cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Энэтхэгийн далай
Энэтхэгийн далай нь Дэлхийн гурав дахь том далай бөгөөд дэлхийн усан гадаргуугийн 20%-ийг эзлэнэ. Уг далай нь хойд талаараа Ази, баруун талаараа Африк, зүүн талаараа Малайзын хойг, Австрали, урд талаараа Өмнөд мөсөн далайгаар (Антарктидаар) хүрээлэгдэнэ. Энэтхэгийн далай нь зүүн уртрагийн 20°-аар Атлантын далайгаас, зүүн уртрагийн 147°-аар Номхон далайгаас тус тус тусгаарлагдана. Хамгийн хойд цэг нь хойд өргөргийн 30° буюу Персийн булан юм. Энэтхэгийн далайн урт, өргөн нь ойролцоо бөгөөд 10,000 км өргөн, нийт талбай нь 73,556,000 км² (Улаан тэнгис, Персийн буланг оролцуулаад), усны нийт эзэлхүүн нь 292,131,000 км³ болно. Далайн дундаж гүн 3,890 м.
Энэтхэгийн далайд хэд хэдэн томоохон мөрөн - Замбези, Шат-Эль-Араб, Инд, Ганга, Брахмапутра, Иравади зэрэг цутгана. Уг далайд 2 том урсгал урсгал байна. Эхнийх буюу хойд урсгал нь цагийн зүүний дагуу, дараагийнх нь экваторийн өмнөд хэсэгт цагийн зүүний эсрэг чиглэлд урсана. Далайн гүний урсгал нь Атлантын далай, Улаан тэнгисээс ирэх урсгалаас хамаарна. Хойд өргөргийн 20° орчимд гадаргуугийн усны хэм 22 °C, түүнээс зүүн тийш 28 °C-аас давна. Өмнөд туйл руу ойртоход далайн усны гадаргуугийн хэм огцом буурна. Өмнөд өргөргийн 65° орчимд мөсөн уул тааралдана. Давсжилт нь 3,2 - 3,7% байх бөгөөд Арабын тэнгис, баруун өмнөд Австрали орчимд ус хамгийн өндөр давсжилттай байна.
Ишлэл
Much of this text is based on public domain text by US Naval Oceanographer at: http://oceanographer.navy.mil/indian.html
Гадаад холбоос
Ангилал:Далай
Өлзийт
Гийас ад-Дунйа ва-д-Дин Мухаммед Худабандэ Өлзийт султан нь Ил Хант улсын 8-р хан байсан. Аргун ханы 3-р хүү Газан ханы дүү байжээ. Тэрээр 1304-1316 оны хооронд Ил Хант улсыг захирч асан бөгөөд түүний үед улс орон нь дахин цэцэглэн хөгжиж эхэлсэн ч түүнийг нас барснаас хойш тун удалгүй улс орон нь задарч эхэлсэн.
Холбоотой мэдээ
Ангилал:1280 онд төрсөн Ангилал:1316 онд өнгөрсөн Ангилал:Хан Ангилал:Азийн ноёрхогч Ангилал:14-р зууны ноёрхогч Ангилал:Ил хан
Чулуунбаатарын Мөнхцэцэг
Чулуунбаатарын Мөнхцэцэг — 1982 онд төрсөн Монгол улсын байт харваач.
Цөл
thumb|[[Сахарын цөл]] thumb|[[Атакамагийн цөл]] Цөл гэдэг нь үндсэндээ жилд 250 миллиметрээс илүүгүй хур тунадас унадаг, тиймээс маш сийрэг ургамлын бүрхэвчтэй бүс нутгийг хэлнэ. Дэлхийн хуурай газрын 30% гаруй нь цөл. Цөлд өдөр, шөнийн агаарын температурын ялгаа маш их байна. Зуны улиралд өдрийн агаарын температур 45 °C хүрэх бөгөөд өвөл, шөнө температур 0 °C хүрэх нь бий. Энэ нь агаарын чийгшилт маш багатай холбоотой болно.
Майкл Делл
thumb|200px Майкл Саул Делл (Michael Saul Dell, 1965 оны 2 сарын 23-нд АНУ-ын Техас муж улсын Хьюстонд төрсөн) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын тэрбумтан, Делл корпорацийн захирал, үндэслэгч юм.
Бүтээл
Ангилал:АНУ-ын бизнесмен
Дархан аварга
leftДархан аварга нь даян аварга цолтой бөх улсын наадмын бөхийн барилдаанд түрүүлэхэд олгох монгол үндэсний бөхийн хамгийн дээд цол юм.
Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ улсын байр наадамд нийт 11, мөн Монголын Нууц Товчооны 750 жилийн ойн даншигт түрүүлсэн амжилтаар Монгол бөхийн рекорд амжилтыг тогтоогоод байна. Дархан аваргууд болох Хорлоогийн Баянмөнх 10 түрүү, Бадамдоригийн Түвдэндорж 7 түрүү, Жигжидийн Мөнхбат 6 түрүү, Дарийн Дамдин 5 түрүү авсан амжилтуудыг үзүүлжээ.
Мөн нийт 9 дархан аварга төрснөөс Монгол бөхийн гал голомт болсон газруудын нэг Төв аймгаас одоогоор 2 дархан аварга цолтон төрсөнөөр улсаа тэргүүлж байна. 2020 оны байдлаар 8 аймгаас 9 Дархан аварга цолтон төрөөд байна. Эдгээр Дархан аваргуудын хоёр нь Улсын баяр наадамдаа 10-аас дээш түрүүлсэн юм.
Дархан аварга цолтой бөхчүүд
11
Мехико
Мехико (Ciudad de México, México, D.F. эсвэл México) нь Мексикийн нийслэл юм. Улсынхаа эдийн засаг, аж үйлдвэр, соёл урлагийн төв бөгөөд 2005 оны байдлаар 8,720,916 хүн амтайгаараа хамгийн их хүн амтай хот нь юм. Их Мехико хот (Zona Metropolitana del Valle de México) нь холбооны болон улсын засгийн газруудын өгсөн тодорхойлолтоор Мексик мужийн хөрш зэргэлдээ 58 хот болон Хидалго мужийн нэг хотыг өөртөө багтаадаг. 2006 оны байдлаар Их Мехико хот нь 19.2 сая хүн амтай байсан бөгөөд энэ нь дэлхийн баруун тал бөмбөрцөгийн нэг дэхь, дэлхийд хоёр дахь том метрополи газар нутаг болно. 2005 оны байдлаар дэлхийн хотууд дотор ҮНБ-ээрээ наймд жагсагджээ. Мехико нь Сао Паулотай хамт Латин Америкийн хоёр Бета дэлхийн хотын нэг нь юм.
Мехико хот нь мөн Мексикийн Холбооны тойрог (Distrito Federal, D.F.) юм. Холбооны тойрог болон Мехико нь нэг ижил байгууллаар удирдуулдаг бөгөөд Үндсэн хуулинд нь нэг ижил болохыг заасан байдаг. Гэвч анх Холбооны тойрог 1824 онд байгуулагдахад ийм байгаагүй байсан бөгөөд Мехико нь тойргийг бүрдүүлэгч хотуудын нэг байжээ. Мехико хөгжиж бусад хотуудаа залгиж, 1928 онд албан ёсоор бусад хотуудыг үгүй болгосны дараа 1993 онд албан ёсоор Мехико болон Холбооны тойргийг нэг хэмээн зааж Үндсэн хуулийнхаа 44-р зүйлд өөрчлөлт оруулжээ. Энэхүү зүйлд, Мехико нь холбооны тойрог бөгөөд холбооны хүчнүүдийн төв, Мексик улсын нийслэл хэмээн заагдах болжээ.
Мехико нь Мексик улсын төвд байрлах, Мексикийн хөндийд (мөн Анахуакийн хөндий гэгддэг) д.т.д. 2,240 метр өндөрт оршдог. Анх 1325 онд Ацтекуудаар Текскоко нуурын арал дээр байгуулагдаж байжээ. 1521 оны дайралтаар бараг бүтнээрээ устгагдсан бөгөөд дараа нь Испаний хотын стандартуудын дагуу дахин баригджээ. 1524 онд Мехико хот хэмээн байгуулагдаж (México Tenustitlán), 1585 онд Ciudad de México нэртэй болжээ.
Дэлхийн улсуудын патентын жагсаалт
Энэ жагсаалтыг Дэлхийн Оюуны Өмчийн Байгууллага 2007, 2010, 2012 онуудад гаргав.
2012 онд гол 20 улсууд
Анхаар: Энд патентын тоог бүртгүүлэгчийн эхлэгч улсаар тооцов жишээ нь Японы бүртгүүлэгч Америкт бүртгүүлвэл Японы патентын тоонд оруулж тооцов.
2010 онд гол 20 улс
Патентын бүртгүүлэлт 2008
Патент олголт улсаар 2008
Хүчинтэй патентууд (Last data: 2008, mixed)
Гадаад холбоос
Ангилал:Патент Ангилал:Шинжлэх ухааны жагсаалт
Евклидийн алгоритм
Евклидийн алгоритм гэдэг нь 2 натурал тооны хамгийн их ерөнхий хуваагчийг олох аргуудын нэг юм.
2 бодит тоо a, b (a ≧ b)-гийн хувьд a-г b-д хуваахад гарах үлдэгдлийг r гэвэл a ба b-гийн хамгийн их ерөнхий хуваагч нь b ба r-ийн хамгийн их ерөнхий хуваагчтай тэнцүү байдаг. Энэхүү шинж чанарыг ашиглан цааш b-г r-д хуваахад гарах үлдэгдлийг олох гэх мэтээр явсаар үлдэгдэл нь 0 болох хүртэл үргэлжлүүлэн a ба b-гийн хамгийн их ерөнхий хуваагчийг олдог.
Программ ашиглаж математикийн бодлого бодох үед ихэвчлэн ашиглагдана. Хамгийн түгээмэл алгоритмын нэг бөгөөд (a) дээд, (b) доод хязгаараас дөхөлт хийдэг онцлогтой.
Жишээ
(Бодлого) 1071 ба 1029-ийн хамгийн их ерөнхий хуваагчийг ол. Иймд 1071 ба 1029-ийн хамгийн их ерөнхий хуваагч нь 21 болно.
Ангилал:Алгоритм Ангилал:Тооны онол
I Лео (Ромын пап)
I Лео буюу Их Гэгээн Лео Пап (Pope Leo I, 400 оны орчим - 461 оны 11 сарын 10) нь 440 оны 9 сарын 29-нөөс 461 оны 11 сарын 10 хүртэл Ромын пап байсан хүн юм.
thumb|300px|Их Лео ба [[Аттилагийн уулзалт (Рафаэлогийн бүтээл)]] Италийн язгууртан удамтай тэрээр Ромын Католик Сүмийн хамба лам нараас "Их" гэсэн тодотголыг зүүх болсон анхны хүн юм. I Лео 452 онд Ромын орчимд Хүн нарын хаан Аттилатай уулзаж, тэднийг Баруун Европоос буцахыг ятгаж байсан гэдгээрээ алдартай.
Цахим холбоос
Ангилал:Пап Ангилал:5-р зууны гэгээнтэн Ангилал:5-р зууны хамба Ангилал:5-р зууны христийн теологич Ангилал:Сүмийн багш Ангилал:Сүмийн эцэг Ангилал:4-р эсвэл 5-р зуунд төрсөн Ангилал:461 онд өнгөрсөн
Жүгдэрийн Сэрээтэр
Жүгдэрийн Сэрээтэр (1935 онд Завхан аймгийн Цагаанчулуут суманд төрсөн) нь Монголын физикч юм. 1963 онд Москва хотын Ломоносовын нэрэмжит Улсын Их Сургуулийг физикийн шинжлэх ухааны салбарт эрдэм шинжилгээний ажилтан болон их, дээд сургуулийн багшийн мэргэжлээр төгссөн. 1963 оны 2 сараас Монгол Улсын Их Сургуульд (МУИС) физикийн багш, эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1985 оноос эрдэм шинжилгээний ахлах, тэргүүлэх ажилтнаар ажиллаж байна.
Ж. Сэрээтэр 1964-1967, 1988-1994, 1998-2002 онуудад Дубна хот дахь Цөмийн Шинжилгээний Нэгдсэн Институт (ЦШНИ)-д эрдэм шинжилгээний томилолтоор ажилласан. 1964-1967 онд ЦШНИ-д ажиллахдаа нейтроны цахилгаан туйлшралыг тодорхойлох талаарх тулгуур судалгаанд оролцохын зэрэгцээ МУИС-ийн нейтрон генератортой холбоотой хэмжих төхөөрөмжийг Ш. Гэрбиштэй хамтран боловсруулан хийж авч ирсэн. Нейтроны генераторыг боловсронгуй болгон милли-микросекундын импульс ажиллагаанд оруулан зарим тулгуур ба хавсарга судалгааны 15-н эрдэм шинжилгээний ажлыг хэвлүүлэн судалгааны ажлын явцад тус лабораторийн ажилтан нарт цөмийн техник, цөмийн физикийн судалгааны арга барилыг эзэмшүүлсэн. Ж. Сэрээтэр 1972-1976 онд МУИС-ийн Цөмийн шинжилгээний лабораторийн эрхлэгчээр хавсран ажиллаж байв.
Ж. Сэрээтэр цагаан тугалга, индийн ялгасан изотопуудыг хурдан нейтроноор шарж үүсгэсэн индийн цөмүүдийн задралын схемын талаар цуврал судалгаа явуулан үр дүнг нэгтгэн нэг сэдэвт зохиол бичиж 1977 онд Москвагийн Улсын Их Сургуулийн Цөмийн физикийн эрдэм шинжилгээний институтийн эрдмийн зөвлөл дээр дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан.
Цөмийн шинжилгээний лабораторийг түшиглэн цөмийн физикийн сургалтын групп байгуулагдсан 1967 оноос эхлэн Ж.Сэрээтэр сургалтын програм, төлөвлөгөө зохиоход оролцож, "Цэнэгт бөөмс бодистой харилцан үйлчлэх", "Цөмийн спектроскопи" зэрэг тусгай мэргэжлийн хичээлийн лекц уншиж, практикийн ажлуудыг тавьж бакалавр, магистрын дипломны ажлууд болон докторын зэрэг хамгаалах ажлыг удирдсан болно. Цөмийн спектр судлалын сурах бичиг, практикийн ажлуудын хичээлийн хэрэглэгдэхүүнийг шавь нарын хамт зохиосон.
1988-1994 онд ЦШНИ-д ажиллах хугацаанд газрын ховор элементүүдийн муж дахь альфа задрал, изомер үүсгэдэг цөмийг хайх, цөмүүдийн бета задралын схемийг тогтоох, дээд хилийг тодорхойлох талаарх хэд хэдэн чиглэлийн судалгаанд оролцож альфа задралд үүсэх шинэ изомер төлөвүүдийг шинээр олж хагас задралын үеийг тодорхойлон, 20 гаруй изотопын хувьд бета-спектрийн дээд хилийг шинээр буюу шинэчлэн тогтоов. Нийтдээ дээрх судалгааны чиглэлээр 20 орчим өгүүллийг хамтран зохиогчдын хамт "Известия РАН сер.физ", "Сообщения ОИЯИ", "Приборы и техника эксперимента", "Zeitschrift fur Physik A", "Nucl. Instr. Meth. in Physics Research","Turkish Journal of Physics" зэрэг шинжлэх ухааны нэр хүндтэй сэтгүүлүүдэд хэвлэгдсэн болно.
1993 онд "мини-апельсин" маягийн бета-спектрометр бүхий төхөөрөмжийг бүтээж, уг спектрометрын бүртгэх чадварын талаар болон конверсийн электроны спектр хэмжих судалгааг эхэлсэн. 1998 онд ЦШНИ-д уригдан очиж 2002 он хүртэл ажиллах хугацаандаа "мини-апельсин" төхөөрөмжийг ашиглан ховор шорооны элементүүдийн мужид изотопуудын задралд гарах конверсийн электроны спектрийг хэмжиж хэд хэдэн нуклидын задралын схемийг тодотгож, иж бүрнээр зохиох ажлыг гүйцэтгэсэн.
Энэ чиглэлийн судалгааны дүнг олон улсын бага хуралд илтгэж одоо энэ чиглэлээр "мини-апельсин" маягийн бета-спектрометрийн тусламжтай хэмжсэн спектрүүдийг боловсруулан цөмийн цахилгаан соронзон мультиполилогийг тодорхойлох, шинэ "O" шилжилт хайх талаар Дубнагийн эрдэмтэдтэй хамтарсан судалгааг шавь нарын хамт явуулж байна. Энэхүү цуврал судалгаа нь БСШУЯ-ны оны шилдэг бүтээлийн шагналыг 2005 онд хүртсэн.
Ж. Сэрээтэр цөмийн физикийн ололтыг улс ардын аж ахуйд нэвтрүүлэх зорилгоор уул уурхайн бүтээгдэхүүн дэх үнэт ховор элементүүдийг тодорхойлох цөмийн физикийн арга боловсруулах болон үйлдвэрлэлиын процессийг хянахад зориулсан багаж төхөөрөмжийг зохион бүтээж нэвтрүүлэх ажлыг хийж, тухайлбал Бэрхийн жоншны үйлдвэрт хайлуур жоншны хүдэр дэх фторын хэмжээг хурдан тодорхойлох төхөөрөмжийг бүтээн туршин нэвтрүүлэхэд оролцсон, Бор-Өндөрийн уулын баяжуулах үйлдвэрт уурхайнуудаас автомашинаар ачиж ирсэн жоншны хүдэр дэх фторын хэмжээг шууд машин дээр нь хурдан тодорхойлдог нейтрон идэвхжилийн төхөөрөмжийг зохион бүтээж үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх гэрээт ажлыг удирдсан. Эдгээр төхөөрөмжүүд нь шинэ бүтээлийн гэрчилгээ авсан.
Ж. Сэрээтэр 50 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, сурах бичиг хэвлүүлсэн ба 30 илтгэлийн сэдвийг эрдэм шинжилгээний бага хурлын материалд, мөн шинжлэх ухааны хялбаршуулсан 14-н өгүүллийг хэвлүүлсэн. Ж.Сэрээтэрийн намтар, эрдэм шинжилгээний бүтээл нь ЦШНИ-ийн электрон мэдээллийн санд орсон болно.
Ж. Сэрээтэр "Цацрагийн аюулгүй байдал" сэдэвт төслийн ажлын удирдагчаар 2003-2005 онд ажиллаж манай улсын хэмжээнд дагаж мөрдөгдөх "Цөмийн цацрагийн аюулгүйн норм, үндсэн дүрэм"-ийг боловсруулсан.
Ж. Сэрээтэр 1985 онд эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан, 1995 онд дэд профессор, 2007 онд профессор цол хүртсэн. 1981 онд Ардын Хувьсгалын 60-н жилийн ойн медаль, 1996 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, 2005 онд Алтан гадас одонгоор шагнагдсан. Мөн 1996, 2002 онд МУИС-ийн Хүндэт жуух, 2003 онд шинжлэх ухааны тэргүүний ажилтан тэмдгээр шагнагдсан.
1965 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Намд гишүүнээр элссэн. 2004 онд МАХН-ын ахмад зүтгэлтэн тэмдгээр шагнагдсан.
Профессор Ж. Сэрээтэр "Дээж дэх уран, торийн агууламжийг нарийн тодорхойлох арга боловсруулах" сэдэвт суурь судалгааны ажлыг удирдан ажиллаж байна.
Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш Ангилал:Монголын физикч Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан‎ Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн Ангилал:Цагаанчулуутын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1935 онд төрсөн
Марко Пароло
Марко Пароло (Marco Parolo; 1985 оны нэгдүгээр сарын 25-нд Галларате хотод төрсөн) — Италийн хөлбөмбөгчин бөгөөд «Лацио» болон Италийн шигшээд хагас хамгаалагчаар тоглодог.
Гадны холбоос
Ангилал:Италийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Италийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Комо багийн тоглогч Ангилал:Пистойезе багийн тоглогч Ангилал:Фолиньо багийн тоглогч Ангилал:Верона багийн тоглогч Ангилал:Чезена багийн тоглогч Ангилал:Парма багийн тоглогч Ангилал:Лацио багийн тоглогч Ангилал:Италичууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Мэтт Боннер
Мэттью Роберт Боннер (Matthew Robert Bonner, 1980 оны дөрөвдүгээр сарын 5-нд Нью-Хэмпширйн мужын Конкорд хотод төрсөн) — Америкийн Нэгдсэн Улсын сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны Сан Антонио Спёрс багийн төв болон хүчний довтлогч юм.
Ким Ү-жинь
Эх сурвалж
Ангилал:1992 онд төрсөн Ангилал:Өмнөд Солонгосын байт харваач Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд
Мэтт Боннер
Товчхон
Боннер Флоридагийн коллежээс 2003 оны драфтын №43 (хоёрдугаар тойрогт) болж Чикаго Буллз багт хуваарилагдсан ч Торонто Рэпторс (2004—06) баг эгнээндээ тэр дор нь элсүүлсэн (худалдагдсан) байдаг байна. 2003-04 оны улиралд гараанд төвийлөн гарах боломж байгаагүй тул Италийн Мессина багт очин нэг жил тоглож байв. Боннер 2006 оны зургаадугаар сарын 21-нд драфтын тохироо ёсоор Сан Антонио Спёрс багт шилжиж ирсэн.
Холбоос
Ангилал:1980 онд төрсөн Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн хүчний довтлогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн төвийн тоглогч Ангилал:Сан-Антонио Спёрс багийн тоглогч Ангилал:Америкчууд
Шугуйн хөгчүү
Шугуйн хөгчүү, Tringa glareola, нь Хомноотынхон овгийн жижиг ус гатлагч шувуу юм. Тэд Европ, Азийн чийглэг газар нутаглана. Өвөл болоход Африк, өмнөд Азируу, Энэтхэгт нүүдэллэн очдог.
Гадаад төрх
Тэд Сүүлцагаан хөгчүүтэй их төстэй ба богино нарийн хошуу, уртдуу шар хөлтэй. Мөн Улаанхөлт хөгчүү, Бүрдний хөгчүү нь ойр холбоотой зүйлүүд болно. Эдгээр гурван зүйл хөгчүү нь улаан, эсвэл шаравтар хөл, боровтор зүсмийн өд сөдтэй байна.
Зан авир
Шугуйн хөгчүү нь нүүдлийн болон өвөлжих үедээ ихэвчлэн цэнгэг уст газар таарна. Шавартай чийглэг хөрснөөс өт хорхой, шавьж барин хооллодог. Газар үүрээ засах ба бусад шувууны орхисон үүрэнд үүрлэх нь бий.
Цахим холбоос
Ангилал:Хомноотынхон
Сүвонь Самсунг Блюуингз
thumb|2008 оны улсын аварга баг Өмнөд Солонгос улсын Сүвонь хотод байрлаж, улсынхаа хөлбөмбөгийн дээд зиндаанд авъяас чадвараа шалгадаг хөлбөмбөгийн баг бол Сүвонь Самсунг Блюуингз (англиар Suwon Samsung Bluewings, англиас галиглаж солонгосоор 수원 블루윙즈) юм. Самсунг групп 1996 онд үүсгэн байгуулсан тус багийг Ким Ху (1996-2003), Ча Бом-гөнь (2004-2010) гэх алдартангууд эрхлэн залж байлаа. Сүвонийн Блюуингз баг дөрвөн удаа (1998, 1999, 2004, 2008) улсын аварга болж, хоёр удаа аман хүзүүджээ. Азийн хошой аварга (2001, 2002) болж чадсан. 2002 оноос өмнө Сүвонийн тамирын цогцолборын цэнгэлдэх хүрээлэн, түүнээс хойш шинэ цэнгэлдэхийг өөрийн талбай болгож байгаа.
Дадли Жуниор Кэмпбелл
Дадли Жуниор "Ди Жей" Кэмпбелл (Dudley Junior "D. J." Campbell, 1981 оны арваннэгдүгээр сарын 12-нд төрсөн) нь Английн хөлбөмбөгчин бөгөөд Куинз Парк Рейнжерс багийн довтлогч юм.
5 сарын 2
Тавдугаар сарын хоёрон нь Григорийн тооллын жилийн 122 дахь (өндөр жил бол 123 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 243 өдөр үлдэж байна.
Дадли Жуниор Кэмпбелл
Холбоос
Ангилал:1981 онд төрсөн Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч Ангилал:Берентфорд багийн тоглогч Ангилал:Бирмингем Сити багийн тоглогч Ангилал:Лестер Сити багийн тоглогч Ангилал:Блэкпүүл багийн тоглогч Ангилал:Дерби Каунти багийн тоглогч Ангилал:Куинз Парк Рейнжерс багийн тоглогч Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:Англичууд
5 сарын 2
Тэмдэглэлт өдөр
0502 02
Кристоф Билер
Кристоф Билер (Christoph Bieler, 1977 оны 10 сарын 28-нд Халл-ин-Тирольд төрсөн) нь Австрийн цанын хоёр төрөлтийн тамирчин юм. Тэрээр 1996 оноос тус спортоор өрсөлдөж эхэлжээ. Дөрвөн өвлийн олимпод оролцохдоо 4 x 5 км-ийн багийн төрлөөс 2006 онд алт, 2002 онд хүрэл медаль хүртэж байв. Ванкуверт болсон 2010 оны өвлийн олимпын 10 км, ларж хиллийн төрөлд 10-р байранд орсон нь олимпын дэвжээнд хувийн төрлөөр түүний үзүүлсэн хамгийн өндөр амжилт юм.
Билер 2006 оноос хойш олон улсын тэмцээнүүдэд 4 удаа түрүүлээд буй.
Эшлэл
Ангилал:Австрийн цанын хоёр төрөлтийн тамирчин Ангилал:1977 онд төрсөн Ангилал:Австрийн олимпын аварга Ангилал:Австрийн олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Австричууд
Эрдэнэмандал сум
Эрдэнэмандал сум нь 1923 онд одоогийн энэ Өлзийт дэнж дээр Мандал нэртэйгээр байгуулагдсан бөгөөд 1925 онд Эрдэнэ сум, Хануй сум нэгдэж, улмаар 1959 онд Хан-Оюут сум тус суманд нэгдсэн. Архангай аймгийн Зүүн хойд талын сум юм. Сумын төв нь аймгийн төв Цэцэрлэг хотоос зүүн хойш хойш 117 км, Улаанбаатар хотоос баруун хойш 510 км зайд оршино. Сумын төв Өлзийт дэнж нь Хануй голын хөндийд хойд эрэг дээр нь байрладаг.
Газар зүй
Нийт талбай 338875.10 га газар нутагтай.
Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сум нь монгол орны Хангайн нурууны салбар уулс болох Халиун Морьт, Хан-Өндөр, Шар даваа, Чингэлтэй уул, Дунд нуруу, Бөхөн шарын нуруудын дунд Хануй, Хүнүй голын хөндийд зэрэг уулсын дунд ойт хээр, нуур цөөрөм, гол ус Архангай аймгийн нутаг дэвсгэрийн хойд хэсэгт нийслэл Улаанбаатар хотоос 500 км, аймгийн төв Цэцэрлэг хотоос 168 км-ийн зайтай оршдог. Батцэнгэл сумтай 45 км, Ихтамир сумтай 29 км, Өндөр-Улаан сумтай 38 км, Жаргалант сумтай 43 км, Цэцэрлэг сумтай 39 км, Хайрхан сумтай 67 км тус тус хиллэдэг. Нутгийн баруун цэг нь Халиун морьтын овоо, хойд цэг Хануйн голын тохой, зүүн цэг Бөхөн шарын нуруу, урд цэг нь Их халзангийн овоо юм. Баруун цэгээс зүүн цэг хүртэл 76 км, урд цэгээс хойд цэг хүртэл 80 км үргэлжилдэг.
Хангайн бүсийн Орхон Сэлэнгийн савын ойт хээрийн мужийн Орхон-Туулын савын бэсрэг уулс бүхий ойт хээрийн тойрог, Хангайн нурууны єндєр уул, ойт хээр хосолсон мужийн Хангайн тэгш өндөрлөгийн тойрогт багтаж байна. Уг нутаг нь Хангай бүсийн завсарын бэсрэг болон өндөр уулынуулс, цав толгод, ухаа гүвээт тал, уулс хоорондын хотгорыг хамарна.
Энэ сумын нутгаар Хануй, Хүнүй зэрэг томоохон голууд урсах ба энэ голуудын цутгал ус ихтэй жижиг голууд олон бий. Хануй болон Хүнүйн гол байдаг бөгөөд түүхэнд тэмдэглэснээр Хан улс болон Хүннү гүрэн олон жил дайн дажин хийсний эцэст найрамдлын гэрээ байгуулж найр наадам хийн хоёр улсын нэрээр Хан-уй Хүннү-уй гэж тус хоёр голыг нэрлэсэн. Энэ нутагт Хангайн нурууны салбар уул, нурууд болох Бөхөн шар, Халиун морьт, Хан өндөр зэрэг сунайсан урт нуруудаас гадна ой мод, ан амьтан, ургамал, жимсээр баялаг, Их бага Халзан, Дунд нуруу, Шар даваа зэрэг сүрлэг уулс ханаран үзэгдэнэ. Энэ уулсын дунд эрдэнийн ундаа болсон Урт шивирт, Мухар хужирт, Хан-Өндөр зэрэг эмчилгээнд хэрэглэдэг, иргэд ирж сувиллын байдлаар уудаг рашаан байдаг. Энэхүү рашаануудад жилдээ 3000 орчим хүн ирдэг гэсэн тооцоо ч бий бөгөөд амрагчдын тоо жил бүр өссөөр байна. Уулс хоорондох хөндийд томоохон голуудаас гадна Хунт, Их нуур зэрэг цэнгэг болон давс, хужирын нөөцөөр баялаг нуурууд мяралзан давалгаалж зуны улиралд энэ нутаг усны шувуудын орон болно. Энэ нутгийн түүх дурсгалт газруудаас дурдвал Уртын амны буган хөшөө, Хар хул хааны балгас зэрэг олон газар бий бөгөөд энэхүү дурсгалт газрууд нь Хүннүгийн үеэс өнөөг хүртэлх бүх цаг үеийг хамрах юм.
Боловсрол
Эрдэнэмандал сумын дунд сургууль 1930 онд байгуулагдсан.
Сумын цаг агаар, уур амьсгал
Сумын цаг уурын онцлогыг авч үзвэл эх газрын эрс тэс уур амьсгал ноёлно. Энд хоногийн болон улирлын агаарын температурын хэлбэлзэл ихтэй, өвөлдөө хүйтэн, зундаа сэрүүн. Олон жилийн дундажаар жилийн агаарын дундаж температур -0.50С, хамгийн бага үнэмлэхүй температур -430С, хамгийн их үнэмлэхүй температур 370С байна. Хамгийн их хүйтэн 5 өдрийн дундаж температур -340С.Агаарын жилийн дундаж харьцангуй чийгшил 65%. Олон жилийн дундаж жилд унах хур тунадасны хэмжээ 315 мм ба үүнээс 95% нь дулааны улиралд унадаг. Хоногт унах хамгийн их тунадас 49 мм болно. Жилийн хур тунадасны нийлбэр 294.5 мм дээш ба түүний ихэнх нь IY-X саруудад хур борооны хэлбэрээр унаж дундажаар 284.6 мм хүрдэг байна.
Өвлийн улиралд цасан бүрхүүлийн дундаж зузаан 25 см-ээс хэтэрдэггүй ба 11 дүгээр сарын сүүлчээс 1 дүгээр сар хүртэл тогтвортой цасан бүрхүүлтэй байдаг. Салхины зонхилох чиглэл баруун хойд болон баруунаас байх ба олон жилийн дундаж хурд 2.4 м/с байна.
1 дүгээр сарын дундаж температур нь -18,2 градус
7 дугаар сарын температур +20 градус
Агаарын үнэмлэхүй дулаан +35+43 градус дулаан, хамгийн хүйтэн нь -30-35 градус хүрдэг.
5 дугаар сарын сүүлийн арав хоногоос 9 дүгээр сарын 2 дугаар арав хоног хүртэлх хугацаанд хоногийн дундаж температур нь +10 градус байдаг.
Жилийн хур тунадасны хэмжээ 193.5 мм
-20,8оС, хамгийн дулаан нь 7 дугаар сард +19,1оС байгаа нь температурын зөрүү төдийлэн их бишийг харуулж байна. Энэ нь хадлан, бэлчээр болон таримал ургамлын ургалтанд сайнаар нөлөөлж байна.
Гол мөрөн, Нуур, Рашаан
Эрдэнэмандал сум нь нийт 81 булаг, 67 худаг, 26 том, жижиг нууруудтай 28 голтой бөгөөд эдгээрээс Хануйн гол, Хүнүй гол, Уртын гол, Тээлийн гол, Дунд цүүрийн гол, Урд шивэртийн гэх мэт томоохон голуудтай. Тус суманд Урт шивирт, Мухар хужирт, Хан-Өндөр хэмээх 3 рашаантай.
Түүхийн дурсгалт газрууд
Эрдэнэмандал сум нь Хануй болон Хүнүй голын хөндий, уул нуруудыг дамнан оршдог Хангай бүсийн нутаг бөгөөд эртний түүх соёлын дурсгалт газар маш их юм.
Тус сумын нутагт орших чулуун зэвсгийн дурсгалт Хануй, Хүнүй голын сав, Идэр улаан уул, хүрэл зэвсгийн үеийн булш, хиргисүүр бүхий Алаг уул, Баруун Цүүрийн гол, Билүүт, Бөмбөгөр, Их Жаргалант, Тасгын даваа, Хайлааст өндөр, Хужирбулант, Эрдэнэ уул, Холбоо толгой, Төгөл уул, Тойром бүрд, Саадаг толгой, Хөх асгат, Айраг нуур, Хан- Өндөр уул, Сүүл толгой, Өлзийт орон, Бургаст, Тал булаг, Хан-Оюут, Идэр-Улаан уул, Цоргын хөндий, Жаргалантын ам, Хана уул, Хадат толгой, хадны зургийн дурсгалт Алаг уул, Хужиртын цутгалан, Бичигт хангай, Мандал цохио, буган чулуун хөшөөт Баруун Цүүрийн гол, Бөмбөгөр уул, Бүрдийн адаг, Сахилдаг, Тасгын даваа, Хужирбулант, Хэрмийн ар, Уртын ам, Тал булаг, Цоргын хөндий,Хүннүчүүдийн булш, дурсгалт Гол мод, Наймаа толгой, Хадат гозгор, Хөндий ам, Төгөл уул, Бумбат, Залаат уул, Хүүшийн дөрөлж, Тэмээн хад, Эрдэнэ уул, Тал булаг, Идэр-Улаан уул, Түрэгийн булш,тахилын онгон, хөшөө дурсгалт Билүүт, Их Хануй нуур, Хана уул, Нарийн гол, Бүрдийн адаг, Оломт уул, Өлзийт дэнж, Улаан толгой, Хөшөөн тал, Бага улаан, Өндөр толгой, Усны гозгор, Ар булгийн эх, Эрдэнэ уул, Холбоо толгой, Уйгарын дурсгалт Цоргындөрвөлжин хэрэм,Хөшөөн тал,Монгол гүрний үеийн булш,хэрэмбүхий Тойром бүрд, Өлзийт дэнж, Хар хул хааны балгас, Зүүн Цүүрийн гол, Уртын ам зэрэг түүх, археологийн дурсгалууд оршин байна. Зарим томоохон түүх соёлын дурсгалуудаас тоочиж үзвэл:
Хар хул хааны балгас
Сумын төвөөс баруун урагш 7 км зайд Хануй голын урд талд Хархул хааны балгас бий. Хар хул хааны балгас нь анх 1891 онд Оросын судлаач Д.А.Клеменц уг дурсгалыг бүртгэж эрдэм шинжилгээний эргэлтэд оруулжээ.
Хотын үлдэгдэл нь 330 х 370 м хэмжээтэй, дунджаар 3 м өндөр, дөрвөн талдаа хаалгатай дөрвөлжин хэрэм, барилгуудын сууриуд зэрэг олон хэсгээс бүрдэнэ. Хотын малтлагаас илрэх дээврийн тосгуур, нүүр ваар, тоосгоны хэв загвар, паалантай чимэглэл, өрлөг шаваасны онцлог зэрэгт үндэслэн энд гурваас доошгүй өөр өөр цаг үед бүтээгдсэн дурсгал байна хэмээн тодорхойлж, эдгээрийн нэг нь ХIII зууны үеийн Хархорумын барилга байгууламжтай нэг цаг үед холбогдоно хэмээн судлаачид үзсэн байдаг.
Уг дурсгалыг Монгол Улсын Засгийн газрын 2020 оны 13 дугаар тогтоолоор Улсын хамгаалалтад байх дурсгалын жагсаалтад оруулсан байна.
Гол мод-1
Хүннүгийн язгууртны оршуулгын цогцолбор дурсгалт газар болох “Гол мод 1” нь Архангай аймгийн Хайрхан сумын төвөөс зүүн урагш 35 км-ийн зайд, Хайрхан, Эрдэнэмандал сумын нутагт, Хүнүй голын хөндий залгасан өвс ургамалтай, модорхог 400 га газрыг эзлэн оршино.
Нийт 500 орчим булштай. Анх 1956 онд Монголын археологич Ц.Доржсүрэн илрүүлж, 26 жижиг булшийг малтан шинжилжээ. Монгол-Францын хамтарсан археологийн экспедиц 2000- 2011 онд Гол модонд Хүннүгийн язгууртны булш малтах төсөл хэрэгжүүлж, язгууртны 2 том булш (1, 20-р булш), дундаж хэмжээтэй булш 1 (79-р булш), дагуул болон жижиг 15 булш малтан судалсан нь Хүннүгийн язгууртны булшны бүтэц, зохион байгуулалт, оршуулгын зан үйлийг тодруулан судлахад чухал хэрэглэгдэхүүн болсон юм.
Хүннүгийн язгууртны булш нь ерөнхий бүтцийн хувьд уруу нь харуулсан пирамид хэлбэртэй. Эртний египетчүүд нас эцэслэсэн хаадын булш болох пирамидыг газрын хөрсөн дээр байгуулдаг байсан бол Талын анхны эзэнт гүрнийг цогцлоогч Хүннү нар газрын хөрсөн доор 20 гаруй метр гүнтэй пирамид мэт хэлбэртэй гүн нүх бүхий бунхант оршуулгыг бүтээдэг байсан билээ. Энэхүү баримт нь Хүннүгийн язгуутны булш нь бүтэц, зохион байгуулалтын хувьд уран барилгын сүрлэг, нарийн бүтэц бүхий дурсгал болохыг харуулж байна.
Эдгээр булшны малтлагаас зэс, төмрийн хайлшаар хийсэн эд өлгийн зүйлс, сүйх тэрэгний эд ангиуд, авсны алтан чимэглэлүүд, торго, эсгий ширдэгний тасархай, ноос, арьс, үслэг эдлэлийн зөөлөн болон эрдэсшсэн үлдэгдлүүд олдсон. Үүний зэрэгцээ усан болор, шилэн сувс, хуван эдлэл зэргийг илрүүлэн олсон нь олон улсын худалдаа солилцоонд хүннүчүүд идэвхтэй оролцож байсныг гэрчилнэ. Мөн хүннүчүүдийн оюуны соёлын гайхамшигт дурсгал болох хөлөгт тоглоом, Хүннүгийн амьтны загварт урлагийн содон дүрслэл болох бэлгэт гөрөөс буюу ганц эвэрт домгийн амьтны дүрст алт шармал мөнгөн хөөмөл хударга, хөмөлдрөгийн чимэглэл зэрэг зүйлс олджээ.
Эртний Буган хөшөө, Хөшөө дурсгал
·    Эрдэнэмандал сумын нутаг Хүнүй голын сав Уртын аманд зургаан буган хөшөө бүхий хиргисүүрийн цогцолбор дурсгал байрлаж байна.
·     Бөмбөгөр уулын буган хөшөө- Энэ хөшөө нь Эрдэнэмандал сумын Идэр-Улаан багийн нутаг Бөмбөгөр уулын өвөрт оршдог.
·     Дөрвөлжин булш- Эрдэнэмандал сумын нутаг Тасгын даваа, Алаг уул, Билүүт, Бортын ам, Цохиот, Төгөл уул,
Мандал цохио, Нурамт, Өвөр хайлааст, Өлзийт Орон уул, Тасархай, Дарцаг уул, Идэр-Улаан, Донжийн ам зэрэг газруудад олон арван дөрвөлжин булш тархсан байдаг.
·        Хүн чулуу- Эрдэнэмандал сумын нутаг Бага улаан, Бүрдийн адаг, Их Хануй нуур, Өндөр толгой, Усны гозгор, Оломт, Ар булгийн эх, Нарийн гол, Эрдэнэ уул, Өлзийт дэнж, Холбоо толгой, Улаан толгой, Хөшөөн тал, Ваартын ам, Гол мод, Хана уул зэрэг газруудад
түргийн үеийн булш, тахилын онгон, хүн чулууд олноор тархсан байдаг.
2014 онд Эрдэнэмандал сумын нутгийн зөвлөлийн захиалгаар 6 багт түүх- археологийн дурсгалт газрыг бүртгэн баримтжуулж мэдээлэлийн санг бий болгосон байна. Уг судалгаагаар нийт 2694 дурсгалт газар бүртгэгдсэн бол тус дурсгалт газрын байршилаар нь нэгтгэн дүгнэхэд 230 байршил байна. Ангилал:Архангай аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Асуудал дэвшүүлсэн өгүүлэл
Асуудал дэвшүүлсэн өгүүлэл (Проблемная статья. Background article). Нийгмийн амьдралын аль нэг шинэ сэргэг, шийдвэрлэхийг нийгмийн тухайн үеийн хөгжил, нөхцөл байдал, хэрэгцээ шаардсан чухал асуудлыг ул суурьтай судлан, түүний ирээдүйн төрх төлөвийг тодорхой гаргаж, шийдвэрлэх арга замыг эрж хайсан өгүүллийн хэлбэрийг асуудал дэвшүүлсэн өгүүлэл гэж нэрлэнэ. Энэ бол нийтлэлийн нэлээд идэвхтэй, цаг үеийн томоохон асуудлыг хөндсөн төрөл бөгөөд амьдралаас урган гарсан шинэ сэргэг зүйлийн ач холбогдол, учир шалтгааныг тайлбарлан таниулж, нэгтгэн дүгнэж тухайн цаг үеийн хувьд онцгой ач холбогдолтой асуудлыг олон нийтээр хэлэлцүүлэх замаар үр дүнд хүрэх, шийдвэрлэхийг зорилго болгодог шинжлэлт бичлэгийн өвөрмөц төрөл юм. Тиймээс зарим асуудал дэвшүүлсэн өгүүлэл маргаан, мэтгэлцээний шинжтэй, шүүмжлэн хэлэлцэх хэлбэрээр бичигдсэн байдаг. Асуудал дэвшүүлсэн өгүүлэл хөндөж буй сэдвийн хүрээнд цогц баримтыг сонгон авч, дүн шинжилгээ хийх замаар асуудлын үндэслэл, шалтгаан, үр дагавар, ач холбогдол, учир утгыг гарган, уншигчдад нөлөөлж, итгүүлэн үнэмшүүлэхийн хамт асуудлын талаар санал бодлоо хэлж, эргэцүүлэн бодоход уриалсан шинжтэй байдаг. Өгүүллийн энэ хэлбэр нь мэдээллийн багтаамж, үнэлэлт, дүгнэлт сайтай, танин мэдүүлэх ач холбогдол өндөр, асуудлыг тал бүрээс нь нээн харуулах зорилгоор нэлээд чөлөөтэй хандсан, бас бусад зарим бичлэгийн төрлийн шинж тэмдгийг агуулдаг онцлогтой юм. Асуудал дэвшүүлсэн өгүүллийн асуудал хөндсөн нийтлэлийн бусад төрөл, зүйлтэй харьцуулахад дэвшүүлж буй асуудлыг шийдвэрлэх арга замыг эрж хайсан, зохиогч энэ талаарх өөрийнхөө санаа бодлыг чөлөөтэй илэрхийлсэн байдаг. Асуудал дэвшүүлсэн сурвалжлага, тэмдэглэл, сурвалжилсан тэмдэглэлд зохиогч заавал ийм зорилт тавьдаггүй бол энэ нь асуудал дэвшүүлсэн өгүүллийн үндсэн шинжийг нэг мөн. Сүүлийн жилүүдэд манай сонин, сэтгүүлд нийгмийн ээдрээтэй хурц асуудлыг хөндсөн, баримт нотолгоо, үндэслэл сайтай өгүүлэл олширч байна. Ялангуяа өөрчлөлт шинэчлэлтийн эхлэл тавигдаж, ардчиллын уур амьсгал нэвтэрч эхэлсэн наяад оны дунд үеэс Ц.Балдоржийн “Далай ээж маань “цаазын тавцанд”, “Хүр хорхой үржүүлж, хөвөн тарих хүмүүсээ яах вэ?”, Г.Жамцын “Эх орны ногоон хүрэм сэглэгдэж байна”, “Ууршуулж шатаасан шингэн алт хайран”, Ц.Дашдондовын “Баярын тухай гунигт бодол”, “Дээд комиссийн доод ажил”, Ц.Дашдоржийн “Авьяас тэтгэвэрт гардаг юу уу?”, Х.Цэвлээгийн “Хариулт хүлээсэн зарим асуудал”, Л.Түдэвийн “Цагаан ямаа”, О.Хахаарын “Дундаж сэхээтэн” зэрэг олон өгүүлэл гарч, нийгмийн сэтгэл зүйд хүчтэй нөлөө үзүүлж, зарим нь томоохон үр дүнд хүрч байсан. Энэ бүхэн нь асуудал дэвшүүлсэн өгүүлэл улс оронд болж байгаа цар хүрээ бүхий том өөрчлөлт, дэвшлийн үед улам ихээр гарч ирдгийн тодорхой жишээ юм. Өөрчлөн байгуулалтын эхний жилүүдэд гарсан асуудал дэвшүүлсэн өгүүллийн ихэнх нь энэ бичлэгийн төрлийн шилдэг жишээ болж чадсан бөгөөд манай сэтгүүл зүйн асуудал дэвшүүлсэн нийтлэл, нэвтрүүлгийг улам эрчимтэй хөгжүүлж, ур чадварыг сайжруулахад томоохон хувь нэмэр оруулжээ. Ангилал:Сэтгүүл зүйн нэр томъёо
Метасоматоз
Метасоматоз — (грек. meta – хооронд, дундуур; somatos – бие), уулын чулуулаг ба минералууд өөр минералуудтай холилдох, хатуу үед явагддаг процесс. Метасоматик процессийн үед анхны эрдсүүдийн химийн бүтэц маш их өөрчлөгддөг, гэхдээ эзэлхүүн хэвээр үлддэг. Ашигт малтмалын ордын үүсэлд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг процесс.
Ангилал:Хувирмал чулуулаг Ангилал:Чулуужил Ангилал:Диагенез
Далай лам
Далай лам нь (Дээрхийн гэгээнтэн хэмээх тодотголтой) Төвөдийн Буддын шашны (шарын шашны) тэргүүн юм.
1578 онд Түмэдийн Алтан хан Төвдийн гэлүгва ёсын гуравдугаар тэргүүн Содномжамцтай Хөхнуурын "Цавчил" хэмээх газар тусгайлан барьсан сүмд уулзаж, түүнд "Далай лам" хэмээх нэрийг анх өргөмжилжээ. Учир нь "Гьяацо" гэж түвд хэлээр "Далай" гэсэн үг юм. Түүнээс хойш Далай лам тэргүүтэй гэлүгвийн ёс бусад урсгалуудаас илүү зонхилон дэлгэрсэн. Далай лам нь Төвөд болон Монголчуудын дунд амьд Бурхан хэмээн дээдлэгдсээр дөрвөн зуун жил илүү болж буй юм. Чин улсын Эеэр засагч хаан, тавдугаар дүрийн Далай ламыг олон удаа Бээжинд урьснаар 1652 онд тавдугаар дүрийн Далай лам Бээжинд ирж хаанд бараалхсан байна. 1653 онд Эевэр засагч хаан, тавдугаар дүрийн Далай ламд алтан дэнс, алтан тамга хайрлан, Далай лам гэсэн цолыг албан ёсоор хүртээсэн байна.
Хэлхээ, холбоос
Ангилал:Буддын шашин
Дерек Жетер
thumb|right|250px|Дерек Жетер (2008) Дерек Сандерсон Жетер (Derek Sanderson Jeter) (1974 оны 6 сарын 26-нд төрсөн) нь Америкийн бэйсболчин юм.
Монгол дахь дэлхийн өв
Монгол улсад Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Орхоны хөндий (соёлын өв, 2004), Монгол Алтайн нурууны хадны зургийн цогцолбор (соёлын өв, 2011), Бурхан халдун уул, түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутаг (2015, соёлын өв), Увс нуурын сав (байгалийн өв, 2003), Дагуурын ландшафт (байгалийн өв, 2017) гэсэн 5 байршил байдаг.
Дерек Жетер
Ангилал:АНУ-ын бэйсболчин Ангилал:Америкчууд Ангилал:1974 онд төрсөн
Монгол дахь дэлхийн өв
Орхоны хөндийн соёлын дурсгал
thumb|200px|Орхон гол
Орхоны хөндийн соёлын дурсгал нь Улаанбаатар хотоос 360 орчим километр алслагдсан, Монгол Улсын төв хэсгээр урсах Орхон голын эрэг дагуу сунан байршсан байдаг. ЮНЕСКО 2004 онд 28-р чуулганаараа энэхүү газрыг Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэн авсан. Орхон голын хөндий нь Төв Азийн хоёр мянга гаруй жилийн турш нүүдэлчдийн соёл иргэншил хэрхэн хувьсан өөрчлөгдөж байсныг илтгэх хосгүй нандин дурсгалуудыг агуулдаг байна.
Дэлхийн өвийн II, III, IV шалгууруудыг хангасан тул 1081 дэх байршлаар бүртгэн, Ази-Номхон далайн бүс нутгийн өвд оруулсан байна.
Олон зууны турш Орхон мөрний хөндий нь тал нутгийн нүүдэлчдийн хүчирхэг эзэнт улсуудын төв болсоор иржээ. Үүний хамгийн эртний нотолгоо нь 8-р зууны үед тогтнож байсан Хөх Түрэгийн эзэнт гүрний Билгэ хаанд зориулсан Руни бичээс бүхий чулуун хөшөө юм. Уг хөшөөнөөс хойш 25 км зайд нүүдэлчдийн нийслэл Орд балгасын туурь байдаг. Түрэгийн улсуудын үед Орхон голын хөндийд орших Этүгэн уул сүсэг бишрэл, улс төрийн төв болж байсан ажээ. Киданчуудын ноёрхлын үед тэдний сүр хүчийг илтгэсэн 3 хэлээр бичигдсэн олон тооний чулуун хөшөөнүүд бий болжээ.
Орхон голын хөндийд дараах дурсгалууд байдаг:
Увс нуурын сав
Увс нуур нь далайн түвшнээс дээш 753 метр өндөр орших, 3350 ам дөрвөлжин километр нутаг дэвсгэр бүхий Монгол Улсын хамгийн том нуур юм. Нуурын зүүн хойд хэсэг нь Оросын Холбооны Улсын Бүгд Найрамдах Тува Улсад хамаарагддаг. Тус сав газрын хамгийн том хот нь Улаангом юм. Увс нуур нь олон сая жилийн өмнөх аварга том тэнгисийн үлдэгдэл бөгөөд ихээхэн давсархаг, гүехэн устай байдаг.
Дэлхийн өвийн IX, X шалгууруудыг хангасан тул 27-р чуулганаар 769 дэх байршлаар бүртгэн, Европ, Умард Америкийн бүс нутгийн байгалийн цогцолбор өвд оруулсан байна.
Увс нуур нь Евразийн тал нутгийн байгалийн унаган төрхийг хамгийн сайн хадгалан үлдээсэн 700,000 хавтгай дөрвөлжин километр нутгийг хамрах Увс нуурын сав газрын төв нь билээ. Энд дэлхийн хамгийн хойд захын цөл, хамгийн өмнөд захын тундр оршдог. Увс нуурын савд олон жижиг нуурууд багтдаг ба тэдгээрийн нэг болох Үүрэг нуур нь далайн түвшнээс дээш 1450 метр өндөрт оршдог. Энэ нуурууд нь Төв Азийн гадагшаа урсгалгүй нуурууд бөгөөд усны шувуудын нүүдлийн маш чухал нутаг болдог байна. Тус сав газар нь Сибирь болон Төв Азийн гео уур амьсгалыг хооронд нь зааглах хил хязгаар болдог бөгөөд зундаа агаарын температур 47 хэм хүрдэг бол өвөлдөө -58 хэм хүрдэг байна. Ийм хатуу ширүүн уур амьсгалтай ч 173 зүйл шувуу, дэлхий дахинаа маш ховордсон цасны ирвэс, аргаль, янгир тэргүүтэй 41 зүйл хөхтөн амьтны амьдрах орчин болдог. Увс нуурын савд хүн амын нягтшил бага, аж үйлдвэрийн салбар хөгжөөгүй, оршин суугчид нь эртний уламжлалт нүүдлийн ахуйгаа өнөөг хүртэл орхиогүй байгаа нь тус бүсийн экосистем онгон төрхөө хадгалан үлдэхэд чухал нөлөө үзүүлсэн байна. 2003 онд ЮНЕСКО-гоос Увс нуурын сав газрыг Дэлхийн өвд бүртгэн авсан байна. Энэ сав газрын талаар цохон тэмдэглэхдээ “…Төв Азийн хамгийн том хөндөгдөөгүй усны хагалбар, дэлхийн түүхэнд тод ул мөр үлдээсэн нүүдэлчид Хүннү, Түрэг, Скифүүдийн уугуул нутаг болох Увс нуурын сав нь байгалийн үзэмж төгсөөс гадна 40000 гаруй археологийн дурсгалуудыг агуулдаг билээ…” гэсэн байна.
Монгол Алтайн нурууны хадны зургийн цогцолбор
Монгол Алтайн нурууны хадны зургийн цогцолбор
Бурхан халдун уул, түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутаг
Бурхан халдун уул, түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутаг
Амуу
Амуу гэдэг нь тариа будааны ерөнхий нэр, ургамалаас гаргаж авдаг хүнсний бүтээгдэхүүнүүдийн ерөнхий нэр юм. Цардуул ихээр агуулдаг үр тариануудыг хэлэх нь элбэг. Улаан буудай, тутарга, эрдэнэ шиш нь дэлхийн хүн амын байнга хэрэглэдэг хоол хүнс бөгөөд энергийн эх үүсвэр болно.
Яш
Байрлал
Тус хот нь Бүгд Найрамдах Молдав Улсын хилээс 20 км баруунш, улсын нийслэл Бухарестээс агаарын зайгаар тооцвол 400 орчим километрийн зайд оршдог. Газар нутгийн хувьд дов толгод ихтэй ч газар тариалан ихээхэн эрхэлнэ. Хот дундуур Жижия голын баруун цутгал болох Бахлуй гол урсана. Яш хотыг хүрээлсэн толгодоос нь шалтгаалан Ромын нэгэн адил «Долоон Толгодын Хот» гэж нэрлэдэг.
Натрийн алкилсульфат
Натрийн алкилсульфат — C12H25OSO3Na, сульфатын төрлийн синтетик угаагч бодис.
Пүнлүү
Пүнлүү нь цалин хөлс, шан харамж гэсэн утгатай Хятад гаралтай үг юм.
Манж Чин улсын үед Монголын ноёдод төрөөс олгодог байсан шан харамж буюу цалингийн хэмжээг пүнлүү гэж нэрлэдэг байжээ. Пүнлүүг мөнгө болон торгоор бодож жилээр олгодог байжээ.
Ангилал:Монголын эдийн засгийн түүх Ангилал:Ажлын хөлс
Лувсандаржаа
,
Зава Ламын тухай Гадна холбоосууд
Лувсандаржаа ламын тухайн Герман хэлээлхи PDF[]
Ангилал:Буддын шашны санваартнууд
Алекс Родригес
thumb|right|250px|Алекс Родригес Александр Эммануэль Родригес (Alexander Emmanuel Rodriguez) (1975 оны 7 сарын 27-нд төрсөн) нь Америкийн бэйсболчин юм.
Ангилал:АНУ-ын бэйсболчин Ангилал:Америкчууд Ангилал:1975 онд төрсөн
Асуудал дэвшүүлсэн ярилцлага
Асуудал дэвшүүлсэн ярилцлага (Проблемное интервью. Interview -article). Ярилцлагын энэ хэлбэр нь нийгмийн амьдралд тулгарсан ээдрээ төвөгтэй асуудалд мэргэжлийн болон эрх мэдэл бүхий хүмүүсийн үгээр хариу өгөхөд чиглэсэн байдаг. Нэрнээс нь бодож үзсэн ч ярилцлагын энэ хэлбэр амаргүй гэдэг нь ойлгомжтой. Ийм ярилцлагад их төлөв нэг л асуудлыг тал бүрээс нь даацтай хэлэлцдэг. Тэр нь үнэхээр шийдвэр хүлээж, хариу нэхсэн асуудал байдаг онцлогтой юм. Үүнийг заримдаа өгүүлэл-ярицлага гэж нэрлэдэг бөгөөд аливаа үйл явдал, асуудал, үзэл бодол, баримтын талаарх ярилцлага нийтлэл юм. Энэ төрөл 1936 онд Нью-Иоркийн “Herald” сонины сурвалжлагч аллагад оролцсон биеэ үнэлэгчээс ярилцлага авснаар сэтгүүл зүйд орж ирсэн гэж үздэг. Гол онцлог нь асуудал дэвшүүлэн тавьсанд оршино. Асуудал дэвшүүлсэн ярилцлагыг үр дүнтэй хийхэд сэтгүүлчийн ерөнхий мэдлэг, амьдралын туршлага, урьдчилсан судалгаа, бэлтгэл их үүрэгтэй. Сэтгүүлч ярианд идэвхтэй оролцож, асуултаа зөв тавьдаг байхын зэрэгцээ хүмүүсийн яриаг удирдах чадвар зайлшгүй хэрэгтэй. Туршлагатай сэтгүүлчид шийдвэрлэх гэсэн асуудалдаа хариу авахуйц асуултыг урьдчилан боловсруулж, ярианы явцад гарах элдэв бэрхшээл, сэдвийн өөрчлөгдөлтөөс яаж гарахаа төлөвлөж амжсан байдаг. Бас ярилцах хүнээ судалж тогтоох, урьдчилан уулзаж сэдэв, чиглэлээ тохиролцож бэлтгүүлэх зэргээр нэлээд ул суурьтай хандах хэрэгтэй болдог. Өнөөдөр нийгмийн анхаарал татаж байгаа үндэсний үйлдвэрлэлийг сэргээх, ажилгүйдлийг багасгах, ядуурлыг бууруулах, гэмт хэрэгтэй тэмцэх гэх мэт олон асуудал байна. Эдгээрийн аль нэгийг сонгож авлаа гэж бодоход чадвал уг асуудлыг шийдвэрлэх үр ашигтай санааг дэвшүүлэх, эс чадвал асуудлын шалтгаан, үндсийг тодруулахыг хичээх хэрэгтэй. Ингэхгүй бол ярилцлагын зорилго хангагдахгүйд хүрнэ. Ер нь харьцангуйгаар асуудалгүй нийтлэл гэж байдаггүй. Түүнийг хөндөх, сэдэх, дэвшүүлэх гэх мэтээр үр дүнгийн төвшин харилцан адилгүй байдаг. Дэвшүүлэх гэдэг нь мэдээллийн хэрэгслийн хувьд эцсийн зорилго юм. Учир нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл асуудлыг шийддэг газар биш учраас шийдвэрлэх гэсэн ойлголт байж болохгүй. Өөрөөр хэлбэл, оновчтой дэвшүүлсэн асуудлаараа нөлөөлөх зорилт тавьдаг. Сэтгүүлч У.Амарсайхан, Нанж.Лхагва, Б.Ганчимэг нарын зарим ярилцлага энэ төрөлд багтдаг. Ангилал:Сэтгүүл зүйн нэр томъёо
Матигар хөгчүүлэг
Матигар хөгчүүлэг (Xenus cinereus) нь Хомноотынхон овгийн жижиг ус гатлагч шувуу бөгөөд Xenus төрлийн ганц зүйл болно.
Гадаад төрх
thumb|250px|left|Энэтхэгт. Эгэл хайргын хөгчүүнээс биеэр арай томхон буюу 22-25 см урт, далавчаа дэлгэхэд 57-59 см, дээш матигар хошуутай байна. Нуруун хэсэг нь хар саарал, гэдэс хэсэг нь цагаан, шар хөлтэй.
Тархац
Энэ шувуу нь Финландаас Сибирь хүртэл усны дэргэдэх чийглэг газар, тайгад амьдарна. Өвөл болоход Африк, өмнөд Ази, Австралируу нүүдэллэдэг. Ховор тохиолдолд баруун Европт таарна.
Тэд элдэв хорхой шавжийг хөөж барин иддэг. Заримдаа барьсан олзоо голын усанд угаах явдал ажиглагдана. 5-7 сард голдуу 3-4 өндөг гаргадаг. Өндгөө 22-24 хоног дарна.
ISO 3166-1
Улсуудын жагсаалт ISO 3166-1
Аудиометрийн арга
Аудиометрийн арга (Аудиометрические методы. Methods of audiometrics). Дэлхийн сэтгүүл зүйн практикт хүлээн авагчдыг судлахад өргөн хэрэглэдэг аргуудын нэг. Энэ бол эздийн зөвшөөрлийн дагуу радио хүлээн авагч, телевизд нэвтрүүлгийг үзсэн, эсвэл сонссон цаг хугацааг хэмжих зорилго бүхий тусгай төхөөрөмжийг байрлуулах арга юм. Ийм төхөөрөмжийг байрлуулах айл өрхийг нийгэм-хүн ам зүйн тодорхой шинж тэмдгийг харгалзан сонгож авдаг. Төхөөрөмжид заагдсан үзүүлэлт, баримт, мэдээллийг ярилцлага, сонсогч, үзэгчдийн өдрийн тэмдэглэлээс авсан мэдээллээр баяжуулж, шинжлэх ухааны үндэстэй, практик ач холбогдол сайтай дүгнэлт хийж, зөвлөмж гаргадаг байна.
ISO 3166-1
3166-1 Ангилал:Товчилсон үгийн жагсаалт
Аудиометрийн арга
Ангилал:Сонсгол Ангилал:Чих, хамар, хоолой судлалын оношлогооны арга
Дарьзавын Лосол
Лосол, Дарьзавын(1885-1940) Монголын улстөрч. МАХН-ын Төв Шалган Байцаах Комиссын дарга, БНМАУ-ын Бага хурлын орлогч дарга байсан Дарьзавын Лосол ардын хувьсгалын анхны долоон удирдагчдын нэг боловч хожим “хувьсгалын эсэргүү” гэгч хилс хэргээр хэлмэгджээ.
Намтар
1885 онд Цэцэн хан аймгийн дайчин бэйл Дашцэрэнгийн хошуу, одоогийн Хэнтий аймгийн Батноров сумын 1-р багийн нутаг Хужиртын толгой гэдэг газарт харц ард Дарьзавын хүү болон мэндэлжээ.
Шашны ном сургааль үзсэн залуу лам Лосол үзэж мэдэхийн хүслэнд хөтлөгдөн гадаад орноор аялан явахаар шийджээ. Тэгээд 1908 онд Манжуурын төмөр замаар аялан Хятадын зүүн муж, мөн Бээжин хот оржээ. Тэндээсээ Буриадаар дамжин улмаар Петроград, Москва хотод очсон байна. Ингэж явахдаа Орос Хятад хоёр гүрний дотор өрнөсөн хөрөнгөтний ардчилсан хувьсгалын явдлыг нүдээр үзсэн нь үзэл санаанд нь нөлөө болсон байна. Түүнийг хилийн чанадаас эх орондоо эргэж ирэхэд Монголын ард түмэн улс орныхоо эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл ид өрнүүлж байсан бөгөөд, улмаар харийн түрэмгийлэгчдийн талхинаас ангижирч, Богд Хаант Монгол Улс байгуулагджээ.
1918 онд Монгол улсын тусгаар тогтнолд ахин заналхийлж өнгөлзсөн Хятадын хар цэргийн эсрэг домогт Манлай ван Дамдинсүрэнгийн хамт цэргийн ламаар явж эх орноо хамгаалах тулалдаанд удаа дараа оролцжээ. 1918 оны сүүлчээр Зүүн хүрээнд үүсэн бүрэлдэж эхэлсэн хувьсгалт нууц бүлгийг Д.Бодоо, С.Жамъян, Д.Чагдаржав нарын зэрэг нөхдийн хамт анх байгуулалцжээ. 1920-8-1 нд Д.Сүхбаатар, Д.Догсом нарын хамтаар ЗОУ-аас тусламж гуйх монголын хувьсгалчдын анхны төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд оржээ. 1921-3-1 нд хуралдсан МАХН-н анхдугаар их хуралд оролцож, гишүүнээр элсжээ. Тус их хурлаас Намын төв хороог 3 хүний бүрэлдэхүүнтэй сонгоход Д.Лосол, С.Данзан, Ц.Дамбадорж нарын хамт сонгогджээ.
1921 оны 3-р сард ардын түр засгийг анх байгуулахад Сангийн яамны худалдааны ба цэргийн бэлтгэлийн хэлтсийн эрхэлсэн түшмэлээр, дараа нь мөн яамны сайдаар томилогдсон байна. 1921-1922 оныг дуустал бүх цэргийн ламаар томилогдон ажиллаж байсан. 1922 оны 12-р сард Москва хотноо хуралдсан Алс Дорнодын хувьсгалт байгууллагуудын анхдугаар их хуралд Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд багтан оролцсон.
1923 онд нэр төдий үлдсэн лам мяндгаа орхисноо албан ёсоор илэрхийлсэн байна.1923-1924 онд Бүх цэргийн эмнэлэгийн газрын эрхэлсэн түшмэл. 1924 оны намын 3-р их хурлаас МАХН-ын ТХ-ны орлогч гишүүнээр сонгогджээ. 1925-1928, 1934-1939 онд МАХН-ын Хянан байцаах төв комисын даргаар ажиллаж байв. 1928 онд Коминтерний 6-р их хуралд МАХН-ын төлөөлөгчөөр оролцсон.1928-1934 онд МҮЭ-ийн төв зөвлөлийн дарга, Улсын банкны орлогч дарга 1937-1939 онд БНМАУ-н Бага хурлын тэргүүлэгчдийн орлогч /дэд/ даргаар ажиллаж байв. 1939-7-12-нд гэнэт хөдөө явах томилолт авч /Дорнод аймгийн Хунт сумын ардуудыг хилийн дотогш нүүлгэх ажлаар/ онгоцонд суухад, уг онгоц нь явах зүгт нь биш огт өөр зүг нисэн оджээ. Тэр онгоцонд Монгол улсын ДДЯ-ны сайд Шагдаржав мөн нэгэн адил хувь заяа оногдон суусан байв.
Түүнийг Чита хот дахь ЗХУ-н ДХГ-ын салбарт аваачин олон сарын турш мөрдөн байцааж, тамлан яргалаж байлгасаар, улмаар Москва хот руу Монголын бусад нам төрийн удирдагчдын /Амар, Догсом, Лувсаншарав, Мэнд, Найдан, Довчин нарын зэрэг/ хамт аваачин мөрдөлтийг үргэлжлүүлэн явуулж, “хувьсгалын эсэргүү, Японы тагнуул” гэдэг хилс хэрэгт гүтгэгдэн хоригдсоор 1940 онд шоронд нас баржээ Түүний эл хэргийг 1962 онд БНМАУ-ын АИХ-ын дэргэдэх цагаатгах ажлыг эрхлэх комисс шалган үзээд цагаатгажээ. Лосолыг баригдахад 2 настай үлдсэн хүү Өлзийхишиг нь эхийн хайр ивээлээр өсч өндийн уран барилгач болжээ. Тэрээр Зайсан толгой дахь Зөвлөлтийн дайчдын хөшөөг хийлцсэн уран барилгачдын нэг юм.
И Чан-хуань
И Чан-хуань (солонгосоор 이창환, англи латинаар Lee Chang-Hwan) — 1982 онд төрсөн Өмнөд Солонгос улсын байт харваач эр.
Эх сурвалж
Ангилал:1982 онд төрсөн Ангилал:Өмнөд Солонгосын байт харваач Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд
Ширбазарын Лхагва
Ширбазарын Лхагва нь Ховд аймгийн Дарви сумаас төрсөн хөдөлмөрийн баатар малчин юм. Тэрээр 1991 онд хөдөлмөрийн баатар цол хүртжээ.
Ангилал:Монголын малчин Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар Ангилал:Монголчууд