cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Натурал тоо
Натурал тооны түүх болон тэгийн тухай
Дараа нь гарсан хөгжил бол 0-ийг тоо гэж үзэх явдал байв. 628 онд Энэтхэгийн математикч Брахмагупта өнөөгийн 0 тоог гаргаж иржээ. Гэхдээ үүнээс өмнө тэг тоог тоогоор тэмдэглэхгүйгээр nulla, nullae, nullus, Латинаар "хоосон" гэсэн утгатай үгээр 0-ийг тэмдэглэж байжээ.
Анхны тооны хийсвэрлэлийн тухай ул суурьтай судалгааг Грекийн гүн ухаанч Пифагор, Архимед хийж байжээ. Жич: олон Грекийн математикчид 1-ийг тоо гэж үздэггүй байсан бөгөөд тэднийхээр 2 бол хамгийн бага тоо нь байжээ.
Энэтхэг, Хятад, Мезоамерикад нэг цаг үед тус тусдаа судалж байсан тухай баримтууд байдаг.
Натурал тооны онолын түвшний тодорхойлолт нь 19-р зууны үед нэлээд сайжирсан байна.
Тэмдэглэгээ
Математикт N эсвэл \mathbb{N}-ээр натурал тоон олонлогийг тэмдэглэдэг. Хязгааргүй олонлог. 0 орох, үгүйгээс хамааран дараах байдлаар тэмдэглэдэг:
Зарим ном зохиолд тэгтэй натурал тоо-г тэггүй натурал тоо-ноос ялгаж W-аар тэмдэглэсэн байдаг. Эерэг бүхэл тоог анхны тоотой андуурахгүй гэвэл P үсгээр тэмдэглэж болдог.
Алгебрын шинж чанар
Натурал тоонуудад нэмэх (+), үржих (×) үйлдэл хийхэд дараах алгебрийн шинж чанарууд биелэнэ:
Ангилал:Тооны онол
Юндэндоржийн Оюун
Юндэндоржийн Оюун БНМАУ-ын Ардын Жүжигчин, XX зууны манлай балетчин юм.
Намтар
1952 онд Улаанбаатар хотноо төрсөн. 1964 онд ЗХУ-д бүжгийн сургуульд элсэн суралцаж, Дэлхийн балетын өлгий болсон Санкт-Петербург хотын А.Я.Вагановагийн нэрэмжит балетын сургуулийг 1972 онд “Онц” дүнтэй дүүргэж, ДБЭТ-т хуваарилагдан ирээд анх 1973 онд Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин Ж.Чулууны “Уран хас”-ын Хандармаа, 1974 онд Л.Минкус “Кихот ноён” балетын гол дүр Китрид бүжиглэж чадалтай балетчин гэдгээ анх удаа үнэлүүлсэн гэдэг. 1990-ээд оныг хүртэл бүжигчнээр ажиллахдаа 25 бүжгэн жүжгийн гол дүрийг бүтээжээ.
1993 оноос ХБДС, УДБЭЧ-д багшаар ажиллаж байгаад өвчний улмаас 2000 онд нас нөгчжээ.
Бүтээлүүд
Мөн төрийн болон хүндэтгэлийн ойн концертуудад 40 гаруй удаа оролцож, өөрийн тайзнаа Болгарын И.Дрангажав, ЗХУ-ын алдарт бүжигчин Марис Лиепа, Швейцарийн Хайнс Мейстер нартай “Хунт нуур”,“Кихот ноён”,“Жизель” бүжгийн жүжгүүдэд гоцлож, Москва, Санкт-Петербург, Львов, Новосибирск, Будапешт, Кабул, Тбилиси, Ереван, Ханой, Улаан-Үд, Бээжин, Хөх хот, Шининь хотуудад айлчлан тоглолт хийж явжээ.1974,1977 онуудад Варна болон Москвагийн ОУ-ын балетчдын тэмцээнүүдэд 2-р шат, 1981-Москвагийн тэмцээнд 3-р байр /хүрэл медаль/ 1978,1980 оны Токиод болсон ОУ-ын тэмцээнээс 5, 11-р байруудад шалгарч хүрэл медаль тус тус авч байсан байна. Сүүлд 1990 онд Токиод Оросын алдарт балетчин А.Павловын дурсгалд зориулсан “Галла” концертод Очи Минорүгийн урилгаар бүжиглэж, 1993 онд Москвагийн ОУ-ын балетын тэмцээнд хүндэт зочноор уригдсан байна.
Шагнал
“Соёлын яамны тэргүүний уран бүтээл” шагналаар 1975, 1979, 1982, 1984 онуудад, Монгол, Вьетнам улсын “Соёлын тэргүүний ажилтан”, 1976 онд “Засгийн газрын хүндэт жуух”, 1978 онд “БНМАУ-ын Гавъяат Жүжигчин”, 1986 онд “БНМАУ-ын Ардын Жүжигчин” цол тэмдгээр шагнуулсан. 1991 онд “Зууны Манлай балетчин” өргөмжлөл олгосон.
Зөвлөлтийн 1991 оны төрийн эргэлт хийх оролдлого
1991 оны Зөвлөлтийн төрийн эргэлт хийх оролдлого (1991 оны 8 сарын 19 - 21) нь Зөвлөлт Холбоот Улс задрахын өмнөхөн гарсан, амжилтгүй болсон төрийн эргэлт юм. 8-р сарын төрийн эргэлт гэж бас нэрлэдэг. Энэ төрийн эргэлт нь ЗХУ-ын Засгийн газрын бүлэг гишүүд ЗХУ-ын ерөнхийлөгч Михаил Горбачёваас төрийн эрхийг булаан авах гэсэн оролдлого байсан юм. Эргэлтийн толгойлогчид нь ЗХУ-ын Коммунист намын хатуу чиг шугам баримтлагчид байсан бөгөөд тэд, Горбачевын өөрчлөн байгуулалтын хөтөлбөр нь хэт буруу тийш хэлбийсэн, мөн тухайн үед хэлэлцүүлж эхэлсэн байсан шинэ холбооны гэрээ нь төв засгийн газрын эрх мэдлийг ихээр сулруулж, ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтдаг Бүгд Найрамдах Улсуудад (БНУ) илүү их эрх мэдэл өгөх гэж байна гэж буруутгасан байна. Хэдийгээр төрийн эргэлт 3 хоногийн дотор дуусаж, Горбачев буцаж төрийн тэргүүнээр ирсэн ч энэ үйл явдал нь ЗХУ-ын дотоод нөхцөл байдлыг улам тогтворгүй болгож, улмаар ЗХУ болон Коммунист нам богно хугацаанд нурж унах эхлэл болсон.
Нөхцөл байдал
1985 онд эрх мэдэл авснаасаа хойш Горбачев хоёр үндсэн чиг шугам: "өөрчлөлт байгуулалт", "ил тод байдлыг" хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. Эдгээр нь ЗХУ-ын улс төр/эдийн засаг, ил тод, нээлттэй байдлыг дахин бүтэцжүүлэн сэргээн босгох ажил байсан юм. Эдгээр алхмууд нь Коммунист намын гишүүдийн зүгээс ихээхэн үл итгэх үзэл, эсэргүүцэлтэй тулгарч байсан. Энэ алхам нь Горбачевын тооцоолж байгаагүй үйл явдлуудыг эхлүүлсэн байна. Ялангуяа ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан жижиг үндэстэн, угсаатнуудын үндсэрхэг үзлийг ил гаргаж эхлэв. Үүнээс үүдээд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтдаг бүх, эсвэл зарим нэг үндэстнүүд салан тусгаарлах вий гэсэн айдас коммунистуудын дунд төрж байлаа. 1991 онд ЗХУ эдийн засаг, улс төрийн гүнзгий хямралд орсон байна. Бараа бүтээгдэхүүний хомсдол үүсэж, хүмүүс ердийн өргөн хэрэглээний бараа авах гэж маш урт дараалалд зогсож байв.
Энэ үед Эстони, Латви, Литва болон Гүрж зэрэг БНУ-ууд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнээс гарч өөрсдийн тусгаар тогтнолоо зарлаж эхлэв. 1991 оны 1-р сард Литвийг цэргийн хүчээр ЗХУ-д буцаан оруулах гэсэн оролдого үүсэв. Үүнээс долоо хоногийн дараа хууль ёсоор байгуулагдсан Латвийн засгийн газрыг Зөвлөлтийг дэмжигч хүчнүүд түлхэн унагах оролдлого мөн гарсан байна. Мөн Зөвлөлтөөс салан тусгаарлах гэсэн үзлээс болон Уулын Карабах болон Өмнөд Осетид зэвсэгт мөргөлдөөн бий болов.
ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтаж байсан Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс (ЗСБНХОУ, энэ улс нь хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан 15 БНУ-ын нэг, одоогийн ОХУ юм) улс 1990 оны 6 сарын 12-нд өөрийн бүрэн эрхийг тунхагласан бөгөөд өмнөх ЗХУ-ын хуулиуд, ялангуяа санхүү, эдийн засгийн холбогдолтой хуулиудын Оросын газар нутагт үйлчлэх хэм хэмжээг хязгаарласан байна. БНСОУ-ын Дээд зөвлөлөөс баталсан хуулиуд нь ЗХУ-ын хуулиудтай зөрчилдөж эхэлсэн энэ үеийг "хуулийн дайны үе" гэж нэрлэдэг байна.
1991 оны 3 сарын 17-нд ЗХУ даяар санал асуулга явуулахад Балтын улсууд, Армени, Гүрж, Молдавын иргэд санал асуулгад оролцохоос татгалзсан байна. Харин бусад улсуудын иргэдийн дийлэнхи шинэчлэгдсэн ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнийг хадгалан үлдэх сонирхолтой байгаагаа мэдэгджээ. Хэлэлцээрүүдийн дараагаас нийт есөн БНУ-ын найм нь (Украинаас бусад) Шинэ Холбооны Гэрээг зарим нэг нөхцөл тавин хүлээн зөвшөөрсөн байна. Энэ гэрээний дагуу ЗХУ нь, нэг ерөнхийлөгчтэй, нэг гадаад бодлоготой, нэг армитай БНУ-уудын холбоо болох байв. Орос, Казахстан, Узбекистан уг гэрээнд 1991 оны 8 сарын 20-нд Москвад гарын үсэг зурах гэж байлаа.
Хуйвалдаан
1990 оны 12 сарын 11-нд ЗХУ-ын Аюулаас хамгаалах газрын (АХГ, оросоор КГБ) дарга Владимир Крючков Москвад "дэг журам тогтоох" хэрэгцээтэй байгаа тухай уриалгыг Төв телевизээр (Централ ТВ) үг хэлэхдээ мэдэгдсэн байна. Тэр өдрөө тэрээр мөн АХГ-ын хоёр офицерт, хэрвээ ЗХУ-д онц байдал зарласан тохиолдолд ямар арга хэмжээнүүдийг авах тухай төлөвлөгөө бэлдэх даалгавар өгчээ. Дараа нь Крючков ЗХУ-ын БХЯ-ны Сайд Дмитрий Язов, Дотоод хэргийн яамны сайд Борис Пуго, Ерөнхий сайд Валентин Павлов, Дэд ерөнхийлөгч Геннадий Янаев, ЗХУ-ын Батлан хамгаалах зөвлөлийн орлогч дарга Олег Бакланов, Горбачевын нарийн бичгийн албаны дарга Валерий Болдин, ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга Олег Шенин нартай төрийн эргэлт хийх талаар ярилцаж тохиролцсон байна.
Хуйвалдагчид ерөнхийлөгч Михайл Горбачевыг ятган онц байдал зарлуулаад, үүний дараа "дэг журмыг" сэргээх арга хэмжээ авч болох байх гэж тооцож байв.
1991 оны 7 сарын 29-нд Горбачев, шинээр Оросын ерөнхийлөгч болсон Борис Ельцин, Казахстаны ерөнхийлөгч Нурсультан Назарбаев нартай ярилцсан яриаг АХГ нууцаар сонссон байна. Уг яриа нь Павлов, Язов, Крючков, Пуго нарын хатуу чиг шугам баримтлагчдыг албан тушаалаас нь зайлуулан, илүү либерал үзэлтэй төрийн зүтгэлтнүүдээр солих талаар байжээ. Дээрхи мэдээллийг АХГ Владимир Крючковт мэдэгдэв. Крючков хэдэн сарын өмнөөс Субьект-110 хэмээн тодорхойлон, Горбачевыг нарийн тагнаж эхэлсэн байжээ.
1991 оны 8 сарын 4-нд Горбачев Крымын Форост байдаг зуслангийн байр руугаа амрахаар явав. Тэрээр 1991 оны 8 сарын 20-нд шинэ холбооны гэрээнд гарын үсэг зурахаар Москвад эргэж ирэх байсан байна.
8 сарын 17-нд хуйвалдагчид АХГ-ын Москва дахь зочид буудалд уулзацгаав. Тэд шинэ холбооны гэрээг уншиж танилцан, хэрвээ гэрээ байгуулагдвал ЗХУ задрах нь гарцаагүй, хөдлөх цаг болсон гэсэн шийдвэрт хүрсэн байна. 8 сарын 18-нд Олег Бакланов, Валерий Болдин, Олег Шенин, ЗХУ-ын БХЯ-ны орлогч сайд генерал Валентин Варенников нар Крым руу нисэж Горбачевтай уулзав. Энэ үед Форос зуслангийн бүх харилцаа холбоог (АХГ хянадаг байв) таслан, хэнийг ч уг зуслангаас гаргахгүй байх үүрэг авсан нэмэлт АХГ-ын ажилтнуудыг байрлуулжээ. Бахланов, Болдин, Шенин, Варенников нар Горбачевыг нэг бол онц байдал зарла, эсвэл огцорч өөрийн орлогч дэд ерөнхийлөгч Геннадий Янаевыг ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр зарла гэж тулгав.
Горбачев өөрөө энэхүү тулган шаардалтыг эрс эсэргүүцэж, хүлээж авахаас татгалзсан гэж баталдаг. Варенников мэдүүлгэндээ, Горбачев "Юу хэрэгцээтэйгээ хий, хараал ид" гэж хэлсэн гэдэг байна. Юутай ч уг зуслангийн байранд байгсдын нотолж байгаагаар Бакланов, Болдин, Шенин, Варенников нар Горбачевтай уулзсаныхаа дараа маш сэтгэл дундуур, ихээхэн бухимдацгаасан байна.
Хуйвалдагчид Псковын үйлдвэрт 250 мянган хос гав захиалан, 300 мянган баривчлах маягт хэвлэв. Крючков бүх АХГ-ын ажилтнуудын цалинг 2 дахин нэмэх тушаал гарган, амралтнаас нь дуудаж, бэлэн байдалд орууллаа. Хоригдлуудыг хүлээн авахад бэлтгэн Лефортовогийн шоронг хоослон бэлтгэв.
Наймдугаар сарын оролдлого
Тэднийг Крымээс буцаж ирсний дараа хуйвалдагчид Кремльд дахин уулзалдав. Геннады Янаев, Валентин Павлов, Олег Бахланов нар "Зөвлөлтийн Удирдлагын Тунхаглал"-д гарын үсэг зурлаа. Үүнд: "ЗХУ-ын зарим нутаг дэвсгэрт (үүнийгээ яг тодорхой өгүүлээгүй) онц байдал зарлаж, улс орныг удирдаж, онц байдлын дэглэмийг хангахын тулд Онц Байдлын Хороог (ОБХ) байгуулж байна" гэж мэдэгдсэн байв.
ОБХ-нд дараах гишүүд орсон байв:
-Геннадий Янавеев -Валентин Павлов -Владимир Крючков -Дмитрий Язов -Борис Пуго -Олег Бакланов -Василий Стародубцев, ЗХУ-ын Тариачдын Холбооны тэргүүн -Александр Тизяков, Улсын Аж үйлдвэрүүд болон Үйлдвэр, Тээвэр, Харилцааны Конгломератуудын холбооны ерөнхийлөгч
Ерөнхийлөгч Горбачев "өвчний учир" үүрэгт ажлаа гүйцэтгэх боломжгүй болсон гээд, Геннады Янаев уг зарлигт ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчийн хувиар гарын үсэг зурсан байна. Дээрхи нэр бүхий найм хүнийг хожим "Наймын бүлэг" гэж нэрлэжээ.
ОБХ Москвад коммунистуудын эрхэлэн гаргадаг 9 сониноос бусад бүх сонин хэвлэлийг хориглож, "Зөвлөлтийн хүний нэр төр, бахархлыг сэргээх ёстой", "Холбооны шинэ гэрээг бүх ард түмнээр хэлэлцүүлнэ", "Хотуудын гудамжыг гэмт хэргээс цэвэрлэнэ", мөн "Хүнсний хомсдлын асуудлыг шийдвэрлэхээр ажиллах болно" гэх мэт мэдэгдлүүдийг хийж байв. Үүнийхээ хамт "Жинхэнэ ардчилсан процессыг дэмжих болно", "хувийн хэвшлийг" дэмжих болно гэж мэдэгджээ.
8 сарын 19
Янаевын гарын үсэг зурсан "Зөвлөлтийн Удирдлагуудын Тунхаглал" болон ОБХ-ын баримт бичгүүдийг өглөөний 7 цагаас эхлэн улсын радио, телевизээр цацаж эхэлсэн байна. ЗСБНХОУ-ын удирдлагуудын хяналтан дор байсан "Радио Россий" станц, "Телевидение Россий" суваг, мөн "Эхо Москвы" хэмээх чөлөөт, улс төрийн радиог хаалаа. Таманскийн моторжуулсан явган цэргийн дивиз, Кантемировскийн танкын дивизыг Москвад оуулав. Десантын анги нэгтгэлийг мөн уг үйл ажиллагаанд татан оролцуулжээ. ЗСБНХОУ-ын ерөнхийлөгчийн 4 орлогчийг "онц аюултай" гэсэн шалтгаанаар АХГ-ынхан баривчлан Москвагийн ойролцоо цэргийн баазад тусгаарлав. Хуйвалдагчид мөн ЗСБНХОУ-ын ерөнхийлөгч (хожим шинээр үүссэн ОХУ-ын ерөнхийлөгч) Борис Ельцинг 8 сарын 17-нд Казахстанаас ирэхэд нь, эсвэл дараа нь зуслангийн байрнаас нь баривчлана гэж төлөвлөж байсан ч, тодорхойгүй шалтгаанаар баривчлаагүй байна. Борис Ельцин ЗСБНХОУ-ын Парламентын байр болох Цагаан Ордонд 19-ны өглөөний 9 цагт, ЗСБНХОУ-ын Ерөнхий Сайд Иван Силаев, Дээд Зөвлөлийн дарга Руслан Хасбулатов нартай цуг Үндсэн хуулийн эсрэг төрийн эргэлт болсныг мэдэгдэв. Мөн цэргийнхнийг төрийн эргэлтэнд оролцохгүй байхыг, дээр нь Михайл Горбачевт ард түмэнд хандаж үг хэлэх боломж олгохыг шаардан, бүх нийтийн ажил хаялт зарлахыг уриаллаа. Энэ мэдэгдэл, уриалгыг нь брошур, плакат, тараах материал хэлбэрээр Москва даяар түгээв.
Үдээс хойш Москвагийн иргэд цуглан Парламентийн ордонг хамгаалан саад хаалт босгож эхлэсэн байна. Үдээс хойш 4 цагт, Геннадий Янаев Москва хотод онц байдал зарлан, 5 цагт зохион байгуулсан хэвлэлийн бага хурал дээр Горбачев амарч байгаа гэж мэдэгдэв. Гэвч түүний энэ мэдэгдэл төдийлөн итгэл үнэмшил төрүүлээгүй байна.
8 сарын 20
Үд дунд Янаевын томилсон, Москвагийн цэргийн дүүргийн командлагч генерал Калинин оройн 11 цагаас өглөөний 5 цагийн хооронд Москва хотод хөл хорио тогтоож байгааг зарлав. Уг хөл хорио нь удахгүй Парламентийн Ордон руу цэргийн хүчээр дайралт хийх гэж байна гэж ойлгогдож байв.
Парламентын ордныг хамгаалагчид бэлтгэж эхлэв. Хамгаалагчдын зарим нь зэвсэгтэй байсан ч, ихэнх нь сайн дурынхан, тэд ямар ч зэвсэггүй байлаа. ЗСБНХОУ-ын удирдлагуудад үнэнч гэдгээ илэрхийлж байсан хошууч Евдикомовын захиргаанд байсан танкууд тэр орой парламентийн ордныг орхин явжээ. Уг ордныг хамгаалах штабыг ЗСБНХОУ-ын Ардын депутат, генерал Константин Кобец толгойлов. Түүний мэдэлд сайн дураар ордонг хамгаалахаар нилээн хэдэн тооны генералууд, ахлах офицерууд ирсний зарим нь тэтгэвэртээ гарсан хөгшчүүд байлаа.
8 сарын 20-ны үдээс хойш Крючков, Язов, Пуго нар Парламентын ордон руу дайрах шийдвэр гаргалаа. Энэ шийдвэрийг ОБХ-ны гишүүд дэмжив. Крючковын орлогч АХГ-ын генерал Агеев, Язовын орлогч армийн генерал Ачалов нарын төлөвлөсөн дайралтын ажиллагааг "Аянга" гэж нэрлэсэн байна. Уг ажиллагаанд Альфа болон Вимпел Групп, АХГ-ын тусгай тасаг, Москвагийн цагдаагийн тусгай тасаг, Дотоодын цэргийн Дзержинскийн дивиз, танк болон нисдэг тэрэг оролцохоор төлөвлсөн байна. Уг ажиллагааг гардан гүйцэтгэх Альфа группын командлагч генерал Виктор Карпухин, Вимпел группийн командлагч хурандаа Бесков нар, нөхцөл байдлыг газар дээр нь тандан үзсэнийхээ дараа, их хэмжээний цус урсах учраас уг операцыг хохирол багатай хэрэгжүүлэх ямар ч боломжгүй байна гэж Агеевыг ятгасан байна. Мөн энэ үед Александр Лебедь агаарын цэргийн командлагч Павел Грачевтай зөвшилцөн, Парламентын ордонд нууцаар очин Хамгаалах штабынханд, дайралт шөнийн 02 цагт эхлэнэ гэдгийг мэдэгдэв.
8 сарын 21
Шөнийн 01 цагийн орчимд Парламентийн ордноос холгүй газар Таманскийн моторжуулсан явган цэргийн дивизийн хуягтуудын явах замыг иргэд, троллейбус болон хот цэвэрлэх машинуудаар хаасан байна. Хуягтны харах цонхыг халхлах гэж оролдсон Дмитрий Комар (энгийн иргэн) буудуулж нас барав. Түүнд туслахаар очсон Владимир Усав, мөн Илья Кричевский нар буудуулж нас нөгчив. Дээр нь хэд хэдэн хүмүүс шархдав. Иргэд хуягтад гал тавьж шатаасан ч цэрэг алагдсангүй.
Альфа болон Вимпел бүлгүүд төлөвлөж байсныхаа дагуу Парламентын ордон руу дайрсангүй. Язов цэргүүдийг Москвагаас гаргах тушаал өгөв.
Өглөөний 8 цагт цэргүүд Москвагаас гарч эхэллээ. ОБХ-ын гишүүд БХЯ-нд цуглан цаашид яахаа хэлэлцсэн ч, тодорхой шийдэлд хүрсэнгүй, зөвхөн Михайль Горабчевтай дахин хэлэлцээ хийхээр Крым рүү төлөөлөгчид илгээх шийдвэр гаргажээ. Владимир Крючков, Дмитрий Язов, Олег Бакланов, Александер Тизяков, ЗХУ-ын Дээд зөвлөлийн Анатолий Лукьянов, Коммунист намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга (ЕНБД) Владимир Ивашко нар Крымь рүү нисэв. Гэвч Горбачев тэднийг хүлээж авахаас татгалзсан байна. Зуслангийн холбоо харилцааг сэргээсний дараа Горбачев ОБХ-ын бүх шийдвэрийг хүчингүй болгож, гишүүдийг нь төрийн албан тушаалаас нь зайлуулав. ЗХУ-ын Ерөнхий Прокурорын алба төрийн эргэлт хийх гэсэн уг оролдлогыг мөрдөн байцааж эхэллээ.
Үйл явдлын үр дагавар
Михайл Горбачев Москвад нисч ирэв. Крючков, Язов, Александер Тизяков нарыг Москвад 8 сарын 22-ны үүрээр Москвад эргэж ирэхэд нь нисэх буудал дээр, 8 сарын 22-нд Пугог, 23-нд Павлов, Василий Стародубцев нарыг баривчлав. Олег Бакланов, Валерий Болдин, Олег Шенин нарыг 8 сарын 24-нд баривчилсан байна.
8 сарын 22-нд ЗСБНХОУ-ын Дээд Зөвлөлийн №1627/1-1 тоот тогтоолоор, ЗХУ-ын далбааг хэрэглэхээс татгалзан, Оросын уламжлалт цагаан-цэнхэр-улаан далбааг албан ёсны төрийн далбаа болгох шийд гаргалаа.
8 сарын 24-нд Москвагийн олон мянган хүн талийгаач Дмитрий Комар, Владимир Усов, Илъя Кричевский нарын оршуулах ёслолд оролцов. Тэдэнд ЗХУ-ын Баатар цолыг нөхөн олгосон байна.
Коммунист намын төгсгөл
8 сарын 24-нд Михайл Горбачев Коммунист Намын ЕНБД-ын ажлаас чөлөөлөгөн, түүний оронд үүрэг гүйцэтгэгчээр Владимир Ивашко 8 сарын 29 хүртэл ажиллажээ.
8 сарын 24-нд Оросын Ерөнхийлөгч Борис Ельцины 83 тоот зарлигаар Коммунист намын архивыг улсын архивт, 8 сарын 25-ны 90 тоот зарлигаар уг намын өмчийг төрийн мэдэлд шилжүүлэв.
11 сарын 6-нд гарсан Борис Ельцин №169 тоот зарлигаар Коммунист намыг Орос улсад хориглосон байна.
ЗХУ-ын задрал
8 сарын 27-нд Молдавын Дээд зөвлөл Молдав улс ЗХУ-аас гарч, тусгаар тогтнолоо тунхаглаж байгаагаа, 8 сарын 30, 31-нд Азербайжаны Дээд зөвлөл, Киргизийн Дээд зөвлөл мөн тусгаар тогтнолоо зарлав.
9 сарын 5-нд Ардын депутатуудын конгресс "шилжилтийн үе дэх ЗХУ-ын бүрэн эрхийн асуудал" хэмээх №2392-1 хуулийг батлав. Үүгээр ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийг баталлаа. 9 сарын 6-нд шинээр байгуулагдсан Дээд Зөвлөл Эстони, Латви, Литвын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөв.
9-р сард Арменид тусгаар тогтнолын тухай нийтийн санал асуулга явагдав. Оролцогчдын 99 гаруй хувь нь тусгаар тогтнолыг дэмжсэнээр тус улс 9 сарын 21-нд бүрэн эрх, тусгаар тогтнолоо зарлав.
10 сарын 27-нд Туркменистаны дээд зөвлөл ЗХУ-аас тусгаар улс болж байгаагаа тунхаглав.
Үүний дараа ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд ердөө Орос, Беларусь, Хасаг, Узбек дөрөв үлдсэн байв.
12 сарын 1-нд Украинд санал асуулга явуулахад иргэдийн 90 гаруй хувь нь Украйны тусгаар Тогтнолын Актыг дэмжиж саналаа өгөв.
12 сарын 8-нд Орос, Украин, Беларусийн удирдагч нар Тусгаар Улсуудын Хамтын нөхөрлөл (ТУХН)-д гарын үсэг зуран, ЗХУ-ыг байгуулсан 1922 оны Холбооны улсын гэрээг хүчингүй болгов. Төв Азийн 5 Бүгд Найрамдах Улс болон Армени, Азербайжан уг нөхөрлөлд нэгдэх ёслол 1992 оны 1 сарын 21-нд болов. Гүрж 1993 он хүртэл ТУХН элсээгүй. Харин Балтын 3 улс уг нөхөрлөлд нэгдээгүй болно.
1991 оны 12 сарын 25-нд Горбачев ЗХУ-ын ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас огцорч байгаагаа зарласны дараа Кремльд байсан алх, хадуур бүхий улаан тугийг буулгав. Ийнхүү ЗХУ оршин тогтнохоо болилоо.
Хуйвалдагчдыг шүүх ажиллагаа
ОБХ-ны гишүүд болон хамсаатнуудыг төрийн эрх булаахаар санаархсан гэсэн үндэслэлээр төрийн эсрэг гэмт хэрэг хийсэн гэж ял тулгажээ. Уг хэргийг шүүх Оросын Дээд шүүхийн Цэргийн Танхимын шүүх хурал 1993 оны 4 сарын 14-нд эхэлжээ.
1994 оны 2-р сарын 23-нд Оросын Төрийн Дум, ОБХ-ны гишүүд болон тэдний хамсаатнууд, мөн 1993 оны 10 сарын үйл явдалд оролцогчдод өршөөл үзүүлж буйгаа зарлав. Хуйвалдагчид өршөөлийг хүлээн авсан байна. Ганцхан генерал Валентин Варенников шүүхийг цааш нь үргэлжлүүлэхийг шаарджээ. 1994 оны 8 сарын 11-ны шүүх хурлаар түүнийг буруугүй хэмээн цагаатгасан байна.
Парламентын комисс
1991 онд Лев Пономарёваар ахлуулсан төрийн эргэлтийн учир шалтгааныг шалган тогтоох парламентын комисс байгуулагдсан ч, 1992 онд Руслан Хасбулатовын шаардлагаар уг комиссын ажиллагааг зогсоож, тараасан байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл Ангилал:Москвагийн түүх Ангилал:Зөвлөл Холбоот Улсын Коммунист Нам Ангилал:Михаил Сергеевич Горбачёв Ангилал:Төрийн эргэлт Ангилал:ЗХУ-ын улс төр Ангилал:1991 оны зөрчилдөөн
Жаргалсайханы Амартүвшин
Жаргалсайханы Амартүвшин нь Говь-Алтай аймгийн Бигэр сумын харьяат. Үндэсний бөх ийн улсын харцага цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
1 - Наадмын дараа допингийн шинжилгээгээр зургаагийн даваанд өвдөг шороодсон улсын арслан Х.Мөнхбаатараас допин илэрсэн учир Ж.Амартүвшинд наадмын комиссоос " Улсын харцага " цолыг нөхөн олгосон.
Уоррен Вейр
Холбоос
Ангилал:Ямайкын 100 метрийн гүйгч Ангилал:Ямайкын 200 метрийн гүйгч Ангилал:Ямайкын 400 метрийн гүйгч Ангилал:Ямайкын саадтай гүйгч Ангилал:Ямайкын олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Ямайкын олимпын оролцогч Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:4х100 метрийн буухиа гүйлтийн дэлхийн аварга Ангилал:Ямайкын хөнгөн атлетикийн улсын аварга Ангилал:Ямайкачууд Ангилал:1989 онд төрсөн
Тенге
Тенге («тэн», «тэнцүү»; теңге; тэмдэг нь ; томьёо нь KZT) — Казахстаны мөнгөний нэгж.
Цахим холбоос
Ангилал:Азийн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж Ангилал:Казахстаны эдийн засаг
Цэцэг сум
Цэцэг — Монгол улсын Ховд аймгийн сум. Тус сум нь Манжийн үед Засагт хан аймгийн Дархан Бэйлийн хошуунд харъяалагдаж байсан бөгөөд Ховд аймгийн 3 Халх сумын нэг юм.
Эх сурвалж
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Ховд аймгийн сум
3 сарын 8
Тэмдэглэлт өдөр
0308 #08
Благоевград аймаг
Благоевград аймаг (болгараар Област Благоевград) — Болгарын хорин найман аймгийн нэг. Урьдын түүхэнд Пириний Македон гэж бичих нутаг байсан. 6449.5 км² талбай, 323,552 хүнтэй (2011 оны тоо). Засаг захиргааны төв нь Благоевград хот.
Газар зүй
thumb|Нутгийн үзэсгэлэн [[Тодорка оргил]] Энэ аймаг Болгар орны баруун урд захад оршдог. Хойгуураа Кюстендел Софи хоёр аймагтай, зүүнээрээ Пазаржик, Смолянтай, урдуураа Грекийн Төв Македон, Дорно Македон – Фрак хоёр аймагтай, баруунаараа Умард Македон улсын нутаг дэвсгэртэй хил залгадаг.
Аймгийн ихэнх хувь уулархаг, нутгийн дундаар Струма гол урсана.
Хүн ам зүй
2001 онд хүн амын 79.4 %  христ, 18.3 % ислам шашны шүтлэгтэй байсан.
Цахим холбоос
Ангилал:Болгарын аймаг
Кливленд Кавальерс
Кливленд Кавальерс нь (Cleveland Cavaliers) нь Америкийн Охайо муж улсын Кливленд хотын мэргэжлийн сагсан бөмбөгийн баг юм. Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны Дорно бүсийн Централ дивизонд харъяалагддаг. 1970 онд байгуулагдсан. Багийн нэрний утга Морьт Цэргүүд.
Тоглогчид
Бүх цаг үеийн тоглогчид
Ахлах дасгалжуулагчид
Тайрон Лью
Гадаад холбоос
Албан ёсны сайт
Ангилал:Кливлендийн спортын клуб Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгийн клуб Ангилал:Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо Ангилал:1967 онд байгуулагдсан
Түмэннасангийн Амартүвшин
Түмэннасангийн Амартүвшин нь Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын харьяат. Үндэсний бөхийн улсын харцага цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Улсын харцага
Мэлхий
Мэлхий нь хоёр нутагтан амьтан юм. Одоогоор дэлхийд 5000 гаруй зүйлийн мэлхий бүртгэгдээд байгаа бөгөөд ихэнх нь халуун орны ой шугуйн бүсэд тархан нутаглана. Ихэвчлэн гурвалжиндуу хэлбэрийн толгойтой, богино биетэй, хойд 2 хөл нь урт, сүүлгүй байдаг. Хүчирхэг урт хөлөөрөө сайн үсэрч харайж, нуур, цөөрөм, голын дэргэдэх чийглэг газар амьдардаг. Хоёр нутагтаны 88% нь мэлхий ажээ.
Мэлхий нь 10 мм-300 мм хүртэл янз бүрийн хэмжээтэй. Том амтай ба шүдгүй тул барьсан идэш тэжээлээ бүхлээр нь залгина. Нас бие гүйцсэн мэлхий нь мах идэштэн бөгөөд голдуу үе хөлтөн, дун, чийгийн хорхой, эрвээхэй гэх мэт шавьжаар хооллодог. Том биетэй зарим зүйл нь жижиг биетэй хөхтөн амьтан барьж идэх нь бий.
2011 оны жүдогийн үнэмлэхүй ангиллын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн
2011 оны жүдогийн үнэмлэхүй ангиллын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн Оросын Холбооны Улсын Тюмень хотод 2011 оны 10 сарын 29, 30-нд зохиогджээ.
Олон Улсын Жүдогийн Холбооны шүүгчдийн зөвлөл тус тэмцээний шилдэг техниктэй жүдочны шагналыг Сүзүки Кэйжи, Тачимото Мэгүми нарт олгосон байна.
Гадны холбоос
Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн
Бюдингэн
Бюдингэн (Büdingen) хот нь германы Хессен мужийн Вэттераукрайсд байрладаг. Европд байрлах дундад зууны үеийн огт эвдэрч сүйдээгүй эртний түүхийн хот бөгөөд нилээд олон байлдааны байгууламжууд, модоор хийсэн байгууламжуудаараа алдартай.
Газар зүй
Бюдингэн бол Пөгелсюергын зүүн хэсэгт 160 м өндөрт байрлах ба далайн төвшинөөс дээш 15 км-т оршдог. Бюдингэн нойтон намагтай хөндийд байрлана.
Ра
Ра (буюу Рэ) нь эртний Египетийн нарны бурхан юм. Тавдугаар династигийн үед тэр эртний Египетийн шашны гол бурхан болж, голдуу үд дундын нараар төлөөлөгддөг байв. Нэрний утга нь тодорхойгүй бөгөөд хэрвээ 'нар' гэсэн утгатай биш бол 'бүтээгч хүч' буюу 'бүтээгч' гэдэг үгтэй холбоотой байж магадгүй гэх таамаглал бий.
Бюдингэн
Газар зүй
1972 оноос энэ хот нь хуучнаар бие даасан Аулиндийбах, Бюхс, Бюдингэн, Калбах, Дийбах, Дюдилхайм, Дюдинрот, Экэртсхаус, Лорбах, Михелау, Орлесхаус, Рендебюген, Рообах, фонхаусен, Волф, Волферборн гэсэн хотуудаас тогтохоор болсон.
Ра
Эшлэл
Ангилал:Эртний Египетийн бурхад
Бюдингэн
Цахим холбоос
Ангилал:Хессений хот Ангилал:Хессений коммун Ангилал:Вэттераукрайсын суурин
Оросын рубль
Түүх
Оросын рубль нь анх 14-р зуунд алт- ба мөнгөн зоос хэлбэрээр хэрэглэгдэж эхэлжээ. Энэ үеийг хүртэл үнэт металлаар хийгдсэн ембүүг төлбөрийн хэрэгсэл болгон ашиглаж байв. Бага хэмжээний төлбөрийг ч төлөхийн тулд ембүүгээ эмтлэн жижиглэн төлөөсөнд өгдөг байв. Энэ байдлаас үүдэн оросын мөнгөн тэмдэгтийн нэр нь үүссэн аж. Учир нь „рубль“ гэдэг нь „хэлтэрхий“ гэсэн утгатай үг юм.
Цахим холбоос
Рубль Ангилал:Европын мөнгөн тэмдэгтийн нэгж Ангилал:Оросын зоосон мөнгө Ангилал:Азийн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж
Кристиан Даниэль Ледесма
Кристиан Даниэль Ледесма (Cristian Daniel Ledesma; 1982 оны есдүгээр сарын 24-нд Морон хотод төрсөн) — Аргентины хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч бөгөөд Италийн «Лацио» багт тоглодог. 2010 онд Италийн шигшээн ганц тоглолтонд оролцож байв.
Замнал
Кристиан 15 настайдаа «Бока Хуниорсийн» залуучуудын багт тоглодог болжээ.
2006 онд Ледесмаг Ромын «Лацио» элсүүлсэн. 2011 онд жилд 450 мянган еврогоор цалинжихаар багтайгаа тохиролцов.
2010 оны наймдугаар сарын 24-нд «Лациотой» 2015 онд гэрээгээ дуусгахаар тохиролцов.
Чезаре Пранделли Италийн шигшээн дасгалжуулагчийн албыг авсан дороо 2008 онд давхар иргэншилтэй болсон Ледесмаг бүрэлдэхүүнд дуудан ганц тоглолтонд сэлгээнээс гараалуулж байлаа.
Гадны холбоос
Ангилал:Аргентины хөлбөмбөгчин Ангилал:Италийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Лечче багийн тоглогч Ангилал:Лацио багийн тоглогч Ангилал:Аргентинчууд Ангилал:1982 онд төрсөн
Сом
Сом (сом; томьёо нь KGS) — Киргиз улсын мөнгөний нэгж.
Ангилал:Азийн мөнгөн тэмдэгтийн нэгж Ангилал:Киргизийн эдийн засаг
13-р зуун
Он дараалал: 12-р зуун - 13-р зуун - 14-р зуун
thumb|right|200px|[[Их Монгол Улсын газар нутаг]] 13-р зуун нь 1201 оноос 1300 он хүртэлх зуун жилийг заана.
Үйл явдлууд
thumb|right|Чингис хаан right|thumb|Их Монгол Улсын цэцэглэлт
Арванууд, жилүүд
* Ангилал:Зуун
Хангайн нуруу
Хангайн нуруу нь Монголын баруун болон төв хэсгээр оршдог уулархаг бүс нутаг юм. Улаанбаатараас 400 км орчим зайд оршдог. Энд монголчууд эртнээс амьдарч байжээ. Хангайн нуруу нь Архангай, Өвөрхангай, Баянхонгор, Завхан аймгуудын нутаг дэвсгэрийг дамжин 700 км үргэлжилнэ. Хамгийн өндөр цэг нь Отгонтэнгэр уул бөгөөд далайн түвшнээс дээш өндөртэй. Орхон, Сэлэнгэ, Идэр, Завхан, Тэс, Байдраг, Түй, Онги, Таац, Тамир, Тэрх, Хануй, Хүнүй, Чулуут зэрэг гол мөрнүүд Хангайн нуруунаас эх авдаг. Хангай нь чийглэг уур амьсгалтай учир хангайн нуруудад олон рашаан оршдог.
Цахим холбоос
Ангилал:Азийн нуруу Ангилал:Монголын нуруу Ангилал:Архангай аймгийн газар зүй Ангилал:Баянхонгор аймгийн газар зүй Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй Ангилал:Өвөрхангай аймгийн газар зүй Ангилал:Өндөр нуруу
Бургас аймаг
Бургас аймаг (болгараар Област Бургас) — Болгарын аймаг. 7748.1 км² талбай, 415,817 хүнтэй (2011 оны тоо).
Нутаг дэвсгэрийн хуваарь
Дотроо 13 «община» (хот суурин хавийн газар)-д хуваагддаг.
Эшлэл
Ангилал:Болгарын аймаг
3 сарын 9
Тэмдэглэлт өдөр
0309 #09
Мянгад сум
Мянгад сум нь Ховд аймгийн сум юм.
Тус сумын Чацарганат, Цагаанбулан, Гахайт, Баянбулаг баг, сумын төвийн Баянхошуу гэсэн нэг багт Мянгад ястнууд суурьшин хүн амын 70 гаруй хувийг эзэлдэг ба Цагаанбулан багт цөөн тооны Дөрвөд ястан, мөн сумын төвийн Баянхошуу багт газар тариалан эрхэлдэг казак болон бусад ястнууд амьдардаг.
2010 оны хүн амын тооллогоор 6592 иргэд бүртгэгджээ.
БНМАУ-ын Засгийн газраас Засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн хуваарийг өөрчлөн, хошуудыг татан буулгаж сумдыг байгуулах талаар авсан арга хэмжээний дагуу 1931 онд Чандмань уулын аймгийг Ховд, Дөрвөд хоёр аймаг болгож, Мянгадын Чандмань, Дэлгэрхаан хоёр сумыг нэгтгэж Мянгад сум гэж нэрлэжээ.
Тус сум нь Ховд аймгийн нутгийн хойд захад өмнө, баруун өмнө талаараа Буянт, Ховд, Эрдэнэбүрэн сумтай, хойт талаараа Увс аймгийн Өмнөговь, Өлгий сумтай, Зүүн талаараа Дөргөн сумтай тус тус хиллэн аймгийнхаа төвөөс 37км, Улаанбаатар хотоос 1470км, Увс аймгаас 210км, Баян-өлгий аймгаас 350 километрт Монгол алтайн уулархаг мужийн салбар далайн түвшнээс 3360 метр өндөрт өргөгдсөн үзэсгэлэнт Алтан хөхий уулын өвөрт, Халзан бүргэдтэй, Улаан, Цагаан үнээт, Чаргат, Сундуйлын уулс түүний салбар аараг толгод, тал хөндий болон Ховд голын сав дагуух нутаг нугын үржил шимт хөрс бүхий шил, говь, гол хосолсон 325.5 мянган га нутагтайгаас ХАА-н эдэлбэр 321.0 мянга, үүнээс малын бэлчээр 312.6 мянган га усны сан бүхий газар 664 га улсын тусгай хамгаалалттай газар 5412 га нутагтайн дээр цэнгэг уст Ховд гол Могойн ба Цагаан бургасны гол, Хар-ус, Зээрэн, Хаг, Бүрд, Ногоон нуур зэрэг нууруудаас гадна 30 гаруй булаг шанд цөөрөмтэй учир сумын нутаг бэлчээрийн ихэнх нь байгалийн задгай усаар хангагддаг юм.
Түүх болон Нэр
Ховдын Мянгад нь XYII зууны эхээр Ойрадын холбооноос салж Увс, Хөвсгөл нуур, Сэлэнгэ мөрний эхээр нутаглах болсон Хотогойд болон Зүүнгарын хаант улсад багтаж яваад салсан Хойд мянгад овогтноос гаралтай ажээ. Тэдгээр хойдууд нь XYI зууны үед Халхын захиргаанд орж халхажсан Хойдын залгамж болжээ. Мянгад хошуу нь Манжийн үеийн Гадаад Монголын засаг захиргааны нэгэн үндсэн нэгж байсан бөгөөд Ховдын амбанаас томилдог Үкэр да (Бүгдийн дарга) буюу мянгадуудын монголчилсноор хошууны “Да” захирагч захирч байжээ.
Чингүнжаваар удирдуулсан хотогойдууд Манжийг эсэргүүцсэн 1755-1757 оны зэвсэгт тэмцэлд идэвхтэй оролцсон учир Манжийн хаан Чингүнжавыг цаазалж түүний албат, ард иргэдийг тархаан суурьшуулжээ. Хожим мянгадууд 1764 онд Засагт хан аймгийн Далай засгийн хошууны гүн Доржцэрэнтэй заргалдан “харьяат биднийг хяхан гадуурхаж байна” хэмээсэнд Улиастайн жанжин тэднийг Ховд голын хөвөөнд суулгаж хошуу байгуулсан ажээ. Тэрхүү үйл явдлаа мянгадууд хошуу ноёд угсаа залгамжилж ард олныг дарлан мөлждөг ёсны эсрэг явуулсан тэмцлийн ялалт хэмээн бахархдаг. Мянгад гэдэг нэрийн гарлын тухай олон янзын домог байдаг ажээ. Үүнд: Мянган хүн хотогойдын голын эхээс нүүж гарсан, Сартай залан яг мянган цэрэг удирдаж явсан гэх зэргээр ярьдаг. Түүнээс гадна Ховдод нүүж очоод нутаг заалган суугаад нэг хошуу болно гэхэд мянган эр тоолуулах ёстой болжээ. Тэгтэл эрчүүд нь мянга хүрээгүй тул сэвгэрүүдээсээ эр хүний хувцас хунар өмсгөн тоолуулж байж хошуу болгосон хэмээн хэлэлцэх нь бий. Өөр нэгэн домогт, Эрт цагт тал нутгийн ард түмэн уудам газар нутгаа харийн дайснаас хамгаалах зорилгоор цэрэг эрсээ аравт, зуут, мянгат болгон зохион байгуулжээ. Гэтэл баруун хязгаарын нэгэн овогт яаж ч тоолоод цэрэг эрс нь мянга хүрэхгүй нэг дутаад байжээ. Тэр овогт ухаан билэг, уран үйлээрээ алдартай нэгэн бүсгүй байжээ. Тэрээр овгийн ахлагчийнд ирж цэрэгт явах хүсэлтэй буйгаа илэрхийлсэн боловч овгийн ахлагч зөвшөөрсөнгүй гэнэ. Ингээд цэргээ бүрдүүлж чадалгүй дутуу хэвээр нь дайнд мордуулсан боловч чин зоригт бүсгүй овгийн ахлагчийн хутгыг хулгайлан нууцаар мянган цэргийн тоонд орж нутаг усаа хамгаалан тэмцжээ. Ийм учраас овгийг “мянгад” гэж нэрлэсэн бөгөөд тэр бүсгүйн хатан зоригийг үеийн үед дурсаж явах үүднээс мянгад бүсгүйчүүд бүсэндээ хэт хутга зүүдэг заншилтай болсон гэх ажээ.
Газарзүй
Тус сум нь Ховд аймгийн нутгийн хойд захад өмнө, баруун өмнө талаараа Буянт, Ховд, Эрдэнэбүрэн сумтай, хойт талаараа Увс аймгийн Өмнөговь сумтай, зүүн талаараа Дөргөн сумтай тус тус хиллэн, аймгийн төвөөс 45 км, Улаанбаатар хотоос 1470 км, Увс аймгаас 210 км, Баян-Өлгий аймгаас 35О километрт Монгол Алтайн уулархаг мужийн салбар далайн түвшнээс 3360 метр өндөрт өргөгдсөн үзэсгэлэнт Алтан Хөхий уулын өвөрт, Халзан бүрэгтэй, Улаан, Цагаан үнээт, Чаргат, Сундуйлын уулс, түүний салбар аараг толгод, тал хөндий болон Ховд голын сав дагуух нутаг нугын үржил шимт хөрс бүхий шил, говь, гол хосолсон 325.5 мянган га нутагтайгаас ХАА-н эдэлбэр газар 321.0 мянга, үүнээс малын бэлчээр 312.6 мянган га, усны сан бүхий газар 664 га, улсын тусгай хамгаалалттай газар 5412 га нутагтайн дээр цэнгэг уст Ховд гол, Могойн ба Цагаан бургасны гол, Хар-Ус нуур, Зээрэн, Хаг, Бүрд, Ногоон нуур зэрэг нууруудаас гадна 30 гаруй булаг, шанд цөөрөмтэй учир сумын нутаг, бэлчээрийн ихэнх нь байгалийн задгай усаар хангагддаг юм.
Тус сумын хамгийн өндөр цэг нь далайн түвшнээс дээш 3360 гаруй метр өндөрт өргөгдсөн Алтан хөхий уул юм. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2005 оны 03 дугаар сарын 30 ны өдрийн 44 дүгээр зарлигаар Алтан хөхий уулыг төрийн тахилгатай болгож уулын тэнгэрийг тайх төрийн ёслолыг 4 жилд 1 удаа үйлдэж байхаар заасны дагуу 2005, 2009 онуудад Алтан хөхий уулын тэнгэрийг тайх ёслолыг үйлдэх ёслолд төрийн тэргүүн 2 удаа оролцсон юм.
Ан амьтан, ургамал
Сумын нутагт Аргаль, Янгир, Чоно, Үнэг, Ирвэс, Тарвага, Шилүүс, Мануул, Хүрэн, Гахай зэрэг ан амьтад Хотон, Хун, Хойлог, Ахууна, Ёл, Алтан гургалдай, Галуу, Нугас, Ангир, Тогоруу, Тоодог, Ятуу, Хөтүү, Хөхөө, Шаазгай, Хэрээ, Цахлай, Дэглий, Ууль, Шар шувуу, Харцага зэрэг олон төрлийн жигүүртэн шувуудаас гадна сүүлийн жилүүдэд Ховд гол Хар-ус нуурт Минж, Заарт харх нутагшин үржиж байна.
Хар-ус нуур Ховд голын сав дагуу Улиас, Бургас Хус, Улаан харгана, Чацаргана, Хулс, Зэгс, Шагшуурга дэрс Ханаг, Өлөн зэрэг өвслөг ургамал уул тал хөндийгөөр Яргуй, Ерхөг,Сонгино, Мангир, Агь, Бутууль, Хар, Цагаан шаваг, Шарилж, Таана, Хөмүүл,Тэсэг, Буйлс, Хазаар, Хамхуул, Шар ба Улаан харгана зэрэг ургамлууд ургадагаас гадна Чацаргана,Чихэр өвс Алтан гагнуур, Бамбай, Вансэмбэрүү, Мэхээр, Цульхар, Гоёо, Тошлой,Хармаг, Хад зэрэг ховор болон эмийн ургамал ургадаг юм.
Ашигт малтмал
Тус сумын нутагт Алт, Мөнгө, Зэс, Шохой, фосфор, Нүүрс, Шар шавар, Цавын чулуу, газрын ховор металл зэрэг олон төрлийн ашигт малтмал бий.
Мал аж ахуй
Тус сум нь МАА-н 4 баг, Мянгад сум 2012 оны жилийн эцсийн байдлаар 148284 толгой мал тоолуулсан байна. Үүнд Тэмээ 901, Адуу 5948, Үхэр 8246 Ямаа 81861, Хонь 51328 тоологдсон ба суманд 595 малчин өрх мал маллан амьдардаг.Мөн мянгад сум хурдан моридоороо алдартай бөгөөд Ховд аймаг төдий улс бүст зард гарсан хурдан хүлэг байдагын нэг нь алдарт Чонон саарал билээ мөн шовгор цэнхэр,Мишигийн цагаан тавагт,Таван цагаан, Лхагвасүрэнгийн хээр ,Баттөмөрийн хээр морь, Д.Халхын сарт /Аймагт 3н түрүү/, Д.Халхын хүрэн азарга,Я.Ган-очирын хээр,Саарал, Ц.Даваасүрэнгийн хар морь,Халтар морь, Ц. Оросоо хар морь\Даншиг айраг\Х.Ганбатын хүрэн алаг зэрэг хурдан буянгууд олон билээ.
Хүн ам
Мянгад сум 2012 оны жилийн эцсийн байдлаар 856 өрх, 3415 хүн ам, Одоо тус суманд ерөнхий боловсролын бүрэн дунд сургууль, Хүүхдийн цэцэрлэг, Соёлын төв, Эрүүл мэндийн төв, Холбоо, Ус цаг уурын алба, Шатахуун түгээх станц, ХААН болон Хадгаламж банкны салбарууд, Тоосгоны 4 үйлдвэр үйл ажиллагаа явуулж аймгийг тоосгоор бүрэн хангаж тоосгоны үйлдвэрлэлээрээ аймагтаа тэргүүлж байна. Тус сум нь 1994 онд аймгийн төвтэй хатуу хучилттай аспальтан замаар, 1997 онд баруун бүсийн эрчим хүчинд холбогдож байнгын эрчим хүчээр хангагддаг, дэд бүтэц харьцангуй сайн хөгжсөн.
Сумаас төрсөн алдар гавьяатнууд
Тус сумаас МАХН-ын төв хорооны нарийн бичгийн дарга асан Банзаржавын Баасанжав, Нисгэгч яруу найрагч Д.Лхам, АИХ-ын дарга асан Жамбалдоржийн Уртнасан, Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны сайд асан Агваанжанцангийн Жамсранжав, БНМАУ-ын сайд нарын зөвлөлийн дэргэдэх хэвлэл утга зохиолыг хянах газрын дарга асан Минжүүрийн Жамъяндорж, АИХ-ын депутатаар дөрвөн удаа сонгогдож, Сэлэнгэ аймгийн даргаар олон жил үр бүтээлтэй ажилласан Аюушийн Цэрэндаваа, УИХ-ын гишүүн асан аймгийн Засаг даргаар хоёр удаа сонгогдон ажиллаж байгаа доктор, профессор Г.Нямдаваа, АИХ-ын депутатаар хоёр удаа сонгогдож байсан Улсын аврага малчин Б.Бямбажав, Гавъяат малчин Т.Чулуунбаатар, Улсын тэргүүний тариаланч А.Авдархмаан, А.Курсхан, Ардын жүжигчин Л.Жамсранжав, Гавъяат хуульч О.Лхамсүрэн, Соёлын гавъяат зүтгэлтэн М.Бадам, Үйлчилгээний гавъяат ажилчин Г.Дэлгэрсүрэн, Гавъяат багш физикийн ухааны доктор Т.Гунаажав, Соёлын гавъяат зүтгэлтэн утга зохиол судлаач М.Баянзул, Соёлын гавъяат зүтгэлтэн, зураач М.Дамдинсүрэн, Уулын спортын мастер Цэрэннадмид нарын хөдөлмөрийн тэргүүний сайчууд, Сэтгэл судлалын ухааны доктор Д.Санжжав, Эдийн засгийн ухааны доктор Г.Ширнэн, Химийн ухааны доктор Б.Цэндээ, Техникийн ухааны доктор Ч.Дашпунцаг, Төрийн шагналт Агрономич Б.Бат-очир, Улсын алдарт уяач С.Данаажав, Т.Цогтоо, Ардын хувьсгалын партизан Б.Аюушжав, Өлзийдамба, хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн Д.Чойсүрэн, ахмад дайчин Ц.Нанзад, Ж.Шагдар, гавьяат хуульч О.Лхамсүрэн,Хөдөлмөрийн баатар,хүний гавьяат эмч Н.Баасанжав, Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан Б.Дэлгэрсүрэн З.Шарав, гавьяат тамирчин Д.Батбаяр, Б.Солонго, Монгол улсын харцага Г.Алтангэрэл, гавьяат малчин Т.Чулуунбаатар, Ч.Төмөрбаатар Улсын аварга малчин Б.Бямбажав, Алтан төлийн эзэн Ч.Гансүх, ААУ Д.Халх, ШУА-ын жинхэнэ гишүүн, судлаач Б.Сандаг, Доктор Д.Цэцгээ Монголын сүсэгтний холбооны тэргүүн, Ламиран хийдийн хамба С.Баянцагаан, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн М.Баянзул, Алдарт уяач Т.Цогоо, С.Данаажав, Ахмад зүтгэлтэн Ж.Шагдар, Д.Чойсүрэн, Дэслэгч генерал А.Жамсранжав, Байлдааны гавьяаны улаан тугын одонт ахмад дайчин Нанзад, яруу найрагч, зохиолч Н.Сүхдорж, Я.Цэвэг-Очир, Г.Ашигнов, Ц.Жарантай, Эдийн засаг, улс төр судлаач, зохиолч С.Даш, Г.Ширнэн нарын эх орон ард түмнийхээ төлөө зүтгэж явсан төр нийгмийн зүтгэлтнүүд төрөн гарсан.
Албан газар, байгууллага
Одоо тус суманд ерөнхий боловсролын бүрэн дунд сургууль, хүүхдийн цэцэрлэг, соёлын төв, эрүүл мэндийн төв, холбоо, ус цаг уурын алба, шатахуун түгээх станц, ХААН болон Хадгаламж банкны салбарууд, тоосгоны 4 үйлдвэр үйл ажиллагаагаа явуулж, аймгийг тоосгоор бүрэн хангаж тоосгоны үйлдвэрлэлээрээ аймагтаа тэргүүлж байна.
Төрийн байгууллагуудын мэдээлэл
Тус суманд засаг даргын тамгын газар, 12 жилийн сургууль ,цэцэрлэг, эрүүл мэндийн төв, соёлын төв гэсэн төрийн байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байна. Засаг даргын тамгын газар: Бүгд найрамдах Монгол ард улсын Засгийн газрын 1922 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдрийн хурлаар Ховдын харьяат газар нутгийн захиргааны дүрмийг үндэслэн 1924 оны 05 дугаар сарын 02-ны өдрийн хурлаар “Ховдын харьяат газар нутгийн захиргааны дүрэм”-ийг баталжээ. 1924-1931 он хүртэл хошуу нь арван гэрийн зохион байгууллалттай нутаг дэвсгэртээ төрийн бодлогыг гардан хэрэгжүүлэн гүйцэтгэх байгууллага байв. Хошууны захиргаа (Тамгын газар) нь хошууны дотор болон хошуунд ноогдуулсан морин өртөөг албан саадгүй залгуулах, өрхөд албан татвар ноогдуулж хураан авч хошууны төсвийг бүрдүүлэх, хүн ам, мал, цэргийн бүртгэл хөтөлж, цэрэгт татагсдыг уналга, хэрэгсэл, хоол хүнсийг хариуцах, хошууны бага сургуулийн танхимын сурагчдыг элсүүлэх, багш нарыг томилох, сургуулийн аж ахуй санхүүгийн бүх асуудлыг хариуцах зэрэг олон төрлийн ажил эрхэлж байв. Одоо Мянгад сумын Засаг Даргын Тамгын газар нь 31 албан хаагчтай үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа бөгөөд төрийн захиргааны албан хаагч 19, улс төрийн албан хаагч 5, ИТХ 2, үйлчилгээний ажилтан 5 гэсэн бүтэц бүрэлдэхүүнтэйгээр төр засгийн бодлого шийдвэр, үйл ажиллагааг сумын нийт ард иргэдэд нээлттэй ил тод, хүнд сурталгүй хөнгөн шуурхай хүргэж байна. Мянгад сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга, сумын Засаг даргаар ажиллаж байсан хүмүүс: Санж гүн 1924-1926 Дондог 1926-1928 Дондог шар 1928-1929 С. Жамсранжав 1929-1931 Ш.Совд 1931-1937 Ц.Гунаажав 1937-1942 Ц.Эвэг 1924-1946 Б. Чойжамц 1946-1947 И.Доржсүрэн 1947-1948 Цэрэнпил 1948-1949 Д.Үржин 1949-1950 Ч.Бат-орших 1950-1952 Лэгдэн 1952-1956 Б.Дашдондов 1956-1958 Г.Агваанцоож 1958-1959 Ш.Чимэдрэгзэн 1959-1960 Д.Шарав 1960-1964 Бугаа 1964-1969 М.Дамдиндорж 1969-1972 Х.Загджав 1972-1984 Ж.Сандаг 1984-1987 С.Отгон 1987-1990 Н.Цэрэнчимэд 1990-1992 Н.Цэрэнчимэд 1992-1993 Ч.Бямбажав 1993-1996 Л.Төмөрбаатар 1996-2000 О.Доржсүрэн 2000-2004 Халхын Эрхэмбаяр 2004-2008 Н.Энхтуяа 2008-2012 Б.Даваадорж 2013 оноос ажиллаж байна.
12 жилийн сургууль
Мянгад сумын 12 жилийн сургууль нь анх Чандмань уулын аймгийн Баян чандмань уулын хошууны Дэлгэрхаан сумын бага сургууль нэртэйгээр 1930 оны 10 дугаар сарын 25-нд Лайжин гэдэг газар 25 сурагч, 1 багш, 2 ажилчинтайгаар байгуулагдан захирал багшаар Н.Цагаанхишиг ажиллаж байжээ. 1965-1966 оны хичээлийн жилээс 8 жилийн дунд сургууль, 1987-1988 оны хичээлийн жилд 10 жилийн сургууль, 2007-2008 оны хичээлийн жилээс 12 жилийн сургууль болж 423 сурагч 28 багш 29 ажилчинтайгаар Монгол улсын үндсэн хууль, Боловсролын тухай хуулийн хүрээнд сумын хэмжээнд сургалтын үйл ажиллагаа явуулж байна. Тус сургууль нь 1996 онд Монголын төр нийгмийн зүтгэлтэн Б.Баасанжавын нэрэмжит сургууль болсон. 2006-2007 оны хичээлийн жилд Ховд аймгийн хэмжээнд шилдэг үнэлгээтэй сургууль, 2011-2012 оны хичээлийн жилд мөн шилдэг үнэлгээтэй сургууль, 2008-2009 оны хичээлийн жилээс “ ЭКО СУРГУУЛЬ” төсөл хэрэгжүүлж Ховд аймгийн хэмжээнд шилдэг эко сургууль болсон.
Эрүүл мэндийн төв
Тус эрүүл мэндийн төв нь их эмч-1, эх баригч-1, НЭМ-н ажилтан-1, Дүн бүртгэгч-1, багийн эмч -5, сувилагч -5, асрагч -4, нягтлан бодогч -1, туслах ажилтан -5, нийт 25 ажилтан албан хаагчтайгаар эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээг жигд хүртээмжтэй чанартай хүргэхээр үйл ажиллагаа явуулж байна. Тус байгууллага нь сумын нийт 3415 хүн амд эмнэлгийн урьдчилан сэргийлэх үзлэг, сургалт сурталчилгаа, эмчлэн эрүүлжүүлэх үйлчилгээ үзүүлж, 0-2 насны хүүхдэд товлолын дагуу дархлаажуулалтыг хийж эмнэлгийн тусламжийг чанартай жигд хүртээмжтэй хүргэн үйлчилж байна.
Хүүхдийн цэцэрлэг
Сумын цэцэрлэг нь 1966 онд нэгдлийн харьяанд байгуулагдан 25 хүүхэд 3 ажилчин 3 гэртэйгээр ажиллаж анхны эрхлэгчээр нь Лхагваа гэдэг хүн ажиллаж байгаад 1972 оноос улсын төсөвт цэцэрлэг болж 1972 онд хүүхдийн төлөө фондын хөрөнгөөр баригдсан ясли, цэцэрлэгийн барилгыг улсаас хүлээлгэн өгч цэцэрлэгийн 1, Яслийн 1 бүлэг, 8 орон тоотойгоор ажиллаж байгаад 1989 оноос цэцэрлэгийн 1 бүлэг нэмж одоогоор нийт 158 хүүхэд 16 ажилчинтайгаар ажиллаж байна. Хүүхдийн цэцэрлэг нь эрхлэгч 1, багш 4, туслах багш 4, тогооч 2, нягтлан 1, нярав 1, галч 2 гэсэн орон тоотойгоор сургуулийн өмнөх боловсролыг сумын төвийн болон хөдөөгийн багуудад үйлчилгээг хүргэн ажиллаж байна. Цэцэрлэгийн хүүхдийн ая тухтай байдлыг хангахын тулд НҮБ-ын хүүхдийн сангаас 2050.0 мянган төгрөгийн өртөг бүхий уянгын цоохор гэр 1 ширхэгийг, 435.0 мянган төгрөгийн өртөг бүхий хүүхдийн тоглоом наадгай, 8993.2 мянган төгрөгийн ширээ сандал, тавилга тоног хэрэгсэл, Щвейцарын хөгжлийн агентлаг “Цөлжилт сааруулах” төслийн хүрээнд 4662,0 мянган төгрөгийн өртөг бүхий 1, 2 дугаар хоолны цахилгаан тогоо зэрэг хэвийн үйл ажиллагаа буюу сургуулийн өмнөх боловсролыг олгоход шаардагдах материаллаг баазаар хангагдаад байна.
Шаврын үүдний хүн чулуу
Боомын амны голд гурван босоо чулуу бий. Хөшөө чулуун тус бүрийн тухай өгүүлье. Мянгад сумын төвөөс зүүн хойт зүгт 110 гаруй км-т, Найдан дацангийн тууриас 1 км орчимд нэгэн хүн чулуун хөшөө бий. Өндөр нь 157 см, өргөн нь 44 см, зузаан нь 22 см. Хөшөө нь х.ө 48053/10//, д.у 0910. 47/18.9//ын солбилцолд д.т.д 1886 метрийн өндөрт байрлана. Баруун гартаа хундага хэлбэрийн сав барьсан, зүүн гараа чичлүүр хутган дээр тавьсан байна. Ангилал:Монголын сум Ангилал:Ховд аймгийн сум
.th
.th — Цахим сүлжээнд Тайланд Улсыг илтгэх латин үсгийн домэйн нэр.
Ангилал:Улс орны домэйн нэрс
Велико-Тырново
Велико-Тырново (Болгар хэл: Велико Търново) нь Болгар улсын 72.560 хүн амтай хот бөгөөд Хоёрдугаар Болгарын эзэнт гүрний нийслэл хот байсан юм. Велико-Тырново нь тус улсын адилхан нэртэй аймгийн төв бөгөөд Балканы нурууны хойд хэсэгт Янтра голын хөвөөнд оршдог. Энэ хот Болгарын өмнөд ба умард тээврийн гол зангилаа цэг болох ба аж үйлдвэрийн хот гэх нэрийг бас зүүнэ.
Уур амьсгал
Жилийн хур тунадасны дундаж хэмжээ нь 680мм.
Велико-Тырново бол таван мянга гаруй жилийн түүхтэй Болгар улс хамгийн эртний суурин газруудын нэг юм.
Эшлэл
Ангилал:Велико-Тырново аймгийн суурин Ангилал:Фракийн суурин Ангилал:Болгарын түүхэн нийслэл Ангилал:Болгарын урьдын нийслэл Ангилал:Болгарын их сургуулийн хот
Magnets
"Magnets" нь Их Британи электроник хослол Disclosure болон Шинэ Зеланд дуучин Лорд нарын хамтарсан дуу юм. 2015 оны 9-р сарын 23-нд цацагдсан энэхүү сингл хамтлагийн 3 дахь студи цомог Caracal (2015)-ийн дөрөв дэх сингл болон цацагджээ. "Magnets" нь Австрали улсад 14-р байранд, Шинэ Зеланд улсад 2-р байранд бичигдсэн бөгөөд Disclosure хамтлагийн тус тивд үзүүлсэн хамгийн өндөр амжилт үзүүлсэн дуу болсон юм. АНУ-д, "Magnets" дуу нь Disclosure хамтлагийн анхны альтернатив радионы захиалга авч, Rock Airplay чартын 21-р байранд, Alternative Songs чартын 13-р байранд бичигдэж байжээ. Disclosure болон Лорд нар дуугаа Saturday Night Live нэвтрүүлэгт 2015 оны 11-р сарын 14-нд амьдаар дуулсан байна. Мөн "Magnets" дуу нь Австралийн альтернатив радио Triple J-ийн 2015 оны шилдэг 100 дууны санал хураалтад 10-р байранд бичигдсэн байна.
Үүсэл болон цацалт
Disclosure хамтлаг болон дуучин Лорд нар анх Их Британийн шилдэг хөгжмийн шагнал гардуулах ёслол болох 2014 оны Brit Awards-д "Royals" болон "White Noise" дууг хамтран дуулсан билээ. Улмаар долоо хоногийн дараа электроник хослол дуучин Лордоос дуудлага хүлээн авснаар энэ дуу бүтсэн түүхтэй. Мөн Disclosure хамтлаг, дуучин бүсгүй ямар ч бие хамгаалагчгүй, менежерийн тусламжгүй ганцаараа хамтлагтай холбогдсон байдгийг дараа нь ярилцлагадаа дурдсан байдаг. Үүнээс жилийн дараа буюу 2015 оны 6-р сард Лорд өөрийн Инстаграм хуудсандаа Disclosure хамтлагтай шейк ууж байгаа зургаа оруулсан юм. Тэд өөрсдийн дуугаа сюрприз байлгахын тулд хамтран ажилласнаа нэг жилийн хугацаанд нуусан байна.