cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Людвиг Врэдэ
Людвиг Врэдэ (Ludwig Wrede, 1894 оны 10 сарын 28 - 1965 оны 1 сарын 1) нь ганцаарчилсан болон хос төрлөөр тэмцээн уралдаануудад оролцож байсан, Австрийн уран гулгагч юм.
Тэрээр Херма Сабогийн хамтаар хосын төрөлд 1925, 1927 онд дэлхийн аварга болж, 1926 онд ДАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэн. Сабог зодог тайлсны дараа Мелитта Брюннертэй хослон гулгах болж, 1928 оны олимпоос хүрэл медалиар энгэрээ мялаажээ. Тэд 1928 - 1930 онд ДАШТ-ээс 2 мөнгө, 1 хүрэл медаль зүүсэн.
Ганцаарчилсан төрөлд Врэдэ Дэлхийн АШТ-ээс 1929 онд хүрэл, Европын АШТ-ээс 1924 онд мөнгө, 1929 онд хүрэл медаль хүртэж байв.
Ангилал:Австрийн уран гулгагч Ангилал:Австрийн олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Австричууд Ангилал:1894 онд төрсөн Ангилал:1965 онд өнгөрсөн
Цогтцэций сум
Цогтцэций сум — Монгол улсын Өмнөговь аймгийн харъяат сум. Сумын төвөөс баруун урагш 15 км зайд Тавантолгой нүүрсний уурхай бий.
Цахим холбоос
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Өмнөговь аймгийн сум
Гектор Берлиоз
Намтар түүх
Гектор Берлиоз 1803 онд Кот-Сент-Андре хэмээх Францын бяцхан хотод төрсөн юм. Эцэг нь хүүдээ утга зохиол, түүх газарзүй, байгалийн ухааны анхны мэдэгдэхүүн өгсөн байна. Берлиозийн тэр үеийн бусад хөгжмийн зохиолчдоос ялгарах гол онцлог нь, түүний 12 нас хүртлээ хөгжимд суралцаагүй явдал юм. Тэрээр бас төгөлдөр хуурыг хэзээ ч тоглож сураагүй байна.
Ингэснээр Берлиозийн хөгжимчин болох гол сууриа тавьсан юм. Тэрээр Жан Франсуа Лесюэрт хувийн шавь болж, түүний нөлөөгөөр дан хөгжмийн хөтөлбөрт олон зохиол бичив. 1826 онд хөгжмийн дээд сургуульд орж Лэсюэрийн ангид суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд “Орфейн үхэл”, “Ваверлей” удиртгал, дуурийн удиртгал, сургуулийнхаа тэмцээнд түрүүлсэн “Эрминия Танкред хоёр” магтуугаа бичиж хожим нь Гётегийн “Фауст”-д зориулсан 8 үзэгдэл, “Ирланд 9 аялгуу” зэргээ бичсэн байна.
Урлах арга чиглэлээ бүрэн олсны нь илэрхийлэх анхны том бүтээл нь “Уран зөгнөлийн симфони” байв. Энэ симфони нь Берлиозийн хөгжмийн намтар роман болоод зогсохгүй XIX зууны 2-р хагасын залуу хүний сэтгэлийн ертөнцийг нээн илэрхийлсэн уран сайхны гайхамшиг болжээ.
Берлиоз 1832 онд Паристаа эгэн ирж мөнөөх английн алдарт жүжигчин, "Уран зөгнөлийн симфонио" зориулсан эмэгтэй Гарриет Смитсонтой дахин учирч төдөлгуй тэр хоёр гэр бүл болсон байна. Берлиозын уран бүтээл Парист онцгой амжилт олохгүй байв. Гэвч Лист, Шуман, Паганини зэрэг тэргүүний дэвшилт бүтээлчид түүний үнэ цэнийг ойлгож (ялангуяа энэхүү симфонийг) өргөн сурталчилж байлаа. Алдарт хийлч Паганини энэ симфонийг сонссоны дараа Берлиозоос эрдүү хийлийн концерт бичиж өгөхийг хүсч ч байлаа.
Берлиоз энэхүү концертыг ахархан хугацаанд бичсэн боловч эрдүү хийлийн ур чадлыг илрүүлэхээсээ симфони найрал хөгжим нь давамгайлах зохиол болчихсон учир уг зохиолынхоо агуулга хөтөлбөрийн дагуу "Гарольд Италид" хэмээх симфони болгон өөрчилж анхны эгшитэлт нь 1834 онд болсон байна. Энэ зохиол "Уран зөгнөлийн симфонийхтой" адил үглэл сэдэвтэй бөгөөд Байроны ганцаардмал баатар Гарольдийн сэтгэхүйг илэрхийлэх арга болсон байна. Өмнөх симфониос онцлог зүйл нь гэвэл Тарольд" уламжлалт хэлбэртэй бөгөөд хөгжмийн уран зураглал, утга агуулгын илэрхийлэлд байгаа билээ. /Берлиозхөгжмийн шүүмжлэлд амьдралынхаа гуч орчимжилийг зориулсан бөгөөд энэ нөр хөдөлмөр шаардсан үйл ажиллагаа нь европын хөгжмийн сэтгэхүйн хөгжилд асар их нөлөө үзүүлсэн билээ. Түүний бичсэн өгүүлэл шүүмж, шог найрууллууд хожим хэд хэдэн эмхтгэл болж хэвлэгдсэн юм. Тэрээр өндөр үзэл сурталтай хөгжмийн их урлагийг сурталчлахын төлөө бүхий л бололцоог ашиглаж байв. Берлиоз сонгодог өв уламжлалыг хамгаалахын төлөө, түүнийг гажуудуулахын эсрэг тэмцэл хийж байсан юм.
Берлиоз амьдралынхаа туршид хөгжмийн зохиолч гэдгээсээ илүү хөгжмийн удирдаач гэдгээрээ алдартай байв. Тэрээр Англи, Герман зэрэг орнуудаар аялан тоглолт хийж өөрийн болон бусдын зохиолуудыг удирддаг байв.
Тэрээр 1869 онд нас барсан ба 2 эхнэртэйгээ хамт оршуулагдсан байдаг.
Мөн үзэх
Ангилал:Францын хөгжмийн зохиолч Ангилал:Романтизм хөгжмийн зохиолч Ангилал:Дуурийн хөгжмийн зохиолч Ангилал:Францын Дүрслэх Урлагийн Академийн гишүүн Ангилал:Зохиогч Ангилал:19-р зууны утга зохиол Ангилал:Хөгжмийн шүүмжлэгч Ангилал:Номын санч  Ангилал:Францчууд Ангилал:1803 онд төрсөн Ангилал:1869 онд өнгөрсөн
Антонио Барраган
Антонио Барраган Фернандес (Antonio Barragán Fernández; 1987 оны зургаадугаар сарын 12-нд Пуэнтедеуме хотод төрсөн) — Испанийн хөлбөмбөгчин бөгөөд «Валенсиа» багт хамгаалагчаар тоглодог. Өмнө нь «Депортиво», «Ливерпүүл» болон «Реал Вальядолид» багуудад тоглож байлаа.
Замнал
Тэр «Севильягийн» хүүхдийн багаас «Ливерпүүлтэй» 2005 оны долоодугаар сард гэрээлж байв. Дашрамд 'хилийн чанадын хамгийн залуу «Ливерпүүл» тоглогчоор тодорчээ. Бүтэн улирлын турш сэлгээнд байсан Барраган 2006 оны наймдугаар сарын 4-нд Ла лигийн «Депортивод» 1 сая еврогоор элсэж, таван жилээр гэрээлсэн.
2009 оны зургаадугаар сард «Вальядолидтой» гурван жилээр гэрээлэв.
«Валенсиа» Барраганыг 1.5 сая еврогоор элсүүлж, 2011 оны наймдугаар сарын 30-нд гэрээлэв. 2014 оны тавдугаар сарын 13-нд Европа лигт «Лудогорецийг» талбайд нь буулгахад (3:0) тэр анхны бөмбөгөө шигтгэжээ.
Гадны холбоос
Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч Ангилал:Депортиво Ла Корунья багийн тоглогч Ангилал:Реал Вальядолид багийн тоглогч Ангилал:Валенсиа багийн тоглогч Ангилал:Испаничууд Ангилал:1987 онд төрсөн
Эрмин Бичакчич
Эрмин Бичакчич (Ermin Bičakčić; 1990 оны нэгдүгээр сарын 24, Зворник) — Боснийн хөлбөмбөгчин, Германы «Хоффенхайм» багийн хамгаалагч.
Замнал
«Штутгартад» 2010 оны аравдугаар сарын 27-нд Бичакчич мэргэжлийн анхны гараагаа Германы цомд «Кемницерийн» эсрэг хийжээ. 2010 оны арванхоёрдугаар сарын 1-нд Европа лигт нутгийнхаа «Янг Бойзийн» эсрэг, арванхоёрдугаар сарын 19-нд Бундеслигт «Бавари Мюнхений» эсрэг тус тус дебютлэв.
2012 оны нэгдүгээр сарын 8-нд түүнийг II лигийн «Айнтрахт Брауншвейг» элсүүлж байв. Тухайн улиралд багийн амжилтаа ахиулсаар дээд лигтээ дэвших эрхээ олсон юм. «Хоффенхайм» үр дүнтэй тоглосон Бичакчичийг 2014 оны тавдугаар сарын 20-нд элсүүлэхээр тохиролцжээ.
Гадны холбоос
Ангилал:Босни ба Херцеговинын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Штутгарт багийн тоглогч Ангилал:Айнтрахт Брауншвайг багийн тоглогч Ангилал:Хоффенхайм багийн тоглогч Ангилал:Босничууд Ангилал:1990 онд төрсөн
Юникод
Юникод (Unicode) гэдэг нь дэлхийн ихэнх бичлэгийн системд хэрэглэгддэг текстүүдийг зохицуулж, хоорондын уялдаа холбоог хангаж байдаг, тооцоолон бодох аж үйлдвэрийн стандарт юм. Нийтлэг дүрсүүдийн цуглуулгын стандарттай холбоотойгоор хөгжүүлэгддэг бөгөөд Юникод стандарт гэсэн ном хэвлэгдэн гардаг. Өдгөө гараад буй Юникодын сүүлчийн хувилбар нь 90 цагаан толгойн 107,000 гаруй тэмдэгтийг багтаасан байдаг. Үүнд тэдгээр дүрсийн харагдах байдал, код тайлах арга, тэмдэгтийн кодлолын стандартууд, том, жижиг үсгийн тодорхойлолтууд, компьютерын файлд хадгалагдах мэдээллүүд, холбоотой бусад мэдээллүүд орно. Юникодын хөгжүүлэлтийг хариуцдаг ашгийн төлөө бус байгууллага болох Юникод Концорциум нь одоо оршин байгаа тэмдэгтийн кодлолын бүхий л системүүдийг өөрсдийн стандарт болох Юникод Шилжүүлэлтийн Формат буюу UTF системээр сольж, компьютерын орчинд олон хэлтэй ажиллахад гардаг хүндрэл бэрхшээлүүдийг арилгахыг зорьж буй.
Тэдний хүчин чармайлтын үр дүнд өдгөө ихэнх компьютерын програмын нутагшуулалт Юникод стандартын дагуу хийгдэх болжээ. XML, Java програмчлалын хэл, Microsoft .NET Framework болон орчин үеийн үйлдлийн системүүд бүгд Юникодыг ашиглаж байна.
Юникодыг олон янзын тэмдэгтийн кодлолын схемд ашиглаж болдог. Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг тайлал нь UTF-8, UTF-16 болон хэрэглээнээс хасагдаж эхэлж буй UCS-2 болно.
Эшлэл
Ангилал:Тэмдэгтийн кодчилол Ангилал:Өгөгдлийн формат
3 сарын 27
3 сарын 27 нь Григорийн тооллын жилийн 86 дахь (өндөр жил бол 87 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 279 өдөр үлдэж байна.
Тэмдэглэлт өдөр
0327 #27
Йошкар-Ола
Йошка́р-Ола́ — Орос улсын холбооны махбод Бүгд Найрамдах Мари Улсын нийслэл, 260 мянган хүнтэй хот.
Түүх
Мари нутгийг эзэлсний дараа оросууд 1584 онд суурин байгуулжээ. 1781 оноос хот гэгдэх болов. 1835 онд тус хотыг Мари нутгийн төв болгон хөгжүүлэх төлөвлөгөө хийгдэхэд 1000 гаруй хүнтэй л байлаа. 1919 он хүртэл оросоор Царёвококшайск (хааны), 1919 — 1927 онд Краснококшайск (улаан) гэсэн нэртэй байв. Бага Кокшага голын эрэгт төвхнөсөн болохоор тийнхүү -кокшайск залгаж байжээ. 1927 оноос мари хэлний үгээр Йошкар-Ола (улаан хот) хэмээн нэрийдэн өнөөг хүрчээ. Засаг захиргааны эрх өөрчлөгдсөн аль ч үед Маригийн төв нь Йошкар-Ола байсаар ирсэн.
Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа нутгийнхаа төв хот гэдгээр эрчимтэй аж үйлдвэржиж, барилга байшин, хүн ард олширч, хот өргөжсөн. 1984 онд үүсэн байгуулагдсаны 400 жилийн ойгоор нь хүрсэн дэвшлийг үнэлж ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарлигаар «Хөдөлмөрийн улаан тугийн одон»-гоор шагнаж байв.
1991 онд ЗХУ задарч ОХУ дангаар байгуулагдахад Йошкар-Ола нэг шат ахисан Мари орон ((БНМарУ)-ы нийслэл болж хувирсан бөгөөд 1970 оноос хүн амын өсөлт аажуурч 2014 оны байдлаар 260,352 хүн аж төрөн сууж байна.
Хүн ам зүй
Йошкар-Ола хүн амын олноор харьцуулахад Орос улсад 74-р байрт орох хот юм. Оршин суугчдын 55.2 % — эмэгтэй, 44.8 % — эрэгтэй бөгөөд орос (68%), маричууд (24%) голдуу оршин сууж, бүгд 50 орчим өөр яс үндэстэн байна.
Зүүлт
Ангилал:Мари Элийн суурин Ангилал:Оросын их сургуулийн хот Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл Ангилал:Оросын хот Ангилал:1584 онд байгуулагдсан
Начо Монреаль
Игнасио Монреаль Эрасо (Ignacio "Nacho" Monreal Eraso, 1986 оны хоёрдугаар сарын 26-нд төрсөн) нь Испанийн хөлбөмбөгчин бөгөөд Английн Арсенал болон Испанийн шигшээ багийн хамгаалагч юм.
Холбоос
Ангилал:Испанийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Ла Лигийн тоглогч Ангилал:Осасуна багийн тоглогч Ангилал:Малага багийн тоглогч Ангилал:Арсенал багийн тоглогч Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:Испаничууд Ангилал:1986 онд төрсөн
Батмөнх Даян хаан
Батмөнх (1464-1517) буюу Даян хаан нь 1470/1480-1517 оны хооронд Монгол улсыг удирдаж байсан Монголын хаан юм. Тэрбээр Боржигин овгийн Баянмөнх жононгийн урианхайн Шихэр тайху нарын хөвүүн болж мэндэлжээ.
Бага нас
Батмөнх нь 1464 онд Баянмөнх жононгийн ганц хүү болон мэндэлжээ. Түүний эх нь Урианхайн Шихэр тайху. Ойрадын Исмэл тайш зүүн Монголыг довтлох үед Баянмөнх жонон зугтаж, Исмэн тайж Шихэр Тайхуг өөрөө авч, хөвгүүн Батмөнхийг нь Балгачны Багай гэдэг хүнд өгч өсгүүлжээ. Баянмөнх жонон дайны хөлөөс дутааж явахдаа алагдаж Батмөнх эцэг эхгүй өнчин хоцорсон байна. Багай өнчин хүүг үрчлэн авсан боловч, хоол унд муутай байлгаснаас бэтэг өвчинд баригдаж эдгэрэхгүй удсаныг Тангадын Төмөрхадаг гэдэг хүн олж мэдэн, гуйж үзээд бүтээгүй тул Багайгаас булаан авч, өөрийн эхнэр Сайхайгаараа асруулжээ. Тэд есөн цагаан ингэний сүүгээр тэжээж, гурван мөнгөн аягыг цоортол илж эмчлэн зассанаар Батмөнхийн өвчин илаар болсон гэдэг. Үүний дараа Төмөр Хадаг Батмөнхийг Мандухай сэцэн хатанд аваачиж өгөв. 1480 (1470) онд түүнийг 7 настай байхад Мандуул хааны бага хатан Мандухай түүнтэй гэрлэж, Батмөнхийг Монголын их хааны ширээнд суулгав.
Хаанчлал
Түүний хаанчлалын эхний жилүүдэд Мандухай сэцэн хатан гол үүргийг гүйцэтгэжээ. Мандухай хатан Даян хааныг дагуулан авч явж, Ойрадуудыг дайлж нэгтэгсэнээр Баруун, Зүүн Монголчууд дахин нэгдсэн. 1483 онд Даян хаан Тогочи Шигүшид цэрэг өгч Исмайл тайшруу илгээн түүнийг устган эх Шихэр тайхуг олж авсан. 1490-ээд оны үед Ойрад болон Баруун түмнийг довтлон эзэлснээр Монгол орон нэгдэж эхэлсэн. Удтал Баруун түмэн толгойлох эзэнгүй байсан учир, Даян хаан 2-р хүү Улсболдоо баруун гурван түмний захирагчаар томилж явуулахад нь Харчины Ибрай тайш барьж алсан байна. Үүнд хилэгнэсэн Батмөнх баруун гурван түмнийг дайлаар мордож, Ибрайг ялжээ.
Батмөнх Мин улстай сайн харилцааг хадгалах замаар дотоод асуудлуудаа шийдэх бодлого баримталж байв. Тэрээр чөлөөт худалдааны гэрээ хийх элч илгээсэн ч Мингийн хаан элчийг нь алсан тул цэрэг хөдөлгөж байсан аж.
Хэдэн жилийн дараа баруун түмнийг нэгтгэж чадсанаар Даян хаан цолд өргөмжлөгдсөн байна. Монголын эх сурвалжуудад түүний хаанчлалын жилүүдэд Монголд энх амгалан байдал тогтсон гэдэг.
Тэр Монголыг дахин зохион байгуулалтад оруулж «Зургаан түмэн» болгожээ
Батмөнх 1517 онд нас барж, хөвгүүн Барсболд нь хэсэг хугацаанд төрийн эрхийг барьсны дараа Батмөнхийн ахмад хөвгүүн Улсболдын хүү Боди их хаан болжээ. Үүнээс хойш Бодийн угсааныхан Монголын их хаан суурийг үе улиран залгамжлах болсон билээ.
Гэр бүл
Даян хаан нь 3 хатантай.
Тэр өөрийн 11 хүүдээ харъяат аймгуудаа хуваарилж олгосон нь бөгөөд отгон хүү Гэрсэнзд Халх түмний 7 хошуу ногдсон нь Халх 7 хошууны эхлэл болжээ.
Даян хаан өөрийн 11 хүүдээ дараах аймгуудий хувьдан өгсөн.
Үүнд:
Эшлэл
Ангилал:15-р зууны ноёрхогч Ангилал:16-р зууны ноёрхогч Ангилал:Алтан ураг Ангилал:Монголын хаан Ангилал:Монголын сурвалжит язгууртан Ангилал:1472 онд төрсөн Ангилал:1517 онд өнгөрсөн
Стара Загора аймаг
Лавлах бичиг
Ангилал:Болгарын аймаг
Ионы тэнгис
Ионы тэнгис (, Mare Ionio, албани хэл: Deti Jon}) нь Газар дундын тэнгисийн нэг хэсэг юм. thumb|250px|right|Ионий тэнгис Италийн хойгийн өмнөд хэсгээс Отрантогийн хоолой, Албани, Грекийн хооронд оршино. Мессинагийн хоолойгоор Тиррений тэнгистэй, Отрантогийн хоолойгоор Адриатын тэнгистэй холбогдоно.
Ангилал:Газар дундын тэнгисийн тэнгис Ангилал:Албанийн газар зүй Ангилал:Италийн газар зүй Ангилал:Италийн ус зүй Ангилал:Грекийн тэнгисийн бүс нутаг
Бавари
Бавари (Bayern [баяан]) — Герман улсын муж.
Долоон аймаг
thumb|220px|left|Долоон аймаг газрын зурагт
Зураг
Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс Ангилал:Германы муж улс Ангилал:Европын бүс нутаг
Труманы шоу
Труманы шоу  нь 1998 онд дэлгэцэнд гарсан шинжлэх ухааны уран зөгнөлт, инээдмийн кино юм.
Цахим холбоос
Ангилал:1998 оны кино Ангилал:АНУ-ын кино Ангилал:Бие даан бүтээгдсэн кино Ангилал:Уран сайхны кино Ангилал:Шинжлэх ухаан уран зөгнөлт кино Ангилал:Инээдмийн кино Ангилал:Дистопи кинонд
Шүдэт халим
Шүдэт халим (Odontoceti) нь Халимтаны багийн дэд баг бөгөөд кашалот, алуурчин халим, далайн гахай зэрэг амьтад багтана. Уг дэд багийн халимнууд бусад халим шиг сахалтай биш, шүдтэй байдаг нь нэрнээс нь харахад ойлгомжтой.
Цахим холбоос
Ангилал:Халим
Чойр
Түүх
Чойр хот хуучин Сэцэн хан аймгийн Боржигин Цэцэн вангийн хошууны төв бөгөөд Боржигины уг гарал нь Монгол төрийг нэгтгэн захирч байсан Батмөнх даян хааны отгон хүү Гэрсэнз хун тайжийн удмын Далай хун тайжийн том хүү Цэвдан 1691 оны Цагаагчин хонин жил Сэцэн хан аймгийн Боржигон хошууг байгуулж *Засаг бэйл * хэргэм эдлэх болсон гэж түүхэн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэн үлджээ.
Хүн ам
1979 онд Чойр хотын хүн ам нь 4,500 байсан бол 2002 онд 7,588 (Сүмбэр сумын хүн амыг нийлүүлбэл 9,207). 2006 онд 7,800 болтлоо өсчээ. 2010 онд 15,900 хүн амтай.
1-р сургууль
1940 онд байгуулагдсан ууган сургуулиудын нэг юм. Өдгөө 1200 гаруй сурагч, 85багш ажилчинтай томоохон сургууль болон хөгжөөд байна.
Боловсрол Соёлын Газар
Боловсрол Соёлын Газар.
Эшлэл
Ангилал:Монголын аймгийн төв Ангилал:Монголын суурин Ангилал:Монголын хот ! Ангилал:Говьсүмбэр аймгийн суурин
Цахилгаан гүйдэл
Цахилгаан гүйдэл  нь цахилгаан цэнэгийн урсгал (хөдөлгөөн) юм. Гүйдлийн СИ систем дэхь нэгж нь Ампер бөгөөд нэг ампер нь нэг секундэд урсан өнгөрөх нэг кулон цэнэгийн хэмжээгээр илэрхийлэгдэнэ.
Тодорхойлолт
Тухайлбал зэс дамжуулагчийн хөндлөн огтлолоор урсан өнгөрөх цахилгаан гүйдлийн хэмжээг (Ампераар хэмжигдсэн) тухайн хөндлөн огтлолоор тодорхой хугацаанд урсан өнгөрөх цахилгаан цэнэгийн хэмжээгээр (Кулоноор хэмжигдсэн) тодорхойлно. Хэрэв цэнэгийн хэмжээ Q, түүний тухайн хөндлөн огтлолоор урсан өнгөрсөн хугацааг t гэвэл дундаж гүйдлийн хэмжээ I нь
болно. T хугацааг тэгрүү дөхүүлбэл тухайн агшин зуурын гүйдлийг i(t) дараах байдлаар гаргаж авч болно:
Цахилгаан гүйдлийн нэгж болох Ампер нь СИ системийн суурь нэгж бөгөөд эндээс цахилгаан цэнэгийн хэмжээг тодорхойлогч кулоныг гаргаж авдаг.Кулоныг Австрийн нэрт эрдэмтэн Моцарт гарган авсан.Байгаль дээр 2 төрлийн цахилгаан цэнэг байдаг. (эерэг, сөрөг) Ижил цэнэг түлхэлцэн, эсрэг цэнэгүүд таталцан. (+)>(-) энэ үед эерэгээр цэнэглэгдэнэ, (-)>(+) үед сөргөөр цэнэглэгдэнэ, (+)=(-) тэнцүү үед цахилгаан саармаг буюу цэнэггүй орчин үүсэнэ. Эерэг, сөрөг цэнэгүүдийн нэгэн зүгт чигэлсэн цэгцтэй хөдөлгөөнийг цахилгаан гүйдэл гэнэ. Цахилгаан үүсгүүр бүр хүчдэлтэй байдаг. Хэлхээнд залгасан элемент бүр эсэргүүцэлтэй. ЦАХИЛГААН ХЭЛХЭЭГ ЭНЕРГИЭР ИЛЭРХИЙЛЭХ:Цахилгаан хэлхээ нь энерги дамжуулагч систем бөгөөд гол хэмжигдэхүүн нь энерги юм.
Ангилал:Цахилгаан гүйдэл Ангилал:Цахилгааны тоо хэмжээ
Тиррений тэнгис
Тиррений тэнгис (Mar Tirreno) нь баруун болон хойд талаараа Италийн хойг, баруун талаараа Корсика арал, Сардини арал, өмнө талаараа Сицили арал болон Тунисаар хашигдсан, Газар дундын тэнгисийн нэг хэсэг юм. Хамгийн гүн хэсгээрээ 3,785м гүн. Далайн ёроолын галт уулсын идэвхтэй бүс оршино.
Цахим холбоос
Ангилал:Газар дундын тэнгисийн тэнгис Ангилал:Италийн ус зүй
Павел Нахимов
Павел Стефанович Нахимов (Па́вел Степа́нович Нахи́мов) (1802 оны 7 сарын 5 [хуучнаар 6 сарын 23] – 1855 оны 7 сарын 12 [хуучнаар 30]) нь Оросын усан цэргийн хамгийн алдартай адмиралуудын нэг. Крымын дайны Севастополийн бүслэлтийн үеэр усан флот болон армийн удирдагч байв.
Ангилал:Оросын Хаант Улсын адмирал Ангилал:Крымын дайны хүн (Оросын Хаант Улс) Ангилал:Гэгээн Владимирын одон шагналтан Ангилал:Хаан ба Ханы Цагаан бүргэд одон шагналтан Ангилал:Оросууд Ангилал:1802 онд төрсөн Ангилал:1855 онд өнгөрсөн
Өгэдэй хаан
Өгэдэй хаан (, ойролцоогоор 1186 он - 1241 оны XII сарын 11) нь Чингис хааны гуравдугаар хүү бөгөөд өөрийн эцгийн дараах Монголын эзэнт гүрний хоёр дахь их хаан байв. Тэрээр эцгийнхээ эхлүүлсэн байсан эзэнт гүрний тэлэлтийг үргэлжлүүлсэн ба Европ дахь монголчуудын довтолгоон, Хятад дахь Монголын байлдан дагуулалтын үеэр өмнөд болон баруун зүгт Монголын эзэнт гүрэн өөрийн хамгийн дээд хэмжээнд хүрэхэд дэлхийн хүн болов. Чингисийн бүх бага хөвгүүдийн адил тэр Хятад, Иран, Төв Ази дахь байлдан дагууллуудад өргөн хүрээнд оролцжээ.
Оршил
Өгэдэй нь Чингис хаан болон Бөртэ үжин нарын гурав дахь хүү байв. Тэрээр өөрийн эцгийн дээшлэн мандах үеийн үймээн самуунтай үйл явдлуудад оролцсон. Өгэдэйг 17 настай байхад Чингис хаан Жамухын цэргийн эсрэг хийсэн Хар халзан элээтийн тулалдаанаас ("Монголын нууц товчоо"-ы уг эхэд тулалдаан болсон газрын нэрийг Халахалжит элэт гэж тэмдэглэжээ) аймшигт ялагдлыг амсжээ. Өгэдэй хүнд шархадсан бөгөөд тулалдааны талбарт гээгдсэн байна. Эцгийнх нь өргөмөл дүү, хамтран зүтгэгч Борохул түүнийг аварчээ. Хэдийгээр тэр аль хэдийн гэрлэсэн байсан ч 1204 онд эцэг нь түүнд ялагдсан мэргид ноёны хатан Дөргэнэг өгөв. Иймэрхүү байдлаар эхнэр нэмж авах нь тал нутгийн соёлд ховор биш байжээ.
1206 онд Чингисийг хаан (khagan) буюу эзэн хаанд (emperor) өргөмжилсний дараа жалайр, бэсүд, сүлдүс, хонхотон овгийн мянгатуудыг түүнд хараат газар нутаг болгон өгсөн байна. Өгэдэйн газар нутаг Ховог (Хобок) болон Эмээл (Эмель) голуудыг хамарчээ. Эцгийнх нь хүсэлтийн дагуу жалайрын захирагч Илүгэй Өгэдэйн багш болов.
Өгэдэй өөрийн ах нарын хамт Алтан улсын (Jin dynasty, Государство Цзинь) эсрэг 1211 оны XI сард анх удаа бие дааж цэргийн ажиллагаа явуулсан. Тэрээр Хэбэйгээр дамжин өмнөд нутгийг, тэгээд дараа нь 1213 онд Шаньсигаар дамжин умардыг сүйрүүлэхээр илгээгдэж байв. Өгэдэйн хүч Ордосын гаднаас Алтан улсын гарнизоныг хөөсөн ба тэрээр Сүн улс, Алтан улс, Тангуд улсын (Xi Xia буюу Western Xia (Баруун Ся), Great Xia (Их Ся)) эзэмшлүүдийн хилийн уулзвар руу хөдөлжээ.
Хорезмын эсрэг Монголын байлдан дагуулалтын үеэр Цагадай, Өгэдэй нар 1219-1220 онд таван сарын бүслэлтийн дараа Отрарыг эзэлж, оршин суугчдыг нь хядсан бөгөөд Ургенчийн хэрмийн гадна талд байсан Жочитай нэгдэв. Жочи, Цагадай нар цэргийн стратегийн тал дээр дайсагнан маргалдаж байсан учраас Чингис хаан Ургенчийн бүслэлтийг хянуулахаар Өгэдэйг томилсон байна. Тэд 1221 онд хотыг эзлэв. Афганистан, зүүн өмнөд Персэд бослого гарахад Өгэдэй бас Газнийг номхотгожээ.
Их Хаанд өргөмжлөгдсөн нь
1219 онд Хорезмын эзэнт гүрний эсрэг довтолгооны өмнө Чингис хаанаас өв залгамжлагчаа томилохыг Есүй хатан хүчлэн гуйв. Ахмад хоёр хүү Жочи, Цагадай нарын хоорондох аймшигт хэрүүл шуугианы дараа тэд өв залгамжлагчаар сонгож болно хэмээн Өгэдэйг байлгахаар тохиролцсон. Чингис тэдний шийдвэрийг баталжээ.
Чингис хаан 1227 онд нас барсан ба Жочи түүнээс эрт нэг юм уу хоёр жилийн өмнө нас барсан байна. Өгэдэйн дүү Толуй 1229 он хүртэл засаг баригч (regent) байв. Өгэдэйгээр өв залгамжлуулах Чингисийн тодорхой хүсэлд эргэлзэх явдал үнэндээ хэзээ ч байгаагүй хэдий ч Чингисийн нас барсны дараа Хэрлэн мөрөн дээрх Хөдөө Аралд болсон хуралдайгаар 1229 онд Өгэдэй их хаанд (great khan) сонгогдсон байдаг. Ёс жаягийн дагуу гурван удаа найр тавьсны дараа Өгэдэй 1229 оны IX сарын 13-нд монголчуудын Хаанд (Khagan) өргөмжлөгдсөн байна. Цагадай өөрийн дүүгийн эрх шаардлагыг үргэлжлүүлэн дэмжсэн.
Чингис хаан Өгэдэйг эелдэг, өгөөмөр зан чанартай гэж харж байв. Түүний билэг авьяас эцгийнхээ зам дээр эзэнт гүрнийг хадгалсан амжилтад нь тодорхой хэмжээний үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний хаанчлалын үед гол төлөв Чингис хааны ардаа үлдээсэн зохион байгуулалт ба Өгэдэйн хувь хүний шинж чанарын ачаар Монголын эзэнт гүрний ажил хэрэг ихэнх хэсэгтээ тогтвортой үлджээ. Өгэдэй прагматик хүн байсан, гэсэн ч тэр хаанчлалынхаа хугацаанд зарим алдаа гаргасан. Өгэдэй цэргийн захирагч юм уу зохион байгуулагчийн хувьд өөрийгөө эцэгтэйгээ эн тэнцүү хүн гэж үзэн төөрөлддөггүй байсан бөгөөд өөрийн олсон хамгийн чадварлаг хүмүүсийн авьяас чадварыг хэрэглэжээ.
Түүний сэтгэл татам зан байдлын тухай мэдээллүүдийг үл харгалзан 1237 онд үйлдсэн гэмт хэргийнх нь төлөө Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг шүүмжилсэн байдаг ба энэ нь Персийн түүхчдийн бичсэнээр долоогоос дээш насны 4,000 ойрад охидыг хүчирхийлэх тушаалаас бүрддэг. Тэгээд дараа нь эдгээр охид Өгэдэйн гаремд (эмсийн байр) хураагдах, эсвэл Монголын эзэнт гүрэн даяарх аяны буудлуудад биеэ үнэлэгчид болон хэрэглэгдэхээр өгөгдсөн байна. Өмнө нь Ойрад нутгийг захирч байсан Өгэдэйн эгч Чэчэйхэний үхлийн дараах энэ алхам нь Ойрад аймаг болон тэдний газар нутгийг Өгэдэйн хяналтын доор авчирчээ.
Даян дээрх
Даян дээрхийн агуй нь Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нутагт орших, тусгай хамгаалалттай нутаг юм. Дотроо 10 өрөө бүхий тус агуйн том ам 3×4 метр хэмжээтэй.
Өгэдэй хаан
Дундад Дорнод дахь тэлэлт
Хорезмын эзэнт гүрнийг устгасны дараа Чингис хаан Тангуд улсын эсрэг хөдлөхөд чөлөөтэй болсон. Гэсэн хэдий ч 1226 онд Хорезмын хаадын сүүлчийнх нь болох Желал ад-Дин Мангуберди өөрийн эцэг II Ала ад-Дин Мухаммедын алдсан эзэнт гүрнийг сэргээхээр Персэд буцаж иржээ. 1227 онд түүний эсрэг илгээсэн Монголын зэвсэгт хүчин Дамганд ялагдсан байна. Желал ад-Динийн эсрэг хөдөлсөн өөр нэг арми Исфаханы ойролцоо пиррийн ялалт (pyrrhic victory - ялагдсантай адил ялалт) байгуулсан боловч тэр амжилтаа үргэлжлүүлж чадаагүй аж.
Рей хотод хүрээд Чормаган өвлийн хүрээгээ тэнд байгуулсан ба хойд Персийн үлдсэн хэсгийг номхотгохын тулд цэргүүдээ илгээжээ. 1231 онд тэр өөрийн удирдсан армийг өмнө зүг рүү хөдөлгөсөн бөгөөд Кум, Хамадан хотууд хурдан хугацаанд эзлэгдэв. Тэндээс тэрээр Фарс, Керманы бүс нутгууд руу цэргүүдээ илгээхэд тэдгээрийн захирагчид мужуудаа сүйтгүүлж байхаас илүү Монгол эздэд алба гувчуур төлөхийг эрхэмлэн хурдан хугацаанд дагаар орлоо. Энэ хооронд зүүн зүгт Дайр баатар Кабул, Газни, Забулистаныг эзлэх зорилгодоо гуйвалтгүй хүрч байв. Монголчууд аль хэдийн Персэд дэг журам тогтоосон тул Желал ад-Дин хөөгдөхөд хүрч, Өвөр Кавказад тусгаарлагдсан байна (тэрээр энэ явдлаас хойш удалгүй алагджээ). Ийнхүү Перс бүхэлдээ Монголын эзэнт гүрэнд нэгдсэн болой.
Алтан улсын уналт
1230 оны сүүлээр Доголху чэрби (монгол жанжин) Алтан улсад санамсаргүй байдлаар ялагдсаны хариуд Өгэдэй хаан дүү Толуйн хамт өмнө зүгт Шаньси муж руу хөдлөн уг мужийг Алтан улсын цэргээс цэвэрлэж, Фынсян хотыг эзлэн авав. Хойд зүгт зуны улирлыг өнгөрөөсний дараа тэд Хэнань дахь Алтан улсын хүчний эсрэг дахин дайны ажиллагаа явуулсан бөгөөд Алтан улсын ар талаас довтлохын тулд Өмнөд Хятадын нутгаар (Сүн улсын газар нутгаар) дайран гарчээ. 1232 он гэхэд Алтан улсын хаан нийслэл Кайфын хотдоо бүслэгдсэн байлаа. Удалгүй Өгэдэй аян дайны эцсийг өөрийн жанждад даатгаж үлдээгээд буцав. Хэд хэдэн хотыг эзэлсний дараа монголчууд Сүн улсын хожимдсон тусламжаар 1234 оны хоёрдугаар сард Цайчжоу хотыг эзлэн авч (Алтан улсын хаан Кайфын хотоос явж Цайчжоу хотод орогноод байжээ) Алтан улсыг мөхөөжээ. Гэвч дараа нь Сүн улсын амбан захирагч Монголын элч төлөөлөгчийг хороосон бөгөөд Сүн улсын цэргүүд монголчуудын захиргаанд байсан Сүн улсын урьдын нийслэлүүд болох Кайфын, Лоян, Чанъань зэрэг хотуудыг эзэлж авав.
Алтан улстай хийсэн дайнаас гадна Өгэдэй Пусянь Ваньну (урьд нь Алтан улсын жанжин байсан) гэгчийн байгуулсан Дорнод Ся улсыг 1233 онд бут цохин мөхөөж, өмнөд Манжуурыг төвшитгөжээ. Мөн энэ бүс нутгийн хойд хэсэгт орших Усны татаруудыг номхотгож, 1237 онд гаргасан бослогыг нь дарсан байна.
Гүрж, Арменийг байлдан дагуулсан нь
1232 онд Чормаганы удирдсан монголчууд Кавказад эргэж ирэв. 1235 онд Гянжа хотын хэрмийг катапульт, түншүүр зэвсгээр эвдэн нураажээ. Эрбиль хотын иргэд Монгол хааны ордонд жил бүр алба гувчуур хүргэхээр тохиролцсоны эцэст монголчууд ухарсан байна. Чормаган 1238 он хүртэл, өөрөөр хэлбэл ханхүү Мөнхийн цэргийн хүч Хойд Кавказад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах хүртэл хүлээв (1236 оноос Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг Европ руу цөмрөн аян дайн хийж эхэлсэн бөгөөд энэ аян дайны үеэр ханхүү Мөнх, Хадан нар Хойд Кавказын овог аймгуудыг байлдан дагуулсан байна). Арменийг эрхшээлдээ оруулсныхаа дараа Чормаган Тбилиси хотыг эзлэн авлаа. 1238 онд монголчууд Лори хотыг эзлэв. Хотын захирагч шахиншах нь монголчуудыг ирэхээс өмнө гэр бүлийнхээ хамт зугтаж, энэхүү баян хотыг хувь заяанд нь даатгаж үлдээсэн аж. Хоханаберд цайз хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсний дараа цайзын захирагч Гасан Жалал монголчуудад дагаар оров. Дараа нь монголчууд Гүржийн өөр нэгэн түшиг тулгуур болох атабек Авагийн захирсан Каен цайзын эсрэг хөдөлжээ. Монгол жанжин Тохта шууд дайралт хийлгүй, хотыг тойруулан хана хэрэм босгосон тул Аваг удалгүй бууж өглөө. 1240 он гэхэд Чормаган Өмнөд Кавказыг байлдан дагуулж дууссан бөгөөд ингэснээрээ Гүржийн язгууртнуудыг бууж өгөхөд хүргэв.
Солонгос
1224 онд Солонгост очсон Монголын элч буцах замдаа тодорхой бус байдлаар алагдаж, Солонгосын эрх баригчид Монголд албан татвар өгөхөө больжээ. 1231 онд Өгэдэй үрэгдсэн элчийнхээ өшөөг авах, Солонгосыг дарангуйлах зорилгоор Саритай хорчийг илгээв. Ингээд энэ хаант улсыг дарангуйлах тушаалын дагуу Монголын цэрэг Солонгос руу довтолж эхэллээ. Корё улсын (тухайн үед Солонгост оршин тогтнож байсан улс) хаан Монголын даргач нарыг хүлээн авахаар тохиролцсон бөгөөд тэд нараар улс орныхоо хэргийг түр хугацаанд мэдүүлэв. Гэвч тэднийг 1232 оны зун буцахад Чхве У (тухайн үед Корё улсад цэргийн дэглэм тогтож, цэргийн эрхтнүүд улс орныг удирдаж байсан бөгөөд энэ үеийн цэргийн дэглэмийн удирдагч нь Чхве У байв) нийслэлээ Кэсоноос Канхва арал руу нүүлгэжээ. Саритай тэдний эсрэг дайн хийж байгаад тэнэсэн суманд өртөж амь үрэгдэв.
1234 онд Монголд болсон их хуралдай дээр Өгэдэй Монголын элч нарыг хороосон солонгосчууд, Өмнөд Сүн улс, кипчакууд болон тэдний Европын холбоотнуудыг байлдан дагуулах төлөвлөгөөгөө зарлалаа. Өгэдэй Монгол цэргийн жанжнаар Данхыг (Danqu) томилж, дагаар орсон солонгос жанжин Хон Бок-воныг Корё улсаас эзэлж авсан дагасан цэрэг, иргэд бүхий 40 хотын захирагч болгов. 1238 онд Корё улсын хааны ордон энх тайвныг тогтоохыг хүсэхэд Өгэдэй Корё улсын хааныг өөрийн биеэр Монголд ирэхийг шаарджээ. Корё улсын хаан эцэстээ өөрийн хамаатан Ён Нон-гун Суныг сурвалжит 10 хөвгүүний хамт Монгол руу барьцаанд илгээснээр 1241 онд дайн түр зогсов.
Европ
Монголын эзэнт гүрэн өрнө зүгийн тал хээр нутгийн (Кипчакийн тал нутаг) нүүдэлчдийг эрхшээлдээ оруулж, Европ руу хөөх зорилгоор Бат хааны удирдлага доор баруун зүгт өргөжин тэлж эхлэв. Тэд баруун зүгийн байлдан дагууллаараа Ижил мөрний Булгар, Аланы бараг бүх хэсэг, Кипчакийн тал нутаг, Оросыг эзлэн авснаас гадна Унгарыг богино хугацаанд эзэлсэн юм. Тэд бас Польш, Хорват, Серби, Болгар, Латины эзэнт гүрэн, Австри руу довтолжээ. Коломнагийн (Оросын хот) бүслэлтийн үеэр Өгэдэй хааны эцэг нэгт ах (дүү?) Хүлгэн суманд оногдож амиа алдсан байна.
Энэ аян дайны үеэр Өгэдэйн хүү Гүюг, Цагадайн ач Бүри нар Батыг тохуурхан доромжилж, монголчуудын хүрээнд зөрчил үүсэв. Өгэдэй хаан Гүюгийг "Чи өөрийн армийн эр хүн бүрийн санаа сэтгэлийг алдагдуулсан... Чамайг өөрийнхөө эрчүүдэд харгис хандаж байснаас болж оросууд бууж өгсөн гэж бодож байна уу?" ("Аялж одруун зуур бөгст хүний бөгс нь эс үлдэв хэмээгдэмү чи... Оросууд иргэнийг тэр чиний уур хилэнд айж орогдсоноо болгон ахуюу чи") хэмээн хатуу зэмлэжээ. Дараа нь тэр Европыг байлдан дагуулах ажиллагааг үргэлжлүүлэхээр Гүюгийг буцаан илгээсэн байна. Гүюг болон Өгэдэйн өөр нэг хүү Хадан нар Трансильвани, Польш руу тус тус довтолжээ.
Хэдийгээр Өгэдэй хаан Европын үлдсэн хэсэг рүү, "Их тэнгис" - Атлантын далай хүртэл довтлох зөвшөөрөл олгосон байсан боловч түүнийг нас барсны дараах жил буюу 1242 оны эхээр монголчуудын давшилт Зүүн Европт зогссон юм. Монгол суртал ухуулга хожим энэ аян дайны бүтэлгүйтлийг түүний цаг бусаар нас барсантай холбон тайлбарлаж, Өгэдэйн залгамжлагчийг сонгоход Бат биечлэн оролцох ёстой байсан гэх болно. Гэвч үнэндээ Бат хэзээ ч ийм сонгуулийн төлөө Монгол руу буцаж ирээгүй бөгөөд 1246 он хүртэл залгамжлагч тодроогүй юм. Европын цайз бэхлэлтүүд стратегийн хувьд асуудал үүсгэж, монгол жанжид байгаа нөөц бололцоогоороо түүнийг даван туулж чадахгүй байсан явдал нь аян дайн зогсонги байдалд орж, дахин сэргээгүйн шалтгаан болсон байх магадлалтай.
Сүн улстай зөрчилдсөн нь
1235-1245 оны үед Өгэдэйн хөвгүүдээр удирдуулан хийсэн ихээхэн хор хөнөөлтэй цуврал довтолгооныхоо үр дүнд монголчууд Сүн улсын нутгийн гүнд нэвтэрч, Чэнду, Сянъян, Хөх мөрөнд хүрчээ. Гэвч тэд газар орны уур амьсгал, Сүн улсын цэргийн тоо зэргээс шалтгаалан аян дайнаа амжилттай дуусгаж чадаагүй бөгөөд энэ дайны явцад Өгэдэйн хүү Хүчү амь үрэгдсэн байна. 1240 онд Өгэдэйн нөгөө хүү Хүдэн туслах чанартай армийг Төвд рүү илгээжээ. Сүн улсын түшмэлүүд Сэлмүс (Selmus) тэргүүтэй Өгэдэйн элч нарыг хөнөөснөөр хоёр улсын хоорондох нөхцөл байдал улам дордов.
Өгэдэйн удирдлага доор Ази тив даяар явагдсан Монгол гүрний өргөжин тэлэлт нь улс төрийн тогтвортой байдлыг авчирч, Өрнө ба Дорныг холбосон худалдааны гол зам болох Торгоны замыг дахин сэргээхэд тус болсон юм.
Энэтхэг
Өгэдэй Газнид Дайр баатрыг, Кундузад Мэнгэт (Menggetu) ноёныг тус тус захирагчаар томилжээ. 1241 оны өвөл монгол цэргүүд Инд мөрний хөндий рүү довтолж, Делийн султант улсын мэдэлд байсан Лахор хотыг бүслэв. Гэвч Дайр баатар 1241 оны 12-р сарын 30-нд хот руу дайрах үеэр амь үрэгдсэн ба монголчууд Делийн султант улсаас гарахаасаа өмнө хотыг эвдэн устгажээ.
1235 оноос хойш хэсэг хугацааны дараа монгол цэргийн өөр нэг хүч Кашмир руу довтолж, тэнд хэдэн жил даргач суулгав. Удалгүй Кашмир Монголын хараат болжээ. Ойролцоогоор тэр үед Кашмирын буддын шашны их багш Оточи болон түүний ах Намо нар Өгэдэйн ордонд ирсэн байна.
Засаг захиргаа
Өгэдэй Монголын засаг захиргааны хүнд суртлыг бий болгожээ. Түүний захиргааг гурван бүлэг бүрдүүлсэн. Эдгээр нь:
юм.
Махмуд Ялавач төр засгийн зүгээс татвар хураах ажлыг мөнгөөр төлбөр төлдөг татварын фермерүүдэд хариуцуулах тогтолцоог сурталчилж байжээ. Елюй Чуцай төр засгийн уламжлалт хятад хэв маяг бүхий тогтолцоог бий болгох тал дээр Өгэдэйд дэмжлэг үзүүлж байсан бөгөөд татварыг төрийн албаны төлөөлөгчдийн гарт шилжүүлж, засаг төрийн гаргасан мөнгөн тэмдэгтээр төлбөр хийдэг байв. Лал худалдаачид Монголын язгууртнуудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгөөр ажиллаж, татвар төлөхөд шаардлагатай мөнгийг өндөр хүүтэй зээлж байжээ. Ялангуяа Өгэдэй эдгээр ортог (Монголын эзэнт гүрний үед төр ба хувь язгууртнуудын түнш худалдаачныг ийн нэрлэж байжээ) аж ахуйн нэгжүүдэд идэвхтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. Үүний зэрэгцээ монголчууд мөнгөний нөөцөөр баталгаажсан цаасан мөнгөн тэмдэгтийг гүйлгээнд оруулж эхэлжээ.
Өгэдэй төрийн хэрэг эрхлэх салбар хэлтсүүдийг татан буулгаж, Елюй Чуцайн санал болгосны дагуу Монголын захиргаан дахь Хятадын газар нутгийг 10 замд хуваасан ажээ. Мөн тэрээр эзэнт гүрнийг Бешбалык ба Яньцзингийн засаг захиргаанд хуваасан ба Хархорум дахь төв байр нь Монгол, Манжуур, Сибирийн асуудлыг шууд хариуцдаг байв. Түүний хаанчлалын сүүл үед Амударьягийн захиргаа байгуулагдсан байна. Туркестаныг Махмуд Ялавач захирч байсан бол Елюй Чуцай 1229-1240 оны үед Хойд Хятадыг захирч байлаа. Өгэдэй Шихихутугийг Хятадад ерөнхий шүүгчээр томилжээ. Иранд Өгэдэй эхлээд хар хятан хүн Чинтөмөрийг, дараа нь шударга захирагч гэдгээ харуулсан уйгур хүн Коргузыг томилов. Хожим Елюй Чуцайн зарим үүргийг Махмуд Ялавачид шилжүүлж, албан татварыг Абдурахманд хүлээлгэн өгчээ. Абдурахман татварын нэг жилийн мөнгөн орлогын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ гэж амласан байна. Ортог буюу түнш худалдаачид Өгэдэйн мөнгийг тариачдад хэт өндөр хүүтэй зээлүүлж байсан хэдий ч Өгэдэй өөрөө нэлээд өндөр хүүтэй зээл авдаг байжээ. Энэ нь ашигтай байсан авч олон хүн татвар хураагчид болон тэдний хүчтэй зэвсэгт бүлэглэлүүдээс зайлсхийхийн тулд гэр орноо орхин дүрвэжээ.
Өгэдэй эзэнт гүрний ноёдод христийн шашинт бичээч Кадак, даосын шашны санваартан Ли Чжичан нараар хичээл заалгаж, сургууль, академи байгуулж байв. Мөн Өгэдэй хаан торгоны нөөцөөр баталгаажсан цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргах зарлиг буулгаж, хуучин мөнгөн дэвсгэртийг устгах үүрэгтэй газар байгуулжээ. Елюй Чуцай Өгэдэйн Иран, Баруун болон Хойд Хятад, Хорезм зэрэг хараат газар нутгийг өргөн хэмжээгээр хувааж байгаа явдлыг эзэнт гүрнийг задралд хүргэж болзошгүй хэмээн эсэргүүцэж байлаа. Ийнхүү Өгэдэйн зарлиг болгосноор Монголын язгууртнууд хараат газар нутгуудад даргач томилж болох боловч хааны ордноос бусад албан тушаалтныг томилж, татвар авахаар болжээ.
Өгэдэй хаан эцгийнхээ тушаал, зарлигууд хүчин төгөлдөр хэвээр байгааг баталж, дээр нь өөрийн зарлигийг нэмж, "Их Засаг" ("Их Яса" гэж бас нэрлэдэг) хуулийг үүний салшгүй нэгэн хэсэг хэмээн тунхагласан байна. Өгэдэй хуралдай явуулах болон хувцаслалтын дүрмийг хуульчилсан юм. Тэрээр 1234 онд замын дагуу элч зарлагуудын хэрэгцээг хангах байнгын хүмүүс бүхий өртөөнүүд (яам) байгуулжээ. 25 миль тутамд буухиа өртөөнүүдийг байгуулсан ба өртөөний хүмүүс элч нарт морь унаа өгч, тогтоосон хоол ундаар үйлчилдэг байв. Өртөөнд хавсаргасан айл өрхүүд бусад албан татвараас чөлөөлөгдсөн байсан ч өртөө улаа залгуулахын тулд гувчуур татвар төлөх ёстой байлаа. Өгэдэй Цагадай, Бат хоёрыг өөрсдийн өртөөнүүдээ тус тусдаа хянан захирахыг тушаажээ. Мөн Өгэдэй хаан язгууртнуудыг пайз (энгийн ард түмнээс хэрэгцээт зүйлс, үйлчилгээ шаардах эрх мэдэл бүхий тэмдэг) болон зарлиг гаргахыг хориглов. Бас Өгэдэй зарлиг буулгаж аравт бүрд 100 хониноос нэгийг авч тухай тухайн аравтын дотор буй ядууст өгөх ба сүрэг бүрээс нэг хонь, нэг гүү авч эзэн хааны зоог шүүсэнд хэрэглүүлэхээр болгожээ.
Хархорум
Өгэдэй 1235-1238 оны үед Монголын төв нутгаар дамжин өнгөрдөг жил бүрийн нүүдлийн замынхаа буудаллан саатах газруудад хэд хэдэн ордон, асар барьжээ. Анхны ордон "Ваньнянгун"-ыг ("Түмэн амгалант ордон") Хойд Хятадын гар урчууд барьсан байна. Их Хаан өөрийн хамаатан садангууддаа ойр орчимд нь ордон сууц барихыг уриалж байсан ба Хятадаас авчирсан гар урчуудыг уг газрын ойролцоо суурьшуулжээ. 1235 онд Хархорум хотын бүтээн байгуулалт дуусаж, Өгэдэйн ивээлийг хүртэхийн төлөө өрсөлдөж байсан Лалын болон Хойд Хятадын гар урчуудыг хотын өөр өөр хэсгүүдэд хуваарилан байршуулав. Хотыг дөрвөн хаалгатай шороон хэрэм хүрээлж байлаа. Хотод хавсарсан хувийн орон сууцууд байсан ба урд талд нь Зүүн Азид түгээмэл хэрэглэгддэг сийлбэртэй багана бүхий аварга том чулуун яст мэлхий зогсож байв. Мөн цэцэрлэгийн хаалгатай адил хаалгануудтай цайз шилтгээн болон олон тооны усны шувууд цугларсан хиймэл нуурууд байжээ. Бас Өгэдэй будда, лал, даос, христ шашинтнуудад зориулан хэд хэдэн мөргөлийн сүм бариулсан аж. Хятадуудын оршин суух тойрогт Елюй Чуцайн хятад загвараар хуанли зохиож, зохицуулалт хийдэг күнзийн суртлын сүм байв.
Зан байдал
Өгэдэйг хүүхэд байхаас нь эцгийнх нь хайртай хүү гэж авч үздэг байв. Тэрээр насанд хүрсэн хойноо аливаа мэтгэлцээнд оролцохдоо эргэлзэгчдийг зүгээр л өөрийн хувийн зан чанарын хүчээр няцаах чадвараараа алдартай байжээ. Өгэдэй бие бялдарын хувьд том, хөгжилтэй, сэтгэл татам хүн байв. Тэрээр ихэнхдээ цагийг сайхан өнгөрүүлэх сонирхолтой байсан бололтой. Тэр ухаалаг, тогтвортой зан чанартай байлаа. Өгэдэйн удирдахуйн авъяас билэг нь эцгийнхээ тогтоосон зам дээрх Монголын эзэнт гүрнийг хэвээр нь авч үлдсэн түүний амжилтад тодорхой хэмжээний байр суурь эзэлж байсан.
1232 онд Толуй гэнэт нас барсан явдал нь Өгэдэйд гүн нөлөөлсөн бололтой. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр Толуй өвчинд шаналж байсан Өгэдэйг аврахын тулд бөө мөргөлийн зан үйлээр хордуулсан ундаа ууж амиа золиосолжээ. Бусад эх сурвалжид Өгэдэй бөө нарын тусламжтайгаар архичин Толуйд хар тамхи татуулж амийг нь хороосон гэж бичсэн байдаг.
Өгэдэй архинд донтсон гэдгээрээ алдартай нэгэн байв. Цагадай зуршлыг нь харж хянаж байхыг түшмэлдээ даалгасан боловч Өгэдэй ямар нэгэн аргаар үргэлжлүүлэн уусаар байжээ. Нийтэд тархсан таамгаар бол Өгэдэй өдөрт уудаг аяганыхаа тоог цөөлөх тангараг тавьж, дараа нь хувийн хэрэгцээндээ зориулж ерийн аяганаас хоёр дахин том аяга хийлгэсэн ажээ. Тэрээр Абдурахмантай шөнийн турш архидсаныхаа дараа 1241 оны 12-р сарын 11-ний үүрээр нас барахад хүмүүс Толуйн бэлэвсэн эхнэрийн эгч, Абдурахман хоёрыг буруутгаж байв. Харин Монголын язгууртнууд хаан өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байснаас амиа алдсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн.
Өгэдэй бас даруухан, өөрийгөө суут ухаантан гэж итгэдэггүй хүн байсан ба эцгийнхээ үлдээсэн агуу жанжид, мөн өөрийн чадварлаг гэж үзсэн хүмүүсийн үгийг сонсох, хэрэглэхэд бэлэн байдаг байв. Тэр эзэн хаан байсан ч дарангуйлагч биш байлаа. Өгэдэй өөрийн үеийн бүх монголчуудын нэгэн адил багаасаа дайчин болж хүмүүжсэн бөгөөд Чингис хааны хүүгийн хувьд дэлхийн эзэнт гүрэн байгуулах эцгийнхээ төлөвлөгөөний нэг хэсэг байсан юм. Түүний цэргийн туршлага нь жанждынхаа үгийг сонсох, нөхцөл байдалд дасан зохицоход бэлэн байдгаараа онцлог байв. Тэрээр аавтайгаа адилхан прагматик хүн байсан бөгөөд арга хэрэгсэл гэхээсээ илүү төгсгөлийг нь хардаг байжээ. Өгэдэйн тууштай зан чанар, найдвартай байдал нь аавынх нь хамгийн их үнэлдэг зан чанар байсан ба энэ нь түүнийг хоёр ахтай байсныг үл харгалзан эцгийнхээ залгамжлагчийн үүргийг хүлээн авахад хүргэсэн ажээ.
Гэсэн хэдий ч Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг 1237 онд эцэг Чингис хааныхаа бага насны охидыг булаан авах, хүчиндэх, хулгайлах, солилцох, худалдахыг хориглосон болон хэдийгээр охид бага залуу насандаа гэрлэж болох ч 16 нас хүртлээ бэлгийн харьцаанд орохгүй байх тухай хууль тогтоомжуудыг зөрчсөн хэмээн шүүмжилдэг. Монгол түүхүүдэд гэмт хэргийн мөн чанарын талаар тодорхой тэмдэглээгүй байдаг ч Персийн түүхчид ойрадууд Өгэдэйн гаремд охид явуулахаа больсны дараа Өгэдэй долоогоос дээш насны 4,000 ойрад охидыг хамаатан садных нь нүдэн дээр цэргүүдээрээ нүцгэлүүлж, олон удаа хүчирхийлүүлж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эдгээр охидоос хоёр нь зовлон зүдгүүрийн улмаас нас барсан ба хүчирхийлэлд өртөөгүй үлдсэн охидыг цэргүүд хуваан авч, зарим охидыг хааны гарем руу явуулж, заримыг нь бэлгийн боолчлолын зорилгоор аяны буудлуудад хуваарилжээ. Үүнд тохиромжгүй гэж үзсэн бусад охидыг авч явах юм уу хөсөр хаясан байна. Өгэдэй энэ алхмыг бэлгийн завхралд автсандаа биш, харин Ойрад дахь эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд хийсэн бололтой.
Дээрх мэдээ, тухайлбал монгол сурвалжид уг гэмт хэргийг шүүмжилсэн (одоо ч эргэлзээтэй) гэсэн таамаглалыг Жек Уэзерфордын (Jack Weatherford) 2011 онд хэвлэгдсэн "Монгол хатдын нууц түүх: Чингис хааны охид түүний эзэнт гүрнийг хэрхэн аварсан бэ?" ("The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire") номд (энэ ном монгол хэлээр "Монголын Их Хатдын нууц товчоо: Чингис хааны эзэнт гүрнийг охид нь аварч хамгаалсан түүх" хэмээх нэртэйгээр орчуулагдсан) дурдсан байдаг. Уэзерфорд үүнийг "түүний (Өгэдэйн) 12 жилийн хаанчлалын үеийн хамгийн аймшигт гэмт хэрэг бөгөөд Монголын түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн аймшигт харгислалын нэг" гэж нэрлэжээ. Анна Ф.Бродбрижийн (Anne F. Broadbridge) бичсэн "Эмэгтэйчүүд ба Монголын эзэнт гүрний бүтээн байгуулалт" ("Women and the Making of the Mongol Empire") хэмээх Монголын түүх судлалын сүүлийн үеийн номд (энэ ном 2018 онд хэвлэгдсэн) "Ойрад охидыг олноор нь хүчирхийлсэн гэх гутамшигт хэрэг"-ийг Өгэдэй өөрийн авга ах Тэмүгэ отчигины нутаг дэвсгэрээс охидыг Тэмүгэгийн зөвшөөрөлгүйгээр хураан авсан явдалтай холбосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Бродбриж "Бүх нотлох баримт дарагдсан тул энэ нь зөвхөн таамаглал байж болно" гэж тэмдэглэжээ. "Юань улсын түүх" ("Юаньши") болон "Монголын нууц товчоо"-д Өгэдэй "зүүн жигүүр" болон "авга ах Отчигины эзэмшил"-ээс эмэгтэйчүүдийг хүчээр булааж авсан тухай өгүүлдэг боловч хүчингийн тухай дурдаагүй байдаг. "Монголын нууц товчоо"-д Өгэдэй хийсэн үйлдэлдээ харамсаж буйгаа илэрхийлж "Миний хоёр дахь буруу, зарчимгүй эм хүний үгийг сонсож, миний авга ах Отчигины нутгаас охидыг надад авчирсан нь гарцаагүй алдаа байсан" ("Нөгөө буруу ёс үгүй эм хүний үгд орж Отчигин авгын улсын охид авчруулах алжаас болов зэ. Улсын эзэн хаан бөгөөтөл ёс үгүй алжаас үйлд дөлэсгэгү (түлэсгэх) минь нэгэн буруу энэ болов зэ") гэж хэлсэн тухай өгүүлсэн байдаг ч Игорь де Рахвельц (Igor de Rachewiltz) дөрвөн сайн үйл, дөрвөн алдааг жагсаасан бүх догол мөр нь Өгэдэйн нас барсны дараах үнэлгээ байж болохыг тэмдэглэжээ.
Уэзерфордын хэлснээр бол Өгэдэй Чингис хааны бий болгосон охид эмэгтэйчүүдийг бэлгийн харьцаанд эрт оруулах, хүчиндэх, хулгайлах, худалдахыг хориглосон хууль тогтоомж бүрийг зөрчиж байжээ.
Үхэл ба үр дагавар
"Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх"-энд дурдсанаар бол Өгэдэй бие нь чилээрхэх болсон тул ямар нэг амьд амьтныг өршөөж суллавал түүний өвчилсөн гэдсийг Төгс Хүчит Бурхан эдгээнэ гэж найдан нэгэн чоныг суллаж тавьжээ. Гэвч хааны арслан шиг биетэй ноход нь тэр чоныг элдэн хөөж хэсэглэн тасдаж алсан байна. Өгэдэй энэ явдлаас хойш удалгүй нас баржээ. Энэхүү анекдот (47-р анекдот) нь Өгэдэй Абдурахмантай шөнийн турш архидсаны дараа нас барсан гэх нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн мэдээлэлтэй зөрчилддөг.
Өгэдэй өөрийн ач хүү Ширэмүнийг (Ширмэн?) өв залгамжлагчаараа сонгосон боловч түүний бэлэвсэн хатан Дөргэнэ таван жил төрийн хэргийг хамаарсны эцэст Гүюг ор суурийг нь залгамжилжээ. Гэсэн хэдий ч Алтан ордны улсын (Жочийн улс, Кипчакийн хаант улс гэж бас нэрлэдэг) хаан Бат Гүюгийг нэрийн төдий хүлээн зөвшөөрсөн ба Гүюг Баттай тулалдахаар явах замдаа нас барсан байна. Мөнх хааны үед буюу 1255 онд л Бат Европыг дахин довтлох бэлтгэл хийхэд хангалттай аюулгүй байдлыг олж авав. Гэвч тэр төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхээс өмнө нас баржээ.
Хатад, татвар эмс ба хүүхдүүд
Өгэдэй өөрийн эцэг Чингис хааны нэгэн адил олон хатантай байсан бөгөөд жаран татвар эмтэй байв: Өгэдэй эхлээд Борогчинтой, дараа нь Дөргэнэтэй гэрлэжээ. Бусад хатдын дунд Мөгэ хатан (урьд нь Чингис хааны татвар эм байсан), Жачин хатан нар байв.
Гол хатад:
Татвар эмс:
Дурсгал
Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр (МИАТ) Boeing 737-800 EI-CSG онгоцоо "Өгөөдэй Хаан" гэж нэрлэсэн байдаг.
Эх сурвалж
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл Ангилал:Алтан ураг Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн Ангилал:Монголын их хаан Ангилал:Их хаан Ангилал:Чингис хаан Ангилал:Боржигин Ангилал:Монголчууд Ангилал:1241 онд өнгөрсөн Ангилал:1186 онд төрсөн
3 сарын 28
3 сарын 28 нь Григорийн тооллын жилийн 87 дахь (өндөр жил бол 88 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 278 өдөр үлдэж байна.
Тэмдэглэлт баярууд
🇨🇿 🇸🇰 Багш нарын өдөр
0328 #28
Аймгийн заан
Аймгийн заан нь Аймгийн Баяр Наадамд үзүүрлэсэн бөхөд олгодог цол юм. мөн Аймгийн Бүх Ард Түмний Спартакиад, Үндэсний бөхийн Аймгийн аварга шалгаруулах тэмцээн, Нэрэмжит тэмцээнүүдэд амжилттай барилдсан бөхчүүдэд олгож байсан тохиолдлууд бий. 2000 оноос хойш Тойргийн барилдаануудад олгосон цолыг Үндэсний бөхийн холбоо хүлээн зөвшөөрөхгүй болсон.
32
Костас Манолас
Константинос (Костас) Манолас (Κωνσταντίνος "Κώστας" Μανωλάς, 1991 оны зургаадугаар сарын 14-нд Наксос хотод төрсөн) — Грекийн хөлбөмбөгчин бөгөөд Италийн «Рома» болон Грекийн шигшээд хамгаалагчаар тоглодог.
Замнал
Костас Манолас 2005 онд Трасивулосын өсвөрийн бүрэлдэхүүнд багтжээ. 2009 онд Грекийн лигт Трасивулосын төлөө 6 тоглолтонд оролцов. Костас улирал дуусгаад афины АЕК-тай 3 жилийн гэрээг 1.4 сая еврогоор байгуулсан. 2010 оны гуравдугаар сарын 13-нд Кавалатай эхний тоглолтоо хийснээс хойш лигийн 10 тоглолтонд 1 бөмбөг оруулжээ.
2010-2011 онд Манолас багийн үндсэн тоглогчоор дэвшин 36 тоглолтонд 3 бөмбөг оруулж, 2011 оны дөрөвдүгээр сарын 30-нд анхны цомоо өргөсөн удаатай.
2011-2012 онд Маноласын төлөө Эвертон, Ньюкасл Юнайтед, Блэкберн Роверс, Уиган Атлетик болон Вест Хэм Юнайтед багууд хөөцөлдсөн ч 2012 оны долоодугаар сарын 1-нд нутгийнхаа Олимпиакост 2016 оны зургаадугаар сарын 30 хүртэл тоглохоор гэрээлжээ.
2014 оны наймдугаар сарын 26-нд «Олимпиакосоос» Италийн «Ромад» 13 сая еврогоор элсэв. Ромын баг түүнтэй 2019 оны зургаадугаар сарын 30-ныг хүртэл гэрээлэв.
Шигшээ
2009 оноос Манолас Грекийн өсвөрийн шигшээд тоглож эхлэв. 2010 оны ДАШТ-ий үеэр шигшээд багтах гээд болоогүй. Гурван жилийн дараа Манолас Швейцартай эхний тоглолтоо хийсэн билээ.
Гадны холбоос
Ангилал:Грекийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Трасивулос багийн тоглогч Ангилал:АЕК Афин багийн тоглогч Ангилал:Олимпиакос багийн тоглогч Ангилал:Рома багийн тоглогч Ангилал:Грекчүүд Ангилал:1991 онд төрсөн
Анч ноход (одны орд)
thumb|Канес венатиси орд thumb|Канес венатиси орд Канес венатиси (Canes Venatici) орд нь орчин үеийн 88 ордын нэг бөгөөд 17-р зуунд Иохан Хевелиус анх бүртгэсэн байна. Огторгуйн хойд хэсэгт байрладаг жижиг орд ба нэр нь латинаар "анч ноход" гэсэн утгатай. Ордын хамгийн тод од нь Кор кароли ба гэрэлтэлт нь 2,9. Суперба од нь тэнгэрт ажиглагддаг хамгийн улаан өнгөт од ба хамгийн тод карбон оддын нэг юм.
Энэ ордод тод од байхгүй, Альфа ба Бета Канум Вератакорум нь тус бүр 3 ба 4еийн гэрэлтэлтэй. Анх Фламстийд гэдэг хүн 25 оддыг энэ ордод бүртгэж бичсэн боловч 22 нь огт байхгүй од байсан.
Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдсөн одны орд
Надмидын Бямбадорж
Надмидын Бямбадорж (1957 - 2021) нь Монгол улсын гавьяат уурхайчин юм. Уулын инженер-маркшейдер мэргэжилтэй, Монгол Улсын Гавьяат уурхайчин, Дэлхийн уул уурхайн конгрессын гишүүн, Техникийн ухааны доктор.
1957 онд Булган аймгийн Сайхан суманд төрж, 1975 онд Булган аймгийн 10 жилийн дунд сургууль, 1980 онд ЗХУ-ын Эрхүү хотын Политехникийн дээд сургуулийг уулын инженер-маркшейдер мэргэжлээр төгссөн. 2000 онд ОХУ-ын Москва хотын Уул, Уурхайн Их сургуульд Техникийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан.
Н.Бямбадорж нь ажил хөдөлмөрийн гараагаа Эрдэнэт үйлдвэрээс эхэлж, 1980-1994 онд тус үйлдвэрийн Хүдрийн ил уурхайд хэсгийн маркшейдер, Ерөнхий маркшейдер, 1994-1999 онд Эрдэнэт үйлдвэрийн Ерөнхий маркшейдер, Геологи, маркшейдерийн хэлтсийн дарга, 1999-2016 онд Хүдрийн ил уурхайн дарга, 2017 оноос Ерөнхий захирлын Зөвлөх, Ил уурхайд мөчлөгт урсгалт тээврийн технологи нэвтрүүлэх төслийн удирдагчаар ажиллаж байв.