cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мэдээллийн систем
Түүх
Мэдээллийн системийн олон төрөл байдаг. Жишээ нь: ажил гүйлгээг боловсруулах мэдээллийн систем, шийдвэр гаргалтанд туслах систем, мэдлэгийн удирдлагын систем, өгөгдлийн сангийн удирдлагын систем, оффисын мэдээллийн систем гэх мэт. Мэдээллийн систем нь хүн хийхэд тохиромжгүй, нарийн төвөгтэй тооцоог хийж, олон зэрэг явагдаж байгаа үйл явцуудыг хянах гэх мэт ажлыг гүйцэтгэхэд нь хүмүүст туслах зорилготой мэдээллийн технологи юм.
Мэдээллийн технологууд нь удирдлагуудад нээлттэй хамгийн чухал бөгөөд үнэ цэнэтэй нөөц юм. Олон компаниудын хувьд Гүйцэтгэх захирал, Санхүүгийн албаны дарга, Техникийн албаны дарга, Үйл ажиллагааны захиралууд нь удирдлагыг авч ажилладаг. Түүнээс гадна тэдгээр компаниуд мэдээллийн технологи хариуцсан захирал гэдэг нэг шинэ албан тушаал бий болгосон байна. Техникийн албаны дарга нь мэдээллийн ахлах ажилтнаар ажиллаж болдог. Мэдээллийн аюулгүй байдлын ахлах ажилтан(аюулгүй албаны дарга) мэдээллийн аюулгүй байдлын тал дээр анхаарч ажиллана.
Компьютер дээр суурилсан мэдээллийн системийг бий болгохын тулд хамтарч ажилладаг үндсэн 6 бүрэлдэхүүн хэсэг нь:
1.   Техник хангамж: Компьютер болон бусад тоног төхөөрөмжүүдийг энэ ангилалд оруулдаг. Мөн оролт гаралтын төхөөрөмжүүд, хадгалах төхөөрөмжүүд, харилцаа холбооны төхөөрөмжүүд гэх мэт дагалдах төхөөрөмжүүд орно.
3.   Өгөгдөл: Өгөгдөл гэдэг нь хэрэгтэй мэдээллээ авахын тулд боловсруулан ашиглаж байгаа түүхий мэдээ буюу баримт юм. Өгөгдөл нь компьютерт очиж боловсруулагдах хүртлээ ерөнхийдөө диск эсвэл соронзон хальс дээр компьютер уншихад хялбар байдлаар агууллагддаг.
4.   Дүрэм журмууд: Дүрэм журмууд гэдэг нь компьютерийн системийн үйл ажиллагааг зохицуулах бодлого юм. “ Дүрэм журам нь программ хангамжаас техник хангамжаар дамжин хүмүүст хүрдэг” гэдэг нь компьютерийн системд дүрэм журмын үүргийг ашиглаж байгаа нийтлэг жишээ юм.
5.   Хүмүүс: Үнэхээр хэрэгцээтэй систем байх юм бол хүмүүс түүнийг ашиглана. Ихэнх тохиолдолд системийн элементүүдийг анзаарахгүй өнгөрснөөсөө болоод мэдээллийн системийн хэрэгжилтэнд амжилт эсвэл бүтэлгүйтэл үүсдэг.
6.   Хариу үйлдэл: Энэ нь мэдээллийн системийн өөр нэгэн бүрэлдэхүүн хэсэг, үр дүнг үзүүлэх хэмжээс болдог.(хариу үйлдэл нь функцтэй хамааралгүй)
sexy girls удирдлагын систем, түүний дээр нь шийдвэр гаргалтанд туслах систем, хамгийн дээд хэсэгт удирдлагын мэдээллийн систем байдаг. “Пирамид” загварыг өөрчилж, шинэчилж ирсээр байгаа хэдий ч анхны пирамид загварыг одоо хүртэл ашигласаар байгаа юм.
Бусад системүүдийг дурьдвал:
Компьютерт суурилсан мэдээллийн систем нь үндсэндээ төлөвлөсөн ажлуудын заримыг эсвэл бүгдийг нь хэрэгжүүлэхэд компьютерийг бүхэлд нь ашигладаг мэдээллийн систем юм. Компьютерт суурилсан мэдээлийн системийн хэсгүүд:
Мэдээллийн системийн дэд бүтэц нь үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүд болох хүмүүс, ПХ, ТХ, сүлжээ, өгөгдөлөөс  хамаарч байдаг. Өөрөөр хэлбэл мэдээллийн систем нь эдгээр дэд бүтцүүдийн үр дүнтэй харилцаанаас хамаарч байдаг бөгөөд системийн шинж чанарын нэгэн адилаар тодорхой зорилготой, хоорондоо уялдаа холбоотой байдаг. МС-ийн загвар нь эдгээр бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн үйл ажиллагаа болон уялдаа холбоо гэж ойлгож болно.
Мэдээллийн систем нь байгууллагад дэмжлэг үзүүлдэг ба байгууллагын мэдээллийн систем, хэрэглээний программуудын цуглуулга нь байгууллагын дотоод үйл ажиллагаанд хамаарагдана. Өөр өөр төрлийн мэдээллийн систем нь олон үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх зорилготой байдаг. Жишээ нь: НББ-ийн мэдээллийн систем, Санхүүгийн мэдээллийн систем, Үйлдвэрлэл, үйл ажиллагааны мэдээллийн систем, Маркетингийн мэдээллийн систем, хүний нөөцийн мэдээллийн систем гэх мэт. Санхүүгийн менежер, Нягтлан бодогчид нь санхүүжилтийн хамгийн сайн эх үүсвэр ашиглалтыг тодорхойлох, байгууллагын санхүүгийн сайн сайхныг хариуцан ажилладаг бөгөөд бүх санхүүгийн тайлан, баримт бичиг үнэн зөв гэдгийг аудит хийж, харин орлого, бизнесийн үйл ажиллагааг урьдчилан таамаглахад IT системийн ашигладаг. Байгууллагын мэдээллийн системийн бусад төрлүүдэд Функциональ мэдээллийн систем, Хэлцлийг боловсруулах систем, Аж ахуй нэгжийн нөөцийн төлөвлөлт, Албан тасалгааны автоматжуулалтын систем, Удирдлагын мэдээллийн систем, Шийдвэр гаргалтанд туслах систем, Шинжээчдийн систем, Гүйцэтгэх, Хянах самбар, Нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээний удирдлагын систем, электрон худалдааны систем ордог. Хянах самбарууд нь байгууллагын бүх менежерүүдийг дэмждэг тусгай хэлбэрийн мэдээллийн систем юм. Энэ нь менежерүүдэд цаг тухайд нь тайлан хэлбэрээр зохион байгуулагдсан мэдээллийг олж авах, хандах боломж олгодог. Шинжээчдийн систем нь тодорхой домайн нэр, чадвар, туршлага, мэдлэгийг ашиглах замаар мэргэжилтнүүдийн ажлыг хуулбарыг оролддог.
Мэдээллийн системийн хөгжүүлэлт
Томоохон байгууллагын мэдээллийн системийн албууд нь хөгжүүлэлт, хэрэглээ болон байгууллагын мэдээллийн технологын програмд ихээхэн ач холбогдол өгөх хандлагатай бoлжээ. Мэдээлийн системийн хөгжүүлэлт болон хэрэглээнд хэд хэдэн арга зүй болон процесс ашиглагддаг. Олон хөгжүүлэгчид одоо үед дэс дараалалтай тодорхой үе шаттайгаар “системийн хөгжүүлэлтийн амьдралын мөчлөг” гэгддэг инженерийн арга барилыг ашиглаж байна. Мэдээллийн системийг байгууллагын дотор хөгжүүлэх эсвэл гадны байгууллагаар хөгжүүлж болно. Зарим нэг бүрэлдэхүүн хэсэг, эсвэл бүхэл системийг Аутсорсингоор хөгжүүлж болно.
Компьютер дээр суурилсан мэдээллийн систем нь Langefors-ын дараах тодорхойлолтуудыг авч үздэг. Үүнд Газар зүйн мэдээллийн систем, газрын мэдээллийн систем, гамшгийн мэдээллийн систем зэрэг нь хөгжиж буй мэдээллийн системийн жишээ боловч үүнийг өргөн утгаар нь орон зайн мэдээллийн систем гэж үзэх нь ч бий. Доор дурдагдсан үе шатуудаар системийн хөгжүүлэлт хийгдэнэ:
Академик чиглэл:
Мэдээллийн систем гэж нэрлэгддэг судалгааны салбар нь дүн шинжилгээ хийх, зураг төсөл, компьютерийн сүлжээ, мэдээллийн аюулгүй байдал, мэдээллийн сангийн менежмент, шийдвэр гаргахад туслах систем зэрэг олон ухагдахууныг дотроо багтаадаг. Мэдээллийн менежмент нь бизнесийн бүтээмжийн хэрэгсэл, програмууд, аппликэшин, хэрэгжүүлэлт, электрон худалдаа, дижитал хэвлэл мэдээллийн үйлдвэрлэл, уул уурхайн мэдээлэл, шийдвэр гаргахад дэмжлэг үзүүлэх гэх мэт бизнесын үйл ажиллагааны мэдээлэлийг цуглуулах, үүнд дүн шинжилгээ хийх зэрэг практик болон онолын асуудлуудыг шийдвэрлэдэг. Харилцаа холбооны технологид харилцаа холбоо болон сүлжээний талаарх асуудлуудыг авч үздэг. Мэдээллийн систем нь компьютерийн шинжлэх ухааны салбарын хүрээнд төрөл бүрийн бизнесийн загвар, холбогдох алгоритмын үйл явцыг судалж, мэдээлэл, тооцооны онолын суурийг ашиглан бизнес, компьютерийн шинжлэх ухааны гүүр болдог. Компьютерийн мэдээллийн систем нь компьютерийн програм хангамж болон техник хангамжийн дизайн, тэдгээрийн програмууд болон нийгэмд үзүүлэх нөлөө зэрэг алгоритмын үйл явцыг судалдаг салбар юм.
Мэдээллийн системийг мөн техник хангамж, програм хангамж, өгөгдөл, хүмүүс, чанартай мэдээллийг хамтран боловруулах журмын цуглуулга гэж тодорхойлж болно.
Холбогдох чиглэлүүдээс мэдээллийн системийг ялгах нь:
Компьютерийн шинжлэх ухаантай төстэй бусад салбарууд нь мэдээллийн системийн салбарын анхдагч эсвэл үүнтэй холбоотой гэж андуурагдах нь элбэг. Мэдээллийн системийн судалгааны домэйн нь байгууллага ба нийгэмд мэдээллийн системийн үзүүлж буй нөлөөлөл, хөгжүүлэлт, хэрэглээг тодорхойлох нийгмийн болон технологын үзэгдлийн онол болон дадлага юм. Чиглэлийн хил хязгаар нь нэлээд давхцаж байж болох ч, үйл ажиллагааны чиглэл, зорилго, мөн чиг баримжаагаар ялгагддаг.
Энэ арга барилын нэг асуудал нь олон нийтийн сүлжээ, компьютерийн тоглоом, гар утасны хувийн хэрэглээ гэх мэт ICT-гийн бус хэрэглээг мэдээллийн системийн салбарлуу орохоос сэргийлж байгаа. Ойролцоох салбаруудыг мэдээлийн системийн салбараас ялгахийн тулд мөн "Бодит байдал дээрх ямар үзэл баримтлал мэдээллийн системийн салбар болон бусад салбарт хамгийн их утга учиртай байна вэ?” гэсэн асуултыг асуух хэрэгтэй. Энэ үзэл санаа нь гүн ухаан дээр суурилсан ба зөвхөн гол хэсэг, чиг баримжаа, зорилгыг тодорхойлох бус бусад бүх салбарын нэр төр, хувь тавилан, хариуцлагыг мөн тодорхойлоход тусалдаг. Мэдээлэл менежментийн олон улсын сэтгүүл 30, 13-20.
Мэдээллийн системийн дэвшилт
Компьютерийн шинжлэх ухаантай төстэй бусад салбарууд нь мэдээллийн системийн салбарын анхдагч эсвэл үүнтэй холбоотой гэж андуурагдах нь элбэг. Мэдээллийн системийн судалгааны домэйн нь байгууллага ба нийгэмд мэдээллийн системийн үзүүлж буй нөлөөлөл, хөгжүүлэлт, хэрэглээг тодорхойлох нийгмийн болон технологын үзэгдлийн онол болон дадлага юм. Чиглэлийн хил хязгаар нь нэлээд давхцаж байж болох ч, үйл ажиллагааны чиглэл, зорилго, мөн чиг баримжаагаар ялгагддаг.
Өргөн хүрээнд мэдээллийн систем гэх нэр томьёо нь нийгэм болон байгууллагатай холбоотой мэдээллийг хэрэглэх, түгээх, хадгалах, цуглуулах, боловсруулах стратегын, удирдлагын болон үйл ажиллагааны зохион байгуулалтын хүрээг авч үздэг судалгааны салбар юм. Энэхүү нэр томьёо нь ашгийн бус байгууллага, засгийн газрын агент, аж үйлдвэрийн мэдээллийн системийн зохион байгуулалтын үйл ажиллагааг тодорхойлоход мөн хэрэглэгддэг. Мэдээллийн систем нь ихэвчлэн алгоритмын үйл явц, технологи хоёрын хоорондын харилцааг хэлдэг. Энэ нь байгууллагын хил хязгаарын хооронд эсвэл дотор тохиолдож болно. Мэдээллийн систем нь байгууллагын ашигладаг технологи ба байгууллагууд технологитой хэрхэн харьцдаг, байгууллагын бизнесийн үйл ажиллагаанд технологи хэрхэн ашиглагддаг талаар судалдаг. Мэдээллийн систем нь үүний үйл ажиллагааний бүрэлдэхүүн хэсэг болох мэдээллийн технологийг өөртөө агуулдаг ба мэдээллссийн систем нь мэдээллийн технологиос салангид ойлголт юм.
Энэ арга барилын нэг асуудал нь олон нийтийн сүлжээ, компьютерийн тоглоом, гар утасны хувийн хэрэглээ гэх мэт ICT-гийн бус хэрэглээг мэдээллийн системийн салбарлуу орохоос сэргийлж байгаа. Ойролцоох салбаруудыг мэдээлийн системийн салбараас ялгахийн тулд мөн "Бодит байдал дээрх ямар үзэл баримтлал мэдээллийн системийн салбар болон бусад салбарт хамгийн их утга учиртай байна вэ?” гэсэн асуултыг асуух хэрэгтэй. Энэ үзэл санаа нь гүн ухаан дээр суурилсан ба зөвхөн гол хэсэг, чиг баримжаа, зорилгыг тодорхойлох бус бусад бүх салбарын нэр төр, хувь тавилан, хариуцлагыг мөн тодорхойлоход тусалдаг. Мэдээлэл менежментийн олон улсын сэтгүүл 30, 13-20.
Мэдээллийн системийн судалгаа
Мэдээллийн системийн судалгаа нь ерөнхийдөө мэдээллийн систем нь хувь хүн, бүлгүүдэд хэрхэн нөлөөлдгийг судалдаг. Hevner et al(2004) мэдээллийн системийг 2 хуваасан ба түүний нэг зан үйлийн шинжлэх ухаан нь хүний эсвэл бүлгийн зан үйл болон шинжлэх ухааны онолуудыг бий болгон батладаг.
Salvatore March and Gerald Smith төрөл бүрийн өнцгөөс авч үзсэн Мэдээллийн Технологийн судалгааны суурийг санал болгохдоо судалгааны гаралт болон судалгааны үйл ажиллагааг оруулжээ. Тэд гаралтыг дараах байдлаар тодорхойлов:
1.   Байгууламж - домайныг бүрдүүлдэг. Домайнд тулгамдсан асуудал, түүний шийдлийг агуулна.
2.   Загвар - байгууламжын хоорондох холбоог илэрхийлэх мэдэгдлүүд.
4.   Сэргээн засах - бүтээгдэхүүн өөрийн орчиндоо байгааг мэдэх.
1.   Тодорхой нэг үүрэг бүхий бүтээгдэхүүн бүтээх.
2.   Дэвшил гарсан эсэхийг мэдэхийн тулд бүтээгдэхүүнийг дүгнэх.
3.   Дүгнэсний дараа бүтээгдэхүүн тухайн орчиндоо яаж ажилласан эсвэл ажиллаагүйг мэдэх нь чухал. Тиймээс мэдээлэл технологийн бүтээгдэхүүний талаарх онол дээр суурилж батлах.
Мэдээллийн систем нь 30 гаруй жил хөгжиж байгаа ч гэсэн эрдэмтэд мэдээллийн системийн судалгааны гол зүйл нь юу гэдэг дээр одоо хүртэл маргасаар байна. Гэхдээ гол 2 үзэл байдаг. Нарийвчилж үзвэл IT artifact, бүтээгдэхүүн мэдээлэл технологийн artifact нь гол сэдэв гэж үздэг. Харин ерөнхийгөөр үзвэл мэдээллийн технологийг нийгмийн болон техникийн хоорондын харилцаа буюу хүрээлэл гэж үздэг. 3 дахь үзэл бол хоёуланд ижил түвшинд анхаарал хандуулах юм.
Энэ салбар нь практикт суурилсан салбар тул эдийн засгийн салбарынхан мэдээллийн системийн судалгааг практикт шууд хэрэглэж болохоор зүйлсийг хийдэг гэж боддог. Гэвч мэдээллийн системийн судлаачид ихэнхдээ илүү гүнзгий, зан үйлийн асуудлыг судалдаг тул тийм байдаггүй. Энэ нь судалгааны үр дүнг ойлгоход илүү хэцүү болгодог тул шүүмжлэлд өртдөг. Үүний нөлөө биш, мэдээллийн системийг судлахын тулд EATPUT гэх мэт мэдээллийн системийн загварууд ашиглагддаг.
Олон улсын мэдээллийн системийн судлаачид, Мэдээллийн Системийн Холбоо болон Ахлах Эрдэмтдийн Дэд хороо хуралдаж МСХ-ны “сагс” хэмээх багц судалгаануудыг нэр дэвшүүлжээ: Management Information Systems Quarterly (MISQ), Information Systems Research (ISR),Journal of the Association for Information Systems (JAIS), Journal of Management Information Systems (JMIS), European Journal of Information Systems (EJIS), and Information Systems Journal. Дэлхийн олон газарт жил тутам мэдээллийн системийн хурал болдог.
Эх сурвалж
Ангилал:Баримтжуулалт
Бүрхэлт
Бүрхэлт буюу бүрхэх (англ. coating) гэдэг нь үйлдвэрлэх техникт үйлдвэрлэх технологийн нэгэн үндсэн бүлгийг ойлгох бөгөөд хэрэглэх бэлдэцийн гадаргуу дээр тодорхой хэлбэргүй бодисыг наалдуулан давхарлах аргыг нэрлэдэг. Бүрхэлтэнд нимгэн дан давхарга эсвэл олон давхарлан түрхсэн давхарга мөн өөр төрлийн давхаргуудын нэгдлийг оруулан нэрлэх ба хоорондын ялгааг нарийн тодорхойлон тогтоосон тодорхойлолт байдаггүй зөвхөн ашиглалт болон бүрхэлтийн технологиос хамааруулан тогтоож өгсөн байдаг. Бүрхэлтийн технологи нь тухайн бүрхэлтийн давхаргыг бэлдэц дээр наах буюу түрхэх төрлөөр нь  химийн, механикийн, дулааны болон дулааны механикийн арга ялгадаг.
Материал
Бүрхэх материал буюу тээгч материалд бараг бүх (хатуу) орох ба жишээлбэл үүнд металлууд, тусгаарлагч, кристалл болон аморф бодисууд, бөс даавуу гэх мэт. Гэхдээ дурын гадаргууг бас бүрхэх өөрөөр хэлбэл будах боломжгүй юм. Жишээ нь тухайн гадаргуугийн хүчдэл нь бүрхэлтийн наалдацыг бууруулснаар бүрэх бодис нь хэсэгчилсэн болон бүрэн хагаралт өгөх нь бий. Бүрхэх материалыг тухайн гадаргуу дээр сайн нааж өгөхийн тулд гадаргуу дээр жигд түрхэж өгөх бол гадна орчны нөлөөнд тэсвэржилт сайтай болгохын тулд бүрж байгаа бэлдэцээ бүрхэхийн өмнө механик болон химийн урьдчилсан боловсруулалт хийдэг. Бүрхэх болон бүрэгдэж буй материал хоорондын зааг давхарга нь хэр сайн зэрэг бага байх нь бүрхэлтийн технологи болон бүрж буй материалын өмнөх бэлтгэлээс (жишээлбэл зүлгэх, бөмбөлөгөөр шүрших, идэмхий бодисоор түлэх буюу идүүлэх, силанжуулах- цахиур устөрөгчийн нэгдэл бүрэх, цахиурын давахар оксидоор бүрэх гэх мэт) ихээхэн хамаарна.
Ангилал:Үйлдвэрлэх технологи
Таньчонь
Ангилал:Умард Солонгосын суурин Ангилал:Өмнөд Хамгён
Статор
Статор (мөн: зогсогч, лат. stare: хөдөлгөөнгүй зогсох) гэдэг нь ямар нэг төхөөрөмжийн хөдөлдөггүй, хатуу холбоотой хэсгийг нэрлэх бөгөөд ялангуяа ротор байгаа үед хөдөлдөггүй талыг нь ингэж нэрлэнэ. Жишээлбэл цахилгаан мотор, генератор, гидро мотор болон шахуурганд статор байх бол ротор нь хөдөлгөөнтэй эд ангид эргэлдэх, шилжих, болон шугаман хөдөлгөөнийг хийнэ.
Цахилгаан төхөөрөмж
Статор нь цахилгаан мотор болон генераторт ихэвчлэн үүр буюу гэрийн үүргийг давхар гүйцэтгэх ба цөөн тохиолдолд үүнээс гаждагийн жишээнд тогтмол соронзон орон бүхий машин болон нимгэн ган орно. Энэ тохиолдолд индукцийн ороомогийн хамтарсан цөмийн үүргийг гүйцэтгэдэг.
Цахим холбоос
Ангилал:Машины эд хэсэг
Кёнжү
Кёнжү (Кёнжу, Гёнжү; солонгосоор 경주시 → кёнг-жү-ши; англиар Gyeongju; оросоор Кёнджу) — Өмнө Солонгос улсын Умар Кёнсан аймгийн дорно-өмнө буланг эзлэн оршдог хот (시 ши). Аймагтаа Аньдунгийн дараах том талбай (1,324.39 км²) бүхий энэ нутагт 2011 оны эцэст 265,488 хүн оршин сууж байна. Кёнжү хот улсын нийслэл Сөүлээс дорно-өмнө зүгт 370 км, аймгийн төв Тэгүгээс дорно зүгт 55 км зайнд байрлах ба өрнөд Чонду хошуу, Ёнчонь хот, өмнөд Үлсань, умард Пухантай хаяалж, дорнод Япон тэнгист тулдаг. Тэбэк нурууны харьцангуй нам уулс нутгийг хэд хэдэн хэсэг огточсон байдаг.
Зүүлт, тайлбар
Ангилал:Умард Кёнсаны суурин  Ангилал:Шилла улс
Хүүгийн амьдрал (кино)
Түүнчлэн Крис Купер болон Тоби Магуайр (анхны кино нь) нарын жүжигчид тоглосон байдаг.
Кино бүтэх явц
Ихэнхи зураг авалт Вашингтон мужын багахан хот Конкритод авагдсан бөгөөд 1950 оныг бодит мэт харуулахын тулд оршин суугчдын эдлэл хэрэглэл, орчин тойрны өнгө төрхөд бодит бөгөөд ихээхэн ажиллагаа оржээ.
Хөгжим
Хүүгийн амьдрал киноны хөгжим дуунд 1950-аас 1960 оны эхэн үеийн дуунууд тоглогддог. Хөгжмийн зохиолчоор нь ажилласан Картер Бёруэлл киноны уйтгарт хэсгийн гитартай хөгжмийг бичжээ.
Холбоос
Ангилал:1993 оны кино Ангилал:АНУ-ын кино Ангилал:Уран сайхны кино Ангилал:АНУ-ын утга зохиолын бүтээлээр хийгдсэн кино, зохиолчоор
Ширнэнгийн Аюуш
Ширнэнгийн Аюуш (1903 оны 5 сарын 15 — 1938 оны 7 сарын 19) нь Монгол улсын алдарт гавьяат уран зохиолч. Шинэ Монголын анхны жүжгийн зохиолчдын нэг.
Намтар
Аюуш Амгаланбаатар (одоогийн Улаанбаатар хотын Баянзүрх дүүрэг)-т 1903 онд төрсөн. Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгчдийн нэг, жүжиг болон үргэлжилсэн үгийн зохиолч, найруулагч, урлаг судлаач. Бошгыг халах залуучуудын эвлэлийн гишүүнд 1922 онд элсэж идэвхтэй зүтгэлтэн болсон. Улмаар Москва хотын Дорно дахины судлалын дээд сургуульд 1924 оноос суралцаж төгсчээ. “Ойрх цагийн товч түүх” жүжиг анх тавихад оролцсоноор театр жүжгийн ажилд хөл тавьжээ.
Тэрээр 1932-1933 онд УТТ-т найруулагч, 1934 оноос Ардыг гэгээрүүлэх яамны уран сайхны зөвлөлийн дарга, 1936 оноос мөн яамны дэд сайд, 1937 оны 12 сараас Ардын цэргийн клубийн даргаар ажиллаж байжээ. “Европ ба Дорно зүг”, “Хэлбэр нугалаа”, “Таван мянган төгрөгийг таниагүйн учир”, “Монгол хүү”, “Говийн хүүхэн Гүндэгмаа”, “Гурван давхар талхилт”, “Хатан Долгор харц Дамдин”, “Арван зургаан наст Адьяа”, “Яг арван найм” зэрэг жүжгийн зохиол бичсэн. Бичсэн зохиолоо өөрөө найруулан тоглуулдаг онцлогтой хүн байжээ. Театр судлалын талаар Театрын уран сайхан, Ардын үндэсний театрын уран сайхны түүхээс товчилсон дэвтэр нэртэй хоёр ном бичиж 1935 онд хэвлүүлжээ.
1935 онд алдарт гавьяат уран зохиолч цолоор шагнуулсан байна. Улстөрийн хэлмэгдэлд өртөж цаазлагдсан боловч хожим цагаадсан.
Шагнал
Ангилал:Монголын зохиолч Ангилал:Монголын жүжгийн зохиолч Ангилал:Монголын их хядлагын хэлмэгдэгч Ангилал:Улаанбаатарын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1903 онд төрсөн Ангилал:1938 онд өнгөрсөн
Адам
Адам нь Абрахам тулгуурт шашин буюу Иудей, Католик, Ислам болон Христ Итгэлийн дийлэнх урсгалын итгэгчдийн хувьд Тэнгэрбурханы бүтээсэн анхны эр хүн, хүн төрөлхтний язгуур өвөг дээдэс хэмээн үздэг. Адамын талаар Христ Итгэл болон Иудей, Исламын гол судар болох Хуучин гэрээний Эхлэл номы 1 дүгээр бүлэгт өгүүлдэг. (Адам – Эхлэл 1:26-27)
19-р зууныг хүртэл энэ мэт хүний уг гарвалыг Тэнгэрбурхантай шууд холбодог байсан бөгөөд эртний Месопотам (хоёр мөрний сав газар) ба бусад соёл иргэншлийн хувьд ч адил байсан нь ХТӨ 2000 оны үеийн Гилгамэшийн тууль зэргээс ч харагддаг.
Ариун Библийн Эхлэл номын 3:4-24, хүний язгуурын гэмийн талаар өгүүлдэг бөгөөд түүнээс хойш хүн гэмт чанартай болсон гэж Абрахам тулгуурт шашны номлолд авч үздэг. Куранд ч гэсэн Адам анхны хүн мөн бөгөөд Тэнгэрбурханы анхны их элч хэмээн өгүүлдэг.
Хэдийгээр Адам Ева хоёрын түүхийг хувьслын онол зэргээр үгүйсгэх болсон ч Эхлэл 2:18-24 дээр гардагчлан эрэгтэй эмэгтэй хүний үүслийг холбон тайлбарласан нь давуу байдаг. Мөн сүүлийн үед шинжлэх ухаанчдын анхаарлыг татах болсон Бүтээлийн онол, Генийн эх сурвалжийн судалгаа зэрэг нь Библи дэх Адам, Ева хоёртой тохирдог. Дарвины дэвшүүлсэн Хувьслын онол хэмээх таамаглал өдөр ирэх бүр үгүйсгэгдэж байна.
Мөн үзэх
Ангилал:Библи Ангилал:Библи дэх түүхэн хүмүүс Ангилал:Хуучин Гэрээний хүмүүс
Устах аюулд буй өвүүд
2007 оны байдлаар эдгээр өвүүд нь ЮНЕСКО-ын Дэлхийн өвд багтдаг бөгөөд устаж үгүй болох аюулд өртөөд байгаа юм. Дэлхийн өвийн хороо жил бүр энэ жагсаалтыг шинэчилдэг байна.
Урьд нь аюулд өртөөд байсан өвүүд
Урьд нь аюулд өртөөд байсан боловч нөхөн сэргээлт, хамгаалалтын зөв бодлогын үрээр энэхүү жагсаалтаас хасагдсан дэлхийн өвүүд. Жил бүр шалгалт судалгааны үндсэн дээр жагсаалтаас гаргах, оруулах эсэхийг шийддэг.
Цахим холбоос
Устах ! Ангилал:Хүрээлэн- ба байгаль орчны хамгаалагдсан газрын жагсаалт
Номин талст
right Номин талст хамтлаг нь Монголын анхны хөвгүүдийн хамтлагийн нэг юм. "Номин талст" нэр нь "номин" гэх хөх цэнхэр өнгөтэй чулууны нэр ба эртнээс монголчуудын бэлгэдэлт өнгө байсаар ирсэн билээ. 1997 онд тус хамтлаг нь Батсүх /Сүхээ/, Хаянхярваа /Хаянаа/, Дэлгэрмөрөн /Дээгий/, Хангэрэл /Хаазаа/ нарын 17-19 насны залуусын бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулагдсан байна.
Түүх
1995 онд Номин нэртэй дууны хамтлаг, Талст нэртэй бүжгийн хамтлагтай нэгдсэнээр 12 бүжигчинтэйгээр "Сүүлчийн удаа", "Гэрэл сүүдэр" зэрэг анхны уран бүтээлүүдээ залууст хүргэж байжээ. Хамтлагийн үүсгэн байгуулагч Равжаа, Батсүх нарын шийдвэрээр хамтлагтаа бүтэц зохион байгуулалтын өөрчлөлт хийж Хаянхярваа, Дэлгэрмөрөн, Хангэрэл нарыг элсүүлж өнөөдрийн бүрэлдэхүүн бүхий хамтлаг байгуулагдсан түүхтэй. 10 жилийн ойн баярын тоглолтоо 2007 оны 11 сарын 27, 28-нд Улаанбаатар паласт тэмдэглэснээр Номин талст хамтлагийнхан уран бүтээлээ түр завсарлаад байгаа юм. Одоо тус хамтлагийн гишүүд бие даасан уран бүтээл хийж байгаа. Хаянаа 2004 онд МАХН-д элсэж, улмаар МАХН-ын дэргэдэх МАСЗХ-ны Ерөнхийлөгчийн урлаг соёлын зөвлөхөөр, 2006 оноос Удирдах Зөвлөлийн гишүүн, 2007 оноос Бодлогын зөвлөлийн гишүүнээр ажиллах болсон.
Шагнал
Монгол Улсын Засгийн газрын шагнал болох “Соёлын Тэргүүний Ажилтан” цол тэмдгээр БСШУЯ-ны Сайдын тушаалаар 2006 онд шагнагдсан.
Монголын Рок, Поп урлагийн Дээд шагнал гардуулах “Пентатоник” наадмаас:
Шилдэг уран бүтээл, видео клип шалгаруулах UBS Music Video Awards наадмаас 8 шагнал авсан.
Ангилал:Монголын хамтлаг
Ева
Ева (Еврей хэл: חַוָּה, Хаввах in Сонгодог еврей хэл, Орчин үеийн Израйль Еврей: "Кхавах", Араб хэл:حواء) нь Ариун Библийн Эхлэл номонд бичигдсэнээр анхны эмэгтэй хүн юм. (Эхлэл 1:26-27) Ева гэдэг нь "Амьдрал" гэсэн утгатай ба амьд бүхний эх юм гэсэн утгыг агуулдаг. Адамын (Анхны эрэгтэй хүн) эхнэр бөгөөд Каин, Абел дараа нь Сет гэх 3 хүүг төрүүлсэн. Ева нь Адамаас гаралтай бөгөөд Тэнгэрбурхан Адамд тохирох туслагчийг хайгаад олоогүй тул Адамыг гүн нойронд автуулж, түүнийг унтаж байх зуур хавирганаас нь нэгийг сугалж аваад ормийг нь махаар бөглөсөн байна. Бурхан Адамаас авсан тэр хавиргаараа эмэгтэй хүн бүтээж Адамд туслагч, хань болгохоор авчирж өгсөн тухай Ариун Библийн Эхлэл 2:22-24-т бичигдсэн байна.
Мөн үзэх
Ангилал:Библи дэх түүхэн хүмүүс Ангилал:Хуучин Гэрээний хүмүүс
Тохта
Тохта буюу Тогтох (? - 1312 он) нь Алтан ордны улсын хан Мөнхтөмөрийн хүү, Бат ханы гуч, Алтан Ордын хан байлаа. 1288 онд Тохтаг үеэлүүд нь хаан ширээнээс авч хаяжээ. 1291 онд Тохта Ногай ханы тусламжтай хаан ширээгээ дахин авав. Удалгүй Тохта, Ногай хоёр тэмцэлдэж эхэлсэн. Тохта Орос дахь Ногайн нөлөөг устгахыг эрмэлзэж байсан тул 1293 онд Монголын нэгэн цэргийн удирдагч Дюденг Русь руу илгээж, 14 хотыг эвдэн сүйтгүүлжээ. 1300 онд Тохта Ногайг нэгмөсөн ялж, Ижил мөрнөөс Дон мөрөн хүртэлх газар нутгийг өөрийн харьяанд нэгтгэж чадлаа. Тэрбээр мөн Хубилай хааны ач Төмөр хааны нэр төдий эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн. Энэ үед Персийн Ил Хан улсыг Өлзийт захирч байсан бөгөөд Дува Цагадайн ханлигийн ёс төдий хан байв. Тохта хан Орост шинэ аян дайн явуулахаар зэхэж байгаад нас баржээ. Зарим сурвалжид түүнийг Ижил мөрөнд завьтайгаа живж үхсэн гэж бичжээ.
Лавлах материал
Ангилал:Алтан ордны улсын хан Ангилал:Алтан ураг (Хөх Орд) Ангилал:Хан Ангилал:13-р зууны ноёрхогч Ангилал:14-р зууны ноёрхогч Ангилал:13-р зуунд төрсөн Ангилал:1312 онд өнгөрсөн
Чимэдийн Цэвээн
Чимэдийн Цэвээн (* 1901 онд Төв аймгийн Баянцогт суманд; † 1956 онд) нь монголын жүжигчин. Тэрээр 1931 онд УТТ-т ороод нэг их удаагүй ч түүний авьяас билэг ур чадвар нь богино хугацаанд хөгжин цэцэглэж хүн бүрийн анхаарлыг татах болсон учир Улсын уран сайхны хүрээлэнгээс 1931 онд Улсын 1-р зэргийн жүжигчний мэргэжлийн үнэмлэх түүнд гардуулжээ. Түүнийг Сайн дурын театрын 14 жил, мэргэжлийн театр байгуулагдсаны 5 жилийн ойг тохиолдуулан 1935 онд Улсын бага хурлын тэргүүлэгчид, Ардын Сайд нарын зөвлөлийн хамтарсан хурлын тогтоолоор Улсын гавьяат жүжигчин цол хүртээсэн юм.
Уран бүтээл
Д. Намдаг Э.Оюун Ш. Аюуш
Гавьяа шагнал
Ангилал:Монголын жүжигчин Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол) Ангилал:Баянцогтын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1901 онд төрсөн Ангилал:1956 онд өнгөрсөн
Пэ Юн-жүнь
Пэ Ён Жүн (배용준, 1972 оны наймдугаар сарын 29-нд төрсөн) нь Өмнөд Солонгосын жүжигчин, загвар өмсөгч бөгөөд телевизийн Анхны хайр ( дүр: Сүн Чан Вү, Бид үнэхээр дурласан гэж үү? ( дүр: Ган Жэ Хо ), Зочид буудлын эзэн ( дүр: Шин Дон Хёк/Фрэнк ), Өвлийн хайрын дуу ( дүр: Кан Жүнсан/Ли Минхён ) зэрэг олон ангит кинонуудад бүтээсэн дүрээрээ Азийн болон Европын орнуудад танигдсан нэгэн юм.
Холбоос
Ангилал:Өмнөд Солонгосын кино жүжигчин Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд Ангилал:1972 онд төрсөн
Дэлгэр мөрөн
Дэлгэр мөрөн нь нийт 445 км урттай, Сэлэнгэ мөрөнд баруун хойд зүгээс нь цутгах эх мөрөн юм. Голын гульдирал эхэн хэсэгтээ 25-40 м-ийн өргөнтэй бол, адаг хэсэгтээ 50-100 м бөгөөд усны гүн 0,5-2,5 м, урсгалын хурд 0,2-2 м/сек-ийн хооронд хэлбэлзэнэ. Дэлгэр мөрөнд том жижиг олон гол горхи цутгадгаас том голын тоонд Тарис (75 км), Бэлтэс (92 км), Бүгсийн гол (110 км) зэрэг голуудыг нэрлэж болох юм.
Эшлэл
Ангилал:Булган аймгийн гол мөрөн Ангилал:Азийн гол мөрөн Ангилал:Монголын гол мөрөн Ангилал:Сэлэнгэ мөрний голын систем Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн Ангилал:Тува орны гол мөрөн
Денис Суарес
Денис Суарес (Denis Suárez; 1994 оны нэгдүгээр сарын 6-нд Сальседа де Каселас хотод төрсөн) — Испанийн хөлбөмбөгчин бөгөөд «Севилья» багт хагас хамгаалагчаар тоглодог.
Замнал
Суарес «Манчестер Сити» багт 2.75 сая фунтээр элсэж, 2011 оны тавдугаар сарын 23-нд гэрээлжээ. Нөөц багийн цөөхөн тоглолтонд л оролцсон.
Суарес «Барселоны» нөөцөөс 2014 оны долоодугаар сард «Севильяд» Иван Ракитичийн наймаагаар дамжин зээлэгдсэн юм. Анхны гараагаа наймдугаар сарын 12-нд 2014 оны УЕФА-гийн Супер цомд «Реал Мадридын» эсрэг 78 минутанд Хосе Антонио Рейесийг сэлгэн хийжээ. Аравдугаар сарын 26-нд «Вильярреалийн» эсрэг (2:1) чухал мөчид гоолдсоноор 'лигийн анхны гоолоо' тэмдэглүүлэв.
Гадны холбоос
Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Манчестер Сити багийн тоглогч Ангилал:Севилья багийн тоглогч Ангилал:Испаничууд Ангилал:1994 онд төрсөн
Алжир хот
Умард Африкийн Алжир улсын нийслэл бөгөөд тэргүүн их хот, нутгийн хуваарь ёсоор улсынхаа 48 аймгийн нэг болсон газар бол Алжир (арабаар الجزائر‎, al-Jazā’er, оросоор Алжир, францаар Alger, англиар Algiers) хот юм. Газар дундын тэнгисийн эрэгт 273 км² газар эзлэн байгаа энэ газарт 2008 оны байдлаар 2,135,630 хүн амьдран сууж байна. Ярайсан цагаан байшингуудтай. 2011 онд 9 км метро баригдсан. Бусдаар бусдаар автобус, трамвай зэрэг газрын, бас агаарын, далайн тээврээр холбогддог. Өнтэй өвөл (11.2 °C), халуун зун (25.2 °C) тохиодог Газар дундын тэнгисийн уур амьсгалтай.
Пунсалмаагийн Очирбат
Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байх 1992-1997 оны хугацаанд Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийг цөмийн зэвсгээс ангид бүс болгох тухай НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 47 дугаар чуулганд (1992 он) зарлан мэдэгдсэнийг баталгаажуулж, энэ саналыг цөмийн зэвсэгтэй, НҮБ-ын Аюулгүй Зөвлөлийн байнгын гишүүн гүрнүүд дэмжиж, манай статусыг хүндэтгэхээ албан ёсоор илэрхийлсэн нь Монгол Улсын хувьд аюулгүй байдлаа улс төрийн аргаар бататгах чухал алхам болсон.
Ажил мэргэжил, боловсрол
П.Очирбат 1942 оны 1 дүгээр сарын 23-нд Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын Бунхантын хэмээх газрын өвөлжөөнд төрсөн. 1951-1960 онд Завхан аймгийн дунд сургууль, 1960-1965 онд ЗХУ-ын Ленинград хотын Уул уурхайн дээд сургуулийг уул уурхайн ашиглалтын инженер мэргэжлээр төгссөн. Техникийн ухааны дэд эрдэмтэн, Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор.
1990 оны 9 дүгээр сараас 1992 оны 2 дугаар сар хүртэлх хугацаанд БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн хавсралт хуулийн 2-р зүйлд заасны дагуу 1992 оны 2 дугаар сараас 1993 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч,
1993-1997 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, 1997 оны 8 дугаар сараас "Очирбат" сангийн удирдах зөвлөлийн дарга, 2000 оноос Монгол Улсын ШУТИС-ийн "Экологи-тогтвортой хөгжлийн төв"-ийн захирлаар ажиллаж байна.
П.Очирбат 2005 оны 9 дүгээр сарын 28-ны өдөр Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнээр томилогдон ажиллаж байсан.ШУА-ийн гишүүн, Академийн тэргүүлэгч гишүүний үүрэг хүлээдэг, дээрээс нь 2010 оноос уул уурхайн компани болох “Энержи ресурс”-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүний /1 жилд 24 мянган ам.доллар авдаг/ үүргийг давхар гүйцэтгэдэг байв.
Юкатаны хойг
Юкатаны хойг (Península de Yucatán) нь Мексик, Гватемал, Белиз улсууд орших, Мексикийн булан ба Карибын тэнгисийн хооронд байх хойг юм.
Пунсалмаагийн Очирбат
Шагнал, эрдмийн зэрэг цол
Пунсалмаагийн Очирбат нь 2005 оны 7 дугаар сарын 11-нд Монгол Улсын төрийн тэргүүн дээд шагнал "Чингис хаан" одон г хүртсэн анхны төрийн зүтгэлтэн болсон. Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Тэргүүлэгч гишүүн, академич цол хэргэмтэй.
Юкатаны хойг
Юкатаны хойгт майячуудын дурсгал их хэмжээгээр олддог.
Нэрийн гарал
Юкатан гэдэг нь нутгийн хэлээр "Чиний хэлж байгааг ойлгохгүй байна" гэсэн утгатай Yuk ak katán буюу Ma' k u'uyik a t'àani' гэдэг үгнээс гаралтай гэж үздэг. Анх тус нутагт очсон худалдаачид газрын нэрийг асуухад ингэж хариулсан нь хойгийн нэр болж үлдсэн гэгддэг боловч өөр олон янзын тайлбар байдаг байна.
Пунсалмаагийн Очирбат
Шагнал, эрдмийн зэрэг цол
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч асан, Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн зөвлөх профессор, доктор, академич Пунсалмаагийн Очирбатад “Уул уурхайн технологи, эдийн засаг, экологи” эрдэм судлалын цогц долоон боть бүтээлд  Монгол Улсын Төрийн шагнал/Соёрхол/ 2022 оны 7-р сард хүртээв.
Юкатаны хойг
Нэрийн гарал
Ангилал:Хойд Америкийн хойг Ангилал:Мексикийн хойг Ангилал:Карибын тэнгисийн хойг
Пунсалмаагийн Очирбат
Гэр бүл
Эхнэр Ш.Цэвэлмаа, охин О.Очирмаа, охин О.Оюумаа
Эшлэл
Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ангилал:БНМАУ-ын сайд Ангилал:АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга Ангилал:Монголын сайд Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн Ангилал:Уул уурхайн инженер Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан Ангилал:Санкт-Петербургийн Уул Уурхайн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч Ангилал:Түдэвтэйн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1942 онд төрсөн
Английн Премьер лиг
Английн Премьер Лиг /цаашид Премьер лиг гэх/ (Premier league) нь Англи улсад хөлбөмбөгийн клубүүдийн дунд зохион байгуулагддаг өндөр зэрэглэлийн лигийн тэмцээн юм. Английн хөлбөмбөгийн клубүүд лигийн тогтолцоогоор тоглодог бөгөөд дээд лиг нь юм. 20 клуб амжилтаасаа шалтгаалан дэвшин орж ирэх болон доод лиг рүү улирах шатлалаар хувьсч байдаг. Премьер лиг улирлын найдугаар сараас он дамнан тавдугаар сар хүртэл үргэлжлэхдээ баг тус бүр 38 тоглолт хийх ба нийт 380 тоглолт болно. Ихэнхи тоглолтууд Бямба, Ням гарагуудад явагддаг. Английн санхүүгийн зах зээлийн томоохон байр суурийг эзлэгч Barclays Bank лигийг ивээн тэтгэдэг бөгөөд лигийг Barclays Premier League гэж дуудах нь ч бий.
1888 онд үүсгэн байгуулагдсан Английн Хөлбөмгийн лигийн нэг хэгэг Хөлбөмбөгийн лигийн нэгдүгээр дивизийг 1992 оны хоёрдугаар сарын 20-нд Премьер лиг нэршилтэй болгон тоглолтын дүрэмд ч өөрчлөлт оруулсан албан ёсны байгуулагдсан өдрийг дээрх хугацаагаар тооцдог. Дэлхийн хамгийн их мөнгөний эргэлт явагдаж байдаг энэ лиг нь 2007-08 оны улиралд л гэхэд 1.93 тэрбум фунтын (3.15 тэрбум долларын) орлого орсон баримт байдаг ажээ. Европын лигүүдийн эхэнд бүхий л үзүүлэлтээрээ сүүлийн таван жил явж байгаа бөгөөд Испаний Ла Лиг болон Италийн Сериа А лиг дараа нь жагсдаг билээ.
Нийтдээ 44 клуб Премьер лигт өрсөлдөж байсан ч өдгөөг хүртэл Арсенал (3 ), Блэкберн Роверс (1), Челси (3), Манчестер Юнайтед (12)Манчестер Сити(2) гэсэн дөрвөн клуб л түрүүлсэн түүхтэй. Сүүлд 2013-2014 улиралд Манчестер Сити баг түрүүлсэн.
Түүх
1980 оны сүүлээр Англид хөлбөмбөг уналтын байдалтай байв. Английн клубтэй холбогдолтой болж бүтэхгүй асуудлууд үүсэх болов. Цэнгэлдэх хүрээлэнгийн тоног төхөөрөмжийг эвдлэн сүйдлэж, танхайрах балмад үйлдлүүд газар авч даамжиран 1985 оны Бельгийн нийслэл Брюссель хотын Эйзелийн цэнгэлдэх хүрээлэндэх тоглолтын үеэр английн хөгжөөн дэмжигчдийн өдүүлсэн олныг цочроосон эмгэнэлт байдлаас болж английн клубүүдийг Европын бүхий л тэмцээнүүдийг оролцохыг таван жилийн туршид хорьсон явдалтай холбоотой билээ. Дээрх уналтын үеүдэд 1888 оноос түүхтэй хөлбөмбөгийн лигийн нэгдүгээр дивиз нь Английнхаа хөлбөмбөгийн тэргүүн лиг байсаар байсан ч Италийн Сериа А, Испаний Ла Лигийн үзэгчдийн тоо болон орлого ашгаас давдаггүй байлаа. Английн тоглогчид нь ч гадагшаа гарч тоглох нь олширох болжээ. 1990 онд дээрх эсрэг чиг хандлага Англичуудын ДАШТ-ий хагас шигшээ хүртэл явсан, английн клубүүдийн тэмцээнүүдэд оролцох эрх сэргэсэн болон 1989 оны Хиллсборийн цэнгэлдэхийн хэрэг дээр ажилласан шүүгч Тейлорийн мэдэгдэл зэргээс шалтгаалан буурах болжээ. Энэ үеэс английн хөлбөмбөг сэргэж эхэлсэн гэдэг.
Ивээн тэтгэгч
1993 оноос Премьер лиг ивээн тэтгэгч нартай болж эхэлсэн байна. Лигийг ивээн тэтгэгчийн нэртэй холбон нэрлэдэг заншилтай болжээ. Доор ивээн тэтгэгдийн нэрсийг үзүүлэв:
Санхүү
2010 оны дөрөвдүгээр сарын 21-нд Хатан хаан II Элизабет нэрэмжит шагналаа Премьер лигт хүртээжээ. Хатан хаан уг шагналаа Английн хөлбөмбөг болон Нэгдсэн Вант Улсын телевизийн байгууллагуудад оруулж буй онцлох хувь нэмрийг харгалзан хүртээжээ.
2007-08 онд Премьер лигийн клубүүдийн нийт орлого 1.93 тэрбум фунт стерлингийн орлого олсноор дэлхийн хөлбөмбөгийн лигүүдийн хамгийн их орлоготнуудын жагсаалтыг тэргүүлүүлсэн юм.
Цаашлаад Премьер лиг дэлхийн өндөр орлоготой спортын лигүүдийн дөрөвдүгээрт буюу Хойд Америкийн тэргүүлэх гурван лигийн (Хөлбөмгийн үндэсний лиг - NFL, Мэргэжлийн Бейсболын лиг - MLB, Америкийн Үндэсний Сагсан бөмбөгийн холбооны лиг - NBA) ард бичигддэг бөгөөд тавдугаарт Америкийн Үндэсний хоккейн лигийн (NHL) бичигддэг ажээ.
Премьер лигийн орлого үндсэн эх үүсвэр нь мэдээж цэнгэлдэх хүрээлэнд тоглолт үзэхээр ирэгчид билээ. 2008-09 оны улиралд тоглолт бүрийг дунджаар 35,632 үзэгч үзсэн гэх судалгаагаар мэргэжлийн спортын хамгийн их үзэгчидтэй лигүүдийн тавдугаар үзүүлэлт болсон юм. Жагсаалтад Сериа А болон Ла Лигийг ардаа орхисон ч Германы Бундеслигийн өмнө гарч чадаагүй юм.
Дэлхий даяар
Премьер лигийг SkySport телевизийн долгионыг ашиглах албан ёсны эрх бүхий 94 орны 130 орчим телевиз байдаг. Премьер лигийн шууд тоглолтыг 202 орны хагас тэрбум гаруй үзэгч үздэг гэсэн судалгаа бий.
Их дөрвөлийн ноёрхол
1996-97 оны улирлаас эхлэн их дөрвөл (Арсенал, Челси, Ливерпүүл болон Манчестер Юнайтед) лигээсээ байнга УЕФА Аваргуудын Лигт шалгаран оролцох болсон юм. Английн лигийн эхний дөрвөн байр эзэлсэн клубүүдийг оролцуулах эрхтэй байх бөгөөд Ливерпүүлчүүдийг 2005 оны Аваргуудын лигт түрүүлсний дараахь дөрвөн жил дараалан их дөрвөлийн баг тус бүр аваргын төлөөх тоглолтонд шалгарсан амжилтыг үзүүлж байв. Энэ буухиа 2010 онд Арсенал болон Манчестер Юнайтедийн дөрөвний шигшээгээс хасагдсанаар түр зогссон билээ. 1994-95 оны улиралд Блэкберн Роверс түрүүлснээс хойш өдгөөг хүртэл Манчестер Юнайтед (арван нэгэн түрүүнийхээ наймыг нь), Арсенал болон Челси (тус бүр гурван удаа) клубүүд ээлжлэн түрүүлжээ. Их дөрвөлийн хувьд дэлгэрүүлбэл, Манчестер Юнайтед Премьер лигийн бүтцэд шилжсэнээс хойш эхний гурван байраас ер бууж байгаагүй бөгөөд Ливерпүүл 1990 оноос хойш түрүүлж байгаагүй. Их дөрвөлийн гурван баг Аваргуудын лигийн сүүлийн улирлын гуравт нь хагас шигшээд шалгарсан амжилтыг үзүүлжээ. 2003-04 онд Арсенал клуб лигийн бүхий л тоглолтонд нэг Ялагдалгүй -гээр улирлыг дуусгасан нь 1888-89 онд Престон Норт Энд клубийн амжилтыг давтсаж байсан бол Челси улирлыг хамгийн их оноотойгоор (95) дуусгаж түүхэн амжилтын эзэн болж байв. Түүнчлэн их дөрвөлийнхөн ээлжлэн сүүлийн зургаан жилийн Аваргуудын лигт шөвгөрөхдөө 2005 (Ливерпүүл) болон 2008 (Манчестер Юнайтед) онуудад түрүүлсэн бол 2006 (Арсенал), 2007 (Ливерпүүл), 2008 (Челси), 2009 (Манчестер Юнайтед) онуудад аман хүзүүдсэн түүхтэй. 2010-11 оны улиралд Манчестер Юнайтед түрүүлж удаахь байрт Челси, Манчестер Сити, Арсенал багууд орсон билээ.
2010–11 оны гишүүд
Премьер лигийн 2011–12 улиралаар өрсөлдөх 20 багийн нэрс.
а: Премьер лигийн сангийн гишүүд
б: Премьер лигээс доош унаж байгаагүй
т/б: түрүүлж байгаагүй
Тоглогчид
Премьер лигт 1992-93 оны улирлаас эхлэн гадаад тоглогчид тоглох болжээ. 2000-01 онд Премьер лигийн нийт тоглогчдын 36 хувь нь гадаадын тоглогчид байсан ба цааш өссөөр 2004-05 онд 45 хувь болсон юм. 2005 оны хоёрдугаар сарын 14-ний Арсеналын тоглолтын багийн бүрэлдэхүүнд 16 гадаад тоглогчид байжээ. Англи биш таван дасгалжуулагч баг удирдан Премьер лигт түрүүлгэсэн байх юм. Үүнд: Шотландын Алекс Фергюсон (Манчестер Юнайтед, арван нэг түрүүлгэсэн) болон Кэнни Далглиш (Блэкберн Роверс, нэг түрүүлгэсэн), Францын Арсен Венгер (Арсенал, гурав түрүүлгэсэн), Италийн Карло Анчелотти (Челси, нэг удаа түрүүлгэсэн), Португалийн Жозе Моуринью (Челси, хоёр түрүүлгэсэн) нар юм.
260 гаруй тоглогч гадаадын лигүүдэд тоглодогоос 101 нь Английн лигүүдэд тоглодог гэсэн судалгаа 2002 оны ДАШТ-ий үеэр гарчээ.
Премьер лигийн телевизийн сувгуудтай байгуулсан гэрээний хөлс байнга өсдөгтэй холбогдон лигийн тоглогчдын цалин хөлс дагаад огцом өсөх хандлагатай болж иржээ. Анхлан Премьер лигийн тоглогчдын жилийн дундаж цалин 75000 фунт байж байгаад арван жилийн туршид дунджаар 20 хувь өссөөр 2003-04 оны улиралд 676000 фунт болсон байв.
1992 онд Соутхэмптон клубийн довтлогч Алан Ширерийг 3 сая фунтын гэрээ байгуулан худалдан авсан Блэкберн Роверс клубийн наймаа Премьер лигийн анхны Англи тоглогчийн солилцоо байв. Алан Ширер нь 1996 онд Ньюкасл Юнайтед клуб рүү 15 сая фунтээр очсон нь дэлхийн солилцоо наймааны хамгийн өндөр болж байв. Үүнээс дараахан Рио Фердинанд Лидс Юнайтедад очихдоо 18 саяын үнээр дээрх үнийг давсан ч гурван жилийн туршид англичуудын хувьд өндөр үнийг тогтоож чадаагүй юм. Манчестер Юнайтед Руд ван Нистелрой, Хуан Себестьян Верон болон Рио Фердинанд нартай гэрээ байгуулсан нь дараалан гэрээ байгуулсан нь наймааны дээд үнийг тус тус тогтоосон юм. 2006 оны тавдугаар сард Челси баг Андрей Шевченког Милан клубээс 30 сая фунтын гэрээгээр авсан нь дээд үнэ болжээ. Энэ үнийг 2008 есдүгээр сарын нэгний Робиног Манчестер Сити клубын Реал Мадридаас худалдан авсан гэрээний 32.5 сая фунтээр давсан юм. Одоо дээд үнийг Манчестер Юнайтедтай байгуулсан Реал Мадридын гэрээний үнэ тогтоосон байгаа. Энэ бол Кристиано Рональдог 80 сая фунтээр худалдан авсан үнэ билээ.
Өнгөрсөн улирал Портсмут клубт хаалгачаар алба хашиж байсан Дэвид Жеймс Премер лигт хамгийн олон тоглолтонд оролцсон байдаг ба 2009 оны хоёрдугаар сарыг хүртэл Гэри Спид 535 гараагаараа энэ амжилтын эзэн байсан юм.
Олон гоол оруулсан тоглогчид
Премьер лигт тухайн жил олон гоол оруулсан нэг тоглогчид Премьер лигийн Алтан шаахай шагналыг олгодог. Олон гоол оруулсан тоглогчдын жагсаалтыг Блэкберн Роверс болон Ньюкасл Юнайтед клубүүдэд тоглож байсан довтлогч Алан Ширер 260 гоолоороо тэргүүлдэг. Ширер Премьер лигийн 14 улирлын тоглолтод тоглохдоо 10 улиралд дараалан арваас дээш гоол оруулж байсан ба гурван удаа алтан шаахайн шагналыг хүртсэн төдийгүй 1995-96 оны улиралд Ширер Премьер лигт 100 дахь гоолоо оруулсан анхны тоглогч болж байсан түүхтэй. Түүнээс хойш 17 тоглогч 100 дахь гоолоо оруулсан билээ.
1992-93 оны Премьер лигийн тоглолтоос хойшхи алтан шаахайг хүртсэн 13 тоглогч байдаг ба Тьерри Анри дөрвөн удаа авахдаа гурав дараалан авч авч байсан түүх бий. Алан Ширер гурван удаа, Майкл Оуэн, Жимми Флойд Хассельбайнк, Дидьер Дрогба нар тус бүр хоёр удаа шагнагдсан байдаг ба Эндрью Коул (Ньюкасл Юнайтед, 1993-94) болон Алан Ширер (Блэкберн Роверс, 1996-97) нар хамгийн олон гоол оруулж (34) шагналын эзэд болцгоож байв. Хагас хамгаалагчийн байрлалд тоглодог тоглогчдын хувьд Кристиано Рональдо 2007-08 оны улиралд 31 гоол оруулж шагналын эзэн болж, дээд амжилтыг тогтоож байв. Челсигийн Фрэнк Лампард Премьер лигт нийт 129 гоол оруулсан байгаа нь хагас хамгаалагчдынхаа дээд амжилт нь юм.
Премьер лигийн нэг тоглолтонд хамгийн их гоол орсон тоглолтоор Портсмут болон Рединг клубүүдийн тоглолт бүртгэгддэг. 2007 оны есдүгээр сарын 29-нд болсон уг тоглолт 7-4 харьцаагаар Портсмутын ялалтаар өндөрлөжээ. Тав, нэг тоглолтонд нэг тоглогчийн оруулсан гоолын дээд тоо. Энди Коул, Алан Ширер болон Жермейн Дефо нар таван гоолыг нэг тоглолтонд оруулж байв. Манчестер Юнайтедийн Райан Гиггз Премьер лигийн бүхий л улирлын тоглолт буюу 18 улирал бүрт гоол оруулсан цор ганц тоглогч юм.
Цом
Цомын тусгайлан хийсэн алтан хувилбарыг 2004 онд нэг ч ялагдалгүй түрүүлсэн Арсеналд өгч байжээ.
Холбоос
Ангилал:Премьер лиг Ангилал:Английн хөлбөмбөг Ангилал:Улсуудын хөлбөмбөгийн тэргүүн лиг
Ринчинбал хаан
Ринчинбал хаан (1326 он 5 сарын 1-ий өдөр- 1332 он 12 сарын 14-ий өдөр) — Юань улсын аравдугаар хаан байв. 1332 онд 2 сар хаан суусан.
Бага Нас
Ринчинбал (རིན་ཆེན་དཔལ། Ринчинбал гэдэг нь “эрдэнэцогт” гэсэн үг ) 1326 оны 5 сарын 1-нд хожмын Хүслэн хутагт хааныг Цагаадайн улсын нутагт байхад хоёрдугаар хүү нь болон төржээ. Эх нь зарим сурвалжид найман, заримд хонгирад аймгийн гэдэг Бабуша хатан байв. 1328 онд эцэг нь хаан болоод Шандуд ирээд нас нөхцөж, Тугтөмөр авга нь хаан болсон. Тугтөмөр хааны Будшир хатан Ринчинбалын ах Тогоонтөмөрийг Гуулин улс руу цөлж, 1330 онд Ринчинбалын эх Бабушаг хүүгээ хаан болгох гэсэн хэмээн хилсдүүлж хороосон.
Балчир хаан
Тугтөмөр заяат хаан нас нөхцөхдөө Хүслэн ахын хүүг хаан болгоорой гэж гэрээсэлжээ.
Будшир бэлэвсэн хатан, Төвлөн засах яамны зүүн этгээдийн чинсан Яньтөмөр нар Тогоонтөмөрийг залж хаан болгоё хэмээгээд алс холын учир Дайдуд байгаа 6 настай Лү ван Ринчинбал дүүг нь түр хугацаанд хаан суулгахаар тогтжээ.
Ринчинбал Дайду хотын Даминдянь ордонд хаан өргөмжлөгдөж зарлиг гаргажээ. Тайпин ван Яньтөмөрийг эд мөнгөөр шагнаж, Будширыг хатан эхээр өргөмжлөв. Садуг Зарга шийтгэх яамны түшмэл, Сатиг Төвлөн засах яамны баруун этгээдийн чинсан, Зүсийг зүүн этгээдийн чинсан болгожээ. Балчир хааны өмнөөс Будшир хатан эх төрийн хэргийг шийтгэж байв.
Нэхэн өргөсөн нэр
Хаан 12 сарын 14-нд 6 насандаа таалал төгссөн. Хаадын оршуулгын газарт оршуулсан. Тогоонтөмөр хаан ор залгав.
1338 онд Тогоонтөмөр хаан Ринчинбал хааныг «Балчир богд тахимдуу хаан» (Чун шэн си сяо хуанди) хэмээн нэхэн өргөмжилж, сүмийн хятад цолыг «Нинзун» хэмээж, монгол үгийг эрхэмлэж «Эрдэнэцогт хаан» хэмээн нэхэн цолложээ.
thumb|200px|Хааны эх, хааны хатан хоёр
Лавлах холбоос
Ангилал:1326 онд төрсөн Ангилал:1332 онд өнгөрсөн Ангилал:14-р зууны ноёрхогч Ангилал:Юань улсын хаан Ангилал:Боржигин Ангилал:Хан Ангилал:Хүүхэд
Сонины дизайн
Сонины дизайн (Дизайн газеты. Newspaper design). Дизайн гэдэг бол бодит хэргэлээнд зориулагдсан өөрийн гэсэн мөн чанар бүхий өвөрмөц хэв маяг, хэлбэрийг нэгтгэсэн нөхцөл орчин юм. Мөн сонины дизайныг хэвлэлийн янз бүрийн элементийг сонины нүүрэнд байрлуулах урлаг ба үйл явц гэж тодорхойлж болно. Хэвлэлийн элемент гэж хэвлэх үйлдвэрлэлийн явцад будгийн тусламжтайгаар цаасанд үлдээсэн бүх төрлийн ул мөрийг хэлдэг. Энэ бол тоо, үсгийн шрифтүүд, цэг, цэглэл, шугам, хүрээний тэмдэгтүүд, зураг чимэглэлийн янз бүрийн элементүүд юм. Сонины дизайн нь уншигчийн хязгаарлагдмал цаг хугацаа, түүний анхаарал, хүч хөдөлмөр нь тодорхой мэдээлэл хүлээн авахад чиглэгдсэн байхаар хийгддэг онцлогтой. Уншигчийн анхаарлыг хөндийрүүлэх, хэвийн уншилтанд бэрхшээл учруулахуйц чимэглэлийн аливаа арга хэлбэр цаг хугацаа, хүч хөдөлмөрийг хоосон зарцуулахад хүргэдэг. Энэ асуудлыг шийдвэрлэхэд хэвлэх үйл ажиллагааны дизайн онцгой үүрэг гүйцэтгэдэг. Сонины дизайн гэсэн ойлголтыг өргөн утгаар нь хэвлэх үйлдвэрийн элементүүдийг оновчтой ашиглах, байрлуулах гэж ойлгож болно. Энэ бол онвчтой загвар дэглэлт (макет) хийх, өөрөөр хэлбэл, сонины нүүрэнд эх бичвэр, зураг чимэглэлийн материалыг байрлуулах үйл явц гэдэг бол зар сурталчилгааны, цэвэр мэдээллийн нүүр, тодорхой боолт, булан, багана эсвэл тухайн хэвлэлийг бүхэлдээ авах зэрэг тодорхой нөхцөл байдал болгонд өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлог бүхий арга барил, хэлбэр, дүрэм журмыг ашиглана гэсэн үг юм. Дизайнд тавигдах үндсэн шаардлага бол хэрэглэж буй элемент болгон үр ашгаа өгөхүйц тодорхой нэг үүргийг биелүүлж байхад оршино. Хэвлэлийн дизайн бол боломж бүхий бүх уншигчийг тухайн “бүтээгдэхүүнийг амсаж үзэхэд” итгүүлэн үнэмшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Сонины дизайны гол зорилго нь уншигчдийн сэтгэл зүйд нөлөөлөхөд оршино. Сонин шрифт, гэрэл зураг, агаар, өнгөний цохилт, хэв загвараараа уншигчдад нөлөөлнө. Сонины дизайны илэрхийлэл сул бол унших, мэдээлэл авахад сөрөг нөлөө үзүүлэхээс гадна түүний үүрэг, ач холбогдол үгүй болоход хүргэдэг. Сонины дизайны үүрэг нь мэдээлэл хүргэхэд орших бөгөөд гэрэл зураг, бичвэрийн зохицолт байгуулалт, гарчгийн зөв хэлбэр, шрифтийн сайн сонголт, нүүр зохиомжтой байх зэрэг нь дээрх үүргийг биелүүлэхэд чухал нөлөөтэй юм. “Сонины дизайн урлаг, уран бүтээл төдийгүй хавтгайн дүрслэх урлагийн бие даасан салбар мөн” (11.32). Сонины нэр, огноо, дугаар, хөтөч, реклам, уриа, сүлд, “чих”, шугам, хүрээ, гарчиг, дүрс шрифт, хүснэгт, эх бичвэр, боолт, цонх, ишлэл, цагаан зай (агаар), зохиогчийн нэр, булан, дэвсгэр, фото болон шог зураг зэрэг нь сонины дизайны үндсэн элементүүд болдог.