cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Их Монгол Улсын товч түүх
Монгол нутгийн нүүдэлчин аймаг - Жужан(Нирун)
Жужаны нийгэмд эмэгтэйчүүд ч зохих нөлөөтэй байсан бололтой. Сурвалжийн зарим мэдээг үндэслэвэл, Жужаны төрийн хэрэгт эмэгтэйчүүд, хатад, гүнж нар оролцдог, тэднийг төрийн бодлогод ямар нэгэн хэмжээгээр ашигладаг байсан бололтой. Ялангуяа ураг барилдах замаар төрийн гадаад бодлогыг хэрэгжүүлэх, тэднээр дамжуулан бусад улс оронтой найрсаг харилцаа тогтоох явдал байжээ. Тоба-Вэй улсад очсон Жужаны хэд хэдэн гүнжүүд нь өөрийн зан заншлаа хатуу баримтладаг, шулуун шийдмэг байдалтай, угаасаа ухаалаг, зоримог дайчин, халин нисэж яваа элээг эвэр нумаар харван онож унагаж чаддаг, чанга шийдмэг зантай, хятадаар ярихыг зөвшөөрдөггүй байсан гэж судар түүхэнд тэмдэглэжээ. Жужан улс морьт цэрэгтэй байлаа. Тэгэхдээ хүнд, хөнгөн хоёр төрлийн морин цэрэгтэй байв. Монгол улсын Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын нутагт Цамбагарав уулын "Хар хад" гэдэг хананд сийлсэн хуягт морин цэргийн зураг нь Жужанд холбогдон гэж судлаачид үздэг байна. Сурвалжийн мэдээгээр 402 онд Тоба улсын цэрэг Сугуянь, Чуфу хоёр аймгийг довтлоход Шэлүнь тэдгээрийг хамгаалан байлдаад, Вэй улсын цэрэгт цохигдон, хуягтай морь 2000 гаруйг олзлуулж байсан ажээ. 520 онд Анагуй хаан өөрийн ах Шифагийн хэдэн түмэн морьт цэрэгт довтлуулан хөнгөн морин цэрэгтэй Вэй улсад зугтан очсон гэдэг. Жужаны цэргийн тоо чухам хэд хичнээн байсан нь тодорхойгүй. Зарим сурвалжид өгүүлснээр 439 онд Жужан нар Вэй улсын цэрэгтэй тулалдан ялагдаад цэргийн жанжин, дарга нар болон цэрэг 500-г алуулж, 10000 илүү хүнээ олзлуулсан байна. Мөн 479 оны 7-р сард Жужаны хотод тулж очоод буцаж байсан. 504 оны 10-р сард Нагай хаан 120 000 цэргийг 6 замаар хөдөлгөн Вэй улсыг довтолсон зэргээс үзэхэд Жужаны цэргийн тоо цөөнгүй байсан бололтой. Жужаны цэрэг эрс Хүннү маягийн нум сумаар голлон зэвсэглэхийн хамт төмөр илд, жад, чулуу шидэгч дүүгүүр зэргийг хэрэглэдэг байжээ.
Жужанд урдын нүүдэлчдийн төр ёсны уламжлалд тулгуурласан гадаад харилцааны тогтсон дэг байжээ. Хаан төр улсын дээд эзний хувьд гадаад харилцааны аливаа асуудлыг төвлөрүүлэн шийдвэрлэдэг. Чингэхдээ элч төлөөлөгч илгээх, бичиг захидал солилцох зэргээр цаг үеийн байдалд нийцүүлсэн бодлого үйл ажиллагаа явуулдаг байв. Мөн төрийн түшмэд нь ямар нэгэн ёсон бус алдлаа гаргахын үл зөвшөөрдөг, гаргасан тохиолдолд шийтгэл хүлээдэг байжээ. Жужан нар элчийг илгээхдээ, гол төлөв төрийн өндөр албаны нэр нөлөө бүхий, буурьтай, туршлагатай зүтгэлтнүүдийг шилж сонгон явуулдаг, тэд ч харь оронд очоод баримтлах хатуу тогтсон ёс журамтай байсан болотой. 486 оны 3-р сард Жужаны хаанаас элч Мутиг Вэй улсад зарсан аж. Вэй улсын хаан Сяовэнь түүнийг хянуур болгоомжтой, ёсорхог, элчийн ёс сайн мэддэг хүн, өөрийн улсдаа үнэнч хүн юм гэдгийг өөрийнхөө ордонд болсон зөвлөлгөөн дээр хэлж байснаас Жужаны гадаад харилцааны дэг ёс ямар нэг хэмжээгээр харагдана. Мөн Жужаны элчин нар хожмын Монголчуудтай адил гадаад улсад зорчихдоо, төр улсын төлөөлөгчийн итгэмжлэх тэмдэг "Гэрэгэ" хэрэглэдэг байлаа. Жужаны хаан 480, 481 онд Өмнөд Ци улсын хаанд захидал илгээн, Вэй улсыг хамтран довтлох санал тавьж байсан, 508 оны 7 сард Футу хаан Улюбаг элчээр илгээн, Шицзун хаанд захидал (Нот бичиг ), булган дах хүргүүлж байсан зэргээс үзэхэд тэд гадаад харилцаанд албан бичиг хэрэглэдэг байсан нь тодорхой юм. Тийнхүү томилогдсон Жужаны элч нар улсаа төлөөлөн, гэрээ хэлэлцээр ч хийдэг байлаа. Жишээлбэл, Жужаны нэгэн элч 479 онд Солонгос улстай нууц хэлэлцээр хийж, Дидоуганыг эзлэн хуваан авах тухай тохиролцож байжээ. Нөгөө талаар харийн элчийг хүндэтгэн хүлээн авах, ёс хүндэтгэл үзүүлэх тогтсон журамтай бөгөөд түүнийгээ мөрддөг байсан аж. 521 оны 2 сард Вэй улсын элчин Цзюй Жэнийг ёс хүндэтгэл алдсан хэмээн, Жужаны Поломынъ хаан зэмлэж байсан нь тэд дипломат ёс журамтай, түүнийгээ баримтладаг байсныг харуулна. 520 оны үед Тоба улсын Сяоцзун хаан Жужаны хаан Анагуйг хүлээн авахдаа, төрийн таван дэс бүхий түшмэл, хааны ургийнхан болоод өөрийн харьяат улсын элч төлөөлөгчдийг цөмийг зэрэг дэвээр нь болгоод, Анагуй хааны дүү, хоёр авгыг нь олон түшмэдийнхээ дараад байрлуулсан аж. Гэтэл Анагуй хаан Сяоцзун хаанд хандан-Хааны найрсаг хүлээн авч байгаад талархаж байна. Харин миний хамт үеэл ах маань ирээд байна. Тэр болбоос умард нутаг (өөрийн улс )-таа байхдаа хоёр авгаас минь тушаалаар дээгүүр тул түүнийг хаанд бараалуулахыг хүснэ гэсэнд, Сяоцзун хаан түүний үгийг хүлээн авч, үеэл ахыг нь Анагуйн дүүгийнх нь доод талд, хоёр авгынх нь дээд талд суулгасан ажээ. Энэхүү жишээ нь Жужан нар дипломат харилцааны ёс, зэрэг тушаалын учрыг мэддэг, түүнийг нь зэргэлдээ улс орон нь хүндэтгэдэг агсаныг харуулж байна. Бас Жужан нар тухайн үедээ Тоба улстай эн тэнцүү харилцаж явсныг ч эндээс харж болно.
Жужан улсын гадаад бодлогын үндсэн чиглэл нь: тухайн харилцаж буй орны баримталж буй бодлого, үйл ажиллагаа, тэр үеийн бодит нөхцөл байдал зэрэгтэй уялдаатай байв. Тухайлбал Вэй улсын талаарх Жужаны бодлого нь нэг талаар түүний шахалт түрэмгийллээс тусгаар тогтнолоо хамгаалах, бусад орноор үүнийгээ дэмжүүлэх, найрсаг харилцаатай байхад, нөгөө талаар түүний өрсөлдөгч улсууд болох Сүн, Умард Ци, Лянь, Солонгос зэрэг улсуудтай харилцаагаа бэхжүүлэн шаардлагатай үед тэдний хүч анхаарлыг Вэй улсын эсрэг хандуулхад чиглэгдэж байжээ. Түүнчлэн Жужан нар Дорнод Туркестан, Дундад азийн орнуудыг болж өгвөл Вэй улстай ойртуулахгүй байж, өөрийн улсын нөлөөнд байлгахыг эрмэлздэг байсан ажээ.
Дунху нарын угсааны Сяньби
Сяньби улсын эдийн засгийн үндэс нь Хүннүгийн адил нүүдлийн мал аж ахуй байсан. Мөн сяньби нар ан гөрөө эрхэлж, олзны хятадуудаар тариа тариулдаг байсан аж. Сяньбийн нийгмийн байгуулалд овгийн байгууллын үлдэц багагүй байсан боловч тэдний дунд нийгмийн ялгарал гүнзгийрч, төр ёс, соёл иргэншлийн хөгжилд нь ихээхэн дэвшил гарч байв. Сяньби улс байгуулагдсаны дараа бичиг үсэг үүсч, утга соёл, эдийн боловсролын хөгжилд нь нэлээд ахиц гарсан байна. Сяньбийн бичиг үсэг нь Хүннүгийн адил модон дээр сийлж бичдэг эртний бичгийн нэг хэлбэр байжээ. Сяньби нар Хүннүгийн адилаар амьтдын нэрт 12 жилийн хуанли хэрэглэж байв. Мөн тэд дуу хөгжим, шүлэгт ихэд дуртай байж. Эртний зарим сяньби дууны үг нь хятад орчуулгаар бидний үед уламжлагдан ирсэн байдаг. Сяньби нар нь тэнгэр газар, онгон савдаг, өвөг дээдсээ шүтэн бишрэх бөө мөргөлтэй байв. Тэдний дунд бөө удган, мэргэч төлөгч нар ихээхэн нэр нөлөөтэй байжээ. Сяньби нар гэрлэхдээ, хүргэн нь хадмын гэрт 2 жил суух ёстой байв. Сяньби нарын оршуулгын ёслолын нэг онцлог бол нас барсан хүний сүнсийг харж сахиулахаар нохой дагуулж оршуулдаг байсан явдал юм. Сяньби нар нүүдэл хийх ба цэрэг мордох, баяр ёслолын үеэр гурвалсан морин тэрэг хэрэглэдэг байжээ. Сяньби улсын хааныг өргөмжлөхдөө хар эсгий дээр 7 хүн хааныг түшин суулгаж, өргөж залдаг байсан нь хожмын монголчуудын хаан өргөмжлөх заншилд уламжлагдан үлджээ.
Монголчуудын эртний удам - Хүннү
Хүннү нар бол Монголчуудын эртний удам бөгөөд Төв Азийн түүхэнд гүн ул мөрөө үлдээсэн нүүдэлчин аймаг юм. Хүннү нар нь МЭӨ III зууны үед хүчирхэгжин мандаж, Төв Азийн эртний нүүдэлчин аймгуудын дундаас анх удаа өөрсдийн төр улсыг байгуулсан билээ. МЭӨ 209 оңд Хүннү аймгуудын зонхилогч Модун шаньюй гэгч Хүннүгийн 24 аймгийг нэгтгэн захирч, Хүннү улсыг үндэслэн байгуулжээ. Хүннүгийн төрийг барьж агсан хэсэг нь Монголчуудын өвөг учир тэдний байгуулсан төрийг Монголын нүүдэлчдийн анхны төр улс гэж үздэг. Хүннү улсын хаан Модуны өргөө нь Хангайн нуруу, Орхоны хөндийд байжээ. Модуны үед Хүннү улс ихэд хүчирхэгжин Төв Азийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрний зиндаанд хүрч, Хятадын Хан улстай өрсөлдөн тэмцэлдэх болжээ. Модун шаньюйд ялагдсан Хан улсын хаан Гао-ди МЭӨ 198 онд Модунтай ургийн холбоо тогтоож, найрамдлын гэрээ байгуулж байв. Уг гэрээ ёсоор Хүннү гүрэн, Хан улс хоёр бие даасан, эн сацуу хоёр эзэнт гүрэн гэдгийг харилцан хүлээн зөвшөөрсөн ажээ.
Хүннүгийн нутаг дэвсгэр нь өмнө зүг Цагаан хэрмээс умар зүгт Байгал нуур, баруун зүгт Ил Тарвагатай, дорно зүгт Солонгос хүрч байв. Хүннү гүрэн нь дотоодын тэмцэл самуун болоод Хан улсын арга явуулга зэргээс болж, МӨ 53 онд 2 хэсэг болон хуваагдаад, улмаар МӨ 93 онд Сяньбид эзлэгдэн мөхсөн байна. Хүннүгийн нийгмийн бүтцэд сурвалжит язгууртны давхраа ноёлж байсан боловч ураг төрлийн байгуулал, овог аймгийн ахлагчдын нэр нөлөө бас хадгалагдсаар байжээ. Хүннү улс нь төв, зүүн, баруун гэсэн 3 хэсэгт хуваагдаж, аравтын зохион байгуулалттай байжээ. Улсын төв хэсгийг шаньюй өөрөө, зүүн, баруун гарыг хааны томилсон вангууд захирч байв. Вангуудад элдэв хэргэм зэрэг зүүсэн үе залгамжилсан зонхилогчид захирагдах бөгөөд тийм зонхилогч 24 байсан нь тус бүрдээ нэг түмэн морин цэрэгтэй байжээ. Түмний ноёд ажил хэргээ залгуулахын тулд аравт, зуут, мянгатын дарга нарыг томилдог ба тэдний дундаас үе залгамжлуулан ван, цэргийн томоохон дарга нарыг дэвшүүлдэг байжээ. Хүннүгийн төрийн байгууллын эл онцлог нь хожмын монгол, түрэг угсааны нүүдэлчин улсуудад уламжлагдан үлджээ.
Чингис хаан нэг өглөө эрт гэнэт цэргүүдийг хуяг дуулгаа орхиж, нуурын усанд биеэ угаа гэж зарилагдсан гэнэ. Гэтэл их занжин шихихутаг харин зарилагийг зөрчин биеээ угаасангүй гэнэ. Шихихутаг хэдийгээр дайны явцад гарамгай гавъя зүргэл гаргасан боловч оморхон сагсуурснаас болж олон удаа цэргий дүрэм зөрчисөн гэнэ. Тэгээд чигис хаан их цэргийн өмнө түүнийг шийтгэж, цээрлэл болго сноос хойш цэргүүдийн оморхох сэтгэл арилан хожим хойшидын дайн байлдааны үед нэн их ялалт байгуулсан юм.
Чингис хааны тухай шинэ ойлголт
Америкийн нэрт монгол түүх судлаач Жайк Вейсфут өнгөрөх он судалгааны нэрт бүтээл "Чингэс хаан болон орчин үейн дэлхийн бүрэлдэл"-ээ хэвлүүлсэн байна. энэ ном борлуулагдсаны дараа Өрнө дахины хүмүүсийн Чингэс хаан болон Монгол Хаант Улсын тухай буруу ойлголтыг залруулсан байна. Чингэс хаан Өрнө дахины хүмүүсийн үзэж байсан шиг тийм хайр найргүй алж хятах харгис эзэн биш юм. тэр бол алсын харц, холын бодолтой их удирдагч мөн. Түүний цэрэг анги Дорно дахины тэргүүний соёл болон шинжлэх ухаан техникийг харанхуй цаг үедээ байсан Европ тивд авч орсон бөгөөд бүх бөмбөрцгийн хүн төрөлхийтнийг сэрээн дуудсан байна. түүний түлхэц хүчин болон өдөөлт дор Европ тив өмнөх техник, худалдаа болон хувьсгалаа эхлүүлсэн байна. Алхам алхмаар хамгийн дээд эрхэнд хүрэх явцдаа Чингэс хаан өөрийн дайны онолоо хөгжүүлсэн байна. Тэр цахилах дайн болон бүслэх дайн зэрэг хувисгалт дайралтын дайны мэрэгжлийг үүдэн бүтээж, үүнээрээ уридаар дорнод Азийн эсэргүүцлийн хүчнийг түвшитгэж, бүх исламын ертөнцийг ар талаас нь нурааж, эцсийн бүлэгт Европ тивийн доройтсон морит цэргийг товтлох тэнхээгүй болгожээ. Түүний командлын тохируулалт дор Монгол хаант улс 100 мянга гаруй хүнээр бүрэлдсэн их хүрээ хэвчээний цэрэг томилж өнгөрөөгүй юм. 25 жилийн хугацаанд Ром хаант улсын 400 жилийн дайнаар дамжин эзэлсэн газраас бас уудам газар нутгийг эрхэндээ оруулсан байна. Түүний байгуулсан Хаант Улсын хил хязгаар Сибириэс шууд Энэтхэг хүрч, Вьетнамаас шууд Унгарт хүрч, Солонгосын хойгоос шууд Балкан хойгт хүрч, Монгол хаант улс дэлхийн газрын зургийг дахин зурж, уулын харилцан тусгааралсан Хаант Улсыг нягт холбож, шинэ дэлхий, шинэ цаг үейн хүрч ирэхэд шинэ дэг журам тогтоож өгсөн байна. Монгол хүн ганцхан ноёрхогч биш, тэд бас тухайн үейн хамгийн тэргүүний болон шудрага шагнаж залхаах тогтолцоо болон хуулийг үүдэн бүтээсэн байна. Тэд хаа хүрсэн ч бүр өөрийн тогтолцоогоо тэндхийн ард түмэнд өгдөг байна. аль талаас нь авч үзсэн ч Чингэс Хаан бол тэр үеийн хамгийн агуу их ноёрхогч, бас тэр цаг үеийн хамгийн баян хүн болно. Гэвч тэр бол бас Хаант Улсуудын аливаа агуу их ноёрхогчидийн дундах хуулийг өөрийн эрхээс дээр байранд тавьсан хамгийн анхны эзэн хаан болно.
Монгол болон Мин улсын хоорондох дайн байлдаан,монголын бутрал
1368 онд Зv Юань Жан Ентианд(одоогын Нанжэн хот) хаан суугаад Мин улсыг байгуулав. Дайюань улсын Тогоонтємєр хаан Дайдvv хотаас дутааж гараад Ен чан фvд нийслэв. Тvvхийнд умрат Дайюань улс гэнээ. Монголын хаад хуучин ноёрхлоон сэргээх ба эд бараа булиахын тєлєє Мин улстай vргvvлж дайн байлдаан хийж байв. Мин улсын засгийн ордон умрат орны хилийн сэргийлэлтээн чангатгааж, хил хязгаараан батгаахаар мин улсын эхний vеээс эхлэн урид хожид 200 шихам жилийн хугацаагийг хэрэгсэж байгаад умратын урт цагаан хэрмийг засжээ. Мин улсын эхний vед монгол байдал тас муужрайдуй байлаа. Дайюань улсын vед байгуулсан хот балгас, цэргийн сууран газар хэвээр vлдэгдэн, цэргийн тоо ч цєєн бус байжээ. Чуулгат хаалагын араар, Бээжэнгийн зvvн хойнаас Лиохээ голын урасгал хvртэл, жич Гансvv, Шан ши хоёр муж зэрэг орнуудаар тус бvр хэдэн арван тvмэн цэрэг сууж байв.
Дайюань улсын үеийн монгол
Мєнхєє хаан нас барсаны дараа, тvvний тvvний дvv Ховьлай єєрєн талын хvмvvсийн ээн тэмжлэгээр 1260 онд хаан сууж, оны нэрээн Зvн тvн гэж нэрлээд Кайпин хотанд нийслсэн байна. Мєнгє хааны нєгєє дvv Аригбоха бас Хархором хотанд их монгол улсын хаан ур суужээ. Ингээд их монгол улст хоёр хаантай болов. Аригбоха Ховьлай хоёул их монгол улсын хаан суурныг булаалдахын тєлєє, зэвсэгт тэмцэл явуулж, монголын дотоодын дайн vvсёчээ. 1264 онд Аригбоха Ховьлайд буун єгч,1266 онд євчинээр нас барав. 1267 онд Ховьлай хаан уулын Алтан улсын нийслэл байгсан Зvндvv хотанд нийслэж их нийслэл дайдvv хот гэж нэрийдээд, уг нийслэл Кайпин хотаан дээд нийслэл Шандvv гэж нэрийдэв. 1271 онд улсын цолон дайюань гэж нэрийдчээ. 1273 оноос эхлэн ємнєт Сvн улсыг дайлан, 1276 онд тvvний нийслэл Лин Ан(одоогийн Ханжиу хотыг) эзлэн аваад, 1279 онд ємнєт Сvн улсыг мєхєєв. Ингээд бvх Хятад улсыг нэтгэн Тан улсаас хойших тархай бутархай байдлыг эцлvvлж, Хятад улсын тvvхийнд урид ємнє гараагvй нэгдсэн улсыг байгуулжээ. Ховьлай хийгэд тvvний vр ач нар нь бvх Хятад улсыг 89 жил (1279-1368 он) ноёрхав.
Монголын уг гарал
Монгол аймаг бол Ши вий нарын нэгэн салаа мөн, 8-дугар зуны дундажаар Эргүүнэ голын өмөнгүүх ой шугуйд амьдраж байжээ. Ши вий нар бол дүнхуу гаралтай. Шүннүү ээс зүүнш нутаглаж байгсан аймагнуудыг Хятадын сурвалж бичигт “дүнхуу”гэж тэмдэглээдэг. дүнхууд үндэс язгуур нэг, өөр өөрөн нутгын хэлтэй бөгөөд хувь хувиндаан нэртэй том жижиг аймгууд багтагдаж байдаг. Нийтийн он тооллоос өмнө 3 дугаар зууны эцэст Дүнхуучууд Хуннүүд эзлэгдэн гурван зуугаад жил ноёрхагджээ. Он тооллын нэгдүгээр зууны сүүлчид Хуннүү улс задраж, Үүхуан Шиенби түүний орлож мандав. Үүхуан, Шиенби бол Дүнхуугын хойчис мөн. Он тооллын 2 дугаар зууны дунджаар Шиенбичууд Хуннүүгийн хоёрхаж байгсан газар орныг эзлэн авч, Шиенбийн боолын эзэнт улсыг байгуулжээ. Ийнхүү, Шиенбид эзлэгдэгсэн арван түмэн өрх Хуннүүчүүд өөрөн цүм Шиенби хүн болжээ. Шиенби улс задарсаны хойна, хянган давааны араар нутаглаж байгсан Шиенби аймгий Ши вэй гэмэн нэрлэж, шар мөрөн ба Луухын голын сав газар нутаглаж байгсан Шиенби аймгийг Хядан гэмэн нэрэйддэг болов. 6 дугаар зууны үед Ши вэй нар таван их аймаг байгсан бөгөөд монгол аймаг бол тэдгээрийн дотрох нэгэн аймгийн салбар мөн. “хуучин Тан улсын бичигт”Мон Ү Ши Ви гэж тэмдгэлжээ. “Мон Ү”гэдэг үг нь “монгол”гэсэн үг мөн. Монгол аймгийн хүн ам үржин өсч, түүнээс олон амгийн салбарлан гархийг дагалдан, “Ши Ви”гэдэг нэр хаягдаад“монгол”гэж нэрэйдэх болов.
Монгол аймгууд
персийн түүхчин Рашид—Ад— Дины эрхэлэн найруулсан“судрын чуулгаан”-даан монголчууд дээдсийн ээн тухай аман зохиолыг тэмдэглэгсэн нь: Чингис хаанаас өмнө хоёр лүгээн хамт Өргөнө Күн гэдэг газар очиж нутаглан сууршижээ. Өргөнө Күн бол одоогын Өргөнө голын өмнүүр байгаа уул хадыг зааж бой. Монгол аймгийн уул нь Өргөнө голын өмнүүр нутаглаж Хяан, Нэгүүс хоёр овогоор бүрэлдсэн билээ. Өргөнө Күн бол эргэн тоорин уул хад, ой модоор хүрээлэгдэн, гаднаас гагцхан зөрөг замаар л нэвтэрж чаддаг. Монголчууд ийм бойд бүглүү газар нүүж ирээд 400 жил нутаглан сууршсан гэнэ. 400 жилийн хоороод хүн ам нь олшраад уг овогоосоон үлэмж олон салбар бүлэг гарчээ. Нэг салбар бүлгийг нь нэгэн “зуух”гэдэг. Өргөнө Күнээсээн гарч ирэх үед нийт 70 зуух байжээ. Зуух бүр нь хувь хувин даан тусгай нэртэй нижээд овог болов. бараг 8-дугаар зууны дундажаар монголчууд Өргөнө Күнээсээн нүүдлэн гарч, Онон, Хэрлэн, туул гурван голын эх бурхан халдан уулын хавьд шилжэн ирэж нутаглав. Өргөнө Күнээс нүүдлэн гарч ирсэн монголчуудыг“таралхэн монгол”гэнэ. Таралхэн монгол овгууд хэд хэдээрээн нэгэн аймаг болон бөөннөрж, эсгүүл нэгэн овог нь нэгэн аймаг болж, 10---12-дугаар зууны үед нийт арав гаруй аймаг байжээ. Өргөнө Күнээс гарч ирсэн монголчуудын доотор нэр алдаршсан нэгэн хүн бой. Түүний нэр Бүрдчоно гэдэг. Бүрдчоно бол хэд хэдэн аймгын холбоолсан аймгын холбооны ахмад мөн. Эртний хүмүүсийн хэлхээр тэр үлэмж олон эмэс хүүхэдтэй гэнэ. Хуа марал гэдэг нэртэй авааль эхнээрээс нь төрсөн нэгэн хөвгүүн нь олноосоон онц байгсан бөгөөд хожим нь аймгын холбооны ахмадын суурийг залгамжлажээ. Энэ хөвгүүний хэнь нэр нь Бадач хан гэдэг. Бадач ханаас дорогш арван үе уламжлаад, арван нэгдүгээр үеийн Довон мэргэний үе хүрээд угын таралхэн монгол аймгуудаас гадна,“нуруун монгол”нэртэй овгууд үүсч гарчээ. домог ярианд: Довон мэнгэн, Алан гуа гэдэг гэргийтэй. Довон мэргэн амьд байхд түүний гэргий Алан гуа нь Бүхнүүдэй, Бэлгүүндэй гэдэг хоёр хүү төрөв. Довон мэргэнийг алга болсон хойна, Алан гуа эргүй байгаад Буга хадах, Бухат салч, Буданцар монхаг гэх гурван хөвгүүн төрвөй. Алан гуайн хэлхээр гэгээн гэрэл хэвэл дэнь шингээж түүний ариун нуруунаас үүссэн“тэнгрийн хөвгүүд”гэнэ. Үүний очир эд гурвуулаас үүсэн гарсан овгыг “монгол нууц товчоо”-д Бодонцроос үндэслэсэн арав есөн овгыг тэмдэглэж байна. Таралхэн монгол ба нуруун монголыг ерөнхийлээд“язгуур монгол”буюу“их монгол”гэнэ. Тэд Онон, Хэрлэн, Туул гурван голын урсгалаар нутагшиж байжээ. Иймээс бас“гурван голын монголчууд”гэж хэлдэг ч бой. Удам гарлын талаар язгуур монгол бус боловч, монгол угсаа гэдэг нь баттай мэдэгдсэн Залайр, Мэргид, Татаар, Ойгийн иргэд зэрэг аймгууд байна. Хэв заншил, аж ахуй, гадаад түр байдлын хувьд монголчуудын адил төсөөтэй бөгөөд 13-дугаар зууны үед монгол хэлээр хэлэлцэж байгсан Найман, Гэрийд, Онгууд зэрэг аймаг бол монголжсан Тиюрк аймаг мөн. Тэд нар 13-дугаар зууны үе хүрээд, өөрсдийээн бас “монгол”гэж хэлдэг болжээ.
Монгол аймгуудын аж ахуй
Монгол аймаг уул нь ан аннахд түшиглэн аж амьдраж байгсан анчин аймаг болно. Тэд, баруунш гурван голын сав газраар нүүдлэн ирсэнээс хойш сая мал аж ахуй эзэннэгсэн бололтой. 11-13-дугаар зууны үед монгол нутагт амьдраж байгсан аймгуудыг тэдний аж амьдралаар нь“ойгийн иргэн”ба“талын нүүдэлчин”гэж хоёр үндсэн бүлэгт хуваана. Ойгийн иргэд бол Байгал далайаас Эрчис мөрөн хүртэлэх өргөн уудам ой шугуйд ан аннан аж амьдраж байв. Ойгийн иргэдийг Баргууд, Оронхай, Ойрд гэж хуваадаг байгсан. Баргуудын дотор бас хорь, түмд, буриад, барга, оршууд гэж хуваан, байгал далайн баргажин төхөмд нутаглаж байжээ. Ойрд ба Оронхай бол Эрчис мөрний дээд урсгалын ой шугуйд нутгалдаг.
Ойгийн иргэдийн аж ахуйд ан аннал гол байрийг эзлэн, тэд голдуу ан гөрөөс аннаж амьдрадаг. Ан гөрөөсийн арсаар хувцас хунар хийж, махыг нь идэж амьдрадаг. Хус модон атаарт модон гэрт сууж, нааш цааш нүүхдээн үхрийн ачаагаар нүүдэлдэг. Тэд нүүдэллэхдээн хэзээд ой шугуйгаасаан гарахгүй. Тэд, ан хөрөөс аннан амьдрахыг хамгын жаргалантай амьдрал гэж үздэг. Ойгийн иргэдийн гөрөөлөх зүйл нь олон байгсан боловч булга ба хэрэм бол тэдний гол аннадаг зүйл байла.
Мал аж ахуй эрхлэж байгсан тайчгууд, татаар, мэргид, найман, гэрийд зэрэг хэдэн арван аймгуудыг“талын нүүдэлчин”гэнэ. Талын нүүдэлчид, Хөлөн бойроос алтай хүртэл. өмнөшийн урт цагаан хэрэм дагуу нутаглаж байла. Тэд, олон сүрэг адуу, үхэр, хонь, ямаа тэжээдэг. Наймнаас бусад аймагт тэмээ цөөн байжээ. Талын нүүдэлчидийн аж ахуйд хонь ямаа тэргүүн зэргийн үйлдэлтэй байв. Хонь ямаагын мах, арс, ноос, сү зэрэг нь тэдний аж амьдралын хэрэгцээгийг хангаахаас гадна. хөрш зэргэлдээ улс үндэстний зах дэлгүүрт гардаг байв. Нүүдэлчин монголчуудын амьдралд морь бол тэдний хань нөхөр болж байжээ.“монголчууд морин эмээл дээр төрөж өсөөд, жилийн дөрвөн улиралд ан аннан бүхийл насаан өнгрүүлдэг тул аяндаан байлдаж сурдаг байла”гэж сурвалж бичигт тэмдэглэж бой. Морь нь уналга болож, бас дайн дажин, ав шувуу тавихд дайчин нөхөр болсоноос гадна. түүний сү шимээр айраг, цэгээ найраж идээн умдаан хийж байв.
Үхрийг голдуу тэргэнд хөллөж зарна. Нүүдэлчин монголчууд нааш цааш нүүдэллэхдээн үхэр тэргээр нүүдэллэдэг юмсан. Тэд хоёр язын тэрэг хэрэглэж байжээ. Нэг языг нь“гэр тэрэг”гэж хэлнэ. Энэ бол гэрээн буулгаах үхэр тэрэг болно. Ийм тэргэнд үлэмж олон үхэр хөллөдөг. нөгөө языг нь“харгуудай тэрэг” гэж хэлнэ. Энэ бол бүрхүүлтэй жижигхэн тэрэг бөгөөд гагц үхэр хөллөдөг. Нүүдэлчин монголчууд, мал аж ахуйаас гадна бас ав шивуу тавих идээш уушаан нөхвөрлөдөг. Булга, хэрэм бол тэдний аннах гол зүйл байжээ. Гол мөрөн дагааж загас гөхийдөх удаа ч бой.
Монголчуудын гэр бүлийн гар үйлдвэр их хөгжижээ. айл өрх бүр тэдний аж амьдралд шууд холбогдох монгол гэр, исгий тэрэг, сав суулга, эмээл хазаар, сур дээс зэргийг үйлдэг байв. нум сум, сүх, сэлэм, хятаг, хирөө, угууль, цүч зэрэг төмөр зэр зэвсэгийг үйлдвэрлэх тусгай гар урчууд бас байгсан. Хэрлэн, Сэлэнгээ мөрний сав газар тариа тариж байв. Монголчууд, нарин нигт нийгмийн хөдөлмөрийн хуваартай болсон ба малчидын дотроос модон дархан, төмрийн дархан гэх мэтийн тусгай гар урчууд хуваарлан гарсанаас гадна. малчидын дотор ч адуучин, үхэрчин, хоничин, тэмээчин гэх мэтээр ажлын нигт хуваартай болжээ. Нийгмийн байгуулал ба ангийн хуваар
Монголчууд, дэлхийн бусад үндэстнүүдтэй адилаар түүний түүхийн хөгжлийн шатанд балар эртний хүй нэгдлийн нийгмийг өнгрүүлсэн юм. Монголчуудын дээдсийн тухай түүхийн аман зохиолоос үзвэл, тэд аль эрт нэгэнт эцэгцлэлийн овог төрлийн нийгэмд орож, эхцлэлийн овог төрлийн байгуулал нь үлдэглэл тэдүй л байгсан юм. Өргөнө Күний таралхэн монголчуудын хүүн ам нь олширахийг дагалдан уг овгоосоон шинэ шинэ салбар бүлэг үүсч, тус бүр хувь хувиндаан нэртэй нэгэн овог болжээ. Эдгээр овгоос дахин бас шинэ салбар бүлэг гарч болдог. Овог бол хамтлаг нэгэн эрэгтэй дээдсээс үндэслэгсэн овгуудыг нэгэн ясан гэж харильцан овог төрөл бололцна. Нэгэн ясан биш хүмүүсийг зад иргэн гэнэ. Язгуур монголын олон овгын дотор Хиян овог бол ноёлох язгуурлаг овог болай. Хиян овгоос үндэслэсэн боржгин овог бол Чингис хааны овог болай, түүний эцэг Есгий баатар өөрийн овгоон боржгийн--- Хиян гэж хэлдэг болжээ.
12-дугаар зууны үе, монголчуудын дунд овгын байгуулал бас үлдэгдэж байв. Жишээлбэл, овог буюу нэгэн ясны хүмүүс харильцан ураглаж болохгүй, овог төрлийн гэшүүн хамтаараан дээдсээн тахих, овгын гэшүүд харильцан өшөө авч өгөх үүрэгтэй, овгын их эе зэрэг овгын байгуулал үлдэгдэж байгсан, гэвч 12-дугаар зууны үе дэх овгын байгуулалын эдгээр үзэгдэл бол зөвхөн үлдэгдэл тэдүй л болжээ. Овгын байгуулалын онцлог бол үйлдвэрлэлийн хэрэгслийг олон нийтээрээн өмчлөж, үйлдвэрлэлийн бүтээдхүүнийг олон нийтээрээн адил тэгшээр эдлэнэ. хувийн өмчгүй, дарлал мөлжилгүй. 12-дугаар зууны үеийн монголд хувийн гэр бүл нэгэнт нийгмийн аж ахуйн нэгж болож, айлаар нэгж болгон мал сүрэг өмчлөж байгсан юм. Хувийн өмчлөлийн байгуулал бой болсоныг дагалдан, овгын дотор ангийн ялгаа үүсч баян, харч гэх адил бус байрь суурь тай хоёр анги ялгаварлан гарав. Баян гэдэг нь хувин даан үлэмж олон эд хөрөнгөтэй хүүнийг зааж, харч гэдэг нь овгын ерийн гэшүүнийг зааж бой. Мөн бас талын нүүдэлчиний эрх мэдэлтэн—хаан, ноён бой болжээ. ноёд нь “баатар”, “цэцэн”, “мэргэн”, “билэг”,гэх зэргийн янз бүрийн цолтай байгсан.
Нүүдлийн амьдралд мал сүрэг адуулах өргөн уудам нутаг бэлчээр шарддагдаг. Ялангуйяа мал аж ахуйн хөгжилтийг дагалдан, угын овог аймгаараан нэгж болгон ус бэлчээрийг ашиглах нь нэгэнт мал аж ахуйн хөгжилтийг харшлах болжээ. Иймээс мал бэлчээх ба ан аннах газар нутаг булаалдан харильцан дайсоннах явдал олшрсан байла. Тиймээрхүү мөргөлдөөн тулалдаан нь зарим даан маш ширүүсч, ялагдсан аймаг нь бүхнээрээн ялсан аймгийн мэдэлд ордог байжээ. Ингэж бусадын эрхд орогсадыг харьяат аймаг гэж хэлдэг. Харьяат аймаг, өөрсдөөн эзний хамт нүүдлэн явах буюу эсгүүл эзэдийн ээн заасан ёсоор хүрээ, айл болон явдаг. Бас ан аннах үед ан гөрөөсийг эзнийээн хоморго дань оруулж өгдөг билээ. Язгууртад дайн байлдаанд олжлагсан олжлагсадыг алхаан болисон боловч бас өөрийн овгын зохион байгуулалт даан оруулдаггүй, тэднийг үүдний ямч боол богон зарцалдаг.
Аймгийн ахмад нь нутаг бэлчээр, эд хөрөнгө, боол болжлахын төлөө тусгай нэгэн бүлэг цэрэг анги нөхөрчүүдийг тэжээж, үргэлж дайн байлдаан хийдэг байжээ. Хувийн өмч ноёлох байрийг эзлэж ангийн ялгаа гарсан нь угын овгын байгуулалыг эвдэхд хүргэжээ. Язгуур монголын анхны төр улс: 12-дугаар зууны эхний үеэр Хавал хаан язгуур монголын төр монгол улсыг байгуулжээ. Хавал хаан бол нуруун монголын боржгин овгын хүүн мөн, Тэр бүх монголыг бүлхэмдүүлэхийн төлөө язгуурлаг Хиян овгоон сэргээж, өөрий ээн Хиян овогтан гэх болжээ. 12-дугаар зууны эхнэ, хамаг монгол хурж, хавалыг хамаг монголын хаан болгов.
Монгол улсын нутаг дэвсгэрт хангай уулын хоёр нуруу, орхон гол, онон мөрөн, туул голын сав газар ба бурхан халдан уулыг багтаасан өнгөн уудам газар орон багтагдаж байжээ. Эдгээр орон нутгаан зүүн, баруун, голын гэж гурван жигүүр хуваажээ. Энэ бол цэргийн зохион байгуулал мөн бөгөөд бас засаг захиргааны зохион байгуулал мөн. Хааны байнгийн цэргийг нь турхаг гэдэг. Турхагчуудын үүрэг нь ерийн үед хааныг хамгаалж, дайн байлдааны үед хааныг дагаж аян дайнд мордана. Хаан нь эл аймгийн ард иргэдээс гувчуур гувчах ба цэрэг татах эрхтэй. Монгол улсын ноёрхогч анги бол хуучины аймгийн ахмадаар бүрэлдсэн боолын эзэн язгууртан анги мөн. Тэд, дайн байлдаанд олжлагдагсадыг боол болгож гэр зуураан зарцалдаг. Монголд боолыг арилжаалах явдал хөгжсэнгүй тул боолын ирэлт болох дайны олжлагсадыг цөм аймгийн ахмадаар бүрэлдсэн боолын эзэн язгууртан анги мунопулчлан, тэд хуучныг баримталсан боолын эзэн язгууртан анги болжээ. Овгын байгуулалын үлдэгдэл, жишээлбэл аймаг нийтээрээн нутаг бэлчээрийг ашиглах, овгын гэшүүн дээн өшөө авч өгөх, овгын гэшүүдийн хоорондх эрх тэгш байдал нэгэнт үгүй болов. Овгын ерийн гэшүүнийг харч иргэн гэнэ. Харч иргэн нийгмийн хүн амын дийлэнх тоогыг эзлэж бой. Тэд өөрсдийн жижиг аж ахуйтай. Цэргийн алба хаах, гувчуур тушаах үүрэгтэйээс биш, хуралтайд оролцож, төрийн хэргийг шийдвэрлэх эрхтэй. 12-дугаар зууны эхний үед байгуулагдгсан монгол улс бол овгын нийгмийн үлдэц бүхий суурин дээр байгуулагдсан анхны шатны боолт байгуулалын төр мөн.
Монгол орон дахь бусад улсын аймгууд: 12-дугаар зууны үед язгуур монголын монгол улст багтагдсангүй бусад улс аймгууд бас монгол нутагт нутаглаж байжээ.
Татаар--- монгол улсын зүүн хавь аар татаар аймаг нутаглаж байв. Хөлөн, Бойр хоёр нуур дагуу орон бол татаарын нутаг мөн. 12-дугаар зууны үед татаарчууд зурган аймагт хуваагдан, нийт долон түмэн өрх амтай байла. Эрт урд цагт татаарчуудын сүр хүч нь хамгаас чийрэг бөгөөд монголын олонх аймгийг ноёрхож байжээ. Иймээс бусад аймгуу бас нэр алдараан мандуулхын тулд өөрсийээн“татаар”гэж хэлдэг байгсан юм. Харь улсы үндэстэн бас бүх монгол аймгийг цөм“татаар гэж нэрэйдэв.” 10-дугаар зуунаас инагш татаарчууд Лио улс ба Алтан улсын харьяат болож, алба гайль тушаахын хамт тэдний хил хязгаарыг сахиж байжээ. Татаар аймаг, Алтан улсын өдөөлөгөөр бусад монгол аймгуудаан булиан дээрэмдэж хүн харыг нь ч алаж байв.
Гэрэйд--- тиюрк төрөлтөн, язгуур монголын баруун хавь аар туул гол, орхон гол дагуу нутаглаж байжээ. 12-дугаар зууны үед гэрэйдчүүд хорин түмэн хүн амтай байгсан. Монгол оронд Гэрэйд бол хамгын хүчирхэг улс байжээ. Гэрэйдийн хааныг монголчууд ба найманчууд“гүр(их) хаан”гэж дууддаг. 11-дүгээр зууны эхэнд Христос шашны несториан бүлэгтэн ирэж шашнаан дэлэгрүүлэв. Тэр үеээс эхлэн христосын шашны шүтэх болжээ. Бараг 12-дугаар зууны өмнө хагсаар ун ханы эцэг хорцахус бойрог ханы үед Гэрэйд улс хамгаас чийрэгжиж, татаартай ч тулалдаж байгсан. татаарчууд ану гэргий ба түүний хөвгүүн тойрилыг баривчлан авсан удаа ч бой.
Хурцахус бойрог хаанаас заргаан хүүтэй. түүнийг нас барсаны дараа түүний хөвгүүн тойрил хоёр дүүгээн алаж хан суурина суув. Үүнд гүр хан авга нь наймны инанц билэг хантай холбоолож тойролыг дайлара мордов. Тойрол дутаан гарч Чингис хааны эцэг Есгий баатарыг эриж иржээ. Есгий баатар биеэрээн цэрэг дайчлан гүр ханыг тангуудт хөөж явуулаад улс иргэнийг нь хураан авч тойролд өгөв. Тойрол, Есгий хоёул туул голын хар дүнд анд бололцож, “чиний энэ тусын чинь тулд үеийн үед чинь ач хариулахыг мөнх тэнгэрийн ивээл мэдэгдүгэй”гэж Есгий баатарт хэлсэн байна. Түүнээс аваад монгол болон Гэрэйдийн хооронд нигт харьцаатай болжээ.
Найман--- Тиюрк төрөлтөн, Гэрэйдийн нутгаас баруунш алтай уул хүртлэх өргөн уудам нутаг давсгэрийг эзэлж байжээ. Найманчууд, 12-дугаар зууны үед нэгэнт улс байгуулж, уйгуур үсэг хэрэглэн, уйгуур хүн Тататонгаа наймны ханы тамгыг атгаж байв. Найманчууд бас Гэрэйдчүүдтэй адилаар христосын шашныг шүтдэг байла. Тухайн үед найманчууд бол соёлтай улс байгсан тул монголчуудыг доромжилж“үнэр муутай монголчууд”гэж хэлдэг байжээ. Чингис хааныг мандах үед найман улсын инанц билэг хан үхэж, түүний хоёр хүү тайбух ба бойрог хан хоёулаан эегүй болоод наймныг хоёр тийш хувааж тус тус таан зархирвай. өмнөт наймныг тайбух эзлэн, одоогын улиастай орчим өөрийн ордноон байгуулжээ. Умрат наймныг бойрог хан захран, одоогын монгол улсын ховт орчим өөрийн ордноон байгуулжээ. Найман улс хоёр тийш задарсанаас болож түүний сүр хүчин нь доруйдав. 1199 онд ун хан, Чингис хаан хоёул бойрог ханд морилж улс иргэн ба адуу малыг нь олжлан авав. Бойраог хан Гиргийс улст тутаад явжээ. Ун хан, Чингис хаан хоёул түүнийг нэхэмжилж, Хицээл баш нуурт гүйцэж хүрээд мөн тэнд хороогсана тайбух наймны их хаан болож, алтан улсаас түүнд да ун цол соёрхжээ. монголчууд“да ун”гэдэг хятад үгийг“даян хан”гэж халуу оншигсанаас түүхийнд“даян хан”гэж нэрэлсээр ирсэн юм.
Онгууд—тиюрк төрөлтөнийг хятат сурвалж бичигт “цагаан татаар”буюу“боловсон татаар”гэж хэлдэг. Онгуудчууд одоогын Хөххотын араар монь уул дагуу нутаглаж, алтан улсын умрат хилийг сахиж байв. Алтан улс монголын халдалгыг сэргийлэхийн төлөө 12-дугаар зууны эцсээр зүүн хойт орны далайн хөвөөгөөс хатан гол хүртэл шороогын хэрэм барив. Үүнийг “алтан улсын урт цагаан хэрэм”гэнэ. Онгуудаар монь уулын ар дахь хэрмийн амыг сахиулж багсан тул монголчууд тэднийг“онгууд”гэдэг бол “онг”-ын олон тоо, онг гэж гэрмийн амыг хэлэж бой. 12-дугаар зууны үед онгуучууд нийт дөрвөн мянган өрх байжээ.
Мэргид бол сэлэнгэ мөрний сав газраар нутаглан, дөрвөн аймаг хувааж байла. Мэргийдчүүд бол чийрэг цэргийн хүчинтэй бөгөөд дайн байлдаанд ч дуртай. Тэд, Чингис хаантай урт хугацаар тэмцэлдэж байв. Үүнээс гадна, язгуур монголын хадгин, салжууд аймаг хөлөн бойрт нутаглаж, монгол улсын захралд ороогүй биеэн дааж байла. Энэхүү мэдээлэлийг http://www.mgwhw.com аас авч ашиглав
Нийтлэлч
Нийтлэлч (Публицист. Publicist. Columinist). Тодорхой нэг хэвлэл мэдээллийн байгууллагад ажилладаггүй боловч нийгэм улс төрийн шинжтэй цаг үеийн чухал, тулгамдсан асуудлаар өөрийнхөө үзэл бодол, иргэний байр суурийг илэрхийлж, тодорхой баримт мэдээллийн хүрээнд эргэцүүлэн бодож үнэлэлт, дүгнэлт өгч, түүнд олон нийтийн анхаарлыг хандуулж, сэтгэл зүйд нь нөлөөлөх зорилгоор нийтлэл зүйн бүтээлийг туурвидаг хүнийг нийтлэлч гэж нэрлэдэг. Нийтлэлч эдийн засагч, хуульч, түүхч, философич, зохиолч, улс төрч, социологич, математикч зэрэг ямар ч мэргэжлийн хүн байж болно. Нийтлэлч нийгмийн амьдралын хамгийн хурц, ээдрээтэй асуудлын талаарх өөрсдийн иргэний байр суурийг олон түмэнд хүргэж, санал бодлоо хуваалцах зорилго тавьдаг. Нийтлэгчдийн үзэл бодол ижил төстэй биш байсан ч сэтгүүл зүйн эх бичвэрүүдэд янз бүрийн үндэслэл, санал бодол, дүгнэлтийн нэг ёсны “өрсөлдөөн” бий болж, хүлээн авагчдад тэднийг харьцуулах, тунгаан бодох замаар өөрсдийн байр суурийг илэрхийлэх, болж байгаа үйл явцын доторх өөрсдийн эзлэх байр суурийг тодорхойлох боломж олгож байдгаар томоохон ач холбогдолтой юм. Ингэхдээ нийтлэлчид өөрсдийнхөө үндсэн мэргэжил, ажлын явцад олж авсан мэдлэг, боловсрол амьдралын дадлага туршлага, таньж мэдсэн зүйлд тулгуурлан үзэл бодолд, байр сууриа илэрхийлдэг байна. Нийтлэлч нийгмийн амьдралын хамгийн чухал асуудлыг хөндөж, улс төрийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог бөгөөд шинжлэх ухаан, урлагтай нягт уялдаа холбоотой оршдог учир түүнийг бас олон янзаар тайлбарладаг байна. Өнөөдөр нийтлэлч, нийтлэл зүй гэсэн үг Европын орнуудад нэлээд өргөн тарсан бөгөөд зарим оронд одоогийн бидний хэрэглэж буй утгаас өөрөөр авч үздэг тохиолдол элбэг байна. Тухайлбал, англо-саксон хэлэнд харьцангуй ховор тохиолддог бол герман, славян хэлэнд нэлээд өргөн таржээ. Ер нь хэлний хөгжлийн явцад энэ үгийн агуулга байнга өөрчлөгдөж, шинэ утга санаагаар баяжин өргөжиж иржээ. Анх “нийтлэлч” гэж олон нийтийн өмнө зөвхөн төр эрхийн асуудлаар үг хэлдэг хүнийг нэрлэж байсан бол аажим аажмаар тогтмол хэвлэлд цаг үеийн тулгамдсан асуудлаар улс төрийн шинж бүхий материал бичдэг хүнийг хэлдэг болжээ. Одоо хүртэл европын зарим оронд нийтлэлч гэж худалдааны реклам сурталчилгааны асуудлыг хариуцсан төлөөлөгчийг хэлдэг байна. Америкт нийтлэгчдийг зарим тохиолдолд эссеист гэж нэрлэдэг. Манай оронд нийтлэлийн шинжтэй бүтээл туурвидаг олон хүн байдгийн дотор С.Эрдэнэ, Л.Түдэв, О.Дашбалбар, зууны манлай нийтлэлч Б.Баабар нарыг нэрлэж болно.
Ангилал:Сэтгүүл зүйн дүрслэлийн хэлбэр
Хүндийн өргөлт
Хүндийн өргөлт нь орчин үеийн Олимпын хөтөлбөрт багтдаг спортын төрөл бөгөөд хүндийн өргөлтийн тамирчны зорилго нь өөрийн даах хамгийн хүнд жин бүхий туйванг нэг удаагийн өргөлтөөр толгой дээрээ өргөн гаргах юм.
Хүндийн өргөлтийн тэмцээн нь огцом өргөлт болон  түлхэлттэй өргөлт гэсэн өргөлтүүдээс бүрддэг. Тамирчид энэ хоёр өргөлтийг гурав гурван удаа гүйцэтгэх боломжтой бөгөөд амжилттай гүйцэтгэсэн хамгийн хүнд хоёр өргөлтийг нэгтгэн нийлбэр дүн гаран тухайн жингийн бусад тамирчдийн нийлбэр дүнтэй харьцуулагдана. Эрэгтэй, эмэгтэй жингийн ангилалууд нь харилцан адилгүй. Хүндийг өргөгч нь ядаж нэг огцом өргөлт, нэг түлхэлттэй өргөлтийг амжилттай гүйцэтгэж чадаагүй тохиолдолд нийлбэр дүн бүрдэж чадахгүй. 1972 оноос өмнө хүндийн өргөлтийн тэмцээнд мөрнөөс шахах (clean and press) гэсэн өргөлт мөн багтдаг байсан бөгөөд шүүлтийн явцад зөв гүйцэтгэлийг тодорхойлоход амаргүй гэсэн шалтгаанаар хүндийн өргөлтийн тэмцээнээс албан ёсоор хасагджээ.
Бусад хүний бяр чадлын хязгаарыг шалгадаг хүчний спортын төрлүүдтэй харьцуулахад, хүндийн өргөлт нь хүний тэсрэх хүчний хязгаарыг дээр зэргээр сорьдог, тэр ч утгаараа өргөлтүүдийн гүйцэтгэл нь маш хурдан явагддаг бөгөөд бусад адил төрлийн хүчний өргөлтүүдийг бодвол илүү уян хатан чанар, хөдөлгөөний далайцыг шаарддаг.
Ангилал:Хүчний спортын төрөл Ангилал:Олимпын спортын төрөл
Роберто Люнго
Роберто Люнго (Roberto Luongo, 1979 оны дөрөвдүгээр сарын 4-нд Монреаль хотод төрсөн) — Канадын хоккейчин бөгөөд Үндэсний хоккейн лигийн Ванкувер Кэнакс болон Канадын шигшээ багийн хаалгач юм.
Холбоос
Ангилал:Канадын мөсний хоккейн үндэсний шигшээ багийн тоглогч Ангилал:Канадын олимпын аварга Ангилал:2006 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Канадын олимпын оролцогч Ангилал:Мөсний хоккейн олимпын аварга Ангилал:Мөсний хоккейн дэлхийн аварга Ангилал:Канадчууд Ангилал:1979 онд төрсөн
Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 Багуудын эрэмбэ
ФИФА-гаас өмнөх удаагийн ДАШТ-ий 32 шигшээ багуудын үзүүлсэн амжилтын байдлаар нь эрэмбэлсэн эрэмбэлэлтийг харгалзан үзсэн болно. .
Эшлэл
Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн
Карло Костли
Карло Яир Костли Молина (Carlo Yaír Costly Molina, 1982 оны долоодугаар сарын 18-нд Сан Педро Сула хотод төрсөн) — Хондурасын хөлбөмбөгчин бөгөөд Реал Эспанья болон Хондурасын шигшээн довтлогч юм.
Замналын товчоон
2014 оны нэгдүгээр сарын 2-нд гондурасын Реал Эспаньяд элссэн.
Шигшээ
Костли Хондурасын шигшээд 2007 гараалжээ. 2009 болон 2011 оны Алтан цомын хагас шигшээд шалгарахд түүний гүйцэтгэсэн үүрэг өндөр. Бэртлийн улмаас 2010 оны ДАШТ-д 58 тоглолтонд 24 гоолдсон амжилттай Костли оролцоогүй. Тэр 2014 оны зургаадугаар сарын 20-нд Гондурас ээлжит ДАШТ-ий хэсэгт Эквадорт ялагдахад (1-2) гоолдсон.
Холбоос
Ангилал:1982 онд төрсөн Ангилал:Хондурасын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин
Ангилал:Хондурасчууд
Гиш
Гиш (Vicia) нь 140 орчим зүйл цэцэгт ургамлыг багтаасан буурцагтны овгийн нэгэн төрөл.
Зүйлүүд
Гишийн төрөлд багтдаг ургамлууд:
Лука Модрич
Лука Модрич (Luka Modrić, 1985 оны есдүгээр сарын 9-нд Югославын Задар хотод төрсөн) — Хорватын хөлбөмбөгчин бөгөөд Реал Мадрид болон Хорватын шигшээд тоглодог.
Замнал
2012 оны наймдугаар сарын 27-нд Реал Модричтой таван жилээр гэрээлсэн. Тэд Тоттенхэмд 33 сая фунт төлсөн байдаг.
Холбоос
Ангилал:Хорватын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Динамо Загреб багийн тоглогч Ангилал:Интер Запрешич багийн тоглогч Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч Ангилал:Зриньски багийн тоглогч Ангилал:Реал Мадрид багийн тоглогч Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:Европын оны шилдэг хөлбөмбөгчин Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Хорватын хөлбөмбөгийн улсын аварга Ангилал:Хорватчууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Гамлет
Данийн хунтайж Гамлетын эмгэнэлт жүжиг (Англи: The Tragedy of Hamlet, Prince of Denmark), товчоор Гамлет нь английн нэрт зохиолч Уильям Шекспирийн зохиосон эмгэнэлт жүжиг юм. Шекспир энэ зохиолдоо тухайн үеийн Английн нийгэм дахь амьдралыг дүрсэлж энэ үеийн Английн хамаг бузар булхай болгоныг нэг дор үзүүлсэн. Энэ жүжигт гол дүр Гамлет, түүний авга ах Клауд, эх Гертруд, хайрт бүсгүй Офелиа болон ядуу оюутан Гораций, Лаэрт нарын үйл явдал гардаг.
Жүжигт гарах үйл яв­дал: Данийн хааны ордны ор­чим, өөд болоод удаагүй байгаа хаантай тун адил­хан нэгэн этгээд олон цэ­рэг­тэй учирсан тухай яриа хан хүү Гамлетийн чихэнд хүрнэ. Хан хүү эцгийнхээ сүнс гэмээр тэр этгээдтэй учирахыг хүснэ. Учиртал аав-сүнс нь байх бөгөөд хан хүүд “Өнөөгийн хан буюу Гамлетийн авга ахын гарт үрэгдсэнээ ярьж, өш хонзон ав” гэж даалгана. Үүнийг сонсоод мэгдэж, цо­чирдон хэрхэхээ мэдэх­гүй болсон Гамлет галзуу хүн болж хувирна. Ингэх зуураа авга Клавдийгийн гэмт явдлыг хөдөлшгүй нот­лох баримт хайж эхэл­нэ. Харин авга ах нь хар цо­хин, Гамлетийг ухаан самуурсанд үл итгэн, тур­шуул явуулна. Үүнийг мэд­сэн Гамлет асууж танд­сан яриа хөөрөөнд нь бүр ч солиотой хариулан цаг хожсоор байна. Энэ үед Эльсинор хотод нүүд­лийн театр ирэхэд Гамлет “Гонзагог хороосон нь” хэмээх жүжиг тоглож өгө­хийг хүснэ. Хүсээд зогсох­гүй зохиолд эцэг сүнсний ярьж өгсөнийг нэмж би­чиж өгнө
Хан-авга нь жүжгийг ан­хааралтай үзэж байгаад аллагын дараа босож явна. Тэрээр Гам­летыг хажуу­даа байл­гах аюултай бол­лоо гэж санаад Англи руу явуулах бөгөөд очмогц баривчлан хороох тухай захиа дайл­га­на. Угсаа зал­гах хан хүү Гамлет зам зуураа тэр за­хиаг олж үзэн, өөрчлөн би­чин амь гарч улмаар бу­цаж ирнэ. Хан авга нь Лаэртыг ятгаж, өшөө авах санаа авахуулан тэдний дунд тэмцээн зохион байгуулснаар Гамлет хор шингээсэн Лаэртын илдэнд амиа алдана. Хатан ээж Гертруд мөн Гамлетад уулгахаар Клаудын бэлдсэн хортой дарсыг санамсаргүй ууж амьс­гаа ху­раа­х ба Гамлет ав­гыгаа хороож амжина. Хан авга, угсаа залгамж­лах хан хүү Гамлет хоёр бие биеэ хо­роос­ноор Да­нийн хан ши­рээ Норве­гийн эрх баригч Фортин­браст шилжиж бай­гаагаар зохиол өндөр­лө­нө.
Жүжигт өгүүлэгддэг үйл явдал товч доо энэ. Гэтэл яагаад 400 гаруй жилийн турш найруулагч, жүжигч­дийн чадал чан­сааг шалга­даг нэгэн хэм­жүүр болон дэл­хийн улс орны тайз, дэл­гэцээр өртөө­лөн дахин давтан шинэ бүтээл төр­сөөр бай­даг юм бол? Үү­ний учрыг хөөх гээд үзье.
Үе үеийн судлаачид янз бүрээр бичдэг бай­жээ. Судлаачдаас гадна үе үеийн агуу сэтгэгчид ч үнэ­лэлт дүгнэлт өгсөн байна.
Шекспирийн зохио­лын баатрын энэлэл шана­ллын учрыг хүний хувьд сэтгэлийн тэнхээ сул, хувь заяаны эрхээр ногдсон ачааны хүндийг үүрэх тэсвэр тэвчээргүй, эрмэг зоримог алхам хийх чадваргүйтэй холбон тайл­бар­ласан нь их ажээ. Энэ үнэн бол Гамлетийн санаа бодлыг хүчирхийлэн да­ран­гуйлж, хүсэл зоригийг нь мөхөөж, арчаагүй бай­далд оруулсан хүчин зүйл байсан байж таарна. Зо­хиолыг хөөн унших аваас Гамлет харин ч бүр аливаа зүйлд хариу өгөх ялангуяа дотоод сэтгэлийн хувьд шийд­вэр гаргах чадвар өн­дөртэй хүн болох нь то­дор­хой байдаг. Түүнээс гадна зохио­лоос үзэхэд Гамлет харин ч бүр сэтгэлийн их тэнхээ­тэй, эзэмшсэн өн­дөр бо­ловс­рол, хүмүүнлэг энэ­рэн­гүйг дээдэлсэн хү­мүү­­жил нь сонссон муу муу­хайг нягтлан мухар­ла­хыг шаар­даад байгаа нь тодор­хой байна. Чухам ийм л учраас Гамлет хэ­мээх баат­рын дүрийг бү­тээ­хэд амаргүй, олон ян­заар гя­лал­зан харагддаг хэ­мээн судлаачид тодор­хойл­дог ажээ. У.Шекспи­рийн “Гамлет” жүжгийн гол баат­рын талаар нийг­мийн зүтгэлтэн, судлаачид дот­роос санаа бодлоо илэр­хийлж хэлээгүй хүн байх­гүй гэдэг юм байна.
Гамлет эрх мэдэл, эд хөрөнгийн эзэн болон суу­сан авга ах-ханыхаа эсрэг хөдлөөгүй гэж үү? Эц­гийн­хээ буртаглагдсан нэр төрийг цэвэрлэх гэж, “бо­лов­сон шорон” гэмээр бу­сармаг орчин, булай явд­лын эсрэг сөрөн өндий­гөө­гүй гэж үү? Хөдлөсөн. Сэтгэлийнхээ гүнд оршин байсан эргэлзээ тээнэгэл­зээг таягдан ялж, үнэнд хүрэх итгэл найдвар байх­гүй байгааг ч умартан тэмцсэн.
Гамлетад ямар найд­вар байсан хэрэг вэ? Ердөө л зуун зууныг дамнуулан ирэх цаг үеийнхэнд “бо­лов­сон шорон” гэгч юу болох тухай л хэлж мэдээ­лэх явдал байж! Өөрөөр хэлбэл Гамлет тэмцэж эцсийн дүндээ ялахыг л хүсэж! Өөрөө ялагдвал яах билээ гэж бодож бай­сангүй.
Энд, хойч үеийн би­дэнд ч бодох юм байна... Клавдий хан, Гамлетийн эцгийн аминд хүрсэн гэмт хэрэгтэн үхлээ гээд “бо­лов­сон шорон нурах уу... гэтэл эрхэмийн дээд эрхэм сэнтийд ёстой л өнөө чоно борооноор гэгч болон ха­рийн Фортинбрас заларч байна. Нэг янзын шорон нөгөө янзынхаар л солиг­дож байна. Байдал бүр дордсон гэсэн үг.
Үүнийг Гамлет харж ухаараагүй байсан гэж үү? Үгүй бололтой. Боловсрол гэгээрлийн хувьд хэнээс ч үл дутах Гамлетийн эргэл­зэж тээнэгэлзэн, аймхай хулч­гар мэт харагдуулаад байсны учир нь Клавдийг хороолоо гээд Данийн там диваажин болж хувирах­гүй, шорон хэвээрээ л хо­цор­но гэдгийг мэдэхийн дээ­дээр мэдэж байсантай холбоотой хэмээн нэлээд судлаачид үздэг ажээ. Тэмцэх л хэрэгтэй, тэгэх­гүйгээр бурангуй, булай дэг ёсноос салахгүй гэд­гийг л номлож байна. Сайн сайхны төлөө, шудрага үнэний ялалтын төлөө тэмцэх ёстой гэсэн өөдрөг үзлийг номлож байна. Ин­гэс­нээрээ жүжгийн гол амин санаа тухайн жүж­гийн тайзнаас халин хү­мүүн төрөлхтний амин хү­сэл тэмүүллийн хязгаарт дүүлэн гарч ирж байна хэмээн судлаачид үздэг юм байна.
Ирэх цагийн сайн сайх­ны төлөө ялагдал сөх­рөлөөс айлгүй цээж тэнэ­гэр толгой гэдгэр сөрөн тэмцэгчдийн магтдуу гэж У.Шекспирийн “Гамлет”-ийг зүгээр ч нэг үздэггүй учраас л ийнхүү цаг хуга­цаа, орон зайг даван хүн ар­дын итгэл зүтгэлийн очийг бадраан өртөөлдөг бололтой.
Жүжгийн зохиолын товч агуулга энгийн, бай­даг л нэг зүйл санагдаж бай­гаа тухай дээр миний нэгэнтээ хэлснийг уншигч Та санаж байгаа байх. Би тэр хэлснээсээ буцах гэж үүнийг хэлж байгаа юм биш. Ердөө л “агуу юм энгийн байдаг” гэдэг мэр­гэн үгийг л сануулах гэсэн юм.
Гамлет Монголд
Манайд, энэ алдарт жүжиг Д.Нацагдоржийн нэрэмжит УДЭТ-ын тай­зан дээр 1979 онд, өөрөөр хэлбэл өнгөрсөн зуунд урлагийн гавьяат зүтгэлтэн С.Галсанжав найруулан тавьж байжээ. Гамлетийн дүрд Ардын жүжигчин Г.Жамсранжав тоглож байжээ. Дан ганц сайн сай­хан үг ч сонсоогүй бо­лол­той. Тэгэх ч ёстой биз. Эргэж харахаас илүү урагш ширтэж, “хашир ха­ширт хашигдан” биеэ оторлохоос илүү хийж бү­тээхийг шаардаж буй цаг болохоор шинэ үеийн уран бүтээлчид хийх л ёстой.
Сонсоход шинээр тү­рэн гарч ирж байгаа най­руулагч Н.Наранбаатар, зураач Т.Ганхуяг, хөгж­мийн зохиолч С.Сансаргэ­рэл­тэх нар энэ жүжгийг урлах ажилд ханцуй шам­лан ороод, жүжигчдээ сон­гон сургуулилаад тун удахгүй үзэгч түмний мэл­мийд толилуулах гэж бай­на хэмээн сонсогдоно. У.Шекспирийн “Гамлет” жүжгийг Борис Пастернак ийн орчуулга дээр үндэслэж орос хэлнээс Чойжи­лын Чимид гуайн орчуул­гаар хийж байсан.
Харин сүүлд 2016 оны 3-р сард Х.Мэргэний англиас нь шууд орчуулахын зэрэгцээ оростой нь тулгасан. Өөрөөр хэлбэл, англи, орос, монгол хэл дээрх гурван “Гамлет” дотроос шигшсэн орчуулга  гэж ойлгож байгаа. Тиймээс үндсэн эх зохиолд нэлээд ойртох гэж хичээсэн, өмнөх орчуулгаас цаг үетэйгээ болон монгол хэллэгтэй уяж өгсөн сайн  болсон. Тиймээс Монголын театрын уран бүтээлчид, найруулагч, орчуулагчдын өнөө үеийг харуулсан уран бүтээл болсон юм. Энэ бол шинэ цагийн бас л нэг боломж.
Узуфрукт
Бусдын эд хөрөнгө болон эрхийг хязгаартайгаар эзэмших, ашиглах эрх буюу узуфрукт нь бусдын өмчлөлийн хөрөнгийг өөрийн эд хөрөнгийн эрхийг хэрэгжүүлэх зорилгоор эзэмших, ашиглах эрхүүдийн нэг төрөл юм. Узуфрукт гэсэн нэр томьёо латин хэлний Usufructus гэдэг үгнээс гаралтай. Ромын эрх зүйн тогтолцоотой улс орнуудад өргөн хэрэглэгддэг үүргийн эрх зүйн нэгэн төрөл ойлголт болдог. Үндсэн утгаараа узуфрукт нь гэрээ буюу хуулийн дагуу тодорхой хугацаанд өөр этгээдийн зэмшилд байгаа эд хөрөнгийг түүнээс гарах үр шимтэй нь хамт тухайн эд юмсын мөн чанарыг алдагдуулахгүйгээр ашиглах эрх юм. Бусдын эд хөрөнгө, эрхийг хязгаартайгаар эзэмших, ашиглах эрхийн харилцаа нь өмчлөгч болон узуфрукт эзэмшигч гэсэн хоёр талын хооронд үүсэх эд юмсын харилцаа болон үүргийн эрх зүйн харилцаанаас бүрдэнэ.
Гамлет
Гамлет Монголд
Залуус минь хийхтүн. Цаг үеийн шаардлага ч, дууд­лага ч тэр. Харин “яа­рах­гүй л яарах”-аа бүү март! Бас энгийн нь дэн­дүү агууг, шудрага үнэний төлөөх тэмцлийн дэлгэр их санааг энэ цаг үеийн бу­ди­луу нийгэм, заримдаа ч бүр учраа мэдэхгүй болох­доо хүрээд байгаа монгол түмэнд хэрхэн тайлж зу­раг­лахыг тань л хүлээх үл­дэж. Энэ цаг үед “Монгол улс орон орших уу, эс орших уу?” гэсэн асуулт тулгамдаад байна хэмээх улс олон болж. Та бүгдийн бү­тээл нэгэн хариулт бай­га­асай хэмээн борог ор­чуу­лагч би хүсэж байгаа­гаа эцэст нь хэлье.
Тольт дунхай
Тольт дунхай (Lanius isabellinus), урьд Улбар сүүлт дунхай гэгдэж байсан энэ шувуу нь Дунхайнхан овогт хамрагдана. Тэд Сибирь, Монгол, төв Азид нутагладаг.
Узуфрукт
Ангилал:Хөрөнгийн эрх зүй Ангилал:Иргэний эрх зүй
Гамлет
Гамлет Монголд
Ангилал:Утга зохиолын бүтээл Ангилал:17-р зууны утга зохиол Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол Ангилал:Уильям Шекспирийн бүтээл Ангилал:Драмын жүжиг Ангилал:Эмгэнэлт жүжиг
Тольт дунхай
Тольт дунхай томхон шавьж, жижиг шувуу, мэрэгч болон гүрвэл зэргээр хооллоно.
<br style="clear:both">
Цахим холбоос
Ангилал:Дунхайнхан
Ханновер
Ханновер (Hannover) нь Германы Доод Саксон мужийн нийслэл хот юм. Лайне голын эрэг дээр оршино.
Ангилал:Германы мужийн нийслэл Ангилал:Доод Саксоны коммун Ангилал:Доод Саксоны суурин Ангилал:Дотоодын боомттой суурин Ангилал:Ханзе хот Ангилал:Германы их сургуулийн хот Ангилал:Германы урьдын нийслэл Ангилал:Лайне голын суурин
Гера Золтан
Золтан «Унгарын Оны шилдэг тамирчнаар» 2002, 2004 болон 2005 онуудад гурван удаа нэрлэгдэж, 2009-10 оны улиралд Фулхэм багийн бүрэлдэхүүнд Европын лигт хангалттай сайн тоглолт үзүүлж «клубийнхээ Оны шилдэг тоглогчоор» тус тус шалгарч байсан улсынхаа нэрийг өндөрт өргөж яваа шилдэг тоглогч билээ.
Клубийн замнал
Гера Английн Вест Бромвич Альбион багт 2004 оны долоодугаар сарын 30-нд 1.5 сая фунт стерлингийн гурван жилийн гэрээгээр Унгарын Ференцварош багаас ирж байв.