cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Японы эдийн засаг
Уул уурхай
Японы нүүрсний 45%-ийг Хоккайдо, 40%-ийг Кюшю-оос тус тус олборлодог. Кюшю-ийн нүүрсний чанар муу ба олборлоход хатуу байдаг ч, уурхай нь боомттой ойрхон байдаг тул тээвэрлэхэд дөхөм байдаг. Хоккайдод нүүрсний ан цав их учраас гар аргаар ажиллах шаардлагатай ч, чанар сайтай байдаг. Харамсалтай нь уурхай нь газрын гүнд байрладаг учир тээвэрлэлт явуулахад төвөгтэй. Японы ихэнхи уурхайнууд хэвгий газар байрладаг ба зарим хэсэгт газар доор 9.7 километрийн өргөн талбайг эзлэн тархсан байдаг тул цооногийн шаардлага байдаггүй. Нэг газраас нөгөө руу шилжснээс олборлолтийн өртөг их тусдаг. Тийм ч учраас нэг уурхайчны өдрийн ухсан нүүрс Америк, Баруун Европын уурхайчнаас бага байдгаас дотоодын нүүрс импортын нүүрснээс илүү үнэтэй байдаг.
Нүүрс олборлолтын салбар буурч байгаа хэдий ч, дотоодын уул уурхайн салбарт чухал байр суурь эзэлсээр байна. 1988 оны байдлаар нүүрс олборлолтын салбарт нийт ажиллах хүчний 0.2% ажиллаж байсан ба олборлолтын нэмүү өртөг 0.3% байв. Дотоодын уул уурхай олборлолтод чухал хэсгийг цахиур элс, пирофилит, шаварлаг хөрс, шохойн чулуу зэрэг металл биш бодисууд эзэлдэг байна. Цахиур, зэс, алт зэрэг металыг бага хэмжээгээр дотооддоо олборлодог байна. Үндэсний хэмжээнд аж үйлдвэртээ ашиглаж буй бүх төмрийн хүдрийг импортоор оруулж ирдэг байна.
Хөдөө аж ахуй
Японы газар нутгийн ердөө 12% нь тариалан эрхлэх боломжтой. Тариалангийн талбайн хомсдлоос болж, фермүүд багахан хэсэг талбайг тариалан эрхлэхэд боломжтой болгохын тулд шороо дэвсэн янзалдаг байна. Тийм ч учраас нэгж талбай дахь тариалалтын хэмжээгээрээ дэлхийд тэргүүлдэг байна. 56000 км2 –аас бага талбайд тариалан эрхэлдэг атлаа өөрийн хэрэглээний 50%-ийг хангадаг байна. Японы хөдөө аж ахуйн салбар бага хэмжээтэй ч, засгийн газрын зохицуулалтаар хамгаалагдаж, үнэ бууруулах алхмуудыг хийдэг байна. Хойд Америкийн их хэмжээний ургац авах бодлогын эсрэгээр бага хэмжээний чанартай ургац авах бодлого баримтладаг. Импортын будаа нь хамгийн их хамгаалалттай байдаг ба 490%-ийн татвартай, 1968-1988 оны дундаж хэрэглээний 7.2%-аас ихгүй байх квот тогтоосон байна. Япон өөрийн хэрэгцээний будаа, буудайг үйлдвэрлэдэг ч шаардлагатай бусад үр тариа болон тэжээлийн будааны 50%-ийг гаднаас импортлодог ба махны хэрэглээний ихэнхийг мөн импортлодог байна. Японы буудай, сорог, шар буурцгийн шош зэргийн импортын ихэнхийг Хойд Америкаас авдаг байна. Европын хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний экспортын томоохон зах зээлийн нэг нь Япон юм. Японы Тохокү, Хоккайдод алим ургадаг бол тоор, жүрж Шикокү, Кюшю-д ургадаг. Тоор, жүрж нь анх 18 зууны үед Голландын худалдаачдаар Японд орж ирж байжээ. Загас агнуур: Япон 1989 онд 11.9 сая тонн загас барьснаараа дэлхийд 5-д ордог байв. 1973 оны эрчим хүчний хямралаас хойш, Японы далайн гүний загас агнуур буурсан ба 1980-аад онд дунджаар 2 сая тонн загас барьдаг байв.
Ажиллах хүч
2009 оны 6 сард Японы ажилгүйдлийн түвшин 5.2% байсныг учир дутагдалтай гэж үзжээ. Учир нь маш бага цагаар цагийн ажил хийдэг хүмүүсийг ажилтай хүнд тооцжээ. Гэсэн хэдий ч ажилгүйдлийн хэмжээ тогтмол бага байна. Экономист сэтгүүл дээр ажилд орох өргөдөл гаргагсдын 0.59 нь л татгалзсан хариу сонсдог гэсэн ба ажлын дундаж цаг цаг багассаар байна гэжээ. Үүнийг дагаад дундаж цалин 2.9%-аар буурсан байна. 2008 оны байдлаар нийт ажиллах хүч 66 сая байсны 40% нь эмэгтэйчүүд байсан нь огцом буурсаар байгаа билээ. Японы ажиллах хүчний энэ бууралт төрөлтийн түвшин маш бага байгаатай холбоотой билээ. 2005 оны эхний хагаст нас барсан хүний тоо, төрөлтийн тооноос давснаар хүн амын тоо буурч эхэлсэн байна. Төрөлтийн тоог ихэсгэхийн тулд Японы засгийн газар цагаачлахад тавьдаг саадаа багасгах хэрэгтэй. Хөдөлмөрчдийн нэгдэл нь 12 сая гишүүнтэй.
Хууль, засгийн газрын зохицуулалт Япон 2012 онд бизнес эрхлэхэд хялбар байдлын индексээрээ дэлхийн 183 орноос 20-д орсон байна. Япон нь хөгжингүй орнууд дотроо хамгийн бага татварын хэмжээтэй орон ба ажилчдын ихэнхи нь хувь хүний орлогын албан татвар төлдөггүй, нэмүү өртгийн татвар нь 5% бол байгууллагын татварын хэмжээ өндөр байдаг. Байгууллагын тухай хуулиар хувьцаа эзэмшигчид менежерүүдээс илүү эрх мэдэлтэй ч, хувьцаа эзэмшигчдийн идэвхи их биш байдаг. Засгийн газар нь дэлхийн хамгийн их дотоод өртэй орны 2-рт ордог. Японы төв банк нь хамгийн их гадны валют хадгалдгаараа дэлхийд Хятадын дараа 2-рт ордог.
Гадаад харилцаа, гадаад худалдаа
Япон нь дэлхийн 5дахь том импорт, экспортлогч юм. Япон түүхий эд импортлон, түүнийгээ боловсруулан нэмүү өртөг шингээн экспортлодог байна. Сүүлийн жилүүдэд Япон дэлхийн хамгийн том экспортын 15 зах зээлийн нэг болоод байгаа билээ.
Хоёр талын худалдааг хөнгөвчлөхийн тулд Япончууд ерөнхий сайд Таро Асо-ийн үеэс Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр өндөр хэмжээнд байгуулж иржээ. Үүнд: оюуны өмчийг хамгаалах механизмыг хөгжүүлэх, хөрөнгө оруулалт аюулгүй орчинд хийх гэх мэт асуудлыг оруулдаг байна. Япон нь АСЕАН, Бруней, Индонез, Малайз, Филиппин, Сингапур, Тайланд, Вьетнам, Австрали, Чили, Энэтхэг, Мексик, Перу, Солонгос, Швейцарь зэрэг орнуудтай Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр байгуулаад байна. Японы экспорты гол нэрийн бүтээгдэхүүнүүд нь моторт тэрэг 13.6%, хагас удирдлагатай машин 6.2%, төмөр болон ган бүтээгдэхүүн 5.5%, автомашины сэлбэг 4.6%, эрчим хүч гаргагч машин 3.5%-ийг тус тус эзэлдэг бол экспортын түншүүдэд Хятад 19.7%, АНУ 15.5%, Өмнөд Солонгос 8%, Хонг Конг 5.2%, Тайланд 4.6% тус тус эзэлж байна.
Импортын гол нэрийн бүтээгдэхүүнүүд нь газрын тос 15.5%, шингэрүүлсэн байгалийн хий 5.7%, хувцас 3.9%, хагас дамжуулагч 3.5%, дуу дүрсний аппарат 2.7%-ийг тус тус эзэлж байна. Япон нь нийт импортын барааныхаа 21.5%-ийг Хятадаас, 8.9%-ийг АНУ-аас, 6.6%-ийг Австралиас, 5.9%-ийг Саудын Арабаас, 5%-ийг АНЭ-аас, 4.7%-ийг Өмнөд Солонгосоос тус тус оруулж ирж байна.
Японы эдийн засгийн өнөөгийн байдал 2008 оноос хойш Японы эдийн засаг сэргэж эхлээд байгаа ба 2010 онд бодит ДНБ-ний өсөлт 3.938% байсан нь хөгжингүй орнууд дотроо хамгийн их нь байжээ. 2011 онд болсон Цунами Японы эдийн засагт 235-310 тэрбум $-ийн хохирол учруулсан бол Японы төв банк 325 тэрбум $ санхүүгийн зах зээл, иены ханшаа тогтворжуулахын тулд нийлүүлсэн байна. 2012 онд Японы ДНБ-ийн өсөлт анх удаагаа сөрөг утгатай гарсан нь дэлхий эдийн засгийн удаашралд Япон орон сул талтай байгааг харуулж байна. Еврозон, Ази тэр дундаа Хятадын хэт өндөр өсөлтийн улмаас санхүү, капиталын зах зээл дээрхи Японы байр суурь сулрах эрсдэл хүлээж болох ч гэсэн. Япон ирээдүйн орлогын нөхцөл байдал, дефляцийн эсрэг арга хэмжээнд анхаарал хандуулсаар байна.
2014 оны Талх чихэр ХК-ийн нэрэмжит барилдаан
Барилдааны тухай
МҮБХ  "Талх чихэр" ХК-тай хамтран жил бүрийн 1-р сард зохион байгуулсаар ирсэн "Хэвийн боовны баяр"-т зориулсан аймаг цэргийн цолтой бөхчүүдийн уламжлалт барилдаан өнөөдөр /2014-01-05/ Монгол бөхийн өргөөнд болж өндөрлжээ.
Барилдаанд аймгийн хурц арслан Ч.Батчулуун, А.Алтанхуяг нараар магнайлуулсан аймгийн хурц арслан Ш.Шинэбаяр, Б.Одгэрэл, О.Гантулга, аймгийн арслан Ч.Булганхүү, А.Отгонбаатар, Т.Занданбат, О.Баярхүү, Ё.Эрдэнэжаргал, Б.Батхуяг, Б.Хашбат, Б.Дэлгэрсайхан,, Л.Шинэбаатар нарын тэргүүтэй аймаг цэрэг, сумын цолтой 256 бөх зодоглосноос Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат Ховд дэвжээний бөх аймгийн арслан О.Хангай түрүүлж, Архангай аймгийн Тариат сумын харьяат Бөхбилэгт дэвжээний бөх аймгийн арслан Н.Адъяабат үзүүрлэлээ. Шөвгийн дөрөвт Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын харьяат аймгийн арслан Б.Суманчулуун,  Ховд аймгийн Зэрэг сумын харьяат аймгийн харцага Б.Бат-Өлзий нар үлдлээ.
Барилдааны дүйз
1. Ч.Батчулуун а.х.а - Л.Алтангэрэл а.х
2. А.Алтанхуяг а.х.а - Ё.Улсболд с.з
3. Ш.Шинэбаяр а.х.а - Б.Жавхлансайхан а.х
4. О.Гантулга а.х.а - Г.Гантулга а.н
5. А.Отгонбаатар а.а - М.Ганзориг а.х
6. Т.Зандабат а.а - М.Гансүх а.х
7.  Б.Дэлгэрсайхан а.а - Б.Хишигбаатар а.а
8. Б.Суманчулуун а.а - Б.Зоригтбаатар а.х
9. Д.Болдбаатар а.а - Н.Энх-Амгалан а.а
10. Л.Шинэбаатар а.а - Б.Даваа-Очир а.н
11. Б.Баатарцол а.а - Б.Даваадорж а.н
13.Д.Цэвэлсодном а.а - Б.Серик а.а
14. О.Хангай а.а - Ө.Сүхбат а.н
15. Н.Ганзориг а.а - А.Отгонбаатар а.х
16. Н.Адъяабат а.а - М.Еркебулан а.а
17. Д.Энхбат а.а - Б.Мөнх-Эрдэнэ а.з
18. Б.Эрдэнэхүү а.а - Б.Мижидсүрэн а.а
19. Б.Бат-Орших а.а -Д.Батсүх а.х
20. А.Даваанням а.а - М.Даваасүрэн а.з
21. Э.Ванданцэрэн а.а - Ц.Сандагдорж а.н
22. Д.Амарсайхан а.а - П.Батсүх а.н
23. Б.Бат-Амгалан а.а - Д.Анар а.н
24. Д.Тангад а.а - Б.Чимэдвандан с.з
25. Ж.Алтаншагай а.а - Б.Уугандаваа а.а
26. У.Батгэрэл а.а - Б.Гончигтавхай а.з
27. Г.Ганжад а.а - Б.Бат-Өлзий а.х
28. М.Бадарч а.а - Ц.Адъяа а.н
29. Б.Болдбаатар а.з - Э.Элбэгбаяр а.н
30. Д.Бадамгарав а.з - С.Ган-Идэр а.з
32.  Х.Гантулга а.н - Б.Тайван а.н
Дөрвийн даваа
1. Ч.Батчулуун а.х.а -Ц.Сандагдорж а.н
2. А.Алтанхуяг а.х.а - Д.Анар а.н
3. Ш.Шинэбаяр а.х.а - Х.Гантулга а.н
4. О.Гантулга а.х.а - П.Батсүх а.н
5. Т.Занданбат а.а - Д.Батсүх а.х
6. Б.Дэлгэрсайхан а.а - Б.Бат-Өлзий а.х
7. Б.Суманчулуун а.а - А.Отгонбаатар а.х
8. Д.Болдбаатар а.а - М.Ганзориг а.х
9. Л.Шинэбаатар а.а - М.Даваасүрэн а.з
10. Б.Баатарцол а.а - Н.Золбоо а.з
11. П.Мөнхбат а.а - Д.Бадамгарав а.з
12. О.Хангай а.а - Б.Болдбаатар а.з
13. Н.Адъяабат а.а - М.Бадарч а.а
15. Д.Энхбат а.а - Ж.Алтаншагай а.а
16. Б.Эрдэнэхүү а.а - Д.Тангад а.а
Тавын даваа
1. Ч.Батчулуун а.х.а - М.Ганзориг а.х
2. Ш.Шинэбаяр а.х.а - О.Хангай а.а
3. О.Гантулга а.х.а - Н.Золбоо а.з
4. Т.Занданбат а.а - Ж.Алтаншагай а.а
5. Б.Суманчулуун а.а - У.Батгэрэл а.а
6. Н.Адъяабат а.а - Д.Бадамгарав а.з
7. Б.Эрдэнэхүү а.а - М.Даваасүрэн а.з
8. Б.Бат-Өлзий а.х - Д.Анар а.н
Зургаагийн даваа
1. Ч.Батчулуун а.х.а - Н.Адъяабат а.а
2. Б.Суманчулуун а.а - М.Даваасүрэн а.з
3. О.Хангай а.а - Ж.Алтаншагай а.а
4. Н.Золбоо а.з - Б.Бат-Өлзий а.х
Долоогийн даваа
2. О.Хангай а.а - Б.Бат-Өлзий а.х
Наймын даваа
1. О.Хангай а.а - Н.Адъяабат а.а
Ангилал:Үндэсний бөхийн цол олгодоггүй барилдаан
Осгондаваагийн Эрдэнэбат
Осгондаваагийн Эрдэнэбат нь Хэнтий аймгийн Баян-Адрага сумын харьяат. Үндэсний бөх ийн аймгийн харцага цолтой бөх.
Цэндийн Мөнх-Оргил
Цэндийн Мөнх-Оргил (Сүхбаатар аймгийн Баруун-Урт суманд 1964 оны 10 дугаар сарын 18-нд төрсөн) Монгол Улсын улс төрч, хуульч, дипломатч.
Гэр бүл
Мөнх-Оргил эхнэр, 3 хүүхэдтэй.
Ирина Пантаева
Ирина Владленовна Пантаева (1967 оны 10 сарын 31-нд Улаан-Үдэд төрсөн) нь буриад монгол гаралтай, орос-америкийн загвар өмсөгч, жүжигчин.
Намтар
Ирина Пантаева анх 1988 онд Улаан-Үдэд загвар зохион бүтээгч Лариса Дагдановагийн загвар өмсөгчөөр ажиллаж эхэлжээ. Тэр үедээ Хятадад "Ларисса" цуглуулгын загварын хэд хэдэн шоуд оролцсон. 1989 онд Буриадад анх удаа "Улаан-Үдийн сайхан бүсгүй" тэмцээн зохиогдоход оролцон түрүүлэв. Мөн оны сүүлчээр Ирина Москвад очиж Хожи Насреддин эргэн ирсэн нь (Возвращение Ходжи Насреддина) киноны дүрийн сонгон шалгаруулалтад тэнцэж тоглосноор жүжигчний гараагаа эхэлжээ. Улмаар загвар зохион бүтээгч Ирина Молчановагийн загварын Авангард театрт орсон аж. 1991 онд анхныхаа томоохон загварын шоу болох Москвагийн Пьер Кардины шоуд оролцсон байна.
1992 онд загварын карьер хөөхөөр Парисыг зорьж, Карл Лагерфелдийн хараанд өртсөнөөр түүний загварын шоуд оролцож, от кутюр буюу "дээд загвар"-ын ертөнцөд хөл тавьжээ. Пантаева Мэрилин агентлагтай гэрэ байгуулсан. Улмаар 1994 онд Нью-Йорк хот руу шилжин суурьшиж, Үхлийн тулаан: Мөхөл киноны Жэйдийн дүрийг бүтээснээс гадна Гулагаас оргосон нь, Селебрити, Зүүландер, Миний мэдэх хүмүүс кинонуудад жижиг дүр бүтээж, Нарнаас гурав дахь гараг кинонд зочноор оролцон тоглосон. Мөн Жүүтопиа хэмээх тайзны бүтээлд дүр бүтээжээ. Тэрээр Нью-Йоркод байх үедээ Нью-Йорк Их Сургуулийн театрын тэнхимийг дүүргэжээ.
Пантаева Кристиан Диор, Версаче, Александр Маккүйн, Тьерри Мюглер, Миякэ Иссэй, Жон Галлиано, Ив Сан Лорен, Анна Сүй, Клоэ, Кэнзо зэрэг алдартай загвар зохион бүтээгчид, загварын орднуудын загварыг тайзнаа амилуулан алхаж, Кэлвин Клайн, ГАП, Кэнзо, Миссони, Ливайс жийнс зэргийн сурталчилгааг чимж, Воуг, Харперс Базар, Элле зэрэг загварын сэтгүүлүүдийн нүүр хуудсанд заларч байв. 1990-ээд оны сүүлийн хагаст Ирина Английн загвар зохион бүтээгч Вивиен Вэствүүдийн хамгийн дуртай загвар өмсөгчдийн нэг байжээ. 1998 онд Ирина Спорт Иллюстрэйтд сэтгүүлийн усны хувцасны цуглуулгы чимснээс гадна өөрийн намтрын ном болох Сибирийн мөрөөдөл: Дурдатгал номоо хэвлүүлсэн билээ.
Хувийн амьдрал
Пантаева 1989 онд хүү Русланаа төрүүлсэн бөгөөд 1994 онд Латвийн гэрэл зурагчин Роланд Левинтэй гэрлэж, 2003 онд хүү Солонгыг төрүүлжээ. 2008 онд Пантаева Левинээс салсан.
Эшлэл
Ангилал:Оросын загвар өмсөгч Ангилал:АНУ-ын загвар өмсөгч Ангилал:Оросын кино жүжигчин Ангилал:Оросын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1967 онд төрсөн
Пунцагийн Чогдон
Пунцагийн Чогдон - БНМАУ-ын Улсын баатар, хурандаа, хилчин.
Намтар
Х.Чойбалсангийн тушаалаар 1938 оны 11-р сард манай нутагт 20 гаруй км цөмрөн буусан Баргын 1000 гаруй айлуудыг 5 хоногт гаргах тушаал авч 4 хоногт биелүүлсэн нь анхны том даалгавар байв. Тэрээр нийт 60 орчим удаа тулгаралт, байлдаанд оролцсон байна.
П.Чогдон 1951-1952 онд баруун хилд Гоминдан, Оспаны дээрэмчдийн сүүлчийн хэсгийг устгахад оролцсон байна.
Гэгээн дурсгал
Ангилал:Монголын хурандаа Ангилал:Монголын хилчин Ангилал:Халхын голын дайны хүн Ангилал:БНМАУ-ын баатар Ангилал:Чандманийн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1915 онд төрсөн Ангилал:1983 онд өнгөрсөн
Данзаннямын Даваахүү
Данзаннямын Даваахүү (1951 оны бар жилийн 2-р сарын 15-нд Төв аймгийн Баянцагаан суманд төрсөн ) -Монгол Улсын Тод манлай уяач, Хөдөлмөрийн Баатар, Гавьяат Малчин, XX зууны манлай хүлэгч.
Намтар
Эцэг М.Данзанням нэгдэл нийг­мийн олон адуутай айл байжээ. Эцэг нь хөдөө мал дагуулах гэж үздэг байжээ. Эхийн талынхан сумын албан хаагчид сургууль соёлын мөр хөөлгөх санаатай байсан гэдэг. Төв аймгийн Баянцагаан сумын тавдугаар ангидаа уг нь 14 хоног суугаад хөдөө гэр рүү­гээ оргочихсон гэж тэрээр дурсан ярьдаг.
1961 онд Улсын наадамд хурдны морь унаж 8-р байранд орж байжээ.
Түүнээс хойш адууны л захад явасаар нас бие гүйцээд цэ­рэгт мордож Дорнодод барилгын цэргийн 030 дугаар ангид алба хаажээ. Цэрэгт байхдаа анх морь уралдуулж аймгийн наадамд айрагдуулсан түүхтэй.
Цэргээс халагдаж ирээд оройгоор аравдугаар ангиа төгссөн байна. Улмаар тэрээр рентген техникчийн гурван сарын курст суугаад Төв аймгийн нэгдсэн эмнэлэгт Рентген техникчээр дөрвөн жил ажилласан юм.
Батлан хамгаалахад туслах нийгэмлэг Монгол төрийн наадмын түрүүг ганцхан их наснаас бусад бүх насанд авчихсан үе байжээ. Их насны морь сайн уядаг хүн хайгаад түүний эцгийг уяачаар авах гэтэл тэрээр нас өндөр тул хүүг минь ав гээд тэр албан ёсоор 1977 оны намар уяач болжээ. 1980 онд гурван жил дараалан их насны морины түрүүг тэр авч байжээ. 1980 онд дээд гурван насны түрүүг хамаад авсан түүхтэй. Тэрээр 1980 оны арванхоёрдугаар сард морин уралдаанаар спортын мастер анх авчээ.
Д.Даваахүү мөн үндэсний бөхөөр барилдаж “Алдар” нийгэмлэг т цэргийн заан болж байв. Төв аймгийнхаа спартакиадад гурван ч удаа түрүүлж явсан байна. 1973 онд аймгийн арслан болсон ажээ.
Ангилал:Монголчууд
Морган Шнедерлен
Морган Шнедерлен (Morgan Schneiderlin; 1989 оны арваннэгдүгээр сарын 8-нд Оберне хотод төрсөн) — Францын хөлбөмбөгчин бөгөөд «Манчестер Юнайтед» болон Францын шигшээд хагас хамгаалагчаар тоглодог. «Страсбурын» академид бэлтгэгдсэн.
Замнал
Шнедерлен «Страсбурын» академид 1995 онд элсэж байв. Арван жил суралцсаны дүнд нөөц бүрэлдэхүүнтэй мэргэжлийн гэрээгээ байгуулжээ. 2006 онд үндсэн бүрэлдэхүүнд анх гараалсан.
2008 оны зургаадугаар сарын 27-нд «гэгээнтэнүүдтэй» дөрвөн жилийн гэрээ байгуулсан юм. «Саутхемптоны» эхний гараагаа наймдугаар сарын 9-нд «Кардифф Сититэй» тоглоход хийсэн.
Харин «гэгээнтэнүүдийн» франц хагас хамгаалагч 2010 оны дөрөвдүгээр сарын 13-нд «Бристоль Роверс» багийг 5:1 харьцаагаар ялсан тоглолтонд анхны бөмбөгөө оруулсан аж.
Шнедерлен 2015 оны долдугаар сарын 13-нд 27 сая фунтээр «Манчестер Юнайтедад» элсэж, таван жилээр гэрээлэв.
Шигшээ
Шнедерлен Францын залуучуудын бүх шигшээд тоглосон ба 2014 онд нэгдүгээр шигшээд Ямайкийн эсрэг анх гараалсан. Шигшээ түүнийг дэлхийн аваргад авч явсанаар Эквадортой ганц тоглуулж байлаа.
Амжилт
Саутхемптон
Гадны холбоос
Ангилал:Францын хөлбөмбөгчин Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Страсбур багийн тоглогч Ангилал:Саутхемптон багийн тоглогч Ангилал:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч Ангилал:Францчууд Ангилал:1989 онд төрсөн
2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан
2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан нь Монгол түмний их цэнгэл Тулгар төрийн 2229 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 99 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 814 жилийн ойн баяр наадам долдугаар сарын арван нэгнээс арван хоёрны өдрүүдэд Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутаг XIII зуун цогцолборын зүлэг ногоон дэвжээнээ зохион байгуулагдав.
Барилдаанд оролцогчид
Тулгар төрийн 2229 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 99 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 814 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадамд улсын алдар цолтой дархан аварга, улсын аварга, улсын арслан, улсын гарьд, улсын заан, улсын харцага, улсын начин цолтнууд аймаг, цэргийн цолтой аймаг, цэргийн арслан, аймаг, цэргийн заан, аймаг цэргийн харцага, аймаг цэргийн начин цолтнууд мөн сумын цолтон болон залуу бөхчүүд оролцон барилдна.
Бөхийн тоо
Улсын баяр наадам, Ардын хувьсгалын ойн наадамд тэгш тооны бөхчүүд барилдуулах журамтай бөгөөд энэ нь даваа бүрт бөх сондгойруулахгүй зохицуулга юм. Ихэвчлэн таван зуун арван хоёр бөх барилдах бөгөөд Ардын хувьсгалын тэгш ойн жил мөн Их Монгол улс байгуулагдсаны ойн жилүүдэд мянга хорин дөрвөн бөх барилдуулж байна.
Улсын цол, чимэг
Харин 1024 бөх барилдсан тохиолдолд " Улсын арслан " цолноос бага цолтой бөх ес давсан тохиолдолд Үзүүр, түрүүний барилдаан эхэлхээс өмнө " Улсын арслан " цолыг олгож улмаар арав давж түрүүлбэл " Улсын аварга " цолыг олгоно.
Улсын баяр наадмын тухайн даваа бүрт давж шөвгөрсөн улсын цолтой бөхчүүдэд чимэг олгох журмын дагуу баяр наадмын комиссын шийдвэрийн дагуу чимэгийг тус тус олгоно.
Бөхийн бүрэлдэхүүн
Тулгар төрийн 2229 жилийн ой, Их Монгол улсын 814 жилийн ой, Ардын хувьсгалын 99 жилийн ой үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаан дархан аварга Г.Өсөхбаяр, улсын аварга Н.Батсуурь, Ч.Санжаадамба, Г.Эрхэмбаяр, С.Мөнхбат нараар магнайлуулсан улсын арслан цолтон долоо, улсын гарьд цолтон долоо, улсын заан цолтон ес, улсын харцага цолтон арван долоо, улсын өсөх идэр начин болон улсын начин цолтой дөчин найм тэргүүтэй нийт ерэн гурван улсын цолтонтой хүчит таван зуун арван хоёр бөх хүч чадал, уран мэхийг уралдуулан барилдлаа.
Зургаагийн даваа
Долоогийн даваа
Эшлэл
Ангилал:Улсын наадмын барилдаан
Авирмэдийн Эрхэмбаяр
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Улсын начин
Тахианы мах
Тахианы мах бол дэлхийд хамгийн түгээмэл хэрэглэдэг шувууны мах юм. Дэлхий дахинд үзвэл үхэр, гахай зэрэг бусад түгээмэл тэжээмэл амьтадтай харьцуулахад тахиа өсгөх харьцангуй хялбар, өртөг багатай байдаг. Тиймээс тахианы мах, тахианы өндөг олон тооны хоолонд түгээмэл хэрэглэгддэг болсон.
Зүүнгар-Чин улсын дайн
Зүүнгарын хаант улс–Манжийн Чин улсын дайн (1687-1758) нь олон арван жилийн турш үргэлжилсэн. Зүүнгарын хаант улс нь өөрийн бие даасан тусгаар байдлаа хадгалахын тулд манж чин улсын эсрэг Манж, Хятад болон тэдний монгол холбоотны цэрэгтэй өрнүүлсэн тэмцэл байсан юм. Уг дайны өрнөсөн нутаг нь Дотоод Ази йн өргөн уудам нутаг, төв болон зүүн Монгол,Төвөд, Хөхнуур, дорнод Туркестаны дагууд явагдсан. Уг дайнд Чин улс ялснаар, эдгээр нутаг Чин улсын мэдэлд 1911 он хүртэл оршжээ.
Өмнөтгөл
1368 онд Юань гүрэн задран унаж, Монголчууд эх нутагтаа эргэн ирж, Хятад газарт хань угсааны Мин улс байгуулагдажээ. Цаг хугацаа өнгөрөхөд, Монгол улсын задрал туйлдаа хүрч үндсэн 3 хэсэгт салсан. Эдгээр нь Баруун Монгол буюу Ойрад түмэн, Ар Халхын 7 хошуу, Говиос өмнө орших Өмнөд Монгол юм. Эдгээрээс халх долоон хошуу, өмнөд Монголыг Даян хааны удмынхан захирч байсан. Тухайн цагт их хаад үе улиран байсан ч хүч чадал нь доройтоод Чахар найман отогт эзэн сууж, өвөр Халхын таван отог, Хорчин түмэн ёс төдий захирагдаж байв.
1616 онд Жянжу Зүрчидийн Айсингиоро овгийн Нурхачи баатар, бүх Зүрчидийн аймгийг нэгтгэж дуусаад, Хэту Ала хотод хаан ширээнд залагдаж, улсын нэрээ Хожуу Алтан улс гэж нэрлэсэн. Энэ нь хожим улам хүчирхэгжсээр 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийг нэгтгэж, Монголын их хаан болжээ. Харин Ар Халхын 7 хошууны ноёд, Дөрвөн Ойрадын ноёд харьцангуй биеэ даасан байдалтай оршиж байв. 1636 онд Алтан улс нэрээ сольж, Их Чин улс гэж нэрлээд, Ар Халхыг Мин улстай хийх худалдааг хориглох хууль гаргасан. Ингээд Халхын гадаад улстай хийх худалдаа боогдож эхэлсэн.
Тахианы мах
Тахианы аж ахуй эрхэлдэг шувууны аж ахуй нь дэлхийн өнцөг булан бүрд янз бүрийн хэлбэртэй байдаг. Өндөр хөгжилтэй орнуудад тахиа нь ихэвчлэн эрчимжсэн фермийн аргад хамрагддаг бол бага хөгжсөн бүс нутагт уламжлалт фермийн аргыг ашиглан тахиа үржүүлдэг. НҮБ-ын тооцоолсноор өнөөдөр дэлхий дээр 19 тэрбум тахиа байгаа нь хүн төрөлхтний тооноос 2 дахин байгааг илтгэж байна.
Зүүнгар-Чин улсын дайн
Өмнөтгөл
Яг энэ цагт Хошуудын Төрбайх гүүш хан, Хөхнуур, Амдог эзлэн, Төвөдийг ноёрхон, Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж Ойрадын зүүн гарын, Хошуудын Очирт хан Ойрадын баруун гарыг захирч байсан. Улам бүр ойртож байсан Манжийн аюулаас сэргийлэх үүднээс Эрдэнэбаатар хунтайж, Зая бандида нарын санаачилгаар Ойрад-Монголын их чуулганыг зарлаж, Эрчисийн Улаан бураа гэх газарт их бага 28 ноён оролцож, Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг баталжээ. 1652 онд Сэцэн хан Шолой, 1655 онд Түшээт хан Гомбодорж нар нас барж, тэднийг улс төрийн туршлагагүй хан хөвүүд залгамжилж, Чин улсын нөлөөнд автах болсноор энэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд Халх, Ойрадын зүгээс бэрхшээл гарч эхэлсэн. 1650-иад онд Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж нас барж, Ойрадын зүүн гарын эзнээр Сэнгэ тодорсон. Гэтэл 1670 онд Сэнгэ хунтайж алагдсан бөгөөд энэ үед түүний дүү Галдан лам сахилаа хаяж, Зүүнгарын эзэн болсон. Галдан хунтайж 1676 он гэхэд бүх Ойрадыг нэгтгэж дуусаад, 1688 он хүртэл нутаг дэвсгэрээ баруун, баруун өмнөш ихээхэн тэлж, Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдэх үндэс тавигдсан.
Тахианы мах
Аж ахуй
Хоол хүнсэнд хэрэглэхэд зориулан тусгайлан өсгөсөн тахиаг махны чиглэлийн тахиа гэж нэрлэдэг. Дэлхий дахинд махны чиглэлийн тахиаг ихэвчлэн 60-90 хоног өсгөдөг бөгөөд мах болгон нядалдаг.
Зүүнгар-Чин улсын дайн
Өмнөтгөл
1660-1680 оны хооронд Халхын Засагт хан ба Түшээт хан нарын ноёд эрх мэдэл, албат, газар нутгийн улмаас тогтворгүй байдал гарч, тусгаар байдал нь нилээд хэврэг болжээ. Энэ үед Засагт ханыг хэн залгамжлах тухайд удаан жилийн хэрүүл тэмцэл нь Зүүнгарын хаант улс, Төвөд, Чин улсыг оролцуулсан үйл явдал болжээ. 1686 онд Далай лам, Галдан бошигт хаан нарын санаачилгаар Халх, Зүүнгарыг эвлэрүүлэхээр Заг байдрагийн Хүрэн бэлчирийн чуулган хуралдажээ. Гэвч энэ нь үр дүнд хүрээгүй юм. Галдан бошигт өөрийн ах Доржжавт цөөн тооны цэргийг өгөөд Засагт ханы дэргэд суулгасан. Харин Чахундорж хан цэргээр довтолж, Засагт хан, Доржжав нарыг хороожээ. Ингэснээр Галдан бошигт 3 түмэн цэргээр Халхад дайран орж түйвээснээр Халхын ноёд тайж нарыг хэд хэдэн удаа ялсан. Ингээд Халхын олон ноёд тайж нар албатаа авч зугтсаар Чин улсад 20,000 өрхийн хамт нүүн очиж амь хоргодсон байна.
Тахианы мах
Өрөөл хэсэг
thumb|right|тахианы махны өрөөл хэсгүүд Хэрвээ нурууны хэсгийг өвчиж нийлүүлсэн хөл байвал нуруутай гуя, дан хөлөөрөө байвал нуруугүй гуя гэж нэрийддэг.
Зүүнгар-Чин улсын дайн
Өмнөтгөл
1689 онд Халхын их, бага ноёд ялагдаад Ар Элстэй гэх газар чуулган хийж, Манж Чин улсад дагаар орохоор болжээ. Энэ үед Галдан бошигтод Оросын зүгээс үзүүлэх тусламж зогссон. Учир нь Нэрчүүгийн гэрээгээр Чин улс-Орос улс хоёр хойд талын хилээ тогтоож, хэрэв Галдан бошигт Халхад довтолбол туслахгүй байх амлалт гаргуулж авсан юм.
Тахианы мах
Эрүүл мэнд
Тахианы мах ерөнхийдөө өөх тос багатай маханд багтдаг. Өөх тос зөвхөн арьсанд нь байна. 100 гр жигнэсэн тахианы цээж мах 4 грамм өөх тос, 31 грамм уураг агуулдаг нь эзлэх хувьд харгалзах уураг их, өөх тос бага гэсэн үг юм.
Зүүнгар-Чин улсын дайн
Өмнөтгөл
Галданы цэрэг Халхын цэргийг нэхсээр 1689 онд Олгой голд бут цохиод, 1690 онд Улаанбудангийн газарт Халх, Манжийн цэрэгт бүслэгдэн, арга заль хэрэглэж, оргон гарч, Хэрлэн гол руу ухран очсон.
Тахианы мах
Хоол хийх
Түүхий тахианы мах салмонелла нянтай байж магадгүй. Нянгийн халдвараас сэргийлэхийн тулд хамгийн багадаа 74°C хүртэл халуунд болгож идэхийг зөвлөдөг. Гэхдээ Японд сашими маягаар түүхийгээр нь торисаши хоолонд хэрэглэх нь байна.
Зүүнгар-Чин улсын дайн
Зүүнгар-Манжийн нэгдүгээр дайн
Уг дайн нь 1690-1697 он хүртэл үргэлжилсэн. 1690 оны Улаанбудангийн тулалдаанд Галдан бошигт ялагдаж, ухран гарсан үйл явдлаас хойш Чин улс түүний эсрэг удаан хугацааны бэлтгэл хийж, 1696 онд 100,000 цэргийн хүчээр Монгол нутаг руу дайран оржээ. Уг цэргийн хүчийг Энх амгалан хаан өөрийн биеэр удирдаж, баруун замын 30,000 цэргийг Фиянгу жанжин удирдаж, Туул голд хүрээд Галданы цэрэгтэй байлдаж ялсан. Харин Энх амгалан хаан өөрийн удирдсан цэргээ авч буцсан. Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаанд ялагдсан Галдан бошигт зугтаж явсаар, Ховд ба Увсын нутагт дүрвэж очсон. 1697 оны 4 сарын 4 нд Ац Амтай гэх газар Галдан бошигт хор ууж амиа егүүтгэсэн. Үүгээр нэгдүгээр дайн өндөрлөжээ.
Зүүнгар-Чин улсын Төвөд дэх дайн (1717-1720)
Гол сэдэв: Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь
Хоёр улсын хооронд энх тайван
Манжуурын цэргүүд Хотон нуурт 1731 онд ялагдав, гэхдээ Эфү Цэрэн дараа нь Эрдэнэ Зуугийн ойролцоо Галдан цэрэнг ялав. 1734 оны Зүүнгар-Чин улсын гэрээнд хоёр улс Алтайн нуруутай хиллэдэг гэж заасан байдаг.
Тахианы мах
Хөлдөөх
Түүхий тахиа нь хоол хийх явцад чийгээ алддаг, харин хөлдөөгчид чанараа удаан хадгалдаг. Тахианы махыг хөлдөөгчид хадгалах явцад тэжээллэг чанар нь бага зэрэг өөрчлөгддөг. Гэхдээ амт чанарыг хадгалахын тулд бүхэл тахианы махыг 12 сар, тахианы махны боловсруулаагүй хэсгийг 9 сар, тахианы махны боловсруулаагүй хоолыг 3-4 сар, чанасан тахианы махыг 4 сараас илүү удаан хугацаагаар хөлдөөгчид хадгалж болохгүй.
Зүүнгар-Чин улсын дайн
Зүүнгарын хаант улс мөхсөн нь (1755-1758)
1745 онд Галданцэрэн хааныг нас барсны дараа Зүүнгарт хаан ширээний тэмцэл өрнөсөн нь Манж улсад эзлэгдэх гол шалтгаан болжээ. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Илийг эзэлж Даваач хааныг барьснаар, Зүүнгарыг байлдан дагуулах зорилт шийдвэрлэгдсэн гэж үзэн, цэргээ татжээ. Гэвч Амарсанаа нар эсэргүүцэн боссон ба 1758 онд хөдөлгөөнийг цус урсган дарснаар Зүүнгарын хаант улс Манжийн эрхшээлд орж Монгол орон бүхэлдээ Манж Чин улсад эзлэгдсэн байна. Манжийн Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан 1755-1758 онд эзлэн авсан газар нутгаа "Илбэн дагуулсан Шинэ хязгаар" (Шинжаан) хэмээн нэрийджээ.
Тахианы мах
Лавлах холбоос
Ангилал:Шувууны мах
Зүүнгар-Чин улсын дайн
Ашигласан материал
Ангилал:Зүүнгарын хаант улс Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа Ангилал:Төвөдийн түүх Ангилал:Шинжааны түүх Ангилал:Чингийн дайн байлдаан
Дашнямын Батням
Дашнямын Батням нь Булган аймгийн Хангал сумын харьяат. Үндэсний бөх ийн аймгийн харцага цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн харцага Ангилал:Хангалын хүн
Цэдэвийн Цэрэнхүү
Цэдэвийн Цэрэнхүү нь Увс аймгийн Хяргас сумын харьяат, Үндэсний бөх ийн улсын начин цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Улсын начин
Эфү Цэрэн
Эфү Цэрэн бол Халхын Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн чин вангийн хошууны засаг ноёдын дээд өвөг юм. XVIII зууны үеийн Халхын туслагч жанжин, улс төр, цэргийн зүтгэлтэн.
Намтар
Цэрэн 1692 онд эмэг эх Гэцэл хатны хамт Тамирын газраас Манжид дагаар орсонд Цэрэнг гутгаар зэрэг ташилсан түшмэл болгож, Бээжинд суулгажээ. Цэрэнгийн харьяат ардыг сум зохиож, Цахарын хөвөөт шар хошуунд хавсарган суулгав. 1706 онд Цэрэнг хошой шулуун чин үнэмлэт гүнжтэй гэрлүүлж хошой эфү болгов. Тэгээд бэйсийн зэрэг олгож харьяат ардын нь хамт Тамирын газарт буцаажээ.
1715 онд Цэрэн Түйн голд одож, Зүүнгарын Цэвээнравданыг сэргийлэн суув. 1720 онд Цэрэн жанжин Фүрданыг дагалдаж, Зүүнгарын эсрэг тулалджээ. 1721 онд Цэрэнг засаг болгов. 1723 онд төрийн жүн ван өргөмжлөгджээ. 1724 онд Цэрэнг Түшээт хан аймгийн чин ван Данзандорж, Засагт хан аймгийн Бүвэй нарын хамт Халхын туслагч жанжин болгов.
1733 онд Цэрэн хязгаар дахиныг тогтоох зүүн этгээдийн туслагч жанжны тамгыг авч, Ховдод суужээ. Удалгүй түүнийг чуулганы дарга болгов. 1734 онд Бээжинд одож цэргийн хэргийг хэлэлцжээ. 1735 онд Цэрэн Зүүнгарын Галданцэрэнтэй найрамдах, Халх-Зүүнгарын хилийг тогтоох асуудлыг хариуцав. 1736 онд Цэрэн Халхын 1500 цэргийг авч Улиастай, Орхоны газарт суужээ. 1737 онд Зүүнгарын Галданцэрэн Цэрэнд захидал илгээхдээ түүнийг “Сэцэн хан” гэж нэрлээд, ойрадуудыг Алтайн газарт нутаглуулах санал тавьжээ. Мөн онд Цэрэн Бээжин хотод очиж Зүүнгарын элчтэй хилийн асуудлыг хэлэлцжээ. 1739 онд бас Зүүнгарын элч Халиутай хилийн асуудлыг хэлэлцэн тогтжээ.
1740 онд Цэрэн зөвхөн Халхын цэргээр хилийн харуул тавихыг гуйсанд Манжийн хаан зөвшөөрчээ. 1741 онд Цэрэнг нас өндөр болов хэмээн түүний цэргийн хүрээг Тамирт нүүлгэв. Цэрэн 1750 онд нас барсанд ахмад хөвгүүн Цэнгүнжав нь түүний хэргэмийг залгамжилжээ.
Шархүүгийн Пүрэвгарьд
Шархүүгийн Пүрэвгарьд нь Завхан аймгийн Баянтэс сумын уугуул, үндэсний бөхийн улсын Харцага цолтой бөх.
Цэргийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Улсын харцага
Шагжсүрэнгийн Даваахүү
Шагжсүрэнгийн Даваахүү (Завхан аймгийн Тосонцэнгэл суманд төрсөн) Монгол Улсын дархан мэргэн, Гавьяат тамирчин.
Намтар
Бага байхад нь эцэг нь үндэсний сурийн харваагаар хичээллэж харвадаг байжээ. Аймаг, улсын чанартай тэмцээн уралдаанд оролцоно. Тосонцэнгэл сумын улсын тэргүүний сургуулийг 1982 онд төгссөн.
1988 онд эцэг нь “Тэмцээнд оролцоно, цуг явъя” гээд дагуулж явжээ.
Эцгийнхээ нум сумаар байсхийгээд л ганц нэг харваж байгаад 1989 оны хавраас су­рын спортод эргэлт бу­цалт­гүй орсон гэдэг.
1989 оноос хойш өнөөг хүртэл харваж буй Ш.Даваахүү дархан мэргэн цолтой. Улсын наадмын таван түрүүтэй нь Монгол Улсад хоёрдугаарт, эрчүүдээ тэргүүлэх амжилт. Түүний өмнө зургаан түрүүтэй ганцхан харваач байдаг нь дархан мэргэн Ч.Мөнхцэцэг.
1990 онд Тосонцэнгэл сумынхаа аварга шалгаруулах тэмцээнд 19 онон түрүүлжээ. Тэмцээнд анх удаа өрсөлдөөд түрүүлсэн нь тэр. Дараа нь улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд 33 онон түрүүлээд спортын мастер болжээ. Түүнээс долоохон хоногийн дараа болсон улсын наадамд 35 онон түрүүлж, улсын мэргэн цол хүртлээ. Улсын наадмын анхны түрүүгээ ингэж хүртэв.
Наадмын дараа Монголын нууц товчооны 750 жилийн ойд түрүүлж, хошой мэргэн боллоо. Ингэснээр 26-хан насандаа нэг жилийн дотор УАШТ, улсын наадам, Нууц товчооны ойд түрүүлж, гурван том цол хүртсэн нь монгол наадмын түүхэнд анхдагч амжилт үзүүлсэн.
Ангилал:Монголчууд
Бямбадоржийн Түвшинтөгс
Бямбадоржийн Түвшинтөгс нь Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сумын харьяат. Үндэсний бөх ийн улсын начин цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Монголчууд Ангилал:Улсын начин
Доржсүрэнгийн Нямхүү
Доржсүрэнгийн Нямхүү нь Баянхонгор аймгийн Хүрээмарал сумын харьяат, Үндэсний бөх ийн улсын начин цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Улсын начин
Баянбалын Тэгшээ
Баянбалын Тэгшээ - БНМАУ-ын Улсын баатар, хилчин.
Гэгээн дурсгал
Ангилал:Монголын хилчин Ангилал:БНМАУ-ын баатар Ангилал:Чандманийн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1926 онд төрсөн Ангилал:1948 онд өнгөрсөн
Руншянь гүрүн гүнж
Руншянь гүрүн гүнж (хятадаар: 荣宪固伦公主, пиньинь: Róng xiàn gù lún gōngzhǔ)（1673－1728）бол манжийн Чин гүрний Энх амгалан хааны гуравдугаар охин. Жинхэнэ нэр нь тодорхойгүй үлдэж, зөвхөн Руншянь гүрний гүнж гэх цол нь түүхэнд бичигдэж үлдсэн. 1691 оны зун Баарин хошууны тайж Өргөнгийн хатан болсон.
Товч намтар
Тэрбээр 1673 оны 6 сарын 20 нд Энх амгалан хааны магия овогтой татвар эмээс төрсөн. 1691 оны 7 сард 19 настайдаа өмнөд монголын баарин хошууны засаг ноён Очирын хөвүүн Өргөн тайжтай хуримлаж, Руншянь хошой гүнж (和硕荣宪公主) цол хүртсэн. 1709 онд Руншянь гүрүн гүнж (固伦荣宪公主) цолоор өргөмжлөгдөв. 1721 оны 3 сард гүнжийн нөхөр баарин хошууны засаг, төрийн жүн ван Өргөн 51 настайдаа цэргийн алба хааж яваад нас барав. 1728 оны 5 сард 56 настайдаа нас барав. Түүний шарилыг Баарин хошууны нутаг Баянт овоо ууланд оршуулсан. Тэрбээр 1 хөвүүн, 1 охин төрүүлсэн. Хөвүүн Линьбу хэмээгч нь эцгийнхээ дараа тус хошууны засаг ноён, төрийн жүн ван цолыг залгамжлан авсан. Охин нь шянь чин ван Яньхуангийн (衍潢) авааль эхнэр болсон. Яньхуан чин ван нь Хоогэ чин вангийн ач хөвүүн Данжэнгийн 6-р хөвүүн.
Эшлэл
Ангилал:1673 онд төрсөн Ангилал:1728 онд өнгөрсөн Ангилал:Айсингиоро овгийн хүн Ангилал:Манж үндэстэн Ангилал:Чин улсын хүн Ангилал:Айсингиоро
Ирен Вюст
Ирене Карлейн (Ирен) Вюст (Irene Karlijn (Ireen) Wüst, 1986 оны дөрөвдүгээр сарын 1-нд Горле хотод төрсөн) нь Нидерландын тэшүүрчин юм. Турин 2006 оны олимпод 3000 метрийн зайд, Ванкувер 2010 оны олимпод 1500 метрийн зайд тус тус түрүүлж байв. Вюст нь ижил хүйстэн ажээ.
Холбоос
Ангилал:Нидерландын тэшүүрчин Ангилал:Нидерландын олимпын аварга Ангилал:Нидерландын олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Нидерландын олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Нидерландын олимпын оролцогч Ангилал:2006 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2018 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Тэшүүрийн олимпын аварга Ангилал:Тэшүүрийн дэлхийн аварга Ангилал:Тэшүүрийн европын аварга Ангилал:Нидерландын тэшүүрийн улсын аварга Ангилал:Нидерландын оны шилдэг тамирчин Ангилал:Нидерландын Арслан одон шагналтан (рыцарь) Ангилал:Нидерландчууд Ангилал:1986 онд төрсөн
Сономдоржийн Дамбадаржаа
Сономдоржийн Дамбадаржаа (1921 – 2016) — Монгол Улсын дипломат. Гадаад яамны орлогч сайд, Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайд.
Намтар
Тэрээр 1921 оны 6-р сарын 14-нд Төв аймгийн Баянцогт сумын нутагт малчин ард Сономдоржийн 10 дахь хүү болон мэндэлжээ. Тэрээр монгол бичгийг гэрээр сурч дараа нь хошууны бага сургууль, Улаанбаатар хотын үлгэр жишээ ардын дунд сургуульд тус тус суралцан бага ангийн боловсрол эзэмшсэн байна.
Боловсрол
1937-1941 он хүртэл Аж үйлдвэрийн комбинатад арьс шир элдэж, нэхий дээлийн үйлдвэрт ажилчин, санхүүд данс хөтлөгч, нягтлан бодогч хийж байжээ.
С.Дамбадаржаа нь 1941-1955 онд Дотоод Явдлын Яаманд дэд хурандаа цол хүртэл ажиллаж байгаад, 1955-1958 онд ЗХУ-д Коммунист Намын дээд сургууль дүүргэн, 1958-1963 онд МАХН-ын Төв Хороонд тасаг, хэлтсийн эрхлэгч, Засгийн газарт референтийн бүлгийн ахлагч, МАХН-ын Төв хорооны 1-р нарийн бичгийн дарга, Сайд нарын Зөвлөлийн даргын туслахаар ажилсан.
Ажилласан байдал
1966-1967 онд БНМАУ-ын Гадаад Явдлын яамны гэрээ, эрхийн хэлтсийн дарга, 1967-1969 онд Москва хотод суугаа БНМАУ-ын ЭСЯ-ны зөвлөхөөр ажилласан.
Түүнийг 1969-1973 онд Их Британид Элчин сайдаар томилогдон ажиллах хугацаанд анх ЭСЯ-аа нээж Монгол, Британийн харилцаа идэвхжиж хоёр улс анх удаа парламентын ба гадаад яамны төлөөлөгч солилцож байсан.
1974-1978 онд Япон улсад Элчин сайдаар томилогдон ажилласан. Энэ хугацаанд тэрбээр Токио хотноо өөрийн улсын Элчин сайдын яамыг мөн анх байгуулж, Японоос дайны төлбөрийг эдийн засгийн хамтын ажиллагааны хэлбэрээр авах яриа хэлэлцээ явуулах, “Говь” комбинатыг байгуулах ажилд ЭСЯ-аа удирдан төвийн чиглэл шийдвэрийн дагуу оролцож байв. Түүнийг 1978 он хүртэл Япон Улсад Элчин сайдаар ажиллах хугацаанд хоёр орны Парламент, Засгийн газар, бизнесийн байгууллага, найрамдлын нийгэмлэгүүдийн ажиллагааны аятай эхлэлүүд тавигдсан.
С.Дамбадаржаа 1978-1982 онд Гадаад явдлын яамны орлогч сайд, 1982-1987 онд Египет улсад суух элчин сайдаар ажиллаад 67 насандаа гавьяаныхаа амралтанд гарсан.
Тэрээр өндөр насны тэтгэвэрт гараад Санхүү Эдийн засгийн дээд сургуулийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн, Захирлын Гадаад харилцаа эрхэлсэн зөвлөх, Монгол Японы найрамдлын нийгэмлэгийн тэргүүлэгч, зохицуулах зөвлөлийн гишүүн, Монгол Японы харилцааг дэмжих Түншийн холбоо нийгэмлэгийг санаачлан байгуулагч, Гүйцэтгэх захирал, Дэд ерөнхийлөгч зэрэг албуудыг хашиж байлаа.
Их дээд сургууль, шинжлэх ухааны байгууллагуудад олон арван лекц уншиж, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр мэдээлэл сурталчилгаа, танин мэдэхүйн чанартай олон арван нийтлэл, ном товхимол гаргасан байна.
Шагнал
С.Дамбадаржаагийн хөдөлмөр гавьяа зүтгэлийг үнэлж Монгол Улсын Төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одон, Хөдөлмөрийн Гавьяаны одонгоор хоёр удаа, Сүхбаатарын одон, Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд цол, Гадаад яамны сайдын тушаалаар “Хүндэт дипломатч”, Гадаад харилцааны яам, Шинжлэх ухааны академийн Олон улс судлалын хүрээлэнгийн “Хүндэт доктор” цолоор тус тус шагнаж байжээ.
Монгол Японы найрамдалт харилцааг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг нь өндрөөр үнэлж 1997 онд Японы эзэн хааны “Мандах нар” одонгийн “Алт Мөнгөн Од” одон тэмдгээр шагнуулж байсан.
Ангилал:Монголын дипломатч Ангилал:Их Британи дахь Монголын элчин сайд Ангилал:Египет дэх Монголын элчин сайд Ангилал:Япон дахь Монголын элчин сайд Ангилал:Монголын их сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол) Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч Ангилал:Монголчууд Ангилал:1921 онд төрсөн Ангилал:2016 онд өнгөрсөн
Чүньцюэ гүрүн гүнж
Чүньцюэ гүрүн гүнж (固伦纯悫公主)（1685－1710）нь Энх амгалан хааны 10 дахь охин. Халхын Сайн ноён аймгийн эфү Цэрэнгийн хатан.
Товч намтар
Тэрбээр 1685 он 3 сард нара овгийн Чансүбоогийн охин тонпин татвар эмээс төрсөн. 1706 оны 6 сард 22 настайдаа халхын тайж Цэрэнтэй хуримлаж, Чүньцюэ хошой гүнж (和硕纯悫公主) хэмээн өргөмжлөн, Цахарын нутагт амьдрах газр бэлтгэн өгөв. 1710 оны 4 сард 25 настайдаа нас барав. Тэрээр Субашири (苏巴什礼) гэх нэг хөвүүн төрүүлсэн. Субашири нь хорчины тайж Дорж, дункэ гүнж хоёрын охинтой хуримлаж, улсад туслагч гүн цол хүртсэн. 1732 онд эфү Цэрэн манжийн цэргийг удирдан зүүнгарын цэрэгтэй байлдаж ялалт байгуулсан тул талийгаач гүнжийг Чүньцюэ гүрүн гүнж (固伦纯悫公主) гэж өргөмжлөв. 1750 онд эфү Цэрэн өөд болсны дараа гүнжийн бунханд оршуулжээ.
Эшлэл
Ангилал:1685 онд төрсөн Ангилал:1710 онд өнгөрсөн Ангилал:Чин улсын хүн Ангилал:Манж үндэстэн Ангилал:Айсингиоро
Дагваны Ганпүрэв
Дагваны Ганпүрэв (* 1971 онд Увс аймгийн Улаангом хот) соёл судлаач, хөгжмийн зохиолч.
Боловсрол
Албан тушаал:
Ажлын туршлага
Зундуйн Батсүх
Зундуйн Батсүх (1942-2012) - Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч. Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумын нутаг “Бор манхан” гэдэг газар төрсөн.
Дагваны Ганпүрэв
Уран бүтээл:
Зундуйн Батсүх
1965 онд Багшийн сургуулийн дуу-хөгжмийн багшийн ангийг (анхны төгсөлт, багш Д.Жанчив) төгссөн, 1968-1969 онд ЗХУ-ын Свердловск хотын М.П.Мусоргскийн нэрэмжит Уралын Хөгжмийн Их Сургуульд суралцсан, 1969-1973 онд УБДС-ийн удирдаач-хөгжмийн зохиолчийн ангид (багш С.Гончигсумлаа) суралцаж төгсгөсөн.
Дагваны Ганпүрэв
Шагнал урамшуулал:
Зундуйн Батсүх
1964-1966 онд Багшийн сургууль буюу Багш нарыг бэлтгэх сургуульд багш, 1966-1967 онд УАДБЧ-д найрал дууны багш, 1973-1974 онд Ховд аймгийн ХДТ-т хөгжмийн багш, 1974-1979 онд УАДБЧ-д найрал дууны ахлах багш, 1979 оноос Төв аймгийн ХДТ-т хөгжмийн багш, удирдаачаар ажиллажээ.
Дагваны Ганпүрэв
Ангилал:Контрабассчин Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч Ангилал:Хөгжмийн продюсер Ангилал:Соёл судлаач Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч Ангилал:Улаангомын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1971 онд төрсөн
Зундуйн Батсүх
1968 онд МХөЗЭ-ийн гишүүн болсон. 1981 онд МХөЗЭ-ийн хорооны бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон.
1977 онд МХөЗЭ-ийн нэрэмжит шагнал, 1982 онд Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн цол хүртжээ.
Тайз дэлгэц, дан хөгжим, дуулаачийн бүтээлүүд туурвисан. Нийтэд түгж, зуун дамжин дуулгадсаар ирэн олон сайхан дууны ая бүтээсэн дууны мастеруудын нэг.
Дууны уран бүтээл
“Адуучны хийморь” (шүлэг Ц.Чимиддорж)
“Алтан шар зам” (шүлэг Д.Пүрэвдорж)
"Дуул дуул" (шүлэг Д.Бөхчулуун)
“Жолооч миний жаргал” (шүлэг Л.Дагвадорж)
“Малчин заяа” (шүлэг Ц.Чимиддорж)
“Найрсаг байгаасай” (шүлэг Ж.Бадраа)
“Таван-Эрдэнэ” (шүлэг Л.Лувсандорж)
"Хөдөө нутаг сайхан" (шүлэг Д.Пүрэвдорж)
“Хүүхэн хүний хүслэн” (шүлэг О.Сэрээнэн)
"Цэнгэл найрын дуу" / "Цэнгэлийн дуу" (шүлэг Ш.Шажинбат)
"Чи бидэн хоёр" (шүлэг Б.Лхагвасүрэн)
“Ээж минь” (шүлэг Л.Дагвадорж)
“Ээжийнхээ ачийг яалаа даа” (шүлэг Б.Лхагвасүрэн)
Арамей хэл
Арамей хэл нь ойрх дорнодын Месопотами болон зүүн Анатоли буюу өнөөгийн Сирийн бүс нутагт аж төрдөг байсан Араам үндэстний хэлэлцдэг байсан Семит төрлийн хэл болно. Уг хэл нь эртний хаант улс, эзэнт гүрний өдөр тутмын хэрэглээнд хэрэглэгддэг байсан бөгөөд, төр ба шашны үйл ажиллагаанд идэвхтэй хэрэглэгддэг байв. Өдгөө хэд хэдэн салбар хэлүүдийг бий болгосон нео-арамей хэлний бүлэгт хамаарах хэлүүд идэвхтэй хэрэглэгдсээр байна. Ангилал:Семитийн хэлнүүд Ангилал:Азийн хэл
Батхуягийн Мөнх-Алдар
Батхуягийн Мөнх-Алдар нь Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын харьяат. Үндэсний бөхийн аймгийн харцага цолтой бөх.
Чойдогийн Базарваан
Намтар
Чойдогийн Базарвааны "Бүрдийн элс" зураг нь социолизмын үеийн хүүхдийн сурах бичигт байдаг. "Бүрдийн элс" уран зургийг зураач Ч.Базарваан cap гаруй хөдөө явж бүтээсэн боловч хэн ч тоогоогүй гэдэг. Хожим нь хэдэн жилийн дараа "Бүрдний элс" зураг нь Монголын шилдэг арван зургийн тоонд орж урлаг судлаачдын анхаарлын төвд явж ирсэн билээ.
Үзэсгэлэн
Ч.Базарваан нь 1963 оноос эхлэн Монголын урчуудын эвлэлийн хорооноос зохион байгуулдаг "Хавар", "Намар" болон ээлжит үзэсгэлэнгүүдэд тасралтгүй оролцож иржээ.
1963 онд ЗСБНХУ-ын Москва хотноо Монголын үзэсгэлэн
1974 онд Болгар улсад Олон улсын үзэсгэлэн
1975 онд Герман улсын Берлин хотод Олон улсын үзэсгэлэн
1977 онд Узбекстан улсын Ташкент хотод Азийн урчуудын олон улсын үзэсгэлэн
1979 онд ЗСБНХУ-ын Москва хотноо Монголын үзэсгэлэн
1992, 1993, 1998 онд Японы улсын Токио хотноо бие даасан үзэсгэлэн
Гавьяа шагнал
1957 онд Монголын урчуудын эвлэлийн хорооноос зохион байгуулсан уралдааны тэргүүн байр
1989 онд Монголын урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагнал
1991 онд Сүхбаатарын одон
Гадаад холбоос
Ангилал:Монголын зураач Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан Ангилал:Урчуудын эвлэлийн нэрэмжит шагналтан Ангилал:Монголчууд Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Галбадрахын Гансүх
Галбадрахын Гансүх нь Говь-Алтай аймгийн Шарга сумын харьяат, Үндэсний бөх ийн улсын начин цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Улсын начин
Дашдоржийн Цэрэнтогтох (улсын начин)
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Улсын начин
Асхарын Айбек
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн харцага Ангилал:Буянтын (Баян-Өлгий) хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Теннессин
Эшлэл
Ангилал:7-р үеийн элемент
Мижидийн Лхагвадорж
Мижидийн Лхагвадорж нь (1941 онд төрсөн) уран зураач хүн юм.
Намтар
1972 оноос Монгол улсын Филармонийн зураачаар ажиллаж байсан.
1983 оноос Монголын урчуудын эвлэл ийн хорооны Улаанбаатар дахь салбарт ажиллах болов.