cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Богд хааны ордон музей
Ордон анх байгуулагдсан нь
VIII Богд Жавзандамба Туул голын хөвөөн дэх Ногоон ордныг 1893-1903 онд бариулжээ. Ногоон ордны урд талын гурван асарт үүдэн дээрх Манжийн хаанаас олгосон илэрхийлэх бичиг хэмээх есөн луугаар тойруулан чимсэн хөх модон самбар дээр баруун талд нь“Бадаргуулт төрийн гучин гуравдугаар оны гурван сард”, зүүн талд нь “Наймдугаар үеийн Жавзандамба хутагт”, гол дээд талд нь “Зарлигаар шагнасан” гэж монгол бичгээр, мөн түүний доохно томоор “Сайныг цэнгэлдэн хүртээхүйеэ дуртай” хэмээн монгол, манж, төвд, хятад дөрвөн үсгээр бичжээ. Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийдийг барихад түмэн шар тэрэг мод орсон. Модыг хаалгач лам Жанчив, зайсан лам Жанцан нар хариуцаж, Дархан чин ван Пунцагцэрэнгийн хошуу нутаг Зүүнбаянгаас, шохойг мөн хошууны Цагаанбулаг хэмээх газраас бэлтгэжээ. Сүмийн барилгыг Тэжаан зайсангийн пүүс голлон, туйпуу будгийн ажлыг Амгалангийн Хан овогтын пүүс хариуцан барьжээ. Мөн 1903-1905 онд Өвлийн ордон буюу европ маягийн хоёр давхар цагаан байшинг Оросын II Николай хааны бэлэглэсэн зураг төслийн дагуу Их хүрээн дэх Оросын консулын газраас эрхлэн Цэцэн хан аймгийн буриад барилгачдаар бариулсан байна. Энэ байшиндаа VIII Богд Жавзандамба, хатан Дондогдуламын хамт 20 орчим жил өвлийн цагт амьдарч байжээ.
1921 оноос хойш
1921 оны 11 дүгээр сарын 19-нд Монгол улсын Засгийн газар Судар бичгийн хүрээлэнг байгуулсан бөгөөд хүрээлэнгийн олон талт үйл ажиллагааны дотор музей байгуулах асуудал чухал байр эзэлж байжээ. Энэ тухай Засгийн газрын 1921 оны 11 дүгээр сарын 22-ны өдрийн хуралдаанаар баталсан Судар бичгийн хүрээлэнгийн анхны дүрмийн нэгдүгээр зүйлд "Хүрээлэнгийн газраа музей хэмээх зүйл бүрийн сонин зүйлийг хураан олон хүн үзэж танихуйд тус болгоно " гэж заасан байна. Энэ нь Монголын музейн тухай өгүүлсэн анхны түүхэн баримт бичиг юм.
Улмаар 1924 оны эцсээр Монголын шинэ цагийн анхны музей үүдээ нээсэн бөгөөд тэр үед улсын Анхдугаар их хурлын төлөөлөгчид сонирхон үзсэн байна. Шинэ тулгар музейн сан хөмрөг өдөр ирэх тусам өргөжиж байр сав нь хүрэлцэхээ больсон тул 1926 онд Ардын Намын Төв Хороо, Засгийн газар Улсын музейг үүсгэн тохижуулах товчоог байгуулж, VIII Богд Жавзандамбын эзэмшилд байсан түүх, соёл урлагийн зүйл, бурхан тахил, угсаатны зүйн эд өлөг, төрөл бүрийн амьтны чихмэл дүрс зэргийг музейд шилжүүлэн улмаар Богдын Өвлийн ордонд музейг өргөтгөн байгуулах шийдвэрийг гаргав. Уг шийдвэрийн дагуу музей Монгол улсын Боловсролын их сургуулийн орчим байсан таглагар дээвэртэй, төвд дуганын загвартай жижиг дүнзэн байшингаас Өвлийн ордон уруу нүүжээ. Улмаар Өвлийн ордны барилгын өнгө будаг, өрөө тасалгааг музейн зохион байгуулалтанд тохируулан засч янзалсны дараа үзмэрээ төрөлжүүлэн ангилах журмаар дэлгэн тавьсан байна. Музейг байгуулах, үзмэр цуглуулах, дэглэх нүсэр ажилд Н.Дэндэв, Зөвлөлтийн эрдэмтэн П.К.Козлов, В.И.Лисовский, Б.Я.Владимирцов нар оролцож анхны тасгийг нээжээ. Дараа жил нь музей орон тооны ажилчидтай болсон байна. Мөн музейн үзмэрийн бүртгэлийг анх хөтөлж монгол, орос хэлээр бичсэн баримтуудыг цэгцлэв.
1961 онд Богд хааны ордон музей хэмээгдэх болж үзмэрийг шинээр дэглэснээс гадна зуны мөргөлийн сүмүүдийг сэргээн засварлав. 1969, 1980 онд сан хөмрөгийг тоолжээ. Тухайн үед Музей удирдах газрын харьяанд байв.
1990-ээд оноос өнөө үе
1990 онд Музей удирдах газар татан буугдсанаар музей тэр үеийн соёл урлагийн хороонд харьяалагдах болов. 1992 онд Чойжин ламын сүм музейтэй нэгтгэн Шашны түүхийн музей нэртэй болгосны зэрэгцээ музейн өмнөх үеийн тайлбар сурталчилгааг түүхэн бодит баримтад тулгуурлан явуулах болжээ. Музейг үзэх гадаадын жуулчдын тоо эрс нэмэгдсэнд АНУ, Японы жуулчид зонхилж байв. Монгол улсаас гадаадад гаргах үзэсгэлэнгүүдэд тус музей шилдэг үзмэрүүдээ оролцуулах болсон бөгөөд 1993 онд Францад, 1995-1996 онд АНУ-ын Сан-Франциско, Вашингтон, Денвер хотуудад, 1996 онд БНСУ-ын Сөүл хотод, 1998 онд Японд, 1999 онд Нидерланд, 1999-2000 онд Австралид гарсан үзэсгэлэнд үзмэрүүдээ оролцуулсан байна. 1997-1998 онд музейн үзмэрийн улсын ээлжит тооллого явагдав. 2000 онд Шашны түүхийн музей татан буугдаж Богд хааны ордон музей, Чойжин ламын сүм музей тус тусдаа бие даажээ. Гадаад харилцаа улам бүр өргөжиж 2002 онд Дэлхийн хөшөө дурсгалын сангийн санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр Номын сангийн сүмийг сэргээн засварласан бол мөн онд Английн Төвдийн сангийн төсөлд хамрагдсан байна. 2005 онд хосгүй үнэт үзмэрийн зэрэглэл тогтоох ажил эхэлжээ. 2005-2007 онд “Чингис хаан ба түүний залгамжлагчид” нэртэйгээр ХБНГУ, Австри, Турк, Унгар улсад гарсан үзэсгэлэнд тус шилдэг хосгүй үнэт үзмэрүүдээ оролцуулсан байна.
Биет бус соёлын өвийг түгээн дэлгэрүүлэх, сурталчлах ажлыг тус музейгээс санаачилж ССАЖЯ-ны дэмжлэгтэйгээр 2014 онд Хаан туульсийн өргөөг музейд албан ёсоор нээсэн бөгөөд 2015 оноос эхлэн жил бүрийн өвлийн саруудад тууль хайлах уламжлалт зан үйлийг зохион байгуулж байна. Мөн цэцэрлэгийн насны хүүхдүүд, сургуулийн бага, дунд, ахлах ангийнхан, оюутан залуус, идэр дунд, ахмад настнуудад зориулсан боловсролын хөтөлбөрүүдийг улирал бүр тогтмол зохион байгуулах болов. Түүнчлэн жил бүрийн Цагаан сарын шинийн найманд нэг өдөртөө багтаан Цагаан дарь эх бурхан бүтээх уламжлалт үйл ажиллагааг сэргээн зохиох болжээ. Мөн музей судалгаа шинжилгээний төв болох зорилтын хүрээнд төрөл бүрийн эрдэм шинжилгээний хурал, хэлэлцүүлгийг зохион байгуулж олон нийтэд судалгааны сүүлийн үеийн хамгийн шинэлэг үр дүнг танилцуулах зэрэг олон чиглэлд үйл ажиллагаагаа эрчимжүүлэн ажиллаж байна.
Ёслол хүндэтгэлийн талбай
Зуны ордны үүдний хэсгийг ёслол хүндэтгэлийн талбай хэмээн нэрийддэг. Уг хэсэгт хаант төрийн ёслол хүндэтгэлийн үйл ажиллагаанд зориулсан цогц дурсгал байрлана. Үүнд халхавч хаалга, асарт гурван хаалга, чаган, Амгалан энхийн хаалга зэрэг багтдаг. Уг талбайд төрийн чухал ёслол арга хэмжээний үеэр Богд хаан болон Улсын эх дагиныг угтах, үдэх зэрэг ёслолыг зохион байгуулдаг байжээ.
Ямпай
Ямпай буюу халхавч хаалгыг Манжийн хаанаас зарлигаар зөвшөөрсөн сүмд байгуулдаг байжээ. Ногоон ордны халхавчийг Билгийг хөгжүүлэн бадруулагч хийдийн өмнө талд хөх тоосгоор босгож, хээ чимэглэлийг ингэмэл баримлаар урлажээ. Дээр нь хос луу дүрсэлж, уул ус, амьтдын дүрслэлийг ингэмэл баримлын аргаар чимэглэсэн байна. Ямпай нь дөрвөн цагийн турш ордон руу халдах ад зэтгэр, өвчин тахал, дажин самууны аюулаас хамгаалах бэлгэдэлтэй юм. Хуучин цагт хаалганы баруун, зүүн хойд хажууд "Олон ван, засаг, тайж, түшмэд нараас доош иргэд мориноос буу" гэсэн бичээс бүхий пайлуур хөшөөг байрлуулж байжээ.
Асарт гурван хаалга
Голын хаалгаар хаан хатан хоёр, хажуугийн хаалгаар шадар бараа бологсод нь орж ирдэг байв. Хорвоогийн сайн сайхан, зол жаргал бүхэн энэхүү хаалгаар орж ирэхийн бэлгэдэлтэй учир хаалт хавтасгүй байдаг. Гол хаалганы дээд талын, баясгалант есөн луу тойруулан чимсэн хөх модон самбар дээр баруун талд нь “Бадаргуулт төрийн гучин гуравдугаар оны гурван сард”, зүүн талд нь “Наймдугаар үеийн Жавзандамба хутагт” гол дээд талд нь “Зарлигаар шагнасан” гэж монгол бичгээр, мөн түүний доохно томоор “Сайныг цэнгэлдэн хүртээхүйеэ дуртай” хэмээн монгол, манж, төвд, хятад дөрвөн хэлээр алтан үсгээр бичжээ. Асарт гурван хаалганы зүүн талд байх бичээст чулуун хөшөөний нүүрэн талд “Цаглашгүй ганганасан хумхын ертөнцийн буян шүтээн олон түмэн галавтаа энх амгалан мөнх бататгахын өлзий хутаг оршвой” хэмээн монгол бичгээр, ар талд нь төвд үсгээр бичжээ. Баруун талын чулуун хөшөөний нүүрэн талд Бурхан багш, хоёр шавийг хамтад нь дүрсэлсэн дурсгал байна. Ар талыг нь хоёр луу ороосон байдлаар урлажээ.
Чаган багана
Амгалан энхийн хаалганы урд, баруун, зүүн талд нь босгосон хоёр баганыг чаган гэдэг. Богд Хаант Монгол Улс тунхаглахаас өмнө уг хоёр баганан дээр шашны жанцан намируулдаг байсан байна. Харин улс тунхагласны дараагаар баруун талын багананд Богд Хаант Монгол Улсын төрийн туг, зүүн талын багананд шажныг мандуулагч жанцан тэмдэгт шар тугийг хийсгэж байжээ.
Амгалан энхийн хаалга
Манжийн ноёрхлыг эсэргүүцсэн монголчуудын тэмцэл ялалтаар төгсөж VIII Богд гэгээнийг Монгол улсын шашин төрийг хослон баригч хэмжээгүй эрхт эзэн хаанаар өргөмжилсөн явдалд зориулж 1912-1919 онд уг хаалгыг бариулжээ. Хаалганы зураг төслийг уран барилгач “Зоригт” цолтой Баажав тэргүүтэй Санжид, Тэжаан нар зохион бүтээсэн аж.
Хаалга барих ажилд Халх дөрвөн аймаг, шавь таван газраас таван хүнийг томилжээ. Үүнд: Их шавийн донир Баажав, Түшээт хан аймгаас Сандаг, Сайн ноён хан аймгаас Адъяа, Засагт хан аймгаас Далхжав, Сэцэн хан аймгаас нэг хүн тус тус томилсон байна. Мөн мэргэжлийн мужаан, төмөрчин, барималч, зураачдыг залж авч ирж ажиллуулж байсны дотор Дайчин чин вангийн хошууны Буянтогтох, Баяраа, чин ван Наянтын Юндэндорж, Цэдэн, гүн Намсрайжавын хошууны Рэнцэнзоригт нарын аймаг хошуундаа алдартай урчууд оролцжээ. Хаалгыг бариулахад ард түмнээс 280 мянган лан буюу 175 кг мөнгөтэй тэнцэх хөрөнгийг өргөл барьц хэлбэрээр татаж хуримтуулан зарцуулжээ. Онь углуургын аргаар нэг ч хадаас оруулалгүй бүтээсэн энэ хаалга нь найман үндсэн тулгуур багана, долоон үетэй дээврээс бүрдэнэ. Хээ угалз, сийлбэр, амьтдын дүрсээр чимэглэснээс гадна Буддын шашинт дорно дахины улс орнуудад дэлгэрсэн үлгэр домог, Гэсэр, Тансан ламын туужуудаас харуулсан уран зургууд, дөрвөн махранз, эвт ба хүчит дөрвөн амьтан, урт наст зургаа, төрийн долоон эрдэнэ, өлзийт найман тахил зэргийг өнгө будаг тохируулан зурж урласан нь Монголын дүрслэх урлагийн өвөрмөц онцлогийг тусган харуулжээ.
Зуны ордон
Шаравпэлжээлинг байгуулахад анх түрүүнд барьсан VIII Богд Жавзандамба хутагтын зуны мөргөлийн ордон. Ордны бүрэлдэхүүнд Махранзын, Зээгт наамлын, Шүтээн зургийн, Эрдэм итгэмжит, Олон бурхдын, Номын сангийн, Лавиран гэсэн долоон сүм багтдаг.
Торгон зургийн сүм
Зээгт наамал хэмээн алдаршсан Монголын торгон зургийн урлаг нь XIX-XX зууны эхэн үед тэргүүлэх хандлагатай хөгжиж байжээ. Тухай цагийн алдартай урлаачдын бүтээсэн зээгт наамлууд нь зохиомж, өнгө хослол, ур хийцээрээ урлаг, уран сайхны өндөр түвшинд бүтээгдсэн бөгөөд зураач хар зургаа гаргасны дараа торго, хоргойгоор өнгө тохируулан хатгаж урлах нь будгаар зурсан зургаас дутуугүй өнгөлөг, төгс болж харагддаг байна. Зээгт наамлын бүтээлүүд бол монгол үндэстний уран сайхны сэтгэлгээ, ур ухаан бурхан шүтээний урлалд хэрхэн шингэж байсны тод томруун жишээ юм.
Шүтээн зургийн сүм
Энд XIX-XX зууны эхэн үеийн нэрт зураач Жүгдэр, Хасгомбо, Гэндэндамба нарын бүтээлийн зэрэгцээ Их хүрээний дэг сургуульд хамаарах нэр нь үл мэдэгдэх зураач урчуудын олон тооны бүтээл бий. Монгол шүтээн зургийн хосгүй үнэт өвд хамаарах эдгээр бүтээлүүдийг торгон дээр байгалийн эрдэс шороон будаг ашиглан урласан ба Бурханы шашны зохиол, хутагт мэргэдийн намтар, дүр зэргийг дүрслэн харуулжээ. Монгол шүтээн зургийн онцлог нь үндсэн өнгө давамгайлсан хурц тод өнгөтэй байхын зэрэгцээ ур хийцийн өндөр түвшинд бүтээгдсэн байдаг.
Эрдэм итгэмжит сүм
Эрдэм итгэмжит буюу Найдан хэмээх энэ сүмд жил бүр зуны сүүлийн сард Шаддүвлин хийдээс 16 лам залан ирүүлж VIII Богдын нас буяны мөрд зориулан Найдан чог ном хурдаг байжээ.Баруун тасалгаанд хурал номын зүйлийг тахилчид бэлтгэдэг, сүмийн гол тасалгаанд ном хурж, харин зүүн тасалгаанд хурал номын үед Богд өөрөө суудаг байв.
Олон бурхдын сүм
Ногоон ордон баригдсаны дараагаас VIII Богд энэ сүмд орон нутгаас ирсэн төлөөлөгчдийг хүлээн авч уулздаг байв. Богд Хаант Монгол Улсын үед Бурханы сангийн сүм гэж нэрлэх болжээ. Уг сүмд Бурханы шашны урлалын олон арга ажиллагааг ашиглан бүтээсэн бурхад, тухайлбал өнгөт металлын цутгуур, хөөмлийн арга мөн шавар баримал, модон сийлбэр, цаасан шуумлын аргаар бүтээсэн бурхдыг байрлуулжээ.
Лавиран сүм
Энэ сүмд VIII Богд Жавзандамбын гол шүтээн бурхад байсан бөгөөд зуны улиралд энд өдөр болгон мөргөл, баясалгал үйлддэг байжээ. Сүмийн голд Монголын анхдугаар Богд Өндөр гэгээн Занабазарын хөрөг баримал байдаг. Сүмд Занабазарын бүтээсэн Ногоон дарь эх тэргүүтэй хорин нэгэн дарь эх байдаг. Том хэмжээний хөрөг баримлуудыг хүрлээр хөндий цутгаж алтаар шарсан хийгээд хэвнээсээ их биетэйгээ хамт цутгагдаж эвлүүлж угсарсан духны чимэг, ээмэг, зүүлт, бугуйвч, шагайвч болон суурины иж бүрэн чимэглэлийг уран хөөмөл, гууль сийлбэрийн аргаар тодруулж ялангуяа тэдгээрийн нимгэн торгомсог хувцасны хээ угалз, материаллаг чанарыг тун нарийн төгс урлан гаргасан зэрэг нь соёлт хүн төрөлхтний бүтээл туурвилын түүхэнд онцгой байр эзэлдэг хосгүй үнэт бүтээлүүд болно.
Сэрүүн асар
Сэрүүн асар буюу Равса нь Махранзын сүмийн баруун, зүүн хойд хэсэгт байрладаг. Баруун талынх нь хонхны асар, зүүн талынх нь хэнгэрэгийн асар юм. Хонх хэнгэргийг Богд хаан, Эх дагина нар ордондоо бараалхах болон гадаалах жин хонхыг цохиж, хэнгэргийг дэлдэхээс гадна төрийн хэргэм зэрэгтэй сайд ноёд, өндөр хэргэм зэрэгтэй лам хувраг ирэхэд хүндэтгэл үзүүлэн баяр ёслолын байдалтай угтан авдаг байжээ. Мөн жин хонхыг цохиж хурал ном хурах цаг болсны мэдээ дохио өгч, лам хуврагуудыг цуглуулдаг байв.
Өвлийн ордон
Өвлийн ордон хэмээх европ маягийн хоёр давхар байшинг Оросын II Николай хааны бэлэглэсэн зураг төслийн дагуу 1903-1905 онд Их хүрээн дэх Оросын консулын газраас эрхлэн Сэцэн хан аймгийн буриад барилгачдаар бариулсан байна. Үүнд Манжийн эзэн хаан “Буруу номтны байшин бариулав” хэмээн зэм хүртээсэн тул байшингийн дээвэрт алтан ганжир байрлуулж, хананд нь бадамлянхуа цэцгэн хээ зуруулан нэмэлт засвар хийлгэж тэрхүү хэл амыг дарж байсан гэдэг. Энэ байшиндаа VIII Богд Жавзандамба, хатан Дондогдуламын хамт 20 орчим жил өвлийн цагт амьдарч байжээ.
Одоо энд хаан хатан хоёрын эдэлж хэрэглэж байсан эд өлөг, хувцас өмсгөл, гоёл зүүсгэл, тэрчлэн гадаад дотоодын зочид төлөөлөгчдийн барьсан бэлэг сэлт, амьтны чихмэлүүд, ирвэсийн арьсан гэр зэрэг Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын үеийн олон сонирхолтой үзмэр бий.
Өвлийн ордны үзүүллэгийн танхимууд нь:
Үзмэр үзүүллэг
1926 онд Богд хааны Өвлийн ордонд Улсын музейг нүүлгэж музейн нийт үзмэрийг байгалийн ба түүхэн гэсэн үндсэн хоёр хэсэгт төрөлжүүлэн байгуулжээ. Чингэхдээ түүхийн хэсэгт урлаг, угсаатны зүйн сэдэвт үзмэрийг тусгай булан болгон үзүүлсэн байв. Энд түүх-археологийн ба гэр ахуй, гар урлалын зүйлсийг дэлгэн үзүүлсний дотор монгол дархчуудын мод, төмөр, чулуун сийлбэр, зураачдын уран зураг, Манжийн үеийн эрүү шүүлтийн хэрэгсэл, монгол үндэсний хөгжим зэрэг багтаж байжээ. Эдгээр үзмэрийг ордны хоёрдугаар давхарт байрлуулж байсан бол нэгдүгээр давхарт байгалийн хэсгийг дэглэж ан амьтан, эрдэс баялаг, ашигт малтмал, хөрс ургамал гэсэн ангиллаар үзмэрээ дэлгэж байв. Энэ хэсэгт палеонтологийн олдворын цөөн тооны үзмэрийг тусгай нэг өрөөнд байрлуулж байжээ. Дээрх үзмэрүүдийн ихэнх нь нарийн тайлбар тодорхойлолтгүй байсан ба харин П.К.Козловын экспедицээс шилжүүлсэн Ноён уулын булшны олдворуудыг эрдэм шинжилгээний тайлбартай нь нэг өрөөнд дэлгэж байв.
Богд хааны ордон музейг шинэтгэн байгуулах ажил 1926 оны сүүлчээр дууссан бөгөөд уг ажлыг Н.Дэндэв, В.И.Лисовский нар гардан хийжээ. Энэ тухай архивын баримтад “Богд хааны сонин зүйл болгож байсан юмнуудаас хэдэн тооны араатан гөрөөс, шувууны арьс зэрэг зүйлүүд ба мөнхүү гал чагда хэмээх Богд хааны сууж байсан түүх орд харш, ор сандал зэргийг маш уран сайхан хийцтэй орон сүмүүдийг их төлөв бүрэн бүтнээр хамгаалан авч, засан сэлбээд музей болгон байгуулсан” хэмээн өгүүлжээ. Энэ нь тухайн цаг үед дэвшилттэй үйл явдал байжээ.
Архивын баримтаас үзвэл 1929 онд музей нь амьтны, чулуу ба ясны, хуучны юмсын, багаж зэвсгийн, уран сайхны гэсэн таван ангитай байжээ.
1930 онд батлагдсан Судар бичгийн хүрээлэнгийн шинэ дүрмийн 3 дугаар бүлгийн 17 дугаар зүйлд заасны дагуу Улсын музей нь түүхийн ба байгалийн гэсэн үндсэн 2 хэсэгт хуваагдаж нийт 12 анги, 24 тасагтай болсон байв. Үүнд: Энэхүү бүтэц зохион байгуулалт үндсэндээ 1940 он хүртэл хадгалагдсаар байсан бөгөөд өнгөрсөн хугацаанд тасгуудын үзмэрийн зүйлсийг нэмж баяжуулах ажил голлон хийгдсээр иржээ. 1935 онд тус музейн Уран сайхны тасагт Богд хаан болон хатны гоёмсог сийлбэртэй суудлыг түшлэгийн хамт, Хуучны судлалын тасагт Ноён уулын булшнаас гарсан Хүннүгийн үеийн ваар, бичээст аяга, Цэргийн тасагт хуучны туг далбааг нэмж тавихын зэрэгцээ Монголын түүхэнд холбогдох уран зураг, хөрөг зургийн тасгийг шинээр байгуулжээ. Анх 1926 онд Богд хааны ордон дээр түшиглэсэн Үндэсний музей хэлбэртэй өргөтгөсөн дэглэлттэй байсан бол 1940-1941 онд үзмэр дэглэлтээ дахин шинэчилж түүх, байгалийн үзмэрийн тогтолцоо, дэс дарааг нэлээд өөрчлөн, шинэ үзмэр нэмж байрлуулжээ. Ингэхдээ доод давхрын Байгалийн хэсгийг: Дээд буюу хоёрдугаар давхрыг 13 тасалгаанд хувааж: 1946-1949 онд түүх, эртний судлалын олдворууд зохих хэмжээгээр арвижсанаар музейн шинэ барилгын асуудал тавигдаж эхэлжээ. 1954 онд Намын төв хороо, Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоол гарч, Богдын ордонд байсан музейг нүүлгэснээр тус музейн үзмэр дэглэлтийг дахин шинэчилсэн байна. 1961 онд тус ордон нь Богд хааны ордон музей нэртэй болж үзмэр дэглэлтийг дөрөв дэх удаагаа өөрчилсөн байна.
Сан хөмрөг
Богд хааны ордон музейн сан хөмрөгийн суурь нь Богд хааны цуглуулгаас үүсэлтэй. Богд хаан 1924 онд таалал төгсөхөд түүний эд хөрөнгө, орон савыг хураах комисс гарган ордон, сүмд байсан янз бүрийн амьтны чихмэл дүрс, бусад сонин эд өлгийн зүйлийг музейн үзмэр болгохоор Судар бичгийн хүрээлэнд шилжүүлсэн нь тухайн үеийн музейн үзмэрийн ихэнх хэсгийг бүрдүүлж байжээ. Мөн музей байгуулж буйтай холбогдуулан хүмүүс өөрсдийн сайн дураар өгсөн эд зүйлс, Судар бичгийн хүрээлэнгээс үзмэр цуглуулахаар илгээсэн тусгай хүнээр олж илрүүлсэн эд зүйлс, Монгол оронд судалгааны ажлаар явсан дотоод, гадаадын экспедицийн олж ирсэн эд зүйлсээр музейн үзмэрийг баяжуулж байсан нь эл музейн сан хөмрөгийн анхны бүрдэл болж байв. Эдгээр ажлын үр дүнд арвин их үзмэр хуримтлагдаад байсныг хожим Улсын музейг шинэ байранд орж нүүхэд ихэнх хэсгийг нь шилжүүлжээ. Эдүгээ тус музей нь үзмэр худалдан авах, бэлэг хандиваар үзмэр авах, хээрийн судалгааны ажил явуулах зэргээр сан хөмрөгөө баяжуулж байна. Сан хөмрөг дэх үзмэрүүдийг:
Үзэсгэлэн
Музей нь байгууллагын жилийн ажлын төлөвлөгөө, Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн зарлиг, Засгийн газрын ой тэмдэглэх тогтоол, бусад байгууллага болон ард иргэдийн хүсэлт, хээрийн шинжилгээний тайлан, эдийн засаг бизнесийн харилцаа, сан хөмрөг баяжуулалт, олон улсын шинжлэх ухаан технологи, соёлын талаар хамтран ажиллах гэрээ, олон улсын музейн харилцааны хүрээнд тус музейн болон хувийн цуглуулгаар жил бүр 5-8 үзэсгэлэн зохион байгуулдаг байна. Тогтмол зохион байгуулагддаг үзэсгэлэнд жил бүрийн нэгдүгээр сард Монгол уран хатгамлын үзэсгэлэн, жил бүрийн билгийн тооллын хаврын эхэн сарын шинийн найманд “Нэг өдрийн Цагаан дара эх” үзэсгэлэн, жил бүрийн тавдугаар сарын 18-нд Олон улсын музейн өдөрт зориулсан үзэсгэлэн, жил бүрийн долоодугаар сард “Даншгийн цуваа” үзэсгэлэн, жил бүрийн 12 дугаар сарын 29-нд Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан өдөрт зориулсан үзэсгэлэнг тогтмол зохион байгуулдаг. Түүнчлэн бусад үед өөрийн сан хөмрөгт түшиглэсэн үзэсгэлэн болон гадаад, дотоодын үзэсгэлэнг зохион байгуулдаг бөгөөд үзэсгэлэнгийн хугацаа ихэвчлэн 7-14 хоног, зарим тохиолдолд хоёр сар хүртэл хугацаагаар үргэлжилдэг байна.
Түрүү үе
Богд хааны үед ордны барилгыг харьяат шавийн их сангаас сэлбэн зассаар ирсэн боловч Олноо өргөгдсөний 12 дугаар онд (1922) Ардын Засгийн газрын шийдвэр гарч, лам хар өглөгийн эзэд, шавь нараас хандив цуглуулан засуулахаар болжээ. Гол сүмийн алтан дээвэр, лаврин тугдам зэргийн засварт хэрэглэвэл зохих 29074 янчаан, 34 мөнгөний 24412 янчаан, 29 мөнгийг уул эздээс, дараа нь дутсан 469 янчаан 5 мөнгийг мөн тэднээс албадан гаргуулж засварт хэрэглэсэн байна.
1926-1990-ээд он
1926 онд музей болгосонтой холбогдуулан зарим иж бүрэн барилгуудаас нурааж, зарим урлагийн чамин гоё хийцтэй хаалга, хаалга, цонх, өрөө тасалгаануудыг музейн үзмэрт тохируулан өөрчилсөн байна. 1924-1926 онуудад Өвлийн ордны өрөө тасалгаануудыг өөрчилсөн ба хаалгануудын хээг дарж цулгуй цагаан цавууны будгаар буджээ.
1936 онд Амгалан энхийн хаалганд засвар хийсэн байна. Мөн энэ үед Лаврин зэрэг сүмүүдийг засчээ. 1958 онд гол барилгууд нэлээд муудаж зайлшгүй будах засварлах шаардлагатай болсон тул бүх засварт орох барилгуудыг нэг бүрчлэн судалгааг хийж хэмжээ аваад 1960 оноос эхний барилгад засвар орсон. Музейн иж бүрэн барилгын засварт тухайн үеийн ханшаар 1042990 төгрөг 88 мөнгө заржээ. 1960-1962 онд Хятадын мэргэжилтэн, барилгачид засварлахдаа тосон будаг ер хэрэглээгүй, дан хуурай будаг хэрэглэсэн байна.
1970 онд Хотын гүйцэтгэх захиргааны засварын трест засвар хийж, дээвэр болон шалыг будсан байна. Ингэхдээ тосон будгаар гүйцэтгэжээ.
1973 онд бүх 50 баганын доороос тайрч бетон суурь дээр тавьсан.
1980-аад оны сүүлчээс 2002 оныг хүртэл музейд ямар нэг томоохон сэргээн засварлалт хийгээгүй байна.
Өвлийн ордон
Өвлийн ордон нь анх хоёр давхар дүнзэн байшин, шавардлагагүй, пийшин халаалттай, баруун талдаа ижил зайнд саравчтай, цонхныхоо гадна талд угалзтай гоёл чимэглэл бүхий өнгө ялган будсан янз модтой байжээ.
1923 онд Тэжаан зайсангийн пүүс засвар хийхэд ордны үүдний хэсэгт шатыг шинээр засаж тавьсан. 1926 онд ордныг музей болгохтой холбогдуулж нэгдүгээр давхрын өрөөнүүдийг өөрчилж гурван том хэсэгт хуваан арк хэлбэртэй болгосон байна. Ингэснээр музейн үзмэр тавихад тохиромжтой болжээ. Мөн энэ үеэр бүх гоёмсог хаалга, цонхнуудыг цагаан өнгөөр дарж будсан байна. 1961 онд хятад дархчууд засвар хийхдээ шинээр хаалга, шат гаргах, хуучныг хаах, дотор талдаа обой цаастай байсныг хуулж шохойдон шинээр хээ угалз тавих, гадна талыг шавардаж цагаан шохойгоор шохойдох гэх зэргээр нэлээд өөрчилсөн бөгөөд энэ мэтээр 20-иод оноос хойш уг барилгыг олонтаа өөрчилснөөр хуучин байдлыг нь дарсаар ердийн хоёр давхар сууцны барилга шиг болгожээ.
1905 онд Өвлийн ордныг анх барихдаа шар өнгийн будгаар хаалгыг нь буджээ. 1921-1923 онд засвар хийхдээ цагаан будгаар будсан бол 1961 онд бор хүрэн өнгөөр буджээ. 1973 онд засвар хийхдээ хаалганы будгийг улаан хүрэн өнгөтэй болгов. Музейн том хэрэм нь анх барихдаа цагаан алаг будагтай байсныг одоо хүрэн өнгийн будгаар будсан байна. 1968 онд томоохон засвар хийхэд Өвлийн ордныг халаалттай болгож, суурийн дүнз ялзарсныг шалны бүх дэр модын хамт сольсон бөгөөд хаалга, цонхыг цэнхрээр будаж, цонх нь онгойдог, хоёр хавтастай байсныг онгойдоггүй болгон бүх гадна цонхыг сольсон байна. Мөн ханыг сүрэлтэй шавраар шавардан цагаан шохойгоор шохойджээ. Доторх зарим өрөөг тосон будгаар будсан бөгөөд засварт нийтдээ тухайн үеийн ханшаар 70 мянган төгрөг зарцуулжээ. Уг засварыг Улаанбаатар хотын гүйцэтгэх захиргааны Барилга засварын трест хийжээ.
1973 онд ордныг дахин засахаар шийдвэрлэж анхных нь байдалд ойртуулахаар төсөв хийсэн боловч ажлын явцад гурван удаа нэмэгдэл төсөв гарч байжээ.
2000-аад он
2002-2003 онд Номын сангийн сүмийг Дэлхийн хөшөө дурсгалын сан (World Monuments Fund), АНУ-ын иргэн Роберт Уилсоны тэтгэлгийн 60 мянган ам.долларын санхүүжилтээр сэргээн засварлажээ. 2006-2007 оны хооронд БНХАУ-ын Засгийн газрын буцалтгүй тусламжаар Богд хааны ордон музейн төв хаалга болон Ёслол хүндэтгэлийн талбайг БНХАУ-ын Түүхэн дурсгалт зүйлийн хэрэг эрхлэх газар, Шиань хотын Соёлын өвийг хамгаалах, сэргээн засварлах төвөөс сэргээн засварлажээ. Өвлийн ордны залгаа Хувцасны сангийн сүмийг 2013 онд сэргээн засварлав. Энэ ажлын хүрээнд үндсэн хийцийг бүрэн буулгаж, суурийн эвдэрсэн хэсгийг нөхөн бүх хэсгээр 20 орчим см өндөрлөсөн байна. Мөн өгөршиж муудсан хана туурга, дээвэр болон цонх, хаалганы модыг сольж, дээврийг шинээр төмөрлөжээ. Өнөөдрийн байдлаар тус сүмийг музейн хүлээн авах, бэлэг дурсгалын дэлгүүр болгон ашиглаж байна. Улмаар 2013 онд хүчтэй аадар бороонд гэмтсэн Махранзын сүмийн дээврийг, 2013-2014 онд Ногоон ордны хашаа хаалгыг, 2014 онд хоёр задгай асрыг, 2015 онд Өвлийн ордны гадна тал, хэрмэн хашааны өнгө будгийг сэргээн засварлажээ.
Гадаад харилцаа
Богд хааны ордон музей нь эдүгээ АНУ, ОХУ, БНХАУ, ХБНГУ, Франц, Их Британи, Канад, Япон, Солонгос, Австри, Унгар, Энэтхэг, Турк, Вьетнам, Тайвань зэрэг 20 орчим орны музей, соёлын байгууллага, шинжлэх ухаан, судалгааны хүрээлэнгүүд, их сургуулиудтай харилцаа тогтоон ажиллаж байна.
Кино урлагт
Богд хааны ордон музейд үе үеийн олон уран сайхны болон баримтат киноны зургийг авч байв. Үүнд:
Үе үеийн удирдлагууд
Анх байгуулагдсан 1924 оноос хойш музейн захирлаар 18 хүн ажиллаад байна.
Хамгаалалтын зэрэглэл
Анх БНМАУ-ын СнЗ-ийн 1961 оны 524 дүгээр тогтоолоор улсын хамгаалалтад авсан бол хамгийн сүүлд Засгийн газрын 2008 оны 175 дугаар тогтоолоор мөн улсын хамгаалалтад авчээ.
Эх сурвалж
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл Ангилал:Улаанбаатарын музей Ангилал:Улаанбаатар хотын уран барилга Ангилал:Музей
Сүн Үкүн
Сүн Үкүн (孙悟空, Sun Wukong, сүнь-ү-кун), Мичин ван — хятад уран зохиолын нэгэн алдарт дүр юм.
Олон нэр
Сүн Үкүнийг зохиолд дараах хэд хэдэн янзаар нэрлэж дуудсан:
Эгэл шар шувуу
Эгэл шар шувуу (Bubo bubo) нь эвэрт шар шувуу бөгөөд Европ, Ази тивээр тархан амьдардаг.
Гадаад төрх
Эгэл шар шувуу нь томхон хүчирхэг махчин шувуу бөгөөд Цармын бүргэдээс арай жижиг, Цагаан уульжаас том биетэй юм. Заримдаа дэлхийн хамгийн том шар шувуу гэж бичигдэх нь бий. Биеийн урт 58-75 см, далавчаа дэлгэхэд 138-200 см, эмэгчин нь 1.75-4.5 кг, эрэгчин нь 1.5-3.2 кг жинтэй байна. Эрэгчингийн чихний туг өд илүү босоо байдаг.
Идэш тэжээл
Тэд голдуу үдшийн бүрийд ан хийх ба голдуу оготно зэрэг мэрэгчээр хооллоно. Мөн туулай, шувуу, загас, могой, хавч, бусад зүйлийн шар шувуу болон үнэг, бага залуу буга зэрэг томхон амьтан барьж иддэг аж.
Зан авир
Энэхүү шар шувуу нь шөнийн амьдралтай ба өндөр хад цохиотой, уулархаг газрын ой модонд нутаглаж үүрлэх аж. Байгальд зэрлэгээр амьдрах нь дундажаар 20 жил бөгөөд тэжээвэр нь 60 хүртэл удаан насалдаг байна. 3-5 сард эмэгчин нь 1-4 өндөг гарган, 31-34 хоног дарж ангаахай гарна. Эрэгчин нь идэш тэжээл зөөн хооллодог.
Цахим холбоос
Ангилал:Уулийнхан Ангилал:Анч шувуу
Вектор
Вектор — Олон утгатай ойлголт; хэмжээ ба чиглэлтэй хэмжигдэхүүн.
10 сарын 29
10 сарын 29 нь Григорийн тооллын жилийн 302 дахь (өндөр жил бол 303 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 63 өдөр үлдэж байна.
Үйл явдлууд
Энэ өдөр дэлхийн түүхэнд тохиосон онцлох үйл явдлууд:
Тэмдэглэлт баярууд
1029 #29
Сорхагтани Бэхи
Сорхугтани Бэхи (1195 орчим төрсөн- 1252 онд нас барсан) нь Чингис хааны бага хүү Тулуйн хатан байсан бөгөөд Мөнх, Аригбөх, Хубилай, Хүлэгү хаадыг төрүүлсэн эх, Чингис хааны дархан бэр юм. Тэрээр Тоорил ван хааны дүү Жаха Хамбугийн бага охин бөгөөд Чингис хааны Жүрчидэйд эхнэр болгосон Ибага бэхи хатны дүү юм.
Амьдрал
Сорхугтани нь Хэрэйдийн Тоорил ханы бага дүү Жаха Хамбугийн охин юм. Монголын нууц товчоонд бичсэнээр 1203 оны үед Тоорил хан Тэмүжинээс хүчирхэг байхад Тэмүжин Тоорил хан том хүү Зүчийг хүргэн болгохоор санал болгож, 2 овог аймгаа нэгтгэе гэх санал тавив. Гэвч Тоорил хан энэ саналыг эсэргүүцэн энэ тухай ярих үеэр Тэмүжинг алахыг завдсан. Гэвч Тэмүжин энэ төлөвлөгөөг мэдээд яг эгзэгтэй үед нь зугтсан юм. Хэрэйдүүд дайнд явах замдаа өөр аймагтай тулгаран Тоорил хан Найман- уудад алуулжээ. Харин түүний дүү Жаха Хамбу нь Тэмүүжинг дэмждэг байсан ба өөрийн 2 охиныг түүнд өгчээ. Чингис хаан том охинтой гэрлээд (сүүлд нь Жүрчидэй- д өгсөн), харин бага охиныг нь өөрийн хүү Тулуйд өгчээ. Сорхугтанийн эцэг Жаха Хамбу нь 1204 онд Хэрэйдүүд Чингис хааны эсрэг босоход амь үрэгдсэн.
1232 онд Сорхугтани бэхийн авааль нөхөр Тулуй 40 настайдаа нас баржээ. Өгэдэй хаан нь бэлэвсэн бэр дүү Сорхагтанийг ихээхэн хүндэлж, ивээлдээ байлгажээ. Тухайн үед нэр хүнд бүхий бэлэвсэн эмэгтэйг ганц бие байлгалгүй, өөрийн цусан төрлийн хүний халамжинд үлдээдэг байсны дагуу Өгэдэй Сорхагтани бэхийг өөрийн хүү Гүюгт эхнэрээр өгөхөөр зэхсэн тухай Монголын нууц товчоонд гардаг. Дөрвөн хүүгээ халамжлах хүнгүйгээр орхихгүй гэсэн нэрийдлээр Сорхагтани Гүюгийн гэргий болох саналыг хүлээж аваагүй.
1241 онд Өгэдэй хаан нас барсанаас хойш 1246 он хүртэл түүний эхнэр Дөргэнэ хатан хаан ширээг барьж их хуралдайн шийдвэрээр Гүюг төрийн эрхийг залгамжлан авчээ. Энэ зуур Сорхугтани Гүюгийн дүү Боржигины толгойлогч Алтан ургийн хамгийн ахмад нь болох Бат хаантай нэгдэв. 1248 онд Гүюг Бат хааны газрыг эзлэхээр дайтаж яваад нууцлаг шалтгаанаар өөд болжээ. Үүнд Сорхугтани хамаатай байж болох таамаг эдүгэ судлаачдын дунд байдаг. Гүюг нас барсны дараа Сорхагтани өөрийн том хүү Мөнхийг Бат хаан руу явуулж, Бат хаан түүнийг олон тулаанд хамт тулалдсан гээд цэргийн ахлагч болгон томилжээ.
Нөлөө
Сорхагтани бэхи нь Монголын төдийгүй дэлхийн түүхэнд гүн ул мөр үлдээсэн аугаа хатад, төрийн зүтгэлтэн эмэгтэйчүүдийн нэг мөн. Дэлхийн олон орны түүх соелд жинтэй хувь нэмэр оруулсан Мөнх, Хубилай, Хүлэгү, Аригбөх хаадыг төрүүлсэн эх Соргагтани бэхийн тухай түүхэн эх сурвалжуудад ийн үлдсэн байдаг: хүүхдүүд нь хаан болохоос өмнө Монголд ирсэн Италийн Плано Карпини "энэ хатан татаруудын дунд маш нэр хүндтэй", Персийн түүхч Рашид ад Дин "тэрээр маш ухаантай, дэлхийн бүх эмэгтэйгээс онцгой ялгарах хүн", Ойрох Дорнодод амьдарч байсан жүд (еврей) эмч Бар Хэбрэүс гэгч түүнийг "бүх хүүхдээ төрийг гайхамшигтайгаар барихад сургаж хүмүүжүүлсэн аугаа хатан" гэжээ.
Авга ах Тоорил ханы нэгэн адил Соргагтани бэхи нь христийн шашинны несторын урсгалыг шүтдэг байжээ, үүнийг нас барснаас нь 20 жилийн дараа Монголд ирсэн Марко Поло давхар баталдаг. Гэвч тэрээр бүх шашинд хүлээцтэй ханддаг ухаалаг хүн байсныг түүний амьдралын замнал харуулдаг. Хубилай хожим Ромын Пап-д захидал бичиж католикийн олон зуун номлогч өөр рүүгээ ирүүлэхийг хүссэн нь биелэж, тэрээр 1289 онд зарлиг буулган Хятадад анхны католик сүм байгуулсан нь эхийнх нь шууд нөлөө байжээ. Сорхагтани Бэхи Хубилайн эрдэм номд анхаарч, Толочу гэдэг уйгар багшаар монгол бичиг заалгасан гэдэг.
Үр хүүхэд
Сорхагтани бэхийн 6 хүүхэд: Тулуй, Сорхагтани хоёрын удмын хаад олон зууны турш (1251-1691 онуудад) Монгол улсын төрийн эрхийг барьж, захирчээ.
Ашигласан номын жагсаалт
Ангилал:Их Монгол Улс Ангилал:Монгол хатан Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд төрсөн Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Сами Хедира
Сами Хедира (Sami Khedira, 1987 оны дөрөвдүгээр сарын 4-нд Штутгарт хотод төрсөн) — Германы хөлбөмбөгчин бөгөөд Реал Мадрид болон Герман шигшээд тоглодог.
Холбоос
Ангилал:Германы шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Реал Мадрид багийн тоглогч Ангилал:Штутгарт багийн тоглогч Ангилал:Германы Бундеслигийн тоглогч Ангилал:Ла Лигийн тоглогч Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:Германы хүн Ангилал:Тунисчууд Ангилал:1987 онд төрсөн
Дэлгэрхаан сум
Дэлгэрхаан сум нь дарааах утгуудын алийг ч зааж болно:
Диазотроп
Диазотропууд нь, атмосфер дахь хий азотыг фиксацилан, аммиак г.м. илүү хэрэгцээтэй хэлбэрт шилжүүлдэг бактери ба архей.
Цахим холбоос
Ангилал:Азотын эргэлт Ангилал:Бодисын солилцоо Ангилал:Биологийн процесс Ангилал:Хооллолтын төрөл
Лиза Жеррард
Лиза Жеррард (Lisa Gerrard, 1961 оны 4 сарын 12-нд төрсөн) нь Австралийн ая зохиогч, дуучин, хөгжимчин эмэгтэй. Тэр Австралийн алтернатив рок хөгжмийн «Dead Can Dance (дуудлага нь: Дэд Кэн Дэнс)» хамтлагт Брендан Перритэй хамтран тоглодог байсан билээ.
Намтар
Лиза Жеррард 1961 оны дөрөвдүгээр сарын 12-нд Мельбурн хотноо төржээ. 1981 онд урлагийн гараагаа эхэлснээс хойш бие даасан 4 цомог 4 сингл, хамтлагаараа 8 цомог гаргасан бөгөөд «13 дахь дайчин(1999)», «Дотор хүн(1999)», «Гладиатор(2000)», «Биелэгдэшгүй даалгавар-2(2000)», «Али(2001)», «9/11(2002)», «Нарны нулимс(2003)», «Артур хаан(2004)», «Христийн тачаал(2004)», «Сөүлийн галт тэрэг(2005)», «Балибо(2009)» гэх мэт дэлхийн шилдэг олон кинонуудын хөгжмийг алдарт хөгжмийн зохиолч Ханс Циммерийн хамт бичсэн байна. «Гладиатор» киноны хөгжмийн бүтээлээрээ кино урлагийн Алтан бөмбөгцөг наадамд нэр дэвшиж байжээ. Хамгийн сүүлд тэрээр Австралийн найруулагч Тим Копегийн найруулсан «Чингис хааны түүхийн ул мөрөөр» баримтат киноны тайлбар уншсан ажээ.
Лиза Жеррард контральто буюу тенор, меззо-сопрана хоолойн өнгийн дундах өнгөөр дуулдаг.
Холбоос
Ангилал:Австралийн хөгжмийн зохиолч Ангилал:Австралийн дуучин Ангилал:Австралийн хөгжимчин Ангилал:Дарк вэйв хөгжимчин Ангилал:Киноны хөгжмийн зохиолч Ангилал:Контральто Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан Ангилал:Австраличууд Ангилал:1961 онд төрсөн Ангилал:Мельбурны хүн
Өмнөд Холланд
Өмнөд Холланд (нидерландаар Zuid-Holland; англиар South Holland) — Нидерланд улсын өрнөд хэсэгт, Хойд тэнгисийн дагуу байрласан, хамгийн олон буюу 3.5 сая хүнтэй аймаг. Аймгийн төв нь Хааг хот боловч хамгийн олон хүнтэй газар нь Роттердам хот юм.
Ангилал:Нидерландын аймаг  Ангилал:1840 онд үүсгэн байгуулагдсан
Сайхан сум
Сайхан сум нь дараах утгуудын алийг ч зааж болно:
10 сарын 30
10 сарын 30 нь Григорийн тооллын жилийн 303 дахь (өндөр жил бол 304 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 62 өдөр үлдэж байна.
Энэ өдөр нас барагсад
1030 #30
Гурванбулаг сум
Гурванбулаг сум нь дараах утгуудын алийг ч зааж болно:
Максим Шабалин
Максим Андреевич Шабалин (1982 оны 1 сарын 25-нд Самарад төрсөн) нь Оросын Мөсний бүжигчин юм. Хамтрагч нь Оксана Домнина. Тэд хамтдаа 2010 оны өвлийн олимпоос хүрэл медаль зүүж, 2009 онд дэлхийн аварга болсон бөгөөд 2008, 2010 оны Европын аварга, 2007 оны Гран-Пригийн шигшээ тэмцээний аварга, 3 удаа ОХУ-ын аварга (2005, 2007, 2010) болжээ.
2010 оны 1 сарын байдлаар тэд чансаагаараа дэлхийд тэргүүлж байв.
Шабалин өмнө нь Елена Халявина, Маргарита Тотева (Болгар) нартай хослон гулгаж байв.
2002 оны 5 сараас Домнинатай хослон гулгах болж, эхний жилээ оролцсон өсвөрийн бүх тэмцээндээ түрүүлжээ.
2008 оны 6 сард дасгалжуулагч Алексей Горшковоос салж, АНУ-ын Пеннсилвани муж улсын Астон хотноо дасгалжуулагч Наталья Линичук, Геннадий Карпосонов нарын удирдлага дор бэлтгэлээ хийх болжээ.
Амжилт
(Домнинатай хамт)
(Халявинатай хамт)
Гадны холбоосууд
Ангилал:Оросын уран гулгагч Ангилал:Оросын олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Болгарын уран гулгагч Ангилал:Болгарчууд
Хорват хэл
Хорват хэл нь Энэтхэг-Европ хэлний аймаг, Слав хэлний язгуур, Өмнөд Слав хэлний бүлэгт багтах хэл юм. Өмнө нь Серби хэлтэй хамтдаа Серби-Хорват хэл гэгддэг байсан. Югослав улс задарсны дараа тусдаа хэлүүд хэмээх болжээ. Гэсэн ч эдгээр хэлүүд маш ойрхон, серби хэл нь кирилл үсэг, латин үсэг хослуулан хэрэглэдэг бол хорват хэл нь зөвхөн латин үсэг хэрэглэнэ. Эрт цагт глагол үсэг (анхны славян үсэг) хэрэглэж байсан аж. Нийт 6,2 сая хүн тус хэлээр ярьдаг бөгөөд хорват хэл судалдаг шинжлэх ухааныг кроатистик гэдэг байна. Мөн Хорват хэл нь Европын Холбооны 24 албан ёсны хэлний нэг юм.
Хорват хэлээр яригчид голдуу Балканы хойгт тархсан бөгөөд Хорват, Серби, Монтенегро, Босни ба Херцеговина зэрэг улсуудад хэрэглэгдэнэ. Мөн словени хэл, македон хэлтэй төстэй.
Бусад хэлтэй харьцуулалт
Ангилал:Дан ганц хэл Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл Ангилал:Хорватын соёл Ангилал:Босни ба Херцеговинын соёл
Суверенитет
Суверенитет гэж аливаа улсын засгийн газар гадны улс орон, хүчнээс хараат бусаар дотооддоо засаглах бүрэн эрхийг хэлдэг, хууль зүйн ойлголт юм. Энэ нь өнөөгийн бүрэн эрхт улсуудын хоорондын харилцааны тулгуур болдог Вестфалийн гэрээний үндсэн зарчим, олон улсын харилцааны чухал ухагдахуун билээ.
! Ангилал:Төрийн гүн ухаан Ангилал:Шинэ эриний өмнөх сэтгэлгээний улс төрийн түүх Ангилал:Үндсэн хуулийн эрх зүй Ангилал:Олон улсын эрх зүй
Уламжлагдсан зах зээл
Уламжлагдсан зах зээл гэдэг нь ирээдүйд ирж болзошгүй эрсдлээс хамгаалах, ашиг олох зорилгоор санхүүгийн хэрэгслүүдийн үндсэн дээр арилжаа явагдаж байгаа зах зээлийг хэлнэ. Ангилал:Банк санхүү
10 сарын 31
10 сарын 31 нь Григорийн тооллын жилийн 304 дахь (өндөр жил бол 305 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 61 өдөр үлдэж байна.
Үйл явдлууд
2015 - ОХУ-ын Когалымавиа компаний зорчигч тээврийн онгоцонд тэсрэх бодис хийсний улмаас Синайн аралд унаж нийт 224 хүн амь үрэгдэв.
Энх амгалан
Энх амгалан (1654-1722; 68 насласан) — 1661-1722 онд төр барьсан Чин улсын дөрөвдүгээр хаан, манж хүн байв.
Бага нас
thumb|150px|left|Залуу хаан Шуани 1654 оны 5 сарын 4-нд Бээжингийн Бор хотод Эеэр засагч хааны (1638–1661 онд амьдарсан) гуравдугаар хүү болон төржээ. Шяоканжан хатан эх (1640–1663) нь зөрчин гарвалтай хятаджисан Тун овогтон байсан ба энэ овог сүүлд манжийн тунгия овог болсон.
Эцгээ өөд болсоноос 2 хоногийн дараа 1661 оны 2 сарын 7-нд 7 насандаа Энх амгалан хаан өргөмжлөгдөв. Түүний оны цолыг манжаар Элхэ тайфин, хятадаар Канши (Kāngxī), хааны сүмийн цолыг хятадаар Чин Шөнзү гэдэг. 1662 оноос Энх амгалангийн оныг тоолж эхэлсэн.
Хаан балчир тул Амарлингуй хатан эмэг нь Сонин, Суксаха, Обой гэх гурван сайдаар төр бариулах болсон. Сонин сайд охин нь их хатан (Шяочөнрэнь их хатан) болсны дараа нас барж, Обой Суксаха хоёр тэмцэлдэн Обой ялжээ. 1669 онд 15 настай Энх Амгалан хаан Амарлингуй хатан эмгийн тусламжтай Обойг баривчилж төрөө гартаа авав.
Цэрэг дайн
Энх амгалан хааны үед манжийн найман тугийн цэргийн зохион байгуулалттай манж, монгол морьт цэргээс гадна хятад ногоон тугийн явган цэргээр хүчээ зузаатгажээ. Түүний засаглалын үед Тухай, Фиянгу, Жан Юн, Жоу Пэйгун, Ши Лан зэрэг олон жанжид гарч ирсэн нь олон удаагийн дайн байлдаанд ялалт байгуулахад чухал үүрэг байгуулсан.
thumb|150px|left|Морь унаж, шадар хамгаалагчдаар хамгаалуулан яваа 1662 оны хавар төр баригч гурван сайдын тушааснаар өмнөд нутагт хятадын Минг сэргээхийг оролдогсдыг мөшгиж эхэлснээр Кошинга нар Тайвань руу зугтан гарсан. 1673 онд өмнөд нутагт бий болсон Ү Сангуйн урвалгыг Жоу Пэйгун, Тухай хоёр жанжин очиж дарсан.
1683 онд Тайвань дахь Туннингийн вант улсыг Кошингагийн ач Жөн Көшуан удирдаж байхад Ши Лангаар удирдуулсан тэнгисийн цэрэг очин мөхөөж газар нутаг хүн ардыг Чин улсад дагуур оруулжээ. 1672 онд Вьетнамтай муудан 1727 оныг хүртэл 45 жил шийдвэргүй сөргөлдсөн.
1650-аад оноос Чин улс Оростой нутаг булаацалдах болж Хар мөрнийг гатлан Албазиныг бүсэлж байв. 1680-аад онд идэвхтэй байлдсаны эцэст 1689 онд Нэрчүүд уулзан хоёр улс хилээ тогтоож, баталгаажуулсан нь Нэрчүүгийн гэрээ юм. хил тогтжээ.
thumb|150px|right|1699 он. 45 настай Монголчуудын нэгдсэн улс 1634 онд унаж, хожмын өвөр монгол бүрнээр Дээд эрдэмт хааны үед Чин улсад дагаар орсон юм. Хааны аймаг байсан цахар монгол 1675 онд бослого дэгдээж цөлөгдсөн. Тусгаар байсан халх монгол 1688 онд Зүүнгарын Галдангийн дайралтанд дийлдэн Өндөр гэгээн нар Говийг гатлан ухарч Чин улсад дагаар оров. 1690 онд Зүүнгарын ойрад монголчуудтай манж Чингийн цэрэг Улаан бутанд тулалдаад 1696 онд Энх амгалан хаан өөрийн биеэр 8 түмэн цэрэг авч мордон Зуун модноо Галданг дийлж дутаалгажээ.
1700 онд шибэ манжийг нүүлгэн шилжүүлэхэд тэд эсэргүүцэн бослого гаргаж байв. 1701 онд төвөдийн нутгийн зах одоогийн Сычуань дахь Дарцэдог эзлэж авсан. Зүүнгар-Төвөд холбоолж Чин улсыг сөрж байсан ба Төвөдийн Санжжамцыг 1705 онд хошуудын Лавзан хан хорооход Энх амгалан хаан хүндээр шагнасан байна. Харин Лавзан ханыг Лхаст байхад 1717 онд Зүүнгараас дайлан ирж дуусгажээ.
Эдийн засаг
thumb|150px|left|1689 он. [[Бор хот]] Энх амгалангийн үеийн Чин улсын орлого: Энх амгалангийн сүүлийн жилүүдэд цэргийн зардал өсч, авлига ихэсч улсын сан буурчээ.
thumb|100px|right|Ваар
Урлаг соёл
Чин улсад зүтгэх хятад сайд түшмэдэд зориулж 1710 онд зарлиг болгон хятад толь бичиг хийлгүүлсэн нь 47,000 ханзийг багтаасан байв. 1705 онд Тан улсын шүлэг найргийг бүрэн багтаасан боть хэвлүүлжээ. Энх амгалан хаан католик шашны номлогч Фердинанд Вербист нартай уулзан нөхөрлөж байв. Энх Амгалан Хятад орны түүхэн дэх Өрнөдийн хөгжмийн зэмсгийг тоглож сурсан анхны хаан байв. Хятадын цэнхэр ваар энэ үед их алдаршсан.
Өрнөдөөс ирэгсэд католик шашин номлохын хажуугаар одон орон, цэрэг зэвсгийн шинэ технологи их бууг танилцуулж, шинжлэх ухааны хичээл зааж байв.
Гэр бүл
thumb|140px|Шяочөнрэнь thumb|130px|Иньрөн thumb|130px|[[Найралт төв]]
Хатан
Нийт хатан, татварын тоо 72. Үүнд: Их хатан (皇后)-4, хуан гүйфэй (皇貴妃)-3, гүйфэй (貴妃)-1, фэй (妃)-11, пин (嬪)-10, гүйрэн (貴人)-16, шүфэй (庶妃)-4, чанзай (常在)-13, да-ин (答應)-10.
Лавлах холбоос
Ангилал:1654 онд төрсөн Ангилал:1722 онд өнгөрсөн Ангилал:Чин улсын хаан Ангилал:Манж үндэстэн Ангилал:Айсингиоро
Нарийн тайж
Баяндара нарийн тайж (1512-?) нь Барсболд хааны тавдугаар хөвгүүн. Боржигин овогтон. Монголын түүхийн сурвалжуудад Баяндара Нарийн тайж, Нарийн тайж гэх зэргээр бичсэн байдаг. Төрсөн нэр нь Баяндара, цол нь нарийн тайж. Түүнд Цахар түмний Цагаан татаарыг өмч болгон өгчээ. Сюаньфугийн Өрөөсөн чулуут хаалганаас хойш 15-16 өдөрчийн зайд нутаглаж байв. Жанчхүүд очиж худалдаа хийж байв. Баяндара нарийн тайж нь Лан тайж, Гоо тайж , Дурагал тайж , Дарда тайж хэмээх дөрвөн хөвгүүнтэй.
Эшлэл
Ангилал:Боржигин
LiFi
Li-Fi (Light Fidelity) гэдэг нь найдвартай гэрлийн хурд гэсэн үгний товчлол юм. Li-Fi нь ирээдүйд гарч ирэх шинэ технологи ба энэ нь мэдээллийг гэрлээр дамжуулан өндөр хурдаар утасгүй дамжуулах технологи юм. LiFi технологи нь өгөгдлийг гэрлэн диодоор (LED) дамжуулна. Үүнийг WiFi-тай харьцуулбал өндөр хурдтай ба хямд өртөгтэй утасгүй холбооны систем юм. Энэ нь нууцлал сайтай, бага зардалтай болон маш их өргөн зурвасаар хангадаг. Янз янзын өнгөний LED ашиглан өөр зурвасын өрнөн болон хурдыг авах бололмжийг олгодог. Li-Fi бол Үзэгдэх гэрлийн холбооны (VLC) нэг хэлбэр юм. VLC нь хүний нүд харж амжихгүй гэрлийн хурдацтай импульсийг ашиглан утасгүйгээр мэдээлэл дамжуулдаг.
Танилцуулга:
Сүүлийн хэдэн жилийн хугацаанд Радио давтамж ашиглалтаас болж цахилгаан соронзон спектрийн хязгаар нь огцом өсөлттэй болж байна. Энэ нь сүүлийн үед гар утасны тоо ихэссэнээс болж огцом өссөн. Ирээдүйн төхөөрөмжүүдийн хувьд чөлөөт спектр нь хурдацтай буурах шалтгаан болж байна. Li-Fi нь цахилгаан соронзон спектрийн, үзэгдэх гэрлийн спектрийн үйл ажиллагаа явуулдаг өөрөөр хэлбэл энэ нь уламжлалт радио долгионоос илүүтэйгээр дунд зэргийн үзэгдэх гэрлийн дамжуулалыг  ашигладаг. Гэрэл ашиглах нь хол зайд дамжуулал хийхэд  радио зурвас ашигласнаас 10000 дахин ашигтай, мөн өгөгдөл нь нягтрал сайтай дамжуулагдана.Li-Fi-ийн эдгээр үндсэн үйл ажиллагааг хангаж буй гол механизм нь Харааны утасгүй холбоо буюу Optical Wireless Communication гэх олон янзын, маш олон гэрлүүдээр дамжуулж мэдээллийг хувиргадаг зарчимд үндэслэдэгт оршино. Харааны утасгүй холбооны гол төлөөлөөгчид нь нүдэнд харагдахуйц гэрэл, инфра улаан туяа бөгөөд эдгээр нь Wi-Fi сүлжээг нөхцөлдүүлж буй радио долгионоос хамаагүй илүү хэмжээний мэдээллийг зөөвөрлөх хүчин чадалтай байдаг аж. Ингэхдээ, LED гэрлийн эрчим хүчийг ашигладаг байна.
Нэвтрүүлэгч :
Өгөгдсөн диаграмын дагуу оролтын дамжуулагчийн бүрэлдэхүүн хэсэг, хугацааны чиглүүлэгч мөн LED чийдэн хэрэгтэй. Оролтонд дамжуулахыг хүссэн ямар ч өгөгдөл байж болно. Жишээ нь: Дуу, текст гэх мэт. Хугацааны чиглүүлэгч нь бит хооронд шаардагдах хугацааны алхамыг хангадаг. Бит буюу өөрөөр хэлбэл 1 ба 0-ийн хослолууд нь LED чийдэнгийн цацаргалтаар дамжигдана.
Хүлээн авагч:
Чийдэнгийн цацаргалтыг фотодиод ашиглан хүлээн авна. Фотодиод нь гэрлийн энергийг цахилгаан дохио руу хөрвүүлдэг. Дараа нь эдгээр цахилгаан дохио нь өсгөгдөж гаралтанд гарна.
Хэрэглээ:
Үзэгдэх гэрлийн холбоо маш үр ашигтай ба радио дохио хэрэглэх боломжгүй газар ашиглах боломжтой болохыг баталж байна. Жишээ нь: эмнэлэг, нисэх онгоц, уул уурхай болон газрын тосны үйлдвэр гэх мэт. Li-Fi нь ногоон технологийн нэг хэлбэр юм. Энэ нь амьтанд болон хүмүүст ямар ч цацрагийн хор нөлөө учруулахгүй болно. Усан доор холбоо гүн тэнгисийн шумбагчид болон хайгуулчдын хооронд боломжтой байх болно. Бид радио давтамжаас LI-FI руу хялбархан шилжиж болдог олон програмууд байдаг.
Давуу талууд:
Өндөр аюулгүй байдал: Гэрэл нь хана нэвтэлж чадахгүй учир нь зөвхөн аюулгүй холболттой тодорхой өрөөнд байгаа хэрэглэгчдийг хангадаг. Их өгөгдөл дамжуулах хурд: өгөгдлийг гэрлийн хурдтайгаар шилжүүлдэг. Тиймээс энэ нь өгөгдлийг дамжуулах хурд нь 100 Gbps хүрч болно. Их Британы эрдэмтэд Li-Fi нь өгөгдөл дамжуулахдаа  10Gbit/s-ээс  ойролцоогоор 250 дахин хурдасгасан хэмжээний хурд үзүүлэх боломжтой гэж тайлбарлаж байгаа нь үнэхээр  шинэ нээлт болж байна. Үүнээс өмнө Германы Фронхофер Хейнрих Херц их сургуульд  Li-Fi технологийн дээд хурд нь 3Gbit/s гэж үзэж байлаа. Бас нэгэн давуу тал нь электрон соронзон оронд буюу нисэх онгоцонд, эмнэлэг болон цөмийн станцуудад ажиллах боломжтой.Энэ технологи нь цахим аюулгүй байдлыг дэмжихэд тусалж чадна. Энгийнээр тайлбарлавал өрөөн дэх олон тооны гэрэлтүүлгүүд дундуур хүмүүс таблет, гар утас зэрэг төхөөрөмжөө барин алхахдаа янз бүрийн гэрлийн цацрагууд дундуур өнгөрөх ба холболт тогтмол хэвээр байсаар байх аж. Уламжлалт Wi-Fi рутерийн сул тал нь олон төхөөрөмж хоорондоо холбогдож байж ажилладаг бол Li-Fi нь энэ төвөгтэй байдлыг халж нэмэлт төхөөрөмжийн шаардлага байхгүй
Дутагдалтай тал:
хүлээн авагч дамжуулагч хоёрын хооронд гэрэл нэвтрэхгүй биет байгаа тохиолдолд дамжуулалтад саад болно. Гэхдээ энэ сул тал нь зарим талаараа давуу тал юм. Энэ нь дамжуулагчид харагдахгүй байрлалаас халдагч нар сүлжээнд зөвшөөрөлгүйгээр холбогдох боломжгүй болох юм. Хэрэв холбогдвол ил харагдах болно.
Түүх:
Эдинбургийн Их Сургуулийн физикийн профессор, Хөдөлгөөнт харилцаа холбооны тэнхимийн эрхлэгч Харалд Хаас Li-Fi технологийг анх 2011 онд нээж, "Ted Global Talk"-ийн үеэр олон нийтэд танилцуулснаар шинэ үеийн энэхүү дэвшилтэт технологи олны анхаарлыг татаж эхэлсэн юм. Ерөнхий нэр томъёо нь үзэгдэх гэрлийн харилцаа холбоо (VLC), үүний түүх 1880 оноос эхлэлтэй, мэдээлэл дамжуулах цахилгаан соронзон спектрийн үзэгдэх гэрлийн хэсгийг ямар нэгэн байдлаар ашиглах.Эдинбург-ын Дижитал Холбооны хүрээлэнгийн D-Light төсөл нь 2010 оны нэгдүгээр сараас 2012 оны нэгдүгээр сарын хооронд байгуулагдсан.Хаасын 2011 онд Ted Global Talk"-д ярьсан технологи дэмжигдсэн ба түүнийг зах зээлд гаргасан юм. PureLiFi, урьд нь pureVLC, одоогийн LED, гэрэлтүүлэг систем нь нэгтгэх Li-Fi бүтээгдэхүүнийг эдийн засгийн эргэлтэд хүртэл байгуулсан анхны тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэгч (OEM) компани юм.