cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хуан Мануэль Фанжио
Хуан Мануэль Фанжио (ис. Juan Manuel Fangio; * 1911 оны зургаадугаар сарын 24-нд Балкарке; † 1995 оны долоодугаар сарын 17-нд Буэнос-Айрес) нь аргентины авто спортын жолооч байсан юм. Формула-1-ийн уралдаан бий болсон эхэн үеүдийг түүнгүйгээр төсөөлөх аргагүй чадварлаг тамирчин байсан бөгөөд нийт Формула-1-ийн таван удаагийн дэлхийн аварга болон рекорд тогтоосон байсныг 2003 онд Михаэль Шумахер л ганцаараа амжилтыг нь эвджээ. Тийм ч учраас Фанжио нь өнөөдрийг хүртэл гран при спортын түүхэн дэх хамгийн өндөр амжилт гаргасан, шилдэг тамирчдын нэг гэж тооцогдож явдаг. Нийт 51 гран при уралдаанд оролцсоноос 24 удаа ялалт байгуулсан ба энэ амжилтыг нь өнөөг хүртэл ганцхан Ли Уоллард л шинэчлэн тогтоожээ. Гэхдээ Уоллард хоёр удаа л ДАШТ-нд оролцон, нэг удаа л түрүүлсэн байдаг.
Рийд-Соломоны код
Reed-Solomon кодуудын шинж чанар
Reed-Solomon кодууд нь шугаман блок кодууд бөгөөд BCH кодуудын дэд хэсэг юм. (BCH code гэдэг нь алдаа засахад ашиглагддаг Bose, Chaudhuri, Hocquenghem хэмээх математикчдын нээсэн код юм).
Хуан Мануэль Фанжио
Амьдрал
1911 оны зургаадугаар сарын 24-нд Фанжио нь Балкаркед Дон Лорето болон Херминиа Фанжиогийн хүү болон төржээ. Сургуульд байхдаа тэр үргэлж эмч болно гэдэг байсан ба томрох тусмаа автомашин сонирхон, тун удалгүй автомашины уралдаанд оролцож эхлэв.
Рийд-Соломоны код
Reed-Solomon кодуудын шинж чанар
Reed-Solomon код нь s тооны бит тэмдэгтүүдтэй RS(n,k) гэж тэмдэглэгддэг. Тодруулбал, тус бүрдээ s бит бүхий k тооны дата тэмдэгтүүдийг encoder нь аваад, ижил төстэй тэмдэгтүүд (parity symbols) нэмж n тооны тэмдэгт код болгодог. Тэгэхээр тус бүрдээ s тооны битүүд бүхий n-k ширхэг ижил төстэй (parity) тэмдэгтүүд байна гэсэн үг юм. Харин Reed-Solomon decoder нь алдаа агуулсан t хүртэлх тооны тэмдэгтүүд бүхий кодыг засч чадна. Эндэ 2t=n-k байна. Доорх диаграмд нийтлэг Reed-Solomon кодыг дүрслэв. (Энэ нь системтэй буюу дэс дараатай код гэгддэг. Учир нь өгөгдөл нь өөрчлөгдөлгүй үлдэж, ижил төстэй тэмдэгтүүд нэмэгдсэн байгаа юм)
Хуан Мануэль Фанжио
Амьдрал
Фанжио зургаан настайдаа сургуульд орсон бол арваннэгэн насандаа жижиг металлын үйлдвэрт дадлагажигч болсноор төгсгөл болжээ. Үүний дараа нэг их удалгүй авто засварын газар ажилд орсон нь түүний автомашинтай холбогдох эхлэл болов. Автын механикч болоод эд ангиудыг цэвэрлэх болоод засах ажил хийж байхдаа түүндээ улам бүр сонирхон дурлах болов. Энэ маягаар тэр өөрийнхөө механикийн мэдлэгийг ихэд өргөжүүлэн тэлж авчээ.
Рийд-Соломоны код
Reed-Solomon кодуудын шинж чанар
Жишээ:
Хуан Мануэль Фанжио
Мэргэжлийн гараа
Фанжио дайны өмнө өмнөд америкт ралли уралдаанд оролцож эхэлсэн ч нэгэн уралдаанд осолдсоны улмаас түүний хажууд сууж явсан хамтрагч нь болох Даниель Уррутиа нь нас барсан аж. Үүнээс шалтгаалан тэрбээр болж л өгвөл ганцаараа уралдах болсон байна. 1949 онд Фанжио европ руу ирээд тэр даруйдаа 1949 оны Сан Ремогийн их шанд түрүүлжээ. Тэр жилдээ Фанжио Мазератигаас хамтран ажиллах гэрээ хүлээн авав. Тус багт богинохон хугацаанд амжилттай уралдаж байгаад 1950 онд жолоочийн ДАШТ явагдаж эхлэнгүүт багаасаа гарч Алфа Ромеод орсон байна.
Рийд-Соломоны код
Reed-Solomon кодуудын шинж чанар
Түгээмэл нэгэн Reed-Solomon код нь 8 бит тэмдэгтүүд бүхий RS(255, 223) юм. Код тус бүр 255 код үг байтуудтай ба үүний 223 байтууд нь өгөгдөл, 32 байтууд нь ижил төстэй (parity) тэмдэгт. Энэ нь: n= 255, k= 223, s= 8 2t=255-223=32, t=16 Тэгэхээр decoder нь аль нэг 16 тэмдэгт алдааг засч чадна. Өөрөөр хэлбэл, кодын аль ч хамаагүй хэсэгт байгаа 16 хүртэлх байтууд автоматаар засагдах боломжтой гэсэн үг. S хэмжээний тэмдэгт өгөгдсөн гэж үзвэл, Reed-Solomon кодын maximum код үгийн урт нь n=2s-1 байна. Жишээлбэл, 8 бит тэмдэгтүүдтэй кодын maximum урт нь 255 байт. (n=28-1=255) Reed-Solomon код нь тодорхой тооны тэмдэгт бүхий өгөгдлийг (таамгаар) 0-р орлуулаад, тэднийгээ дамжуулалтгүйгээр decoder-т нь дахин оруулах замаар хялбарчлагдах боломжтой.
Хуан Мануэль Фанжио
Мэргэжлийн гараа
1950 оны улиралын тэмцээнд тэр гурван гран-прид түрүүлэн Жузеппе Фаринагийн дараа орон дэлхийн аваргын хоёрдугаар байранд оржээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Формула 1-ийн дэлхийн аварга Ангилал:Аргентины Формула 1 уралдааны нисгэгч Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Мерседес) Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Феррари) Ангилал:1950 оноос өмнөх гран-пригийн жолооч Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны нисгэгч Ангилал:Аргентинчууд Ангилал:1911 онд төрсөн Ангилал:1995 онд өнгөрсөн
Рийд-Соломоны код
Reed-Solomon кодуудын шинж чанар
Дээрх жишээнд өгөгдсөн (255, 223) нь (200, 168) болж хялбарчлагдаж болно. Тэгэхээр Encoder нь 168 байт өгөгдөл бүхий блокийг авч, (таамгаар) 55 байт 0 нэмээд (255, 223) код үгийг үүсгэнэ. Ингээд зөвхөн 168 байт өгөгдөл, 32 байт ижил төстэй тэмдэгт (parity) дамжуулах юм. Encode-лох болон Decode-лоход шаардагдах боловсруулалтын "чадал"-н хэмжээ нь код үг бүрт буй ижил төстэй тэмдэгтүүдийн (parity symbols) тоо ширхэгтэй холбоотой. t-н утга их байх тусам тэр хэмжээний алдаанууд засагдах боловч тэр хэрээрээ илүү их хэмжээний тооцооллын хүчин чадал шаардана гэсэн үг юм.
Тэмдэгт алдаа: 1 тэмдэгт алдаа гэдэг нь тухайн нэг тэмдэгтийн зөвхөн 1 бит нь буруу байхад эсвэл бүр тухайн тэмдэгтийн бүх битүүд буруу байхад гардаг.
RS(255, 223) нь 16 тэмдэгт алдааг засч чадна. Муугаар бодоход, тус бүр нь өөр өөр тэмдэгтэд (байт) байгаа 16 бит алдаа гарч болох ба decoder 16 бит алдааг л засна. Харин сайнаар бодоход, 16 бүтэн байт алдаа гарахад decoder 16*8 бит алдаа засна. Reed-Solomon код нь ялангуяа код үг дэх дараалсан битүүд алдаанд илрэхэд ашиглахад илүү тохиромжтой.
1. Хэрэв 2s+r<2t (s алдааны тоо, r алдагдлын тоо) бол анх дамжуулагдсан код үг бүрэн сэргээгдсэн байна
ЭСВЭЛ
2. Decoder нь анхны дамжуулагдсан код үгийг бүрэн сэргээж чадахгүйгээ мэдээд энэ тухайгаа мэдэгдэнэ.
3. Decoder нь буруу decode-члол хийж, үүнийхээ талаар ямар ч мэдээлэл өгөгдөлгүйгээр анх дамжуулсан код үгийг буруу сэргээнэ. Дээрх 3 төрлийн үр дүнгийн илрэх магадлал нь тухайн үед ашиглагдаж байгаа Reed-Solomon код болон алдааны тоо, тархалтаас хамаарна. Кодчлолын ашиг:
Reed-Solomon ны кодыг хэрэглэх нь хэрэглээгүйгээсээ үргэлж илүү давуу талтай байдаг. Өөрөөр хэлбэл Reed-Solomon ны код хэрэглэсний дараа алдаа үлдэх магадлал нь Reed-Solomon ны код хэрэглээгүй байх үед гэрэх алдааны магадлалаас ихэнхдээ маш бага байдаг. Үүнийг кодчлолын ашиг гэнэ.
Нэгэн тоон холбооны систем 10-9 BER(Bit Error Ratio - бит алдааны харьцаа)-т ажиллахаар зохион бүтээгдсэн гэж үзье. Өөрөөр хэлбэл 109 битээс 1-с ихгүй нь алдаанд илэрсэн. Тэгвэл энэ үр дүн нэг бол дамжуулагчийн хүчин чадлыг хэт нэмэгдүүлснээр эсвэл Reed-Solomon юм уу өөр ямар нэг алдаа засах код нэмснээр л бий болох боломжтой. Reed-Solomon код нь системийг аль болох бага дамжуулагчийн чадал ашиглан дээрх хэмжээний BER-тай ажиллах боломжийг олгодог. Энэхүү Reed-Solomon ны тусламжтайгаар хэмнэсэн дамжуулагчийн хүчин чадлыг Кодчлолын ашиг гээд байгаа юм.
3. Reed-Solomon ны кодыг encode-лох болон decode-лох архитектур. Reed-Solomon encode, decode-лолт нь програм хангамж эсвэл онцгой зориулалтын техник хангамжид ашиглагдаж болно.
Reed-Solomon код нь Төгсгөлөг муж буюу Галойсын муж хэмээгдэх математикын ойлголтоос үндэслэлтэй. Төгсгөлөг мужийн нэгэн шинж чанар бол тухайн нэг мужийн элементүүд дээр гүйцэтгэсэн арифметик үйлдүүд (нэмэх, хасах, үржих, хуваах г.м. ) нь үргэлж тухайн муж дээрээ шийдтэй гэсэн чанар юм. Reed-Solomon encoder/decoder нь эдгээр арифметик үйлдүүдийг биелүүлэх шаардлагатай. Эдгээр үйлдүүдийг хэрэгжүүлэхэд онцгой техник хангамж эсвэл програм хангамж шаардлагатай.
Үүсгэгч олон гишүүнт:
Reed-Solomon код үгийг тусгай олон гишүүнтийг ашиглан үүсгэдэг. Бүх хүчинтэй код үг нь үүсгэгч олон гишүүнтдээ хуваагддаг(үлдэгдэлгүйгээр) байна. Үүсгэгч олон гишүүнт ерөнхийдөө доорх хэлбэрийнх байна.
g(x)=(x-ai)(x-ai+1)...(x-ai+2t) Харин код үг нь доорх томъёог ашиглан байгуулагддаг байна.
c(x)=g(x).i(x)
энд
g(x) нь үүсгэгч олон гишүүнт, i(x) нь блок мэдээлэл, c(x) нь хүчинтэй код үг ба а нь мужийн үндсэн элемэнт.
Жишээ: RS(255, 249)-н үүсгэгч g(x)=(x-a0)(x-a1)(x-a2)(x-a3)(x-a4)(x-a5) g(x)=x6+g5x5+g4x4+g3x3+g2x2+g1x1+g0
3.1 Encoder-н архитектур. Системтэй буюу дэс дараатай Reed-Solomon дахь 2t ижил төстэй тэмдэг нь дараах байдалаар өгөгдсөн гэе. p(x)=i(x).xn-k mod g(x) Дараах диаграмд системтэй RS(255, 249) encoder-н архитектурыг үзүүлэв.
6 register тус бүр 1 тэмдэгт (буюу 8 бит) агуулна. Нэг тэмдэгт дээр төгсгөлөг мужийн нийлбэр эсвэл үржвэр хийгдэнэ.
Түлхүүр:
Хүлээн авсан код үг r(x) нь анх дамжуулагдсан код үг болон алдаануудын нийлбэр. Өөрөөр хэлбэл: r(x)=c(x)+e(x) Reed-Solomon decoder нь t хүртэлх тооны алдаа (эсвэл 2t хүртэлх тооны алдагдал)-ны байршил болон хэмжээг тодорхойлж, тэднийг засахыг оролддог.
Хам шинжийн тооцоолол:
Энэ нь ижил төстэй тэмдэгтүүд (parity)-г тооцоолохтой төстэй. Reed-Solomon код үг нь зөвхөн алдаанаас хамааралтай 2t хэмжээний хам шинжийг агуулдаг. (дамжуулагдсан код үгээс харин хамаарахгүй) Хам шинж нь r(x)-д g(x)-н 2t язгуурыг орлуулсанаар тооцоологдох боломжтой.
Тэмдэгт алдааны байршилыг олох нь
Үүнийг тооцохын тулд t хувьсагчтай тэгшитгэлүүдийг бодох шаардлага гарна. Үүнд зориулсан маш хурдан ажиллах боломжтой хэд хэдэн алгоритм байдаг. Эдгээр алгоритмууд нь Reed-Solomon кодын онцгой матриц бүтцийг ашиглан тооцооллыг маш хялбараар гүйцэтгэдэг. Ерөнхийдөө 2 алхам хэрэгждэг. Үүнд: Энэ үйлдэл Berlekamp-Massey-н алгоритм эсвэл Euclid-н алгоритм-г ашигласнаар гүйцэтгэгдэх боломжтой. Хэдийгээр хэрэглэхэд амархан гэдэг талаасаа Euclid-н алгоритм илүү өргөн хүрээнд хэрэглэгддэг ч Berlekamp-Messey-н алгоритмыг хэрэглэх нь техник болон програм хангамжийг илүү их үр ашигтайгаар ажиллуулахад дөхөм болгодог. Энэ үйлдэл Chien хайлтын алгоритмын тусламжтайгаар хийгдэх боломжтой.
Тэмдэгт алдааны утгуудыг олох нь
Энд ч мөн адил t хувьсагчтай тэгшитгэлүүдийг болдох шаардлага гарна. Хурдан ажиллагаатай, өргөн хүрээнд ашиглагддаг алгоритм нь Forney алгоритм юм.
4. Reed-Solomon encoder болон decoder-н хэрэгжилт.
Техник хангамжид хэрэглэх нь:
Зах зээл дээрх олон тооны техник хангамжид хэрэглэсэн байдаг. Бидний ойр тойрон дахь болон системд "off-the-shelf" (off-the-shelf=стандартын) хэмээх хэлхээ нь тодорхой хэмжэний програмчлалыг дэмждэг. (жишээлбэл, RS(255,k) энд t=1-c 16 тэмдэгт). Сүүлийн үеийн чиглэлүүд VHDL буюу Verilog Design-ууд (логик цөм) руу чиглэж байна. Эдгээр нь энгийн IC-уудаас илүү хэд хэдэн давуу талтай. Логик цөм нь өөр бусад VHDL буюу Verilog эд ангиудтай нэгтгэгдэх боломжтой ба ингэж FPGA (Field Programmable Gate Array) эсвэл ASIC(Application specific integrated circuit)-г бий болгодог. Энэ нь цаашлаад "System on Chip" буюу ганц хэлхээн дээр олон модулиудыг нийлүүлэх боломжийг олгодог. Үйлдвэрлэлийн багтаамжаас хамаараад логик цөм нь энгийн IC-с харьцангуй бага зардлыг үүсгэдэг.
Ангилал:Кодын онол Ангилал:Алгоритм Ангилал:Мэдээллийн онол
Хессений Их Херцогт Улс
Хессений Их Херцогт Улс (Großherzogtum Hessen []) бас Хессен-Дармштадтын Их Херцогт Улс хэмээгдэх улс нь 1806 оноос 1919 оныг хүртэл оршин тогтножээ. Тус улс нь 1806 онд Эзэнт Гүрний Улс болох Хессен-Драмштадтын Ландграфт Улсаас бий болжээ. Улсын ноён нь Хессений ордноос гаралтай бөгөөд эзэмшил нутгаа Райны зүүн талаар нь өргөтгөн, хуучин тэнд нь байсан зүүн Райн дахь Пфальцийн Гүнт Улсыг дуурайн «Райн дахь Хессений Их Херцог» хэмээн цоллуулах болов. Нийслэл ба ордон байх хот нь Дармштадт байсан ба бусад чухал хотуудын тоонд Майнц, Оффенбах, Вормс, Гийзен зэрэг байв.
Энэхүү Их Херцогт Улс нь 1815 оноос 1866 оныг хүртэл Германы Холбооны гишүүн улс байв. Майн мөрний хойд талаар орших нутаг дэвсгэрийнхээ хамтаар 1867 оноос 1870 оныг хүртэл Хойд Германы Холбооны гишүүн улс, 1871 оноос 1919 оныг хүртэл Германы Хаант Улсын гишүүн улс байлаа. Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс байгуулагдсан даруй тус улсыг Хессений Ард Улс болгон өөрчилсөн нь өнөөгийн Хессен Муж Улсын өмнөх улс болсон юм.
Газар зүй
Их Херцогт Улсын Райн мөрний баруун талын хэсэг нь одооны Хессен Муж Улсын өмнө ба дунд нутгаас Умард Хессений Франкенберг хүртэл, Райн мөрний зүүн талын нутагт нь өнөөгийн Райнланд-Пфальц Муж Улс багтаж байв. Райн, Майн мөрний ба Веттераугийн тэгш талаас гадна дундад нурууны нуруу Фогелсберг, Хессений Арын Нутаг хэмээн нэрлэгдэх газар болон Оденвалд улсын нутаг дэсвгэрт багтаж байв.
Физик газар зүй
Улсын нутаг дэвсгэр нь хэд хэдэн жижиг эксклавуудыг эс тооцвол хоёр том нутгаас бүрдэх ба үүнд: умард талд Дээд Хессен аймаг, өмнө талд Штаркенбург, Райнхессен. Энэ хоёр тусдаа бүс нутаг нь нарийхан эх газраар тусгаарлагдах ба энэхүү зааглах нутаг урьд нь Нассау, Франкфурт, Хессений Вант Улсуудад харьяалагдаж байгаад 1866 оноос хойш Прусст хамаарах болжээ. Нутаг дэвсгэрийн 25 % нь ой модоор хучигдсан.
Дээд Хессен талдаа усан тээвэр хийчихмээр томоохон гол мөрөн байхгүй ч олон тооны жижиг гол горхитой. Улсын хэмжээний цорын ганц томоохон байгууллага нь Гийзений Улсын Их Сургууль байлаа. Харин Штаркенбург ба Райнхессен талдаа бол Райны тэгш тал дээр ихээхэн хэмжээгээр жимс, усан үзмийн тарилантай. Түүнээс гадна усан тээвэр хийх бололцоо бүхий Райн, Майн гэсэн хоёр том мөрөн орших бөгөөд эдгээр нь төмөр замын тээвэр хөгжихийн өмнө чухал тээврийн замын үүрэг гүйцэтгэж байв. Шинээр бүтээн байгуулагдаж буй аж үйлдвэрийн салбарууд энд төвлөрөх болсноос гадна улсын нийслэл бөгөөд херцогийн ордон байх Дармштадт, аж үйлдвэрийн том хот Оффенбах, хамгийн том бөгөөд чухал худалдааны хот болох Майнц энд байдаг.
Эх сурвалж
Ангилал:Хессений түүхэн нутаг дэвсгэр Ангилал:Германы Хаант Улсын холбооны улс Ангилал:Наполеоны дагуул улс  Ангилал:Дармштадтын түүх ! Ангилал:Райны Холбооны гишүүн улс Ангилал:Германы Холбооны гишүүн улс Ангилал:Германы Гаалийн Нийгэмлэгийн гишүүн улс Ангилал:Хойд Германы Холбооны гишүүн улс Ангилал:1806 онд үүсгэн байгуулагдсан Ангилал:1918 онд татан буугдсан Ангилал:Далайд гарцгүй түүхэн улс Ангилал:Европын түүхэн улс
Габриэлла Чилми
Габриэлла Лючиа Чилми (Gabriella Lucia Cilmi, 1991 оны 10 сарын 10 төрсөн) - Австралийн дуучин.
Ангилал:Австралийн дуучин Ангилал:Мельбурны хүн Ангилал:1991 онд төрсөн
Өгөгдлийн дизайн
Өгөгдлийн дизайн гэдэг нь өгөгдлийн сангийн нарийвчилсан data model-ийг боловсруулах үйл явц юм.
Бага наадмын бөхийн барилдаан
Бага наадмын түүх
Анх “Нэгдэлчдийн өдөр”, “Малчдын сайн өдөр” хэмээн нэрлэж Мэдээлэл, Радио телевизийн улсын хорооны нэрэмжит болгон зохиож байсан цагаан сарын барилдаан 1963 оноос түүхээ эхэлсэн аж. 1963 оноос 64 бөх, 1971 оноос 128 бөх, 1991 оноос 256 бөх барилдуулж байгаа нь цагаан сарын бөхийн барилдаан чанар чансааны хувьд улсын наадмын дараа орох эрэмбэтэйг илтгэнэ. Гэхдээ зарим жилүүдэд бөхийн тоо өөрчлөгдөж байсан байна. Тухайлбал 1970 оны нохой жил 120 бөх, 1973 оны үхэр жил 104 бөх, 1976 оны луу жил 160 бөх барилдаж байсан гэдэг.
Өгөгдлийн дизайн
Ангилал:Өгөгдлийн загварчлал Ангилал:Мэдээллийн архитектур
Бага наадмын бөхийн барилдаан
Бага наадмын түүх
Хамгийн анхны буюу 1963 оны Нэгдэлчдийн баярын барилдаанд дархан аварга Ж.Мөнхбат шинэхэн улсын заан цолтой түрүүлж байв. Тэрээр ийнхүү цагаан сарын барилдаанд хамгийн залуу буюу 22 насандаа түрүүлсэн бөхөөр тодорсон бөгөөд түүний энэ амжилтыг өнөө хэр хэн ч эвдэж чадаагүй байна. Харин 1966 оны барилдаанд дархан аварга Х.Баянмөнх улсын заан цолтой дархан аварга Д.Дамдин, Ж.Мөнхбат нарыг орхиж анх удаагаа түрүүлсэн байдаг. Цагийг эзэлсэн хоёр Мөнх цагаан сарын барилдаанд дөрвөн удаа үзүүр түрүүнд таарахад Х.Баянмөнх гурван удаад нь давж байжээ.
Цагаан сарын барилдааны түүхийн бусад сонирхолтой статистик тоо баримтаас дурдвал, улсын харцага Ч.Өвгөнхүү 1969 онд Д.Дамдин, С.Цэрэн, Ч.Бээжин зэрэг гурван аваргыг дараалан хаян түрүүлж байсан удаатай. Энэ нь таван аваргатай барилдаанд улсын начин цолтой бөх түрүүлсэн анхны тохиолдол байв. Мөн цагаан сарын барилдаанд зодоглосон аваргуудаас түрүүлж үзээгүй нэг бөх нь Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын харьяат улсын аварга Ч.Бээжин юм.
Тэгвэл цагаан сарын барилдаанд түрүүлсэн жилийнхээ улсын баяр наадамд түрүүлсэн зургаан тохиолдол байдаг бөгөөд 1963, 1964 онд Ж.Мөнхбат, 1972, 1979, 1982 онд Х.Баянмөнх, 1978, 1983 онд Д.Цэрэнтогтох, 1988, 1989, 1990, 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998 онд Б.Бат-Эрдэнэ, 2005 онд Г.Өсөхбаяр, 2013 онд Г.Эрхэмбаяр нар байна.
1.Увс аймгийн баруун туруун сумын харъяат у/а Б.Ганбат 98 оны үзүүр а/а цолтой
Түрүү үзүүр хүртсэн бөхчүүд
Түрүү үзүүр хүртсэн бөхчүүдийн цолыг одоогийн цолоор бичсэн бөгөөд түрүү, үзүүрт шалгаран үлдсэн бөхчүүдийн цолоор жагсаавал:
Аймгуудын эрэмбэ
Ангилал:Үндэсний бөхийн барилдааны жагсаалт
Хүнчүн
Хүнчүн (珲春市, 훈춘시) нь БНХАУ-ын Гирин мужийн зүүн захад орших, Яньбянь Солонгос Өөртөө Засах Тойргийн хошууны энтэй хот юм. Хойд Солонгос (Умард Хамгён муж) болон Орос (Приморийн хязгаар)-той хаяа залгах тус хотын 5,145 хавтгай дөрвөлжин километр нутагт 271,000 гаруй хүн оршин суудаг. 785–793 онд Бохай улсын дорнод нийслэл байсан Дунгён энд байрлаж байв.
Хотын нэр нь манж хэлнээс гаралтай. .
Эшлэл
Ангилал:Гириний суурин
Галгас
ХОШУУД МОНГОЛЫН ЯЗГУУРЫН ОВОГ "ГАЛГАС"
Тод бичгийн сурвалж, төвөд болон хятад сурвалжийн үндсэн дээр эдүгээ хүртэл Хөхнуурын Хошууд монголчуудын дунд уламжлагдан ирсэн аман түүх, зүйр цэцэн үг болон ерөөлийн үг зэрэг ардын аман зохиолыг шинжилж, Хошууд Монголчуудын язгууртнуудын овог “Галгас”-ын үүсэл бүрэлдлийн талаар судлав. Энэхүү овог нь 15-р зууны дунд үед бий болсон Хошууд Монголын язгууртнуудын овог бөгөөд “ард олон, олон түмэн” гэсэн утгатай. Одоо болтол, тус овгийнхоны хойчис Хөхнуур болон Өвөр Монголын Алшаа зэрэг газарт амьдарч байна. Одоогоор Монгол Улсад энэхүү ургийн овогтой 10 хүрэхгүй хүн амьдардаг. Ангилал:Монгол овог аймаг
Гүнтийн буудалцаан
1995 онд болсон Гүнтийн буудалцаан сонин, телевизээр ид шуугиж байх үедээ америкийн адал явдалт кино шиг л төсөөлөгдөж байлаа. Мафийн боссууд хөрөнгө мөнгөө булаацалдан маргаж, харилцан буу шийдэмдээ тулсан гэх боловч өөр том сонирхол хөндөгдсөн тухай ч зарим хэвлэлд бичигдсэн нь бий.
Хэрэг бүртгэж эхлэх явцад авагдсан баримтаар бол Чингис зочид буудалд хууль бусаар ажиллаж байсан казинод том том бооцоо тавин зугаацдаг хөрөнгө мөнгөтэй нөхдүүд бооцооноосоо үүдэн зөрчилдсөн болох нь харагддаг. Энэ казиног үүсгэн байгуулагч нь цагдаагийн ажилтан байсан, өдгөө УНН-ын дарга Батболд. Казино тухайн үедээ эрх мэдэл бүхий хүмүүс авилгаа өгч авалцдаг гол газар болдог тухай зарим хэвлэлд бичигдэж байв. Өөрөөр хэлбэл авилга өгөх эрх мэдэлтнээ урьж ирүүлэн өндөр бооцоо тавьж тоглоод “хожигддог” аж. “Цагаан шонхор”-ийн Энхтайваныг шоронд суулгасныг эс тооцвол буудалцааны эцсийн шийдвэр хэрхэн гарч, хэн гол буруутан болсон нь тийм ч тодорхой биш байсаар мартагдсан.
Эшлэл
Ангилал:1995 оны эрүүгийн хэрэг Ангилал:Монгол дахь эрүүгийн хэрэг Ангилал:Зохион байгуулалттай гэмт хэрэг Ангилал:Сүүдрийн эдийн засаг
Михал Лабенда
Михал Рафал Лабенда (Michał Rafał Łabenda, 1974 онд Вроцлавт төрсөн) — Польшийн дипломатч, дорно дахин судлаач, араб судлаач. Элчин сайдаар 2010–2014 онд Азербайжанд, 2015–2018 онд Монголд, 2018–2023 онд Египетэд тус тус ажиллаж байсан.
Намтар
Казахстан улсын Алматы хотын аль-Фарабийн нэрэмжит их сургуулийн казах болон араб хэлний ангийг төгссөн. 2006 онд Варшавын их сургуулийн Дорно дахины судлалын Европын Ислам судлалын тэнхимд араб хэл шинжлэлийн чиглэлээр докторын ажил горилж, хүмүүнлэгийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг авсан. Варшавын их сургуулийн Зүүн Европын сургуульд багшилж байсан. Төв Азийн орнуудын угсаатны зүй, соёл, шашны түүхийн чиглэлээр судалгаа шинжилгээний ажил хийдэг.
1997–1998 онд Кувейтэд суралцсан. 1998–1999 онд Төрийн бус байгууллагын “Зүүн Европ- бидний хамтдаа орших газар” төсөлд оролцсон. 1999 оноос БНПУ-ын Гадаад харилцааны яаманд ажиллаж эхэлсэн. 2000–2001 онд Японд дипломат ажлын дадлага, 2002–2005 онд Узбекстанд БНПУ-ын Элчин сайдын яаманд 2 дугаар нарийн бичгийн дарга, 2006–2007 онд Атлантын дипломат тэтгэлэг (Transatlantic Diplomatic Fellowship)-т хамрагдаж АНУ-ын Төрийн департаментад тус тус ажилласан. 2007–2010 онд БНПУ-ын ГХЯ-ны Зүүн Европын газрын орлогч дарга, мөн Варшавын их сургуулийн Зүүн Европын сургуульд багшаар тус тус ажиллаж байгаад 2010 оны 9 дүгээр сарын 7-нд Азербайжанд БНПУ-ын элчин сайдаар томилогдож 2014 он хүртэл ажилласан. 2015 оны 3 дугаар сараас 2018 оны 10 сар хүртэл Монголд Элчин сайдаар ажиллаж байгаад Египэтэд томилогджээ.
Англи, араб, азер, еврей, каракалпак, казах, герман, орос, узбек хэлээр чөлөөтэй ярьдаг. Гэр бүлтэй, хүүтэй. Варшавт Гоцлавект амьдардаг.
Эшлэл
Ангилал:Польшийн дипломатч Ангилал:Азербайжан дахь Польшийн элчин сайд Ангилал:Монгол дахь Польшийн элчин сайд Ангилал:Египет дэх Польшийн элчин сайд Ангилал:Араб судлаач Ангилал:Польшийн дорно дахин судлаач Ангилал:Польшууд Ангилал:1974 онд төрсөн
Алфа Ромео моторт спорт
Италийн автомашин үйлдвэрлэгч Алфа Ромео нь бараг зуун жилийн хугацаанд авто спортын түүхийг бичсэн юм. Ер бусын хөдөлмөр, зүтгэл болоод олон олон амжилт нь тэдний авто спортын урт түүхийг тодорхойлдог. Дэлхийн хоёрдугаар дайны өмнөөс эхлээд л гран-при буюу их шан уралдаанд оролцож байсан нь Скудериа Феррари багийн үндэс суурь болжээ. Дайны дараа Алфа Ромео моторт спортын үйл ажиллагаагаа Формула-1-ээр үргэлжлүүлсэн ба тус төрөлд анхандаа энэ компани мөн л илт давамгай байлаа. 1951 оны дэлхийн аварга цолны эзэн болсоныхоо дараа Алфа Ромео урт хугацаанд Формула-1-ээс хөндийрчээ.
Дайны өмнөх үе
Компани үүсгэн байгуулагдсаны дараа жил буюу 1911 онд Алфа Ромео анхны загвар А.Л.Ф.А 24 HP-р Тарга Флориод оролцов. Тун удалгүй Алфа моторт спортод нэр хүнд нь дээшлэн, шинээр гарч байгаа цуврал тэрэгнүүдэд ч тэр хэмжээгээр нөлөөлж байв.
Цахим холбоос
! Ангилал:Моторт спортын баг Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны баг Ангилал:Формула-1-баг Ангилал:Формула-1-хөдөлгүүр үйлдвэрлэгч
Чингис зочид буудлын хувьчлал нэртэй луйвар
Чингис зочид буудлыг төсвийн хөрөнгөөр аваад өрөө төлөөгүй том хэрэг – УИХ-ын гишүүн, сайд асан Сү.Батболд холбогддог. Төрийн хянан шалгах Хорооноос МИАТ компанид хийсэн нэг шалгалтаар 5 тэрбум төгрөгийн зөрчил илэрсний дотор “Чингис” зочид буудлыг барихад зориулж МИАТ компаниас гаргасан 500 саяын асуудал орсон байдаг. Төрийн хөрөнгөөр боссон уг зочид буудал нэг л өдөр Сү.Батболдын хувийн өмч болчихсон. Шалгалтын материалаас харвал Батболд авсан өрөө төлсөн тухай баримт олдоогүй. Харин өрөндөө 100 шахам сая төгрөгөөр үнэлсэн угаалгын машин, хими цэвэрлэгээний машин хоёрыг “шахсан” тухай тэмдэглэгдсэн байдаг ч нөгөө машинуудыг нь хайгаад олоогүй гэдэг.
Ангилал:1997 оны эрүүгийн хэрэг Ангилал:Монгол дахь эрүүгийн хэрэг
Себастьен Скиллачи
Себастьен Скиллачи (Sébastien Squillaci, 1980 оны наймдугаар сарын 11-нд Тулон хотод төрсөн) — Францын хөлбөмбөгчин бөгөөд Бастиад тоглодог.
Замнал
2008 оны долоодугаар сарын 14-нд Севилья 6.25 сая евро, 0.5 саяын бонусаар Скиллачиг элсүүлж, 3 жилээр гэрээлэв.
2010 оны зун Арсеналд 4 сая фунтээр ирж, гурван жилээр гэрээлэн, хуучин төвүүд Микаэль Сильвестр, Паскаль Сиганы 18 дугаартайгаар тоглох болов.
Скиллачитай 2013 оны долоодугаар сарын 17-нд Бастиа 2 жилээр гэрээлэв.
Шигшээ
Францын шигшээд анх 2004 онд Босни ба Херцоговинатай нөхөрсөг тоглоход гараалсан.
Скиллачи эцэг, эх Корсика ястан тул ФИФА-д албан бус гишүүнчлэлтэй Корсикагийн шигшээн өмнөөс 2009 онд Конго, 2011 онд Болгартай
Холбоос
Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Бастиа багийн тоглогч Ангилал:Арсенал багийн тоглогч Ангилал:Севилья багийн тоглогч Ангилал:Олимпик Лион багийн тоглогч Ангилал:Аяччо багийн тоглогч Ангилал:Монако багийн тоглогч Ангилал:Тулон багийн тоглогч Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч Ангилал:Францчууд Ангилал:1980 онд төрсөн
Монгол, ОХУ, БНХАУ-ын Улсын хилийн уулзвар цэгүүд
Монгол, ОХУ, БНХАУ-н Улсын хилийн уулзвар цэгүүд Зүүн болон Баруун гэж хоёр байдаг. "Гурван улсын Улсын хилийн уулзваруудын цэгийг тодорхойлох тухай Монгол улсын Засгийн газар, ОХУ-ын Засгийн газар, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын Хэлэлцээр"-ийг 1994 оны 1-р сарын 27-нд Улаанбаатар хот ноо монгол, орос, хятад хэлээр байгуулжээ.
Гурван улсын хилийн Зүүн уулзварын цэг
Энэхүү Хэлэлцээрийн 1-р зүйлд Улсын хилийн Зүүн уулзварын цэг нь 645,0 тоот бүхий өндөрлөг дээр Тарваган дахын овоо ны төвд оршино гэж заажээ.
Гурван улсын Улсын хилийн Зүүн уулзварын цэгийг Оросын талын 1981 онд хэвлэгдсэн 1:100 000 масштабтай газрын зурагт харуулжээ (Хэлэлцээрт хавсаргасан байна).
Гурван улсын хилийн Баруун уулзварын цэг
Энэхүү Хэлэлцээрийн 2-р зүйлд Улсын хилийн Баруун уулзварын цэг нь Таван Богд (Хүйтэншань, Таван-Богдо-ула) уулын 4082,0 (4104,0) тоот бүхий өндөрлөг дээр оршино гэж заасан байна.
Монгол Улс, ОХУ-ын хил
БНМАУ, ЗСБНХУ хоорондох улсын хилийг 1977-1978 онд анх газар дээр нь тогтоон тэмдэглэсэн байдаг. Газар дээр нь тогтоон тэмдэглэснийг 1989-1992 онд шалгаж хилийн шугамын дагуу 1:25000-1:50000-ны масштабтай байр зүйн зургийг агаарын зураглалын аргаар гүйцэтгэн хилийн багануудыг геодезийн хэмжилтийн аргаар солбицолжуулсан. Монгол улс, Оросын Холбооны Улсын хил нь Таван Богд уулын оройгоос, Тарваган Дахын овоо хүртэл нийт 3543 км байна гэж тогтоосон. Газар зүйн солбицол болон өндрийн хувьд 1942 оны солбицлын тогтолцоо, Балтийн тэнгийсийн өндрийн тогтолцоотой.
Монгол Улс, БНХАУ-ын хил
Монгол улс, БНХАУ хоорондын хилийг анх 1984 онд шалгаж байсан бол Монгол Улсын Засгийн газар, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газрууд улсын хилийг хоёр дахь удаа хамтран шалгах ажлыг 2001-2004 оны хооронд гүйцэтгэсэн. 120 цэгээс бүрдсэн геодезийн сүлжээ байгуулж хуурай газарт 1:50000-ны масштабтай, усан гадарга бүхий хэсэгт 1:10000-ны масштабтай байр зүйн зургаар зурагжуулсан байна. Шалгалтаар Монгол улс, БНХАУ хоорондын хилийн шугамын нийт урт 4709 км гэж тогтоосон байна. Газар зүйн солбицол болон өндрийн хувьд ITRF солбицлын тогтолцоо, Балтийн тэнгийсийн өндрийн тогтолцоотой. Ангилал:Монгол-Оросын харилцаа Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа Ангилал:Монголын газар зүй
Шөнийн ковбой (кино)
Шөнийн ковбой (Midnight Cowboy) нь Лео Херлихайгийн "Шөнийн ковбой" романаас сэдэвлэн Жон Шлезингерийн найруулсан 1969 оны Америкийн драм кино юм. Насанд хүрэгчдийн энэхүү бүтээл Академийн шагналыг гол төрөлд хүртсэн анхны кино юм.
Холбоос
Ангилал:1969 оны кино Ангилал:АНУ-ын кино Ангилал:Уран сайхны кино Ангилал:Уран зохиолоос дэлгэцийн кино Ангилал:Биеэ үнэлэлт кинонд
Туйлын туяа
Tуйлын туяа (хойд туйлын туяа болон өмнөд туйлын туяа, шинжлэх ухаанд аврора бореалис, аврора австралис) нь агаар мандалд цочролд орсон хүчилтөрөгч, азотын атомын нөлөөгөөр гэрэлтэх үзэгдэл бөгөөд энэхүү хурдатгалтай цэнэгжсэн атомууд нь хоёр туйлын орчимд агаар мандалд байх дэлхийн соронзон оронтой мөргөлдсөний улмаас бий болдог. Туйлын туяа нь ихэвчлэн соронзон туйлуудын ойролцоо буюу 3 болон 6-р өргөрөгийн шугамуудад харагддаг. Туйлын туяаг хамгийн тодоор харах боломжтой улсуудын нэг бол Исланд юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Геофизик Ангилал:Плазмын физик Ангилал:Тэнгэрийн ажиглалт Ангилал:Цахилгаан сүүлт од Ангилал:Цахилгаан соронзонгийн саадын эх үүсвэр
Мануэль Шмидебах
Мануэль Шмидебах (Manuel Schmiedebach, 1988 оны арванхоёрдугаар сарын 5-нд Берлин хотод төрсөн) — Германы хөлбөмбөгчин бөгөөд Ханновер 96 багт тоглодог.
Замнал
Хертад бэлтгэгдсэн Шмидебах 2008 онд Регионаллигийн нөөц Ханноверт элссэн. Дитер Хеккинг түүнийг 2008 оны наймдугаар сарын 8-нд Хертагийн нь эсрэг Бундеслигт анх гараалуулжээ. 2010 оны V сард гэрээгээ сунгасан.
Холбоос
Ангилал:1988 онд төрсөн Ангилал:Германы шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Ханновер 96 багийн тоглогч Ангилал:Херта багийн тоглогч Ангилал:Германы Бундеслигийн тоглогч Ангилал:Германчууд
Сноткоп
Сноткоп (Snotkop, жинхэнэ нэр Франсуа Хеннинг (Francois Henning), 1973 оны 12 сарын 22 төрсөн) - Өмнөд Африкийн дуучин, рэппер.
Цомгууд
Ангилал:1973 онд төрсөн Ангилал:Өмнөд Африкийн хөгжимчин
Амели Эрхарт
Амели Мѐрй Эрхарт (Amelia Mary Earhart, 1897 оны 7 сарын 24 - 1937 оны 7 сарын 2) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын нисгэгч, зохиолч, зохион бүтээгч.
Цахим холбоос
Ангилал:20-р зууны чөлөөт өрлөгчин Ангилал:Агаарын тээврийн пионер Ангилал:АНУ-ын нисгэгч Ангилал:АНУ-ын эмэгтэйчүүдийн эрхийн төлөө тэмцэгч Ангилал:Атлантын далайн тээврийн түүх Ангилал:Сураггүй алга болсон хүн Ангилал:Америкчууд Ангилал:1897 онд төрсөн Ангилал:1937 онд өнгөрсөн Ангилал:АНУ-ын чөлөөт өрлөгчин
Наху гүний тулалдаан
Наху гүний тулалдаан гэдэг нь Чингис хаан Найманыг хиартал бутцохисон нь дээр өгүүлсэнчлэн түүний цэргийн жанжны аугаа их авъяас чадварын илрэл болсон тулалдаан байв. Наху гүний тулалдаан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн энэ байлдааны эхнээс санаачлагыг Чингис хаан гартаа авч цэргийн ов мэх хийгээд сэтгэл зүйн довтолгоог ч чадмаг хэрэглэсэн гэж судлаачид үздэг.
Түүхэн тойм
Найман аймгийн хан ноёд тэр үед дөнгөж сэргээн байгуулагдаад байсан Хамаг Монголын зүг анхаарлаа хандуулж, хүчин чадал бүрэн бүрдэхээс нь өмнө дарж авахаар шийдвэрлэжээ. Тэр тухай Монголын нууц товчоонд өгүүлэхдээ Найманы Таян хан “Энэ дорно зүгт цөөхөн монгол буй хэмээмүй... Эдүгээ мөн хан болъё хэмээн санаж байна уу тэд. Тэнгэрийг гэгээн гэрэлтэй болгохын тул нар, сар хоёр байдаг биз. Гэтэл газар дээр хоёр хан хэрхэн байж болох. Одоо би явж тэр хэдэн монголыг авч ирье” гээд цэргээ хөдөлгөсөн гэжээ.
Тэр үед Чингис хаан ажиг сэжиггүйгээр Халх голын савд орших “Тэмээн хээр” хэмээх газар их ав тавьж байжээ. Таян хан цэргээ хөдөлгөхийн өмнө Онгуд аймгийн эзэнд элч илгээж Монголын эсрэг хүчин хавсрахыг санал болгосонд Онгудын эзэн үл зөвшөөрснөөр үл барам Найман дайрах гэж байгаа тухай Чингис хаанд мэдэгджээ. Тэгмэгц тэрээр ав хомрогоо зогсоож цэргийн ноёдоо цуглуулан хуралдаж Наймантай байлдах, эсэх тухай хэлэлцээд угтан байлдахаар шийдвэрлэжээ.
Тулалдааны бэлтгэл
Чингис хаан нэн даруй цэргээ цуглуулан зэр зэвсгээ хурцлахын ялдамд өөрийн хийгээд дайсныхаа хүчтэй, сул талыг судлан тодорхойлсны үндсэн дээр цэргийн зохион байгуулалтыг өөрчлөх түүхэн шийдвэр гаргажээ. Үүнд, тухайн үед Хамаг Монголын цэрэг ч, Найманы цэрэг ч “Хүрээ”-ний зохион байгуулалттай байсан билээ.
Чингис хаан Наху гүний тулааны бэлтгэл үед цэргээ шинэчлэн зохион байгуулж, хуучин “Хүрээний байгуулалт”-ыг халж аравтын тогтолцоонд үндэслэсэн “Мянгатын зохион байгуулалт”-д шилжүүлжээ. Хүрээг халж, цэргийн зохион байгуулалтын үндсэн шинэ нэгжүүд болох аравт, зуут, мянгатын ноёдоор ганц үе залгамжилсан, хуучин  хүрээний ноёдыг бус, харин авъяас чадвараараа тодрон шалгарагсдыг томилсон нь цэргийн хүчин чадавх, удирдлага, зохион байгуулалт, сахилга журмыг бэхжүүлэхэд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлэв. Түүнээс гадна шадар цэрэг болох наян хэвтүүл, далан турхаг болон шилдэг мянган баатраас бүрдсэн одоогийн ойлголтоор бол байнгын цэргийн шинжтэй “Хэшигтэн” цэргийнхээ үндэс  суурийг тавив. Бас буурч, үүдэч, агтач, адуучин зэрэг чухал албан тушаалуудад тэнцэх тохирох хүмүүсийг тохоон томилов. Мөн цэргийн “Чэрби” хэмээх албан тушаалыг буй болгож 6 хүнийг шалгаруулан томилжээ. Энэ мэт цэргийн удирдлага, зохион байгуулалтыг төгөлдөржүүлэн сайжруулах арга хэмжээ авч аян дайны бэлтгэлээ шуурхай базаамагц 1204 он ы хулгана жилийн зуны тэргүүн сарын арван зургааны улаан тэргэл өдөр туг-сүлдээ тахиж Найман тай байлдахаар Халх голын “Ор нугын хэлтгий хад” гэдэг газраас морджээ.
Никарагуа нуур
Никарагуа (Lago de Nicaragua, Lago Cocibolca) — Никарагуа оронд далайн түвшнээс дээш 32 метр өндөрт 8624 км² газар эзлэн буй Никарагуа төдийгүй Төв Америкийн хамгийн том нуур, цэнгэг уст нуур. Гүнзгийдээ 45 м, дунджаар 13 м гүн, 177 км урт. Дундаа Ометепе, Солентинаме зэрэг 400 гаран аралтай. Сонирхуулахад дотор нь аварга загас бий.
Наху гүний тулалдаан
Наху гүний тулалдаан
Найманы цэрэг тийнхүү явсаар Наху гүний (Одоогийн Лах баян уул) зүүн хормойг дайран “Цахир могод” гэдэг газарт хүрч ирэх үед Чингис хаан угтан байлдахаар болж арга тактикаа сонгон тодорхойлжээ. Байдлыг үзвэл Чингис хааны цэрэг тоогоор Найманаас үлэмж цөөн, алсын түргэвчилсэн аянд ядарсан байдалтай байв. Тиймээс Чингис хаан “Олноос олон гарз, цөөнөөс цөөн гарз гарна” гээд Найманы эсрэг морилж тэдний харуулыг хөөгөөд цэргээ засахдаа:
Никарагуа нуур
Лавлах бичиг
Ангилал:Никарагуагийн нуур
Наху гүний тулалдаан
Наху гүний тулалдаан
Харгана зорчил зорчиж
Нуур байрт байлдаж
“Нуур байрт байлдах” нь нуур мэт өргөн дэлгэр байр эзлэн, нууранд юм живүүлэх адил дайсныг тал талаас нь бүслэн хааж, хэсэглэн цохих гэсэн утгатай аж.
“Цүүц хатгаа хатгах” гэдэг нь аливаа юмыг цүүцээр цөм хатгах мэт дайсны цэргийн байлдааны журам, жагсаалыг цөмлөн сэтлэх арга. Одоогийн цэргийн хэллэг, ойлголтоор “Гол чиглэлд хүч хуримтлуулан дайсны хориглолтын шугамыг цөмлөн сэтлэх” гэсэнтэй утга нэг.
Чингис хаан ийнхүү байлдах арга тактикаа тодорхойлоод цэргээ тэр үеийн заншил ёсоор гүн тийш нь манлай, гол, хөтөд гэсэн хэсэг буюу цувраа бүхий байлдааны журамд оруулан тулалджээ.
Тэгэхдээ Хасарт гол хүчээ, Отчигин ноёнд хөтөдөө захируулаад өөрөө манлайд тулалддаг. Энэ удаад Чингис хааны удирдсан манлай цэрэг гурван цувраанаас бүрдсэн байна. Нэгдүгээр цувраанд анх Халх голын Ор нугын Хэлтгий хаднаас хөдлөхдөө урдаа алгинчлуулан гаргасан Зэв, Хубилай, мөн Зэлмэ, Сүбээдэй нарыг давшуулсан бөгөөд тэд Найманы харуулыг их голд нь хүртэл үлдэн хөөгөөд өргөн фронтоор шууд халз дайран тулалджээ. Зэв, Хубилай, Зэлмэ, Сүбээдэй нар ижил эрх дархтай ноёд учир хэн хэндээ захирагдахгүй, бие даан өөр өөрсдийн цэргийг удирдан довтолсон гэж үзвэл энэ нэгдүгээр цувраа нь дотроо мөн дөрвөн хэсгээс бүрджээ.
Дараа нь тэдний гэзэгт хоёрдугаар цувраа болон довтолж буй Урууд, Мангудын цэрэг, “Монголын нууц товчоо”-нд тод томруун зураглан дүрсэлсэнчлэн
Эрт талбисан унага
Эх юүгээн орчин тойрон
Гүйх унагад мэт…
“туялан” явна. Энэ нь Урууд, Мангудын цэрэг нэгдүгээр цуврааны араас нэмэгдэл /бэлтгэл/ хүч болон дайсныхаа урдаас халз дайраагүй, харин нэгдүгээр цуврааныхаа халхлалтын дор Найманы цэргийн зах сэжүүрээр дэрлэж цохих юмуу эсвэл ар хударгаар нь тойрч бүслэхээр фронтын хоёр жигүүрээр ороон довтолж буйг харуулж байна. Өөрөөр хэлбэл манлайн эл хоёрдугаар цувраа нь нэгдүгээр цувраанаасаа тактикийн хувьд өөр үүрэг хүлээсэн бөгөөд Урууд, Мангудын цэрэг тус бүр өөр өөрсдийн, ижил эрх дархтай ноёдод захирагдаж байсан тул эл цуврааг мөн бие даасан хоёр хэсгээс бүрдэж байжээ.
“Алгинчлах” гэдэг нь “Тагнуул, харуул хийх” гэдэг утгатай үг. Үүнээс үзвэл Чингис хаан өөрийн цэргийн манлайд байлдахын зэрэгцээ бас дайснаа “Тагнах” ажиллагаа явуулж байжээ. Өөрөөр хэлбэл “Байлдан тагнасан” хэрэг болж байна.
Энэхүү “Байлдан тагнах” аргыг 1942 оноос эхлэн Зөвлөлтийн армид өргөн хэрэглэж байсан бөгөөд бусад олон орны армид ч хэрэглэдэг.
Харин дээрхээс үзвэл “Байлдан тагнах” тактикийн ийм аргыг Чингис хаан бүр 1204 онд хэрэглэж байсан нь нотлогдож байгаа бөгөөд түүнээс өмнө ийнхүү урьдчилан төлөвлөж, тодорхой чиглэл, зорилготойгоор “Байлдан тагнах” ажиллагаа явуулсан баримт одоогоор өөр хаана ч гараагүй байгааг тэмдэглэх нь зүйтэй болов уу.
Чингис хааны удирдсан цувраа тулалдаанд орж буй тухайд:
Өеөссөн шувуу мэт
Шилмэлзэн хошуурч айсуй
Эл бүхнээс харахад манлай цэргийн тэр гуравдугаар цувраа нь нэгдүгээрт, дайсны байдлыг заншлан мэдэх зорилгоор “Байлдан тагнах” ажиллагаа явуулах; хоёрдугаарт, дайсны эгнээний аль эмзэг, сул газрыг олж, “Цүүц хатгаа” эхлэн хатгаж цөмлөөд, цаашид байлдааны явцад дайсныг хэсэглэн хувааж бүслэх ажиллагааг эхлүүлэх ийм хоёр гол үүрэгтэй байжээ гэж хэлж болно.
Ер нь дайтан тулалдана гэдэг амь дүйсэн үйл хэдий ч манлай болон одогсдын хувьд бол ямагт дайсныхаа зохион байгуулалт нь алдагдан сарниагүй, хүчир тулаанд бие зүдэж, зүрх халираагүй шинэ сэргэг хүчний эсэргүүцэл, сөрөг цохилттой тулгардаг, үнэхээр амь зольсон хэрэг байсан бөгөөд түүний хэр амжилт олохоос тухайн байлдааны төгсгөл ихээхэн шалтгаалдаг байсан учир Чингис хаан онцгой анхаарч, манлайд хамгийн итгэлтэй, шилдэг баатруудаасаа тохоон томилдог байжээ.
Манлайн араас “Гол хүч” тулалдаанд орно. Гол хүч нь мөн л бие биесийн гэзэг дарсан, тактикийн бие даасан үүрэг бүхий цувраа, хэсгүүдээс бүрддэг байжээ.
Их цэрэг дайсантай тулгаран байлдааны журамд шилжих үед аяны цувраанд цэрэг дайчдын хамт явсан агтчин, адуучин хийгээд хүнс, саалийн мал хариуцсан малчин, дайлан буй эрсээ даган яваа ар гэрийнхнээс эхлээд сумчин, зэвчин, тэрэгчин, төмөрчин гэх мэт дархчууд, өвчтөн шархтныг эмчлэгч эмч домч, бариач шархач, байлдаанд анхлан яваа залуу хөвгүүд /13-15 насны/, тэднийг халхлан хамгаалах цэрэг эрсийг ялган “Хөтөд” хэмээх нэгэн цуврааг буй болгодог байжээ. Хөтөд нь байлдаанд зөвхөн “Ар тал” болоод зогсохгүй шаардлагатай үед бас бэлтгэл нэгэн цувраа болон тулалдаанд оролцдог байжээ. Дээр дурдсан Наху гүний байлдаанд их голынхоо араас Отчигин ноёны удирдсан “Хөтөд” тулалдаанд орж байгааг “Монголын нууц товчоо”-нд дүрсэлсэн нь түүнийг илтгэх нэгэн баримт. Ангилал:Монголчуудын тэлэлтийн тулалдаан Ангилал:Чингис хаан Ангилал:1204 он
Улсын Их дэлгүүрийн хувьчлалын будилаан
1959 онд БНМАУ-ын Сайд анрын Зөвлөлийн шийдвэрээр Ардын хувьсгалийн 40 жилийн ойн баярын өмнө улсын хэмжээний худалдааны “Нэгдсэн төв” барьж байгуулахаар тухайн үеийн 150 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийж, Хятад улсын зураг төсөл, барилгачдын дэмжлэгтэйгээр одоогийн барилга байгууламжийг 1961 оны 6-р сарын 28-ны өдөр ашиглалтанд оруулсан ажээ.
Тухайн үеийн УИХ-ын даргын нэр холбогдон ажилчид нь өлсгөлөн, суулт зарлаж байгаад болиулж байв. Хожим хэд дахин буцсаны эцэст УИХ-ын гишүүн Шагдарсүрэн хувьчилж авсан. Шагдарсүрэн УИХ-ын гишүүн болмогцоо бизнес нь геометрийн прогрессоор дээшилж доктор, профессор болсон, гавьяат цол хүртсэн.
1995 оны 12 -р сарын 12 -ний өдрийн Монгол Улсын Засгийн Газрын №106 -р тогтоолоор "УИД -ийг гол зорилго зориулалтаар нь ажиллуулж, Их Дэлгүүрийн зэрэглэл өндөр байх хэмжээнд өөрчлөн шинэчлэхтэй холбогдуулан төсөл шалгаруулах журмаар “Хувьцаат компани” болгон өөрчлөн зохион байгуулж хувьчлах" шийдвэрийг Монгол Улсын Засгийн Газар гаргаж “Номин Холдинг” ХХК 2000 оны 5 -р сард дийлэнх хувьцааг нээлттэй дуудлага худалдаагаар төрөөс хувьчилж авсан байна.
Чүлтэмийн Алтан-Өлзий
Монгол улсын тайз, дэлгэцийн жүжигчин, МУГЖ (2002) Чүлтэмийн Алтан-Өлзий (1950-2017 оны 1 сарын 7) Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын Баянцагаан багийн нутаг, Улаан үзүүр гэдэг газар төржээ. 1973 оноос УДЭТ-т жүжигчнээр ажиллажээ. Тэрээр үндэсний болон сонгодог жүжигт, эмгэнэлт ба инээдмийн аль ч дүрд тоглох чадвартай арга туршлагатай жүжигчин бөгөөд түүний тоглолтын хэв маяг нь үнэн, энгийн байдлыг эрхэмлэж, сэтгэлийн үйлдлийг тууштай баримталдагт оршино хэмээн түүний ур чадварыг судлаачид үнэлдэг билээ. Тэрээр 2002 онд МУГЖ цол хүртсэн.
Эх сурвалж
Ангилал:Монголын кино жүжигчин Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол) Ангилал:Түдэвтэйн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1950 онд төрсөн Ангилал:2017 онд өнгөрсөн
Техникийн музей
Техникийн музей нь техникийн ололт амжилтыг болон ихэнхдээ түүхэн объектийг дэлгэн үзүүлэх буюу архивлан хадгалах зорилготой музей юм. Техникийн музей нь дотроо тодорхой нэг төрлөөр дагнасан ч байх бөгөөд үүнд жишээлбэл зам тээврийн музей, уул уурхай, хими, хөгжмийн зэмсэг, керамик, цаасны музейнууд орно.
Европын томоохон техникийн музейн тоонд: зэрэг музейнууд багтдаг.
Ангилал:Музей
Төв захын хувьчлалтай холбоотой будилаан
УИХ-ын гишүүн асан Баасанжав, одоо УИХ-д МАХН-аас нэрээ дэвшүүлэхээр тодорсон “Наран туул” захын босс Сайхансамбуу нар холбогддог. Тэд гуя базууд гэдгийг мэдэх хүн цөөнгүй. Төв бараан захыг худалдсан дуудлага худалдаа гэгчид хоёр компани өрсөлдсөн тухай протокол байдагч өрсөлдсөн “Бумбат” гэх компани ерөөсөө олдоогүй. Өөрөөр хэлбэл нэг л компани хуурамч компанитай өрсөлдсөн гэсэн үг л дээ. Үлдсэн ганц нь Батаа гэх эзэнтэй “ Наран туул” компани. Дуудлага худалдаа явуулах тухай хууль журмыг зөрчиж амралтын өдөр буюу ням гаригт явагдсан худалдааны дүнд Батаа биш Сайхансамбуу эзэнтэй компани болж хувиран ялалт байгуулсан сонин түүх бий. Тухайн дуудлага худалдаа гэгчийн зохион байгуулсан хүн нь нийслэлийн өмч хувьчлалын комиссын дарга Баасанжав байлаа. Сайхансамбуу гэх овсгоотой энэ босс дараа нь Богдын музейн баруун талд боксын ордон барина гэж хотын дарга асан Ж.Наранцацралтаар 1998 онд А 246 тоот захирамж гаргуулж Богд хааны сүм музейн урд талд газрын зөвшөөрөл авснаа зүүн болгож засаад Оргил рашаан сувилалын ундрага дээр байшин барьж чадсаныг тайлбарлаж чадаагүй өдий хүрсэн.
Ангилал:1998 оны эрүүгийн хэрэг Ангилал:Эдийн засгийн гэмт хэрэг
Хүний наймааны хэргүүд
Ангилал:2003 оны эрүүгийн хэрэг Ангилал:Монгол дахь эрүүгийн хэрэг
Маамуу нааш ир
“Маамуу нааш ир” нь Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, хөгжмийн зохиолч Д.Лувсаншарав аяыг нь зохиож, яруу найрагч Ч.Лхамсүрэн үгийг нь бичин 1956 онд МУГЖ В.Долгор дуулж олны хүртээл болгосон, Монгол Улсад хамгийн алдартай хүүхдийн дуу юм. Уг дуунд зориулсан хөшөө Улаанбаатар хотын Хүүхдийн төв ордны баруун талд 2011 онд боссон.
Тухайн үедээ хөгжмийн зохиолч  Д.Лувсаншарав ОХУ-д сурч байсан бөгөөд амралтаараа ирээд дууны шүлгийг яруу найрагч Ч.Лхамсүрэн гээс хүлээн авч санаандгүй бяцхан охин Л.Халиунсүрэнгийнхээ тоглож байхдаа амандаа шулганасан авианаас санаа аван аяыг нь бичсэн гэдэг.
Дууны үг
Маамуу нааш ир Манайд хоёулаа тоглоё Аав ээж хоёрын авчирсан тоглоом бий шүү Морь унаж давхия, машин барьж явъя Ном сонин уншъя, ногоон модоо тарья Маамуу нааш ир Манайд хоёулаа тоглоё Ах, эгч хоёрын авчирсан тоглоом бий шүү Хүрэн баавгай хөтөлье, хүчит заанаа тууя Хүүхэлдэйтэйгээ хамт хөөрхөн тоглоом тоглоё Маамуу нааш ир Манайд хоёулаа тоглоё Аав ээж хоёрын авчирсан тоглоом бий шүү Морь унаж давхия, машин барьж явъя Ном сонин уншъя, ногоон модоо тарья
Ангилал:Хүүхдийн дуу
Гочоодоржийн Амгаланбаатар
Гочоодоржийн Амгаланбаатар — Монголын тайз, дэлгэцийн жүжигчин.
Кино
Содура МУСК Говийн домог МУСК
Лавлах холбоос
Ангилал:1978 онд төрсөн Ангилал:Монголын жүжигчин Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан Ангилал:Монголчууд
V Мурад
V Мурад (مراد خامس; V. Murad; 1840 оны 9 сарын 21 – 1904 оны 8 сарын 29) нь Османы эзэнт гүрний 33 дахь Султан. 1876 оны 5 сарын 30-наас 8 сарын 31 хүртэл богино хугацаанд засагласан ч архинд орж, сэтгэцийн хямралд өртсөн байсан тул хаан ширээг түүний дүү II Абдул Хамид залгамжлан, улмаар үлдсэн амьдралаа гэрийн хорионд өнгөрүүлжээ.
Ангилал:Стамбулын хүн Ангилал:Осман овог Ангилал:Османы султан Ангилал:Туркийн чөлөөт өрлөгчин Ангилал:20-р зууны чөлөөт өрлөгчин Ангилал:1840 онд төрсөн Ангилал:1904 онд өнгөрсөн
Ляоян чөлгөө
Ляоян чөлгөө (хятадаар:辽阳路, пиньинь:Liáoyáng lù) бол Юань гүрний үеийн Ляоян син шэний доторх нэгэн чөлгөө юм. Тус чөлгөөг байгуулах болсон түүх нь 1287 онд Наян вангийн бослого гарч, дарагдсаны дараа Хубилай хааны шийдвэрээр, Чингис хааны дүү ноёдын зүүн гарын вангуудын харьяатын нутагт хятадын уламжлалт тогтолцоотой засаг захиргааг байгуулах нь зүйтэй гэж үзснээр, Жи Юаний 25-р онд (1288 он) хуучин Киданы Ляо улс, Зүрчиний Алтан улсын үе дэхь Ляоян фу гэсэн засаг захиргааны байгууламжид тулгуурлаж байгуулагдсан юм.
Дотоод бүтэц
Энэ чөлгөөд Ляоян сянь, Гайжөү, Ижөү, Лууха голын адаг, Тайзи гол, Ляодунгийн хойгийн ихэнх газрыг багтааж, баруун талдаа Данин чөлгөө, баруун өмнө талдаа Гуаннин фу чөлгөө, баруун хойд талдаа Нинчан чөлгөө, зүүн болон зүүн хойд талдаа Кайюань чөлгөө, өмнө талаараа Бохайн тэнгис, Гуулин улстай хиллэж байв. Эдгээр нь одоогийн БНХАУ-ын Ляонин мужийн Ляоян сянь, Фүшинь хот, Жан-у сянь, Синьмин сянь гэсэн газруудыг багтааж байв. Үүнээс гадна 5 мянгатын ноёд, 2 түмтийн ноёд цэрэг албатын хамт Ляоян чөлгөөнд оршин сууж байсан.
Холбоотой мэдээлэл
Ангилал:Юань улс Ангилал:Ляонины газар зүй Ангилал:1288 он Ангилал:1371 он
Хадгаламж зээлийн хоршооны хэрэг
2003 онд МАХН дангаараа УИХ-ыг бүрдүүлж байхдаа баталсан цоорхой хуулиас үүдэлтэй.Олон мянган иргэдэд 67 тэрбум төгрөгийн хохирол учруулсан энэ хэрэгт төрийн түшээд, цагдаагийн ажилтнуудын нэр ч холбогдсон болохыг хэвлэлд бичсэн нь бий. Хуулийн байгууллага шалгаж байгаа. ХЗХ-ны хохирогчдийн хохиролыг төсвийн хөрөнгөөр барагдуулж, хоршооны мөнгийг их хэмжээгээр зээлж аваад төлж барагдуулаагүй хүмүүст ял завших боломж олгосон тухай шүүмжлэл тасраагүй байдаг. ХЗХ-ноос хамгийн их зээл аваад төлөөгүй бултсан хүмүүсийн манлайд МАХН-ын ахмад зүтгэлтэн Лантуугийн хүү Дамдинсүрэн тодорсон байдаг.
Ангилал:2003 оны эрүүгийн хэрэг Ангилал:Монгол дахь эрүүгийн хэрэг
Тяньли
Холбоотой өгүүлэл
Ангилал:Юань улс
Гванак-гү
БНСУ-ын Сөүл хотын нэгэн дүүрэг. Солонгосоор 관악구. Сөүл ийг хоёр хуваадаг Ханган голын урд, Гванак уулын бэл орчимд байрладаг. Сөүлийн шинжлэх ухааны парк, СҮИХ, Наксандэй парк гэсэн алдартай газрууд бий.
Цахим холбоос
Ангилал:Сөүлийн газар зүй
Дэ Жан Гум
Жан гум (ангJang-geum)(хангил.장금)(ханз.長今)
(16-р зууны эхэн үе)-ийн Солонгосын(Чусон) түүхэн дэхь анхны эмэгтэй эмч юм. Жүнжон хаан Жан Гумын эмчилгээнд итгэж найддаг байсан ба хааны гэр бүлийг асран эмчилдэг байв. Түүний хичээл зүтгэлийг үнэлж төрийн 3 дэсийн түшмэл, Дэ(Dae) (Хангил: 대; Ханзаар: 大) хэргэм хүртэсэн юм. Дэ нь Их, Агуу гэсэн утгатай.
Түүхэн тэмдэглэлүүд
"Jang-geum (長今)", заримдаа "эмэгтэй эмч" (uinyeo; 醫 女) гэсэн нэртэйгээр 10 удаа тэмдэглэсэн байдаг.
1. Хааны зарим албатууд Жүнжон-д бичиг илгээв. Саяхан нас барсан Хатан хаан (Хатан Жангеон) -д оролцсон бүх хүмүүсийг шийтгэсэн үүнд Жангум орсон. Хатан Жангеон(Жүнжон хааны 2-р эхнэр) 3-р сарын 16-нд шөнө дундын шөнө дунд өнгөрлөө. 3-р сарын 10-нд хууль ёсны өв залгамжлагч (ирээдүйн хаан Ин Жон) төрөв. Энд Жан Гумын нэрийг анх бичсэн юм.