cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бохеми
Бохеми (германаар Böhmen → [], чехээр Čechy → [], оросоор Богемия) — чех үндэстний нутаг буюу Чех улсын ихэнх хэсэг болох баруун хэсгийг хамаарсан түүхэн газар орон байв. Одоо ч мөн тус нутгийг албан бусаар, уламжлал ёсоор Бохеми гэдэг. Өргөн утгаар Бохемийн вангийн нэр хүнд өндөр байсан тул Морави, Чехийн Силезийг оруулан бүх чех нутгийг Бохеми гэдэг байв.
9-10-р зуунд Их Моравийн хүрээнд Бохеми нь эхлээд бейст нутаг байснаа 11-19-р зуунд найман зууны турш Ариун Ромын Эзэнт Гүрний харьяанд Бохемийн Хант Улс байв. Дараа нь Хабсбургийн улс, Австрийн Хаант Улсын харьяанд оржээ. 1914-1918 оны хооронд болсон Дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа тусгаар Чехословак улс байгуулагдахад дотор нь багтсан. 1938-1945 онд Нацист Германы эрхэнд орсон. 1969 онд Бохемыг хамарсан чех нутаг Чехословакийн харьяанд өөртөө засах эрхтэй Бүгд Найрамдах Социалист Чех Улс болжээ. 1990 онд Чехословак хуваагдахад тусгаар улс буюу өнөөгийн Бүгд Найрамдах Чех Улс болон тогтжээ.
1948 он хүртэл Бохеми нь Чехословакийн засаг захиргааны нэгж болох нутаг (земе)-нд хуваагдаж байсан. Засаг захиргааны шинэчлэлээр өөртөө засах аймаг (край) болж, өмнөх түүхийн хил хязгаарыг дагахгүй болжээ. Чех улсын үндсэн хуулинд "Бохеми, Морави, Силези дахь Бүгд Найрамдах Чех Улсын иргэд бид" гэж гурван нутгийг дурдан өгүүлсэн байдаг. Бохеми нутгийг багцаалвал 52,065 хавтгай дөрвөлжин километр газар болох бөгөөд өнөөгийн байдлаар Чех улсын 10.5 сая хүний ихэнх буюу 6.5 сая оршин сууж байгаа.
Бохеми нутаг өмнөд талаараа Дээд, Доод Австри (хоёул Австрийн нутаг), өрнөд талаараа Бавари, умард талаараа Саксон, Лусат (энэ гурав бол Германы нутаг), дорно умард талаараа Силези (Польшийн нутаг), дорнод талаараа Морави (Чехийн нутаг) нутгуудтай хил залгадаг уламжлалтай. Бохеми хил хязгаар ихэвчлэн уулын нуруу, уулсаар тогтсон байдаг. Үүнд Бохемийн ой, Оре нуруу, Крконоке, Судетын нуруу зэрэг байна. Бохеми-Моравийн хил хязгаар болж Элбэ, Дунай мөрөн урсдаг.
Нэрийн гарал
НТӨ 2-р зуунд Ромын эзэнт гүрэн Италийн хойд хэсэгт ноёрхлоо тогтоохын тулд галь,кельтүүдтэй тэмцэлдэж байлаа. НТӨ 194 оны Плацент дахь, НТӨ 193 оны Мутин дахь тулалдаануудад тэд дээрх кельтийн Бой аймгийг дийлжээ. Бой аймаг түүнээс Альпийн нурууг давж нутагласныг Ромын бичиг сударт “Бойхаэмум” (Boiohaemum) гэж тэмдэглэжээ. Энэ нь “Бойн цөл” гэсэн утга болно. 7-р зуунд тус нутагт слав угсааны чехүүд нутагласан ба нутгаа “Чехи” (Čechy) гэж нэрийдсэн.
Эртний үе
Бохеми дахь суеб нь Ромтой дайтдаг байсан ба нутгийн өмнөд хэсгийн уул хад, ой мод байгалийн хил болдог байв. Луги, куад зэрэг овог аймгуудтай эвсэл үүсгэх, болих зэргээр оршин байв. Дундад зууны эхэнд алеманни, бавари зэрэг суеб аймгууд дорно зүгээс ирсэн вандал, алан зэрэг аймгуудад түрэгдэн өрнө этгээд рүү Испани хүртэл нүүжээ. Зарим нь өмнө зүгт Паннон хүрчээ. Олон овог аймгууд нааш цааш нүүсний дараа 6-р зуунд дорно зүгээс слав угсаатан нүүн суурьшсан. Славын нүүдлийг хоёр хуваан үздэг. Эхнийх нь 568 онд герман угсааны ломбардууд Бохемийг орхисон бол хоёрдугаар нь 630-660 онд само аймгийн холбоо нутагт ноёрхсон үе юм. Христийн шашин 9-р зуунд дэлгэрч 10-14-р зуунд дийлэнх олонхийн шашин болжээ. 9-р зуунд зэргэлдээх Баваритай овог аймгийн байдал суларсан бөгөөд нэгдсэн улс үндэстний шинжтэй болсон.
Премислийн ураг
Их Моравийн I Свтоплук (870-894) нь Бохемийг өөртөө хамааруулж байв. Түүний дараа Их Моравийн улс төрийн байдал тогтворгүй болсон ба нүүдэлчин мажарын довтолгоонд өртсөөр байсан. Чех үндэстний Премислийн ураг төрөл Бохемийг эзэн мэдэж байв. Премислийн Бохеми дорно талын нүүдэлчдээс хилээ хамгаалахын тулд франктай холбоо тогтоож, алба барьдаг байсан ба энэ холбоо нь тэднийг христийн шашинд оруулсан. Франк улстай тогтосон харилцаа нь Ариун Ромын Эзэнт Гүрэнтэй холбогдох болсон. 955 онд Ариун Ром болон Бохемийн хамтарсан цэрэг Лехфелдын тулалдаанд мажарын довтолгоог няцаасан. Бохемийн I Болеслав гүн (935-972) Ариун Ромын герман хаан I Оттогоос Моравийг эзэн мэдэх эрх авсан ба Ариун Ромын хүрээний дотор өөртөө засах ихээхэн эрхтэй болжээ.
Бохемийн удирдагчдаас анх ван цолыг хэрэглэсэн нь II Вратислав (1058 он) байв. II Оттокар (1253-1278) вангийн үед Австри, Словенийг эзэлж Премислийн улс Адриатын тэнгис хүртэл газрыг хамаарч байв. 1241 оны монголын довтолгоонд шахагдсан германчууд нутгийн умард, өрнөд талаар суурьшсан.
Люксембургийн ураг
1310 онд Люксембургийн ургийн I Жон Премислийн ургийн Элизабеттай гэрлэсэнээр Бохемийн вангийн ширээг давхар хамаарчээ. Түүний хүү IV Чарльз Бохемын ван болсон бөгөөд Праг дахь Чарльзын их сургуулийг үндэслэсэн нь Төв Европ дахь анхны их сургууль байсан. Тэрээр улс төрийн нэр хүндтэй бөгөөд Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаанаар сонгогдож байв. Бохемиэс гадна Морави, Силези, Дээд Лусат, Доод Лусат, Бранденбург, Нюрнберг, Люксембург гэх мэт олон газрыг хянаж байлаа.
Бохемид нутагласан германчууд Бохемийг хос хэлтэй орон болгосон. Тэдний ачаар Судетын уулархаг нутагт уул уурхай хөгжсөн. Санкт Йохимстал (өнөөгийн Яхимов) хэмээх уурхайн сууринд мөнгөн зоос үйлдвэрлэж талер, доллар хэмээжээ.
Чарльзын их сургуулийн багш Ян Хус нь шинэчлэгч, шашны зүтгэлтэн байсан бөгөөд өнөөгийн чех хэл дэлгэрэхэд хувь нэмэр оруулжээ.
Хусын Бохем
Католик шашинтны 1415 оны Констанцын зөвлөлөөр Ян Хусыг буруутган, цаазаар аваачжээ. Тэр чехийн байр суурийг илэрхийлсэн ба Хусыг дэмжигчид бослого гаргаснаас католик шашинтны нэгдсэн цэрэг тэдний эсрэг таван удаа дайтжээ.
Троцновын Ян Зизкагийн удирдлагад тэд эрслэн боссон. Ян Зизкагийн удирдсан цэрэг үхэр буу, хуягт чингэлэг зэрэг олон шинэ зэвсэг техник хэрэглэсэн. Зизкагийн дараа Агуу Прокоп удирдаж, арваад жил ялагдалгүй дайтАВ. Хуссын цэрэг аажмаар каликстин, таборит гэж хоёр чиглэл болов. Каликстин нь католикуудтай эвлэрсэн бол таборит нь эвлэрээгүй. Каликстин нь 1434 онд Липанд таборитыг дийлсэнд «Бохемийг зөвхөн бохем л дийлнэ» гэдэг хэлц үүсчээ. Католикууд каликстиныг сайшаасан боловч 1458 онд ван суусан Ийржи бүх Европын Христийн холбоог үүсгэхийг зорьсон нь папын дургүйг хүргэжээ.
Хабсбургийн ураг
1526 онд Унгар-Бохемийн II Луи ван байлдааны үеэр нас барсанд Австрийн I Фердинанд шинэ хаан болсон нь Хабсбургийн ургийн хүн байв. 1436-1620 оны ямар шашин, урсгал эрх чөлөөтэй байсан бол 1609 онд Ариун Ромын эзэнт гүрний хаан II Рудольф Бохеми дахь Прагийг эзэнт гүрний нийслэлээр тогтоож, католик шашныг тунхаглав.
II Матяс хааны дараа II Фердинанд хаан болов. Бохемид протестант шашинтны бослого гарч энэ нь 1618 оны Гучин жилийн дайнд нэгджээ. Бохемийн вангийн сууринд калвинист протестант V Фредрик суусныг "Өвлийн ван" гэж алдаршуулжээ. Фредрик 1620 онд Цагаан уулын тулалдаанд амь үрэгдэж, Бохемийн ноёд нутаг орноосоо цөлөгдөв. Бохемид шашныг шинэтгэх хөдөлгөөн төгсөж, Прага Ариун Ромын эзэнт гүрний төв байхаа болив. 1627 онд герман хэлийг чехийн хэлийн дараа хоёрдугаар албан ёсны хэл болгов. Чех хэл бүх ард түмний хэл байсан ба хаад ноёдын дунд герман болон латин хэл зонхилж байв.
18-р зууны төгсгөлд Чехийн үндэсний сэргэх хөдөлгөөн сэхээтний дунд явагдаж, чех хэл дахин удирдах түвшний хэл болов.
1861 онд шинээр Бохемийн хурал үүсэв. Улс төрийн намууд үүсчээ. 1867 онд Австри-Унгарын эзэнт гүрний Австри болон Унгарын хоёр тал нь тэнцүү эрх эдлэхээр болсон. 1871 онд чехүүд Австри-Унгар-Бохеми гэх гурвалсан холбоог үүсгэхийг зорьсон боловч няцаагдаж байв. 1918 оныг хүртэл чех намууд «улсын эрх хөтөлбөр» гол зарчим болгосон.
20-р зуун
thumb|400px|1918-1938 оны Чехословакийн өрнөд захын муж нь Бохеми байв. Дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа Бохеми шинээр байгуулагдсан Чехословакийн цөм хэсэг болов. Чехословакт Бохеми, Морави, Чехийн Силези, Дээд Унгар (өнөөгийн Словакт хамаарна), Карпатын Русь зэрэг нутаг багтсан. Чехословакийн нутагт нутгийн уугуул герман, унгар хүмүүс бас байсан ба тэд Герман улсад нэгдэхийн төлөө байв.
1938 оны Мюнхены хэлэлцээрээр герман үндэстэн суудаг Бохемийн хил хязгаарын нутгууд нь Нацист Германд харьяалагдав. Бохемийн үлдсэн нутаг 1939 онд мөн Германд эзлэгджээ. Энэ үед харин Словак нь тусгаар улс хэмээх нэртэй Германы хүүхэлдэй улс байдлаар оршин тогтножээ.
Германы түрэмгийллийг эсэргүйцсэнийг хүчээр нухчин дарж байв. 1942 онд Лидиц тосгоныг хүйс тэмтэрчээ.
Дэлхийн 2-р дайн төгсөхөд Бохемийн германчууд герман нутаг руу дүрвэж, Потсдамын гэрээгээр Чехословак дахин тусгаар тогтносон улс болов. Бохемийн германчуудын үлэмж хэмжээний хөрөнгө хураагдаж улсын орлого болжээ. Дайны өмнө ардчилсан дэглэмтэй байсан бол дайны дараа коммунист нам төрийн олонхийн санал аван төрийн эрх барив.
1948 оноос Бохеми хэмээх түүхэн хилийг мөрдөхийг больж, шинээр засаг захиргааны хуваарь тогтоов.
Цахим холбоос
Ангилал:Европын бүс нутаг Ангилал:Австрийн Кронланд Ангилал:Чехийн түүхэн нутаг дэвсгэр Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр эсвэл бүс нутаг
Дашцэрэнгийн Гунгаа
Дашцэрэнгийн Гунгаа нь (1950 онд төрсөн) Монголын зураасан зургийн буюу график зургийн томоохон төлөөлөгч, СГЗ зураач хүн юм.
Намтар
Д.Гунгаа нь 1950 онд Булган аймгийн Бүрэгхангай суманд төрсөн.
1978 онд Болгар улсын Софи хотын Дүрслэх урлагийн академийг төгсжээ.
1983 онд “Комиссар Цэвэгжав”, “Манай ирээдүй” зэрэг төмөр барын цуврал уран бүтээлээрээ МУЭ-ийн нэрэмжит шагналыг хүртэж байжээ.
Уран бүтээлийн үзэсгэлэн
Д.Гунгаа нь 1978 оноос эхлэн Монголын урчуудын эвлэл ийн хорооноос зохион байгуулдаг "Хавар", "Намар" болон ээлжит үзэсгэлэнгүүдэд тасралтгүй оролцож иржээ.
Д.Гунгаа нь дотоод гадаад, бие даасан болон хамтарсан олон арван үзэсгэлэн гаргаад байна.
Цахим холбоос
Зураасан зургийн КАПИТАН
Ангилал:Бүрэгхангайн хүн
Аюултай Хулгана (2015 оны ТВ цуврал)
Холбоос
Ангилал:Их Британийн телевизийн цуврал Ангилал:2010-аад оны телевизийн цуврал кино Ангилал:Инээдмийн телевизийн цуврал кино
Пүрэвжавын Ганхуяг
Пүрэвжавын Ганхуяг нь Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан сумын харъяат, Үндэсний бөх ийн аймгийн арслан цолтой бөх
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн арслан Ангилал:Мөнххааны хүн
Монгол-Японы харилцаа
Монгол-Японы харилцаа - хоёр улсын харилцаа, хамтын ажиллагааг бүхэлдээ хэлж байгаа болно.
БНМАУ, Япон улсын хооронд 1971 оноос дипломат харилцаа тогтоох урьдчилсан хэлэлцээр хийж эхэлсэн байдаг.1972 оны 2 дугаар сард Монгол Улс Япон улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоох түүхэн үйл явдал болж, 2 дугаар сарын 24-ний өдрийн 11 цагт Москва хот дахь Япон улсын Элчин сайдын яамнаа БНМАУ-ын Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайд Н.Лувсанчүлтэм, Япон улсын Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайд К.Нийзэки нар БНМАУ, Япон улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосныг нотолж, нот бичиг солилцжээ.
Энэ ёслолд Монголын талаас Москвад суугаа ЭСЯ-ны зөвлөх Б.Дашцэрэн, нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Ч.Хунжав, атташе Б.Нацагдорж, МОНЦАМЭ агентлагийн сурвалжлагч Э.Түмэнжаргал нар, Японы талаас Элчин зөвлөх Т.Хасэгава, зөвлөх К.Чиба, нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга К.Нишида, атташе Х.Үэда нар байлцжээ. Энэ өдрийг хоёр орны хооронд дипломат харилцаа тогтоосон өдөр гэж хоёр тал албан ёсоор тооцож байхаар тогтсон түүхтэй.
1977 оны 3 дугаар сарын 17-нд гарын үсэг зурсан “БНМАУ, Япон Улсын хооронд эдийн засгийн талаар хамтран ажиллах тухай  хэлэлцээр”-ийн дагуу Япон Улсын  Засгийн  газар 5 тэрбум иенийн (тэр үеийн ханшаар 17 сая ам.доллар) буцалтгүй тусламжаар Улаанбаатарт ноос, ноолуурын “Говь”  үйлдвэрийг барьж, 1981 онд ашиглалтад өгснөөр дайны төлбөрийн асуудал хаагдсан болно.
1980-аад оны дунд үеэс ЗХУ-д өөрчлөн байгуулалт эхэлж, гадаад харилцаанд нь улс төрийн шинэ үзэл санаа хэрэгжин Зөвлөлт, Америкийн харилцаа сайжирч, манай оронд ч өөрчлөлт шинэчлэлтийн бодлого явагдан дэлхийн улс орнуудтай харилцаа, хамтын ажиллагаагаа өргөтгөн тэлэхэд анхаарч эхэлсэн юм. Энэ чиг хандлага Япон улстай харилцах харилцаанд тусгалаа олж, 1987 онд Монгол Улсын Гадаад явдлын яамны сайд М.Дүгэрсүрэн Япон улсад анх удаа, 1989 онд Япон улсын Гадаад хэргийн сайд Сосукэ Үно (1987-1989) өндөр хөгжилтэй орны Гадаад хэргийн сайд нараас анх түрүүн манай улсад албан ёсны айлчлал хийсэн байна.
Хэдэн арван жилийн турш үзэл суртлын өөр системд хамааран, бие биеэс нь тусгаарлах хөшиг хаалттай байсан ч нэгэн тивд оршдог, эдийн засгаа гайхалтай хурдацтай сэргээн босгож, дэлхийн өндөр хөгжилтэй орон болж чадсан бодит байдал нь Япон улстай харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөтгөх явдлыг Монгол Улсын тухайд чухал шаардлага, зүй тогтол болгосон юм.
Эцэст нь, Зөвлөлтийн өөрчлөн байгуулалтын нөлөөгөөр манай улсад дэлхийн улс орнуудтай харилцан ашигтай хамтын ажиллагаа бэхжүүлэх үндсэн дээр улс орноо, эдийн засгаа үндэсний язгуур эрх ашигт тулгуурлан хөгжүүлэх чиг шугамыг чухалчлах болсон үйл явц нь Япон улстай харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөтгөн хөгжүүлэх таатай боломжийг бий болгож, үүгээр хоёр орны харилцаанд цоо шинэ үе шат нээгдсэн байна.
1974 онд байгуулсан Соёлын харилцааны тухай хэлэлцээрийн  дагуу оюутан, багш, мэргэжил дээшлүүлэгчид, урлаг, спортынхныг солилцож, найрамдлын нийгэмлэгүүд 1970-аад оны эхнээс харилцаж  байв.
Монгол, Японы нийгмийн байгуулалт, үзэл суртлын ялгаа мөн Монгол Улсын Зөвлөлт Холбоот Улсаас улс төрийн хараат байсан байдал зэргээс үүдэн 1990-ээд оныг хүртэл хоёр орны харилцаа дорвитой хөгжих боломж хязгаарлагдмал байсан юм.
1990 оноос хойшх харилцаа
Монгол Улс ардчиллын гараанд тулж ирсэн 1990 оны 2 дугаар сард БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Д.Содном Засгийн газрын тэргүүний хувиар өрнөдийн орнуудаас анх түрүүн Япон улсад албан ёсоор айлчилсан. Энэ айлчлалаар Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Д.Содном, Япон улсын Засгийн газрын Ерөнхий сайд Т.Кайфутай хэлэлцээ хийж, хоёр улсын Засгийн газрын хооронд Худалдааны хэлэлцээр байгуулагдсан. Мөн 1991 оны 8 дугаар сард дэлхийн өндөр хөгжилтэй орнуудын Засгийн газрын тэргүүн нараас хамгийн түрүүнд Япон улсын Засгийн газрын Ерөнхий сайд Кайфу Тошики Монгол Улсад албан ёсны айлчлал хийсэн нь Монгол, Японы харилцааны түүхэнд эргэлт гаргах онцгой үйл явдал болж, хоёр орны харилцааг цоо шинэ түвшинд хөгжүүлэх үндсийг тавихад түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн юм.
Япон Улс “Их 7”-гийн дээд хэмжээний 1991, 1992, 1993 оны уулзалтуудын төгсгөлийн баримт бичгүүдэд Монголын ардчиллыг улс төр, эдийн засгийн талаар дэмжих тухай заалтуудыг оруулж улмаар "Монголын донор орнуудын" групп байгуулагдаж байсан. Уг ажлыг манай талаас Монгол улсын Шадар сайд Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж /1992-1996/ удирдан зохион байгуулж байсан.
Тухайн үед Монгол Улс сонгон авсан ардчилсан хөгжлийн шинэ чиг шугамыг тууштай үргэлжлүүлэх, эдийн засгийн уналт, хямралыг даван туулж, ирээдүйн бие даасан хөгжлийн суурийг бий болгох, олон улсын тавцанд байр сууриа бататгах, бүс нутгийн интеграцид оролцох боломжийг бүрдүүлэх, цаашилбал Монгол Улсын аюулгүй байдал, бие даасан байдлыг бэхжүүлэх гэх зэрэг нэн эгзэгтэй асуудалтай тулгарч байв. Япон улсын хувьд манай улсын ардчилал, эдийн засгийн шинэ тогтолцоонд шилжих үйл явцыг анхнаас нь тууштай дэмжиж, эдийн засаг, нийгмийн амьдралд олон талт тусламж дэмжлэгийг үзүүлэн Монгол Улсыг дэмжих олон улсын механизмыг манлайлсан нь манай улсад шилжилтийн үеийн бэрхшээлийг даван туулах, улмаар орчин үеийн хөгжлийн суурийг бүрдүүлэхэд томоохон үүргийг гүйцэтгэсэн билээ. Тухайн үеэс Япон улсын Засгийн газрын хөгжлийн албан ёсны тусламжийн хөтөлбөрүүд, "Өвсний үндэс" хөтөлбөрийн төслүүд эхэлж, төслийн тоо, цар хүрээ жилээс жилд нэмэгдэж, агуулга, ач холбогдлын хувьд гүнзгийрч ирсэн юм. Тухайлбал, IV цахилгаан станцын хэвийн ажиллагааг хангах, харилцаа холбооны Интелсат станц суурилуулах, Замын-Үүдийн ачаа шилжүүлэх байгууламжийг сайжруулах, эмнэлэг, сургуулиудыг өргөтгөн шинэчлэх, алслагдсан сумдад  дизель станц суурилуулах, Улаанбаатар хотын авто зам, нийтийн тээвэр, төмөр замыг шинэчлэхээс эхэлсэн олон тооны төслийг Япон улсын дэмжлэг туслалцаатайгаар хэрэгжүүлж байлаа. Манай улсад авч ашигласан Япон улсын Засгийн газрын хөгжлийн албан ёсны тусламж 2016 оны байдлаар 115 тэрбум 158 сая иэний буцалтгүй тусламж, 125 тэрбум 944 сая иэний хөнгөлөлттэй зээл, 44 тэрбум 770 сая иэний техникийн хамтын ажиллагааны  тусламж, нийт 286 тэрбум 282 сая иэнд хүрчээ.
Энэ үеэс хоёр орны хооронд төр засгийн өндөр дээд хэмжээний айлчлал (Монгол Улсаас Ерөнхий сайд П.Жасрай 1993 онд, Ерөнхий сайд М.Энхсайхан 1997 онд, УИХ-ын дарга Н.Багабанди 1994 онд, УИХ-ын дарга Р.Гончигдорж 1999 онд, Ерөнхийлөгч Н.Багабанди 1998 онд, Гадаад харилцааны сайд нар 1992, 1995, 1997, 1998, 1999 онд Япон улсад, Япон улсын Парламентын Зөвлөхүүдийн танхимын дарга Ю.Осада 1992 онд, Парламентын Зөвлөхүүдийн танхимын дарга Ж.Сайто 1997 онд, Япон улсын Засгийн газрын Ерөнхий сайд Обүчи Кэйзо 1999 онд) тогтмол хэрэгжиж, харилцаа, хамтын ажиллагааны үндэс суурь, чиглэл зарчмыг тодорхойлсон Хамтарсан мэдэгдлүүд нийтлэгдэж, хоёр орны хамтын ажиллагааг харилцан ашигтай, нэг нь нөгөөгөө нөхөх түвшинд хүртэл хөгжүүлэх чиг бодлогыг  тусгаж ирсэн. Монгол Улс, Япон улсын Засгийн газрын хооронд Худалдааны хэлэлцээр /1990/, Японы далайн чанад дахь залуучуудын сайн дурын байгууллагыг Монгол Улсад ажиллуулах хэлэлцээр /1991/, Агаарын хамтын ажиллагааны хэлэлцээр /1993/-үүд байгуулагдан хамтын ажиллагааны эрх зүйн үндэс  улам өргөжиж, хоёр орны харилцаа урьдын тогтуун байдал, хязгаарлагдмал хүрээнээс халин гарч, улс төр, худалдаа, эдийн засаг, соёл, боловсрол, хүмүүнлэгийн зэрэг өргөн чиглэлээр эрс идэвхжиж эхэлсэн юм.
Анх Япон улсын Гадаад хэргийн яамны Азийн газрын дарга Р.Като манай улсад 1996 оны 8 дугаар сард айлчилж, хоёр орны харилцааг урт хугацаанд тогтвортой хөгжүүлэхийн төлөө “Иж бүрэн түншлэлийн харилцаа” болгон хөгжүүлэх зарчмыг санал болгож байжээ. Ерөнхий сайд М.Энхсайханы 1997 оны 2 дугаар сард Япон улсад хийсэн албан ёсны айлчлалын үед хоёр тал харилцааг XXI зуунд чиглүүлж, Иж бүрэн түншлэлийн харилцаа болгон хөгжүүлэх зорилтыг дэвшүүлсэн Хамтарсан Мэдэгдэл  нийтэлсэн. Хоёр орны Иж бүрэн түншлэлийн харилцааны зарчмыг “нэгдүгээрт, харилцан ойлголцсон, бие биеэ хүндэтгэсэн, улс төрийн урт хугацааны харилцаа, хоёрдугаарт, олон улсын харилцааны хэм хэмжээнд нийцсэн худалдаа, эдийн засгийн харилцан ашигтай түншлэл, гуравдугаарт, соёл, боловсрол, шинжлэх ухаан-технологи, хүмүүнлэгийн салбарыг хамарсан харилцаа, дөрөвдүгээрт, дэлхий дахины глобал бүс нутгийн харилцааны асуудлыг шийдвэрлэхэд хамтран ажиллах явдал” байхаар хоёр тал харилцан тохиролцож, 1998 оны 5 дугаар сард Ерөнхийлөгч Н.Багабандийн Япон улсад хийсэн айлчлалын үеэр “Иж бүрэн түншлэлийн харилцаа”-г бэхжүүлэн хөгжүүлэх зорилтоо хоёр  тал дахин нотолсон юм.
2007 оны 2 дугаар сард “Монгол, Японы хамтын ажиллагааны цаашдын 10 жилийн үндсэн хөтөлбөр”-ийг байгуулсан.
Монгол, Японы хооронд Иж бүрэн түншлэлийн зарчимд тулгуурлан хөгжүүлж ирсэн харилцааг шинэ түвшинд дэвшүүлэн Стратегийн түншлэл байгуулах хамтын шийдвэрт 2010 оны 11 дүгээр сард Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн Япон улсад хийсэн айлчлалын үеэр талууд санал нэгдсэн юм. Энэ айлчлалын үеэр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Япон улсын Ерөнхий сайд Наото Кан нарын хооронд хэлэлцээ явагдаж, “2007 онд байгуулагдсан Монгол, Японы хамтын ажиллагааны 10 жилийн үндсэн хөтөлбөрийн дагуу Иж бүрэн түншлэлийн харилцааг хөгжүүлж ирсэн хамтын хүчин чармайлт тодорхой үр дүнд хүрч, улмаар хоёр орны харилцааг дараагийн дээд шатанд дэвшүүлэн, харилцан ашигтай, бие биеэ нөхсөн харилцааг өргөн хүрээнд батжуулан хөгжүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлж өгсөн”-ийг тэмдэглэсэн.
Дипломат харилцаа-50 жил
50 жилийн ойн хүрээнд Монгол Улсад 100 гаруй арга хэмжээ зохион байгуулагджээ. 2022 оны 11-р сарын 29-30-нд Монгол, Японы хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 50 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Япон улсад Төрийн айлчлал хийсэн. Айлчлалын үеэр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Япон Улсын Цог Жавхлант Эзэн Хаан Нарүхито-д бараалхаж, Япон Улсын Ерөнхий сайд Ф.Кишида-тай албан ёсны хэлэлцээ хийсэн. Энэ айлчлалаар хоёр улсын "Стратегийн харилцаа"-г "Энх тайван, хөгжил цэцэглэлтийн төлөөх стратегийн тусгай түншлэл" болгож өргөжүүлэхээр тохирсон.
Өндөр дээд хэмжээний айлчлалууд
Японы Ерөнхий сайд Ш.Абэ 2016 оны 7 дугаар сарын 14-16-ны өдрүүдэд Монгол Улсад 3 дахь удаагаа айлчилж, АСЕМ-ын Дээд түвшний 11 дүгээр  уулзалтад оролцов. Айлчлалын хүрээнд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдож, Ерөнхий сайд Ш.Абэ нар 9 дэхь удаагаа дээд хэмжээнд уулзаж, УИХ-ын дарга М.Энхболдод бараалхаж,  Ерөнхий сайд Ж.Эрдэнэбаттай хэлэлцээ хийв.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын тангараг өргөх ёслолд Япон Улсын Ерөнхий сайдын Тусгай элч, парламентын Төлөөлөгчдийн танхим дахь Япон, Монголын  найрамдлын бүлгийн дарга М.Хаяши хүрэлцэн ирж оролцов.
УИХ-ын дарга М.Энхболдын 2017 оны 3 дугаар сард Япон улсад хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр хоёр улсын гадаад хэргийн сайд нар “Монгол Японы стратегийн түншлэлийн дунд хугацааны хөтөлбөр (2017-2021)”-т гарын үсэг зурж баталсан юм. Энэ хөтөлбөр 2014-2017 онд хэрэгжсэн хоёр орны Стратегийн түншлэлийн анхны дунд хугацааны хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн үр дүнд олсон амжилтыг дүгнэж, 2021 он хүртэлх зорилтыг тодорхойлсон бодлогын чухал баримт бичиг болсон.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга, Япон Улсын Ерөнхий сайд Ш.Абэ нар ОХУ-ын Владивосток хотноо Дорнын эдийн засгийн чуулга уулзалтын үеэр 2017 оны 9 дүгээр сар болон 2018 оны 9 дүгээр сард тус тус уулзав.
Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх 2018 оны 12 дугаар сарын 12-15-нд Япон Улсад албан ёсны айлчлал хийв.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын тангараг өргөх ёслолд 2017 оны 7 дугаар сард Ерөнхий сайд Ш.Абэ Тусгай элч илгээж оролцуулав.
Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх 2019 оны 10 дугаар сард гэргий Л.Болорцэцэгийн хамт Япон Улсын Цог Жавхлант Эзэн хаан Нарүхито-г Эзэн Хааны сэнтийд заларсныг тунхаглах төрийн ёслолд оролцов.
Гадаад хэргийн сайд нарын айлчлал
Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд Ц.Мөнх-Оргил 2017 оны 3 дугаар сард, Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар 2018 оны 2 дугаар сард Япон Улсад айлчилж, Япон Улсын Гадаад хэргийн сайд Ф.Кишида, Гадаад хэргийн сайд Т.Коно нартай тус тус уулзав. Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар, Япон Улсын Гадаад хэргийн сайд Т.Коно нар 2018 оны 12 дугаар сард Токио хотноо дахин уулзав.
Японы Гадаад хэргийн сайд Ё.Хаяши Монгол, Японы хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 50 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол улсад 2022 оны 4-р сарын 30-наас 5-р сарын 2-нд айлчлав. Өмнө Япон Улсын Гадаад хэргийн сайд С.Уно 1989 онд, Ё.Кавагүчи 2004 онд, К.Окада 2010 онд, Т.Коно 2019 онд, Т.Мотэги 2020 онд тус тус Монгол Улсад айлчилсан юм.
Парламент хоорондын харилцаа
1974 онд парламентын түвшинд харилцаа тогтоосноос хойш тогтмол харилцаж, төлөөлөгчид жил бүр шахам харилцан айлчилж  байна. Японы парламентын  Зөвлөхүүдийн танхимын дарга Ю.Осада 1992 онд,Төлөөлөгчдийн танхимын дэд дарга К.Ватанабэ  1997 онд, Төлөөлөгчдийн танхимын дарга Т.Оошима 2017 онд тус тус манай улсад  айлчилсан.
Дипломат харилцаа тогтоосны 45 жилийн ойн хүрээнд хоёр улсын хууль тогтоох байгууллагын удирдлага харилцан  айлчилж,  Монгол Улсын УИХ-ын дарга  М.Энхболд 2017 оны 3 дугаар сард Япон Улсад, Япон Улсын Парламентын Төлөөлөгчдийн  танхимын дарга Т.Оошима 2017 оны 7 дугаар сард Монгол Улсад тус тус албан ёсны  айлчлал хийв.
Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга Л.Энх-Амгалан тэргүүтэй төлөөлөгчид 2018 оны 6 дугаар сард Япон Улсад айлчлав. Япон Улсын Парламентын Зөвлөхүүдийн танхимын дэд дарга А.Гүнжи тэргүүтэй төлөөлөгчид 2018 оны 10 дугаар сард Монгол Улсад айлчлав.
Монгол Улсын Их хурлын дарга Г.Занданшатар 2019 оны 5 дугаар сард “Никкэй” сонины газраас зохион байгуулсан  “Азийн ирээдүй 2019” форумд оролцож, илтгэл тавив. Энэ үеэр Япон Улсын Парламентын Төлөөлөгчдийн танхимын дарга Т.Оошима-тай уулзав.
Боловсрол, шинжлэх ухааны салбарын хамтын ажиллагаа
Аж үйлдвэрийн салбарын инженер, технологийн өндөр мэдлэг, практик дадлага туршлагатай хүний нөөцийг  бэлтгэхэд чиглэсэн “Инженер, технологийн дээд боловсрол төсөл” амжилттай  хэрэгжиж, Монгол дахь “Косэн” загварын сургууль бүс нутагт тэргүүлж байна.
Одоогийн байдлаар Монгол Улсад гурван “Косэн” загварын сургууль үйл ажиллагаа явуулж байна.
1. “Монгол Коосэн” Технологийн коллеж  - нийт оюутны  тоо 280
2. “Шинэ Монгол” Технологийн коллеж – нийт оюутны тоо 370
3. “ШУТИС-Коосэн” Технологийн коллеж – нийт оюутны тоо 166
Тус косэн сургуулиудад барилга, цахилгаан, механик, био-химийн инженерийн мэргэжлээр оюутнуудыг сургаж байна.
“Косэн” загварын сургуулийг 2019 оны 6 дугаар сарын байдлаар нийт 141 оюутан төгссөн  байна. Төгсөгчдийн 25 хувь нь японы компанид, 50 хувь нь монголын компаниудад ажилд орж,  үлдсэн 25 хувь нь их дээд  сургуульд дэвшин суралцаж байна. “Сасакава энх тайвны сан”-гаас тус хөтөлбөрт 2013 оны 10 дугаар сараас 2019 оны 3 дугаар  сарын хооронд нийт 5,5 жилийн хугацаанд сургалтын хөтөлбөр, сурах бичиг  орчуулах, япон багш илгээх, монгол багш нарыг Япон УЛсад дадлагажуулах ажлыг  дэмжиж ирсэн байна.
БСШУСЯ-ны ТНБД Б.Баярсайхан Япон Улсад ажиллах үеэр “ЖАЙКА”-гийн Зүүн болон Төв Азийн газрын захирал К.Фүжиятай “Инженер, технологийн дээд боловсрол төслийн хөрөнгийн ашиглалтыг сайжруулах, төслийн хугацааг нэг жилээр сунгах”  тухай Санамж бичигт гарын үсэг зурав. Ингэснээр тус төсөл нь 2023 он хүртэл үргэлжлэхээр болов. Уг хөтөлбөрийн хүрээнд нийт  207 оюутан Японд суралцаж буйгаас   үндсэн сургалтын хөтөлбөрт 81 хүн,  хос хөтөлбөр / бакалаврын сургалт/ 55, магистр 17,  докторын сургалтын  хөтөлбөрт 36, судлаач оюутан 3, зэргийн бус  сургалтын хөтөлбөрт 17 хүн тус тус суралцаж байна.
“Хүний нөөцийг хөгжүүлэх тэтгэлэгт хөтөлбөр” /JDS/-ийн хүрээнд өнөөг хүртэл нийт 350 төрийн албан хаагч хамрагдаад буйгаас 2019 оны байдлаар магистрийн сургалтад 38, докторантурт 4  хүн тус тус суралцаж байна.
Өнөөгийн байдлаар Япон Улсад судалгаа хийж докторын зэрэг хамгаалсан, мөн докторын зэрэг горилон  судалгаа хийж буй 200 гаруй оюутан байна.
Мөн сүүлийн үед "японы гоо" даам, “соробан” сампин, роботын чиглэлээр сонирхон суралцаж буй монголын хүүхэд залуусын тоо ихсэх хандлагатай байна.
Япон Улсын төрийн дээд шагнал, Цог жавхлант Эзэн хааны "Мандах нар" одонгийн тэргүүн зэрэг "Сүр жавхлант тууз" одон хvртсэн монголчууд: Анх дипломатч Д.Алмааз 1989 онд “Мандах нар” одонгоор шагнуулж байсан бол Японд Монгол Улсаас томилогдсон анхны Элчин сайд С.Дамбадаржаа, иргэн Цэвэгмаа, Элчин сайд байсан Д.Ёндон, Ерөнхий сайд асан Д.Содном, 2004 онд Монгол Улсын Морин хуурын чуулгын тэргvvн, ардын жvжигчин Ц.Батчулуун,  2021 онд УИХ-ын дарга асан Д.Лүндээжанцан нар юм.
Уг одонгоор олон улсын харилцааг хөгжүүлэх, хүрээлэн буй орчныг хамгаалах, түүнчлэн ард иргэд, олон нийтийн тусын тулд салбар тус бүрээр онцгой амжилт гаргасан иргэдийг хавар, намар буюу жилд 2 удаа шагнадаг. "Мандах наран" одонг 1981 оноос хойш гадаад улсын иргэдэд олгож эхэлсэн бөгөөд тус одон нь 6 зэрэглэлтэй ажээ.
Тусламж
1991-2013 он хүртэлх хугацаанд Япон Улсын Засгийн газар Монгол Улсад нийтдээ 102.3 тэрбум иенийн буцалтгүй тусламж, 77.3 тэрбум иенийн хөнгөлөлттэй зээл, 36.5 тэрбум иенийн Техникийн хамтын ажиллагааны тусламж үзүүлжээ. Өөрөөр хэлбэл гадаадын улс орон, олон улсын байгууллагаас Монгол Улсад үзүүлсэн нийт тусламжийн 50-иас илүү хувийг Япон Улс дангаараа олгож, уг тусламж нь санхүү, эдийн засгийн хүндрэлийг даван туулах, зах зээлийн эдийн засагт шилжих, Монгол Улсын шинэ хөгжлийн суурийг тавихад үлэмж хувь нэмэр болсон юм.
Элчин сайд нар
Монгол Улсаас Япон Улсад ажилласан Элчин сайд нар: Япон Улсаас Монгол Улсад ажилласан Элчин сайд нар:
Хоёр талын эрх зүйн баримт бичгүүд
1.БНМАУ, Япон Улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоох тухай Ноот бичиг 1972.02.24. Москва хот
2. БНМАУ, Япон Улсын хооронд Соёлын харилцаа тогтоох тухай Тохиролцоо 1974.09.23. Улаанбаатар хот
3. БНМАУ, Япон Улсын хооронд Эдийн засгийн талаар хамтран ажиллах тухай Хэлэлцээр, 1977.03.17. Улаанбаатар хот
4. БНМАУ, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын худалдааны Хэлэлцээр, 1990.03.20, Токио хот
5. Японы далайн чанад дахь Сайн дурынхныг хүлээн авах тухай БНМАУ, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын Хэлэлцээр, 1991.03.19, Токио хот
6. Агаарын харилцааны Монгол Улс, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын Хэлэлцээр, 1993.11.25. Токио хот
7. Япон Улсын ахмад сайн дурынхныг хүлээн авах тухай Монгол Улс, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын Протокол, 1999. Улаанбаатар хот
8. Хөрөнгө оруулалтыг харилцан хамгаалах, хөхиүлэн дэмжих тухай Монгол Улс, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын Хэлэлцээр, 2001.02.15. Токио хот
9. Техникийн хамтын ажиллагааны тухай Монгол Улс, Япон Улсын Засгийн газар хоорондын Хэлэлцээр, 2003.12.05. Токио хот
10. “Монгол Улсын  Батлан  хамгаалах  яам,  Япон Улсын Батлан хамгаалах яам хоорондын  батлан хамгаалах салбарт  хамтран ажиллах санамж бичиг”, 2012 он
12. “Монгол, Японы Стратегийн түншлэлийн Дунд хугацааны хөтөлбөр   (2017– 2021), 2017 он
13. “Хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэх, гамшгийн үр дагаврыг арилгах болон НҮБ-ын энхийг сахиулах ажиллагааны чиглэлээр сургалт хэрэгжүүлэхэд хамтран ажиллах тухай Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр” байгуулав. 2015 он.
Ольга Зайцева
Ольга Алексеевна Зайцева (О́льга Алексе́евна За́йцева, 1978 оны тавдугаар сарын 16-нд Москва хотод төрсөн) нь олимпийн (2006, 2010) хоёр, дэлхийн гурван удаагийн аварга Оросын биатлонч юм. 1994 оноос уг спортоор хичээллэж эхэлсэн бөгөөд 2012 оны байдлаар нийт оролцсон 208 гарааныхаа 26-д (12.5%) нь ялалт байгуулсан гэсэн үзүүлэлт байна. Үүний 174 гараа нь ганцаарчилсан гараа байсан бөгөөд 12 (6.9 %) ялалт байгуулсан.
Холбоос
Ангилал:1978 онд төрсөн Ангилал:Оросын биатлонч Ангилал:Оросын олимпын аварга Ангилал:Оросын олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:2002 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2006 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Оросууд
Исэлдэлтийн зэрэг
Исэлдэлтийн зэрэг - Химийн нэгдэл дэх элементийн атомын цахилгаан цэнэгийн хэмжигдэхүүнийг исэлдлийн зэрэг гэнэ. Исэлдэлтийн зэрэг нь цахилгаан сөрөг чанараараа ялгаатай атомуудын харилцан үйлчлэлийн дүнд өөрчлөгддөг. Өөрөөр хэлбэл цахилгаан сөрөг чанар ихтэй элементийн атом электрон нэгдүүлж, багатай нь электрон алдах зэргээр өөрчлөгдөх үед элементүүд дээр илрэх цэнэгийн хэмжээ юм. Исэлдэлтийн зэрэг нь эерэг (+) ба сөрөг (-) тэмдэг бүхий тоон утгаар илэрхийлэгдэнэ.
Химийн нэгдэл дэх атомын исэлдэлтийн зэргийг тодорхойлохын тулд дараах дүрмийг баримтална.
,                                                                                                                  1x + 2*(-2) = 0                                   x= +4
,                                                                                                       2*1 + x + 4*(-2) = 0                            x= +6
Молекулын доторх аливаа атомын исэлдэлтийн зэргийг зөв тодорхойлдох нь исэлдэн ангижрах урвал ын мөн чанарыг мэдэх, түүний тэгшитгэлийг зохиоход чухал ач холбогдолтой.
Эшлэл
Ангилал:Хими Ангилал:Бодисын шинж чанар
Гитега
Гитега (Gitega, хуучнаар Китега ) нь Бурунди улсын нийслэл хот. Улсынхаа төв хэсэг дэх тэгш өндөрлөг дээр, хамгийн том хот бөгөөд хуучин нийслэл Бужумбурагаас зүүнш 62 км зайд оршино. Тус улсын 2 дахь том хот болох Гитега нь 1966 он хүртэл Бурундийн Вант Улсын нийслэл байсан бөгөөд 2018 оны 12 сард ерөнхийлөгч Пьер Нкурунзиза 2007 онд өгсөн амлалтаа биелүүлж, нийслэлээ Гитега руу шилжүүлжээ. Харин Бужумбура нь эдийн засаг, худалдааны төв хэвээр үлдсэн юм. 2019 оны 1 сарын 16-нд парламентын санал хураалтаар ерөнхийлөгчийн дээрх шийдвэр албан ёсжиж, төрийн захиргааны байгууллагууд 2022 он гэхэд Гитега руу нүүхээр болсон байна.
Ангилал:Бурундийн хот Ангилал:Африкийн нийслэл
Базарсадын Жаргалсайхан
Базарсадын Жаргалсайхан (олны танил нэр нь Буянгийн Жагаа; 1959 оны наймдугаар сарын 20-нд Улаанбаатар хотод төрсөн) нь Монголын засгийн газрын гишүүн, улс төрч, физикч, бизнесмен, Бүгд Найрамдах Намын дарга.
Бага нас ба боловсрол
Б. Жаргалсайхан нь 1959 онд Улаанбаатар хотод таван хүүхэдтэй айлын дундах болон төржээ. 1967 онд нийслэлийн 23-р дунд сургуульд орсон ба дунд сургуулиа дүүргээд 1977 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын Эрхүү мужийн төв Эрхүү хот дахь Политехникийн Дээд Сургуульд элсэн сансрын физикч мэргэжлээр суралцан 1982 онд төгсжээ. Дараа нь Зүүн Германд бас сурч байсан байна.
Мэргэжлийн гараа
Сургуулиа төгсөөд эх орондоо эргэж ирэн 1982 оноос 1984 оныг хүртэл Говь комбинатад туслахаар ажиллав. 1984 оноос 1988 оныг хүртэл хувиараа бизнес эрхэлж байгаад, 1988 онд Буян хоршоогоо байгуулан захирлаар нь ажилласан ба 1989 онд тус хоршоогоо хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани болгон өргөтгөжээ.
Тэр Монголын анхны саятан гэгддэг бөгөөд 1990 оноос 2004 оны хооронд монголын хөрөнгөтэй хүмүүсийн нэгд тооцогддог байв.
Улс төрийн амьдрал
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсаас Монгол Улсад шилжих шилжилтийн жилүүдэд тэр ардчиллыг дэмжигч байсан ба эхлээд Ардчилсан Намаас (1992, 1997 оны сонгуульд), дараа нь өөрийн байгуулсан БНН-аас (2008, 2016 онуудад) парламентын гишүүн болохоор оролдсон ч бүтээгүй. 2004 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд 70-р тойргоос нэр дэвшин, их хурлын гишүүн болов. 2005 онд болсон ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшин, 129.147 хүний буюу 14,1 %-ийн санал авч байсан.
2008 оны долоодугаар сарын 1-нд болсон их хурлын сонгуулийн үр дүнтэй холбоотой жагсаалыг зохион байгуулсан хэмээн сэжигтнээр татагдан баривчлагдаж байв.
Хэлсэн үг
Нэгэн телевизийн нэврүүлэгт оролцохдоо:
inews.mn цахим хуудсанд хуримын тухай өгсөн ярилцлага:
Эх сурвалж
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн Ангилал:Монголын үйлдвэр худалдааны сайд Ангилал:Монголын засгийн газрын гишүүн Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын дарга (Монгол) Ангилал:Монголын бизнесмен Ангилал:Монголын физикч Ангилал:Эрхүүгийн их сургуулийн төгсөгч Ангилал:Улаанбаатарын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1950 онд төрсөн
Испанийн гран-при
Испанийн их шан (Gran Premio de España) нь 1951 оны Формула-1 улирлаас хойш дундаа тасралттайгаар Испани улсад явагдаж буй Формула-1-н уралдаан юм.
1981 оноос хойш янз бүрийн ивээн тэтгэгчид тус нэрийг худалдан авсан: 1981 оноос тус уралдаан нь Gran Premio Talbot de España, 1986-1992 оны хооронд Gran Premio Tío Pepe de España, 1993-2005 оны хооронд Gran Premio Marlboro de España, 2006 оноос хойш Gran Premio de España Telefónica нэртэй үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Өрэсүндийн гүүр
Өрэсүндийн гүүр (даниар: Øresundsbroen, шведээр: Öresundsbron) нь төмөр зам ба авто замын хөдөлгөөнийг хослуулсан, дэлхийн хамгийн урт налуу татлагат гүүр юм. Энэ гүүр нь Өрэсүндийн туннел болон хиймэл арал Пеберхолмын хамтаар Өрэсүндийн төлбөртэй зорчих замыг бүрдүүлэх ба энэ нь Данийн нийслэл Копенхагенийг Шведийн Мальмё хоттой холбодог. Хоёр улсын хилийн шугам нь баруун талын хос пилоноос баруун зүгт 883 метрт байх бөгөөд замын дээгүүрх гүүрэн самбар дээр тэмдэглэсэн байдаг. Гүүрний тээврийн хөдөлгөөнийг 2000 оны 7-р сарын 1-ний өдөр нээжээ.
Нэр
Өрэсүндийн гүүрийн консорциум нь «Øresundsbron» гэх зохиомол нэрийг хэрэглэх ба энэ дани ба швед хэлний эрлийз үг («Øresund» нь даниар бичсэн хэлбэр, шведээр бол «Öresund»; «bron» нь «гүүр» гэх швед үг харин даниар бол «broen») юм. Энэ нэрийг хоёр улсын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд ч бас хэрэглэдэг аж.
Гүүрний хийц
Гүүрний нийт урт нь 7845 метр. Усан онгоц нэвтрэх хэсгээр хоёр талаасаа бага зэргээр налуулан өндөрсгөсөн. Үүний баруун талын хэсгийн нийт урт нь 3014 метр бөгөөд 22 гүүрний талбартай (нэг тулгуураас нөгөө тулгуур хүртэлх зай), үүнээс 18 талбарын хоорондын зай 140 метр. Зүүн талын хэсгийн нийт урт нь 3739 метр бөгөөд нийт 28 нээлхийтэй, үүнээс 24 нь 140 метрийн тулгуур хоорондын зайтай бол үлдсэн дөрөв нь хоорондоо 120 метрийн зайтай байна.
Дунд байрлах өндөр гүүр нь угтаа жинхэнэ Өрэсүнд гүүр бөгөөд нийт урт нь 1092 метр, харин тулгуур хоорондын зай 490 метр. Пилон нь төмөр бетон хийцтэй, 206 метрийн өндөртэй, доод хэсгийн хэмжээс нь 9,4 метр × 12,6 метр, дээд хэсгээрээ 2,6 метр × 5,8 метрийн хэмжээсүүдтэй. Доод давхрын өндөр 11 метр, өргөн нь 30 метр. Доод давхрын шал нь дээрээ төмөр бетон шалтай түүний доод талаас ган төмрөн дамнуургатай. Дээд давхарт нь дөрвөн эгнээ хурдны замтай, ган төмрөн дамнуургатай давхарт нь төмөр замтай. Унадаг дугуйтай зорчих хориотой. Усан онгоц нэвтрэх хэсгийн өндөр нь 57 метр боловч 55 метрийн өндөртэй усан онгоц нэвтрэхийг л зөвшөөрдөг.
Нэг тэрбум евроны өртөгтэй гүүрийг 40 сарын дотор барьсан ба 90 орчим хувийг бэлэн төмөр бетоноор барив. Эдгээр бэлэн хэсгүүд нь фундамент, тулгуур, гүүрний суурь байсан бөгөөд түүнийг 8700 тоннын даацтай, 76 метр өргөх чадвар бүхий хөвөгч кранаар угсарчээ.
Төлбөр
2014 оны нэгдүгээр сарын 1-нд нэг талдаа төлөх төлбөрийг дараах байдлаар тогтоосон:
Тугалхүүгийн Баасансүрэн
Тугалхүүгийн Баасансүрэн -1950 онд Ховд аймгийн цэцэг суманд төрсөн. -Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, доктор, профессор, зохиолч, сэтгүүлч, шүүмжлэгч.
Т.Баасансүрэнгийн сургуулийн сурагч болох мөрөөдөл нь тэр үед биелж эгчийгээ дагаж Улаанбаатарт ирж Төмөр замын 20 дугаар сургуульд анх оржээ. Тэндээ сурч байгаад удалгүй дөрөвдүгээр бага сургуульд шилжсэн байна. Шинэ сургуульдаа ороод удаагүй байхад багш нь түүний нэрийг Т.Баасансүрэн гэж буруу тэмдэглэжээ. Уг нь эцэг эхээс хайрласан нэр нь Т.Баасанцэрэн байсан ажээ.
Бага сургуулиа дүүргээд тэрээр арван жилийн 24 дүгээр сургуульд дэвшин шилжив. Ингээд л сургуулийн амьдрал эхэлж, Т.Баасансүрэн гэдэг хүн дөрөвдүгээр сургуулийн Пионерийн бүлгэмийн зөвлөлийн дарга хийж, үеийнхэн дундаа толгой цохиж эхэлсэн гэдэг. Т.Баасансүрэн бага ангийн сурагч байхдаа 1962 онд “Пионерийн үнэн” сонинд “Намар” хэмээх анхны шүлгээ хэвлүүлснээс хойш Монголын утга зохиол, сэтгүүл зүйд зүрх сэтгэлээ зориулан зүтгэж яваа зохиолч, сэтгүүлч. Тэрээр долдугаар ангид байхдаа “Анхны пионерийн бүрээн дуу” уран бүтээлийн номоо хэвлүүлсэн ажээ.
Аравдугаар ангиа төгсөхөд тус сургуулиас хоёр сурагч алтан медальтай төгссөний нэг нь Т.Баасансүрэн, нөгөө нь 50 гаруй жил хувь заяагаа холбосон гэргий Ц.Чагнаадорж юм байжээ.
1974 онд М.Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн Их сургуулийг сэтгүүлч мэргэжлээр төгссөн.
1974-1976 онд МАХН-ын "Үнэн" сонинд сурвалжлагчаар ажилласан. Д.Намдагсүрэнгийн удирдлага дор Монголын хувьсгалт хэвлэлийн түүхээр дагнаж мэргэшсэн нэрт нийтлэлч, доктор Г.Дэлэг, хэл бичгийн ухааны эрдэмтэн, яруу найрагч Н.Жамбалсүрэн, утга зохиолын шүүмжлэгч С.Жамсранжав,Чадраабалын Лодойдамбын нэрэмжит анхдагч шагналыг хүртсэн, Д.Нацагдоржийн шагналт, утга зохиол шүүмжлэгч, сэтгүүлч Бажуудайн Ганбат нартай хамт ажиллаж байжээ.
1976-1979 онд МАХН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн даргын туслахаар ажиллаж байсан.
1979-1982 онд ЗХУ-ын КН-ын Төв хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академид сурч дэд докторын зэрэг хамгаалсан.
1982-1984 онд МАХН-ын Төв хорооны Үзэл суртлын хэлтсийн соёлын тасгийн эрхлэгчээр ажилласан.
1984-1987 онд Улсын Гэрэл зургийн газрын дарга. 1987-1990 онд Монголын сэтгүүлчдийн Холбооны орлогч дарга.
1990-1991 онд ХААИС-ийн МАХН-ын Хорооны дарга.
1991-1992 онд Монголын Хэвлэл мэдээллийн ажилтан ажилчдын ҮЭ-ийн холбооны дарга бөгөөд Улсын Гэрэл зургийн газрын дарга.
1992-1996 Монгол Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдэллийн албаны дарга.
1996-1996 онд МОНЦАМЭ мэдээллийн агентлагийн орлогч захирал.
1996 оны 8 дугаар сараас 2000 оны 9 дүгээр сар хүртэл МАХН-ын Удирдах зөвлөлийн ХЭГ-ын дарга, МАХН-ын Хэвлэл мэдээлэл, гадаад харилцааны хэлтсийн даргаар ажилласан байна.
2000 оны 9 дүгээр сараас 2004 оны МОНЦАМЭ агентлагийн захирал.
2002 оны 12 дугаар сараас 2006 оны 11 дүгээр сар хүртэл Монгол Улсаас БНПольш Улсад суугаа Элчин сайд. (Украйн, Эстони, Латви, Литв хавсран суугаа Элчин сайд).
2007-2008 онд Ерөнхий сайдын Хэвлэл мэдээлийн хэлтсийн дарга.
2009-2011 онд Монголын Сэтгүүлчдийн Холбооны (МСХ) Ерөнхийлөгч.
2012 оноос "ТВ-9" телевизийн захиралаар ажиллаж байна.
Бүтээлүүд
Тугалхүүгийн Баасансүрэн, “ХХ зууны эхэн үеийн Монголын чөлөөт хэвлэл”, УБ 2009
Тугалхүүгийн Баасансүрэн, “Алтай”: түүж,өгүүлэгүүд. УБ 2001.-Монгол Улсын төрийн шагналт зохиолч Сономын Удвал Т.Баасансүрэнгийн эл туужийг уншаад “Алтайгаа үнэхээр сайхан магтаж дуулсан байна” гэсэн байдаг.
1965 онд “Анхны пионерийн бүрээн дуу” уран нийтлэлийн номоо хэвлүүлсэн байна. “Монетон бөгж”, “Дэнгийн цагаан эрвээхэй”, “Тал” зэрэг зуу гаруй өгүүллэг, “Алтай”, “Нүдэн булаг”, “Өвгөн цохио” зэрэг уянгын арав гаруй тууж,  “Тэрбумтан”, “Уулс, үүлс, туульс” /I ба II дэвтэртэй/ хэмээх роман бичжээ. Түүний тууж, өгүүллэгүүд “Монголын уран зохиолын дээжис-108 боть”-ийн 71 ба 82 дугаар боть болж тус тус хэвлэгдсэн байна.
Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Төрийн хошой шагналт, Дорнын их уран зохиолч Донровын Намдаг гуай түүний “Хар хорхой ба бөөн шоргоолж”, “Оросын цагаан хус”,  “Шинэ хүн”, “Талх” зэрэг өгүүллэгийг өндрөөр үнэлж “Хар хорхой ба бөөн шоргоолж” өгүүллэг чинь Хэвлэл утга зохиол хянах газрын давааг яаж давдаг бол гэж санаа зовинон хэлж байжээ.
Монголын хүүхдийн нэрт зохиолч Д.Содномдорж Т.Баасансүрэнгийн “Монетон бөгж” өгүүллэгийнх нь талаар “Утга зохиол, урлаг” сонинд тусгайлан шүүмж бичиж бүхэл бүтэн туужийн уянгын санааг ганцхан өгүүллэгт нэн чадмагаар зангидан багтааж чадсан нь гайхалтай гэсэн байдаг. Утга зохиолын нэрт шүүмжлэгч Х.Сампилдэндэв түүний “Ятуу намнагч”, “Хүлээсэн нь”, “Бутач”, “Хатиг”, “Туулай буюу баавгай”, “Дэлхий минь, өлгий минь”, “Амьдрал, тэмцлийн шивнээ”, “Хос гариг”, “Алтан загасны үлгэр” зэрэг өгүүллэгт анализ хийж өндрөөр үнэлсэн бол Оросын эрдэмтэн, утга зохиолын судлаач Л.Герасимович өөрийн судалгааны номондоо Т.Баасансүрэнгийн “Хүлээсэн нь”, “Өрхийн тэргүүлэгч”, “Нөхдийнхөө төлөө баярлаж явна”, “Төрсөн өдрийн бэлэг” өгүүллэг нь хүн, хүний амьдралын утга учир, учгийг нарийн чадмаг дүрсэлж үзүүлжээ хэмээн онцолж тэмдэглэсэн байна. Дал наяад оны өгүүллэгийн нэрт мастер Т.Баасансүрэн “Алтай”, “Өвгөн цохио”, “Нүдэн булаг” зэрэг арав гаруй уянгын тууж туурвижээ. Монгол орон зах зээлийн эдийн засагт шилжсэн үеийн сэдвээр “Нэг орцныхон” хэмээх сонирхолтой тууж бүтээсэн байна.
“Тэрбумтан” роман нь ерээд оны үеийн хамгийн эрэлт хэрэгцээтэй, уншигчдын сонирхол татсан роман бөгөөд хоёронтоо хэвлэгдэж, академич Цэндийн Дамдинсүрэнгийн төрсөн охин монгол судлаач, доктор профессор Анна Цендына орос хэл рүү хөрвүүлсэн байна. “Уулс, үүлс, туульс” романаа зохиолч Т.Баасансүрэн 2014 онд уншигчиддаа өргөн барьсан байна.
“Элчин сэтгүүлчийн тэмдэглэл”, “Сутай”, “Уул усны нутгаар” зураглал, “Шүдэнз зураад хаяхын адил асаад унтардаг амьдралын тухай эргэцүүлэл” эссе, “Тэнэгхэн монголчууд минь битгий мартаарай”, “Бузартсан гал тогоогоо цэвэрлэх юмсан”, “Тэсэрч дэлбэрэхэд бэлэн болсон Монгол орон” зэрэг асуудал дэвшүүлсэн өгүүлэл нийтлүүлсэн нь сэтгүүлзүйн шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ авсан юм.
МУСГЗ Ц.Дашдондов “Монголд сэтгүүлзүй гэж байгаа бол тэр нь түүхтэй байх ёстой. Тэрхүү түүхийг бүтээгчдэд зориулсан хамгийн бат өндөр суваргыг Т.Баасансүрэн босгосон гэжээ.
“Монголын нууц товчоо” хөлгөн их судрын 12 дэвтрийн бичлэгийн 282 зүйлд задлан шинжлэл хийж үзээд бичлэгийн арга хэлбэр нь уран зохиолын гэхээсээ илүүтэйгээр нийтлэлийн өнгө төрхтэйг тогтоож, нийтлэл зүйн үнэн бодит байдал, товч тодорхойн зарчмыг уг бүтээлд хөдөлшгүй мөрдсөн байхын зэрэгцээ сэтгүүлзүйн бичлэгт хамааруулж болох мэдээ, сурвалжлага, сурвалжилсан тэмдэглэл, ярилцлага, дуртгал тэмдэглэл, тэдгээрийн шинж тэмдгийг өөртөө агуулсан бичлэгийн элементүүд байгааг баримтжуулан баталсан байна. Мөн “Монголын нууц товчоо”-ны үг хэллэг, дүр дүрслэлийг Монголд анх удаа нийтлэл зүйн үүднээс нягтлан задалж шинжилсэн нь сэтгүүлзүй, утга зохиолын судлаачдын анхаарлыг гойд татсан билээ. Энэ бол монголын сэтгүүлзүйн шинжлэлд зохиогчоос хэлсэн цоо шинэ үг болсон юм.
Түүний удирдаж буй TV-9 телевиз МСНЭ-ийн 2015 оны шилдгийн шилдэг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр шалгарч “Гран при” шагнал авч байв.
Гэр бүл
Эхнэр Ц.Чагнаадорж, охин, хүү хоёртой.
Түүний том ах Монгол Улсын гавьяат барилгачин Тугалхүүгийн Мягмар болон Монгол Улсын төрийн соёрхолт, математикийн ухааны академич бөгөөд дунд ах нь МУИС-д насаараа багшилж буй сэхээтэн Т.Жанлав нар юм. Сутай хайрханы ар хормой, Цэцэг нуурын хөвөөнд төрсөн тэд эхээс 11-үүлээ боловч өдгөө 2020 оны байдлаар 5 нь амьд сэрүүн байгаа ажээ.
Засаглал судлалын хүрээлэн
Засаглал судлалын хүрээлэн (англиар: Institute of Governance Studies) Монгол Улсад засаглал судлалын чиглэлээр эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлыг хөгжүүлж үр өгөөжийг нэмэгдүүлэх зорилготойгоор Японд төгсөгч залуус үүсгэн байгуулсан. Тус хүрээлэнгийн судлаачид төрийн, нутгийн удирдлагын, олон нийтийн байгууллагад ажиллаж тухайн үйл ажиллагааг удирдан зохион байгуулж байсан, төрийн захиргааны төв болон орон нутгийн байгууллагуудад бодлого боловсруулах шийдвэр гаргах, гүйцэтгэх түвшинд ажиллаж байсан урт хугацааны туршлагатай, дэлхийн хөгжингүй орнуудад мэргэшиж суралцсан, тухайн салбарт судалгааны ажил хийж байгаа, заах арга зүй, хамтран мэдлэг бүтээх бүтээлч хандлагуудыг ашиглаж олон улсын түвшинд тухайн салбарт тэргүүлэх эрдэм шинжилгээний байгууллага, эрдэмтэн профессорууд, судлаачидтай хамтран ажилладаг байна.
Жон Леженд
Жон Рожер Стефенс (John Legend) - Америкийн дуучин, ая зохиогч, жүжигчин. 2015 онд Сельма киноны «Glory» нэртэй дуугаар Алтан бөмбөрцөг болон Академийн шагнал хүртсэн.