cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тирозин
Тирозин
Тирозин (Tyr эсвэл Y тэмдэглэгээ) α-амин хүчил,4-гидроксифенилаланин нь уураг синтез хийхэд эсүүд ашигладаг. 20 стандарт амин хүчлүүдийн нэг мөн туйлын хажуугийн бүлэгтэй амин чухал хүчил юм. Функциональ бүлэг буюу хажуугийн гинжин хэлхээнд үүнийг тирозил гэж нэрлэдэг. Тирозиныг гидрофоб амин хүчил гэж ерөнхийд нь ангилдаг боловч фенилаланинаас илүү гидрофиль юм.Үүнийг UAC ба UAU кодлогч мессенжер РНХ-ээр кодчилдог.
Түүх
"Тирозин" гэдэг үг нь бяслаг гэсэн грек хэлнээс гаралтай бөгөөд үүнийг анх 1846 онд Германы химич Юстус фон Либиг бяслагнаас уургийн казеин олж нээсэн юм. Энэ нь хачирхалтай тодорхойлолт мэт санагдах боловч түүхэндээ анх удаа бяслагны бүтээгдэхүүнээс олджээ. Бие махбод нь фенилаланин хэмээх өөр нэг амин хүчилээс тирозин үүсгэдэг. Тирозиныг сүүн бүтээгдэхүүн, мах, загас, өндөг, самар, шош, овъёос, улаан буудай зэрэгт агуулдаг. Ферилкетонурия (PKU) гэж нэрлэгддэг удамшлын эмгэгийг эмчлэхэд уургийн бэлдмэлийг ихэвчлэн тирозин хэрэглэдэг. Энэ эмгэг бүхий хүмүүс фенилаланиныг зохих ёсоор боловсруулж чадахгүй. Үүний үр дүнд тэд тирозин үүсгэж чадахгүй. Бие махбодийн хэрэгцээг хангахын тулд тирозиныг нэмэлт хэлбэрээр өгдөг.
Хоолны гарал үүсэл
Фенилаланин, тирозин агуулсан хоолны дэглэмийн хэрэглээ (хоолны дэглэмийн нэмэлт, RDA) нь биеийн жингийн 33 кг мг буюу фунт тутамд 15 мг юм. 70 кг хүний хувьд энэ нь 2310 мг (фенилаланин) юм. ==Тирозин агуулгатай хоол хүнс Та өдөр тутмын амин хүчлийн хэмжээг энгийн хоол хүнснээс авах боломжтой. Бяслагнаас 1700 мг-аас дээш бодис байдаг. Цагаан загас нь 1740 мг, үхрийн мах, гахайн мах 1200 мг агуулсан байдаг. 1000 мг-аас дээш хэмжээ нь хулд, тахиа, хулууны үрийг агуулдаг. Өндөгний хувьд 500 мг тирозин, цагаан шош, зэрлэг будаа 300 мг-аас бага байдаг.
Шинж чанар
Түүний шинж чанаруудаас дурьдвал: төвлөрөл, ой санамж, тархины үйл ажиллагааг сайжруулж, сэтгэлийн хямралд орсон, илүүдэл жинтэй хүмүүст зориулагдсан. Тирозиныг ялангуяа стресстэй нөхцөлд сурах, санах ой, сэрэмжтэй байдлыг сайжруулах зорилгоор ихэвчлэн ашигладаг.
Биосинтез
Ургамал болон ихэнх бичил биетэн дэх тирийг шикимат зам дээр зуучлагч prefhenate-ээр гаргадаг. Префенат нь гидроксилын бүлгийг барьж тиросин ба α-кетоглютарат өгөх азотын эх үүсвэр болгон глютаматаар дамжуулж p-hydroxyphenylpyruvate өгөхийн тулд исэлдүүлдэг. Хөхтөн амьтад нь хоол хүнснээс гардаг амин чухал хүчил фенилаланин (нүүрс) -ээс тирозиныг синтезжүүлдэг. Пирийг тир болгон хувиргах нь моноксигеназа ферен фенилаланин гидроксилаза ферментээр катализждэг. Энэхүү фермент нь фенилаланины 6-нүүрстөрөгчийн үнэрт цагирагны төгсгөлд гидроксил бүлгийн нэмэлтийг үүсгэдэг урвалыг идэвхжүүлдэг бөгөөд ингэснээр тирозин болдог.
Тирозин ямар хэлбэрээр ялгардаг вэ?
Өнөөдөр зах зээлд олон төрлийн тирозин агуулсан эмүүд багтдаг бөгөөд эдгээр нь спортын нэмэлт, эмийн санд зарагддаг эмүүд байж болно. Now Foods, VPX Sports болон бусад компаниуд L-тирозиний найрлагыг өндөр эрэлт хэрэгцээтэй үйлдвэрлэдэг. Нэмж дурдахад түүний өөрчлөгдсөн хэлбэр байдаг бөгөөд үүнийг N-ацетил-тирозин гэж нэрлэдэг. Энэ бодис нь бие махбодид илүү сайн шингэж, удаан хугацаагаар үлддэг.
Ном зүй
Ангилал:Амин хүчил
Лхасүрэнгийн Мөнхбаяр
Лхасүрэнгийн Мөнхбаяр нь Баянхонгор аймгийн Бөмбөгөр сумын харьяат. Үндэсний бөх ийн аймгийн заан цолтой бөх.
Монгол Улсын Цэргийн ёслолын жагсаал
Цэргийн ёслолын жагсаал нь тухайн улс орны тусгаар тогтнол, батлан хамгаалах цэрэг, армийн хүчин чадлыг харуулсан чухал арга хэмжээний нэг юм. Улс орны сүр жавхаа болсон цэрэг дайчдын цог золбоог илтгэн харуулдаг Цэргийн ёслолын жагсаалыг анх жанжин Дамдины Сүхбаатарын санаачилгаар Монгол Улсад Ардын хувьсгал ялсан өдөр буюу 1921 оны долдугаар сарын 11-ний өдөр Нийслэл хүрээнд анх удаа явуулсан байна.
Энэхүү арга хэмжээ нь Зэвсэгт хүчний хөгжлийн үе шатуудад тасралтгүй явагдаж чадаагүй ч 1970-аад оноос 1992 он хүртэл жанжин Д.Сүхбаатарын талбайд тогтмол явагдсаар иржээ. Тухайлбал, Батлан хамгаалахын сайдын 1971 оны 170 дугаар тушаалаар “Ардын армийн 50 жилийн ойн цэрэг техникийн парад”, 1986 оны 245 дугаар тушаалаар "Ардын хувьсгалын 65 жилийн ойн зэвсэг, техникийн парад”, 1991 оны 261 дүгээр тушаалаар "Ардын хувьсгалын 70 жилийн ойн баярын цэргийн парад"-ыг тус тус явуулж байсан ба Ардын хувьсгалын ойн баяр наадмын тэгш ойн жилүүдэд цэрэг, техникийн, харин ойн бусад жилүүдэд зөвхөн цэргийн алба хаагчдын ёслолын жагсаал явагддаг байжээ. Түүнчлэн тухайн үед Октябрийн хувьсгал ялсны буюу Октябрийн баярын өдөр мөн адил Цэргийн ёслолын жагсаал явдаг байсан ажээ. Мөн Цэргийн ёслолын жагсаал нь 1992 оноос түр тасраад 1996 онд Монголын тулгар төр байгуулагдсаны 790, Ардын хувьсгалын 75 жилийн их ойн баяр наадмын нээлтийн үеэр Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд нэг удаа зохион байгуулагджээ. Тус 1992 оны Ардын хувьсгалын 71 жилийн ойн Цэргийн ёслолын жагсаалд Цэргийн их сургуулийн Ерөнхий цэргийн тэнхимийн дарга дэд хурандаа М.Борбаатар /хошууч генерал/-аар удирдуулсан шинэ төгсөгчдийн хайрцаг түрүүлж, Батлан хамгаалахын сайдын тушаалаар 30,000 төгрөгөөр шагнуулж байв. Үүнээс хойш есөн жил завсарласны дараа 2005 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагчийн тангараг өргөх ёслолын үеэр Зэвсэгт хүчний анги, байгууллага, Хил хамгаалах ерөнхий газрын болон Дотоодын цэргийн ангиуд оролцсон Цэргийн ёслолын жагсаалыг жанжин Д.Сүхбаатарын талбайд явуулсан байна.
Орчин үе
Сүүлд 2009 онд Монгол Улсын Төрийн ёслолын албаны санаачилгаар Төрийн далбааны өдөр, Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагчийн тангараг өргөх үед Цэргийн ёслолын жагсаалыг сэргээн явуулж эхэлсэн байна. Үүнийг ард иргэд, залуучуудын гүн талархлыг хүлээсэн ёслолын арга хэмжээ болсон юм.
Тэрчлэн 2009 онд "Нийтээр тэмдэглэх баярын болон тэмдэглэлт өдрүүдийн тухай” Монгол Улсын хуульд нэмэлт өөрчлөлт орсны дагуу Монгол Улсын “Төрийн далбааны өдөр” буюу долдугаар сарын 10-ны өдөр Цэргийн ёслолын жагсаалыг дахин явуулж эхэлсэн юм. Цэргийн ёслолын жагсаалыг дэлхийн ихэнх улс орон тэмдэглэлт баярынхаа үеэр бэлтгэн, зохион байгуулан явуулдаг бөгөөд энэхүү арга хэмжээг тухайн улс орны тусгаар тогтнол, түүний батлан хамгаалах цэрэг, армийн хүчин чадлыг харуулсан бөгөд эх оронч үзлийг сурталчилсан чухал арга хэмжээний нэг гэж үздэг юм.
Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл
Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл нь олон янзын утгаар буюу мэдээллийн хэрэгсэл эсвэл хэвлэл мэдээлэл гэж хоршоо байдлаар эсвэл дангаараа "хэрэгсэл" гэдэг утгаар ашигладаг. Зарим тохиолдолд шууд галиглаж "медиа" гэж ашигладаг.
Мөн үзэх
Ангилал:Салаа утгатай үгс
Сопот (Польш)
Сопот (польш. Sopot, герман. Zoppot) - Польш улсын умард нутагт Балтын тэнгис ийн эрэг дээрх Помор муж ид орших амралтын хот.
Түүх
VII зуунаас славян аймгууд амьдарч байсан. Дундад зууны үед тосгон байсан. Сүүльд Гданьск хотын чинээлэг иргэд тансаг байшин барьж эхэлсэн байна. 1772-1919 онд Прусс ийн бүрэлдэхүүн хэсэг байсан. 1920 оноос Чөлөөт хот Данцигийн бүрэлдэхүүнд орсон. 1939 оноос эргээд Германы хот болсон бөгөөд Дэлхийн хоёрдугаар дайн ы дараа 1945 оноос Польшийн хот болсон түүхтэй.
Хотын тухай
Сопот хот 40 орчим мянган хүн амтай бөгөөд Гданьск болон Гдыня хотын дунд байралдаг байна. Эдгээр хоёр хоттой нилээд Труймясто (Гурван хот) гэж 1 сая хүн амтай нэг хотыг бүрдүүлдэг байна. Сопотод Европ дахь хамгийн урт 515,5 метр далай руу гарсан модон Моло буюу гарц байдаг байна. (польш. Molo).
Мөн Сопот хот явган хүний гудамж болон хамгийн хачин хийцтэй «Муруй байшин» (польш. Krzywy Domek) барилгаараа алдартай.
Сопот хотод Европ дахь хамгийн том олон улсын дууны наадмуудын нэг болдог байна. Ангилал:Померан мужийн суурин Ангилал:Польшийн рашаан сувилалтай суурин
Дэмбэрэлийн Данаа
Дэмбэрэлийн Данаа
Дэмбэрэлийн Данаа нь 1940 оны сүүлээр нефтийн 45 хоногийн түр курсэд суралцан төгсөж Хөвсгөл Ханхын агуулахын эрхлэгчээр 1943 он хүртэл ажиллаж байсан байна. 1943 оны 5-р сард авто конторыг хүлээн авч авто нефтийн хэрэг эрхлэх газар гадаад худалдааны яаманд 1960-аад онд дахин шилжин иржээ. Д.Данаа авто нефтийн хэрэг эрхлэх еренхий газрын төлөвлөгөө санхүүгийн хэлтсийн дарга, еренхии ня-бо, толгойтын нефть баазын орлогч дарга, еренхий инженер, Баруунхараагийн нефть баазын даргаар 1974 оны 5-р сар хүртэл ажиллаж байгаад тэтгэвэрт гарчээ.
Нишапур
Нишапур (перс. نیشابور‎ — Neyšâbur) -Ираны зүүн умар хэсэгт байх Хорасан-Резави мужийн хот. Хүн ам нь 276 089 (2011). Нийслэл Тегеран хотоос зүүн зүгт 670 км зайд оршдог. Алдарт эрдэмтэн зохиолч Омар Хаяамын төрсөн хот гэдгээрээ алдартай.
Ангилал:Ираны суурин
Наро Банчэн хутагт
Наро Банчэн хутагт гэж эртний Энэтхэгийн 84 шидтэний нэг, Ар Халхын 88 шидтэй, нар аргамждаг хэмээн олноо домогшин алдаршсан хувилгаан юм. Өмнө нь Энэтхэг орноо 5 удаа мэндэлж, Төвдийн орноо 4 удаа, Монгол нутагт 6 удаа хувилан түмэн өлзий гийсэн түүхтэй билээ.
Наро Банчэн VII дүр
Наро Банчэн Гэгээнтэн VII дүр Данзанлхүндэв XVII жарны "Цог нигуурт" хэмээх усан тахиа жилийн хаврын дунд сарын шинийн найманд (1993 оны 3 дугаар сарын 31-ний өдөр) Завхан аймгийн Отгон суманд эцэг Дайрийжавын Баянмөнх, эх Ядамсүрэнгийн Содном нарын ууган хүү болон мэндэлжээ. Эцэг эх нь түүнд Б.Цэдэн-Иш гэх нэрийг өгчээ.
13 настайгаасаа Заяын гэгээн Лувсанданзанпүлжинжигмэдэд шавь орж, лам болсон байна. Нийслэлийн 105 дугаар дунд сургуулийг дүүргэж, ШУТИС-ийн КТМС-д компьютерийн систем хамгаалалтын ангид элсэн орсон байна. Энэ ангиа өөрчилж, Төрийн захиргааны удирдлагын менежмент мэргэжлээр 2015 онд төгсөж, үргэлжлүүлэн ШУТИС-д Нийтийн удирдлагын чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалжээ.
Дээрхийн Гэгээнтэн XIV Далай Лам Данзанжамц БНЭУ-ын Дарамсала хотноо 2014 оны 10 дугаар сарын 9-ний өдөр Наро Банчэн Гэгээний хойд дүрээр тодорсон батламж соёрхолыг гардуулж, түүнийг Данзанлхүндэв хэмээн нэрийджээ. Гандантэгчэнлин хийдийн Буддын гүн ухааны Дашчойнпэл дацанд шашин номын дагуу ширээнд залах хүндэтгэлийн ёслолыг 2014 оны 11 дүгээр сарын 2-ны өдөр үйлдсэн байна.
Гэгээнтэн 2016 оны 9 дүгээр сарын 8-наас БНЭУ-ын Дарамсала хотод байх Жүдийн дацанд шавилан, гэвш лхаарамба Жадо ринбүчи Данзанжунайн удирдлага дор 3 дахь жилдээ суралцаж байгаад 2019 оны долоодугаар сард Улаанбаатар хотод ирээд коронавируст цар тахлын улмаас буцаагүй байгаа ажээ.
Наро Банчэн гэгээнтэн нэг эрэгтэй дүүтэй. 2022 онд Улаанбаатарт ээж, аавтайгаа хамт амьдарч байна. Бүх төрлийн дуу, хөгжим сонсдог. Рок поп, хип хоп дууг ч сонсоно. Дуу сонсохдоо үгийн утга агуулгыг их чухалчилдаг гэжээ.Наро Банчэн гэгээнтэн чөлөөт цагаараа фитнесст бэлтгэл хийдэг бөгөөд орчин үеийн техник төхөөрөмжтэй танилцдаг байна. Сошиалыг маш идэвхтэй ашигладаг нэгэн юм. Түүний фэйсбүүк хуудсыг хөтөлдөг хүмүүс байдаг аж. Далай багшаас гэнэн сахил буюу хар хүний сахил хүртэж Данзанлхүндэв гэдэг нэр авчээ. Үүнд архи уухгүй, худал хэлэхгүй, хулгай хийхгүй, амьтны амь таслахгүй, гэр бүлээс гадуур харилцаатай байхгүй зэрэг багтана.
Тэрбээр 2019 оны 2-р сард “Наро Банчэн хутагт” сан болон “Нароба институт”-тэй хамтран хүүхэд багачуудын эрүүл мэндэд тустай хүмүүнлэгийн ажлыг өөрийн биеэр оройлон зохион байгуулжээ.
Наро Банчэн Хутагтын хүрээ хийд
Энэхүү дурсгал нь Тайшир сумын Хуримт багийн нутагт сумын төвөөс зүүн урд 22 км, аймгийн төвөөс зүүн зүгт 65 км орчим зайд усан цахилгаан станцын “Гэгээн нуур”-ын хөвөөнд оршдог. Хийдийн туурь хоёр том барилгын туурь, хорь орчим жижиг сууцны үлдэгдэл гол дуганы 5 м орчим өндөр хана бүхий дурсгал юм.
Ангилал:Буддын шашны цол Ангилал:Хутагт Ангилал:Монголын буддын шашин
Санжаажавын Оюун
Санжаажавын Оюун (1946 онд Булган аймгийн Могод суманд төрсөн) нь монголын зохиолч, яруу найрагч юм. Түүний зохиосон «Тань руу нүүж явна» кино нь монголын ард түмний үзэх дуртай, бүхний мэдэх бүтээл билээ.
Намтар
Тэрбээр 1955 онд Могод сумын бага сургуулийг дүүргэн, 1958 онд Улаанбаатар хотын 16-р дунд сургуульд орж суралцжээ. 1971 онд Анагаах ухааны дээд сургуулийг мөн 1987 онд Москва хот дахь М. Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуулийг тус тус төгсчээ.
Мухтар Тлеуберди
Мухтар Бескенулы Тлеуберди (Тлеубердин) (хасаг. Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді; ЗХУ-ын БНКазах улсад 1968 оны 6-р сарын 30-нд төрсөн) Казахстаны төрийн зүтгэлтэн. 2019 оны 9-р сарын 18-наас БНКазУ-ын Гадаад хэргийн сайдаар томилогдон ажиллаж байна.
Намтар
1968 оны 6-р сарын 30-нд ЗСБНКазах Улсын Чимкент мужийн Аксу тосгонд төрсөн.
1990 онд Алма-Ата дахь С.Кировын нэрэмжит Казах Улсын Их Сургуулийн Философийн факультетыг төгссөн.
1993 оноос Казахстаны ГХЯ-ны Азийн орнуудын газрын атташе, гуравдугаар нарийн бичгийн дарга.
1996 оноос Бүгд Найрамдах Казахстан Улсаас БНСУ-д суугаа Элчин сайдын яамны гурав, хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга.
1999 оноос ГХЯ-ны Ази, Ойрх Дорнод, Африкийн газрын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, хоёр талын хамтын ажиллагааны газрын дарга, БНКазУ-ын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын Олон улсын асуудал хариуцсан зөвлөх.
2001 оноос Бүгд Найрамдах Казахстан Улсаас Израил улсад суугаа Элчин сайдын яамны зөвлөх.
2003 оноос Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Гадаад хэргийн дэд сайд.
2004 оноос Казахстанаас Малайз дахь Онц бөгөөд бүрэн Эрхт Элчин сайд.
2005 оноос Бүгд Найрамдах Индонези Улс, Бруней Даруссалам, Бүгд Найрамдах Филиппин Улсад Казахстаны Элчин сайдаар хавсран суусан.
2009 оноос Казахстан улсаас Швейцар дахь Элчин сайд, Бүгд Найрамдах Казахстан Улсаас Лихтенштайны Хант улс, Ватикан Улс дахь Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар нэгэн зэрэг ажиллаж байв.
2016 оноос Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Гадаад хэргийн нэгдүгээр орлогч сайд.
2019 оны 9-р сараас Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Гадаад хэргийн сайд.
2022 оноос хойш Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Шадар сайд бөгөөд Гадаад хэргийн сайд.
Ангилал:Казахстаны дипломатч Ангилал:Казахстаны гадаад хэргийн сайд Ангилал:1968 онд төрсөн
Сикким
Сикким (лат-га. Sikkim) — Энэтхэг улсын харьяа, нутгийн дорно умард биед оршдог муж.
7 мянган км² газар нутаг, 600 мянган хүн амтай. Албан ёсны бөгөөд нутгийн ардын 11 янз хэл бий.
Газар зүй
thumb|left|200px|Канченжунга оргил Сикким нутаг Энэтхэг орны дорно умард хэсэгт оршдог. Газар нутаг бага.
Өрнөд Бенгал муж, Балба, Бутан, Хятад улстай хиллэдэг.
Үндсэндээ уулархаг. Далайн түвшнээс дээш 280-8586 м өргөгдсөн газар нутагтай.
Төвөд, Бутан, Балба руу гарсан 8 даваа харгуйтай.
Хүн ам зүй
Сикким муж хүн амын тооны цөөн, сийрэг нягтшилаар Энэтхэгийн мужуудыг тэргүүлдэг.
Хотын хүн амын эзлэх хувь - 11%.
Олон хэлтний нутаг. Балба, сикким, жонха, гурум, линху зэрэг 11 хэлийг албан ёсоор баталжээ.
Үүнээс хүн амын 68%-ийн төрөлх хэл нь балба, 7% сикким, 6.6% хинди, 6.5% лепча хэлтэй.
Хүн ардын 57.8% хиндү, 27.3% будда, 9.9% христийн шашин шүтлэгтэй.
Хот суурин
Томоохон хот (2011 оны байдлаар):
Түүх
Төвөдөөс ирсэн Пунцагнамжил 1642 онд улс байгуулан эзэн суужээ.
Британийн Энэтхэг-Манж Чин хоёрын хооронд завсрын улс байн оршин тогтнов.
Энэтхэг тусгаар тогтносны дараа Сикким Энэтхэгийн ивээлийн орон (проктерат) болсон.
Зураг
Ангилал:Азийн түүхэн улс Ангилал:Энэтхэгийн муж улс Ангилал:Төвөдийн өндөрлөг Ангилал:Британийн Энэтхэг дэх колоничлолын түүх Ангилал:1975 онд байгуулагдсан
Рэнцэндоржийн Энхтуяа
Намтар
Зохиолч Р. Энхтуяа Дорно дахины утга зохиолын дээд сургуулийг 1996 онд дүүргэсэн бөгөөд дараа нь 1998 онд Япон улсад хоёр сарын хугацаатай сэтгүүлчийн дамжааг төгсчээ.
Эшлэл
Ангилал:Монголын зохиолч Ангилал:Монголын сэтгүүлч Ангилал:Монголын хүүхдийн зохиолч Ангилал:Монголын яруу найрагч Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан Ангилал:Алтайн (хот) хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1973 онд төрсөн
Рио Тинто групп
Рио Тинто групп (англи.- Rio Tinto Group ) нь төмрийн хүдэр, зэс, алмаз, алт, уран олборлодог Англи-Австралийн үндэстэн дамнасан, дэлхийн хоёр дахь том металл, уул уурхайн корпораци бөгөөд "BHP"-ийн дараа ордог. Тус компани нь 1873 онд үндэстэн дамнасан хөрөнгө оруулагчдын консорциум Испанийн засгийн газраас Испанийн Андалусиа мужийн Хуэлва дахь Рио Тинто голын эрэг дахь уурхайн цогцолборыг худалдаж авснаар анх байгуулагдсан түүхтэй. Тэр цагаас хойш тус компани нь хөнгөн цагаан, төмрийн хүдэр, зэс, уран, алмаз зэрэг олон түүхий эдийн үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд тэргүүлэгчдийн эгнээнд орохын тулд олон тооны нэгдэл, худалдан авалтын үр дүнд өргөжин тэлж ирсэн байна.
Ту групп нь уурхай, хайлуулах, боловсруулах үйлдвэр, борлуулалтын төв, өгөгдлийн удирдлагын төв, судалгаа хөгжлийн лаборатори, хиймэл оюун ухааны төв ажиллуулах зэргээр дэлхийн 35 улсад үйл ажиллагаа явуулж байна.
2011 оны 12-р сарын 13-нд бие даасан арбитр Айвенхоу Майнз (одоо Туркойз Хилл Ресурс гэгддэг) компанийн 49 хувийг эзэмшиж байсан Рио Тинтогийн 16 тэрбум долларын өртөгтэй Канадын группын "хорт Боб" хочтой Роберт Фрийдландыг захирлын албан тушаалаас нь буулгаж өөрсдийн хүмүүсээ томилсон юм. Дэлхийд алдартай зэсийн томоохон ордуудын нэг болох Оюутолгойг Айвенхоу Монголд олборлосон. 2012 оны нэгдүгээр сарын 28-нд Рио Тинто Айвенхоу Майнзыг хяналтандаа авч, удирдлагыг нь огцруулсан.
Тус группийн хөрөнгийн 43 хувь АНУ, Канадад төвлөрдөг бөгөөд 33 хувь нь Австралид, үлдсэн нь Африк, Индонези, Өмнөд Америк болон Европын улсад байршдаг юм байна. Энэ оны эхний хагас жилийн байдлаар тус группийн салбаруудад 55 мянга гаруй ажилтан ажиллаж буй.
Өдгөө тус компанийн төв Лондон хотод байдаг ч менежментийн гол төв нь Австралийн Мельбурн хотод байдаг ажээ.
Өнөөгийн байдлаар Доминик Бартон тус гуппыг тэргүүлж байна.
Охин компаниуд
Тус компани нь зургаан тивд үйл ажиллагаа явуулдаг ч гол төлөв Австрали, Канадад төвлөрсөн бөгөөд уул уурхайн үйл ажиллагаагаа бүрэн болон хэсэгчлэн эзэмшдэг охин компаниудын цогц сүлжээгээр дамжуулан эзэмшдэг.
Албан ёсны цахим хаяг: https://www.riotinto.com/mn-mn/mn/about
Цэрэндоржийн Ганбат
Цэрэндоржийн Ганбат нь Архангай аймгийн Тариат сумын уугуул, Үндэсний бөх ийн аймгийн арслан цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн арслан Ангилал:Тариатын хүн
JVM программчлалын хэлний жагсаалт
JVM хэлнүүдийн энэ жагсаалт нь Java виртуал машин (JVM) дээр ажилладаг компьютерийн програм хангамжийг бий болгоход ашиглагддаг компьютерийн програмчлалын хэлүүдээс бүрдэнэ. Эдгээр хэлүүдийн заримыг Java програмаар тайлбарладаг бөгөөд зарим нь Java-ийн байткод болон JIT-г хөрвүүлсний үндсэн дээр гүйцэтгэлийг сайжруулахын тулд тогтмол Жава програмаар гүйцэтгэгдэж байх үед хөрвүүлэгддэг.
Өндөр түвшний хэлнүүд
Java хэлээс гадна JVM хэлний хамгийн нийтлэг эсвэл түгээмэл хэрэглэгддэг хэл бол:
Эшлэл
Ангилал:Жава технологи  Ангилал:Мэдээлэл зүйн шинжлэх ухааны жагсаалт
Lista ta' lingwi ta' programmar JVM
Баск хэл
Баск хэл (Euskara) нь Баск Улсын болон баскчуудын хэл. Хэл шинжлэлийн хувьд Баск хэл нь тусгаарлагдсан хэл юм. Баскийн ард түмэн Баск улсын уугуул иргэд бөгөөд тэнд голчлон оршин суудаг. Баск хэлээр нийт баскчуудын 28.4% (751.500) нь ярьдаг. Үүнээс 93.2% (700.300) нь Испанийн Баскад, үлдсэн 6.8% (51.200) нь Францад амьдардаг.
Цахим холбоос
Ангилал:Баск хэл Ангилал:Дан ганц хэл Ангилал:Тусгаарлагдсан хэл Ангилал:Баск орон
Цагдан хяналт
Цагдан хяналт буюу Цензур нь хортой, сөрөг үр дагавартай, тохиромжгүй гэж үзсэн үзэл бодол, мэдээллийн тархалтыг бүрэн хориглох, эсвэл хязгаарлах зорилгоор нийтлэл, нэвтрүүлгийн агуулга, гаргалт, түгээлт, дамжуулалтад нөлөөлж цагдах явдлыг хэлнэ. Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслийн агуулгыг цагдан хянах нь иргэдийн мэдэх эрх ийг хааж, боож байгаа хэрэг юм.
Түүх
НТӨ 399 онд Грекийн суут философич Сократ ыг үзэл бодлынх нь төлөө "жирийн иргэний амьдралын хэм хэмжээ"-г зөрчсөн гэж яллаж шоронд хорьж, амиа хорлоход хүргэснийг судлаачид цагдан хяналтын хамгийн харгис хэлбэр гэж үздэг. Тэрээр үг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөг тууштай хамгаалж байсан юм.
Главлит
Главлит буюу “Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх хэвлэл утга зохиол хянах газар” гэдгийг оросоор нэрлэсний товчлол бүхий хэллэг бүхий цагдан хяналтын байгууллага юм.
Үзэл суртлын товчоо (Намын үзэл суртлын товчооны тухай) гэж байсан нь мөн л цагдан хяналтын байгууллага байв. Энэ талаар тухайн үеийн хүмүүсийн өгүүлсэн түүхээс эш татъя.
Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Онц бөгөөд Бүрэн эрхэт элчин сайд, нэрт гүүш Цэрэнпилийн Гомбосүрэн нэгэн ярилцлагандаа социалист нийгмийн үеийн цагдан хяналтын талаар "Тэр үед Хэвлэл хянах газрыг главлит гэдэг байсан юм. Хэвлэл хянах газар номын эх болгоны хуудас болгон дээр тэмдэг дарна. Хэвлэхийг зөвшөөрлөө гэж байгаа юм уу, үзсэн гэж байгаа ч юм уу, тийм агуулгатай. Бид тийм тэмдэгтэй зүйлийг хүлээж аваад үйлдвэрлэлд оруулдаг" гэжээ.
Монголын орчуулгын төвийн тэргүүн, орчуулагч сэтгүүлч, Ж.Нэргүй "Утга зохиол гэдэг нэршил бол үзэл сурталт нийгмийн үзэл сурталд тохируулсан нэршил. Главлит буюу Хэвлэл, утга зохиолыг хянах газар гэж хүртэл байсан шүү дээ. Утгыг нь л маш нарийн хянадаг байсан. Улс төрийн алдаа гаргачихаас сэргийлж. Тийм үү? Дээрх гурван үзүүлэлтийг голлосоор байгаад Монголын уран зохиолыг авсалчихсан юм. Тэр нь одоо болтол амь бөхтэй зууралдсаар, “бул хар чулуунууд”-ыг тэтгэсээр, төрүүлсээр байгаа юм" гэжээ.
Монголын Ардчилсан холбооны Ерөнхий зохицуулах зөвлөлийн гишүүн асан Лхасүрэнгийн Хадбаатар "Ерөнхийдөө МАХН-ын цензурь, главлит буюу хайч гэдгийг айхтар шүүмжилж байсан. Тухайн үед аливаа уран бүтээлийг өөрсдийн социалист нийгэмд тохируулах гэж намын үзэл суртлаар хайчилж, хасаж танадаг байсан юм. Өөрөөр хэлбэл, уран бүтээлчдийн чөлөөт сэтгэлгээ, урам зоригийг хайчилж, унтраадаг гэсэн үг. Зөвхөн намын үзэл санаанд тохирсон байх ёстой гэдэг. Үүний эсрэг залуус хүчтэй, зоригтой дуугарсан" гэжээ.
Б.Долгион "Хуучин нийгэмд сонин, хэвлэлийн бүтээгдэхүүн бүрийг хэвлэл, утга зохиолыг хянах газар буюу Главлит гээчид аваачиж нэг бүрчлэн уншуулж шалгуулдаг ёстой байж билээ. Энэ байгууллагын гол зорилго нь юу гэхээр  төрийн нууцад хамаарагдах стратегийн шинж чанар бүхий тоо баримтыг ил гаргах, нам засгийн эсрэг үйл ажиллагааг сурталчилахгүй байх, садар самууныг үл сурталчлах зэрэг бусад үй олон хориг хаалт тавьсан ийм механизм үйлчилдэг байж. Бид мэдээллийн МОНЦАМЭ агентлагийн дэргэд орос хэлээр гардаг “Новости Монголии” сонинд ажилладаг байсны хувьд дугаар бүрийг хэвлэх үйлдвэр рүү шилжүүлэхээс нь өмнө Главлитэд ээлжлэн аваачиж хянуулдаг байлаа... Олон улсад бол “цензур” хэмээх нэр томьёогоор ойлгогдоно" гэжээ.
Төрөл ангилал
Цагдан хяналтыг ямар байгууллага гардаж явуулж байгаагаас болон хэн цагдан хянаж байгаагаас, хаана, хэзээ цагдан хянаж байгаагаас шалтгаалж ангилж үздэг. Монгол Улсад Глоб интернэшл ТББ цагдан хяналтын тухай ном, гарын авлага, судалгаа, дугуй ширээний ярилцлага, уулзалт, хэлэлцүүлэг зохион байгуулж байв. Тухайлбал 2006 оны 5 дугаар сарын 02-нд "Цагдан хяналтын эсрэг!!!" дугуй ширээний уулзалт хийж байв.
Эсэргүүцэл
Чөлөөт хэвлэлийн хартиг 1987 оны 1 дүгээр сарын 16-18 ны өдрүүдэд Лондон хотноо болсон "Дэлхийн эрх чөлөөний дуу хоолой" цагдан хяналтын (цензур) эсрэг бага хурлын төлөөлөгч, 34 орны сэтгүүлчид баталжээ. Тус хартигийн суурь үндсэн зарчим "Шууд болон шууд бус цагдан хяналтыг үл зөвшөөрнө" гэж эхэлжээ.
Гадаад холбоос
Цензурын үүсэл, мөн чанар
Соц нийгмээс бидэнд үлдсэн юмнууд
Дахиад цензурдүүлмээр байна уу?
Главлит үгүйлэгдэнэ гэдэг эмгэнэл Ангилал:Хэвлэл Ангилал:Сэтгүүл зүй Ангилал:Ёс зүй
Аварзэдийн Отгонбаатар
Аварзэдийн Отгонбаатар нь Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын харъяат, Үндэсний бөх ийн аймгийн харцага цолтой бөх.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн харцага Ангилал:Баянбулагийн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Жадамбаагийн Чагнаа
Жадамбаагийн Чагнаа
Жадамбаагийн Чагнаа 1942 онд Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Уул суманд төрсөн. 1960 онд Хатгалын сургууль, төмөр замын техникумын мужааны 6 сарын курсыг төгсөж Сэлэнгэ аймгийн Зүүн хараа дахь төмөр замын барилгын 2 дугаар ангид ажлын гараагаа эхэлж, 1962 оны намар МУИС-ийн Политехникийн факультетийн автотээврийн механик –инженерийн ангид элсэн суралцаж 1967 онд төгссөний дараа Хөвсгөл аймгийн авто засварын газарт томилогдон ажиллаж байжээ. Хөвсгөл аймгийн авто засварын газарт засварчин, механик, цехийн дарга, шалгалтын инженерээр ажиллаж байгаад 1969 онд Хатгалын нефть баазын ерөнхий инженерээр томилогдон ажилласан. Тэрээр 1977-1979 онд шатахуун тээврийн 24 дүгээр баазын даргаар, 1979-1990 онд Хатгалын нефть баазын даргаар ажиллажээ. Ийнхүү Хатгалд 21 жил тасралтгүй тээврийн байгууллагыг удирдан ажилласан байна. Ж.Чагнаа нь Хатгал хотын намын хорооны товчооны гишүүн, хотын захиргааны гишүүний үүрэгт ажлыг гүйцэтгэн, аймаг, хотын АДХ-ын депутатаар сонгогдон ажиллаж байсан байна. Түүний хөдөлмөр бүтээл, ажлын үр дүнг төр засаг, нам, олон нийтийн байгууллага өндрөөр үнэлж хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон, Алтан гадас одон, хөдөлмөрийн хүндэт медалиар шагнажээ.
Хатгалын нефть бааз
Эх сурвалж
Ж. Чагнаа. “Хөвсгөл Хатгал нефть баазын 75 жил” Мөрөн хот. 2016 он. Ангилал:Хатгал сум Ангилал:Монголын эрчим хүчний эдийн засаг Ангилал:Хөвсгөл аймаг
Мадагаскар (хүүхэлдэйн кино)
Мадагаскар (Madagascar) нь 2005 онд дэлгэцнээ гарсан, Америкийн компьютер-анимаци инээдмийн кино бөгөөд DreamWorks Animation бүтээж, DreamWorks Pictures кино компани 2005 оны 5 сарын 27-нд кино театруудад нээлтийг нь хийжээ.
Холбоос
Ангилал:2005 оны кино Ангилал:АНУ-ын кино Ангилал:3D кино Ангилал:Хүүхэлдэйн кино Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино
Виктория Нуланд
Намтар
Нуланд нь 1961 онд Зүүн Европоос ирсэн еврей цагаач мэс засалч Шервин Б.Нуланд болон Британийн христийн шашинтай эх Рона МакКанн нарын гэр бүлд төржээ. Тэрээр 1979 онд Choate Rosemary Hall дунд сургуулийг төгссөн. Тэрээр Амелиа, Уильям гэсэн хоёр дүүтэй. Тэрээр 1983 онд хувийн судалгааны Брауны их сургуульд /Brown University / урлагийн бакалаврын зэрэг хамгаалж, Оросын уран зохиол, улс төр судлал, түүхийн чиглэлээр суралцжээ.
1985-1986 онд Хятадын Гуанжоу хотод АНУ-ын Консулын газар ажилласан.
1987 онд тэрээр АНУ-ын Төрийн департаментын Зүүн Ази, Номхон далайн товчоонд ажиллаж байсан.
1988-1990 онд Монгол Улс ын нийслэл Улаанбаатар хотод АНУ-ын ЭСЯ-нд ажилласан.
1991-1993 онд тэрээр Москва дахь АНУ-ын Элчин сайдын яаманд ажиллаж, Борис Ельциний Засгийн газартай харилцах ажлыг хариуцаж байв.
1993-1996 онд тэрээр АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн даргын орлогч Строб Талботтын албанд ажиллаж, сенатор Ричард Лугарын удирдлага дор Орос, түүний хөршүүд, НАТО-гийн өргөжилтийн асуудлаар ажиллаж байв. Тэрээр Украин, Казахстан, Беларусийн цөмийн зэвсгээс ангижрах асуудал, Босни, Косово, Гаити зэрэг улсуудад чиглэсэн бодлого дээр ажиллаж байсан.
1997-1999 онд тэрээр Төрийн департаментын хуучин ЗХУ-ын асуудал эрхэлсэн орлогч захирлаар ажиллаж, Орос, Кавказын талаарх АНУ-ын бодлогыг хариуцаж байжээ. Энэ албан тушаалд тэрээр Югославын эсрэг НАТО-гийн дайны үед ажилласан тул Батлан ​​хамгаалахын сайдын одон медалиар шагнагджээ.
2000-2003 онд АНУ-аас НАТО-д суугаа суурин төлөөлөгчийн орлогчоор ажиллаж байсан.
2003 оны 7-р сараас 2005 оны 5-р сар хүртэл АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгчийн ажлын албанд ажилласан. Нуланд нь Дик Чейнигийн үндэсний аюулгүй байдлын нэгдүгээр орлогч зөвлөх байсан бөгөөд Ирак, Афганистан, Ливан, Ойрхи Дорнод зэрэг дэлхийн асуудлуудыг бүхэлд нь зохицуулдаг байв.
2005-2008 онд НАТО-д суугаа АНУ-ын Байнгын төлөөлөгчөөр ажилласан. Энэ албан тушаалд тэрээр Афганистан дахь дайнд холбоотнуудын дэмжлэгийг бэхжүүлэх, Орос-НАТО-ын харилцаа, Эвслийн дэлхийн хамтын ажиллагаа, түүнийг өргөжүүлэх асуудлыг хариуцаж байсан.
2008-2009 онд АНУ-ын Үндэсний цэргийн коллежийн факультетэд алба хаасан.
2010 оны 2-р сараас - АНУ-ын Төрийн департаментын Европ дахь ердийн зэвсэгт хүчний гэрээний тусгай төлөөлөгч.
2011 оны зун Нуланд АНУ-ын Төрийн департаментын хэвлэлийн нарийн бичгийн дарга болсон.
2011-2013 он Төрийн нарийн бичгийн даргын Европ, Евразийн асуудал эрхэлсэн туслах.
Цахим эрх
Цахим эрх гэж хувь хүнд цахим хэвлэл мэдээлэлд нэвтрэх, ашиглах, зохиох, хэвлэн нийтлэх, компьютер, бусад электрон хэрэгсэлтэй байх, мэдээлэл харилцааны сүлжээнд нэвтрэх, тэдгээрийг ашиглах, боломж олгож буй хүний эрх юм” гэсэн нь бусдад ойлгомжтой байдлаар тодорхойлсон ойлголт юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Компьютерын шинжлэх ухаан ба нийгэм Ангилал:Хүний эрх Ангилал:Мэдээллийн технологийн эрх зүй
Олон түмний харилцаа
Олон түмний харилцаа нь олон түмний харилцаа нь зөвхөн олон түмний мэдээллийн хэрэгсэл ашиглан буюу дамжин, сайн дурын үндсэн дээр ард олонд хүрдэг харилцаа юм. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл буюу хэвлэх машин, радио, кино үүсэхээс өмнө ийм харилцаа нийгэмд байгаагүй. Дараа дараагийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн үүсэл, хөгжил дэвшил олон түмний харилцаанд янз бүрийн өөрчлөлт оруулж иржээ.
Гадаад холбоос
Бидний заавал мэдэж ойлгох ёстой онол Ангилал:Хэвлэл мэдээллийн судалгаа Ангилал:Харилцаа
Монкор карго
Монкор карго нь 1999 онд байгуулагдсан. Монгол БНСУ хоёр улсын хооронд карго илгээмж, агаар болон газрын ачаа тээврийн үйл ажиллагаа явуулдаг.
Гадны холбоос
Ангилал:1999 онд байгуулагдсан Ангилал:Улаанбаатарын аж ахуйн нэгж Ангилал:Монгол-Өмнөд Солонгосын харилцаа
Ярослав Хашек
Ярослав Хашек (чех. Jaroslav Hašek; 1883 оны 4-р сарын 30-нд Праг хотод төрж, 1923 оны 1-р сарын 3-нд Липницед нас барсан) - Чехийн хошин шог зохиолч, сэтгүүлч, коммунист. Түүний «Эрэлхэг цэрэг Швейкийн хөгтэй явдал» роман дэлхий нийтэд тархаж алдар нэртэй болжээ.
Ангилал:Чехийн зохиолч Ангилал:Чехийн сэтгүүлч Ангилал:Прагийн хүн Ангилал:1883 онд төрсөн Ангилал:1923 онд өнгөрсөн
Улсын начин О.Пүрэвийн нэрэмжит барилдаан
Барилдааны тухай
Өмнөговь аймгийн Хүрмэн сумын харьяат Монгол улсын өсөх идэр начин олноо "морьт" хэмээн алдаршсан О.Пүрэв начны нэрэмжит Аймаг, цэргийн цолтойболон залуу  256 бөхийн барилдаан одоо Монгол бөхийн өргөөнөө боллоо. "Морьт" Пүрэв начны нэрэмжит барилдаанд Баянхонгор аймгийн Баянбулаг сумын харьяат, аймгийн арслан Н.Золбоо 8 даван түрүүлж, Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын харьяат аймгийн хурц арслан Ш.Мөнгөнбаатар үзүүрлэлээ. Их шөвөгт Булган аймгийн Монгод сумын харьяат аймгийн хурц арслан Ө.Сүхбат, Өвөрхангай аймгийн Өлзийт сумын харьяат, цэргийн арслан Л.Батзориг нар шалгарав.
Тус барилдааныг О.Пүрэв начны удмын бөх улсын уран барилдаант начин Ц.Одбаяр санаачлан Өмнөговь аймгийн харъяат аймгийн заан Р.Сэддорж ивээн тэтгэн МҮБХ-той хамтран  зохион байгуулж байгаа юм. Барилдааныг үзэж сонирхохоор Өмнөговь аймгийн харьяат улсын начин Б.Шоовдор, Д.Багахүү, Ц.Одбаяр, аймгийн арслан С.Идэрсүрэн, нэгэн үе АЦЦБЗБ-ийн барилдааныг шинэлэг хэлбэрээр зохион байгуулж, үзэгч олны хүртээл болгож, цар хүрээг нь тэлсэн аймгийн заан Р.Сэддорж болон Хүрмэн сумын удирдлагууд, гэр бүл хамаатан садных нь төлөөлөл хүрэлцэн иржээ.
Барилдааны дүйз
Гурвын даваа
1.Ш.Мөнгөнбаатар а.х.а -Т.Эрхэмбаяр а.н
2.Д.Цэвэлсодном а.х.а -Т.Ядамсүрэн а.н.н
3.Б.Эрдэнэхүү а.х.а -Г.Бадрах ХЦ-0164
5.Н.Жаргалбаяр а.х.а -Ш.Нямсайхан а.н
6.Б.Мижидсүрэн а.х.а -Ч.Чойжилсүрэн з.б
7.Ө.Сүхбат а.х.а -Г.Шинэзориг а.з
8.Л.Батзориг ц.а -С.Түвшинжаргал а.х
9.Б.Тайван а.а -Б.Баатархүү а.н.н
10.Б.Номиндалай а.а -П.Өсөхбаатар а.х
11.Д.Бадамгарав а.а -Л.Энхсаруул а.н
12.Б.Баатарцол а.а -М.Тэгшбаяр а.н
13.Б.Хадбаатар а.а -Х.Батбаяр а.х
14.С.Ерөөлт а.а -Ц.Анхбаяр а.х
15.Ш.Дарханбат а.а -Т.Сүрэнжав а.а
16.П.Мөнхбат а.а -Т.Дүүрэнсаран а.х
17.Н.Золбоо а.а -Э.Даваажаргал с.з
18.Н.Мустафа а.а -Б.Зоригтбаатар а.х
19.Н.Ганзориг а.а -Б.Даваадорж а.н.н
20.Х.Оргилболд а.а -П.Эрхэмжаргал а.а
21.Ц.Чимэддорж а.а -О.Түмэн а.з
22.М.Эркебулан а.а -Ба.Отгонбаатар а.а
23.Н.Батсайхан а.а -Э.Нямаа а.з
24.Ш.Пүрэвгарьд а.а -Б.Даваа-Очир а.а
25.Ч.Хөхчирэнгэр а.а -Л.Цээсүрэн а.з
26.Э.Ванданцэрэн а.а -Э.Элбэгбаяр а.н
27.Н.Баярбаатар а.а - Г.Ганбаатар а.н.н
28.Х.Гантулга а.а -Т.Аззаяа а.н
30.Т.Бэгзсүрэн а.з -У.Береке а.х
31.С.Бямбадорж а.з -Н.Хүрэлсүх а.х
32.Д.Пүрэвдорж а.х -Х.Энхчулуун а.х
Дөрвийн даваа
1.Ш.Мөнгөнбаатар а.х.а -Г.Ганбаатар а.н.н
2.Б.Эрдэнэхүү а.х.а -Б.Даваадорж а.н.н
3.Н.Жаргалбаяр а.х.а -Т.Ядамсүрэн а.н.н
4.Б.Мижидсүрэн а.х.а -Б.Дагвадорж а.х
5.Ө.Сүхбат а.х.а -Х.Энхчулуун а.х
6.Л.Батзориг ц.а -Н.Хүрэлсүх а.х
7.Б.Тайван а.а -У.Береке а.х
8.Б.Номиндалай а.а -Х.Батбаяр а.х
9.Д.Бадамгарав а.а -Б.Зоригтбаатар а.х
10.Б.Баатарцол а.а -О.Түмэн а.з
11.С.Ерөөлт а.а -Г.Ганцоож а.а
12.Ш.Дарханбат а.а -Х.Гантулга а.а
13.П.Мөнхбат а.а -Э.Ванданцэрэн а.а
14.Н.Золбоо а.а -Ч.Хөхчирэнгэр а.а
15.Х.Оргилболд а.а -Ш.Пүрэвгарьд а.а
16.М.Эркебулан а.а -Н.Батсайхан а.а
Тавын даваа
1.Ш.Мөнгөнбаатар а.х.а -М.Еркебулан а.а
2.Б.Эрдэнэхүү а.х.а -Б.Зоригтбаатар а.х
3.Б.Мижидсүрэн а.х.а -Б.Х.Оргилболд а.а
5.Л.Батзориг ц.а -Б.Номиндалай а.а
6.Б.Баатарцол а.а -Т.Ядамсүрэн а.н.н
7.С.Ерөөлт а.а -Ш.Дарханбат а.а
8.Н.Золбоо а.а -Э.Ванданцэрэн а.а
1.Ш.Мөнгөнбаатар а.х.а -Б.Зоригтбаатар а.х
2.Ө.Сүхбат а.х.а -Х.Оргилболд а.а
3.Л.Батзориг ц.а -Ш.Дарханбат а.а
4.Н.Золбоо а.а -Т.Ядамсүрэн а.н.н
Долоогийн даваа
1.Ш.Мөнгөнбаатар а.х.а -Ө.Сүхбат а.х.а
2.Л.Батзориг ц.а -Н.Золбоо а.а
Наймын даваа
1.Ш.Мөнгөнбаатар а.х.а -Н.Золбоо а.а
/үзүүрлэсэн/                   /түрүүлсэн/
Пүрэв
Хуухай Даюу
Хуухай Даюу (?-1399) бол Монголын хаан Элбэг нигүүлсэгчийн дэргэд зүтгэж байсан Ойрадын Чорос аймгийн ноён. Чоросын Эсэн тайшийн өндөр өвөг. Нэр нь Хуухай, цол нь даюу.
Тойм
Элбэг хаан 1393 онд их сууринд суусны дараа "ав авлаж, алсан туулайн цус цасанд туссаныг үзэж, цас мэт цагаан өнгөт, цус мэт улаан хацарт гоо эхнэр бий болов уу гэж Элбэг хаан зарлиг болов. Ойрадын Хуухай Даюу өгүүлрүүн: "Энэ мэт өнгөт эм буй за" хэмээв. Тэр хэн буй гэж асуув. Үзэж үл болох, үзье гэхул хэлье. Чиний хөвгүүн Харгучуг Дүүрэн Төмөр хунтайжийн Өлзийт гоо хун бэгичи бэр чинь энэ мэт үзэсгэлэнт буй гэв. Элбэг нигүүлсэгч хаан, бэр юүгээн өнгөнд хурьцаж, Ойрадын Хуухай Таюуд зарлиг болов. Үзээгүйг үзүүлэгч, холыг нийлүүлэгч, хүссэнийг хангагч Таюу минь эч гэв. Хааны зарлигаар эчиж, Бэгичид үг хэлрүүн: "Чиний өнгө гэрлийг үзье" гэж намайг илгээв. Бэгичи уурлаж егуулруун:
"Тэнгэр газар нийлэгч буюу.
Дээд хаад бэр юүгээн үзэгч буюу.
Хөвгүүн чинь Дүүрэн Төмөр хунтайж нөхөцмү, хаан хар болмуй" гэж хэлэв. Тэр үгэнд хаан эс болж, хөвгүүнээ хороогоод, бэр юүгээн авав. Тууний хойно, Хуухай Таюу тараг гуйхаар ирэв. Хаан үгүй гэж гэрийн өмнө суутал, Хун бэгичи элч илгээж, хуримынхаа хааныг хүлээ.
Биеэ урьд гэрт ир гэхэд Таюу ирж орсон хойно, Бэгичи аяга барьж үг хэлэв.
Муу биеийг минь сайн болгов,
Бага биеийг минь их болгов,
Өглөөний наран (гитарын гоцлол)
"Өглөөний наран" (З.Хангал) гитарын гоцлолыг Монголын анхны поп-рок гитарчин, ТШ, МУУГЗ хөгжмийн зохиолч Самбуугийн Баатарсүх цахилгаан хөгжимд зориулан найруулж (импровизаци буюу чимэг хөгжим нэмж хийж) гитар хөгжмөөр анх гоцлон тогложээ.
З.Хангалын "Өглөөний наран" гитарын гоцлол, С.Баатарсүх (21 настайдаа) гитараар гоцолж Мэдээлэл Радио Зурагт Радиогийн Улсын Хорооны (МРЗРУХ буюу одоогийн МҮОНРТ) дэргэдэх Цахилгаан хөгжмийн чуулга (одоогийн Улсын филармонийн "Баянмонгол" чуулга) хөгжимдснөөр 1969 оны 7-р сарын 23-нд Монголын Радиод анх бичигджээ. З.Хангалын "Өглөөний наран" гитарын гоцлолын Радиогийн энэхүү эх бичлэг 1990-ээд оны эхэн үе хүртэл өглөө бүр Монголын Радиогоор эгшиглэж ирсэн байдаг.
1996 онд мөн С.Баатарсүхийн гоцолж хөгжимдснөөр дуу бичлэгийн студид бичигдсэн З.Хангалын "Өглөөний наран" гитарын гоцлол:
Гоцлолын тухай С.Баатарсүхийн дурсамжаас
Хангалын энэ аяыг сонсохоор сэтгэл нялхраад байдаг юм. Хангалын “Өвлийн үдэш” дууны бадаг дундуур би чимэг хийж найруулж гитарын гоцлол болгоод өөрт нь тоглож өгч сонсгоход Хангал “Үгүй нээрэн Баатар аа, чи нээрээн” гээд “Их гоё болж” гэсэн.
Хангалын энэ дууг тэр үед залуус маш их дуулдаг байсан, би бол гитар дээр соло тоглодог байсан. Миний хувьд 1955-1956 оны үед долоо найм орчим настай анх гитар сонирхож эхэлснээсээ хойш дууг гитар дээр оруулах болсон.
Гитарын гоцлол гэдэг ойлголтыг би 1960 онд Английн Шедоус хамтлагийн нэг пянзнаас олж авсан. Миний тоглож сурсан анхны гитарын гоцлол бол тэр пянзан дээр байсан “Апаче” гэдэг гитарын гоцлол. 1961-1962 он гэхэд би өөрт таалагдсан ая, аялгууг ганц сонсоод тогтоодог, тогтоосон аяа аман хуур, гитараар (соло) тоглож чаддаг болсон байсан.
Чимэг хийх, импровизаци хийх буюу аянаас ая зохиох дадал надад 1963 оны үед тогтсон. 1963 онд 8-р ангиасаа урлагийн үзлэгт хамтлагаараа орж хамтлагийнхаа охидын дуулах дууны бадаг дундуур чимэг хийж тоглодог болсон.
Сүүл рүүгээ би гадаадын хамтлаг чуулгын дууг дан аяар нь гитарын гоцлол болгож тоглодог, мөн тэдний тоглосон гоцлол гитарын бүтэн концертуудыг тоглож чаддаг болсон байсан.
МУИС-д 1966 онд ороод цахилгаан хөгжмийн хамтлаг “Оюутны цахилгаан гитарын чуулга” байгуулсан. Манай хамтлаг Хангалын энэ дууг дан аяар нь гитарын гоцлол маягаар тоглодог байсан.
Жич: Хангалын “Өглөөний наран” гитарын гоцлол бол анхны монгол гитарын гоцлол, энэнээс өмнө монголд ингэж гитараар гоцолж тоглосон ийм бүрэн хэмжээний дан хөгжмийн бүтээл - "гитарын гоцлол" байгаагүй. Хоёр дахь гитарын гоцлол нь Ж.Дорждагвын "Соёл-Эрдэнэ". Энэ хоёрт бол хоёуланд нь чимэг (импровизаци) хийж гитарын гоцлол болгосон. Харин гурав дахь "Цэнхэр залаа" бол иж бүрэн гитарын гоцлолоороо анх гарч ирсэн.
С.Баатарсүх гоцлолыг тоглосон тухай
1.   1968 онд БНМАУ-ын Зэвсэгт Хүчний Залуучуудын 3-р их наадамд тоглогдсон.
2.   1968-1969 оны хичээлийн жилд Нийслэлийн дээд, тусгай мэргэжлийн сургуулиудын урлагийн уламжлалт үзлэг, Монголын Залуучууд Оюутны 3-р их наадамд тоглогдсон.
3.   1969 оны 3-р сард Нийслэлийн 5-р дунд сургууль байгуулагдсны 30 жилийн ойн жил тус сургуулийн хаврын үдэшлэг дээр тоглогдсон.
4.   1969 оны 7-р сарын 23-нд Монголын Радиод бичигдсэн.
5.   1969 оны 8-р сард ЗХУ-ын Ташкент хотноо зохион байгуулагдсан Монгол-Зөвлөлтийн Найрамдалт III фестивальд тоглогдсон.
Гоцлол "Өвлийн үдэш" нэртэй дуу байсан тухай
Хангалын энэ ая анх дан аяараа Монголын Радиогийн эфирт эгшиглэсэн байдаг. 1965-1966 оны хичээлийн жилд 8-р ангидаа сурч байсан Самбуугийн Баатар найз Магваны Бямбадорж (Л.Батаагийн ая “Мөнгөн шөнө”, С.Баатарсүхийн ая “Нүдэн нуур” зэрэг дууг дуулсан), Жадамбын Очирсүх, Базарын Энхбат, Осорын Ганбат нарын хамт шүлгийн түүвэр номноос З.Хангалын энэ аянд тааруулан үг түүвэрлэж 3-4 бадаг бүхий "Өвлийн үдэш" нэртэй дуу болгожээ.
Өвлийн үдэш болзоондоо зогсоно
Өвч биеэ цантуулна
Өнөөдөр үгээ хэлье үү гээд
гэж эхэлдэг энэ дуу тухайн үеийн залуусын дуулах дуртай дуу болж эстрадын нэрт дуучин Хурлатын Төмөрийн дуулснаар нийтэд түгжээ.
С.Баатар нь Баатарсүхийн төрсөн дүү хийгээд тэрээр “Энэ дуу эхлээд дан аяараа Радиогоор явдаг байсан. Тэгэхдээ гитараар (гоцолж) бол яваагүй, өөр хөгжмөөр явсан. 1966 онд намайг 8-р ангид байхад манай хэдэн найз манай гэрт шүлгийн түүврээс харж байгаад энэ аянд тааруулж мөр мөрөөр нь билүү, бадаг бадгаар нь үг түүж гурав дөрвөн бадаг дуу болгосон. Тэр дууг Магваны Бямбадорж анх дуулсан. Харин намайг 10-р ангид байхад З.Хангалын 'Өвлийн үдэш' дуу гитарын гоцлол болсон” хэмээн дурсжээ.
С.Баатар Үйлдвэрчний Төв Зөвлөлийн дэргэд 1969-1970 онд байгуулагдсан цахилгаан хөгжмийн "Сансар" хамтлагт З.Зундарь (З.Хангалын төрсөн дүү), н.Ганболд, н.Наранбаатар, н.Батмөнх нартай хамтран аргил гитар тоглодог байсан.
Гоцлол болон гоцлол гитарчин С.Баатарсүхийн тухай
"Айзам" хамтлагийн үүсгэн байгуулагч МУУГЗ Т.Нямдоржийн дурсамжаас:
Хангалын "Өвлийн үдэш"-ийг Баатарсүх гитараар маш гоё тоглосон. Хангал, Баатарсүх хоёр сайхан найзууд байсан. Би бол Хангалын дүү Зундарьтай найз байсан учраас эд нарын дараачийн үед орно. МУИС-д (1981-1986) оюутан байхдаа би С.Баатарсүхийн "Цэнхэр залаа"-г тэндхийн цахилгаан хөгжмийн хамтлагтайгаа тоглодог байлаа. Тэр цагаас эхлээд Баатарсүх манайхаар ирдэг, би Баатарсүхийнхээр очдог, бид сайхан найзууд болсон.
Жич: 2018 онд MN25 телевизийн "Урт цагааны гудамж" нэвтрүүлэгт тэд хамт оролцжээ. Гитарчид - С.Баатарсүх, И.Болоож, Нямдорж
“Хүүхдийн элч” хөгжмийн зохиолч МУУГЗ С.Батболдын дурсамжаас:
З.Хангалын ангийн Я.Бат-Очир:
Гоцлол сонсох
С.Баатарсүх гитараар гоцолсноор:
Эх сурвалж
"МОНГОЛ РОК-Н САЛХИЧ ШУВУУН", 2021 он, зохиогч: Б.Төмөрхүү Ангилал:1969 оны хөгжмийн бүтээл Ангилал:Монголын хөгжим
2018 оны Хөвсгөл аймгийн наадам
Тулгар төрийн 2227 жил, Их Монгол Улс байгуулсны 812 жил, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 107 жил, Ардын хувьсгалын 97 жил, Хөвсгөл аймаг байгуулагдсаны 87 жилийн ой, Үндэсний Их Баяр Наадмын бөхийн барилдаан /2018.07.10-11/-д улс, аймаг, сумын цолтой болон залуу бөхчүүд оролцсон хүчит 256 бөх уран мэх, ухаан бодол, бяр хүч, авхаалж самбааг сорин өрсөлдлөө.
Аймгийн баяр наадмыг улсын начин С.Дэлгэрбат, Б.Бадрал, Н.Баттулга, Б.Баянмөнх, М.Эрдэнэбат, Ц.Нямдорж нар магнайлан барилдаж аймгийн арслан, аймгийн заан, аймгийн харцага, гурван аймгийн начин цолтон шинээр төрөн гарсан байна.
Барилдааны дүйз
Тавын даваа
Зургаагийн даваа
Долоогийн даваа
Наймын даваа
#
Мэргэжлийн боловсрол, сургалт түншлэл ТББ
Мэргэжлийн боловсрол, сургалт түншлэл ТББ
Монгол улсын Мэргэжлийн боловсрол сургалтын салбарт ихээхэн өөрчлөлт,дэвшил гарч байгаа ч хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлтэд нийцсэн, чадварлаг ажиллах хүчнийг бэлтгэхийн тулд аж үйлдвэрийн салбар, иргэний нийгэм болон хөгжлийн туслалцаа үзүүлэгч байгууллагууд, доноруудтай хамтран шийдвэрлэх шаардлагатай олон асуудлууд тулгарч байна. Аж үйлдвэр тэргүүлсэн, тогтвортой хөгжлийг хангасан МБС салбарыг хөгжүүлэх, хамтын ажиллагаа, уялдаа холбоог  нэмэгдүүлэх зорилгын дор ТМБС салбарт хөрөнгө оруулагч, хөгжлийн туслалцаа үзүүлэгч байгууллагууд  хамтран нэгдэж "Мэргэжлийнболовсрол, сургалт- түншлэл" /МБСТ/ хэмээх  зөвлөлдөх хороог 2013 онд байгуулсан юм.
Тэр цагаас хойш тус байгууллага нь ТМБС-ын түншлэгч байгууллагуудын хамтын ажиллагааг дэмжиж, салбарын үйл ажиллагааны уялдааг сайжруулах тал дээр анхааран ажиллаж, тодорхой үр дүнд хүрээд байна. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг http://www.vetp.mn вэбсайтаас үзнэ үү. Ангилал:Монголын төрийн бус байгууллага