cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төрийн ордон
Эхэн Үе
Анхдугаар их хурал Үндсэн хуулиа баримтлан Улсын бага хурлыг 30 хүний бүрэлдэхүүнтэй сонгожээ. Бага хурлын бүрэлдэхүүний 23 нь ард, 6 нь тайж гаралтай, нэг нь лам хүн байжээ. Их хурлын дараа бага хурал хуралдаж малчин ард гаралтай 5 хүнийг тэргүүлэгчдийн бүрэлдэхүүнд оруулан Улсын бага хурлын даргаар Пэлжидийн Гэндэн, БНМАУ-ын Ерөнхий сайдаар Балингийн Цэрэндоржийг баталжээ. Их хурал Нийслэл хотын нэрийн тухай асуудлыг нилээд маргаантай хэлэлцжээ. Зарим төлөөлөгч “Монгол Ардын Намын Бээжин” гэх санал тавихад Б.Цэрэндорж нар Бээжин гэдэг нь Хятад үг тул Улаанбаатар хэмээн нэрлэе гэснээр Их Хурал БНМАУ-ын нийслэл – Улаанбаатар хот гэж баталсан ажээ.
Шинэ үндсэн хуулийнхаа дагуу үйл ажиллагаагаа эхэлсэн БНМАУ-ын Төр засгийн дээд байгууллага Улсын бага хурал, Засгийн газар нь 1950-иад оны эхэн хүртэл Нэгдсэн ордонтой болоогүй янз бүрийн байруудад байрлаж байснаас түүний үйлчилгээ нь нэгдсэн системд орж чадаагүй байв. Их бага хурал, Төрийн ёслол зэрэг төр, засгийн төвлөрсөн томоохон арга хэмжээ нь 1926 онд байгуулсан Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнд явагддаг байв. “Ардын цэнгэлдэх” хүрээлэнгийн архитектур бол Монгол үндэсний уран барилгын уламжлалтай нягт холбоотой гэр хэлбэрийн барилга байв. Түүнийг Улаанбаатар хотын төв дунд одоогийн Сүхбаатарын талбайн хойд талд барьсан байв. Хүрээлэнгийн барилгын орой нь асар том бөмбөгөр хэлбэртэй бөгөөд түүнийг банзаар дээвэрлэж, төмөрлөсөн байжээ. Барилгын дотор тал нь баганагүй, уудам зайтай, хажуу талдаа амралтын тасалгаа, зоогийн газрын залгаа барилгатай байв. Бөмбөгөр танхимын захаар лоожтой, хойт талдаа тайзтай байжээ.
1930 онд зүүн сэлбийн баруун эрэг дээр барьсан Засгийн газрын хоёр давхар байшин нь тухайн цагтаа Монголын нийслэл хотын хамгийн томоохон барилга нь байв.Гэвч хот байгуулалтын үүднээс төр, засгийн нэгдсэн ордонг шинээр байгуулах шаардлага тавигдаж байв. Үүнээс БНМАУ-ын төрийн ордон бариулах асуудлыг нийслэл Улаанбаатар хот байгуулалтын нэгэн хэсэг болгон 1930 оны сүүлчээс сэдэн 1947 онд барилгын ажлыг эхлүүлэн 1951 онд бүрэн ашиглалтанд өгчээ. БНМАУ-ын Төрийн ордон тухайн цагтаа Нийслэл Улаанбаатар хот барилга архитектурын хувьд хосгүй сүрлэг чимэг болсон төдийгүй төр, засгийн дээд байгууллага түүний ажлын үйлчилгээний албад байрладаг Монгол түмний шүтээн болсон, европ болон дорно дахины барилга архитектурын шийдлийг хосолсон томоохон цогцолбор болжээ. Ахмадуудын дурсамжаас үзэхэд Хорлоогийн Чойбалсан /тэр үеийн БНМАУ-ын Засгийн газрын Ерөнхий сайд/ төр, засгийн удирдлага зөвлөх, мэргэжилтнүүдээ дагуулан хотын төвд ирж тэднээс Москвагийн Улаан талбай, Парисийн талбайн /Францын/ хэмжээг асууж лавлаад өнөөгийн Сүхбаатарын талбайг алхаа метрээр явган явж хэмжиж байсан гэдэг. Энэ тухай Чойбалсангийн нэгдүгээр орлогч агсан Чимэддоржийн Сүрэнжав гуай 1998 онд хуучилсан байдаг. Төрийн ордны зураг төслийг зохиохдоо хот байгуулалтын тухай гадаад орны болон Монголын хаадын /Өгөдэй хааны Түмэн Амгалан ордон/ зэрэг уламжлалт аргыг харгалзсан ажээ. Энэхүү зураг төслөөр төв талбайн хойморыг төрийн ордноор эзлүүлэн, түүнийг тойрсон баруун, зүүн, алсын урд талын барилгуудын хаалгыг төрийн ордон руугаа харуулан барихаар тогтоожээ. БНМАУ-ын төрийн ордны барилга байгууламж, өөрчлөлт шинэчлэлт
Төрийн шинэ ордон ашиглалтад орсон нь БНМАУ-ын Засгийн газар 1930 онд барьсан хоёр давхар байшинд /одоогийн Боловсролын их сургуулийн төв байрны доод хоёр давхар/ байрлаж байв. Энэ байшинд Улсын бага хурал, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар, хянан байцаах газар, зохион зааварлах хэлтэс, Улсын төлөвлөгөөний комисс байрлаж байсан бөгөөд БНМАУ-ын Засгийн газрын ерөнхий сайд Хорлоогийн Чойбалсан, түүний нэгдүгээр орлогч Ч.Сүрэнжав, Улсын бага хурлын дарга Гончигийн Бумцэнд нар энд ажиллаж байв. Энэ байшин тухайн үеийн Төр, засгийн төв аппаратын өсөн нэмэгдэж байсан орон тоо, ажлын шаардлага хангахгүй болсноос гадна нийслэл хот байгуулалтад байршлаа олоогүй, төвөөсөө хазгай сэлбийн голын эрэгт байлаа. Ийм үед төрийн шинэ ордонг хотын төв талбайн хоймор хэсэгт бариулахаар шийдвэрлэж ЗХУ-аас тусламж гуйх болжээ. Энэ тухай Ч.Сүрэнжав гуай: “Монгол Улсын Засгийн газрын ордон бариулахыг би санаачилж Чойбалсанд хэлсэн юм. Чойбалсан түүнийг маш зүйтэй гэж дэмжээд намайг Москвад явуулсан юм. Би Москвад очоод К.Е.Воршиловтай уулзаж Монголын Засгийн газрыг ордонтой болгох санаатай байна. Намайг Чойбалсан явууллаа гэхэд Воршилов намайг их уриалгахан хүлээж аваад бэлэн зураг үзүүлж энэ зургаар ордноо бариулвал зүгээр юм биш үү гэсэн. Би тиймээ зүгээр юм байна гэж хэлээд уг зургийг авчирч Чойбалсанд танилцуулсан. Засгийн газрын ордон бариулах комисс томилж комиссын даргаар намайг тавьсан юм” гэв.
ЗХУ-аас авчирсан төрийн захиргааны барилгын бэлэн зургийг Засгийн газрын комисс нягтлан үзээд Монголын нөхцөл байдал, уламжлалд тохируулан зарим өөрчлөлт хийлгэжээ. Үүнд Монгол инженер Б.Мотоо, уран барималчин Чоймбол нар их үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд тэд барилгын хаалга, эмжээр, багана зэрэгт Монгол хэлбэр маяг оруулжээ.
Ордны барилгын суурийн ажил 1947 оны 4 дүгээр сард эхэлжээ. Уул барилгын ажлыг ордны барилгын дарга Лэгцэгийн Гончиг /ахлах дэслэгч/ Улсын барилгын Хэрэг эрхлэх ерөнхий газрын нэгдүгээр орлогч хурандаа Д.Гончиг, мөн газрын орлогч Д.Жанцансамбуу, Улсын төлөвлөгөөний комиссын барилгын хэлтсийн дарга Ж.Агваанлувсан, зөвлөлтийн мэргэжилтэн Порпинов нар барилгын ажил эхлэхээс ашиглалтад ортол хариуцан гүйцэтгэжээ. Ордны барилгын баруун хэсгийн суурийн ажлыг японы олзлогдсон 300 цэрэг гүйцэтгэж 1947 оны 10 дугаар сард нутаг буцжээ.
Дараа нь засан хүмүүжүүлэх газраас 4000 хоригдлыг гэрээгээр, иргэдээс 400 ажилчдыг хөлсөөр авч ажиллуулж 1948 оны өвөл суурийн ажлыг дуусгажээ. Гэтэл 1949 оны зун тааз нь тавигдаж дууссан барилгын модон хэсгүүд нь шатаж зөвхөн төмөр, туйпуу хэсгүүд нь үлдсэн байна. Энэ тухай уул барилгыг хариуцан бариулж байсан ахмад барилгачид Д.Жанцансамбуу гуай дурсан ярихдаа: “Д.Гончиг /сүүлд барилгын яамны сайд болсон/ бид хоёр барилгын нурсан хэсэг дээр гараад бууж чадахгүй дүүжингээр бууж байлаа. Барьсан хэсэг шатсаны дараа барилгачдыг жигдрүүлж дотоодын 300, гадаадын 500 хоригдол /орос, хятад, япон/ хөлсний ажилчин 400, бүгд 1200 хүн ажиллаж ордны барилгын ажлыг дуусгасан юм” гэв. Барилгын ажилчид голдуу мэргэжлийн хүмүүс байсан бөгөөд сантехникийн мэргэжилтнээр ЗХУ-ын Федренко, цахилгааны мэргэжилтнээр мөн ЗХУ-ын Чембелюк түүнийг дагалдаж Даржаагийн Чойдог /сүүлд гавъяат барилгачин болсон/ нар ажиллажээ.
Уран барималчин Чоймбол ордны барилгын зураг баримал чимэглэлийг хийж хожим нь төрийн шагнал хүртсэн. Ордны барилгын тоосгыг Улаанхуаран, Ганц худгийн задгай тоосгоны үйлдвэрээс, шохойг Цагаан булгаас, суурийн чулууг Туул голын урд талын араас авч бэлтгэжээ. “Ордны чулуун суурь нь 4 метр зузаан тавигдсан тул ордныг долоон давхар өндөрлөх даацтай, хөрсний усгүй, lҮ зэргийн хайрган хөрстэй” гэж ахмад барилгачин Д.Жанцансамбуу, Ж.Агваанлувсан нар тодорхойлж байв. Ордны барилгын шил, төмөр, будаг материалыг ЗХУ-аас Цагаан эргээр /одоогийн Сүхбаатар хот/ дамжуулан авч байжээ. Төрийн ордны шинэ барилга 4 жилд баригдан 1951 онд дуусч ашиглалтад оржээ. БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1951 оны 6 дугаар сарын 14-ний өдрийн 130 дугаар тогтоолоор томилогдсон комисс 1951 оны 12 дугаар сарын 30-ны өдөр Засгийн газрын ордныг ашиглалтад хүлээж авсан актанд гарын үсэг зуржээ. Засгийн газрын ордны шинэ барилгад 1951 ондоо багтаж Улсын бага хурал, Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газар, зохион зааварлах хэлтэс, хянан шалгах газар, Намын төв хороо, Үнэн сонины газар, Улсын төлөвлөгөөний комисс, Шүүх яам, Хэвлэл утга зохиолыг хянах газар, Зохиолчдын эвлэлийн хороо шинээр нүүн байрлажээ. Ордны шинэ байрны 3 дугаар давхрын нүүрний гол хэсэг одоогийн Соёмбот танхимын хэсэгт Х.Чойбалсан /Ерөнхий сайд/ мөн давхрын зүүн урд талд Ю.Цэдэнбал /МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга/ ордны 2 дугаар давхрын зүүн урд хэсэгт Г.Бумцэнд /улсын бага хурлын дарга/ мөн давхрын баруун урд талд Ч.Сүрэнжав /Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч сайд/ нар байрлажээ.
Засгийн газрын ордны урд талын голын хаалгаар ордонд ажиллагсад, ар талын хаалгаар удирдлагууд нэвтэрдэг, тэдний машиныг ордны дотоод арканд тавьдаг байжээ.
Төрийн ордны Бунхант индэр
Төрийн ордны цогцолборын нэгэн хэсэг болох Төрийн ордны өмнөх бунхант индэр 1954 онд баригдсан аж.
МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны 1952 оны тавдугаар сарын 9-ний 45/82 дугаар тогтоолоор Бунхант индэр бариулах болж архитекторч Б.Чимэдийн зохиосон “Маршал Чойбалсангийн мавзолейн эскиз төлөвлөгөө”-г баталжээ. Уг төлөвлөгөө эскизийн дагуу бунхант индрийн багтаамжийн урт 14.3м, өргөн 13.87м өндөр шалнаас индрийн холхивчийн орой хүртэл 11.5м, оройн хэсгийн урт 9.5м өндөр 5.5 метрийн хэмжээгээр барьжээ. Мөн бунхант индрийн ханыг дотор талаас нь жижиг чулуугаар гагнаж гадна талыг нь цагаан өнгийн гантигаар өнгөлсөн байна. Дээрх тогтоолоор уг барилгыг барих, санхүүжүүлэх, Зөвлөлт Холбоот Улсаас мэргэжилтэн урьж ажиллуулах талаар Сайд нарын Зөвлөл, Батлан хамгаалах яам, Дотоод яаманд үүрэг даалгавар өгсний дагуу гүйцэтгэжээ. Москва хотын метро зохион бүтээгчдийн нэг зөвлөлтийн мэргэжилтэн Юдин Николай Петрович ирж ажилласан байна. Өнгөлгөөний гантиг чулуун материалыг Орхоны хөндий- Хархориноос авчиржээ.
Бунхант индрийг барьж босгох ажлыг улсын баатар, хурандаа генерал Жамьянгийн Лхагвасүрэнг ийн удирдлагын дор цэргийн барилгачид гүйцэтгэсэн байна. МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны 1954 оны 6 дугаар сарын 29-ний өдрийн 32/180 дугаар тогтоолоор уул барилгыг Сүхбаатар, Чойбалсангийн бунхант индэр гэж нэрлэж нээх ёслол хийх төлөвлөгөөг баталжээ.
Бунхант идэр
1954 оноос эхлэн бунхант индрийг хамгаалах, арчлах, тордох үүргийг тухайн үеийн аюулаас хамгаалах байгууллага гүйцэтгэдэг байв. 1951-1956 онд төрийн тусгай хамгаалалтын салаанаас 10 цэрэг бунхныг 24 цагаар хүндэт харуулын хэлбэрээр хамгаалж байв. 1956 оноос хойш бунхныг хамгаалах арчлах ажлыг Төрийн ордны комендатурт хариуцуулж, тэнд хязгаарын цэргийн 05 дугаар анги буюу одон тэмдэгт тусгай хорооны цэргүүд тогтмол арчилгаа цэвэрлэгээ хийдэг байв. Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны сайдын 1960 оны 10 дугаар сарын 17-ны 651 тоот тушаалаар бунхант индрийн арчилгаа цэвэрлэгээг сайжруулах мэргэжлийн зааварчилгаа батлан, орон тоо, зохион байгуулалтыг бэхжүүлжээ. Үүгээр 16 цэрэг үүнд: зүлгэгчид 2, гантигчин 2 /улирсан ахлагч мэргэжлийн/ цэвэрлэгч 12 /сургагдсан цэргүүд/ ажиллуулах болсон байна. 1971, 1980 онд бунхант индэрт их засвар хийхэд Москвагийн Кремлээс /Ленины бунхан/ 2 мэргэжилтэн ажиллуулж, Улаан-Үдэ хотоос тусгай зориулалтын шил авчирч шиллэжээ. 1990 оны 9 дүгээр сар хүртэл бунхант индэр нь төрийн ордны хамт арчилгаа цэвэрлэгээ тогтмол хийгддэг нэн хүндэтгэлтэй хэсэг байв. Дараа нь 1990 оноос хойш Төр, засгийн Үйлчилгээ аж ахуйг эрхлэх газар бунхант индрийн хамгаалалт, арчилгаа цэвэрлэгээг хариуцдаг болов.
Төрийн ордны анхны өргөтгөл
Төрийн ордон ашиглалтад орсноос хойш 10-аад жилд төр, засгийн олон талтай үйл ажиллагаа, түүний төв аппаратын бүтцэд өөрчлөлт удаа дараа гарсантай уялдан орчин үеийн шаардлагад тохируулан ордны барилгыг томсгон шинэчлэх болжээ. Ордны барилгад өргөтгөл хийх тухай МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоол 1957 онд гарчээ. БНМАУ-ын Засгийн газар БНБАУ-ын Засгийн газрын хоорондын хэлэлцээрээр ордны барилгын өргөтгөлийн зураг төслийг Болгарын архитектор Аксина, Петров, конструктур Геригоров нар оролцон хийж барилга барих ажилд инженер Когоо ажилласан байна. Өргөтгөлийн цахилгаан гэрэлтүүлгийн ажлыг Чехословакийн мэргэжилтнүүд, телефон холбоог ЗХУ-ын мэргэжилтнүүд, радио холбоог БНХАУ-ын мэргжилтнүүд, хөшиг болон ханын чимэглэлийг БНАГерманы мэргэжилтнүүд, нийт засал, шавардлага будгийн ажлыг хятадын мэргэжилтнүүд гүйцэтгэжээ. Энэ үед хятад ажилчдын хэрэг эрхлэх газар гэж байсан бөгөөд тэдний ажилчид нь манай цэргийн барилгачидтай хамтран ажиллаж байжээ. Ордны барилгын анхны өргөтгөлд эхнээс аваад дуустал хурандаа Д.Бямбаа даргатай барилгын цэргийн нэгдүгээр батальон гурван роттой 1000 орчим цэрэгтэй ажилласан байна.
Ордны барилгын өргөтгөлийн ерөнхий захиалагчаар БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн хэрэг эрхлэх газрын дарга Б.Бадарч, түүний орлогчоор Засгийн газрын Үйлчилгээ, аж ахуйг эрхлэх газрын дарга Б.Гончигсүрэн, байнгын хариуцагчаар ордны зохион байгуулах ангийн дарга Д.Дондов нар ажиллаж байжээ. Мөн телефон холбооны монтажийг Д.Готов /сайд асан/, Ц.Дэлгэр-Очир, цахилгаан монтажийг Д.Бадарч, сантехникийн монтажийг инженер М.Даш нар гүйцэтгэжээ. Ордны барилгын гүйцэтгэгчээр батальоны дарга хурандаа Д.Бямбаа, батальоны ерөнхий инженер дэд хурандаа А.Дорж, хангалтын орлогчоор И.Чулуун, улс төрийн орлогч С.Дамба нар ажиллаж байв. Барилгын модон материалыг Түнхэл, Зүүнхараагаас, тоосгыг Улаанбаатарын тоосгоны заводаас, шохойг Шохойнбулагаас, будаг, төмөр, шилэн материал, хивс, их танхимын сандлыг хятадаас, тусгай өрөөнүүдийн царсан ширээ сандлыг Румын улсаас тус тус авчээ. Ордны барилгын өргөтгөлийн суурийн гүнийг ордны барилгын урьд баригдсан хэсгийн гүнтэй адил 4 метр бөгөөд, ялгаатай нь урьдах суурийг Богд уулын арын том хавтгай чулуугаар хийсэн бол нэмэгдсэн суурийг бетон цутгаж хийжээ. Барилгын анхны өргөтгөлийн ажлыг 1958 онд түр барилгаар эхэлж 1959 онд жигдрэн 1961 оны зун ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн өмнө дуусгажээ. Ордны анхны өргөтгөлөөр ордны зүүн, баруун урд талын хоёр жигүүрүүд болон ордны урд хойт талын сүрлэг баганууд, Ардын Их хурлын танхим бүхэлдээ нэмэгдсэн юм. Урд талдаа 4 давхар, хойшоо 3 давхар дөрвөлжин хэлбэртэй цагаан өнгөтэй байсан ордон хойшоо дундуураа урт, хоёр талаараа богино, урагшаа хоёр талаараа тэлсэн гадна талдаа тразит шавардлагатай саарал өнгөтэй ордон болжээ. Ордны анхны өргөтгөлөөр 800 хүний суудалтай Ардын Их Хурлын сүрлэг гоёмсог танхимтай болсон нь төрийн ордонд явуулдаг улс төр, нам олон нийтийн олон хүн хамарсан томоохон арга хэмжээнүүдийг зохион байгуулахад зохистой болжээ. Өргөтгөлийн дараа ордны зүүн урд жигүүрийн ll давхарт Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Ж.Батмөнх, lll давхарт Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга Ю.Цэдэнбал, lҮ давхарт МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны хурал, баруун урд жигүүрийн ll давхарт Сайд нарын Зөвлөлийн хурлын танхим, lll давхарт Намын Төв Хорооны ll нарийн бичгийн дарга Д.Моломжамц, lҮ давхарт Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн орлогч дарга Н.Жагварал нар албан ажлаа явуулах болсон байна. Ордны өргөтгөлийн дараа ордны дэг журам, зохион байгуулалтад нэлээд өөрчлөлт орж урд хоёр жигүүрийн хаалгаар нам, төр засгийн удирдлагууд, урд гол хаалгаар зочид төлөөлөгчид, хөдөлмөрчид, хойт талын зүүн баруун хаалгаар ордонд ажиллагсад нэвтэрдэг болжээ.
Төрийн ордны хоёрдахь өргөтгөл
Төрийн ордны анхны өргөтгөл хийснээс хойш 20 жилийн дараа буюу 1981 онд хоёрдахь өргөтгөл хийгджээ. Ордонд хоёрдугаар өргөтгөл хийх тухай МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчоо, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 29/60 дугаар тогтоол 1979 онд гарч барилгын ажлыг 1979 оны 5дугаар сард эхэлж 1981 оны 11 дүгээр сард дуусгажээ. Уг өргөтгөлийн ерөнхий архитектор Г.Лувсандорж “Тэр үед улсын барилгын комиссын дарга байсан С.Лувсангомбо бид хоёр ордны барилгыг чухам яаж өргөтгөх тухай МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоонд дэлгэрэнгүй тайлбарлан танилцуулж байсан юм. Тэгэхэд асуудлыг яг шийдэх үед Ю.Цэдэнбал дарга биднээс чухам ямар хэмжээгээр ордныг өргөтгөх юм гэж асуухад Г.Лувсангомбо одоогийн байгаагийн 20 хувь гэхэд Ю.Цэдэнбал дарга инээмсэглээд Содном гуай руу харж Содномоо чиний нөгөө хэдийг чинь жаахан үймүүлэх нь дээ, /тэр үед Содном гуай Улсын төлөвлөгөөний комиссын дарга байсан/ гэж хэлээд уг асуудал шийдэгдсэн юм” гэв. Ордны хоёрдугаар өргөтгөлийн зураг төслийн зохиогчоор архитектор Г.Лувсандорж ахлагчтай хэсэг томилогдож түүнд инженер Х.Лхагвасүрэн, Л.Түвшинцэнгэл, /цахилгаанчин/ Дашдамба  /салхивч/, Д.Намсрай  /сантехник/, Ч.Бат-Очир, Бадгай, Б.Лувсандондов, М.Болод, арх.Л.Нямсүрэн техник Буяндэлгэр, Цээсүрэн, Д.Бадамханд нар ажиллаж байв.
1960-аад оны өргөтгөлөөр Ардын Их Хурлын танхимыг шинээр нэмж барьжээ. Энэ танхимын урт нь 28м /фойе орвол 48.0м/ өндөр нь 11.0м шат нь 8.25м болно. 1980-аад онд үндэсний мэргэжилтнүүдийн зураг төсөл Ардчилсан Германы мэргэжлийн хүмүүстэй хамтран Их танхимын засал чимэглэлийг өөрчлөн сайжруулж шинэлэг интерьртэй болгожээ. 800 хүний суудалтай тус танхимыг Хятадад үйлдвэрлэсэн хуучин суудлыг Унгар хийцийн шинэ суудлаар сольж тохижуулсан байна. Их танхимын дотор ханын шинэ өнгөлгөө, чимэглэлийн ихээхэн ажил хийгдсэн юм. Их танхимын тайзыг ердийн урлагийн тоглолтын зориулалттай байсныг зөвхөн хурлын үйл ажиллагаа явуулахад зохимжтой байхаар тохируулан өөрчилжээ. Танхимын дээврийн хөндийд болон тайзны дотоод хөндийд ЗХУ-ын КТЦ-40 маркийн агааржуулалтын төхөөрөмж тавьжээ. Мөн тайзны гэрэлтүүлгийн хүчийг нэмэгдүүлэн их танхимын тайзнаас гэрэлтэх чадварыг сайжруулан нэмэлт прожектор, карнизын гэрлүүдийг угсарснаар танхимын гэрэлтүүлэг шаардлагын хэмжээнд хүрчээ. Тухайн үед танхимд 5-85 салаа гоёмсог люстер 69 ширхэг, 2-3 салаа ханын чимэглэлийн гэрэлтүүлэг 74 ширхэгийг байрлуулжээ. Их танхимд зориулан Радио холбооны орчин үеийн тоног төхөөрөмж байрлуулж, дэлхийн 12 хэлээр шууд орчуулга хийх чадвартай болсон бөгөөд соронзон бичлэг хийх өрөө тасалгаатай болсон юм. Их танхим руу хоёр талаасаа ордог 8 хаалгыг Герман улсад үйлдвэрлэсэн мебель хаалгаар сольж, монгол үхрийн ширээр хийсэн арьсан сийлбэрээр урлаж, нийт шалыг Унгар улсад үйлдвэрлэсэн хивсэнцэрээр өнгөлжээ. Тайзны болон бусад модон сийлбэрийг урлагийн гавъяат зүтгэлтэн зураач Л.Чуваамидын удирдлагаар үндэсний урчууд хийж, арьсан чимэглэлийг архитектор Г.Лувсандоржийн эх загвараар Герман улсад захиалан хийлгэжээ. Их танхимын фойенуудыг урьд өмнө байгаагүй сайхан уран зураг, туурган /гобелин буюу гар/ хивсээр чимэглэв. 30 метр урт туурган хивсийг Ардын зураач Гомбосүрэн, урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Д.Цэрэнпил, Төрийн ордноос Г.Шагдаржав нарын удирдлагаар хот хөдөөгийн 20 хивсчин 2 сар гаруй хугацаанд урлан нэхэж бүтээжээ. 1990-ээд оноос хуучин кино үзвэрийн /анх ордны барилга баригдахад уг зориулалтаар хийгдсэн/ танхимыг улсын их баяр, тэмдэглэлт үйл явдлын үед дайллагын зориулалтаар ашигладаг танхим болгон өөрчилжээ. Ордны танхимуудын гоёл чимэглэл, арын фонын түмэн наст хээ, сүлдийг гар урлалын үйлдвэрийн хамт олон хийж, угалз сийлбэртэй ширээнүүдийг сандлын хамт зураг урлал компанийн Д.Батдорж, Д.Наранжав, Н.Сандагсүрэн нарын урчууд урлан бүтээжээ. Төрийн ордны өрөө, хонгилуудыг үндэсний хээ хуартай гоёмсог сайн чанарын хивсээр бүрсэн бөгөөд түүнд С.Бавуусүрэн /Төр Засгийн үйлчилгээ аж ахуйг эрхлэх газрын орлогч дарга асан/ их үүрэг гүйцэтгэсэн юм.
Төрийн ёслолын "Соёмбо" танхим
Ардын зураач Б.Гомбосүрэн болон урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Л.Чуваамидийн загвар төслөөр чимэглэгдсэн Төрийн ёслолын "Соёмбо" танхим төрийн ордны гуравдугаар давхрын нүүрэн төв хэсэгт байдаг. Соёмбот танхимын гурван өрөөний чимэглэл нь урд хийгдэж байгаагүй таазанд урласан цэвэр сийлбэр гипс-ганч /их эрдэмтэн Ренчингийн нэрлэснээр алтан хөмөрлөг/ нь 114.6 м2 хээтэй. Соёмбот танхимын 3 өрөөний чимэглэл хоорондоо өөр өөр загвартай үндэсний хээ угалзны бэлгэдэл хэв шинжийг хадгалсан юм. Дунд өрөөний тасралтгүй үргэлжилсэн түмэн насан хээг соёмботой холбож бат бэхийг билэгдсэн бол, баруун өрөөний үргэлжилсэн хээ, төв үзэлтэй, зүүн ёслолын жижиг өрөөний сийлбэр ганч монгол үндэсний гэрийн хананы сүлжээг билэгдэн үндэсний хээ угалзыг холбон урласан анхны монгол “Ганч” урлаг гэж болно. Монгол “ганч”-ийг бүтээхийн тулд Д.Чуваамид өөрөө Узбек улсад Хорезмын Шахын /хаадын/ ордны шавар ваар керамик урлагийн алдарт уламжлалыг судалсан аж. Соёмбот танхимын чимэглэлийг гар урлалын үйлдвэр, Улаанбаатар хотын урчуудын эвлэлийн салбар, хэвлэл чимэглэлийн үйлдвэр, Монументаль чимэглэлийн үйлдвэрийн 40 гаруй урчууд хийж бүтээжээ. Тэдгээр урчууд энэхүү хамтын бүтээлээ 1979 оны 7 дугаар сарын 6-ны өдөр дуусгаж Монгол Улсын Ардын Их Хуралд хүлээлгэн өгчээ.
ИХ ТАНХИМЫН ХУВЦАС ХҮЛЭЭЖ АВАХ ӨЛГҮҮРИЙН ХЭСЭГ
Их танхимын хувцас хүлээж авах өлгүүрийн хэсгийг тус танхимын доод давхарт шинээр байгуулжээ. Уул ажлыг архитекторч Г.Лувсандоржийн зураг төслөөр хотын барилга трест, цахилгаан сантехник угсралтын нэгдсэн трест, ордны барилга засварын тасаг, зохион байгуулах анги хамтран гүйцэтгэжээ. Засвар шинэчлэлт хийхийн өмнө их танхимын доорхи хоосон зайд байсан барааны агуулахуудыг зайлуулах, цахилгаан кабель холбооны утсыг шилжүүлэх, дулааны шугамыг шилжүүлэн өөрчлөх, дренажийн шугамыг муу усны шугамтай холбосон байдлыг өөрчилж, хөрсний тунасан усыг хүлээн авах хийн насосын тусламжтайгаар усыг гадагш хаях зэргээр төхөөрөмжилжээ. Зөвхөн энд байсан элдэв төрлийн бараа эд хогшлыг зөөхөд ачааны 40 машин хэрэглэгдэж байсан байна. Дээрх байгууллагууд нь их танхимын үүдний доод хэсэгт 1000 хүний хувцас хүлээж авах өлгүүрийн хэсэг, 22 суудалтай эрэгтэй, эмэгтэй сан узель, 4м урт, 4м өндөр ханын толь, тус бүр 60 суудалтай хурлын 2 танхимыг шинээр буй болгожээ.
Их танхимын доод хэсэг
Энэ үеийн төрийн ордон нийтдээ 35804 м2 талбайтай, нийт давхруудын багтаамжийг нэгтгэвэл 134.223.69 м2 болох юм. Албан ажлын өрөөнүүд 13075.7 м2 танхимууд 2195 м2, Төрийн ордон 491 ажлын өрөө тасалгаатай, 536 хаалга, 932 цонхтой, 6678.2 ам метр, дээврийн хөвөө эмжээр 509.6 м2 бөгөөд сантехникийн /халаалт, салхивч, цэвэр бохир усны/ шугам сүлжээний нийт урт нь 30 км шахам юм. Тус ордны ажлын өрөө танхимуудыг ордны барилга засварын ангиас ээлж тогтоон засварладаг. Ийм байдлаар нэг өрөө 6-7 жилийн дараа дахин засварт ордог байв. Эл ордонд 100 хүний суудалтай зоогийн газар болон номын сан, уншлагын газар, хэвлэх үйлдвэр, спорт чийрэгжүүлэлтийн танхим, худалдааны цэгүүд, угаалга, хими цэвэрлэгээ, оёдолчин, үсчин, цайны газар, цэцгийн хүлэмж, эмийн сан, банкны тооцооны төв, холбооны салбар зэрэг үйлчилгээний зориулалттай 40 гаруй өрөө тасалгаатай. Төрийн ордонд монгол хүний ур ухаанаар буй болсон ховор нандин бүтээлүүд цөөнгүй бий. Төрийн ордонд ахмад болон залуу уран бүтээлчдийн 100 шахам уран зураг, 10 гаруй уран баримал, бас сийлбэр, туурган хивс, торго арьсан урлагийн бүтээлүүд тавигджээ. Эдгээрийн дотор эзэн Чингис хааны гантиг чулуун цээж баримал, есөн хөлт цагаан туг орчны 87 ам метр талбай тойрсон чимэглэл, хүннүгийн үеийн хээ бүхий ширмэл ширдэг, Ардын зураач Н.Чүлтэмийн “Талын айл”, О.Цэвэгжавын “Гүүн зэл дээр”, М.Цэмбэлдоржийн “Отгон тэнгэр”, Б.Гомбосүрэн, Д.Цэрэнпил нарын бүтээсэн “Эх орон” сэдэвт 20 м туурган хивс, түүх уламжлалын сэдэвт монгол зураг зэрэг гайхамшигт бүтээлүүд олон бий. УИХ-ын хуралдааны танхим дахь УИХ-ын дарга, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдын үндэсний уран гоё сийлбэртэй сэнтий /суудал/, төр засгийн тэргүүн нарт гадаадын байгууллага, хүмүүсээс бэлэглэсэн зүйлийн 70 гаруй үзмэр бүхий үзэсгэлэн байдаг. Төрийн ордны өрөө хонгилуудыг үндэсний хээ хуартай гоёмсог чанарын хивсээр бүрсэн ажээ.
1980-аад оноос хойш Төрийн ордны гадна талын бүх довжоо, залгаа хэсэг, бунхант индрийн арын талбай, мөн индрийн хоёр талын түшиг хана, машин орж гарахад зориулагдсан пандус, ордны эргэн тойрон боржин талбай, зүлэг цэцэг, гэрэлтүүлэг зэргийг байнга засаж сайжруулсаар байв. Зам талбайн өнгөлгөөг саарал чулуугаар, зүлэг талбайн хашлагыг ногоон боржин чулуугаар сольж талбай руу харсан хэсэгт алхан хээ тавьжээ. Бунхант индрийн нүүрний талбайн чулууг бүхэлд нь хөх чулуу болгожээ. Барилгын эргэн тойрон хүрээлсэн хэсгийг Хархорины хар саарал чулуугаар сольж гялгар өнгөтэй болгосон юм. Ордны өмнө талын 2 пандусны хашлагыг Хархорины хөх саарал чулуугаар цэцгийн савнуудыг авдрантын ногоон чулуугаар зарим савнуудыг гантигаар хийв. Ордны гадна талын бүх хаалгуудыг сийлбэртэй царс модон хаалгууд болгосон бөгөөд ордны гадна талд шөнийн гэрэлтүүлэг ханын гэрлэн чимэглэлийг нэмэгдүүлжээ.
ТӨРИЙН ЁСЛОЛ ХҮНДЭТГЭЛИЙН ШИНЭ ЦОГЦОЛБОР
2001 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабанди Их Эзэн Чингис хааны мэндэлсний 840 жилийн ой, Их Монгол Улсын тулгар төр байгуулагдсаны 800 жилийн ойг орон даяар төрт ёсны их баяр болгон тэмдэглэх тухай зарлиг гаргажээ. Энэхүү зарлигийн дагуу Монгол Улсын Засгийн газрын 2001 оны 112 дугаар тогтоолоор ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх ажлыг удирдан зохион байгуулах үндэсний хороог Монгол Улсын Ерөнхий сайд Намбарын Энхбаяраар толгойлуулан байгуулжээ. Зохион байгуулах үндэсний хорооны төлөвлөгөөний хүрээнд “Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөө” цогцолбор шинээр байгуулах, “Монгол төрийн тамга” хөшөө босгох шийдвэр гаргаж, “Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөө”-г Монгол төрийн ордны нэгэн цогцолбор болгон төрийн ордны урд талд залгаж байрлуулахаар төлөвлөжээ. Үүгээр 1991 онд гаргасан зураг төслийг бүхэлд нь өөрчилжээ. Хөшөө баримлын эх загварыг урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Л.Болд зохиож, Монголын урчуудын эвлэлийн холбооны уран бүтээлчдийн хамт урлан бүтээжээ. Цогцолборын нүүр хэсэгт Их Эзэн Чингис хаан түүний үйл хэргийг дүрслэн харуулахдаа Монгол Улсыг үндэслэн байгуулагч Их Эзэн Чингис хааны хөшөөг цогцолборын төв хэсэгт, Өгөдэй хааны хөшөөг баруун хэсэгт, Монголын Юань гүрнийг үндэслэгч Хубилай хааны хөшөөг зүүн хэсэгт байрлуулж, Монголын их хаадыг төлөөлсөн цогцолбор хөшөө болгон бүтээжээ. Их Эзэн Чингис хааныг төв суудалтайгаар, гар болоод хөлийг уужим тавиун, эгэл даруухан боловч ухаалаг, ихэмсэг дүртэйгээр тэнгэрлэг Эзэн хаан бэлгэдлээр үүлэн хээ, монгол угалз хээ бүхий бүс агссан байдалтай, хүч чадлын илэрхийлэл болсон барын арьс, торго дурдан тэргүүтнийг тохсон, монголчуудын өнө эртнээс хэрэглэж байсан суудалд заларч байгаа байдлаар дүрсэлсэн.
Дизайн
Энэхүү цогцолборт байгуулагдсан дахин давтагдашгүй онцгой байгууламж бол Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн өргөө гэр юм. Хүндэтгэлийн өргөө гэрийн загварыг монголчуудын төрт ёсны уламжлал, түүхэн замнал, түүний бэлгэдэл, орон зай, интерьерийн оновчтой шийдлийг харгалзан зохиожээ. Уг өргөө гэрийн эх загварыг Монгол улсын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Д.Төртогтох зохиож, архитекторч, интерьер дизайнер, түүх угсаатны зүйн зөвлөх, уран бүтээлчдийн хамтарсан баг зураг төслийг нь гаргасан байна.
Энэхүү хүндэтгэлийн их танхимд
Гадаад орны төр, засгийн тэргүүн нар болон дипломат зочид төлөөлөгчид Монгол Улсын төр, засгийн тэргүүн нарт бараалхах ёслол, Монгол Улсад суух гадаад орнуудын Элчин сайд нарын Итгэмжлэх жуух бичгээ өргөн барих ёслол, Монгол улсын Ерөнхийлөгч ард түмэндээ хандан айлтгал хийх, Төрийн дээд шагнал, одон медаль, цол хэргэм, зэрэг дэв соёрхон хүртээх ёслол, Цагаан сарын шинийн нэгэнд төр, засгийн удирдлагууд Есөн хөлт их цагаан сүлд тугандаа хүндэтгэл үзүүлэх ёслол, Гадаадын зочид, гийчид, жуулчид хүндэтгэл үзүүлэх, Онцгой тэмдэглэлт үед 16 насанд хүрч байгаа залууст иргэний үнэмлэх гардуулах, их, дээд, ерөнхий боловсролын сургууль төгсөгчид төрдөө хүндэтгэл үзүүлэх, Төрийн хан хуур цэнгүүлэх, Төрийн сүлд Их Цагаан тугийг залах, үдэх ёслол болон бусад арга хэмжээ зохиогдож байна. Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн Их танхимын хоёр талд хэлэлцээний өрөөнүүд байрладаг.
Монгол Улсын Ерөнхий сайд нарын хөрөг
Төрийн ордонд Монгол улсын Ерөнхий сайдаар 1918 оноос эхлэн ажилласан хүмүүсийн хөргүүдийг байрлуулсан байдаг. Урлаг судлаач О.Сосорын тодорхойлсноор зарим хөргийн тухай дурьдвал: Монголын урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналт зураач Ч.Өлзийхутагийн зурсан Х.Чойбалсангийн хөргийг зөөлөн дулаан өнгөнд захируулан үндэсний ёс заншлыг дээдлэн хүндэлдэг хүн байсныг, Ю.Цэдэнбалын хөргийг үйл ажилтай холбон маш их хөдөлмөрч хүн байсныг харуулжээ. Дүрслэх урлагийн дунд сургуулийн багш Ч.Хүрэлбаатарын зурсан П.Гэндэн, Д.Бямбасүрэн нарын хөргийг сонгодог аргаар нүүрэн дээр нь гэрэл өгөх аргыг ашигласан тухайн хүмүүсийн мөн чанар, зан чанарыг илрүүлэх боломж олгожээ. Монгол Улсын төрийн шагналт ардын зураач Г.Одонгийн зурсан Ж.Батмөнх, Д.Содном нарын хөрөгт тухайн дүрүүдийн гадаад төрхийг сонгодог, сүрлэг “Хэллэгээр” чадварлаг бүтээн харуулжээ. Монголын урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналт зураач Ц.Энхжингийн зурсан А.Амарын хөрөг нь тухайн хүний оюуны их чадавхи, өндөр соёл, ёс суртахууныг тод харуулж чадсан ажээ. Дүрслэх урлагийн дунд сургуулийн уран зургийн багш Н.Орхоны зурсан Ж.Гунгаадорж, Жигжиджав нарын хөргийг сонгодог арга барилаар зурсан ба тэдний дотоод ертөнцийг нээн харуулах зорилгодоо хүрсэн ажээ. Урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналт зураач Р.Дуйнхоржавын зурсан “Жасрай, Бодоо нарын хөргийг сонгодог аргаар зурсан ба өнгийн тавилт, бичлэг зэргээрээ чадварлаг болсон байна. Монголын Улсын төрийн соёрхолт ардын зураач Н.Чүлтэмийн зурсан Жалханз хутагт Дамдинбазарын хөргийг бүтэн биеэр нь ёслолын хөрөг бүтээх аргаар зурснаар тухайн үеийн төрийн түшээ хүний байр байдал, өмсгөл зүүлт, намба байдлыг бүрэн дүүрэн харуулан улмаар түүхийн болоод угсаа судлалын өндөр ач холбогдолтой бүтээл болсон ажээ. Хичээнгүй сайд Цэрэндоржийн хөргийг олны танил болсон цагаан малгайтай нь зурсан нь тухайн хүний зан байдлыг гаргахад түлхэц болсон ба түүний харцаар алсын бодолтой няхуур хүн байсныг үзүүлж чаджээ. “Зураг урлан” компанийн зураач Ц.Наранжавын зурсан Монгол Улсын анхны ерөнхий Сайд ноён хан Т.Намнансүрэнгийн хөргийг тухайн үеийн төрийн түшээ хүний намба байдал, өмсгөл зүүлтийг түүхийн болон угсаатны судлалын үүднээс бодолцон бүтээсэн ажээ.
Хөшөө
Их эзэн чингис хааны хөшөөний сууринд Монгол газар нутагт оршин тогтнож байсан гүрнүүдийг бэлгэдэн Хүннү гүрний үеийн хээ угалз, дүрслэл оруулж, гантиг чулуугаар цоолборлосон. Өгөдэй, Хубилай хаадын хөшөөг монголчуудын өнө эртнээс хүч чадал, бат бөхийн бэлгэдэл болгон хэрэглэж ирсэн барсыг дүрсэлсэн гантиг чулуугаар цоолборлосон суудалд бат суусан байдлаар тухайн үед хэрэглэж байсан хувцас, хэрэглэл, бүс тэргүүтэнтэй дүрслэн урласан. Өгөдэй хааныг бодлогоширсон боловч ихэд ирэмгий, өөртөө итгэлтэй байдалтайгаар, Хубилай хааныг эрдэм ном, гүн ухааныг эрхэмлэгч цэцэн хаан байсаныг илэрхийлэх зорилгоор тухайн үед хэрэглэж байсан зарлиг, албан захидлын хэмжээс бүхий бичиг барьсан бүхий бичиг барьсан байдалтайгаар дүрсэлжээ.Мөн дэлхийд нэрээ дуурсгасан монголын морьт дайчдын дурсгалд зориулан Их Эзэн Чингис хааны хөшөөний зүүн өмнө талд Их Монгол улсын зүүн түмний захирагч Го ван Мухулай баруун талд нь баруун түмний захирагч хүлэг Боорчи нарын морьт хөшөөг байрлуулжээ.Баганат галерейн баруун хэсэгт “Монгол угсаатны төр улсууд”, зүүн хэсэгт “Их Монгол Улс-эзэн гүрэн” хэмээх шилэн зургийг бүтээсэн. Шилэн зургийн зохиогч зураач Н.Амгаланбаяр, үйлдвэрлэгч Д.Гантулга захиралтай “Шилэн хийц” ХХК гүйцэтгэжээ. Эдгээр зургууд нь тус бүр 18.2*7.2 м хэмжээтэй бөгөөд шилэн урлагийн орчин үеийн технологиор бүтээсэн. Ийм том хэмжээний шилэн зураг дэлхийд ч ховор ажээ. Цогцолборын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг нь Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн өргөөний хэсэг болно. Уг өргөөний нэгдүгээр давхарт вестибюль, хоёрдугаар давхарт үзэсгэлэн гаргах баганат фойе, гуравдугаар давхарт Төрийн ёслол, хүндэтгэлийн их танхим байрлах ба Түмэн насан хээ бүхий гол хананы өмнө Монгол төрийн Есөн хөлт Их цагаан сүлд тугийг хүндэтгэлтэйгээр байрлуулжээ.
Хоймор
Гэрийн хойморт Их эзэн Чингис хааны шүтээн зургийг байрлуулан зандан мод, эрдэнийн чулууг хослуулан сийлж, урлан бүтээсэн гол шүтээний хэсэг байна. Гол шүтээний зүүн, баруун талд монгол түмний шүтээн болсон Нууц товчоо, Үндсэн хуулийн эхийг байрлуулсан. Түүний өмнө төрийн тэргүүн нарын уулзалтын ширээ, төрийн алтан соёмбот сэнтий суудал тэргүүтнийг хаш эрдэнийн чулуугаар урлаж, алт, мөнгө, хатуу модоор чимэглэжээ.
Хүндэтгэлийн өргөө гэр
Төв хэсэгт гал голомтын өр, бэлгэдлийн хээ угалзаар чимэглэгдсэн тэг дөрвөлжин тавцан суурин дээр төрийн ган тулгыг байрлуулж, тулганы ар талд хаш эрдэнийн чулуу, алт, мөнгө, бусад үнэт материалаар чимэглэж хийсэн өр буюу түсэргэ байна. Өргөөний баруун, зүүн жигүүрт тус тус зочин гийчин тухлан суух зандан мод, алт мөнгөөр чимэглэсэн сэнтийт суудал байрлана.
Тооно, дээвэр ба тойруулга
Тус өргөөнд саатан морилогчдын харааны төвд илхэн тусах тэнгэр язгууртны удамт төрийн есөн их билгээр дүрслэн алт, мөнгө, эрдэнийн чулуугаар чимэглэн, үнэт модоор урлан бүтээсэн тооно харагдаж, түүний голд байрлах алтан чимэглэл бүхий болор чулуун хийц, хэлбэр төгс төгөлдөр гэрэлтүүлэг болон тоононоос салбарлах эрдэнийн хээ угалз бүхий унь, монгол уран барилга гэрийн хийц хэлбэрийг тодотгосон учир төгс хээгээр чимэглэгдсэн дөрвөн халз, түүнийг дагасан найман чимэглэлийн дүрсүүд хана руу бууж, ханын дээд толгойд эртний монголчуудын билгэдэл шонхор шувуу бусад хүчирхэг амьтан араатан болон бусад сийлбэрийг алтдаж өнгөлсөн байх ба түүний доод хэсэгт цагаан мөнгөөр зурвас үүлэн хээг цутгаж хөөж бүтээсэн байна. Гэрийн нийт тойрог ханыг хатуу хүрэн зандан модоор мөнхийн бэлгэдэл түмэн насан хээг битүү сийлж урласан нь монгол төр түмэн үүрд мөнх цэцэглэн бадрахын билэг тэмдэг болгосон байна.
Үүд
Энэхүү өргөө гэрийн үүдэн хэсэгт төрийн соёмбот эрдэнийн чулуун чимэглэлт хоёр хавтас бүхий эрдэнийн чулуун чимэглэлтэй эрдэнэ цогцлуулан бүтээсэн хаалга нь монголчуудын гайхамшигт хүндэтгэлийг илэрхийлнэ. Түүний доод хэсгээр үргэлжлэх хормойн хэсгийг бат бөх суурь, газар, ус тэргүүтнийг бэлгэдсэн байгалийн дүрслэлт хээ угалзаар төгсгөж хатуу зөөлөн хоёр төрлийн материалыг холбож өгсөн. Зочид гийчдийн өлмий дор орших утга учир бүхий угалз хээгээр чимэгдэгдсэн уламжлалт зөөлөн тансаг ширмэл ширдэг буйг харж, дээш дахин харваас алтан хөмрөгт халз, унийн завсраар дорнын тансаг торгомсог бүс харагдаж байгаа нь бүхэлдээ л хатуу зөөлөн зохилдсон эрхэм тансаг монгол ордны шинжийг агуулсан байна.
Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал Ангилал:Парламентын ордон Ангилал:Улаанбаатарын барилга байгууламж Ангилал:Сүхбаатар дүүрэг Ангилал:1950-иад онд барьсан
3 сарын 31
3 сарын 31 нь Григорийн тооллын жилийн 90 дахь (өндөр жил бол 91 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 275 өдөр үлдэж байна.
Тэмдэглэлт өдөр
0331 #31
Иоханнес Брамс
Иоханнес Брамс (Johannes Brahms, ; * 1833 оны 5-р сарын 7-нд Хамбургт; † 1897 оны 4-р сарын 3-нд Венад) — германы хөгжмийн зохиолч төгөлдөр хуурч, романтизмын үеийн голлох төлөөлөгчдийн нэг.
Намтар
Германы хөгжмийн нэрт зохиолч Иоханнес Брамс Шлютерсхофын хороололд хотын театрын контрабасс хөгжимчин Якоб Брамсын гэр бүлд төржээ. Түүнийг төрөхөд тэдний гэр бүл өчүүхэн жижиг өрөөнд амьдарч байснаа шинэ хүүтэй болсны дараагаар Ультрих гудамжны байр луу шилжин суурьшсан ажээ. Иоханнесын анхны хөгжмийн багш нь түүний эцэг байсан бөгөөд тэрээр хүүдээ төрөл бүрийн чавхдаст хөгжим болон үлээвэр хөгжмийн зэмсгүүд дээр тоглох дадал олгож байсан бөгөөд Отто Коссель (герм. Otto Friedrich Willibald Cossel) гэдэг багшаар төгөлдөр хуур, хөгжмийн онол заалгаж эхэлсэн юм. 10 настай байхдаа Брамс томоохон хэмжээний концертуудад концертмайстерээр ажиллаж байсан нь түүнд АНУ-д аяллаар явах боломжийг олгожээ. Энэхүү аяллаас үүдээд Коссель Иоганнесын ятгаж түүнийг Альтоны хөгжмийн зохиолч, багш Бах, Бетховены уран бүтээлэр дагнасан судлаач Эдуард Марксен дээр хичээл заалгах болсон байна. Марксен ч тун удалгүй шинэ шавийнхаа авьяасыг хүлээн зөвшөөрөх болжээ. 1847 онд Ф.Менделсон нас барахад түүний багш нь "нэгэн мастер амьдралаас явахад дараагийн ирээдүйн их мастер орж ирэх юм. Энэ бол Брамс" гэжээ.
1847 онд 14 настай байхдаа Брамс хувийн сургууль төгссөний дараагаар анх удаа гоцлол төгөлдөр хуурчийн гоцлол концерт тоглосон байна. 1853 онд тэрээр унгарын хийлч Э.Ременьитэй хамтран аялан тоглолт хийхээр замд гарав. Ханноверт явж байхдаа тэд унгарын нэгэн алдартай хийлч, еврей гаралтай Йозеф Иоахимтой (22 настай байв) танилцжээ. Тэрээр Брамсын тоглолтыг сонсоод залуу уран бүтээлчийн авъяас, гал цогийг мэдэрч, гайхширсан гэдэг.
1853 онд Шумантай танилцсан нь түүний амьдрал, уран бүтээлд үндсэн эргэлт болжээ. И. Брамсын уран бүтээлийн тухай Шуман "Шинэ зам" нэртэй өгүүлэл бичсэн нь түүний нэрийг хилийн чанад хүртэл өргөмжилжээ. Энэ үед И.Брамс төгөлдөр хуурын сонат, цоглог аялгуу, цөөхүүл хөгжмийн аяз болон бусад олон зохиолоороо ар араас нь цувуулан гаргаж байлаа. Удалгүй уран бүтээлээрээ ард олныхоо анхаарлыг татаж 1870-аад оны дунд үеэс хөгжмийн нэрт зохиолч болтлоо өсчээ. Европын хөгжмийн томоохон төв болж байсан Венад өнгөрүүлсэн жилүүд түүний амьдралд онцгой ач холбогдолтой байв. Венад түүний бичсэн анхны симфонийг "Бетховены 10 дахь симфони" гэж нэрлэж байсан түүхтэй. Олон жилийн уран бүтээл, их хөдөлмөрийг нь үнэлж, И.Брамсыг Берлиний Урлагийн Академийн гишүүн, Хамбург хотын хүндэт иргэнээр сонгож, Кембрижийн их сургуулийн хөгжмийн докторын зэрэг хүртээсэн байна.
Тухайн цагийн дэвшилт тэргүүний үзэл санаа, хөдөлгөөнөөс тасарч байсан зэрэг амьдралын ээдрээ зөрчил бий боловч ардын болон реалист сонгодог урлагийн өв уламжлалыг хадгалах, хамгаалах үйлсэд түүний оруулсан хувь нэмэр их юм. Тэрээр “Моцартын адил гоё сайхан бичиж чадахгүй ч ядахдаа түүн шиг цэвэр бичихийг оролдоцгооё” хэмээн уриалж С.Бах, В.Моцарт, Л.Бетховен зэрэг хөгжмийн сонгодог зохиолчдын уламжлал, ардын дуу хөгжмийн баялаг санд тулгуурлан өөрийн бүтээлээ туурвиж байв.
И.Брамс дууриас бусад хөгжмийн бүх төрөлд ийнхүү асар олон бүтээл туурвиж түүхэнд нэрээ үлдээсэн байна.
Уран бүтээл
Германы эмгэнэл (1868), "Ринальдо" (1868), магтуу зэрэг симфони-дуулаачны зохиолууд, 4 симфони (1876, 1877, 1883, 1885) найрал хөгжимд зориулсан 2 удиртгал, 2 серенад зэрэг бүтээл төгөлдөр хуурын 2, хийлийн 1 концерт, хийл моринхийлийн хоршил концерт (1887), 5 гурвал, 6 дөрвөл, 4 тавал зэрэг цөөхүүл хөгжмийн 24 чуулга, төгөлдөр хуурт зориулсан 100 гаруй аяз, вальсийн 2 цуврал (1865), мажар бүжгийн 4 дэвтэр (1869-1880), органд зориулсан зохиолууд, найрал дуу, дуулаачны 150 зохиол, 200 романс, дуу, ардын дууны найруулга.
Цахим холбоос
Ангилал:Германы хөгжмийн зохиолч Ангилал:Сонгодог төгөлдөр хуурч  Ангилал:Хамбургийн хүндэт иргэн Ангилал:Вроцлавын Их Сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:Францын Дүрслэх Урлагийн Академийн гишүүн Ангилал:Германы Гавьяаны одон шагналтан (энхтайвны зэрэг) Ангилал:Байерны Максимилианы Шинжлэх Ухаан ба Урлагийн одон шагналтан Ангилал:Австрийн шинжлэх ухаан ба урлагийн хүндэт тэмдэг шагналтан Ангилал:Австрийн Леопольдын одон шагналтан (рыцарь) Ангилал:Вальхалла Ангилал:Венийн хөгжимчин Ангилал:Хамбургийн хөгжимчин Ангилал:Венийн хөгжимчин Ангилал:Романтизм хөгжмийн зохиолч Ангилал:Германчууд Ангилал:1833 онд төрсөн Ангилал:1897 онд өнгөрсөн
Cheese (цомог)
"Cheese" (Cheese) нь Бельгийн дуучин Stromae-гийн 2009–2010 онд гаргасан цомог юм.
Хун
Lead vocals
Management
Production
Эшлэл
Ангилал:2010 оны цомог Ангилал:Хип хоп цомог Ангилал:Stromae
Монголчуудын Чеченьд хийсэн довтолгоо
13-аас 14-р зуунд, Монгол болон тэдний Түрэг хамсаатнууд 2 удаан, нүсэр дайралтыг одоогийн Чечений нутаг дэвсгэрт (Гүржүүд Жүржүкетягийн Вайнах хаан улстай хамтарсан) хийсэн юм. Тэд Чеченчүүдэнд асар их сүйрэл болон үхэл авчирсан ч сүүлд нь тэднийг сайн төлөвшүүлсэн юм. Чеченчүүдийн өвөг дээдэс Монголчуудын дайралтыг ганц ч биш хоёр удаа амжилттай эсэргүүцсэн цөөн хүмүүсийн нэг болсон гавъяатай, гэвч энэ тэдний хувьд маш их үнэ цэнээр бий болсон зүйл ба тэдний улс орон бүрэн дүүрэн сүйдсэн юм.
Эдгээр дайралтууд нь Чечений түүхэнд тохиосон хамгийн ноцтой нь байсан ба Чечен ба тэдний ард түмэнд өргөн хүрээтэйгээр нөлөөлсөн юм.
Оршил
Баруун Европын Дундад Эрин зууны үед, Кавказууд (төд удалгүй Оросууд болсон) Монгол болон тэдний Түрэн хамсаатнуудад довтлуулсан.
Кавказад үзэгдсэн анхны Монгол цэргүүд нь 1220-1222 оны үеийн туршуулууд байсан. Купчак Түргийн хүмүүс – тэдний зарим нь хожим Чингис хааны ирээдүйн хамтрагчид болсон – Өмнөд ба Хойд зүгт довтлон газар нутаг эзлэсээр байсан (Хазарчуудын уналтаас хойш үргэлжилсэн үйл явдал), үүнд Терек болон Кубаны үржил шимтэй голын ай савууд ч багтана, тиймээс тэнд аль хэдийн газар нутаг болон зэр зэвсгийн сөргөлдөөнтэй байсан. Түрэг-Монголчуудын заналхийллийн сануулгууд эртнээс байсан. 1230-аад оны үед, Монголчууд Купчакын эрхийг гартаа оруулж тэднийг өөрсдийн хараат болгосон.
Удахгүй болох сүйрлийн хамгийн тод тэмдэг нь Гүрж дэх дайралт байсан ба Жүржүкетягийн дайралтаас жилийн өмнө эхэлсэн. Гүржийн хаант улс бол Жүржүкетягийн хамгийн хүчтэй холбоотон байсан ба Монголчуудын дайралтын дорх Гүржийн энэ нуралт нь Жүжүкчүүдэд удахгүй болох гамшгийн дохио байсан юм (тэд ухаарсан үгүй хамаагүй). Гүржийн дэмжлэг дутагдсан (холбоотон учраас Жүржүкчүүдэд тусламж хэрэгтэй үе бүхэнд түүхийн туршид тусдаж ирсэн) болон бүх талаараа бүслүүлсэн байдал нь аймшигтай байсан. Энэ байдал нь Чеченчүүдийн өмнө нь хэзээ ч тулгарч байгаагүй асуудал ба Оросын дайралт хүртэл ахиж хэзээ ч тулгараагүй юм. Хойд зүгийн дайралтыг үеэр Жүржүкчүүд Гүржийг өнгөлөн хамгаалж байсан улс байсан ба Гүрж ч тэднийг холбоотон учраас дэмжиж байсан. Гүрж дэх дайралт нь Жүржүкчүүдийг энэхүү хэцүү бэрх амьдралаас нь салгасан юм.
Монголчуудын анхны довтолгоо
1237 онд Хойд Кавказ дахь дайралт эхэлсэн. Монголчууд Цирказууд болон Алансуудын эсрэг анхны дайралтаа явуулж ( энэ үед Аланы хаант улс олон үндэстэн ястангаас бүрдсэн ба хагас шахуу нь Вайнах байсан ). Вайнах Аланы тосгодууд байрлах байсан одоогийн хойд Ингусхэтиа, Хойд Чечений хойд хэсэг болон Хойд Оссетиад болсон бүрэн сүйрлийг ажигласан. Терекийн барийн хэсгийн эрх мэдлийг нэгтгэсний дараа Монголчууд голын дагуу баруун тийш Терек дэх Вайнахын хэсгийг буулгаж авахаар хөдөлсөн (одоогийн Терекийн мэдлийн Чечен болон Ингушээс бага, өмнөх Алансуудын хязгааргүй байр сууринаас болж). Жүржүк/Симсирчүүд ч мөн одоогийн Дагестанд байрлах Лезгинзийн нийслэл Дербентийг эзлээд удаагүй байсан Монголын цэргүүдэд Өмнөд болон Зүүнээсээ дайруулсан.
Жүржүк дэх дайралт аль хэдийн эхэлсэн, хурцадсан, Монголчууд дайралтандаа хүрч болох хамгийн хол өндөрлөг хүртлээ довтолсон. Вайнах Монголчуудын сум болон галнаас ямар ч тохирох ул мөр үлдээгүй, мөн тэдний тосгод бүрэн дүүрэн сүйтэж газарт ортлоо шатаагдсан. Жаймоука Вайнахын дийлэнх ард иргэд магадгүй алагдаж эсвэл харгис Монголчуудад боолчлогдсон хэмээн дурдсан. Дайралтын хэдхэн жилийн дотор, Жүржүкетя түүх болсон – гэвч тэдний эсэргүүцэгч хүмүүс болоогүй ээ. Үүнээс ч аймшигтай нь, Монголчууд Сунзха голын ихэнх газар нутагт эрх мэдэл тогтоосон – ийм байдлаар Чечений ард түмэнд тэдэнд өөрсдийн хүн амаа дэмжихийн тулд Сунзха-н хөдөө аж ахуй (Терекчүүдэд ч мөн адил) хэрэгтэй байгаан улмаас бодитойгоор оршин байгаа заналхийлэл юм. Тэдгээр үлдсэн хүмүүс өндөрлөг уулархаг хэсгээр өөрсдийн сонголтоор зугтацгаасан. Тэд ууланд ахин цугларч өөрсдийгөө шинээр зохион байгуулж, өөрсдийн эх нутгийг ямар ч хамаагүй үнэ цэнээр буцаан авахаар шийдэж Монголчууд болон Түргүүдийг хамтад нь мөн бүгдийг нь хөөж гаргахаар болсон. Тэдний зорилго бол биологиороо ч мөн соёлоороо ч амьд гарах байсан юм.
Вайнахд ой мод болон уул хоёул байсан, мөн партизаны дайныг ч амжилттай явуулсан. Гурван Орд Жүржүкетягийн өтгөн шигүү ой дох төлөвлөсөн дайралтаа бүтэлгүйтсэн, мөн Вайнах хөрш орнуудыхаа хувь тавилангийн төлөө бүтэлгүйтэхгүй байхаар шийдсэн юм. Тэр үед Монголчууд томоохон газар нутгуудыг эрхшээлдээ оруулж байсан, гэвч тэдэнд эзэлж чадахгүй өчүүхэн хэмжээний эсэргүүцлүүд байсан, тэд удалгүй өргөжиж хоорондоо ахин нэгдсэн.
Жаймоука 1245-1247 онууд дахь Монголчуудын Пап төлөөлөгч Жон Плано Карпинигийн бичлэгийг дурдсан. Тэр магадгүй Хааны арми Аланын нутгийн зүүн хэсгийн уулархаг газрыг эзлэх гээд бүтэлгүйтсэн тухай мэдэгдсэн, тэд хамгаалагчдийн эсэргүүцлийн улмаас 12 жилийн турш бүслэлтэд байсан (Жаймоука-н тэмдэглэснээр Ванайхын газарзүйн байрлалаас болсон). Гүйллайме Рубругуйс, Францын хаант улсаас Хаан Сартаклуу (Бат Хаан-ы хүү) явуулсан элч 1253 онд Кавказлуу аялсан. Тэр Цирказууд (Эндхийн Цирказчууд жинхэнэ Цирказчуудтай хамааралгүй, гэвч Цирказчууд, Убихзууд, Абазинчууд, Оссетууд, Ингушчууд, Чеченчүүд болон Аварчууд зэрэг Анапаас Кундзакх хүртэлх бүх хойд Кавказчууд) хэзээ ч “Монгол хуулинд сөгдөдгүй”, хэмээн бичсэн байдаг, хэдийгээр тэр үед Монгол 5 дугаар арми тэр чигээрээ Кавказчуудын эсэргүүцлийг нэг мөр бүхэлд нь нураах даалгавартай байсан гэсэн баримтыг үл харгалзсан.
Монгол армийн хүч ихээхэн суларч (тухайн газар оронд) тэдний Жүржүкетя дахь довтолгооны алдаанаасаа шархаа нөхөх нь бүтэлгүйтсэн нь Гүрж болон бусад Кавказын газар нутаг дахь хяналтаа алдахад маш их хувь нэмэр үзүүлсэн. Монголчуудыг эсэргүүцэж байсан эсэргүүцэлд ашиглагдаж байсан тактикууд сүүлд Тимурлане, мөн дараа нь Оросуудын эсрэг дахин ашиглагдсан.
Монголчуудын хоёр дахь довтолгоо
Монголчуудтай ирээдүйн сөргөлдөөнөөс сэргийлэхийн тулд мөн Чеченчүүдэд шархаа нөхөх хугацаа өгөхийн тулд Симсир хунтайжийн эзэмшлийн захирагч (Симсим ч гэсэн товчилсон нэртэй; Алан болон Жүржүкетягаас тусдаа 2 голын хооронд орших жижиг Чечен феодал ванлиг), Монголчуудад Гаюур Хаан гэж танигдсан (хэдийгээр өөрдийх нь хүмүүс түүнийг ингэж дууддаггүй байсан), Алтан Ордтой холбоотон болсон. Симсимийн Орд дахь үнэнч байдлыг цоцоход, Гаюур улсынхаа шашнийг Ислам болгон батласан ( хэдийгээр энэ алхам нь цэвэр бэлгэдлийх байсан, Чеченчүүдийн олонх нь шашингүй хэвээр байсан ба тэдний дадалд Муслим болон Христийн шашин холилдсон байсан).
Хэдийгээр, энэ нь алдаа байсан нь батлагдсан. 14р зууны 2дох хагаст Алтан Ордын хүч суларч эхэлсэн. Тимурлане Алтан Ордод ахиж хэзээ ч нөхөгдөхөөргүй том ялалт учруулсан. Хэдийгээр, Тимурлане Алтан Ордоор зогсохыг хүсээгүй, Кавказ бол түүний төлөвлөсөн маш олон эзэрхийллийн нэг байсан. Тэр Симсирийн холбоотонгоо Ордтой хамт Симсирийн эсрэг дайны шалтаг болгон ашигласан. Тэр Симсирээр ч зогсоогүй, үргэлжлээд Чечений газарлуу дайрсан. Энэ нь Монголын анхны дайралтаас сэргэж байгаа Жүржүкчүүд хоёрдохоо ийм зүйлтэй тулгарна гэсэн үг юм.
Тимурлане эхлээд өөрийн Түрэг дээд зэрэглэлийн цэргүүдээ 1390 онд Кавказлуу дайруулахаар илгээсэн, ийнхүү 1395-1396 онд хүчтэйгээр довтолсон. Монголын хоёрдох дайралт эхнийх шигээ хэрцгий байсан, мөн олон тооны Жүржүк ард түмэн бүрэн хядагдаж, олон янзын сүм болон паганы ариун догшин газар устаж сүйдсэн.
Гэвч, хэдийгээр нам хонхор газар амжилттай байсан ч, тэд анхны Монгол дайралтынхны тулгарсан шиг асуудлуудтай тулгарч ялагдсан. Гэвч, өмнөх Монгол дайралттай адилгүй нь, Тимурлане өөрийн хүчиндээ асар их хохирол амсахын оронд Чеченчүүдтэй найрамдаж тэднийг эзлэхээр оролдож байлаа. Түүхэнд тэмдэглэхдээ ннх тайван өгөхийн оронд, тэр Чеченчүүдэд бэлгэнд цэргийн эрх өгсөн юм.
Хөгжмийн зэмсгүүдийн талаар ярихад, хэн нэг нь Чечений аймшигт гамшиг таригч Тимурийн домгийг ярина. Байлдааны өдөр дуусахад, Тумир удирдагч нараасаа: “Тэдний пондарыг ( хөгжмийн зэмсэг) авсан уу? Харин хариулт нь эсрэг байна. Тэр: “Хэрэв пондарыг аваагүй бол, чи зүгээр л тэдний армийг устгаж, гэвч чи тэднийг эрхэндээ оруулаагүй байна. Тиймээс бид тэднийг өөрсдийн холбоотонгоо болгоно. Би тэднийг баяртай хүлээн авна, мөн тэдний тууштай, сургамжтай байдалд би өөрийн хүндэтгэлийн хэлбэрийг хүсэж өөрийн хэнд ч одоохондоо өгөөгүй байгаа цэргийн эрх мэдлээ өгнө.” Түүний хүмүүс тулалдаж буй эр хүн олоогүй; учир нь бүгд үхсэн. Тэд дайнд оролцохоос хориглосон туульчийг авчираад холоос ажиглана, ингэснээр тэр ирээдүй үедээ түүх ярьж өгнө. Туульч Лланча, Төмөр Ламе-аас цэргийн эрх мэдлийг авч 9 жирэмсэн эмэгтэйд өгөхөд тэд 9 залуухан хөвгүүнд шилжүүлнэ. Дараа нь, Тимур Чечений бүх хоригдлуудыг суллахыг тушаана. Чечений хөгшчүүд энэ цэргийн эрх мэдэл, мөн бусад бэлгэ сэлтүүд мөн маш олон Чечений шүтээн 1944 оны 2 сар хүртэл аюулгүй хадгалагдаж ирсэн гэж хэлдэг. Чечений ард түмэн өөрсдийн бүхий л өмч хөрөнгөө цөллөгний үеэр тонуулсан; Чечений эрдэнэсийн гол хэсгүүд Москвад очсон.
Эцэст нь, Тимурлане ялалтад ойрхон байсан болон золгүй доромжлолын дуусашгүй жагсаалтаас болж сэтгэл санаагаар унан Чечений холбоогоо салгахаар шийдэж Монголчууд ухарсан юм.