cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жибути
Жибути Улс [] (جيبوتي‎ Жибути, Djibouti, сомалиар Жабуути, афараар Габуути) улс нь Баб эл-Мандабын тэнгисийн хоолойн дэргэд орших дорнод африкийн бүгд найрамдах улс юм. Тус улс нь умард талаараа Эритрейтэй, өрнөд ба өмнө талаараа Этиоптой, зүүн урд талаараа Сомалитай буюу олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс болох Сомалиландтай хиллэх бөгөөд зүүн талд нь адены булан ба улаан тэнгис бий. Улаан тэнгисийн нөгөө талд нь орших Йемен Улс Жибутигаас цөөхөн хэдэн километрийн зайтай.
Жибути улс нь 1977 онд Францаас салан тусгаар улс болсон. Хүн амын 60 орчим хувийг сомаличууд, 35 хувийг нь афарууд бүрдүүлнэ.
Эшлэл
Ангилал:Африкийн орон  Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон Ангилал:Африк дахь Францын колоничлолын түүx
Өрнө дахины философи
Философи заримдаа " Ардчилал төрийн хамгийн зөв хэлбэр"," Үнэн бол шалгагдах ёстой",  "Сэтгэхүй бол чөлөөтэй" гм хэн ч мэдээжийн юм шиг асуудлуудыг дахин нухацтай асуух нь бий. Философийн хувьд иймэрхүү анх сонсоход үнэмшмээр ярианууд харин ч эргэлзээтэй зүйлс байх нь олонтоо. Эцсийн бүлэгт аливаад эргэлзэх, гайхшрах хандлага бол философийн эхлэл мөн. Ангилал:Гүн ухаан Ангилал:Өрнө дахин
Лиза Энн
Лиза Энн Корпора (Lisa Anne Corpora, 1972 оны 5 сарын 9 төрсөн) - Америкийн порно киноны жүжигчин.
Цахим холбоос
Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч Ангилал:Порно киноны жүжигчин Ангилал:AVN шагналтан Ангилал:XRCO шагналтан Ангилал:Псевдоним Ангилал:Америкчууд Ангилал:1972 онд төрсөн
Австрали дахь давсжилт
Хөрсний давсжилт ба гангийн давсжилт нь Австралийн байгаль орчныг ихээхэн доройтуулж буй хоёр асуудал юм. Давсжилт нь олон оронд, ялангуяа Австралийн зүүн өмнөд хэсэгт анхаарал татдаг. Баруун Австралийн Зүүн Малли, Баруун Малле зэрэг нь давсжилт ихтэй бүс нутаг бөгөөд асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд нөхөн сэргээх арга хэмжээ авч байна. Брайд-Ист, Брайд нуур, Дамблюнг нуурын эргэн тойронд байгаа бүс нутгууд мөн өртөж байна. Мюррей голын хөндийд усалгааны улмаас давсжилтын асуудал үүссэн.
Ленинский проспект (Москвагийн метро)
Гадны холбоос
Ангилал:Метро Ангилал:Москвагийн метро
Хорхой нүдтэн
Хорхой нүдтэн
Хорхой нүдтэний нүд хортой, гар ээлтэй гэдэг. Дотоод сэтгэлийн бодлоо харцнаасаа сацрах туянд шингээн мэргэн сум мэт гэрлэн гүйдэл болгох увдистай хүмүүсийг хорхой нүдтэн гэсэн тайлбар бий.
Ангилал:Монгол овог аймаг
Дали
Да́ли — Хятад улсын Юньнань мужийн бай ястан өөртөө засах Дали тойргийн төв, хошууны энтэй хот.
Дундад зууны Дали балгас VIII зуунаас цэцэглэж 937–1253 оны Дали улсын нийслэл, 1856–1863 оны Юньнаньд дэгдсэн бослогын төв байжээ. 1925 онд газар хөдөлж 5 мянган амь үрэгдсэн. Өдгөө "Дали чулуу" (大理石) хэмээх чанартай гантиг хийдгээрээ зартай.
Цахим холбоос
Ангилал:Юньнанийн суурин Ангилал:Хятадын тойроггүй хот Ангилал:Хятадын урьдын нийслэл Ангилал:Хятадын их сургуулийн хот
Проспект Ветеранов (өртөө)
thumb|220px| Проспект Ветеранов өртөө нь Санкт-Петербургийн метроны нэг өртөө юм. 1977 оны 10 сарын 5-нд нээгдсэн.
Цахим холбоос
Ангилал:Европын өртөө Ангилал:Санкт-Петербургийн метроны буудал Ангилал:1970-аад онд барьсан
Хорчин, Хортон
Хорчин, хортон
Өвөрмонголын овог аймаг юм. Хорчин гэдэг нь "хорь" гэсэн үгээс үүсэлтэй ба хорь гэдэг нь саадаг хоромсогын зүйлийг заадаг бөгөөд хорь гэсэн үгийн язгуур дээр "чин" дагаврыг залгаж хорчин хэмээх үүссэн гэдэг тайлбар бий.
Ангилал:Монгол овог аймаг
1950 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ
Эшлэл
#1950 Хөлбөмбөгийн ДАШТ #1950 ДАШТ #1950
Үзэмчин
Үзэмчин бол дундад зууны үеийн Монголын нэгэн отог аймаг юм. Үзэмчний гарал үүсэлийг XIII зууны үед Их Монгол Улсын захиргаанд орсон үзэмтэй уулнаас нүүж ирсэн ардын нэгдэл хэмээн түүхчид үздэг. XIV-XV зууны үед Цахар түмний найман отгийн нэг нь болж, хааны төрийн гол цөмийн нэг байв. Нэрний тухайд монгол гадаадын түүхчид Үзэмчин гэдэг үгийг “үзэм” гэдэг язгуур дээр “чин” дагавар залгаж бүтсэн үг хэмээн үздэг. Үзэмчин нар дээр үед Алтай, Хангайн Үзмийн цагаан ууланд нутаглаж зэрлэг үзэм түүж боловсруулж байсан тул өөрийн нутаг ус эрхэлж байсан аж ахуйгаа санагалзан өөрсдийгөө Үзэмчин хэмээн нэрлэсэн бололтой.Тухайлбал: Батмөнх Даян хаан (1460-1544) баруун гурван түмний бослогыг дарах үед Алагчуудын Цагаан зайран, Үзэмчиний Илдэнгээ багш хоёр ёр бэлгэ үзэж хааны зөвлөгчөөр ажиллаж байжээ. Энэ үйл хэрэг бол 1512 оны үед Далан нөмрөгийн тулалдаанд холбогдох юм. Энэ үед нэгэнт Үзэмчин нэр бий болсноос үзвэл нилээд эртдээ байсныг харуулж байдаг. Даян хаан өөрийн хөвгүүдэд улсаа хувааж өгөхдөө ууган хөвгүүн Төрболд тайж эрт нас барсан тул түүний хөвгүүн Боди Алагт цахар түмнийг өмчлүүлэв. Боди Алаг бээр хаан суусны дараа гутгаар хөвгүүн Онгон дуралд Үзэмчин аймгийг өмч болгожээ. Энэ үед Үзэмчин аймаг нь Боржигид, Тайчууд, Хэрэйд, Сартуул, Борос, Тэлэнгэс, Шувуучин, Луусчин зэрэг найман отгоос бүрэлдэж бие даасан томоохон аймаг болжээ.
Лигдэн хааны үед Үзэмчин аймгийг Онгон дурал ноёны зургаан хөвгүүний отгон нь Дорж Сэцэн жонон толгойлж, Лигдэн хааны төрд зүтгэж байжээ. Сүүлдээ Манж хүчирхэгжиж Өмнөд Монголын дотоодод ч хагарал зөрчил гарч Хорчин тэргүүтэй талын аймгууд Манжийг дагах үед Үзэмчин, Хуучид, Сөнид, Авга зэрэг аймаг нь Халхын Сэцэн хан Шолойг түшихээр 1620-оод оны үеэр Ар Монголд нүүдэллэн ирж Хэрлэн голын сав газар, Гүн Галуут зэрэг газраар нутаглан суужээ. 1634 онд Лигдэн хаан нас нөгчиж түүний хөвгүүн Эжэй Хонгор Манжид олзлогдон Өвөр Монгол бүхэлдээ Манжийн эрхшээлд орж Ар Монголыг ч сүрдүүлэн дарамт шахалт үзүүлэх болсонд Сэцэн хан Шолой Манжид буулт хийж, Чин гүрэнд есөн цагааны алба өргөж эхэлснээр Үзэмчин, Хуучид, Сөнид, Авга зэрэг аймаг ч түүний харьяанд багтаж чадахгүй болж дахин говийн өмнөх хуучин нутагтаа нүүж Манжийн эрхшээлд оржээ. Ингээд 1641 онд Доржийг засаг, төрийн чин ван өргөмжилж баруун Үзэмчин хошууг захируулав. Эеэр засагчийн 3 дугаар онд (1646) түүний ач хөвгүүн Сэрэнг засаг төрийн бэйл өргөмжилж зүүн Үзэмчин хошууг захируулжээ.
Түүхэн тойм
Үзэмчин нар БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Шилийн гол аймгийн харъяанд баруун, зүүн хошуу хэмээх хоёр хэсэг болон суурьшсан бөгөөд 1945 оны өвөл тэдний нэг хэсэг нь БНМАУ-д нүүн шилжин ирж дагаар орж нутагласан байна. Энэ үед голчлон зүүн Үзэмчин хошууны хүмүүс орж ирснээс гадна баруун хошуунаас цөөхөн өрх айл иржээ. Дорнод аймгийн дэвсгэрт нутагласан Дорж ноёны албат явсан зүүн үзэмчин нар 1946 онд шинэ засаг захиргаатай болж, Хэрлэнбаян сумыг байгуулсан бөгөөд 1959 онд Баянтүмэн хот, Булган сумнаас тасалж байгуулсан Баянтүмэн сум, 1961 онд  Хэрлэнбаян, Хөгнө сумаар байгуулсан Сэргэлэн суманд харьяалагдах болсон байна. Нөгөө хэсэг болох баруун үзэмчин хошуунаас ирэгсэд нь, Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан суманд суурьшжээ. 2000 оны хүн амын тооллогоор нийт 2386 үзэмчин нар бүртгэгдсэн байна.
Соёл, шашин шүтлэг
Үзэмчин нар нь цагаан идээний хувьд тараг бүрдэггүй байсан. Шашин шүтлэгийн хувьд сүлд шүтдэг байснаараа онцлогтой ба дээлийн нударгыг “туухай” эсвэл “туруу” гэнэ. Жанжаар гэдэг нь халхын хантааз адил дээлэн дээр давхарлан өмсдөг өмсгөл. Цувыг “хэвнэг” гэнэ. Бусад ястнаас онцгой өөр зүйл нь хөлийн өвдөг хамгаалсан гутлын түрүү ороосон “туушуу” хэмээх халхавч хэрглэдэг. Өвлийн малгайн орой нь 6 хошуу хөл угалз бүхий чимэгтэй, зангидсан товчтой, улаан цацагтай байв. Үзэмчин нарыг үүсэл гарлын хувьд газар ус, мод ургамал, байгалийн зан үйл, төсөөлөл багагүй уламжлагдаж иржээ. Дорнод аймгийн Сэргэлэн суманд 1959 он хүртэл тахигдаж ирсэн сүлд бол Өвөр Монголын Шилийн гол аймгийн зүүн үзэмчин хошууны “Хөдөө сүлд” байгаад, 1945 онд ноён Дорж тэргүүтэй хэсэг бүлэг айл Монголд дагаар нүүн ирэхдээ авчирсан юм. Энэ сүлдийг “Чингисийн Алтан Дөрөө” гэх ба задалж үзвэл нүдний хараа буурна, нүгэл хилэнц нэмэгдэнэ гэсэн яриа нийтэд түгсэн учир гардан хадгалж явсан занги хүртэл дотор нь юу байгааг мэддэггүй байжээ. Аман ярианд Галдан Бошигт Манжтай хийсэн тулалдааны үед Соёлзын голд сүлдтэй тэргээ шаварт суухад хөлөглөсөн морио суллан авч шүтээнээ орхисон тул үзэмчин хошууныхан сүлдлэн авч тахисан гэдэг. Сүлдийг будаж гоёсон тэргэн дээр орой дээрээ алтан шармал ганжиртай, дээсээр зээглэж 4-н өнцөгт нь халз тавин гоёсон цагаан эсгий бүрээстэй тохилог мухлагт залдаг байв. Үзэж болохгүй тул наагуур нь хөшиг татсан байдаг.
Түүний хэлснийг уул хэвээр энд сийрүүлэв. Дамдин гуай хэлсэн нь “ 1950 оны аргын улиралын 9,10 –н сарын үед байж билээ.... би тэр үед монгол улсын дотоод явдлын яамны бага машин тэргийг жолоодож байв, дотоод явдлын яамны дэд дарга Бүрнээ гэдэг сайд тэргүүтэй 10-аад машин тэрэгтэй хүмүүс “ Жанжны шалгалт”  гэдэг туршин тагнах байгууллагын ажлаар Чойбалсан аймагт хүрээд  3 хонов. Би ч бас тэдний машин тэргийг жолоодож хүрсэн тул тэдэнтэй хамт байлцав. Дээрээс гэнэт бага машин тэрэгтэй хүмүүс ирж “ шашин хурх суман” / Хөлөнбуйр сум/ -ны сумын дарга хийгээд “ Хэрлэн баян сум” –ын сумын дарга Дорж нарыг даруйд нь баривчлах зарлиг хүлээсэн улс   байжээ. Энэ Дорж гэдэг бол уул Зүүн үзэмчин хошууны ван ноён болно. Монгол улсад хүрээд суман дарга тушаалтай байсан юм байжээ. Ингээд дээрээс ирсэн 2 бага машины хамт шалгалтын 7,8  машин цөм хөдлөв. Хэрлэн баян хайрханы баруун суга дахь их ой шугуйтай газар Дорж вангийн ордон байв. Орой дээрээ ганжууртай шүтээний монгол ордон хийгээд зангийн ордон, бор гэр, сангийн гэр, зарц нарын гэр гэх мэтийн 10-аад монгол гэрийг  нэг дор жигдрүүлэн барьсан байв. Дорж ван Бүрнээ сайдыг угтан гарч ирхэд нь би тодорхой үзэв. Тэр дөч шахам настай хялар шиг нүдтэй, мяраалаг шиг дундын биетэй, шар зүстэй хүн байв. Түүнийг баривчлахаар очсон хүмүүс  гэр ордыг цөм байцаасан боловч хурааж авсан юм дэмий байхгүйээ. Гэтэл аль нэгэн хүн хэлснийг бүү мэд “ хөдөө сүлд ард байна” гэж хэлэлцэв. Түүний гэрийн ар дахь товцог толгойн цаана хөх бүрээстэй бяцхан хам тэрэг байжээ. Би юм үзэхийг дурлаж тэднийг дагаж очив. Тэр хам тэрэгнээс олон лаврай чимгийн зүйл гарсан ба таван өнгийн хадгаар ороосон тохой шахам урт хуучирсан бор шартай бяцхан хайрцагыг нээж торгон хадгаар багласан нэг юм авч сугавчилан бусдыг нь тэр хэвээр орхиж буцан ирэв. Би дотоод яамны энгийн ажилтан хүнээс тэр хөдөө сүлд гэдэг нь юу байна гэж асуухад тэр  чинь гууль юмуу бүү мэд 2 хөл орчихмоор том дөрөө юм гэж хэлэв. Энэ үед Бүрнээ сайд тэр дөрөөг авч үзсэн бололтой. Тэр эмээлийн дөрөөг улсад ховор нандин эд шүү хэмээн хэлэх нь сонсогдов. Дараа нь би Улаанбаатар хотод хүрээд түүхийн музейг тойрон үзсэнд музейн зүүн хойд буланд ногоон бүрхүүлтэй ширээн дээр хөх торгоор бүрсэн хавирган хэлбэртэй эмээлийн том дөрөө байв. Бараг хүрэл дөрөө юмуу гэмээр харагдана. Музейг хамаарагч 70 орчим настай галхиа Намжил гэдэг өвгөнөөс  би асуухад тэр надад “ Энэ чинь зүүн үзэмчин хошууны Дорж вангийн хөдөө сүлд гэдэг чинь энэ шүү дээ гэж хэлж өгөв. Дорж ван бол феодал язгууртан гэж баригдсан биш, харин малд зохиомол хээлтүүлэг хийхийг эсэргүүцээд 5-н жил хорих ялаар шийтгэгдсэн гэнэ билээ. Би замд таараад ийм юм үзсэн гэж Дамдины ярисныг үзэх мэргэдэд хяналт болохын төлөө энд тэмдэглэв.
Монгол Улсад ирж суурьшсан нь
Судалгаагаар үзэмчиний 50 гаруй овог бүртгэгдсэн байна. Үүнд: “боржигон, шарнууд, түмчүүд, хавхчин, баргачууд, цагаан аймаг, чилингэр, урианхан, хэс, бярган, бухайн аймаг, халхчууд, огтор халх, үнэг шонхор, жороо, тэйх, жомнор, өргөдөг, унагачин, янгаад, буриад, дөрвөд, урианхай, хэрээд, бодонгууд, хэвтүүл, бурас, сартуул, бэлнүүд, гочид, баяд, бүрээчин, аохан, луусчин, ордчин, гонигууд, тэмээчин, тангууд, эшин, гурван хятад, бөх нар, горидууд, шарга морьтон, хайс, цохиочин, баарин, авгачууд, буурал, бураг, хар төвд, галзуу, зурхай, бухсалчи, улаан дээл” зэрэг болно.
Одоо Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумын төвд 200-300 үзэмчин, 1-р багт 100 гаруй өрх 350 гаруй хүн (210 өрх, 700 гаруй хүнээс) нь үзэмчин байна. Үзэмчин Судлалыг дэмжих нийгэмлэгийн тооцоогоор “үзэмчингийн 700-гаад өрх айл, 4000 гаруй хүн ам”буйгаас “Дорнодын Сэргэлэнд 300 гаруй өрх, Баянтүмэнд 100 гаруй өрх, Булганд 40-өөд өрх, аймгийн төвд 100 гаруй, Улаанбаатар хотод 100 гаруй өрх байна. Бусад нь бусад газраар байна”. Энэхүү 700 орчим өрх, 4000 гаруй хүн нь Дорнодын нутагт Зүүн Үзэмчин хошуунаас ирсэн Хэрлэнбаянгийн үзэмчингүүд, тэдний үр хойчсын тоо бололтой. Дорнодын Сэргэлэн сумын нийт 550 гаруй өрхөөс 300 орчим нь үзэмчин өрх, 2000 хүнээс 1200 орчим нь үзэмчингүүд ажээ.
Дээрх тоо баримт тойм хэдий ч бодит байдлаас төдийлөн зөрөхгүй болов уу. Статистикийн тооцоогоор үзэмчин ястны тоог дээр дурдсанаас хавьгүй цөөн гэж үздэг ч энэ нь нилээд учир дутагдалтай. Учир нь социалист тогтолцооны үеийн үзэл суртлын улмаас гарал угсаагаа нууцлах, албан ёсны баримт бичигт “халх” ястан хэмээн бүртгүүлэх явдал үзэмчингүүдийн дунд түгээмэл байсан нь тэдний халхжих үйл явцад ихээр нөлөөлсөн болно. Тухайн үед үзэл суртлын дарамт ил ба далд, шууд ба шууд бус янз бүрийн хэлбэрээр илэрч байсны зарим жишээг дурдвал, хүмүүс “үзэмчин бол урдаас орж ирсэн хужаа”, “хар дотортой өвөрлөгчид”, “Хятадын тагнуул туршуул” гэх мэтээр нэр хоч өгөхөөс гадна “халх бол үндэстэн, бусад нь бага ястан” гэж үзэж байв. Түүнчлэн үзэмчиний хэл аялгуу (өвөрлөгч хэл аялгуу гэгддэг)-ны халх аялгуунаас ялгаатай учраас үзэмчингүүдийг элэглэх шоолох явдал багагүй байсан гэж ахмадууд хуучилдаг. Дээрх шалтгаанууд болон амьдарч буй орчин нөхцөлдөө дасан зохицох бодит шаардлагаар тэдний хэл аялгуу аажмаар халхжиж, үзэмчин ясны хүмүүс ч халх гэсэн данстай болжээ. Гэвч 1990-ээд оноос үзэмчиний угсаатны (бүлгийн) ухамсар сэргэж байна.
Өвөр Монголын эрдэмтэд үзэмчиний талаар багагүй судалж зохиол бүтээл, сурвалж баримтын эмхтгэлүүд гаргаад буй ч манай улсад судалгааны бүтээл цөөн байна. Нилээд дорвитой нь эрдэмтэн Т.Дисаны “Монгол улсын угсаатны зүй–III” хамтын бүтээлд бичсэн “Үзэмчин” бүлэг юм. Тиймээс цаашид үзэмчин ястны талаар судлах нь зүйтэй гэж үзэж байна. Үзэмчингүүд түүхэн хугацаанд хаагуур нутаглаж байсан, хэрхэн нүүдэллэж, хэдийнээс Өвөр Монголын Зүүн, Баруун Үзэмчин хошуунд суух болсон талаар судлаачид нилээд зүйлийг бичсэн билээ. Тиймээс энэх талаар нурших нь илүүц биз ээ.
Өвөр Монголын эрдэмтэн Н.Түвдэн, В.Намжилсүрэн, З.Цэрэндонров, З.Дэмбэрэл нар: “Үзэмчин Зүүн гарын хошууны 14-р үеийн засаг төрийн эрдэнэ бэйл дархан ван Минжүүрдорж 1945 оны хуучин улирлын 11 сарын эхээр нэг бүлэг айл өрхийг албадлагаар БНМАУ-д нүүлгэн аваачсан ба түүний албадлага шахамдлагыг хайхралгүй … эх нутагтаа үлдсэн айл өрх, хүн амын үнэн бодат тоог тэмдэглэн үлдээж түүхийн гэрч баримт болгоё. Тухайн үед Үзэмчин Зүүн гарын хошууны есөн сум, зургаан хийдээс долоон сум, таван хийдийг Халхад нүүлгэжээ… Бүх нүүлгэсэн айл өрх 437, 1751 хүн, үүнд, эрэгтэй 807 хүн, эмэгтэй 944 хүн буй. Нутагтаа үлдсэн айл өрх 316, 1308 хүн байв” хэмээн тэмдэглэжээ.
Дээрх ишлэлээс үзэмчингүүд Монгол улсын нутагт албадлагаар орж ирсэн гэсэн санааг олж харж болохоор байгаа ч Сүхбаатар, Дорнод аймгийн үзэмчингүүдийн ярьж буйгаас үзвэл албадлага шахалт төдий л байгаагүй мэт. Мөн Дэлхийн II дайны үед өвөр монголчууд Хятад, Японы давхар дарамт дор зовж зүдэрч байсан учраас дүрвэж, Ар Монголын нутаг руу нүүж ирсэн гэх үзэл түгээмэл байдаг. Бид үзэмчингүүд Ар Монголд нүүж ирэх тухайн үед Өвөр Монголд нөхцөл байдал ямар байсан, яагаад нүүж ирэх болсон, хэрхэн нүүдэллэж ирж, суурьшсан зэргийг үзэмчиний ахмад настнууд, тэдний үр хүүхдээс багахан хэмжээгээр тодруулснаа сийрүүлэн бичье.
Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумын үзэмчингүүд (Баруун үзэмчин хошууны үзэмчингүүд) анх тус нутагт ирж суух болсон тухай нутгийнхны ярьж буйгаар, “1945 оны чөлөөлөх дайны үед зарим япончуудыг баривчлаад Ар Монгол руу хүргэж ирэхэд дандаа ид 18-19 насны залуус явсан бөгөөд япончуудыг хүргэж ирчхээд буцаж очоод хүмүүсээ нүүлгэж ирсэн байна. Мөн учир мэдэх хүмүүс гөрөө хийх нэрийдлээр явахдаа Ар Монгол руу ирж нөхцөл байдлыг судлаад буцдаг байсан ба дээр үед эхлээд арван хэд хориод айл ирсэн, сүүлдээ 1945 оноос 1949 оны хооронд 40-өөд өрх орж ирсэн бололтой юм” [12]. Гэхдээ 1945 онд 2 бригад хүмүүс тус суманд орж ирсний нэг баг нь хуучид нөгөө баг нь үзэмчингүүд байсан байна.
Ардын авъяастан, ахмад настан С.Хишгээ (73 нас, эм, 2006) гуай: “Урд Өвөр Монголд сургуулийн сурагч байхад хоёр япон, нэг монгол багш байсан. Нэг өдөр сургууль дээр ирсэн чинь нөгөө япон багш нар байсангүй, харин нэг монгол багш л байсан… Бид сургуулиас гараад ирэхэд сургуулийг явган цэрэг бүсэлчихсэн байсан. Би ч нэгдүгээр ангийн жаахан хүүхэд болохоор юугаа ч мэдэх вэ, цэргүүдийн хоорондуур гарах гэж зүтгэхэд толгойг маань илээд гаргасан, би ч гараад явчихсан. Хөдөө модон дотор 2 хоног нуугдаж хэвтэж байгаад (манай аав хүрээд очсон байсан юм) дараа нь тэнд нэг айлд байж байгаад нааш нүүж ирсэн. Удалгүй 2 хоноод урд хил дээр ирсэн. Монгол цэргүүд биднийг хамгаалж явсан, тэгэхгүй бол Орос цэргүүд хүн амьтныг нь айлгаад, мал, ачаа барааг нь булааж авдаг байсан. Нэг мэдэхэд Өгөөмөрийн тэнд бугын хашаанд тулаад ирсэн байсан. Ирсэн хүмүүс Урт, Зотол суманд харъяалагддаг. Хамгийн түрүүнд ирсэн нь 48 өрх ирж байсан. Хамгийн сүүлд 1948 онд 11 өрх нэг орж ирж байсан. Их сайхан эхнэр хувцастай хүмүүс ирж байсан. Манайх хамгийн эхний 1945 оныход ирсэн. Биднийг дүрвэж ирэхэд хүмүүс замд тосч угтаж авч байгаагүй, бид дүрвэж ирж байгаа болохоороо нохойныхоо амыг хүртэл чимээгүй байлгахын тулд зууртал нь боочихсон ирж байсан. Олон малтай баячууд орж ирж байсан” хэмээн хуучилсан юм.
Харин тус сумын мянгат малчин Н.Мөнхөө гуай (75 нас, эр, 2006): “1945 оны байлдааны үе 6 сарын 6-7-ны үед байх. Манайх бүр хол Хөххотын урдаас үхэр тэргээр яг 30 хоног нүүгээд Бичигтийн энд Лхачинвандад уулын тэнд хүрч ирсэн. Өвөр Монголын 49 хошуутай байсан, тэр олон хошуунаас хүмүүс нүүж ирнэ гэдэг бол нүсэр юм болно доо. Гэтэл Хятад залийн улс болохоор Хятадад ардчилал тогтсон гэж хэлээд… Тэгсэн чинь нөгөө хүмүүс чинь буцаад нүүнэ шүү дээ. Буцаж нүүгээд, тэрнээс 15-хан Баруун үзэмчин айл 1945 оны зун орж ирсэн. Би 15 настай байсан. Манай эцэг баян Нямарк 7 хүүхэдтэйгээс 4 хүүхэд нь орж ирсэн, би ганцаараа эрэгтэй. Манайх 4000 хоньтой, 1000 адуутай, 300-гаад үхэртэй, тэмээ ердөө байхгүй, 7 ямаатай айл байсан. Манай малыг төр хураасан. Манай аавыг ноос дутаалаа гээд 1952 онд шоронд явсан. 1953 онд малыг нь дийлэхгүй болохоор улсад өгье гээд өгсөн” гэж өгүүлсэн юм. Ирсэн мал хөрөнгө бүхий айлуудын талаар өөр зөрүүтэй бас нэгэн мэдээ байгааг энд дурдвал, баян Нямарк (Хонин сүрэг нь 10000 гарч байсан), Төмөрцэрэн (Үхэр нь 2000 гарч байсан), Жавжаа, Хоржийлха, Батаа тайж зэрэг олон малтай хүмүүс байсан гэсэн мэдээ байна. Нүүж ирсэн үзэмчингүүдийн ихэнх нь тус сумын Хөндлөн хайлааст [13] гэдэг газар суурьшсан байна.
Үзэмчингүүд Ар Монголд нүүж ирэх хүсэл эрмэлзлэлтэй байсаар ирснийг зарим газар усны нэр, ахуйн дадал хэвшил гэрчилдэг. Тухайлбал, Х.Ганболд [14] “Үүд, Хатавч нэртэй 2 газар байдаг. Энэ Үүд нь одоогийн Бичигтийн хилийн боомт байгаа газрын орчим бий. Үзэмчингүүд манай үүд хойшоо харж байдаг гэж ярьдаг бөгөөд бид (Ар Монголд) үүдээрээ орж ирсэн улсууд гэж ярьдаг. Бас эмээлийн бүүргийг хойшоо харуулж тавьдаг. Энэ нь үзэмчингүүдийн Ар Монголд орж ирэх хүсэл бодолтой нь холбоотой. Одоо ч хүртэл бид эмээлээ хойш харуулж тавьдаг. Баруун, Зүүн хатавч гэж 2 уул хилийн цаана 6-7км-т бий. Одоо ч гэсэн Хатавчийн застав гэж байдаг” хэмээн ярьсан юм.
Харин Дорнод аймгийн үзэмчингүүдийн (Зүүн үзэмчин хошууны) Ар Монгол нутагт орж ирсэн тухайд, Зүүн үзэмчин хошуунаас 1945 онд 400 гаруй өрх орж ирж Халхгол Сүмбэрийн нутагт 1945-1947 оны хооронд суугаад улмаар одоогийн байгаа нутагтаа нүүдэллэн ирж суурьшжээ. Аймгийн архив дахь 1947 оны Хэрлэнбаян сумын улсын мал тооллогын дүнтэй холбоотой материалаас үзэхэд, тухайн онд 456 өрхийн 47130 толгой мал, тэмээ 107, адуу 5062, үхэр 7672, хонь 23553, ямаа 10736 тоологдож байсан байна. 1956 онд Хэрлэнбаян сум гэж байгуулагдаад, 1961 онд Дорнод аймгийн Хөгнө сумтай нийлсэн. Нийлээд Сэргэлэн сум байгуулагдсан (Л.Түвдэнням, 53 нас, эр, 2006). Зүүн үзэмчин хошууны үзэмчингүүд Ар Монголд ирж суух болсон нь мөн л тухайн үеийн түүхэн нөхцөл байдалтай холбоотой. Өвөр Монгол чөлөөлөх дайны өмнө феодалын засаг төртэй хэвээр байсаар 1944 онд феодалын дарлалаас салсан байна. Мөн чөлөөлөх дайнаар Японы дарлалаас салсан ажээ. Алба татвар ихтэй, цэргийн албанд насаараа явдаг, хүнд эрүү шүүлт тулгадаг байсан болохоор тэр үеийн БНМАУ гэдэг бол ардын хувьсгал ялсан, эрх чөлөөтэй сайхан орон гэдгийг тэд анхнаасаа мэдэж байсан ч улс төрийн хэргээр баригдахгүйн тул далдуур ярьж байжээ.
Эшлэл
Ангилал:Монгол овог аймаг
Монголын Баруун хил хамгаалалтын түүх
Монгол улсын хил хамгаалалтын түүхийн нэг бадрангуй баатарлаг бас эмгэнэлт түүх бүхий хилийн хэсэг нь Баруун хил юм.
Монгол улсын хилийн түүх, Богд хаант Монгол улс
Монгол улсын өмнөт хил нь 1695-1850 онд орон нутгийн хэмжээнд Ар, Өвөр Монголын эртний аймаг, хошуудын бэлчээр нутгийн хуваариас үүсгэн тогтоогдож, овоо тэмдгүүдээр тэмдэглэгдэн тогтоогдсон түүхтэй. Манж Чин улсын ноёрхлыг эсэргүүцсэн бослого, хөдөлгөөнүүд ХХ зууны эхээр Хятад, Монгол улсад өрнөж, Халхын ноёдын төлөөлөгчид Хаант Орос улсаас дэмжлэг авч, Манжийн захиргааг халж, 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд тусгаар тогтнолоо зарлаж, Богд Жибзундамбыг хаан ширээнд өргөмжлөн улсын нэрийг Монгол хэмээн төрт ёсоо дахин сэргээв. Богд хаант Монгол улсын засгийн газар хойт зүгийн зах хязгаарыг хамгаалж ирсэн эртний өрхийн гэр болон суман харуулуудыг өөрчлөн зохион байгуулж, Хаант Орос Монгол улсын хилийг өрхийн харуулуудаар хамгаалуулах болжээ. Харуулууд нь улсын хил хамгаалахын зэрэгцээ сүм, дуган шүтээний бүрэн бүтэн байдлыг давхар хариуцдаг байв. Богд хаант Монгол улсын засгийн газрын бодлого нь Манж, Хятадын дарлалаас Өвөрмонгол, Баргын газар нутгийг салган авч өөртөө нэгтгэн Монгол үндэстний хүчирхэг төр улсыг байгуулах улс төрийн сонирхолтой байлаа. Гэвч тэр үеийн Орос, Хятадын засгийн газрын бодлогоос шалтгаалан хүчин мөхөсдөж дээрх зорилгодоо хүрч чадаагүйгээр барахгүй газар нутгаа алдсан юм. 1913 оны 10-р сард Орос Хятад хоёр улсын Бээжинд байгуулсан тунхаглалаар Алтайн хязгаарт Хятад улс, Тагна Тувагийн хязгаарыг Хаант Орос тус тус авахаар хэлэлцэн тохирсон байна. 1913 онд Хятадын засгийн газар Алтайн хязгаарыг хүчээр нэгтгэн авахаар үлэмж цэргийг Монголд түлхэн оруулж, зарим газрыг эзлэн авснаар Монгол, Хятадын хооронд зэвсэгт мөргөлдөөн эхэлжээ. 1913 оны 12-р сард Монголын талыг Шар сүмд байсан Оросын консул М.Н.Кузьминский, Хятадын талыг Торгуудын ван Балт нар төлөөлөн байлдааны ажиллагааг зогсоох хэлэлцээр байгуулж, Алтайн нуруугаар Цагаан түнгэ хүртэл цэрэггүй бүс тогтоожээ. 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээгээр Хаант Орос, Хятад хоёр Алтайн нуруугаарх цэрэггүй бүсийн шугамыг улсын хил хэмээн Монголд хүчээр тулган хүлээлгэж, 1914 онд Тагнын Тува, Хаант оросын эзэмшил болсныг баталсан байна. Ингэж Алтайн нурууны өмнөд бэл, Хар эрчис, Чингил, Булган, Өрөнгө голууд, Өрөнгөр нуурын сав дагуух Монголын нутаг Хятадын мэдэлд оржээ. 1915 оны Монгол, Орос, Хятад гурван улсын Хиагтын гэрээгээр тогтоосон Хаант Монгол улсын нутаг дэвсгэрийн зах хязгаар одоогийн Монгол улсын гадаад хилийн үндэс болж байна. Монголчууд тусгаар тогтнолоо 1915 оны Хиагтын гэрээгээр устгуулж, 1919 онд Хятадын цэргийн эрхтнүүдэд эзлэгдэж үндэсний хөдөлгөөнүүд өрнөн 1921 онд хувьсгал хийн ялснаар ХХ зууны Монголын түүхэнд шинэ үе эхэлж, тус оронд нийгэм эдийн засгийн гүн гүнзгий өөрчлөлтүүд хийгдэх болов. 1921 оны үндэсний ардчилсан хувьсгалын түүхэн гавьяа нь дэлхийн олон улсын тавцанд тусгаар тогтносон бүрэн эрхэт Монгол улсыг дахин гарган улсын хил хязгаар, газар нутаг, ард түмний уламжлалт зан заншил, соёлыг баттай авч хадгалан үлдээсэнд оршино.
Ардын засгийн жилүүд, хил хамгаалалтын түүх
1928-1932 онуудад эх орны баруун өмнөд хязгаар, одоогийн VI отрядын харъяалсан хилийн хэсгээр дээрэмчдийн халдлага, хилийн зөрчлүүд ихээхэн хурцдаж байжээ.
Гоминданыхан хятадын харгис хүчний турхиралтаар Нин-ся, Синь-Цзян мужуудын захааар нутаглаж байсан хасгийн дээрэмчид нь 1927-1930 онуудад Хантайшир аймгийн Бүсхайрхан уулын хошууны зах нутгаар цөмрөн орж нутгийн ардын мал хөрөнгийг удаа дараа дээрэмдэж байв. Тиймээс хилийн Монгол улсын хилийн баруун, баруун өмнөд хэсгийг хамгаалуулан хариуцуулахаар Аж богдын хилийн харуулыг анх бий болгосон түүхтэй. Энэ нь 1947 оны хоёрдугаар сарын 25-нд Дотоод явдлын яамны 90 дүгээр тушаалаар Ховд аймгийн Алтай сумын нутаг Бодонч голын адаг Хөх толгой гэдэг газар анх байгуулагдаж байсан түүхтэй. Хожим буюу 1949 онд Говь-Алтай аймгийн Алтай сумын нутаг Баян-Овоонд шилжүүлэн байрлуулж, МУ-ын баатар Д.Гуулингийн нэрэмжит “Хилчний алдар” алтан медальт хилийн 0214 дүгээр анги хэмээн нэрлэх болсон байна.
Тухайн үед Алтайн хил хязгаарыг хүлээн авч хамгаалан ажилласан хязгаарын цэргийн анхны хилчид нь уналга, харилцаа холбооны хэрэгсэл дутагдалтай, хилийн заставуудын хариуцсан хилийн хэмжээ нь урт байсан гэдэг.
Хилийн энэ хэсэг нь хуурай элсэн цөл, говь учраас булаг ус ховор хүнд “нөхцөл” бөгөөд үүрэг авсан хилчид энэ байдлыг үл ажран монгол эрийн тэсвэр тэвчээрээр туулан гарчээ. Хилчид хил зөрчсөн дайсныг мөрдөж 2-3 хоног хоол ундгүй явах, өөрсдөө болон уналга нь цангаж сульдах, хэдэн арван километр газрыг явган туулах бэрхшээлтэй байнга тулгарч байжээ. Гэсэн ч үхэхээ мартан нутгаа өмгөөлсөн хилчид шантраагүй юм. 1929оны наймдугаар сард Бүсхайрхан хошууны нутаг Харавхын худагт нутаглаж байсан ард Балдан-Осор нарын хэдэн өрхийн мал хөрөнгийг дээрэмдэн сүйтгэжээ.
Мөн 1930 онд Аж богдын уулаар дамжин нутгийн гүн рүү нэвтэрсэн дээрэмчид Цогт сумын Төгрөгийн хүрээний жасын мал, хөрөнгийг дээрэмдэн буцахдаа Аж богдын нуруунд нутаглаж байсан айлын хоёр ардыг барьж зодож сүрдүүлэн хилийн цэргийн талаар асууж лавлаж байгаад тавьсан байна. 1931-1932 онуудад Алтай аймгийн өмнө захын 10 сумаас /зарим сумынхан бүрэлдэхүүнээрээ/ 1450 гаруй өрх, Амарбуянт хийдийнхэн зэрэг хүмүүс гадаадад дүрвэн гарчээ. Энэ дотор өдгөөгийн Алтай сумын цөөнгүй өрх айл багтан явжээ. 1932 онд орон нутгийн хошуудын захиргааны удирдаж байсан хил сэргийлэн хамгаалах цагдаа, харуулууд нь дотоодыг хамгаалах газрын удирдлагад шилжив. Энэ үед 17 цагдаа пост байсан бөгөөд пост бүр 5 хүнтэй, сар тутам 40 төгрөгийн цалин авдаг байжээ. Эдгээр постууд нь Гүн тамга, Элст мянган, Захуй, Зээрэн, Балар буйр, Ганц мод, Бага толь, Баян-Өндөр зэрэг газруудад байсан аж. 1932 оны наймдугаар сард оргодол лам, гэлэн шар хэмээх Дэнзэн нарын удирдсан 30 дээрэмчин Цээл сумын зах нутаг Элст мянганаар довтлон ирж хилийн цагдаа харуулд цохигдон буцаж гарчээ. 1932 оны аравдугаар сарын эхээр төвөөс Жанцанхорлоо даргатай, Дашийн Дамба комиссартай ардын цэргийн тусгай отряд томилон гарсан байна. Отрядыг Алтайн хязгаарт очиход хилийн цаанаас Лийздорж, Аюурсэд, гэлэн Балдан хэмээх Жанчив, Загд нарын толгойлсон дээрэмчид Синь-цзян мужийн Хамигийн районд байсан гоминданы хятадын хуйхуу цэргийн ноён Ма-Жү-Ин-ээс зэвсгийн тусламж авч хасаг хуйхуу зэрэг дээрэмчдээр хүч сэлбэн 200-гаад хүнтэй зэвсэгт отрядаар Элст мянганаар довтолжээ. Тэднийг Элст мянганд Жанцанхорлоогийн отряд цааш давшин хилийн цаана орших Мичин уул, Ма-Жин-Сан уулын районд үүрлэж байсан оргодол феодолуудын бөөгнөрсөн хүчийг газар дээр нь устгажээ.
1947 оны долдугаар сарын наймны өглөө Байтаг богдын Бүдүүн харгайт голын эхээр 100 гаруй морьт дайсан хил зөрчин орж иржээ. Их Харгайт голын хавцлын аманд Дамжигийн усан дахь II сумангийн төвөөс заставын улстөрийн орлогч н.Хаянхярваа ахлагчтай 10 хүний бүрэлдэхүүнтэй нууц манаа, дайсан голын хавцал уруудан ирж байгааг илрүүлэн 400 метрт ойртон ирэхэд нь анги руугаа байлдагч Ч.Пилжээг холбоо бариулахаар явуулжээ. Харин өөрсдөө толгойн оройг эзлэн хориглолт хийсэн байна. Дайсан 300-гаад метр ойртон ирмэгцээ газрын бартаанд далдлагдан, миномёт, пулемётынхоо галаар постын хориглолтын баруун өмнө ба баруун талаас нь галлан явганаар давшиж эхэлжээ. Дайсны эхний дайралтын өөдөөс хариу өгч байсан байлдагч Э.Архад, Т.Баян нар алагдаж, байлдагч Н.Дандархайдав шархдан арын байранд гарах гэж байгаад дайсны суманд оногдож амь үрэгджээ. Хориглолтын баруун үзүүр болох оройны бяцхан товгор дээр хориглосон тасгийн дарга Б.Гиваан, хөнгөн пулемётын наводчик Б.Тэгшээ, Л.Даваадорж нарыг дайснууд хүч түрэн бүслэв. Тэд дайсанд бүслэгдсэн хэдий ч бууж өгөхийг хүссэнгүй. Дайсан бөөнөөрөө байгаа хэсэг рүү гранат шидэн баатарлагаар тулалдсаар дайсны суманд өртөн амь үрэгджээ. Байлдагч Л.Даваадорж нь амь үрэгдэхийнхээ өмнө эвлэлийн гишүүний батлахаа чулуун дор нуусан байсан гэдэг.
-1948 оны нэгдүгээр сарын 29-нд хилийн долоо, наймдугаар заставын уулзвар Бага хавтагийн 2908 тоот өндөрлөг орчмоор 70 морьт дээрэмчин хил нэвтрэн оржээ. Тэдний хил нэвтрэн орсон бүс нутагт VIII заставын бага дарга С.Мөнгөн, цэрэг Х.Бадамдорж, Х.Даржаа нар заставын дарга н.Дашзэвэгийн тушаалаар хүнсэнд хэрэглэх ан агнахаар нэг хоногийн хугацаатай явсан гэдэг. Гэтэл ан агнах багийнхантай хил зөрчигчид тааралдаж байлдагч Хулганын Бадамдорж, Хөхийн Даржаа нарыг буудаж хөнөөгөөд Х.Даржаатай буудалцжээ. Ганц дайчин ганцаардахгүй гэгчээр Х.Даржаа 70 морьт дээрэмчний эсрэг ганцаараа 24 сум буудаж, 2 гранат тэслээд аргагүй хүчин мөхөсдөж толгойдоо буудуулан амь үрэгдсэн байдаг.
Дээрэмчдийн гарт амь алдсан хилчин Х.Даржаа нь 1947 онд Байтаг богдод болсон удаа дараагийн тулгаралт, байлдаанд гарамгай үүрэг гүйцэтгэсэн учир байлдааны гавъяаны одонгоор шагнагдсан бөгөөд, хожим нь улаан тугийн одонгоор нэхэн шагнагдаж, VI отрядын I заставыг байлдагч Х.Даржаагийн нэрэмжит болгосон түүхтэй.
-Мөн тус отрядын хамгаалалтад байсан хилийн хэсэг буюу Бага хавтаг уулаар нэвтрэн нутгийн гүнд орсон дээрэмчид хилчидтэй Мэргэн уулын зүүн хэсэгт тулгарсан байдаг. Энэ нь түүхэнд “Мэргэн уулын тулалдаан” хэмээн бичигдэж “алдаршсан” юм. Уг тулалдааны үеэр байлдагч н.Лхагвадорж, н.Халтмаа нар мөн л хүч тэнцвэргүй тулаанд гардан орж эцсийн амьсгалаа хураах хүртэлээ эх орноо хамгаалан байсаар алтан амиа алджээ.
Эх орондоо гавъяа байгуулж, дайсантай баатарлаг тулалдаж амиа алдсан Б.Тэгшээ, Б.Гиваан, Л.Даваадорж нарыг БНМАУ-ын баатар цол, Н.Дандархайдав, Э.Архад, Т.Баян нарыг Улаан тугийн одонгоор нэхэн шагнажээ. Харин заставын улстөрийн орлогч н.Хаянхярвааг Улаан тугийн одон, байлдагч Ч.Пилжээг байлдааны медалиар шагнасан аж. -1947 оны тавдугаар сарын 13-ны өдөр Байтаг богдын баруун үзүүрээр хил нэвтрэн орж ирсэн дайснууд тухайн район орчимд бэхлэлт хийж байрлажээ. Энэ нь Байтаг богдын орчмын нутаг дэвсгэрийг Хятад улсын нутаг дэвсгэр хэмээн үзэж эзлэн авах зорилгоор цэрэг зэвсгийн хүч хэрэглэхээр зэхэж буй нь тодорхой болжээ. Энэ үед ойролцоох Уушгийн усан дээр түр байрласан н.Санжаа ахлагчтай хилчид рүү дайсны 30-аад хүнтэй морьт групп довтлон бага дарга н.Рааш, цэрэг н.Наваан нарын амийг бусниулжээ.
Тиймээс нам засаг гоминданы харгис хүчний хорт санааг урьдчилан мэдэж тэдний өдөөн хатгалгад тэвчээртэй хандан 48 цагийн дотор Монгол улсын нутаг дэвсгэрээс гарах хугацааг тогтоосон тулган шаардах бичгийг 2 ардаар элч болгон хүргүүлэх, энэ үед ямар нэгэн тулгаралт гаргахгүй байх зарчмыг хатуу үүрэгджээ. Маршал Х.Чойбалсангийн өгсөн эл даалгаварын дагуу зургадугаар сарын 2-ны өдөр тулган шаардах бичгийг Ховд аймгийн Булган сумын ард Б.Бадам, Б.Чулуундай нараар хүргүүлжээ. Гэтэл дайсны тал элч Б.Бадамыг авч үлдэн Б.Чулуундайг буцаасан байна. Улмаар Хятадууд манай талаас тавьсан тулган шаардах бичгийг үл тоон байрлалаа бэхжүүлэн, бэхлэлт, хориглолт хийж эхэлжээ. Тиймээс зургадугаар сарын тавны өдөр хошууч генерал н.Шагдаржавын командалсан цэргийн яамны тусгай групп, нисэх хүчний эскадриль хүч хавсран цохилт өгч хятадын цэргийг өөрийн хилээс хөөж гаргасан байдаг. Үүний дараа Хятадын цэргийн байрлаж байсан газар шалгалт хийхэд манай элч Б.Бадамыг маш зэрлэгээр тамлан алсан байжээ.
Эх орноо батлан хамгаалах үйл хэрэгт удаа дараа чухал үүрэг гүйцэтгэж явсан ба хятадын цэргийн ангид тулган шаардах бичиг хүргэх хатуу даалгавар авч, дайсны үүрэнд элчээр очиж харгис тамлалтанд амь эрсэдсэн ард Б.Бадам БНМАУ-ын баатар цолоор нэхэн шагнагдаж, алдар гавъяа нь манай хилчдийн түүхэнд мөнхжин үлдсэн юм. -1948 оны 6 дугаар сард Булган сумын 24 дүгээр отрядын 4 дүгээр морьт сумангийн улстөрийн орлогч Авирмэдийн Чогров нь нэг цэргийн хамт застав руугаа явж байгаад Алтай, Үенч сумын заагт нутгийн айл Гэцэлийнд бууж цайлах зуур Хасгийн 20 гаруй морьт дээрэмчид гэндүүлэн барьсан бөгөөд өөрийн цэргээ хэл хүргүүлэхээр зугтаалгаж чадсан ч өөрөө зэрлэгээр тамлуулан амь үрэгдсэн байсныг 4 дүгээр морьт сумангийнхан нь тус дээрэмчдийг устгах үедээ олж илрүүлжээ. А.Чогров нь заставтаа боловсрол мэдлэг өндөртэйд орж байснаас гадна 1941 онд цэрэгт татагдсанаасаа хойш хасгийн дээрэмчдийг олж илрүүлэх, даран устгахад удаа дараагийн онцгой гавъяа байгуулж байсан учраас "Бид ялав" тэмдэг, Цэргийн яамны "Жуух бичиг" зэргээр шагнагдаж, бага даргаас улстөрийн орлогч хүртлээ дэвшиж байжээ. Хасгийн олон халдлагыг зогсоож байсанд өс санасан хасгийн дээрэмчид зам дагуу байрладаг Гэцэл гэх айлд тусгайлан захиж, А.Чогровыг ирсэн даруйд нь хэл хүргүүл, тэгвэл танайхыг зүгээр өнгөрөөнө гэсэн утгатай хатуу даалгавар өгч байж А.Чогровыг барьсан байсан талаар тухайн үед хамт алба хааж байсан буурлууд дурсан ярьж байжээ.
Ийнхүү баруун хилээр хасгийн Оспаны үлдэгдэл дээрэмчид тонуулчид үе үе, хэсэг бүлгээрээ нэвтрэн орж ирж дээрэм тонуул хийж байсан нь 1952 оны сүүл үед эцэслэн намжсан юм. Монгол улсад 15 баатар байдгаас 9 нь баруун хилийн дайнаас төрөн гарчээ. Баруун хязгаарт нийтдээ 62 удаагийн тулгаралт болж байжээ. Дээрх баруун хилийн дайнд Монгол ардын хувьсгалт цэрэг, хязгаарын цэрэг, тагнуул, орон нутгийн иргэд болон хилийн цэрэгт туслах сайн дурын отрядын бие бүрэлдэхүүнтэй нийт 25000 гаруй хүн оролцсон гэсэн тоо баримт байдаг. Тэднээс 2018 оны байдлаар 50 гаруй хүн амьд сэрүүн байжээ.
Монгол улсын баруун болон өмнөд хилийн баталгаажуулалт
Хилийн цэргийн генерал Б. Цэдэн-Ишийн бичсэнээр "Алтайн Таван Богд уулаас эхлэн Монгол Алтайн нуруугаар Булган, Чингэл голын хоорондуур Байтаг, Бага Хавтаг, Их Хавтаг уулын зvvн суга хvртэл байгаа 850-иад км урт хил нь 1730-аад оноос эхлэн тогтоогдож ирсэн боловч цаг тєрийн байдлаас янз бvрээр улирах, хувьсахын туйлыг vзэж ирсний эцэст Монгол, Хятадын 1962 оны хилийн гэрээгээр тодотгогдон тогтоогдож албан ёсны хил болж дахин батлагдсан" ажээ. Монгол Улс, БНХАУ-тай 1962 оны 12 дугаар сарын 26-ны өдөр “БНМАУ ба БНХАУ-ын хилийн Гэрээ” байгуулж, 1964 оны 06 дугаар сарын 30-ны өдөр гарын үсэг зурсан “БНМАУ-ын Засгийн газар ба БНХАУ-ын Засгийн газрын хооронд байгуулсан хоёр улсын хилийн тухай Протокол”-ын дагуу 1962-1964 онд хилээ газар дээр нь тогтоон тэмдэглэж, 1982-1984 онд анх удаа хамтран шалгаж, хоёр дахь удаагийн хамтарсан шалгалтыг 2001-2005 онд явуулж дуусгажээ. 1962 оны 12 дугаар сарын 26-ны өдөр гарын үсэг зурсан “БНМАУ ба БНХАУ-ын хилийн гэрээ”-нь НҮБ-ын Нарийн бичгийн дарга нарын газарт бүртгэгдсэн олон улсын гэрээ, хэлэлцээрүүдийн 14375 тоот бүртгэлд 1975 оны 10 дугаар сарын 09-нд бүртгэсэнээр манай улсын өмнөд хил олон улсын хэмжээнд баталгаажсан байна.
Жамабалхан гэдэг казак дарга долоон цэргийн хамт элгэн хад бүхий бяцхан толгод өөд авиран давшиж, дайсны гар бөмбөгөнд өртөөд бүгд амь үрэгдсэн юм. С.Дамдинсүрэн Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын хүн, Ж.Жономаа Увс аймгийн Малчин сумын харьяат, М.Чимэд Увсын Тэс, П.Зодов Өвөрхангай, П.Готов Говь-Алтайнх. Л.Жаргал Ц.Рааш нар хаанахынх болохыг мэдэхгүй. Сая шарилыг нь эргэх гээд очтол тэртээ хилийн цаана харагдлаа. Мөн сонин юм даа. Ах дүүс нь Хятадад очиж байж л тэднийхээ шарилд хүндэтгэл үзүүлэх болж байх шиг”. Тэрбээр ийн өгүүлээд чимээгүйхэн мэгшсэн. Хилийн зурвасаас хоёр километрийн цаана үнэхээр нэгэн элгэн хад, түүний өвөр дор найман овгор шороо харагдав. Ийнхүү дарийн утаа хамт үнэрлэж явсан дайчин нөхдийн шарилаа эргэх гэсэн түүний мөрөөдөл ийнхүү тэр өдөр биелэгдээгүй.
Гадаад холбоос
Ангилал:Хил хамгаалалтын түүх Ангилал:Монголын хилийн цэрэг Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн Ангилал:Баруун Монголын хилийн тулгаралтууд Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн Ангилал:БНМАУ-ын оролцсон дайн тулаан Ангилал:Монгол-Хятадын хилийн мөргөлдөөнүүд
Балдангийн Лувсанбазар
Товч намтар: Балдангийн Лувсанбазар нь 1911 оны 6 сарын 15нд одоогийн Хөвсгөл аймгийн нутаг Ринченлхүмбэ сумын Арсай голын Таваг уулын тасархай гэдэг газарард Балдангийн 5 дахь хүүхэд болж төрсөн. 1918-1921 онд Зөөлөнгийн хүрээний Дүйнхэр дацанд шавилан сууж байсан. 1933 онд Ардын сургуульд орж амжилттай суралцан улмаар Улаанбаатар хотод багш нарыг сургах түр курс төгсөн бага сургуульд багшлах үнэмлэхтэй болсон. 1938 оноос Хөвсгөл аймгийн Намын төв хороонд ажилласан. 1941 оноос Дорнод, Архангай аймгийн Намын төв хороонд шилжин ажиллаж байсан. Энэ үедээ Архангай аймгийн харъяат "Буур" Намжилын охин Долгоржавтай гэр бүл болсон. 1944-1945 онд Кутевт намын шинэ хүчний дээд сургуульд, 1945-1946 онд Хатгалын ноосны үйлдвэрийн дарга, 1946-1947 онд ял эдэлсэн (хэлмэгдсэн, сүүлд цагаадсан), 1947-1948 онд Улаанбаатар хотын банзан шүдэнзний үйлдвэрийн даргаар, 1948-1951 онд Архангай аймгийн 10 жилийн сургуулийн захирал, 1951-1954 онд Улсын багшийн их сургуулийн оюутан, 1955-1959 онд Улсын төв музейд тайлбарлагч, орлогч дарга, дарга, 1959-1965 онд Худалдааны техникумд багш, орлогч захирлаар, 1965-1966 онд 30-аар сургуульд багшийн ажил хийж байгаад өндөр насны тэтгэвэрт гарсан. Гавъяа шагнал: 1931 онд "Алтан гадас" одон, 1941 онд "Хөдөлмөрийн хүндэт медаль", 1970 онд "Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан", 1956-1971 онуудад улсын 50, 60 жилийн ойн медаль, Милитарист Японыг ялсны 30 жил, Халх голын 30 жил, МХЗЭ-ийн байгууллагдсаны 50 жилийн ойн медалиудаар тус тус шагнагдаж байсан. Гэр бүл: Эхнэр Долгоржавын хамтаар 7 хүүхэд төрүүлж өсгөсөн. 1. охин: Нарантуяа 2. охин: Наранцэцэг 3. Хүү:    Цогтсайхан 4. Хүү:    Жаргалсайхан 5. охин: Сарантуяа 6. охин: Сарангэрэл 7. Хүү:    Дэлгэрсайхан
Александр Нилл
Александр Сатерленд Нилл (англи. Alexander Sutherland Neill; 1883 оны 10-р сарын 17-нд Форфар хотод төрсөн 1973 оны 9-р сарын 23-нд нас барсан) -Шотладын сурган хүмүүжүүлэгч, боловсролын салбарын шинчлэгч, сурган хүмүүжүүлэх "Саммерхилл" үзлийн үүсгэгч. А.С.Нилл хүүхдийн хувийн эрх чөлөөг хөгжүүлэх үзэл санааг дэмжигч бөгөөд үндэслэгч.
Намтар
Нилл шотландын Форфар хотод төрсөн. Тэрээр айлын арван гурван хүүхдийн нэг байв. Эцэг, эх нь сургуулийн багш нар байсан. Хэсэг хугацаанд орон нутгийн сургуульд багшаар ажилласны дараа Нилл Эдинбургийн их сургуульд элсэн орж, 1912 онд эрдмийн зэрэг хамгаалжээ. 1914 онд тэрээр Гретна Грин тосгоны сургуулийн захирал болсон байна. Александр Ниллийн гүн ухаанд Мария Монтессори, Зигмунд Фройд, Вильгельм Рейх нарын бүтээл ихээхэн нөлөөлсөн байна.
1921 онд Нилл Англиас явж Дресден ий ойролцоох Хеллерау хотод тэрээр Хаан Альфредийн (King Alfred) сургуульд сүүлд нь түүний эхнэр болсон Лилиан Ричардсонтай танилцсан байна. Хеллерау хотод Александр Нилл Лилиан Ричардсон, Кристиан Беэр нартай хамтран Олон улсын сургуулийг байгуулжээ. Энэ нь хүүхдүүдийн хүмүүжил, боловсролд Нилл өөрийн зарчмуудыг даган хэрэгжүүлэх боломжийг олгосон байна. Хожим нь тус сургуулийг эхлээд Австри йн Зонтагберг, дараа нь 1923 онд Английн Лайм Режис (англ. Lyme Regis) хотод шилжүүлж, Саммерхилл (Summerhill) гэж нэрлэжээ.
Нилл тус сургуульд захиралаас гадна алгебр, геометр, металл боловсруулах хичээл заадаг байжээ. Тэрээр оюуны үйлсэд өөрийгөө зориулсан хүмүүсээс илүү чадварлаг гар урчуудыг биширдэг гэж олонтаа хэлдэг. Сурагчид дарамт шахалтаар биш сайн дураараа сурдаг учраас хурдан сурдаг, мэдлэг нь илүү гүнзгий байдаг гэж үздэг байв.
A.Нилл хоёр удаа гэрлэсэн. 1973 онд түүнийг нас барсны дараа тус сургуулийн захирлын үүрэг түүний хоёр дахь эхнэр Эна Вуд Ниллд шилжиж, 1985 он хүртэл тус сургуулийг удирдаж байжээ. 1985 оноос өнөөг хүртэл тус сургуулийн захирлаар Александр Ниллийн охин Зоя Рэдхед ажиллаж байна.
Боловсролын үзэл бодол
Хүүхдийн аз жаргал нь тэдний хүмүүжилтэй холбоотой, шийдвэр гаргахад аз жаргал шийдвэрлэх хүчин зүйл байх ёстой бөгөөд энэ аз жаргалын эх үүсвэр нь хувийн эрх чөлөө юм гэж Нилл үздэг байв. Хүүхдийг эрх чөлөөний мэдрэмжээс нь салгаж, хүүхэд насандаа учирсан аз жаргалгүй байдал нь насанд хүрсэн хойноо сэтгэл зүйн асуудалд хүргэдэг гэдгийг тэрээр ойлгосон юм. Хүүхдэд өөрийгөө тодорхойлох, шүүмжлэлтэй сэтгэх, сохрохгүй дуулгавартай байдлыг хөгжүүлэхэд нь туслах Ниллийн үзэл санаанууд нэгэн цагт радикал эсвэл маргаантай гэж тооцогддог байсан ч эдгээр санааг нийгмийн дэг журамд заналхийлсэн гэж үздэг консерватив сурган хүмүүжүүлэгчид байдаг юм.
Анна Пэкуин
Товчхон
«Төгөлдөр хуур»-ын (1993) туслах дүрээр Оскар гардахдаа 11 настай байсан Пэкуин түүхэнд үлджээ. Цаашлаад «Гэр рүүгээ дүүлэн нис» (1996), «Төгс охин» (1999), «Алдрын ирмэгт» (2000) болон «Икс хүмүүс» цувралаар алдаршсан.
Александр Нилл
Боловсролын үзэл бодол
1921 онд Нилл өөрийн боловсролын онолыг бодитоор байдалд харуулах зорилгоор Саммерхилл (Summerhill) сургуулийг байгуулжээ. Хүүхдүүд хичээлд албадан суух шаардлагагүй үед хамгийн сайн сурдаг гэдэгт тэр итгэл дүүрэн байсан. Мөн тус сургуулийн дүрэм журмыг тогтмол ардчиллын зарчмаар хуралдуулдаг байсан. Сурагчид багш нартай адил санал өгөх эрхтэй байжээ.
Номнууд
Ангилал:1883 онд төрсөн Ангилал:1973 онд өнгөрсөн Ангилал:Эдинбургийн Их Сургуулийн төгсөгч Ангилал:Сурган хүмүүжүүлэгч
Анна Пэкуин
Товчхон
«Цус сорогч» (2009) сериалын гол дүрээр Алтан бөмбөрцөг, Сателлит гардсан.
Хөшүүр
Хөшүүр
Хөшүүр хамнигад байвгайг ичээнийх нь аманд хоёр нойтон сургаагаар зөрүүлэн хөшиж гарч ирэхэд нь саатуулж байха энэ агшинд нөгөө анчин нь аль ашигтай байрлалаас отож байгаад амийг нь алдалгүй буудаж агнадаг.......Хамниганы энэ овог баавгайн анд сайн бөгөөд гагцхүү хших аргаар агнадагт нь "хөшүүр" гэж нэрлэгдсэн байж болох юм хэмээн зарим судлаач тайлбарласан байдаг.
Анна Пэкуин
Эшлэл
Ангилал:Жүжигчин хүүхэд Ангилал:Театрын жүжигчин Ангилал:Дуу оруулагч Ангилал:Шинэ Зеландын жүжигчин Ангилал:Канадын жүжигчин Ангилал:Оскарын шагналтан Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан Ангилал:Шинэ Зеландын хүн Ангилал:Канадчууд Ангилал:1982 онд төрсөн
Хөшүүр
Хөшүүр
Ангилал:Монгол овог аймаг
Хөхчин, Хөхнүүд
Хөхчин, Хөхнүүд
Чингис хааны хөх тугийг удаан жил өргөсөн нэгэн бүлэг хүмүүсийг хөх тугтан гэдэг. Эднүүс хожим хөхнүүд овогтон болов гэсэн тайлбар бий.
Ангилал:Монгол овог аймаг
Бүх Оросын Кино урлагийн улсын дээд сургууль
С.Герасимовын нэрэмжит Бүх Оросын Кино урлагийн улсын дээд сургууль (орос. Всеросси́йский госуда́рственный институ́т кинематогра́фии и́мени С. А. Гера́симова, товч. ВГИК)- ОХУ-ын Холбооны Дээд Боловсролын төсвийн байгууллага. 1919 оны 9-р сарын 1-нд Москва хотноо байгуулагдсан бөгөөд ОХУ-ын Соёлын яамны дэргэд байдаг дээд боловсролын байгууллага ажээ.
Энэхүү дээд сургууль кино урлаг, телевиз болон бусад дүрс бичлэгийн урлагийн мэргэжилтнүүд бэлтгэдэг байна. Мөн ВГИК-ийн аспирантурт эрдэм шинжилгээний болон сурган хүмүүжүүлэх ухааны мэргэжилтнүүд бэлтгэдэг юм.
Түүх
1919 оны 9-р сарын 1-нд Москва хотноо Кино урлагийн улсын сургууль (орос. Государственная школа кинематографии) 4 өрөө орон сууцанд нээгдсэн түүхтэй. Оюутнуудаа шалгаруулж аваад: Сэтгэл хөдлөлийн үед дахь нүүрний хувиралт, бүжиг, сэлэм, уран нугаралт, бие ялдрын хөгжил, сэтгэл хөдлөлийн дасгал зэрэг хичээл ордог байжээ. Тоног төхөөрөмжгүй байсан тул оюутнууд хиймэл рамаар экран болгож тоголдог байсан байна.
1923 онд кино инженерын (кино зураглаач буюу оператор) факультет нээгдэж тус сургуулийн нэрийг Кино урлагийн улсын техникум (орос. Государственный техникум кинематографии) гэж өөрчилжээ. 1924 онд найруулагч, хүүхэлдэйн киноны урлан нээгдсэн байна. 1928 онд Сергей Эйзенштейн хичээл зааж эхэлсэн байна.
ЗХУ задран унаж 1992 онд ОХУ-ын Засгийн газрын шийдвэрээр тус сургуулийн албан ёсны нэр- Бүх Оросын Кино урлагийн улсын дээд сургууль болжээ.
Энэ сургууль байгуулагдсан цагаасаа хойш нийт 15 мянган кино урлагийн мэргэжилтэн бэлтгэсэн бөгөөд гадаадын 80 гаруй орны оюутныг бэлтгэн сургасан байна.
ВГИК ба Монгол
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Бүх Оросын кино урлагийн улсын дээд сургууль /”ВГИК”/-ийг Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор 2019 оны 9-р сард шагнажээ. Тус сургуулийг үүсгэн байгуулсны 100 жилийн ойн хүндэтгэлийн ёслолын үеэр Бүх Оросын кино урлагийн улсын дээд сургуулийн захирал, ОХУ-ын соёл, урлагийн сургуулиудын холбооны ерөнхийлөгч, ОХУ-ын Боловсролын академийн академич, ОХУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Владимир Сергеевич Малышевт одонг гардуулан өгсөн байна. Хүндэтгэлийн ёслолд монголын талаас үе үеийн монгол төгсөгчдийн төлөөлөл болох Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, киноны нэрт зураач Түдэвийн Гоош, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, нэрт кино оператор Мэдрэлтийн Мөрөнгуа, кино оператор Доржсүрэнгийн Тунгалаг зэрэг уран бүтээлчид оролцжээ.
Монгол төгсөгчид:
Гомбожавын Жигжидсүрэн- /кино найруулагч, 1967 онд төгссөн/,
Д.Тунгалаг- /зураглаач/,
Ц.Туяа -/зураглаач/,
М.Мөрөнгуа - /зураглаач/,
Намсрайн Сувд- /кино жүжигчин/,
Төмөртогтохын Баярцэнгэл- /кино судлаач/,
Расинг Пойнт
Расинг Пойнт Ф1 баг (Racing Point F1 Team) нь Их Британийн лиценцтэй, английн Силверстонд төвтэй Формула-1 уралдааны баг юм. Энэхүү баг нь 2018 оны наймдугаар сараас эхлэн формула 1 уралдаанд оролцож эхэлсэн бөгөөд мэдэгдлийн хуудсан дээр Расинг Пойнт Форс Индиа Ф1 Баг (Racing Point Force India F1 Team) гэсэн нэртэйгээр бүртгүүлсэн байна. 2018 оны Бельгийн гран-прийн уралдаанаас эхлэн Формула-1-ийн ДАШТ-д оролцож буй тус баг нь мөн онд дампуурсан уралдааны жүчээ болох Форс Индиа багийн хүн-, материалын нөөцийг ашигладаг.
Формула-1-ийн статистик
Мэдээ: 2018 оны 3 сарын 31-ний Бахрейн гран-прийн дараа
Бүх нисгэгчдийн Формула-1-д гаргасан амжилт
Мэдээ: 2018 оны улирлын эцсийн дүнгээр
Одоо идэвхтэй уралдаж буй нисгэгч нарыг шар дэвсгэр өнгөөр тэмдэглэв.
Цахим холбоос
Ангилал:Формула-1-баг Ангилал:Их Британийн моторт спорт
Мэдээлэл Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль(МШУТИС) "Гэгээн Паул Апостл"
Мэдээлэл Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль(МШУТИС) "Гэгээн Паул Апостл" нь бүгд найрамдах Македон улсын Охрид хотод байрлах улсын их сургууль юм.
МШУТИС нь 2008 онд. Мэдээллийн Технологийн их сургууль байгуулах хуульд заагдсаны дагуу Македоны Парламентаас байгуулагдсан. 2010 онд тус сургуулийн оюутнууд Македон дахь анхны суперкомпьютерыг бүтээсэн.
Тэнхимүүд:
External links
Ангилал:Умард Македон Ангилал:Европын их сургууль
Ма Тиань Юү
Ма Тиань юй
Ма Тиань юй (хятадаар 馬天宇,англиар Ray Ma) хятадын дуучин, жүжигчин.
Овог нэр: Ма Тиань юй(馬天宇, Ma tian yu)
Тайзны нэр: Рэй Ма(Ray Ma)
Төрсөн: 1986 оны 7-р сарын 12 (35 настай)Хятад улс, Шаньдун муж, Дөжоу
Үндэс угсаа: Хуй
Боловсрол: Beijing film academy
Мэргэжил: Дуучин, жүжигчин
Танил үе: 2006он-одоо
Хувийн амьдрал