Хромосом
Хромосом нь эсийн дотор олддог ДНХ зохион байгуулалттай бүтэц юм. Хромосомууд нь ДНХ-ийн дан, үргэлжилсэн хэсгийг агуулдаг. Энэхүү ДНХ-ийн хэсэг нь олон тооны ген, зохицуулагч элементүүд болон бусад нуклеотидын хүчлийг агуулдаг. Хромосом нь мөн ДНХ-г холбогч протейнуудыг агуулдаг ба эдгээр протейнууд нь ДНХ-г багцалж түүний ажиллагааг удирддаг. Хромосом гэдэг үг нь Грек хэлний χρῶμα (хрома буюу өнгө) болон σῶμα (сома буюу бие) гэсэн үгнүүдээс гаралтай. Учир нь тэдгээрийн шинж чанарыг зарим будгаар будаж илрүүлдэг байна.
Хромосомууд нь өөр өөр организмуудад янз бүр байдаг. ДНХ-ийн молекул нь цагираг эсвэл шугаман байх боломжтой бөгөөд хэдэн арван килосуурь суурийн хослолуудаас эхлэн хэдэн зуун мегасуурь суурийн хослолуудын агуулж болдог. Эукариот эсүүдэд (бөөм бүхий эс) том шугаман хромосомууд нийтлэг байх бөгөөд прокариот эсүүдэд (бөөмгүй эс) жижгэвтэр цагираг хромосомууд гол төлөв байдаг. Гэхдээ дээрхээс өөр олон хэлбэрүүд ч байдаг. Мөн түүнээс гадна нэгээс олон төрлийн хромосомыг агуулдаг эсүүд байдаг. Жишээлбэл ургамалуудад байдаг ихэнх эукариот болон хлоропластууд дахь митохондор нь өөрийн жижиг хромосомуудтай байдаг. Хромосомд байгаа генүүд үсний өнгө, хамрын хэлбэр, зан ааш, удамшлын өвчин зэрэг биед байгаа бүх шинжийг тодорхойлно.
Ангилал:Эсийн бүрэлдэхүүн хэсэг  Ангилал:Нуклейн хүчил Ангилал:Хөгжлийн биологи Ангилал:Генетик
Кент Бейзмор
Кеннет Ламонт «Кент» Бейзмор (Kenneth Lamont "Kent" Bazemore; 1989 оны долоодугаар сарын 1, Хойд Каролина, Келфорд) — Америкийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд НБА-гийн «Атланта Хокс» багт холбон тоглогчоор тоглодог.
Замнал
2014 оны хоёрдугаар сарын 19-нд Маршон Брүүкстой «Лос-Анжелес Лейкерст» Стив Блэйкээр солигдон очсон. 2014 оны хоёрдугаар сарын 25-нд хувийн дээд 23 оноогоо «Индиана Пэйсерсийн» эсрэг авч, гуравдугаар сарын 4-нд «Нью-Орлеан Пеликансийн» эсрэг давтсан. 2014 оны дөрөвдүгээр сарын 7-нд баруун хөлнийхөө шөрмөсийг гэмтээсэнээр улирал дуусгавар болжээ.
Гадны холбоос
Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Голден Стэйт Уорриорз багийн тоглогч Ангилал:Лос-Анжелес Лейкерс багийн тоглогч Ангилал:Атланта Хокс багийн тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч Ангилал:Америкчууд Ангилал:1989 онд төрсөн
Амадо Гевара
Амадо Гевара (Amado Guevara, 1976 оны тавдугаар сарын 2-нд Тегусигальпа хотод төрсөн) — Хондурасын хөлбөмбөгчин бөгөөд Хондурасын Марафон багт тоглодог.
Шигшээгийн түүхэнд Гевараг хамгийн олон тоглолтонд оролцсон гэдгээр нь алдаршуулжээ.
Товч намтар
Гевара Олимпиа, Мотагуа багуудаас мэргэжлийн гараагаа эхэлсэн ба 1995 онд Испанийн Реал Вальядолид багт нэг жил болоод Мотагуа багтаа эргэн иржээ. 2000 онд Гевараг Мексикийн Торос Неса, цаашлаад Сакатепек зэрэг багууд тоглуулж байв. Дараа нь Коста Рикагийн тэргүүн баг Саприсса, тэгээд Мотагуадаа эгэжээ. Харин Америкийн Нью-Йорк Ред Буллс багт тогтвортой гурван жил тоглохдоо Америкийн лигт алдаршсан бөгөөд Чивас АНУ болон Канадын Торонто багуудад тоглосоор 2010 онд эх орондоо, тэр дундаа Мотагуадаа дахин иржээ.
Амадо Гевара шигшээ багтаа 1994 онд элссэнээс хойш 133 тоглолтонд 29 бөмбөг хийхдээ ахлагчийн ч үүрэг гүйцэтгэж байлаа. Хамгийн том тэмцээн нь 2010 оны ДАШТ юм. 2001 онд Америкийн цомд шилдэг тоглогчоор алдаршиж байжээ.
Холбоос
Ангилал:Хондурасын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Марафон багийн тоглогч Ангилал:Нью-Йорк Ред Буллз багийн тоглогч Ангилал:Саприсса багийн тоглогч Ангилал:Реал Вальядолид багийн тоглогч Ангилал:Торонто багийн тоглогч Ангилал:Канадын хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Хондурасчууд Ангилал:1976 онд төрсөн
Паул Эрлих
Паул Эрлих (Paul Ehrlich, 1854 оны 3 сарын 14 – 1915 оны 8 сарын 20) нь хематологи, иммунологи, хемотерапийн салбарт судалгаа хийдэг байсан германы эрдэмтэн, нобелийн шагналтан юм.
Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан Ангилал:Германы биологич Ангилал:19-р зууны эмч Ангилал:20-р зууны эмч Ангилал:Германы зохион бүтээгч Ангилал:Майны Франкфуртын Гётегийн нэрэмжит их сургуулийн багш Ангилал:Гөттингений Георг-Августын нэрэмжит их сургуулийн багш Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Деи Линчеи Академийн гишүүн Ангилал:Гөттингений Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Байерны Максимилианы Шинжлэх Ухаан ба Урлагийн одон шагналтан Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн Ангилал:Турины Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Шведийн Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Лайпциг Иx Сургуулийн төгсөгч Ангилал:Сахуу Ангилал:Тэмбүү Ангилал:Силезийн хүн Ангилал:Германчууд Ангилал:1854 онд төрсөн Ангилал:1915 онд өнгөрсөн
Соньжун ван
Соньжун ван (солонгос: 선종; хятадаар: 宣宗) (1049-1094) Ван Үнь (왕운; 王運) нь 1083-1094 онд Курё улсыг захирч байсан 13 дахь ван юм. 1094 онд Кэсон хотод таалал төгссөн.
Мүнжун вангийн Иньэ хатнаас 1049 онд төрсөн хоёрдугаар хөвгүүн. 1056 онд 7 настайдаа Гүквонь хү (國原侯) цол хүртсэн. 1083 онд ах Сүньжун ванг залгамжлан улсын ван болжээ. Түүний засаглалын жилүүдэд гадаад улсуудтай худалдаа хийж, эдийн засаг нь сайжирсан. Үүнийг дагаад буддын шашны сүм хийд барьж, хятадын Сүн улсаас 1000 боть судар, японоос 4000 боть судар залах, худалдан авах мэтээр авч ирж шашныг хөгжүүлэхэд анхаарч байв.
Гэр бүл
Ангилал:1049 онд төрсөн Ангилал:1094 онд өнгөрсөн Ангилал:Солонгосын ван
1996-1997 оны НБА-гийн улирал
Эшлэл
#1996/97 НБА
Янай Тадаши
Янай Тадаши (柳井正, 1949 оны 2 сарын 7-нд төрсөн) нь Японы бизнесмэн юм.
Японыг дэлхийд төлөөлөх өдөр тутмын хувцасны брэнд болох Юниклог голлосон Фаст Ритэйлинг ХК-ийн захирал. Васэда их сургуулийн улс төр, эдийн засгийн тэнхимийг төгссөн.
2009 онд Японы хамгийн баян 40 хүний жагсаалтын эхний байранд 610 сая ам.долларын хөрөнгөөр жагссан.
Эшлэл
Ангилал:1949 онд төрсөн Ангилал:Ямагүчи аймгийн хүн Ангилал:Японы бизнесмен
Дашийн Лувсан
"Нисэхийн" хэмээх Дашийн Лувсан (1925 оны нэгдүгээр сарын 1-нд төрсөн ) нь Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын заан юм. Хүү нь Монгол улсын гавъяат тамирчин, үндэсний бөхийн улсын начин Л.Энхбаяр болно.
Эшлэл
Ангилал:Улсын заан Ангилал:Батцэнгэлийн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1925 онд төрсөн
Алс Дорнодын Холбооны тойрог
ОХУ-ын Алс Дорнодын Холбооны тойрог (Дальневосто́чный федера́льный о́круг) нь Оросын холбооны тойргуудаас хамгийн том 6 952 555 км² нутаг дэвсгэртэй нь юм. Нийт 8 сая гаруй хүн амтай Алс Дорнодын Холбооны тойрог нь Оросын хамгийн цөөн хүн амтай холбооны тойрог болно. Алс Дорнодын Холбооны тойргийг анх 2000 оны 5 дугаар сарын 13-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путины Зарлигаар байгуулагдсан бөгөөд өдгөө ерөнхийлөгчийн Бүрэн эрхт төлөөлөгч Юрий Петрович Трутнев ажиллаж байна. Алс Дорнодын Холбооны тойрог нь Оросын Алс Дорнодын нутаг дэвсгэрийг хамардаг ба ихэнх асуудлаар өөртөө засах эрх эдэлдэг Бүгд найрамдах улсуудад хуваагддаг. Эдгээр Бүгд найрамдах улсуудын нэлээд нь Оросын цөөнх үндэстний улсууд юм.
ОХУ-ын Алс Дорнодын Холбооны тойрог нь хуурай газраар Монгол, Хятад, БНАСАУ-тай, далайгаар Япон, АНУ-тай хиллэдэг байна.
ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн 2018 оны арваннэгдүгээр сарын 3-ны өдрийн 632 тоот зарлигаар өмнө Сибирийн холбооны тойрогт харьяалагддаг байсан Бүгд Найрамдах Буриад Улс болон Өвөр Байгалын хязгаарыг тус Холбооны тойрогт шилжүүлэн оруулсан байна.
2018 оны 12-р сарын 13-нд Ерөнхийлөгч Владимир Путиний зарлигаар Алс Дорнодын холбооны тойргийн төвийг Хабаровск хотоос Владивосток хот руу шилжүүлсэн ажээ.
Хүн ам зүй
ОХУ-ын Статистикийн газар буюу "Росстат"-ын мэдээлснээр тус тойргийн хүн ам 8,091,244 хүн байна (2022). Хүн амын нягтрал - 1.16 хүн / км2 (2022). Хот суурингийн хүн ам - 73.64% (2020).
Цахим холбоос
Ангилал:ОХУ-ын Холбооны тойрог
IP-SLA
IP SLA (IP service level agreement) нь хэрэглэгчидэд идэвхтэй траффикийг мониторинг програм (active traffic monitoring - гэдэг нь сүлжээний гүйцэтгэл дээр тасралтгүй, найдвартай урсгал ) ашиглан application болон үйлчилгээнүүдэд дүн шинжилгээ хийх боломжийг олгодог Cisco программын нэг хэсэг юм. IP SLA дээр хэрэглэгч нь SLA-г хангах мөн хяналт хийж чадах бөгөөд харин салбарын хэрэглэгчид үйлчилгээний түвшинг шалгаж, сүлжээний үйл ажиллагааг ойлгож чадах юм. IP SLA нь үйлчилгээний чанар(QOS)-ыг шалгах, сүлжээний суурь үзүүлэлтийг тодорхойлох болон шинэ үйлчилгээ ашиглахыг хөнгөвчлөх, сүлжээний алдааг олж засварлахад тусладаг. IP SLAs нь олон сүлжээний байршил хооронд болон олон сүлжээний зам дагуу гүйцэтгэлийг хэмжиж сүлжээгээр өгөгдөл илгээдэг. Энэ нь сүлжээний мэдээлэл, IP үйлчилгээг дуурайлган бодит цаг хугацаанд сүлжээний гүйцэтгэлийн мэдээллийг цуглуулдаг. IP SLAs нь төхөөрөмжүүдийн хооронд буюу алсын сүлжээнд байгаа төхөөрөмжөөс бас урсгалыг хянаж мөн үүсгэдэг.Тодорхой IP SLAs - ийн үйл ажиллагаанаас хамаарч, янз бүрийн сүлжээний гүйцэтгэлийн статистик үзүүлэлтүүд нь Cisco төхөөрөмжинд мониторинг хийгдэж энэ нь command-line interface (CLI) мөн Simple Network Management Protocol (SNMP) MIBs дотор хадгалагдана. IP SLAs пакет дотор IP болон application түвшинд source болон destination ip хаяг, хэрэглэгчийн datagram протокол (UDP-User datagram protocol)/ TCP портын дугаар, үйлчилгээний төрөл (ToS - Type of Service), Virtual Private Network (VPN) routing/forwarding instance (VRF), мөн вэб хаяг байна.
IP SLA давуу тал:
SLA-г ашиглаж байгаа сүлжээний гүйцэтгэлийн хэмжилт SLA ашиглаж, сүлжээний инженер core, distibution болон edge хооронд сүлжээний гүйцэтгэлийн мониторинг хийх боломжийг олгодог. Рүтер шиг сүлжээний төхөөрөмжүүд хооронд сүлжээний гүйцэтгэлийн хэмжилтийг үүсгэсэн замаар хийж, хангаж өгдөг. Доорх зураг дээр үүсгэсэн пакетийг очих ёстой төхөөрөмж рүү явуулж байна. Ажиллагааны төрөлөөс хамаарч төхөөрөмж хүлээж авсны дараа, зааж өгсөн хэмжүүрийн талаар тооцоо хийдэг.
IP SLAs Responder болон IP SLA удирдлагын протокол
IP SLA responder нь төгсгөлийн сиско төхөөрөмж дээр агуулагдах бүрэлдхүүн хэсэг бөгөөд энэ нь IP SLA-н хүсэлтийн пакетад хариу өгөх болон урьдчилан таамаглах боломжтой. Мөн Responder нь зориулалтийн мэдрэгчүүдийг ашиглах шаардлагагүйгээр үнэн зөв хэмжилт хийх боломжоор хангадаг. Responder нь сиско IP SLA удирдлагын протоколыг ашиглан тухайн портыг сонсох болон хариу өгдөг механизм юм. Зөвхөн сиско үйлдлийн системтэй төхөөрөмж IP SLA responder-т зориулж  эх үүсвэр болон ажилладаг.
IP SLA хариу хугацааны тооцоолол
Свич, рутерүүд нь бусад өндөр зэрэглэлтэй процессүүд дээр ирж байгаа пакетүүдийг боловсруулж хэдэн арван миллисекундын нариивчлалтай хүлээн авдаг. Энэ үед саатал нь хариулах хугацаатай үүсдэг. Учир нь шалгах пакет нь хүлээгдэж буй пакетүүдийн дахаалалд байж болзошгүй. Энэ тохиолдолд хариулах хугацаа нь жинхэнэ сүлжээний саатлуудыг төлөөлж чаддаггүй.
IP SLA нь эх үүсвэрийн төхөөрөмж дээрх боловсруулалтын хоцролтыг багасгадаг ба энэ нь төгсгөлийн төхөөрөмж дээрх round-trip-time-р тодорхойлогддог.
IP SLA хяналтын пакет нь хугацааны тэмдэглэгээг ашиглан боловсруулалтын хоцролтыг багасгадаг.
IP SLA responder идэвхтэй байхад интерфэйс дээр пакет орж ирээд буцаж гарах үед төхөөрөмж нь хугацааны тэмдэглэгээг авдаг. Энэ хугацааны тэмдэглэгээ нь дэд миллисекундын нарийвчлалтай хийгдсэн байдаг.
Зураг 49-2 т responder хэрхэн ажилладагийг харуулсан байна. Round trip хугацааг тооцоолохдоо 4 цагийн тэмдэглэгээг ашигласан. Хүлээн авах рутер дээр responder-г идэвхжүүлсэн ба цагийн тэмдэглэгээ 2 нь цагийн тэмдэглэгээ 3-с хасагдаж делтагаар төлөөлүүлсэн хяналтын пакетыг боловсруулахад зарцуулсан хугацааг тооцоолдог.
Дельта-н утга нь нийт round-trip хугацаанаас хасагдаж гарч ирдэг. Энэ зарчим нь орж ирж байгаа цагийн тэмдэглэгээ 4-г тасалдлын түвшинд байгаа бөгөөд илүү нарийвчлалтай байх гэдгийг эх үүсвэр рутер дээрх IP SLA харуулж байна.
Хүлээн авах төхөөрөмж дээрх 2 цагийн тэмдэглэгээ нь нэг талын хоцролт(one-way delay ), чичиргээ (jitter),  чиглэлт пакетын алдагдал (directional packet loss) зэргийг хянах боломжтой. Учир нь Ихэнх сүлжээний байдал нь асинхрон байдаг. Энэ нь статик байх нь чухал юм. Гэсэн ч нэг талын хоцролтын хэмжилтийг хийхийн тулд эх үүсвэр болон хүлээн авах рутерүүдийг сүлжээний цагийн протоколтой буюу ижил цагийн бүсээр синхрончлогдсон байхаар тохируулсан байх ёстой. Харин нэг талын чичиргээний хэмжилтэд  цагийн синхриончлол хэрэггүй байдаг.
IP SLA ажиллагааг тооцоолох
Та IP SLA-г ажиллагааг тохируусан үед та эхэлж статик мэдээлэл болон алдааны мэдээллийг цуглуулж тооцоолох ёстой. IP SLA ажиллагааны тооцооллыг нэн даруй эсвэл тодорхой сар, өдөр, цагаар эхлүүлэх хэрэгтэй. Ингэснээр дараагийн удаа эхлүүлэхийн тулд хүлээгдэж буй сонголтыг ашиглан үйл ажиллагааг тохируулж болно.
Хүлээгдэж буй сонголт (pending option) гэдэг нь SNMP-р дамжин харагдаж байгаа үйл ажиллагааны дотоод нөхцөл байдал юм. Хүлээгдэж буй нөхцөл байдлыг (pending state) бас үйл ажиллагаа хэрэгжиж байх үед ажиллагааны хүлээлтээс түргэсэхэд ашигладаг.
Дан ганц IP SLA ажиллагаа эсвэл нэг удаагийн ажиллагааны группыг тооцоолох боломжтой. Мөн CISCO IOS CLI эсвэл CISCO RTTMON-MIB-ээр дамжуулан нэг команд ашиглан  хэд хэдэн IP SLA ажиллагааг тооцоолох боломжтой.
Жигд тархсан үед ажиллагааг тооцоолох нь IP SLA-н хяналтийн ачааллийн хэмжээ хянах боломжтой. IP SLA-н ажиллагааны хуваарилалт нь CPU ний ачааллыг багасгадаг ба энэ нь сүлжээний өсөн нэмэгдэх боломжийг сайжруулахад тусалдаг.
IP SLA ажиллагааны босго үзүүлэлтэд (Threshold) хяналт хийх
IP SLA нь доор харагдаж буй мэдээллүүдийг агуулсан SNMP trap –уудыг илгээдэг.
o  Connection less
o  Timeout
o  Round-trip time threshold
o  Average jitter threshold
o  One-way packet loss
o  One-way jitter
o  One-way mean opinion score(MOS)
o  One-way latency
IP SLA босго үзүүлэлтийн зөрчил нь нэмэлт дүн шинжилгээнд зориулсан  өөр IP SLA ажиллагаанд нөлөөлөх гол хүчин зүйл юм.
IP үйлчилгээний түвшинг UDP чичиргээ ашиглан дүгнэлт хийх
Чичиргээ нь пакет хоорондын саатал хэлбэлзлийг хэлнэ. Эх үүсвэрээс хүлээн авагч руу олон пакетыг дарааллуулан 10 миллисекундэд илгээсэн ба хэрэв сүлжээ нь зөв ажиллаж байвал хүлээн авагч нь 10 миллисекундыг зайтай пакетыг хүлээн авах ёстой.
Нэмэлтээр чичиргээг хянах нь IP SLA-н UDP чичиргээний ажиллагааг мэдээлэл цуглуулах олон зорилгоор ашиглаж байна. IP SLA-н пакетүүдийг эх үүсвэрээс хүлээн авагч руу аюулгүй дамжуулахдаа илгээж байгаа болон хүлээн авч байгаа пакетүүдийн хугацааны мэдээлэл болон дарааллын мэдээллийг нэгтгэдэг.Эдгээр дээр үндэслэн UDP чичиргээний ажиллагаа нь дараах өгөгдлүүдийг хэмждэг
•Per-direction jitter (source to destination and destination to source)
•Per-direction packet-loss
•Per-direction delay (one-way delay)
•Round-trip delay (average round-trip time) Ангилал:Компьютерын сүлжээ
Сантос (хөлбөмбөгийн баг)
Хөлбөмбөгийн «Са́нтус» баг (португалаар Santos Futebol Clube) буюу товчоор Сантус (англиар Santos), Сантус ХББ (англиар Santos FC) гэж бичдэг нь Бразил улсын Сан-Паулу мужийн Сантус хотоороо овоглосон мэргэжлийн хөлбөмбөгийн баг юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Бразилын хөлбөмбөгийн клуб Ангилал:1912 онд байгуулагдсан
Амедео Авогадро
Лоренцо Романо Амедео Карло Авоградо ди Каренья э ди Черрето (Lorenzo Romano Amedeo Carlo Avogadro di Quaregna e di Cerreto, 1776 оны 8 дугаар сарын 9-нд төрж, 1856 оны 7 дугаар сарын 9-нд нас барсан) нь Италиийн физикч, химич бөгөөд хуульчийн гэр бүлд төржээ. Аавыхаа мэргэжлийг өвлөж хуульч болсон боловч багаасаа байгалийн шинжлэх ухаанд сонирхолтой байсан тул мэрэгжлээ сольж, цахилгааны шинж чанарын талаар судалгаа хийж эхэлжээ.
Намтар
Амедео Авогадро нь 1776 онд Италийн Туринд хуульчийн гэр бүлд мэндлэжээ. Тэрээр эцгийнхээ мэрэгжлийг залгамжлан 1796 онд хууль эрхийн ухаанаар докторын зэрэг хамгаалжээ. Гэвч багаасаа байгалийн шинжлэлд илүү сонирхолтой байсан тул 1800-гаад оноос мэргэжлээ сольж, цахилгааны шинж чанарын талаар судалгаа хийж эхлэсэн байна.
1802 оноос Турины их сургуулийн профессор болжээ. Тэрээр 1811 онд "Молекулын болон түүний нэгдлийн жин, харьцааг тодорхойлох арга", "Бодисын молекулын харьцангуй жингийн тухай" зэрэг эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдээ хэвлүүлсэн нь ихэд алдаршуулсан юм. Авогадро нь хийн байдалтай бодисын харьцангуй молекул жинг тэдгээрийн нягтын харьцаагаар тодорхойлж болно гэсэн дүгнэлт хийж хүчилтөрөгч, азот, устөрөгч, хлор зэрэг хийн молекул хоёр атомаас тогтдогийг баталсан байна. Ердийн нөхцөлд байгаа хийн молекул нь нэг юм уу хэд хэдэн атомоос бүрддэг гэсэн таамаглал гаргаж, энэ таамаглалдаа үндэслэн "Адилхан температур, даралтад байгаа ижил эзлэхүүнтэй хийнүүд нь адил тооны молекул агуулсан байна" гэсэн хуулийн тодорхойлолт өгсөн. Тэр цагаас эхлэн нэг моль бодис дахь атом, молекулын тоог "Авогадрын тоо" гэж шинжлэх ухаанд нэрлэх болжээ. Авогадрын тоо нь физикийн ихэнх тогтмолыг тодорхойлоход чухал үүрэг гүйцэтгэх болсон юм.
Авогадро аливаа нэг моль хий бүр тодорхой тогтмол эзлэхүүнтэй байх бөгөөд ижил температур, даралтад байгаа хоёр хийн нягт нь молекул жинтэйгээ шууд, хувийн эзлэхүүнтэйгээ урвуу хамааралтай байна гэж томъёолсон байна. Энэ томъёоллоор тэр дөчөөд хийн молекул жинг устөрөгч, хүчилтөрөгчийн атомын жинтэй харьцуулан тодорхойлжээ.
Хийн байдалтай бодисын гол хуулийг нээсэн Авоградын онол хожим арван есдүгээр зуунд Оросын эрдэмтэн Д.И.Менделеевийн химийн элементийн үелэх системийг нээх нэг үндэс болсон байна.
Гадны холбоос
Ангилал:Италийн физикч Ангилал:Италийн химич Ангилал:Турины хүн Ангилал:1776 онд төрсөн Ангилал:1856 онд өнгөрсөн
Сангижавын Гэндэн
Сангижавын Гэндэн гэж 1919 онд хожмын Монголын Өвөрхангайд төрөөд тайз, дэлгэцийн найруулагч болж «Сэрэлт» (1957) киног найруулж, «Үер» (1966) киноны Болд өвгөний дүрийг гаргаад 1981 он хүртэл амьдарсан монгол хүн байв.
Цахим холбоос
Ангилал:Монголын жүжигчин Ангилал:Монголын кино найруулагч Ангилал:Монголын театрын найруулагч Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол) Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол) Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн Ангилал:Өвөрхангайнхан Ангилал:Монголчууд Ангилал:1919 онд төрсөн Ангилал:1981 онд өнгөрсөн
Xyloband
Xylobands нь дотроо гэрэлтдэг диод болон радио долгион хүлээн авагч агуулсан бугуйвч юм. Бугуйвчны гэрлийг алсаас тусгай програм ашиглан удирддаг. Үүндээ тусгай дохиог бугуйвчруу илгээж ашигладаг. Энэхүү бугуйвч дотроо улаан,шар,ягаан,хөх,ногоон,цагаан гэрлүүдийг агуулдаг. Xyloband-н томоохон хэрэглэгч нь английн алтернатив рок Coldplay хамтлаг бөгөөд 2012 онд өөрсдийн Mylo Xyloto аялан тоглолтондоо амжилттай ашиглажээ. Xyloband-г аливаа урлаг соёлын арга хэмжээ, хөгжмийн концерт болон бусад арга хэмжээнд оролцохоор ирсэн хүмүүст зөвхөн өгдөг. Энэхүү бугуйвчийг анх Жасон Рэглэр зохиосон бөгөөд тэрээр анх Coldplay хамтлагийн тоглолтонд дунд Fix You дууг сонсож байхдаа энэхүү бугуйвчаа зохиох санаа төржээ.
Больцманы тогтмол
Больцманы тогтмол (k эсвэл kB) нь температурыг энергитэй холбож өгсөн физикийн тогтмол юм.
Энэхүү тогтмолыг Австрийн физикч Людвиг Больцманы нэрээр нэрлэсэн. Тэрээр статистик механикийн онолд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд статистик механикт энэ тогтмол нь онцгой үүрэгтэй байдаг.
Утга
Больцманы тогтмол нь энерги/температурын харьцаагаар илэрхийлэгдэнэ.
Түүний утга нь:
Больцманы тогтмолоос хийн тогтмолыг тооцон олж болно:
үүний [1/моль] нь Авогадрогийн тогтмол юм.
Макро физикээс микро физик хүртэлх гүүр
Больцманы тогтмол k нь макро ертөнцийн физик болон микро ертөнцийн физик хоёрыг холбож өгсөн гүүр юм. Макро түвшинд авч үзвэл идеаль хийн даралт p болон эзэлхүүн V хоёрын үржвэр нь бодисын хэмжээ n (молийн тоо) болон абсолют температур T хоёрын үржвэрээс шууд хамаардаг болохыг идеаль хийн хууль харуулж өгдөг.
Больцманы тогтмолыг оруулж ирсэнээр үүнийг молекулуудын микро түвшин дэхь шинж чанаруудыг харуулсан тэгшитгэл болгон хувиргаж байна:
энд N нь хийн молекулын тоо бөгөөд k нь Больцманы тогтмол болно.
Эшлэл
Ангилал:Физикийн тогтмол Ангилал:Термодинамик Ангилал:Статистикийн физик
Сэлэнгэ балгас
Сэлэнгэ (Селенгинск, Сэлэнгэ) — Орос улсын Буриад орны Хабаан аймагт оршсон 14233 хүнтэй балгас (томоохон суурин, багахан хот).
Хүн амын өсөлт
Зүүлт: Хүн амын тооллогын мэдээ
Лавлах бичиг
Ангилал:Буриадын суурин
Мелатонин
Мелатонин (N-ацетил-5-метокситриптамин) нь өнчин тархинаас ялгардаг нейроны гормон юм. Ангилал:Эмийн бодис Ангилал:Нейротрансмиттер Ангилал:Даавар Ангилал:Гоо сайхны агуулгын бодис Ангилал:Метоксиаромат Ангилал:Сэтгэцэд нөлөөтэй бодис
Солонгосын хоолой
Солонгосын хоолой — Японы Хоншү, Кюүшү арлын баруун хойд үзүүр Солонгосын хойгийн зүүн урд үзүүр хоёрын хоорондох далайн хоолой. Зүүн хойд талаараа Япон тэнгис, баруун урдуураа Дорнод Хятадын тэнгистэй нийлдэг. Хоолой 324 км урт, нарийн хэсэгтээ 180 км өргөн. Хоолойн дунд Японы Цүшима арал байдаг. Арлаас баруунш байгааг Солонгосын, зүүнтээхнийг нь Цүшимийн хоолой гэвэл эргэлзээгүй ойлгогдоно.
Ангилал:Японы хоолой Ангилал:Азийн газар зүй Ангилал:Номхон далайн хоолой Ангилал:Япон тэнгис Ангилал:Дорнод Хятадын тэнгис Ангилал:Өмнөд Солонгос-Японы хоорондын хил
Чанжи тойрог
thumb|Шиньжян дахь Чанжи тойрог (шар) БНХАУ-ын Шинжаан - Уйгурын ӨЗО-ы харьяанд Хотон үндэстэн өөртөө засах Чанжи тойрог (аль эсвэл Чанжи жуу) гэж бий. Хятадаар 昌吉回族自治州 - chāngjí huízú zìzhìzhōu, уйгураар سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى - sanji huyzu aptonom oblasti гэж хэлж бичдэгийг Хятадад монголоор Чанжигийн хотон үндэстний өөртөө засах жуу гэж хэлж ч магадгүй юм. 77,129 км² энэ нутагт 2007 онд хятад голдуу 1,353,742 хүн амьдран сууж байв. Тойргийн төв нь Чанжи хот. Чанжи тойрог Өрөмч хотын нутгаар тусгаарлагдсан хоёр хэсгээс бүтнэ. Өрнө талаараа Тарвагатай, Баянгол хоёртой хаяалдаг бол дорноороо Алтай, Хами, Турфантай захалж, Монгол улстай хиллэдэг.
Ард түмэн
Ангилал:Шинжааны суурин Ангилал:Хятадын өөртөө засах тойрог
Портленд
Портленд нэршилд:
Америкийн Нэгдсэн Улсын суурингууд:
Их Британийн суурингууд:
Австралийн суурингууд:
Resistance: Fall of Man
Resistance: Fall of Man (Resistance: Fall of Man) нь 2006 оны 11 сарын 11-нд худалдаанд гарсан, PlayStation 3-т зориулсан видео тоглоом юм.