cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гэрэл зураг
19-р зуун
Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ.
Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Даагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн Фоокс Таальбот харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Таальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна.
1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Фоокс Таальбот Лондоны эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна.
Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна.
Хар цагаан зураг
Бүх гэрэл зураг эхэндээ хар, цагаан байсан. Хар, цагаан зураг нь саарал өнгө болон, цэнхэр, бор шаргал туяатай байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг.
Өнгөт зураг
1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч Жэймс Клерк Максвелл гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд 1861 онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн.
Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй хальсыг Агфа 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон.
Дижитал гэрэл зураг
1981 онд Сони компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна.
Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ.
Техникийн шинж чанар
Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.
Эшлэл
Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл Ангилал:Уран сайхны арга техник Ангилал:Хуулбарлах техник
Киото
Киото (, Кёото) нь Японы Хоншюү арлын төвд орших хот юм. 1.5 сая орчим хүн амтай. Киото нь 794-аас 1868 он хүртэл Японы хуучны нийслэл байсан бөгөөд одоо бол Киото мужийн төв, Осака-Кобе-Киото метрополи бүсийн чухал хэсэг юм.
Киото нь Японы соёл урлаг, боловсрол, технологийн төвүүдийн нэг бөгөөд Японы хоёр дахь хуучин их сургууль болох Киотогийн их сургууль оршино. Киотогийн зарим барилга байгууламжууд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад орсон байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Киото аймгийн коммун  Ангилал:Киото аймгийн суурин Ангилал:Саятан хот Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот Ангилал:Японы аймгийн төв Ангилал:Японы урьдын нийслэл
Фибоначчи
right|thumb|Фибоначчи Фибоначчи (Fibonacci; 1180 оны орчимд Италийн Пиза хотод төрж, 1250 оны орчимд мөн хотод нас барсан) хэмээх нэрээр алдаршсан түүнийг Писаногийн Леонардо, Леонардо Боначчи, Леонардо Фибоначчи гэх мэтээр өөрөөр дуудах тохиолдол олон байдаг. Тэрээр Италийн эрдэмтэн бөгөөд түүнийг дундад зууны үеийн хамгийн авъяаслаг математикч эрдэмтэн гэж үздэг.
Фибоначчиг өнөөгийн дэлхий ертөнц 2 зүйлээр нь мэддэг:
Фибоначчийн тоон дараалал гэдэг нь тоо болгон нь өмнөх хоёр тооныхоо нийлбэр байдаг тоон цуврал байдаг. Тиймээс энэ цуврал нь:0, 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, 144, 233, 377, 610, 987 гэсэн тоонуудаар эхэлдэг.
Цувралын тоо нь өгсөх тусам дараалсан хоёр тоог хооронд нь харьцуулан хуваахад гарах харьцаа нь алтан харьцаанд дөхдөг. (ойролцоогоор 1 : 1.618 буюу 0.618 : 1).
Энэхүү алтан харьцааг Сэргэн мандлын үед уран зурагт өргөн ашигладаг байжээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Италийн математикч Ангилал:Дундад зууны математикч Ангилал:Зохиогч Ангилал:Италийн түүхэн хүн Ангилал:12-р зуунд төрсөн Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Агуу ихийн дон
Агуу ихийн дон; Агуу ихийн солиорол ; '''орос. Мания величия''' (от  — маш том эсвэл дэндүү ахиулсан; — сэтгэлийн хямрал ) — хувь хүн өөрийнхөө
Сэтгэл зүйд энэ нь сэтгэлийн тусгай хямрал гэж үздэггүй харин симптом буюу Маниа(англ. Mania) синдром өвчний шинж тэмдэг хэмээн үздэг. Эсвэл заримдаа Паранойя өвчний синдром гэж үздэг байна. Энэ балайрал буюу донгоор өвдсөн улсууд нь алдартай хүмүүс байх нь их, бидний сайн танил Жон Нэшт иймэрхүү дон илэрч байсан ба өөрийгөө тэрээр Антарктидийн эзэн хаан байх ёстой хэмээн бусдад хэлснээр ажлаасаа халагдсан байдаг. . Иймэрхүү шинж тэмдэг заримдаа улс орны агуу байдлыг сурталчиллахад илэрч байсан бөгөөд социализмын үед маш том байгууламжуудыг ихээр барьж ард түмний толгойд тэдний улс орон үнэхээр хүчирхэг агуу гэдэг хуурамч ойлголтыг суулгаж байжээ. Энэ нь одоо ч дэлхийн хуучин пост социалист орнуудын барилга байгууламж, хөшөө дурсгал зэрэгт илэрсээр байгаа билээ.
Эшлэл
Ангилал:Сэтгэл судлал Ангилал:Шизофрени
Дуайт Ховард
Дуайт Дэвид Ховард (Dwight David Howard, 1985 оны арванхоёрдугаар сарын 8-нд Жоржиа мужийн Атланта хотод төрсөн) — Америкийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны (НБА) Шарлотт Хорнетс багийн төвийн бүсийн тоглогч юм. Түүнчлэн хүчний довтлогчийн байрлалд тоглодог бөгөөд Өмнөд Атлантагийн Христийн сургуулийг төлөөлөн 2004 оны драфтын нэгээр гарч Мэжикт элссэн түүхтэй.
Товчхон
Бүх оддын тоглолтонд таван удаа оролцож, Бүх НБА-гийн багт таван удаа сонгогдож, Бүх НБА-гийн хамгаалалтын багийн гишүүн, НБА-гийн Оны шилдэг хамгаалалтын тоглогчоор гурван удаа шалгарч, самбараас бөмбөг авалт, бөмбөг таслалт, нийт шидэлтийн хувь болон торгуулийн шидэлтийн хувиараа тус тус лигийн туршид үнэмлэхүй амжилт үзүүлж байсан "Супермэн" хочит тэрээр дивизионд гурван удаа, конференцид нэг удаа түрүүлж, улмаар 2008 оны НБА-гийн Слам Данкийн аваргаар шалгарч байв.
2008 оны олимпийн наадамд Нэгдсэн Улсын шигшээ багийн гарааны бүрэлдэхүүнд багтаж алтан медаль хүртсэн.
Эшлэл
Ангилал:1985 онд төрсөн Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч Ангилал:Хьюстон Рокетс багийн тоглогч Ангилал:Америкчууд
Харгита тойрог
Харги́та тойрог (Judeţul Harghita ) — Румыны дөчин нэгэн тойргийн нэг. 310.867 хүнтэй.
Эх сурвалж
Ангилал:Румыны тойрог
Жорж Годдард
Жорж Годдард (George Goddard, 1903 оны арванхоёрдугаар сарын 20 – 1987 оны гуравдугаар сарын 24) нь Английн хөлбөмбөгчин бөгөөд 1920-1930-аад оны үед довтлогчийн бүсэд идэвхитэй тоглодог байв. Тэрээр Куинз Парк Рейнжерс багийн түүхэнд 186 гоол оруулсан амжилтаараа бичигдсэн эрхэм юм. Зүүн өмнөд Английн Суррей каунтигийн Гомшелл хотод төрсөн байна.
Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин Ангилал:Куинз Парк Рейнжерс багийн тоглогч Ангилал:Брентфорд багийн тоглогч Ангилал:Англичууд Ангилал:1903 онд төрсөн Ангилал:1987 онд өнгөрсөн
Ардын эрх сонин
Ангилал:Монголын сонин
Мамба дацан
МАНБА (МАМБА) ДАЦАН
Бурханы шашины сүм хийдүүдийн салбар анагаах ухааны боловсрол олгож, эмч лам нарыг бэлтгэх сургууль. Одоогийнхоор бол анагаах ухааны тэнхим гэдэг шиг юм. Манба дацан гэж төвд үг бөгөөд Эмчийн аймаг гэсэн утгатай. Монгол оронд хамгийн анхны Эмчийн сургууль буюу Мамба дацанг 17-р зууны сүүлчээр Ламын гэгээний анхдугаар дүр Лувсанданзанжалцан байгуулсан гэдэг.
Бараг ихэнхи томоохон хүрээ хийдүүд өөрийн манба дацантай байснаар Их Хүрээний мамба дацан Соригшампанлин, Заяын хүрээний мамба, Далай Чойнхор вангийн Тариатын хүрээ, Ламын гэгээний хүрээний мамба, Ханд Чинвангийн хүрээний мамба сургалт хийгээд эрдэм чадалтай эмч мэргэдээрээ алдартай байжээ. Эмчийн дацангууд нэрээрээ танигддаг бөгөөд Соригшанпанлин буюу бусдад туслах анагаах ухааны орон, Сориггүнпанлин буюу хотолд туслагч анагаах ухааны орон, Цэжүдлин буюу насны шимийн хийд гэх мэт нэрээрээ ялгаран танигдаж байдаг.
Мамба дацанд ерөнхийдөө хүүхдүүд бага наснаасаа эхлэн шавьлан сууж анагаах ухааны холбогдолтой ном уншлагуудыг цээжлэж эхлэдэг бөгөөд гол судалдаг ном нь Анагаах ухааны дөрвөн үндэс хийгээд түүний тайлбар Дэсрид Санжайжамцын зохиосон Хөх Бэндэрья хийгээд Увьдасын үндэсний нэмсэн арга, Сүрхар Лодойжалбуугийн Өвгөдийн аман эш гэх мэт тайбарууд болно. Дөрвөн үндэсийн дагуу Язгуурын үндэсний зиндаа, Номлолын үндэсний зиндаа, Увидасын үндэсний зиндаа, Хойдын үндэсний зиндаа гэсэн дөрвөн шатлалын дагуу 10-15 жил сурсаны эцэст маарамбын дамжаа барин эмч болдог байжээ. Үүнээс гадна Төвдийн эрдэмтэн Дэүмар гэвш Данзанпунцагын зохиол Болор эрхи хэмээх зохиолыг үндэс болгон 2000 шахам эмийн түүхий эд болох ургамал, эрдэс шороо, төмөрлөг, амьтаны гаралтай зүйлсийг судлан таньж мэддэг болох шаардлагатай байсан байна.
Монголын манба дацангуудын уламжлал голцуу Амдогийн Гүнбүм хийдийн Соригшанпанлин Манба дацангийн дэгийг дамжуулан авсан байдаг. Түүнчилэн Гүнбэмийн Манба дацанд ч олон Монгол лам нар эмийн ухаанд боловсрон нутагтаа ирдэг байжээ. Ордосын Агваандамбийням гэдэг хүн 19-р зууны үед тус дацангийн хамба болж байсан бол одоо Хөх Нуурын Монгол гаралтай Сэрдэг гэгээний хувилгаан дүр Гүнбүм Жамбаалин хийдийн манба дацангийн хамбын сэнтийд заларч байгаа болно. Манба дацангуудийн гол шүтээн нь мэдээж Оточ Бурхан бөгөөд ядам нь ихэвчлэн Доржпүрэв, сахиус нь Шанлон сахиус байдаг.
Төвдийн анагаах ухааны том сургуулиуд нь 1635 онд байгуулагдчан Төмөрт уулын манба буюу Жагбори дацан, 1916 онд байгуулагдсан Лхаса дахь Эмнэлэг Зурхайн хүрээлэн Мэнзийхан, Дэргэгийн Шэравлин хийдийн эмийн сургууль, Гүнбүм хийгээд Лавран хийдүүдийн манба дацангууд юм.
Монгол дахь Манба дацангийн сургалтын уламжлал 1930-аад оноос эмчийн сургуулиуд хаагдаж, эмч лам нар нь баригдах нь баригдаж, алагадах нь алагдсанаар үндсэндээ тасарч алга болсон боловч олон арван эмч нар нууцаар эм барьж олон түмэндээ тус хүргэсээр ирсэнээс гадна 1960-аад оноос Ардын эмнэлэгийн хүрээлэн байгуулагдахад олон хуучин эмч нар тус дэм болсон. Энд Ламын гэгээний хүрээний маарамба Доржжанцан, Булганы Ханд Чинвангийн хүрээний манбын Чойжамц маарамба, Баасанжав маарамба тэргүүтэн олон эрдэмтэн маарамба нарын хувь нэмэрийг дурдаж болно.
Монголын манба дацангийн эмч маарамбууд дан ганц Монголоор барахгүй Хятад, Төвд, Орост ч алдартай байсан төдийгүй тэдний зохиол бүтээлүүд эдүгээ ч үнэ цэнээ алдаагүй Төвдийн анагаах ухааны сургуулиудын сурах бичиг болсон нь ч байдаг.
Уламжлалт Манба дацангийн сургалт үйл ажиллагаа 1990 оноос дахин сэргэж эхэлсэн. Гандангийн лам Нацагдорж Энэтхэгийн Дхарамсала хотод мэргэжил дээрлүүлснийхээ дараа 1990 онд Бусдад туслах ангаах ухааны хийдээ байгуулж ажилуулж эхэлсэн. Түүний байгуулсан манба дацангийн онцлог нь хуучин эмчийн дацанд зөвхөн лам хүн сурдаг байсан уламжлалаас татгалзан хар шар ямар ч хүнийг сургадаг болсоноороо онцлог юм.
Гандан хийдийн хажууд Манба дацанг талийгаач Хоовой гуай санаачлан байгуулсан боловч одоохондоо эмчийн сургалт явуулж эхлээгүй зөвхөн уншлага номоор үйл ажилгаа нь хязгаарлагдаж байгаа болно.
2006 онд хуучин Ардын эмнэлгийн хүрээлэнгийн ажилтан байсан Санждорж лам Их Хүрээ Зурай Дацаныхаа хажууд Их Хүрээ Мамба Дацан гэж байгуулсан боловч энэ дацангийн үйл ажилгаа одоохондоо жигдэрч эхлээгүй зөвхөн гүрэм номын хэмжээнд яваа болно.
Ангилал:Буддын шашны хийд Ангилал:Монголын буддын шашин Ангилал:Төвөдийн буддын шашин Ангилал:Оросын буддын шашин Ангилал:Их дээд сургууль Ангилал:Уламжлалт анагаах ухаан
Лампунг
Лампунг (индонезээр Lampung) - Индонез улсын 34 мужийн нэг. Суматра аралд байрладаг, 7.6 сая хүнтэй. Төв нь Бандар Лампунг ( Bandar Lampung) хот. Хүн амын 62% нь Жава үндэстэн, 10% нь Лампунг ястан, 9% нь Сунда үндэстэн.
Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Индонезийн аймаг Ангилал:Суматра
Компьютерын хэл шинжлэл
Хэл ярианы хиймэл оюун (ХЯХО) нь комьпютерийн шинжлэх ухааны нэг том салбар болох хиймэл оюун ба хэл зүйн ухааныг нэгтгэж хүний хэл яриаг комьпютераар боловсруулж хялбарчилах зориулалттай салбар ухаан юм. ХЯХО-ы гол гүйцэтгэдэг үүрэг нь хүний яриаг комьпютер ойлгож үйлдэл гүйцэтгүүлэхэд оршдог. 1950-аад оноос АНУ-ын эрдэмтэд ХЯХО-г хөгжүүлэх анхны санаа санаачилгыг гаргаж Алан Тюринг "Комьпютер машин ба Оюун ухаан" өгүүллийг нийтлүүлсэн нь анхны томоохон төслүүдэд нөлөөлжээ. 1954 онд Жоржтаун их сургууль дээр Ай Би Эм компанийх нь оролцож 60 орос өгүүлбэрийг англи руу комьпютераар орчуулах туршилтийг хийжээ. Үүнээс хойш энэ салбар маш удаашралтай хөгжисөн бөгөөд 1980-аад онд анхны статистикийн машин орчуулгын технологи гарснаар хөгжлийн хурдацанд оржээ.
Хэл ярианы хиймэл оюун Монголд
Монголд зарим компаний гаргасан үсгийн алдаа шалгагч ба дүрмийн алдаа шалгагч програмнууд нь ХЯХО-ын бас нэгэн дэд салбарын бүтээл болно.
Хунедоара тойрог
Хунедоа́ра аймаг (Judeţul Hunedoara) — Румыны дөчин нэгэн аймгийн нэг. 396,253 хүнтэй.
Лавлах бичиг
Ангилал:Румын улсын аймаг
Улсын Их Хурал
Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална. Монгол Улс ын Их Хурал нэг танхимтай, далан зургаан гишүүнтэй байна. Улсын Их Хурлын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгоно. /''Монгол Улсын Үндсэн хуульийн 20, 21 дүгээр зүйл. 1992.01.13./''
Их хуралдай
1206 онд Онон мөрний эхэнд монголын язгууртан дээдсийн их чуулган хуралдаж Их Монгол Улс байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүүжинг Чингис хаанд өргөмжлөв. Чингис хааныг Хамаг Монголын хаанд өргөмжлөхөд Монгол овог аймгийн язгууртнууд цуглан Их Хуралдай хийж шийдвэрлэсэн нь анхны парламентын хэлбэр байжээ. Монголчуудын их хуралдайгаар хааныг сонгох, дайн ба энхийн асуудлыг шийдвэрлэдэг байв.
1914.04.12
Улсын Дээд, Доод хурал байгуулагдав. 1915 оны 12 дугаар сар хүртэл оршин тогтосон Улсын хурлын газар төрийн бүтцэд тодорхой газарт суурь эзэлж, Богд Жибзүндбамба /Жавзандамба/ хутагт хаан ба Засгийн газарт зөвлөхийн зэрэгцээ цөөнгүй асуудлаар төрийн яаманд үүрэг даалгавар өгч ажилладаг зөвлөх эрх бүхий хурлын байгууллага байв. Аливаа асуудлыг Улсын хурлын Дээд хурал, Доод хурал гэсэн хоёр танхимаараа дамжуулан хэлэлцэх ба шийдвэрийг Дээд хурал гарган эрх зүйн харилцааг зохицуулсан дүрэм, журмыг хэлэлцэн батлах үндсэн үүргээ биелүүлж байв.
1924.11.08
Улсын Анхдугаар хурал нээгдэв. 1924 оны 11 дүгээр сарын 26-ны өдөр Улсын Анхдугаар Их Хурлаар 6 бүлэг, 50 зүйл бүхий анхны Үндсэн хуулийг баталжээ. Тус Үндсэн хуульд "БНМАУ-ын дээд эрх Их Хуралд хадгалах бөгөөд мөн хурлын чөлөөт цагт Улсын Бага Хурал, Улсын Бага Хурлын чөлөөт цагт Бага Хурлын Тэргүүлэгчид ба Засгийн газарт улсын дээд эрхийг хадгалуулбал зохино" гэж заажээ. Ийнхүү Улсын Бага Хурлыг 30 гишүүнтэй, Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийг 5 гишүүнтэйгээр сонго байгуулсан түүхтэй.
1940 он 6-р сар
Улсын VIII Их Хурал хуралдаж, Монгол Улсын хоёр дахь Үндсэн хуулийг батлав. БНМАУ-ын засгийн дээд эрхийг барих газар нь Улсын Их Хурал болно. Улсын Их Хурал бол хот ба аймгийн хурлуудаар хүн амын 1500 хүн тутмаас нэг төлөөлөгчөөр сонгогдсон хот, аймгийн хөдөлмөрчин ард олон ба ардын хувьсгалт цэргийн албан хаагчдын төлөөлөгчдөөс байгуулагдана. Улсын Их Хурлыг Улсын Бага Хурлаас гурван жилд нэгэн удаа зарлан хуралдуулна.
1960.07.13
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс ын гурав дахь Үндсэн хуулийг батлав. БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал мөн. БНМАУ-д гагцхүү Ардын Их Хурал хууль тогтоох эрхтэй байна. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын байнгын комисс, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, Сайд нарын Зөвлөл, БНМАУ-ын Дээд шүүх, Ардын Их Хурлын депутатууд хуулийн төсөл боловсруулж оруулах эрхтэй.
БНМАУ-ын Бага Хурал /1990-1992/
Монгол Улсад 1989 оны сүүлчээс нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлтийн үйл явц өрнөж, Ардчилсан хүчний эвлэл, холбоод үүсч байгуулагдан улс төрийн олон намын эхлэл тавигдсан билээ. Үүний үр дүнд манай оронд нэг намын тогтолцоог халж, ардчилсан чөлөөт сонгуулийг 1990 оны 07 дугаар сарын 29-ний өдөр зохион байгуулсан түүхтэй.
1990 оны 09 дүгээр сарын 03-ны өдөр Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс /БНМАУ/-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын 12 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулган ажлаа эхэлж, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд ерөнхийлөгчийг сонгох, Улсын Бага Хурлыг байгуулах, Засгийн газрын бүрэн эрхийг дуусгавар болгон шилжүүлэх, Ерөнхий сайдыг томилох зэрэг бусад асуудлуудыг хэлэлцэв.
Ардын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр П.Очирбат, БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч, Улсын Бага Хурлын даргаар Р.Гончигдорж, Улсын Бага Хурлын орлогч даргаар К.Зардыхан, Улсын Бага Хурлын нарийн бичгийн даргаар Б.Чимидийг тус тус сонгожээ.
Үүнд:
Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулган 1990 оны 09 дүгээр сарын 13-нд болж, Улсын Бага Хурлын дарга, БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж чуулганыг нээж, Ерөнхийлөгч П.Очирбат үг хэллээ. Тэрбээр, Монголын нийгмийг шинэ маягаар эмхлэн төвхнүүлэх, хууль цаазат төрийг төлөвшүүлэх их үйлсийг БНМАУ-ын Бага Хурал гардан хариуцаж, шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэх учиртайг онцлон тэмдэглэжээ.
Улсын Бага Хурлын отгон тавдугаар чуулганаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай, Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн тухай, Үндсэн хуулийн цэцийн тухай, Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай зэрэг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу шинэчлэгдвэл зохих хуулийг хэлэлцэн баталжээ.
Шинэ Үндсэн хуулийн дагуу байгуулагдах төрийн дээд байгууллага-Монгол Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганы бэлтгэлийг хангах ажлын хүрээнд Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль, Улсын Их Хурлын сонгуулийн тойрог байгуулах тухай, Сонгуулийн тойрогт мандат хуваарилах тухай, Сонгуулийн Ерөнхий хороо байгуулах, түүний бүрэлдэхүүн, удирдлагыг батлах тухай, Төрийн дууллын үг, аяыг тогтоох, Улсын Их Хурлын гишүүний үнэмлэх, энгэрийн тэмдгийн эх загварыг баталж, хийлгүүлэх зэрэг олон асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ.
Улсын Бага Хурал нь таван жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай байгуулагдсан ч шинэ Үндсэн хуулиа нэн даруй хэрэгжүүлэх дээд зорилгоо эрхэмлэн үлдсэн гурван жилийн бүрэн эрхээ эдлэлгүйгээр Монгол Улсын Их Хуралд шилжүүлэн өгсөн нь монгол төрийн түүхэнд онцлог нэгэн явдал болж тэмдэглэгддэг билээ.
Монгол Улсын Их Хурал /1992-1996/
Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох анхдугаар сонгуулиар байгуулагдсан 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь монголын парламентын хөгжлийн түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. 1992 онд батлагдсан шинэ Үндсэн хуульд “Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална” хэмээн баталгаажуулсны дагуу манай улс нэг танхимтай парламентын тогтолцоонд шилжсэн билээ.
Улсын Бага Хурлын 1992 оны 04 дүгээр сарын 10-ны өдрийн 19 тоот тогтоолоор Монгол Улсын Их Хурпын сонгуулийг 1992 оны 06 дугаар сарын 28-ны өдөр явуулахаар тогтож, Улсын Их Хурпыг сонгох сонгууль сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томосгосон 26 тойрогт болж МАХН - 70, МоАН, МҮДН, НН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл - 4, МСДН - 1, бие даан нэр дэвшигч - 1 суудал тус тус авчээ. Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар Нацагийн Багабанди йг, дэд даргаар Ж.Гомбожавыг сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурлын гишүүдээс 15 хүнийг УИХ-д сонгосон байна.
Анхдугаар Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд 10 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Үүнд:
1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 137 хууль шинээр баталж, 142 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Олон улсын 40 гэрээг соёрхон баталж 46 хууль хүчингүй болгожээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг дурдвал: Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Ерөнхийлөгч, Шүүхийн тухай зэрэг хуулийг шинэчлэсний зэрэгцээ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийг баталж, 1993 оны 06 дугаар сарын 06-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бүх нийтийн анхдугаар сонгууль явуулахаар тогтсон байна.
Энэ парламентын үед зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны тулгуур хуулиудыг баталсан. Тухайлбал, Улсын төсвийн тухай, Нягтлан бодох бүртгэл, Татварын багц хууль, Онцгой албан татвар, Гаалийн болон Гаалийн тарифын тухай, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиудыг дурдаж болно.
Монгол Улсын Их Хурал /1996-2000/
Монгол Улсын Их Хурлын 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 1996 оны 06 дугаар сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн байна.
Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд МҮАН, МСДН, НН-ын "Ардчилсан холбоо" эвсэл 50, МАХН 25, МУНН 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. УИХ-ын даргаар Р.Гончигдорж сонгогдов. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт эргэлт болсон билээ.
1996-2000 оны Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд таван байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бол 1997 онд Улсын Их Хурлын байнгын хороодын бүтцийг шинэчлэн нийт долоон байнгын хороотой болов. Үүнд,
Энэ удаагийн парламентын үед Засгийн газрыг огцруулах тухай хоёр удаа санал гарч, 1997 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлгийн нэр бүхий 24 гишүүний гаргасан саналыг Улсын Их Хурал хэлэлцэн олонхийн саналаар Ерөнхий сайд М.Энхсайханы Засгийн газарт итгэл хүлээлгэжээ. Харин 1998 онд Улсын Их Хурал дахь ардчилсан хүчний олонхийн нэр бүхий 11 гишүүний гаргасан мэдэгдлийг үндэслэн Засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох тухай Монгол Улсын Ерөнхий сайдын мэдэгдлийг Улсын Их Хурал хэлэлцэн гишүүдийн 98.3 хувийн саналаар Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхэн дэх ардчилсан засаглалын тогтолцооны хариуцлагын нэгэн хэлбэр болж тогтсоноороо онцлог байв.
1996-2000 оны Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд шинээр 173 хууль баталж, давхардсан тоогоор 255 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, 32 хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 71-ийг соёрхон баталсан байна.
Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Банкны тухай, Дампуурлын тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Төрийн бус байгууллагын тухай, Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай, Ашигт малтмалын тухай, Үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлийн тухай, Орон сууц хувьчлалын тухай зэрэг эдийн засаг, нийгмийн шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэн бататгахад зарчмын ач холбогдол үзүүлсэн олон хууль батлан гаргажээ.
Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас 1996 онд жил бүрийн есдүгээр сарын 10-ны өдрийг Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон тэмдэглэж байхаар тогтож Улсын Их Хурлын тогтоол гаргав. Түүнчлэн Улсын Их Хурлаас баталсан хуулийн дагуу 1998 оноос Монгол Улс ажлын таван өдөртэй долоо хоногт шилжжээ.
Монгол Улсын Их Хурал /2000-2004/
Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох гурав дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Улсын Их Хурал нь төрийн бодлогын тогтвортой шинж, үйл ажиллагааны нэгдмэл цогц байдлыг хангаж, төрийн албаны шинэтгэлийг хэрэгжүүлсэн, улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлж, бодлогын чанартай болон эрх зүйн томоохон шийдлүүдийг гаргахад бодитой алхам хийсэн парламент байв.
Гурав дахь удаагийн Улсын Их Хурлыг сонгох сонгуулиар МАХН 72, МҮАН-МШАН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 1, ИЗН-НН 1, Эх орон-МАШСН 1, бие даан нэр дэвшигч 1 суудал тус тус авч МАХН парламентад үнэмлэхүй олонх болжээ. 2000-2004 оны Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалж, Байнгын хорооны дарга нар 4 жилийн хугацаанд улиран сонгогдож ажиллажээ.
Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд нийт 140 хууль шинээр баталж, 443 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан олон улсын 110 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 51 хууль хүчингүй болгожээ. Тухайлбал, Төрийн албаны тухай, Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай, Төрийн хяналт шалгалтын тухай болон Төрийн аудитын тухай хуулиуд батлагдаж, эдгээр байгууллагуудын үйл ажиллагааны эрх зүйн шинэ орчин бүрдэв. Түүнчлэн, Монгол Улсын Иргэний хууль, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль, Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай  зэрэг томоохон хуулийг шинээр батлав. Мөн Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаатай хангах эрхэм зорилгын хүрээнд Хүний эрхийн Үндэсний хөтөлбөрийг баталж, Хүний эрхийн үндэсний комиссыг байгуулав.
2000-2004 оны парламент газрын шинэтгэлийн бодлогыг тодорхойлсон газрын тухай багц хууль, түүний дотор Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлан гаргасан нь иргэний нийгмийн баталгааг хангах, газрыг аж ахуйн эргэлтэд оруулах хийгээд анх удаа иргэд газраа өмчлөх эрхийг нээж өгсөн билээ.
Иргэдийнхээ нийгмийн хамгааллын талаар төр, засгаас онцгойлон анхаарч ирсний дүнд тэтгэвэр, тэтгэмж, нөхөн олговор, хөдөлмөрийн хөлсний болон тэтгэврийн доод түвшингийн хэмжээ хоёр дахин нэмэгджээ. Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд монголын төр, засгийн бодлого, тогтвортой үйл ажиллагаа нь улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсныг тэмдэглэвэл зохилтой. Онцлоход, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлт анх удаагаа 10 орчим хувиар нэмэгдсэн байна.
Монгол Улсын Их Хурал /2004-2008/
Энэ удаагийн сонгуулийн дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хуралд суудал авсан улс төрийн хүчнүүдэд хамтран эвсэж төр, засгаа бүрдүүлж ажиллах итгэлийг сонгогчид хүлээлгэсэн өвөрмөц бүрэлдэхүүнтэй парламент байв.
2004 оны Монгол Улсын Их Хурлын сонгуульд улс төрийн 7 нам дангаараа, 3 нам эвсэл болж оролцсноос МАХН 37, “Эх орон-Ардчилал” эвсэл 35, Бүгд найрамдах нам 1 суудал тус тус авч, бие даан нэр дэвшсэн 3 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Сонгуулийн дүнгээр хамгийн олон суудал авсан МАХН, “Эх орон-Ардчилал” эвсэлтэй хамтран ажиллах улс төрийн зөвшилцөөнд хүрч “Зөвшилцлийн гэрээ”-ний дагуу хамтарсан Засгийн газар байгуулсан юм. Харин 2004 оны 12 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь “Эх орон-Ардчилал“ эвсэл татан буугдаж, Ардчилсан намын болон ИЗБН-аас Улсын Их Хуралд сонгогдсон нэр бүхий 26 гишүүн Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэгт нэгдэн орж ажиллажээ. Улмаар 2005 оны 07 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэг дангаараа ажиллах болсон тухай шийдвэр гаргаснаа мэдэгдсэнээр хамтарсан шинэ Засгийн газар байгуулагдсан байна. Ийм нөхцөл байдалд парламентын баримтлах гол зарчим нь улс төрийн намууд харилцан зөвшилцөж, өөр өөрийн үзэл бодол, байр сууриа илэрхийлэхийн зэрэгцээ улс орон, ард түмнийхээ эрх ашиг, үндэсний эв нэгдлийг дээдлэн ажиллах явдал байв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал ийм хариуцлагатай үүргийг нэр төртэй биелүүлж, Монголын парламентат ёсны хөгжлийн ээдрээтэй бөгөөд сургамжтай үеийн түүхийг бүтээсэн гэж хэлж болно.
Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал нь Байнгын хорооны бүрэлдэхүүнд нийт гурван удаа өөрчлөлт оруулж, 2004 оны 08 дугаар сард 7 Байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлжээ. Харин 2004 оны 12 дугаар сард 11 Байнгын хороотой болсон бол 2006 оноос Байнгын хороодын тоог цөөрүүлэн 7 болгожээ. Үүнд:
Дөрөв дэх удаагийн Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 89 хууль батлан гаргаж, 336 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын 68 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 50 хууль, хуулийн зүйл, заалтууд хүчингүйд тооцсон тухай хууль баталжээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны бүтээгдэхүүний тухай, Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай, Авлигын эсрэг тухай, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Төмөр замын тээврийн тухай, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувь, хэмжээ тогтоох тухай, Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/ зэрэг томоохон хуулиуд батлан гаргасан. Түүнчлэн, Хүүхдэд тэтгэмж олгох, хүүхэд, гэр бүлд мөнгөн тусламж үзүүлэх тухай, Ахмад настны нийгмийн хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Монгол Улсын баатар, хөдөлмөрийн баатар, ардын болон гавьяат цолтон ахмад настанд төрөөс олгох нэмэгдлийн тухай зэрэг хуулиуд баталж нийгмийн халамж, хамгаалал, тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх талаар дорвитой арга хэмжээ авсан байна.
Монгол Улсын Их Хурал /2008-2012/
Улсын Их Хурлын тав дахь удаагийн ээлжит сонгууль 2008 оны зургадугаар сарын 29-ний өдөр болж, улс төрийн 11 нам, 1 эвслээс нийт 356 хүнийг нэр дэвшүүлсэн байна. Мөн 45 хүн бие даан нэр дэвшжээ. Сонгуулийн дүнд МАХН /хуучин нэрээр/-аас 45, АН-аас 28, Иргэний эвслээс 1, Иргэний зориг намаас 1, бие даагч 1 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон байна.
Улсын Их Хуралд олонхийн суудал авсан Монгол Ардын Нам /тухайн үеийн МАХН/ Ардчилсан Намтай засгийн эрхийг хамтдаа барих, 2012 он хүртэлх хугацаанд хамтран ажиллах гэрээ байгуулах тохиролцоонд хүрч, Улсын Их Хурал хамтарсан Засгийн газрыг үйл ажиллагаагаа явуулах боломжоор хангажээ.
Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалав, Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд бие даасан 111 хуулийг батлан гаргаж, 485 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын гэрээ, конвенци, зээлийн хэлэлцээр соёрхон батлах тухай 59 хуулийг баталжээ. Түүнчлэн Улсын Их Хурлын 351 тогтоол баталсан байна. Тухайлбал, Улсын Их Хурал сонгуулийн хуулиа шинэчлэн баталсны зэрэгцээ Шүүхийн тухай, Байгаль орчны тухай багц хууль, үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих, иргэдийнхээ орлогыг өсгөж, амьжиргааг дээшлүүлэх бодлогын олон чухал баримт бичиг баталжээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд Оюутолгой, Тавантолгойн стратегийн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах түүхэн шийдвэр гаргасан нь улс орны хөгжлийг хурдацтай урагшлуулах нэгэн алхам болов.
2008-2012 оны Улсын Их Хурлын бодлого, шийдвэрийн нэг гол чиглэл нь хөдөө аж ахуй, тэр дундаа мал аж ахуйн салбартай холбоотой байв. Улсын Их Хурлаас батлан гаргасан “Монгол мал” хөтөлбөр нь төрийн зохицуулалтгүй байсан мал аж ахуйн салбарыг дэмжсэн, мал, малчид уруугаа анхаарсан шийдэл болсон юм.
2008-2012 оны онцлог үйл явдлыг дурдвал, Ардчилсан хувьсгалын 20 жил /2009.12.10/, Монгол Улсад Байнгын ажиллагаатай парламент байгууллагдсаны 20 жил /2010.10.20/, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний 100 жил /2011.12.28/, Монгол Улсын Үндсэн хууль батлагдсаны 20 жил /2012.01.13/-ийн ойг тохиолдуулан Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдааныг хуралдуулжээ. Улсын Их Хурлын ээлжит бус чуулган гурвантаа хуралдав /2009.02.12, 2009.08.21, 2012.03.05-09/. Түүнчлэн Монгол Улсын Их Хурлын урилгаар Ази, Номхон далайн орнуудын парламентын 19 дүгээр чуулганыг Улаанбаатар хотноо 2011 оны 01 дүгээр сарын 23-27-ны өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулсан.
Монгол Улсын Их Хурал /2012-2016/
Монгол Улсын Их Хурлын зургаа дахь удаагийн ээлжит сонгууль болон Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгууль 2012 оны 06 дугаар сарын 28-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг явагдсан билээ.
Улсын Их Хурлын энэ удаагийн сонгуулийг хууль эрх зүйн шинэ орчинд сонгуулийн хосолсон тогтолцоогоор анх удаа зохион байгуулсан нь урьд өмнөх сонгуулиас онцлогтой байв. Өөрөөр хэлбэл, Улсын Их Хурлын 76 гишүүний 48 нь мандатын журмаар 26 тойргоос, үлдсэн 28 нь сонгуулийн үр дүнгээр улс төрийн намуудын авсан саналын дүнгээр гишүүнээр сонгогдсон юм.
Катманду
Катманду (балбаар काठमाडौं, काठमान्डु, Невар: यें) нь Балба улсын нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Катманду нь Катманду хөндийд оршдог ба энд Патан ба Бактапур гэдэг өөр хоёр хот байрладаг.
Улсын Их Хурал
Монгол Улсын Их Хурал /2012-2016/
Монгол Улс түүхэндээ анх удаа гадаад оронд байгаа сонгогчдынхоо саналыг авч, сонгуулийн санал авах, тоолох, дүн гаргах болон сонгогчийн бүртгэл хяналтын үйл ажиллагааг мөн анх удаа автоматжуулсан системээр амжилттай зохион байгуулж явуулав.
Катманду
Цахим холбоос
Ангилал:Азийн нийслэл Ангилал:Балбын хот
Улсын Их Хурал
Монгол Улсын Их Хурал /2012-2016/
Сонгуулийн дүнгээр Ардчилсан Намаас 34, Монгол Ардын Намаас 26, “МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс 11, Иргэний Зориг-Ногоон Намаас 2, бие даан нэр дэвшсэн 3 хүн тус тус Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Парламентын ээлжит сонгуулиар 11 эмэгтэй Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон нь манай улсын сүүлийн 20 гаруй жилийн түүхэнд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт юм.
Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд батлагдсан зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны тухай,  Шилэн дансны тухай, Монгол хэлний тухай, Өршөөл үзүүлэх тухай, Хамтын тэтгэврийн тухай, Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулга, Зөрчлийн тухай, Сонгуулийн тухай, Тариалангийн тухай зэрэг бие даасан чухал хуулиуд батлагдав. Сонгуулийн хуулийг шинэчлэн баталснаар Монгол Улсын Их Хурал, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, түүнчлэн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын сонгуультай холбоотой харилцааг нэг хуулиар зохицуулж, эдгээр сонгуулийг нэг ижил хугацаанд явуулж байхаар тогтоож, үндсэн зарчим, журмыг нэг мөр тодорхойлж өгөв.
Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас хүн ардаа аюулгүй орчин, тохилог орон сууцаар хангах зорилгоор Ипотекийн зээлийн хүүг бууруулж 5 хувь болгох, Малчдыг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай тогтоол гаргаж, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үнэ, өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, экспортын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор малчдад олгох зээлийн хүүг 10 хувь болгосон байна.
Монгол Улсын Их Хурал /2016-2020/
Монгол Улсын Их Хурлын долоо дахь удаагийн ээлжит сонгууль анх удаа Аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын сонгуультай хамт 2016 оны 06 дугаар сарын 29-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг зохион байгуулагдав.
Улсын Их Хурлын 2016 оны хаврын ээлжит чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар /2016.05.05./ Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг баталснаар энэ удаагийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай 76 тойргийн зарчмаар явагдахаар болсон юм.
Сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хурлын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 65, Ардчилсан Намаас 9, МАХН-аас 1, бие даан нэр дэвшигч 1 хүн тус тус сонгогдов. Улсын Их Хуралд сонгогдсон гишүүдийн 13 буюу 17.1 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Энэ нь өмнөх парламент болоод 1990 оноос хойшхи хамгийн өндөр үзүүлэлт юм.
Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Гантулгын гишүүнээс чөлөөлөгдөх хүсэлтийг Улсын Их Хурал 2018 оны 06 дугаар сарын 15-нд хүлээн авснаар Улсын Их Хуралд Монгол Ардын Нам 64 суудалтай, 2018 оны 12 дугаар сарын 03-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Батзанданг намаасаа хасаж, 2019 оны 04 дүгээр сарын 11-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Болд намаасаа гарч, намын бүлэг тарсныг зарласнаар Ардчилсан Нам 7 суудалтай болсон байна.
42-р тойргоос сонгогдсон гишүүний нөхөн сонгуулийг 2019 оны 6 дугаар сарын 30-нд зохион байгуулахаар товлосон ч Үндсэн Хуулийн Цэцийн шийдвэрийн улмаас зохион байгуулагдаагүй.
Тус УИХ-ын гишүүдээс Н.Номтойбаярын бүрэн эрхийг 2020 оны 1 сарын 30-нд түдгэлзүүлж, 2020 оны 4-р сарын 17-нд Б.Батзоригийн гишүүнээс чөлөөлөх хүсэлтийг хүлээн авснаар УИХ 73 гишүүнтэй болсон байна.
Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 8 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалан ажиллаж байлаа.
Монгол Улсын Их Хурал /2020-2024/
Сонгуулийн дүнгээр УИХ-ын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 63, Ардчилсан Намаас 11, МАХН /Монгол Ардын Хувьсгалт Нам/-аас 1, Хөдөлмөрийн Үндэсний Намаас 1 хүн тус тус суудал аван сонгогдов. Улсын Их Хуралд 13 буюу 17,1 хувь нь эмэгтэй гишүүд эзэлж байна. Энэ нь 2016-2020 парламент үзүүлэлттэй ижил байна. УИХ-ын даргаар МАН-аас дэвшсэн Г.Занданшатар сонгогдов. Энэхүү 2020-2024 оны парламентийн байнгын хороод шинэчлэгдэж байгуулагдав.
Тус 2020 оны УИХ-ын сонгуулийн 13-р тойрогт нэр дэвшиж ялалт байгуулсан Жаргалтулгын Эрдэнэбат 2020 оны 07 сарын 05-ны өдрөөс эхлэн УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдал нь хэрэгжиж эхлэсэн боловч 2020 оны 07 сарын 06-нд Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх хурлаас 6 жилийн ял оноосон.
Сонгуулийн тухай хуулиас
Монгол Улсын Их Хурлын хаврын ээлжит чуулганы 2015 оны 12 дугаар сарын 25-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар Сонгуулийн тухай хуулийг шинэчлэн баталсан юм.
Монгол Улсын Их Хурлын бүрэн эрх
Хууль тогтоох бүрэн эрх
Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар
БНМАУ-ын Бага Хурлын тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийг үндэслэн Улсын Бага Хурлын даргын 1990 оны 09 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 4 дүгээр захирамжаар Улсын Бага Хурлын гүйцэтгэх аппаратыг "Тамгын газар" хэмээн нэрлэж, Улсын Бага Хурлын Тамгын газрын бүтэц, орон тоо, дүрмийг Улсын Бага Хурлын дарга батлахаар заажээ.
БНМАУ-ын Бага Хурлаас 1992 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдөр баталсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 10 дугаар бүлгийн 57 дугаар зүйлд "Улсын Их Хурал нь өөрийн гишүүд, Байнгын болон бусад хороон үйл ажиллагаанд мэргэжил, арга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх үүрэг бүхий Тамгын газартай байна" гэжээ. Тамгын газрыг Ерөнхий нарийн бичгийн дарга удирдахаар зохицуулсан байна.
Ийнхүү 1992 онд болсон Монгол Улсын Их Хурлын анхны сонгуулиас хойш өдгөө ардчилсан сонгуулийн үр дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай долоо дахь парламент /2016-2020/ бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэн Монгол Улсын Үндсэн хууль, холбогдох бусад хууль тогтоомжийн хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Өнгөрсөн хугацаанд төрийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын үйл ажиллагааг тасралтгүй, хэвийн явуулах, Улсын Их Хурлаар хууль, тогтоолын төслийг хэлэлцэж батлах, Улсын Их Хурлын гишүүд бүрэн эрхийнхээ дагуу хууль санаачлах бүхий л үйл ажиллагаанд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зүгээс мэргэжил, арга зүй, техник, зохион байгуулалт, мэдээлэл судалгааны үйлчилгээ үзүүлж байна.
МОНГОЛ УЛСЫН БАЙНГЫН АЖИЛЛАГААТАЙ ПАРЛАМЕНТЫН ТАМГЫН ГАЗАР номыг эндээс уншина уу.
Үе үеийн Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар:
Цахим хуудас
Ангилал:Монголын улс төр Ангилал:Монголын эрх зүй Монгол Улсын Их Хурал
Юнь Уг-хи
Юнь Уг-хи (солонгосоор 윤옥희, англи латинаар Yun Ok-Hee) — 1985 онд төрсөн Өмнөд Солонгосын байт харваач.
Ангилал:Байт харвааны олимпын аварга Ангилал:Байт харвааны дэлхийн аварга Ангилал:Өмнөд Солонгосын байт харваач Ангилал:Өмнөд Солонгосын олимпын оролцогч Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Насрулла Хан
Насрулла Хан (1875 - 1920) нь Афганистаны эмир (1919). Абдур Рахман Ханы хоёр дахь хүү. Эмир болохоосоо өмнө бүх цэргийн командлагч, улсын хурлын дарга, дэд ван байв.
Ах Хабибулла Хан нь алагдах үед Жалалабад хотод байсан бөгөөд тэндээ эмирийн ширээнд суух ёслол үйлдэн эмирт өргөмжлөгджээ. 1919 оны 2-р сарын 21-нд ван болсон тэрээр 2-р сарын 28-нд ахынхаа хүү Аманулла Хантай хийсэн тэмцэлд ялагдан баривчлагдан хоригдож, 1920 оны 5-р сард шоронд алагджээ.
Ангилал:Афганистаны эмир Ангилал:Гэгээн Михаил ба Георгийн одон шагналтан (их загалмайн хүндэт хүлэг баатар) Ангилал:Кабулын хүн Ангилал:Афганчууд Ангилал:1857 онд төрсөн Ангилал:1920 онд өнгөрсөн
Маршаллын арлууд
Маршаллын Арлуудын Бүгд Найрамдах Улс (Marshall Islands) нь Номхон далайд орших арал улс. Микронезийн Холбооны Улсын зүүн талд, Кирибати улсын хойд талд оршино.
Улсын нэр
Маршалл хэмээх нэр нь тэр хавийн далайн судалгааг анхлан хийсэн Жон Маршаллын нэртэй холбоотой. 1788 онд Английн Зүүн Энэтхэг компани нь Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльст байсан ахмад Жон Маршалл болон Томас Гильберт нарын усан онгоцоор Гуандунь хүртэл цай зөөлгүүлэхийн хамтаар усан зам орчмынхоо далайг судлах даалгавар өгчээ. Тийнхүү хоёр ахмадын удирдсан хөлөг онгоцууд хожим Маршаллын арлууд болон Гильбертийн арлууд гэж нэрлэгдэх болсон тэр хавийн арлуудыг судалсан бөлгөө.
Он дараалал
Дэлгэрэнгүйг Маршаллын арлуудын түүх өгүүллээс үзнэ үү.
Улс төр
Парламент нь нэг танхим, 33 суудалтай. Бүх ард түмний сонгуулиар 4 жил тутам шинэчлэгдэн сонгогдоно.
Засаг захиргааны нэгж
Маршаллын арлууд нь засаг захиргааны 24 нэгжид хуваагддаг.
Мөн Америкийн цэргийн бааз байрладаг Кважалейн аралд энгийн иргэд нэвтрэх эрхгүй.
Түүнээс гадна Маршаллын арлууд нь Уэйк арлыг эзэмших эрхтэй хэмээдэг боловч сүүлийн 100 гаруй жил Америкийн хяналтад буй тус арлыг Маршаллын арлуудын эзэмшлийнх гэж хүлээн зөвшөөрдөг улс бараг үгүй.
Эдийн засаг
ОУВС болон Дэлхийн Банкны гишүүн. Экспортыг гол бараа нь копра болон загас боловч гадаад худалдаа нь алдагдалтай.
Өдгөө АНУ-ын тусламжийг хүртэн эдийн засгийн үндсэн дэд бүтцийг бий болгох, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах, загас агнуур, аялал жуулчлалыг хөгжүүлж буй.
Хүн ам
Оршин суугчид нь Микронезийн Канака үндэстэн.
Албан ёсны хэл нь Маршалл хэл болон англи хэл.
Хүн амын ихэнх нь Христийн шашны протестант урсгалыг шүтдэг.
Эшлэл
Ангилал:Австрали ба Далайн орон Ангилал:Арлын орон Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арлын бүлэг Ангилал:Микронезийн арлын бүлэг Ангилал:Номхон далайн арлын бүлэг Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон Ангилал:Японы түүх
Мэхээр (хурган)
5-15 см өндөр ургадаг бүдүүн үндэстэй. Үндсэн навч нь урт зуйван хэлбэртэй, урт иштэй. Цэцэг нь цагаан эсвэл сарнайн ягаан өнгөтэй, дээд хэсэг нь түрүү хэлбэртэй бол доод хэсэг нь булцуулаг. Цэцэг нь ховор тохиолдолд амьдрах чадвартай үр өгдөг. Навчны угт байрлах булцуу нь хөгжин шинэ ургамал болон ургадаг. Ингэхдээ дийлэнх тохиолдолд, булцуунаас эхний навч булцууг эх ургамлаас салаагүй байх үед ургаж хөгждөг. Булцуу нь цардуулаар баялаг ба шувуу болон өвсөн тэжээлт амьтдын дуртай хоол нь байдаг.
Хэрэглээ
Дэлхийн янз бүрийн улс орнуудад 20 төрлийн мэхээрийг хүнсэнд ашиглаж ирсэн. Сибирь ба Азийн үндэстнүүд хурган мэхээрийг өргөн хэрэглэж ирсэн. Монгол туургатан аймгууд хурган мэхээрийг түүн угааж, цэвэрлэж, хатаагаад, модон ууранд нүдэж мэхээрийн гурил гарган авч хэрэглэдэг байсан ба булцууг сүүнд чанах зэргээр хэрэглэж ирсэн. Зарим ястнууд цагаан идээтэй холин янз бүрийн хүнсний бүтээгдэхүүнүүдийг хийдэг. Жишээ нь, Хотгойдуудын мэхээртэй хольсон тос маш амттай.
Зарим үед оготны хураасан ордыг ухаж мэхээр хураадаг. Ийм тохиолдолд, амьтны өвөл хэрэглэх хүнсийг авч байгаа тул оронд өөр орлох зүйлийг хийж үлдээдэг. Энэ нь Монголчуудын байгальтай харьцах соёлын нэг жишээ.
Гадаад холбоос
Ангилал:Монгол оронд ургадаг ургамлууд Ангилал:Ургамал Ангилал:Эмийн ургамал
Библийн монгол орчуулга
Христийн шашин нь Зүүн Ассирийн чуулганы (Нестор чуулган) илгээлтээр Монгол нутагт МЭ VII зуунаас Торгоны замаар дамжин дэлгэрч эхэлсэн. Чухамхүү энэ үеэс Ариун Библийг орчуулах ажил эхэлсэн гэх таамаглал бий. Харин бидний үед баримт нотолгоотойгоор хадгалагдаж үлдсэн Ариун Библийн монгол орчуулгын түүх 1305 оноос эхлэлтэй бөгөөд өдгөө хүртэл үргэлжилсээр байна.
Монголын Эзэнт Гүрний үеийн анхны орчуулга
Монголын Эзэнт Гүрний үед Европ тивээс олон зуун элч, санваартнууд ирсэн бөгөөд түүний нэг нь 1294-1305 оны үед Ханбалигт амьдарч байсан Католик шашны Францискийн бүлгэмийн санваартан, Эцэг Монте Корвино болно. Тэрээр 1305 онд Ромын Пап-д илгээсэн захидалдаа "...монгол хэлний хувьд ярианы болон бичгийн чадвар маань хангалттай түвшинд хүрсэн бөгөөд одоогийн байдлаар би Шинэ Гэрээг бүхэлд нь, мөн Дуулал номыг тэдний албан ёсны хэл болох Монгол-Татар хэл рүү орчуулж, монгол бичгээр хичээнгүйлэн буулгав." хэмээн дурдсан байдаг.
Энэхүү сурвалж өдгөөгөөс 700-аад жилийн өмнөх Ариун Библийн монгол орчуулгын нотлох үндсэн баримт юм. Христ итгэлийн талаар, тэдгээрийг орчуулан нийтэд хүргэхэд католик шашин манлайлж иржээ.
2016 оны 10 дугаар сард Ариун Библийг монгол хэлнээ хөрвүүлсний 710 жилийн ойг Улаанбаатар хотод зохиож, эрдэм шинжилгээний хурал зохион байгуулсан.