cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Универсал дизайн
Универсал дизайн (Universal design) үндэс угсаа, соёл, хүйс, нас, эсвэл бие махбодын чадвар зэргийг үл хамааран хэн ч ашиглаж болохоор боловсруулсан бүтээгдэхүүн, тоног төхөөрөмж барилга байгууламж болон амьд орон зайг хамарсан арга юм.
Ангилал:Саадгүй байдал
Керамик хавтанцар
Керамик хавтанцар нь хана, гаднах шал, ажлын гадаргуу, цонхны тавцан болон бусад гадаргууг бүрэх зориулалттай керамик жижиг хавтан юм.
Гадаргууг бэлтгэх
Шаазан хавтанг наах гадаргуу маш тэгшхэн, бат бөх, хагаралтгүй, цэвэрхэн, барьцалдах чанарыг багасгах тоосноос ангижирсан байх ёстой. Шавардсан хана сайн бэхжиж хатсан, гадаргуу нь үүрч бутрахгүй цэвэрхэн байх хэрэгтэй. Хуучин гадаргууг урьд өмнө нь ямар материалаар хийснийг нь шалгах нь зүйтэй. Залгаагүй цементен гадаргуу доод тал нь 28 хоногийн дотор бэхжилтээ авсан байхаас гадна чийгшилт нь 2%с дээшгүй байх ёстой байдаг. Хэрэв усыг их шингээдэг залгаагүй гадаргуу байвал гадаргуун чийгшилт нь 0,5%-с дээшгүй бат бөх чанартай байх хэрэгтэй.
Орчин үед хавтанцарыг цементэн зуурмагаар, төрөл бүрийн фирмүүдийн тусгайлан бэлтгэсэн цавуугаар наах 2 аргыг голчлон хэрэглэж байна. Цементэн зуурмагаар наахад 1:4-өөс 1:6 гэсэн харьцаагаар зуурмагаа газар дээр нь бэлтгэж зуурч наадаг. Хавтанцар наах зуурмагийн марк 25-с доош байж болохгүй. Бэлэн зуурмагийн хөдөлгөөнт чанар 35мм конусан суулттай байна. Наах цавууны конусан суулт 70-80мм байх хэрэгтэй. Плита наах зуурмагийн зузаан 7мм-с багагүй 15мм-с ихгүй байх ёстой. Цавууны зузаан 3мм-с ихгүй байна.
Даваасамбуугийн Батбаяр
Даваасамбуугийн Батбаяр нь Говь-Алтай аймгийн Цээл сумын уугуул, Дархан-Уул аймагт 1980 оны долдугаар сарын 14-нд төрсөн. Үндэсний бөх ийн аймгийн арслан цолтой бөх.
Бөхийн удам
Ангилал:Аймгийн арслан Ангилал:1980 онд төрсөн
Керамик хавтанцар
Цахим холбоос
Ангилал:Керамик бүтээгдэхүүн Ангилал:Нэгж эд хэсэг (барилга) ! Ангилал:Шалны бүрээс
CAD
thumb|2D CAD техникийн зураг (могой араат хөтлүүрийн хайрцаг) thumb|3D CAD загвар (моделл) thumb|CAD-ын энгийн процедур thumb|Онгоцны хөдөлгүүр 3D CAD зургыг хөдөлгөөнд оруулaн симуляц хийсэн байдал thumb|Хамгийн хялбаршуулсан 3D CAD-ын програм [[SketchUp-аар зурсан барилгын дизайн]] CAD (анг. computer-aided design [], монг. компьютерын тусламжтай зураг эсвэл компьютерын тусламжтай зохион бүтээх гэдэг нь ямар нэг бүтээгдхүүнийг ЦМБ -ийн ашиглан зохион бүтээхийг хэлнэ. Анхандаа CAD гэдэг нэршлийг хэрэглэхдээ компьютерыг туслах материал болгон техникийн зураг зурахыг хэлдэг байв. Өнөөдөр CAD-хэрэглээний программуудын мэргэжилтний систем нь техникийн зохион бүтээх шийдэл гаргахад хэрэглэгдэж байна. Өнөө үед бараг бүх CAD-хэрэглээний программуудад 3 дахь хавтгай (3D - огторгуйд) нэмэгдсэн. Тиймээс CAD-г мөн огторгуйн биетийн хийсвэр загварыг компьютерын туслалцаатай гаргах сургалт ч хэмээн нэрлэдэг. Энэ загвараас техникийн зургаа хөрвүүлэн гаргаж авдаг. Үүний давуу тал нь бэлэн болсон 3D загвараа техникийн зураг болгон хөрвүүлэхдээ дурын хавтгайд  олон дахин давтан проекцлох боломж юм.
CAD-н хэрэглээ нь техникийн ихэнх салбарт хэрэглэж байна. Үүнд: Архитектор, барилгын инженерийн салбар, механик инженерийн салбар, цахилгаан техник гэх мэт мэргэжлийн салбар болон эдгээрийн хослолоос эхлэн бүр шүдний эмчилгээний техник хүртэл орно.
CAD техникийн зураг: 2D-CAD
CAD бол анх техникийн зураг зурах туслах хэрэгсэл байсан. Техникийн объектыг зөвхөн компьютерын туслалцаатай зурах биш харин 3-тэнхлэг бүхий хавтгайд биетийн загварыг гарган, 2D-г нэмэлт техникийн зураг зурах зориулалттайгаар хэрэглэх болсон.
2D-CAD-системийн тусламжтайгаар зураг зурах процесс нь яг л гараар зурахтай адил биетийн харагдац болон зүсэлтийг л хийдэг бөгөөд ялгаа нь орон зайн хувьд сунасан буюу орон зайн хэмжээнд хязгаарлагдахгүй зурах боломжтой.
Урьд нь гараар зурдаг байсан янз бүрийн техникийн зургийн зурааснуууд CAD-системд мөн үндсэн элемент болон хэрэглэгддэг. Үүнээс "урьдчилан" бэлдсэн системийн суурь объектууд болох шулуун, тойрог, эллипс, поли шулуун (олон өөр өөр чиглэлтэй шулууны нийлэмж), сплайн зэрэг бүрдэнэ. Эдгээр объектуудын дотоод дүрслэл нь вектор чиглэлд суурилдаг учир тэдгээрийн зөвхөн параметр л хадгалагдана (жишээ нь нэг шулууны зөвхөн 2 төгсгөлийн цэг эсвэл тойргийн төв цэг болон радиус). Энэ маягаар компьютерын хадгалах багтаамжийн хэрэглээг бага байлгадаг (Пикселграфикээс яг эсрэгээр гэсэн үг). Тиймээс объект маш бага мэдээллийн сангаас (анг. Date) бүрдэнэ.
Объектед мөн өнгө, зураасны төрөл болон зураасны өргөн гэх мэтийг сонгон нэмэх боломжтой. Техникийн зургийг CAD-р зурах явцад зурах багаж гэж нэрлэгдэх хэрэгсэлээр зургийг өөрчлөх, хэмжилт хийх эсвэл бичиглэх зэрэг нь гараар зураг зурахтай бараг л адил. Багажнууд нь объектыг үүсгэх, байршуулах, өөрчлөх болон устгах, туслах шулуун ашиглан зурах, тодорхойлсон цэгүүдийг олох (жишээ нь шулууны эхлэл болон төгсгөлийн цэг эсвэл шулууны төв цэг, тойргийн төв цэг, радиус г.м.), перпендикуляр шулуун зурах, тангент болон зүсэлтийн талбайн тэмдэглэгээ зураас гэх мэтийг зурахад хялбарчлах боломжуудыг олгодог. Зургийн нарийвчлалын хэмжээс өндөртэй (жишээ нь 0,0001 нарийвчлалтай) учир сонгодог зураг зурах аргаас (гараар зурах) давуу талтай. Тодорхой шулуун шууд бусаар зурсан тохиолдолд түүний хэмжээсийг тооцон олох шаардлагагүй харин техникийн зургаас шууд харах боломжтой.
Дүрслэлийн стандарт болон давтагдах хэсгийг бэлэн загварын санд (библиотек) оруулж болох ба тэндээс шууд татан авч хэрэглэх буюу нэмж оруулах боломжтой. Хэсэгчилсэн томруулалт (Zoom) хийн дүрслэх боломжтой бөгөөд энэ нь дэлгэцийн бага нягтралд (1600x1200 Пихел нь CAD-хэрэглээнд бага нягтралд орно) ямар нэг сөрөг нөлөө байхгүй.
Техникийн зураг: 2½D-CAD
Орон зайд биетийг зураасаар дүрслэн харуулж болно. Ийм зураасыг жишээ нь квадратын ирмэг гэж нэрлэнэ. Гэхдээ биетийг илүү сайн тодорхойлон харуулахын тулд эзэлхүүн болон гадаргуугийн талбай мөн физик шинж чанарууд хэрэгтэй. Эдгээр шинж чанарыг агуулаагүй зурагдсан зургийг ихэвчлэн 2½D-загвар гэж нэрлэдэг. Жишээ нь квадрат зурахдаа зөвхөн ирмэгийн зураас ашиглан зурах, түүнд ямар нэг гадаргуугийн талбай байхгүй, дотор тал нь хоосон хөндий зураг гэсэн үг. Шулууныг тодорхойлоxдоо биегүй, гэхдээ утас гэж нэрлэж болно. Тиймээс энэ төрлийн энгийн зураx CAD-загварчлалын аргыг шугаман- эсвэл ирмэгийн загвар гэхээс гадна утсан загвар (анг. wireframе) ч гэж нэрлэдэг.
3D-CAD
3D-CAD-аар зурсан зураг нь хавтгайд (2D CAD) эсвэл орон зайд зурсан (2½D CAD) зургуудтай харьцуулахад харьцангуй өндөр шаардлага тавигддаг. Компьютерт эхлээд огторгуйд хийсвэр загвараа үүсгэнэ. Ингэхдээ зөвхөн геометрийн шинж чанараас гадна физик шинж чанарыг оруулах шаардлагатай. Геометрийн дүрслэлийг эзэлхүүний загвар (анг. Volumenmodell) гэх ба үүнд физик шинж чанар болох нягт, уян харимхайн коэффициент, зөвшөөрөгдөх хэлбэржилт- болон бутралын хүчдэл, дулаан болон цахилгаан дамжуулах чадвар, дулааны суналтын коэффициент болон бусад шинж чанарыг тодорхойлж өгсөний дараа биет-загвар гэж нэрлэдэг.
Биет загвар нь мөн бүтэц бүхий гадаргуугийн хавтгай болон харагдах шинж чанаруудыг агуулна. Ийм тодорхой тогтоож өгсөн биет загвар нь хийсвэрээр жигнэх, уян харимхай, хатуулаг болон дулааны өөрчлөлтөөр хувирах боломжтой. Түүний материалын шинж чанарыг тогтоож өгсөнөөр төгсгөлөг элементийн програмаар (анг. Finite-Element-Programm) хэлбэржилт болон бутралыг судлан шинжлэх боломжтой. Хэлбэржилт болон бутралыг гэрэлтүүлэх буюу өнгөөр илэрхийлэн шинж чанарыг судлан тогтоож болно.
CAD-Програм
CAD-программууд нь хэрэглээ болон түүнийг хэрэглэх үйлдлийн системээс хамааран маш олон төрөл байдаг. Энэ талаар CAD-програмын жагсаалтаас үзнэ үү.
Механик хийц
Mеханикийн CAD-Программуудыг дараах салбаруудад хэрэглэдэг: мөн төгсгөлөг-элементийн-аргыг (FEM) үзнэ үү
Цахилгааны холболт
Дараагийн нэг хэрэглээний салбар бол цахилгаан холболт юм. Хамаарах программууд нь ихэвчлэн еCAD буюу EDA гэсэн нэр томъёонд харъяалагдана. Ялангуяа электроникийн ялтас, дамжуулагч эх хавтан, суурилуулалтын техник болон микросистем техник ихээр хэрэглэдэг.
Файлын формат
Системээс хамааран мэдээлэл солилцоход бүх мэдээллийг дамжуулах боломжгүй. Цэвэр техникийн зургийн хувьд асуудал байхгүй боловч бичиглэл, хэмжээс, зүсэлтийн талбайн тэмдэглээ болон нарийн хийцтэй дүрслэлийн солилцоо хүндрэлтэй, яагаад гэвэл нэгдсэн стандарт байхгүй учир. Аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын хооронд ч ихээхэн ялгаатай учир түүнийг нэгтгэсэн стандарт гаргах ихэд хүндрэлтэй байдаг.
Ихэнх зургийн программ өөрийн гэсэн файлын өргөтгөлтэй байдаг. Тиймээс өөр өөр төрлийн CAD-програмын хооронд файл солилцоход байнга асуудал дагалддаг. Зургийн файл солилцох, баримт болгон архивлах зэрэгт ихэнхдээ DXF гэсэн форматыг хэрэглэх ба энэ нь дэлхийн зах зээлд тэргүүлэгч Autodesk-н хэрэглэдэг формат юм. Файлуудын форматыг хооронд нь CAD-саармаг систем болон CAD-тусгай системийн гэж ангилдаг. CAD-саармаг системийн файлын форматад VDAFS, IGES, SAT, IFC, STEP болон онцгой хэрэглээний STL-интерфейс зэрэг орно. Файлын форматын тайлбар:
Цахим холбоос
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл  Ангилал:Геометр загварчлал Ангилал:Компьютерын тусламжтай инженерчлэл Ангилал:Техникийн зураг зүй Ангилал:Зохион бүтээх онол Ангилал:Механик инженер
Розамунд Пайк
«Үх, гэхдээ одоо биш» (Жеймс Бондын ээлжит цуврал, 2002) болон «Бардамнал ба алагчлал» (2005) бүтээлүүдээр танигдсан Пайк Дэвид Финчерийн «Сураггүй болсон бүсгүй» (2014) киноны дүрээр «Оскар» тэргүүтэй олон шагналд дэвшсэн.
Цахим холбоос
Ангилал:Театрын жүжигчин Ангилал:Их Британийн жүжигчин Ангилал:Их Британичууд Ангилал:1979 онд төрсөн
IRNSS байршил тогтоох систем
thumb|300px|Хиймэл дагуулын байршил тогтоох системуудийн харьцуулалт
Indian Regional Navigation Satellite System (монг. Энэтхэгийн бүс нутгийн хиймэл дагуулын байршил тогтоогч систем) Энэтхэгийн засгийн газраас хэрэгжүүлж буй цэрэг иргэний зориулалтын байршил тогтоох систем юм. Системийг байгуулах үндсэн шалтгаан нь ноцтой хэрэгцээтэй үед гадны засгийн мэдэлд байгаа байршлын системийн эрх мэдэлд орохгүйн тулд Энэтхэгүүд өөрсдийн системийг байгуулж эхэлжээ.
Хуай
thumb|180px|left|Хуай мөрөн thumb|200px|right|Мөрний сав газрын зураг Хуай (淮河) — Хятадын дорнод нутгаар Хатан гол, Хөх мөрөн хоёрын голоор урсдаг мөрөн юм.
Хятадын уламжлалт өмнөд, умард нутгийн зааг нь энэхүү Хуай мөрөн болон Чинь нуруу болдог.
Хуай мөрний урт — баруунаас зүүнш 1100 км, сав газрын талбай — 174 мянган км2.
Хөнань мужийн Тунбай уулнаас эх авч, Аньхуй, Жянсүгээр урсан Жяндү орчим Хөх мөрөнд цутгана.
1951-1952 онд мөрний дундах Хунзө нуураас Шар тэнгистэй холбосон суваг татаж усалгаанд ашигладаг болсон.
Ангилал:Хятадын гол мөрөн Ангилал:Хөнань Ангилал:Аньхуй Ангилал:Жянсү
Ганбатын Алтангэрэл
Ганбатын Алтангэрэл нь Ховд аймгийн Мянгад сумын уугуул, Үндэсний бөх ийн улсын начин цолтой бөх. Анх 1998 онд Монголулсын заан Д.Мягмарын нэрэмжит Ховд аймгийн аварга шалгаруулах өсвөрийн үндэсний бөхийн барилдаанд түрүүлж бөхийн гараагаа эхэлсэн 2003 онд Ховд аймгийн Мянгад сумын баяр наадамд түрүүлж " Сумын заан " цол хүртсэн. Бөхийн анхны багш Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын харьяат аймгийн начин Бямбалуу юм.
Бөхийн удам
Г.Алтангэрэлийн бөхийн удам гэвэл ээжийн талаар Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн сумын харьяат Монгол улсын харцага Түмэннасангийн Амартүвшин юм.
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Улсын харцага
Алтан дэвтэр
Алтан дэвтэр (монгол кирилл: Алтан дэвтэр, Алтан ном, перс. آلتان دبتر‎ Алтан дафтар) нь Чингисхаан болон түүний угсаа, үр хүүхдийн тухай албан ёсны түүхийг өгүүлсэн монголчуудын эртний сурвалж бичиг. Өнөө үед үлдэж хоцроогүй байна. XIV зуунд Ил Хаант Улсын эрдэмтэн, сайд Болд чинсан нарын монгол бичгийн хүмүүс монгол хэлээр бичиж, Рашид аддины перс хэлнээ хөрвүүлсэн Судрын чуулган гэх бүтээлийг зохиохдоо уг судар номыг хэрэглэсэн тухай дурдсан байдаг.
Дэлгэрэнгүй
Энэхүү номыг тухайн үедээ Персэд төвлөрч байсан Ил Хаант Улсын хааны номын санд салангид байдлаар авдар дотор хадгалж байсан. Судрын чуулган д дурдсанаар бол хэн зохиосон нь тодорхойгүй ч Монгол хэлээр монгол бичгээр бичигдсэн байжээ. Тухайн үеийн хуулиар зөвхөн Боржигин овгийн ихэс дээдэс үзэж болдог, өөр гадны хүнд үзүүлэх ёсгүй байсан нь хэр зэрэг үнэ цэнэтэй байсныг нь харуулж байна.
Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол Ангилал:Монголын утга зохиол Ангилал:Түүхийн товчоо Ангилал:Монгол бичгийн дурсгал
Андре-Пьер Жиньяк
Андре-Пьер Жиньяк (André-Pierre Gignac, 1985 оны арванхоёрдугаар сарын 5-нд Мартиг хотод төрсөн) — Францын хөлбөмбөгчин бөгөөд марселийн «Олимпик» болон Францын шигшээд тоглодог. Жак Абардонадо, Йоан Молло нар түүний хамаатнууд.
Замнал
2010 оны наймдугаар сарын 20-нд «Олимпик Марсель» баг түүнтэй таван жилээр гэрээлж байгаагаа мэдэгдэв. 16–18 сая еврогоор наймаалцжээ. Улмаар наймдугаар сарын 29-нд «Бордогийн» эсрэг анхны тоглолтоо, 2 сарын дараа «Сент-Этьентэй» (1:1) тоглоход анхны бөмбөгөө оруулсан.
Гадны холбоос
Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Лорьян багийн тоглогч Ангилал:По багийн тоглогч Ангилал:Тулуз багийн тоглогч Ангилал:Олимпик Марсель багийн тоглогч Ангилал:Францчууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Талархал
Талархал гэдэг нь ач тус хүргэсэнд баярлах сэтгэл юм. Талархал илэрхийлэх гэдэг нь гүнээ хүндэтгэж буйгаа илэрхийлж буй хэлбэр юм.
Талархлын шинж чанар нь амьдралд талархах гүн гүнзгий мэдрэмжийг мэдрэх болоод илэрхийлэхэд оршдог. Одоо байгаа бүх зүйл, орчин, хүрээлэл, найз нөхөд, гэр бүл зэрэг бүхий л зүйлээ хүлээн зөвшөөрч, тэднийг эергээр харж хайрлан баярлах сэтгэл болоод илэрхийлэх сэтгэлийг талархал гэж хэлж болох юм.
Талархал ба Эрүүл мэнд
Талархал илэрхийлэх шалтгаан хүн бүрт үргэлж олдоно. Талархал дэвшүүлдэг, талархал хэлдэг, талархдаг хүн өөрийнхөө амьдралд үргэлж талархаж байх сайн сайхан зүйлүүдийг илүү ихээр  үүсгэж байдаг. Талархаж эхэлснээр амьдралаас авах сэтгэл ханамж нэмэгдэж, биеийн тамираар хичээллэх нь нэмэгдэж мөн архи тамхи хэрэглэх нь хүртэл багасдаг гэсэн тооцоо бий.
Талархал ба Аз жаргал
Бусдад баярласан талархсанаа илэрхийлэх нь таныг аз жаргалтай болгож оюун санааны хувьд эрүүл, эерэг хандлагатай нэгэн болоход тусалдгийг олон судалгаагаар тогтоосон байдаг
Талархал ба Буян
Талархалын тухай шашинуудад буян гэж өгүүлсэн байдаг. Шашны хэлээр буян гэдэг нь сайн үйлийг хэлдэг. Бусдад талархал илэрхийлэх, буян үйлдэх хоёр нь хоорондоо түн ижил төстэй. Талархалын тухай уншиж байгаа уншигч танд талархаж байна.
Талархал илэрхийлэх аргууд
Талархал илэрхийлэх олон арга бий. Үүнээс:
Мөн үзэх
Талархлын баяр
Хайр
Сайн сайхан байдал
Гадаад холбоос
Талархал
Судалгаа: Талархал илэрхийлэх нь илүү аз жаргалтай болгодог
Талархал ямар ч үнэгүй
Талархал-яаж талархалаа илэрхийлэх вэ?
Талархал яагаад таныг илүү аз жаргалтай болгодог гээч?
Ангилал:Сэтгэл хөдлөл Ангилал:Ёс суртахууны үйлдэл Ангилал:Ариун журам
Чулуунбатын Цогбаяр
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Улсын начин
Чойжингийн Баасанбат
Аймгийн наадмын дэвжээнд
Ангилал:Аймгийн арслан Ангилал:Баян-Овоогийн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:20-р зуунд төрсөн
Жулианна Мур
Жулианна Мур (Julianne Moore, жинх.Жули Энн Смит (ulie Anne Smith, 1960 оны арванхоёрдугаар сарын 3-нд Хойд Каролина мужийн Фейетвилл хотод төрсөн) — «Оскарт» тавантаа (1998, 2000, 2003 — хоёр, 2015) дэвшин «Мэдрэг Элисийн» (2014) гол дүрээр хүртсэн Америкийн эмэгтэй жүжигчин. Канн, Берлин болон Венецийн наадамд гялалзсан авьяастан. Тэрбээр ээжийгээ хүндэтгэх үүднээс 2011 онд Их Британийн харьяат болсон.
Цахим холбоос
Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин Ангилал:Театрын жүжигчин Ангилал:Оскарын шагналтан Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан Ангилал:БАФТА шагналтан Ангилал:Эмми шагналтан Ангилал:Нью-Йорк хотын хүн Ангилал:Их Британийн хүн Ангилал:Америкчууд Ангилал:1960 онд төрсөн
Кира Найтли
Кира Кристина Найтли (Keira Christina Knightley, 1985 оны гуравдугаар сарын 26-нд Лондон хотод төрсөн) — Английн жүжигчин, загвар өмсөгч. «Бардамнал ба алагчлал» (2005) болон «Хиймэл наадгай» (2014) киноны туслах дүрээр «Оскар», «Алтан бөмбөрцөгт» дэвшиж байсан.
Цахим холбоос
Ангилал:Английн жүжигчин Ангилал:Театрын жүжигчин Ангилал:Жүжигчин хүүхэд Ангилал:Лондоны уран бүтээлч Ангилал:Их Британичууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Чингис хаан (монгол дуу)
Чингис хаан рок-дууллын шүлгийг 1983 онд, хөгжмийг 1986 онд Д.Жаргалсайхан (Чингис Жагаа) зохиож, дуулжээ.
Дууны тухай
Д.Жаргалсайхан 1983 онд цэргийн албанд байхдаа |Чингис хаан рок-дууллын шүлгээ зохиосон нь үзэл суртлын хүлээстэй социализмын үед их эзэн хаанаа алдаршуулан дуулах зориг, хүсэл эрмэлзэлтэй байсныг нь харуулдаг. 1986 онд цэргээс халагдаж ирээд тус шүлгээ дуу болгосныхоо дараа хөгжмийн найруулга дээр нь нэлээд нягт нямбай ажиллаж эхэлжээ. Соёл-Эрдэнэ хамтлагтайгаа Чингис хаан рок-дууллаа дуулж хөгжимдөхийг нь сонссон хөгжмийн нэрт судлаач, яруу найрагч Жамцын Бадраа Монголын залуусын үндэс угсаа, өвөг дээдсээрээ бахархах бахархлыг өдөөж, дэврээж чадсан түүхэн бүтээл болжээ хэмээн хэлсэн байдаг. Чингис хаан рок-дууллын анхны аудио бичлэг 1988 онд Монгол телевизийн 600-гийн их студид, хожим 2004 онд "Sound design Records" студид дахин шинэчлэгдэн бичигдсэн юм. 1990 онд Монгол телевиз, 2007 онд DX продакшн тус тус дүрсжүүлж байсан. Чингис хаан хамтлагийн 2019 онд гаргасан Чингис хаан цомогт орсон. Д.Жаргалсайханы шүлэг болоод хөгжмийг нь зохиосон дуунуудыг монгол судлаач гадаадын эрдэмтэн мэргэд зохиол бүтээлдээ онцолсон нь бий.
Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Чингис хаан номыг зохиогч Жэк Уэтерфорд Монголд ирээд хөдөө нутгаар аялж явахдаа түүний “Чингисийн баатрууд” дууг анх сонсоод төрсөн гүнзгий сэтгэгдлийнхээ нөлөөн дор номоо бичиж эхэлснээ дурьдсан байдгаас гадна дээрх номдоо Чингис хаан рок-дууллын шүлгээс орчуулж Is it our Fault we have forgotten our history хэмээн эшлэл болгон оруулсан байдаг.
Шагнал
Чингис хаан рок-дуулал нь Олон улсын уралдаан тэмцээнд дуулагдах бүрдээ дээд болон тусгай шагнал хүртэж байсан сайн бүтээл юм.
Дууны шүлэг
Чингис хаан рок-дуулал
<poem style="float:left; margin-right:2em;"> Алтан нарыг Армагийн тоосоор хиртүүлж Аймшиг авчирсан чинь Аргагүй үнэн Авралгүй үнэн Газар тэнгэрийг Галдан цахилж Гамшиг тарьсан чинь Гашуун үнэн Гарцаагүй үнэн
Урвалт шарвалтыг хэзээ ч уучлаагүй Чингис хаан Унаган сүлдэндээ хийморийн тэнгэртэй Чингис хаан Эр хонгор хүчиндээ эрдээгүй Чингис хаан Эв найрын сэтгэлээ эвдээгүй Чингис хаан
Нэрийг чинь хэлэхээс айдаг байлаа Дүрийг чинь бодоод ч олдоггүй байлаа Нүгэл буяныг чинь ялгадаггүй байлаа Худал үнэнийг чинь салгадаггүй байлаа
Эрхт Монголоо гэсэн Их хаантны буруу юу? Эх түүхээ гээсэн та бидний буруу юу? Чингис хаан, Чингис хаан, Чингис хаан
<poem style="float:left;"> Морьтны заяа, Монгол нэрээ Мөнхөд дуурсгасан чинь Мадаггүй үнэн Маргашгүй үнэн Сэлэм атгаж, Салхи исгэрүүлж явахдаа ч, Соёлоо дээдэлсэн чинь Дарагдашгүй үнэн Давтагдашгүй үнэн
Эх сурвалж
Ангилал:Чингис хаан (цомог) Ангилал:Рок дуу Ангилал:1986 оны дуу
Болор эрих
Болор эрих (Дундад зууны монгол хэл: Bolor erikhe, Орчин үеийн монгол хэл: Bolor erikh) нь 1776 онд Рашпунцаг гэж хүний бичсэн түүхэн сурвалж бичиг юм. Монголын үндэсний хэл бичгээрх түүхийн сурвалж дотор агуулга ба бичлэгийн арга барилаар XVII-XIX зуунд зохиогдсон монгол сурвалж дундаас онцгойрдог.
Зохиогчийн тухай
Рашпунцаг бол Чингис хааны алтан ураг, Батмөнх Даян хаан ы тавдугаар хөвгүүн Алчуболдын есдүгээр үеийн ач болно. Эцэг Цэрэндаржаа нь Бээжингийн Цян-чин-мэнь хаалганы шадар хиагийн албыг дөч илүү жил хашсанаас үзвэл, төрд итгэл олсон, бас ч боловсролтой нэгэн байсан бололтой. Ийнхүү Бээжинд олон жил сууж байсан нь Рашпунцагийн монгол, манж, хятад, төвөд хэлийг эзэмшин, олон хэлний судар номтой танилцахад их дөхөм болжээ. Рашпунцаг нь Арташид, Лувсанданзан гэсэн хоёр ахтай байжээ.
АНУ-ын Индиана их сургуулийн монгол судлаач доктор Христофер Этвүүд "Рашпунцаг нь хятадын түүх бичлэгийн онцлогыг монголын түүх бичлэгт оновчтой ашиглаж чадсан анхны хүн мөн юм" гэж дүгнэжээ.
Зохиолын бүтэц агуулга
Болор эрих нь Боржигин овгийн үүслээс эхлэж, Их Монгол Улс, Их Юань улсын түүхийг нилээд дэлгэрэнгүй бичиж, Билигт хаанаас Лигдэн хаан хүртэлх Монголын түүхийг дурдан өгүүлжээ.
Энэхүү түүхийн ном бол өмнөх үеийн олон сурвалж шиг хүүрнэн өгүүлэх бус, эргэцүүлэн тунгааж, зарим асуудалд өөрийн бодлоо бичиж, хятад хэлний ном бүтээлтэй харьцуулан дүгнэж тусгасан нь онцгой бүтээл болоход хүрчээ.
Хэвлүүлсэн байдал
Болор эрихийг 2006 онд Улаанбаатар хотноо Монголын түүхийн сурвалж бичгийн 30 боть цоморлигийн дотор 2 боть болгон хэвлүүлсэн. 2015 онд өмнөх 30 ботийг засварлаж, 3 сурвалж бичгийг нэмээд 33 боть болгож дахин хэвлүүлэхэд Болор эрихийг багтаасан.
Ангилал:Монголын утга зохиол Ангилал:Монголын түүхийн сурвалж бичиг Ангилал:Монгол хэлээрх утга зохиол
Чингис хаан (цомог)
Чингис хаан хамтлагийн 30 жилийн ойд зориулж 15 дуутай Чингис хаан цомог 2019 онд хэвлэгджээ.
Дууны жагсаалт
Ангилал:Чингис хаан хамтлаг Ангилал:Рок цомог Ангилал:2019 оны цомог
Айн Жалутын тулалдаан
Айн-Жалудын домог тулалдаанд эрсэдсэн монгол дайчдын дурсгалд, Монгол-Мамлюкийн дайнууд.
Дурсахын учир
Одоогоос яг 750 жилийн өмнө 1260 оны 9 дүгээр сарын гурванд өнөөгийн Израилын Назарет хотын баруун өмнөд хэсэгт, Палестиний хилийн ойролцоо байх Айн-Жалуд хэмээх газарт монголын багашиг арми Лалын ертөнцийн нэгдсэн армид бут цохигдон, хэдэн мянган монгол эрс, түүний дотор Их Монгол гүрний Найман аймгийн домог болсон баатар жанжин Хэтбуха тэрхүү газарт үүрд нойрсжээ.
Ийнхүү бүтэн жарны туршид гудайж үзээгүй монгол цэргийн туг энд анх удаа гудайж, ялагдаж үзээгүй монгол дайчид энд анх удаа ялагдлын гашууныг амсчээ. Маш олон түүхчид Айн-Жалудын тулалдааныг анх удаа монголын түрэмгийлэлд няцаалт өгсөн, Исламын, Арабын ертөнцийг аварсан түүхэн ач холбогдолтой тулалдаан хэмээн үнэлдэг нь үнэний хувьтай юм. Чингис хаан Хорезмыг дайлж байхад өнөөгийн Афганистаны Бамиян мужид Шихихутагийн удирдсан гурван түмэн цэрэг Желал-ад-Диний цэрэгт бут цохигдсоныг “монголчуудын анхны ялалдал” хэмээн зарим түүхчид тооцдог нь буруу. Учир юун гэвээс хэдийгээр Бамаянд Шихихутагийн цэрэг томоохон хохирол амссан ч энэ нь Хорезмийн дайнд үндсэн эргэлт болох хэмжээний үр дагавартай байж чадаагүй бөгөөд Бамаяны тулалдаан нь Монголын арми Хорезм, Ираныг байлдан дагуулах ерөнхий стратегийн зөвхөн нэг хэсэг нь байсан билээ. Бамаянд ялагдсанаар монголын арми зогсоогүй, харин ч Чингис хаан цохилтын хүчээ улам шаргуу, чанга болгож, биеэр цэрэг удирдан Желал-ад-Динийг мөшгөсөн Инд мөрний алдарт тулалдаанд түүнд сүүлчийн амин чухал цохилт өгсөн. Харин Айн-Жалудад монголын баг цэрэг цохигдсоноор Арабын ертөнц бүхэлдээ, Мисир орон монголын довтолгооноос аврагдаж, түүхийн хүрд огт өөрөөр эргэж эхэлсэн гэж үзэж болох юм. Энэ тулалдааны дараа Мисир рүү чиглэсэн Монголчуудын довтолгооны чиглэл нугараад зогсохгүй Сири, Палестинийг бүхэлд нь алдаж, Евпрат мөрний зүүн эрэгт ухарч гарсан юм.
Түүхийн янз бүрийн эх сурвалжуудад Айн-Жалудад хоёр талаас учирсан цэргийн тоог харилцан ихээхэн зөрүүтэй бичиж тэмдэглэсэн байдаг. Араб, Персийн түүхчид ихэвчлэн хоёр талын хүчний харьцаа ойролцоо буюу тус бүрдээ 15 – 20 орчим мянган цэрэгтэй байсан гэдэг. Википедиа зэрэг лавлахуудад бол тус бүрдээ нэг түмэн цэрэгтэй байсан гэх. Монголчууд 20 000, мамлюк-түрэгүүд 25 000 байсан гэсэн тоо ч тааралдаж байсан. Юутай ч Хитбухын арми багадаа 10 000, ихдээ 15 000 орчим байсан гэдэг дээр олонхи түүхчид ам нэгдсэн байна. Энэ түүхийг нарийвчлан судалсан Иерусалимын Еврейн Их сургуулийн профессор Рювен Амитай Хэтбуха 12 000 цэрэгтэй байсан гэжээ.
Хүлэгү хаан Сириэс буцахдаа Хэтбухад нэг түмэн цэрэг үлдээсэн гэх бөгөөд дээр нь Гүрж, Арменийн туслах цэрэг 1000 орчим, мөн монголчуудад дагаар орсон Сирийн Айюбидуудын цэргүүд, хунтайж Муса, Хасан нар цөөн тооны цэрэгтэйгээ хүч хавсарч байсан гэхээр дээрх тоо нэлээд бодитой болов уу.
Профессор Рювен Амитай Мамлюкийн султан Күтүз Каираас монголчуудыг тосон 12 000 цэрэгтэй гарсан гэжээ. Киарын Айюбид султаны мамлюк армийн хүч өмнө нь 12 000-аас хэтэрч байсангүй гэснийг үндэслэсэн бололтой. Гэвч энд зарим нэгэн хүчин зүйлийг тооцож үзэх хэрэгтэй юм. Монголчууд 1259 онд Багдадыг унагаж, Сирид довтлон Сирид оршиж байсан Айюбидийн угсааны гурван ханлигийг буулгахын нь буулгаж, бут цохихыг нь бут цохиход монголчуудын эрхийг хүлээн зөвшөөрөөгүй лалын үй олон дайчид эцсийн тулгуур цэг хэмээн найдвар тавин Мисирийн зүг дүрвэцгээсэн гэдэг. Ялангуяа кипчак Бейбарсын удирдлаган дор Сирид байсан бахричуудын үлэмжхэн хүч ч Күтүзтэй 1260-аад оны эхэээр очиж нийлжээ. Тэгэхээр Күтүзийг Киараас 12 000 цэрэгтэй гарсан гэсэн тоо ихээхэн эргэлзээтэй. Мөн Күтүзийг Киараас гаран Салихая руу хөдлөх үед Алеппогийн эзэн асан Ан-Насир Юсуфийн цэргийн үлдэгдэл очиж нийлсэн байдаг. Сири дэх Айюбидийн султанууд нь Хүлэгийн цэрэгт хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлж чадах хэмжээний цэргийн хүчтэй байсан гэхээр тэдний хүч нэг хоёр арван мянгаар тогтохгүй байсан гэсэн үг юм. Энэ мэт хүчин зүйлээс үзэхэд Күтүзийн арми юутай ч багадаа монголчуудаас 2-3 дахин хүчтэй байсан гэх магадлал бий юм. Гумилев, Салех зэрэг Өрнийн түүхчид хүчний хувьд хоёр тал харьцангуй хол зөрөөтэй, монголчууд 15 000, мамлюк-түргүүд 60-65 000 орчим байсан гэжээ. Арабын түүхч Ибн ал-Давадари Айн-Жалудад мамлюк-түрэгүүд монголчуудаас тооны хувьд үлэмжхэн давуу байсныг хүлээн зөвшөөрсөн бол Монголын түүхч Ж.Бор Айн-Жалудад монголчууд арав дахин их хүчтэй дайсантай тулгарсан хэмээн бичсэн байх.
Ийнхүү нэг түм орчим монгол дайчид, эрэлхэг дайчин баатар Хит Буха ноёныхоо тугын дор, цөөн тооны холбоотны хамтаар Айн-Жалудад үлэмжхэн хүчтэй, үхэх сэхэхээ үзэхээр ирсэн шийдэмгий, монголчуудтай угсаа гарал ч ойролцоо байж мэдэх түрэг цусны Күтүз, Бейбарс нарын цэрэгтэй эх нутгаасаа 6000 км-ын алсад эрслэн тулжээ.
Исламын тэнгэрт аянгын үүл хуралдав.
1258 оны 2 дугаар сарын 13-нд Хүлэгү хааны дайчдын өмнө Багдад эрхгүй хүчин мөхөсдөж сөгдөв. Хүлэг хаан Багдадын Халифыг алт мөнгөний зооринд хоол ундгүй хорьж, алтаар хооллож, мөнгөөр ундаалахыг зөвлөн даажигнав. Таван зууны туршид хэн ч халдашгүй хэмээгдэж байсан Багдадын уналт нь Исламын ертөнцийн тэнгэрт аянга болон нирхийж, харин христийнхэний хувьд дорноос Христүүдийг ивээгч наран мандсан мэт сэтгэгдэж байжээ. Армяны түүхч Киракос “Энэ хот ховдог шунахай аалз мэт цадаж ханахыг мэдэхгүй, хэдэн зууны туршид ертөнц дахиныг хоослон залгиж байв. Цус асгаруулсныхаа төлөө, эзэрхэг түрэмгий байсныхаа төлөө, их нүгэл хилэнцийнхээ төлөө Багдад хот ийнхүү тэнгэрийн хилэнгээр цээрлэл хүлээсэн нь энэ буюу” хэмээн бичиж байжээ. Европын христ ертөнцийн хэдэн зууны мөрөөдөл болсон Ариун газрыг чухам одоо л Хүлэг хаан тэдэнд чөлөөлж өгөх нь хэмээн баярлаж буй билээ. Багдадын уналтын өмнө Хүлэг хаан Исламын ертөнцийн хар дарсан зүүд болоод байсан Уулын өвгөнийг ичээнд нь дарж билээ. Хүлэгү хаан төд удалгүй их цэргээ дагуулсаар Евпрат мөрнийг гэтлэв. Алеппо 1260 оны эхээр унав. Алеппо орчмын олон цайз хэрэм, хот балгад монгол цэргийн гарт дараалан нурав. Гэвч Хүлэгү хаан монголд Их Хаан Мөнх нас барсан, түүний ширээ залгамжлалын асуудал төрсөн ах дүү нь болох Хубилай, Аригбөхийн хооронд иргэний дайны хэмжээнд тулж очсоноос гадна өөрийнх нь хамаатан Алтан Ордны Мусульман хаан Бэрх Исламын ертөнцийн голт зүрх болсон Багдадыг унагаж, лал шүтлэгтнүүдийг хавчсанд дургүйцсэн, мөн Кавказын бүс нутгийг булцаацалдан умард хил дээр аюул занал дуудах болсоноос үүдэн буцжээ. Тэгэхдээ Тугийнхаа жанжин Хит Бухаг нэг түмэн цэргийн хамт Сирийн амбан захирагчаар үлдээж, Сири төдийгүй Мисир орныг хүртэл дайтан авах үүрэг өгсөн байна. Төд удалгүй Хит Буха жанжин урагшлан Хомс, Баалбек зэрэг хэд хэдэн томоохон хот, цайзуудыг ээлж дараалан авч, Дамаст тулж иржээ. Дамаскт түр хоргодоод байсан Алеппогийн султан ан-Насир Юсуф зугтаж, Дамаск бууж өглөө. Хит Бухын цэргүүд султан Насирыг элдсээр өнөөгийн Газын зурваст гүйцэж олзлон иржээ. Сири, Палестин орон үндсэндээ Хит Буха ноёны мэдэлд оров. Тэнгисийн эрэг дагуух Сидон, Тур, Акра хотууд, тэдгээрийг дагасан бяцхан зурвас болон Трифолын эрэг орчмын газар Загалмайтнуудын мэдэлд байжээ. Ийнхүү 1260 оны дунд үе гэхэд Исламын ертөнц бүхэлдээ сүйрлийн ирмэгт тулж ирлээ. Тэдний сүүлчийн найдвар, горьдлого нь Мисирийн мамлюк-түрэгүүд болоод байв. Чухам ийм эгзэгтэй үед уг тулалдаан болжээ.
Түүхийн хүрдийг өөр тийш нь эргүүлсэн увиагүй Баронуудын урвалга
Монголчуудын очсон газар бүр дэг журамд орж, аливаа дураар үйлдэх явдал хантайрагдан хазаарлагддаг байсан тэр л жаягын дагуу Сири, Палестинд монголчууд орсны дараа тэнд шинэ дэг журам бий болж, өнөөх цадиггүй баронууд дураар дургиж чадахгүйд хүрчээ. Нэгэн өглөө Хит Буха ноёнтон итгэмээргүй тун хачирхалтай мэдээ хүлээж авчээ. Нөгөөх холбоотон баронууд нь Хит Бухын цэргийн нөөц агтны цэргийг алаад, туугаад явчихаж.., дээрэмдчихэж гэнэ. Урьд өмнө монголчуудад дайсан хаяанд байхад холбоотныхоо цэргийн агт руу хуруу дүрж байсан ийм хөгийн явдал огтоос тохиолдож байсангүй. Итгэхэд нэн бэрхтэй. Хамгийн адгийн урвагчид л ингэх биз. Гэтэл тухайн нөхцөлд урвана гэдэг зүгээр л сүйрэл рүү өөрөө гүйгээд очиж буйгаас ялгаагүй байж. Монголчуудаас урваж боллоо гэхэд Мамлюкуудаас өршөөгдөхгүй нь нэн ойлгомжтой. Хит Буха ноёнтон энэ явдалд итгэсэнгүй. Тэгээд ач хүүгээ 200 цэрэг дагуулан Жульенд том эндүүрэл болсныг хэлж, агт морьдоо буцааж авхуулахаар Сидоны зүг илгээжээ. Харин Жульен бол хулгайлах гэж хулгайлсан, дээрэмдэх гэж дээрэмдсэн тул “Өө, уучлаарай, энэ агт монголчуудынх байсан юм уу” хэмээн юу ч гэж хэлэх билээ. Хулгайч хүн хулгай хийхгүй бол санаа амарч тайвшран нойрсож чаддаггүй шиг л рефлексдээ хөтлөгдөөд хусчихсан юм чинь. Ичсэн хүн хүн ална гэгчээр “Урт хөлт” Жульен Хит Бухын ач хүүг /зарим түүхчид хүү гэсэн бий/ дагалдагсадын хамт нударч орхиод хулгайлсан агтаа далайн эрэг дагуулан Акра руу хөөлгөчихжээ. Үнэ хүргэх гэж тэр. Гэхдээ хэнд гээч... Өөрсдийнх нь мөнхийн дайсан Мамлюкүүдэд. Тэдэнтэй Акра болон Турийн баронууд ч хуйвалдсан байна. Янхан мөнгөө авч л байвал хэнтэй, хэзээ, хаана гэдэг нь хамаагүй гэдэг шиг хулгайч хүнд бол үнэ хүрч л байвал хэнд, хэзээ, хаана зарсан нь хамаагүй билээ. Монголчуудын хувьд байж боломгүй мэт энэ явдалд гэлмэн цочирдсон Хит Буха ихэд хилэгнэн ноёнтон цэргээ авч Сидоныг бүслэн байлдав. Хэдийгээр “Урт хөлт” Жульен балмад, журамгүй эр ч бас эрэлхэг рыцарь байж. Хотоо сүрхий хамгаалж, эцэст нь ойр дотныхноо авах усан онгоцонд суун Киприйн зүг зугтжээ. Монголчуудад тухайн үед усан онгоц байсангүй тул араас нь мөшгиж чадсангүй, харин Сидоныг нь эвдлэн сүйтгэж, галдан шатааж орхижээ. Ойрхи Дорнод дахь Христын шашны нэгэн тулгуур болж асан Сидоны үнс Акра хийгээд Турын баронуудад таалагдсангүй.
Амь өрссөн тулаан
Тулалдаан 1260 оны 9 дүгээр сарын 3-ны үүрээр эхэлжээ. Зарим түүхчид эхэлж Күтүз монголчуудтай тулж, ихэд цохигдон ухарсан ба Бейбарс цэргээ аван отоонд байсан газар луу монголчуудыг дагуулж очсон, ингээд монголчуудыг хоёр талаас нь бүсэлж ялсан гэдэг. Ази, Европод Монголчуудын олонтаа хэрэглэж байсан, тухайлбал 1217 онд Зэв ноён Ферганд Хорезмийн шахын эсрэг, 1221 онд Зэв, Сүбээдэй хоёр Кура голд Гүржийн рыцариудын эсрэг, 1223 онд Калк голын хөвөөнд Оросын вангуудын нэгдсэн армийн эсрэг, 1241 онд Лигницэд Байдар, Хадаан нар II Хенри вангийн удирдсан европын нэгдсэн арми, Шйао голын эрэгт Сүбээдэй, Бат хаан нар Унгарын VI Бела вангийн эсрэг амжилттай хэрэглэсэн отон байлдааны уламжлалт аргыг мамлюк-түрэгүүд монголчуудын өөрсдийнх нь эсрэг анх удаа амжилттай хэрэглэсэн гэж үздэг байна. Бүтэн жарны турш Ази-Европыг донсолгосон монголын морьт цэргийн тактикийг энэ зуур дайснууд нь хангалттай судалж мэдсэн нь тодорхойн дээр монголын армид алба хааж байсан авьяаслаг Бейбарс жанжин уг аргыг монголчуудаас маш сайн суралцсан байх тал бий. Харин Изриалын түүхч Рювен Амитай анхлан Бибарс Монголчуудтай тулсан гэжээ. Юутай ч хүчний харьцаа багадаа хоёр, ихдээ 10 дахин их зөрөөтэй байсан ч урьд өмнө ялагдал гээчийг огтхон ч амсаж үзээгүй, ялагдлын тухай ойлголт ч байхгүй монголчууд өөрсөддөө даан чиг их итгэлтэй байж. Чингис хаан болон түүнийг залгамжлагчдын аян дайны түүхэнд монголчууд ямагт өөрсдөөсөө илүү хүчтэй, зарим тохиолдолд бүр хэд дахин их хүчтэй дайсантай тулалдаж, ямагт ялж дийлж ирсэн тул Хит Буха болон монгол дайчдын хувьд мамлюк-түрэгүүдийн цэргийн тоо нэг их сонин байгаагүй нь лавтай. Ингээд Монгол дайчдын гань галзуу довтолгоон эхэлж, эхэндээ Бейбарс бараг олзлогдох шахжээ. Монголчуудын баруун жигүүрийн цэрэг мамлюкүүдийн зүүн жигүүрийн хумин цохиж, тэднийг зугтахад хүргэжээ. Күтүз, Бейбарс хоёр ихээхэн чармайлт гарган байж задарсан цэргийнхээ жагсаалыг дахин цэгцэлж эргэн сөрөг дайралт хийсэн боловч монголчуудын мохошгүй зориг тэдний сөрөг дайралтыг няцаан, дахин довтолсноор мамлюкүүдын хувьд ялагдал тун ойрхон иржээ. Гэвч сунжирсан энэ тулалдаануудад сэлбэх хүчгүй болсон монгол цэргийн агт морьд сульдаж, харин монголчуудын нөөц агтаар сэлбэсэн мамлюк түрэгүүд дахин цэргээ эмхэлж чаджээ. Кутуз “Өө Ислам, Аяа Аллах” хэмээн Аллах тэнгэртээ чанга дуугаар залбиран тусламж хүсэж, “Зугтсан ч үхнэ, тэгэхээр нэр төртэй тулалдаад үхэцгээе” хэмээн сандарч үймсэн цэрэг дайчдаа зоригжуулж, уриалж байжээ. Монголчуудын хувьд одоо нөхцөл байдал хүндрэх шинжтэй болов. Яг ийм эгзэгтэй мөчид монголчуудын зүүн жигүүр болж байсан монголчуудад дагаар орсон Сирийн Айюбидийн султан Муса цэргээ аван зугтаж одсоноор тулалдааны хувь заяаг нэг мөсөн эргүүлж орхив. Бибарс шилдэг цэргээрээ эзгүйрэн хоосорсон монголчуудын зүүн жигүүрийг хумин, бүсэлжээ.
Хит Буха ноёны омог бардам төгсгөл
Баатар жанжнаа ийнхүү олон цөөврүүдэд ээрэгдсэн шархтай арслан аятай байх үед монгол дайчид бас ч зүгээр суусангүй. Газад байсан Хит Бухагийн толгойн сэргийлэх ангийг удирдаж байгаад мамлюкуудтай анхлан тулж, тулалдааны өмнөхөн цөөн үлдэгдэл цэргээ аван гол хүчтэйгээ нийлсэн Байдар ноён тэргүүтэй зарим монгол баатрууд тарж бутарсан цэргээ Байсан орчимд бөөгнүүлж, дахин цэгцлээд жанжнаа аврахаар гань галзуу довтолгон иржээ. Хэдий хүч дэндүү цөөн, морь, хүнгүй тамирдаж сульдсан байсан ч монголчуудын сүүлчийн тэр шийдмэг довтолгоон Күтүзийг ихээхэн сандаргаж, бараг л тавиад туучих дөхсөн гэдэг. Гэвч тооны илт давуу хийгээд ялалтаа мэдэрч урамшсан мамлюкүүдийг дийлсэнгүй, бараг толгой дараалан хядагдаж, цөөн хэд нь Йордон голын зэгсэнд орж нуугдсан боловч Бибарс зэгсэнд гал тавьсанаар амь аврагдах найдлагагүй болсон байна.
Хүлээтэй Хит Буха ноёныг нэгэн өндөрлөг дээр бариулсан Күтүзийн асарт авчрав. Алдарт Саладин 1187 онд Айн Жалудаас холгүй орших Хаттингийн тулалдаанд Загалмайтнуудыг хиар цохиж, олзлогдсон загалмайтны барон, вангуудыг өмнөө сөхрүүлж байсны жишгээр Күтүз монгол эрийг өмнөө сөхрүүлэх гэсэн боловч чадсангүй. Күтүз “Буруу номтон чи, гэмгүй олны цусыг урсгаж, эртний сурвалжид хаад, баатар эрсийн амийг хөнөөв чи. Одоо харин чиний ээлж ирэх чинь энэ дээ” хэмээн тавласан байдалтай ял асуусанд Хит Буха “Эзэн хүн харьяатынхаа өмнө сөгддөг ёсон үгүй” хэмээн омог бардам өчиж, “Чи бол өөрийг чинь өргөж босгосон эзнээ алж, хаан ширээнд суусан өчүүхэн боол. Би чам шиг эзнийхээ араас хутга шааж байсангүй, ямагт үнэнч явсан” хэмээн Күтүзийг өөрийг нь хариу яллан донгоджээ. Боол гаралтай Күтүз ч, түүнийг дагалдаж явсан эмир, султанууд ч үнэн хэрэг дээрээ бүгдээр хууль бусаар хэргэм зэрэг, эрх мэдэлд хүрцгээсэн байсныг Хит Буха ноён ийнхүү яллан илчилсан байна. Түүний хэлснээс үзэхэд нэгэн цагт монголчуудад цохигдон, монголын захиргааг хэдийнэ хүлээн зөвшөөрсөн Кипчак-түрэг гаралтай Күтүз болон Бейбарсийн гарал үүсэл төдийгүй тэднийг хэрхэн ямар арга замаар султан, жанжны их ор суудалд хүрснийг ч сайтар мэдэж байсан бололтой байдаг. Тэгээд “Намайг аллаа ч ялж сөхрүүлж чадахгүй. Би үхэх ёстой бол энэ нь чиний сайных бус Мөнх Тэнгэрийн тааллаар болж буй хэрэг. Иймд чи хормын төдий ч бүү баярла, хумсын төдийд ч бүү сайрх. Өчүүхэн боол та бүхний энэ явдлын тухай Хүлэг хааны сонорт хүрмэгц, эзний хилэн далай мэт давалгаалж, Азербайжанаас Мисир хүртлэх газар нутгийг монгол морины туурайгаар тэгшлэх болно. Би бол Хүлэг хааны жирийн нэгэн дайчин, над шиг ийм эрс эзэнд минь мянга мянгаараа бий” гэжээ. Ертөнц дахиныг хураан захирах ёстой, монголчууд бол ард түмнүүдийн эрхт эзэн нь юм гэсэн Монголын Эзэнт гүрний уламжлалт бодлого ч түүний үгнээс нэвт шувт харагддаг.
Өшөө хорсолдоо түлэгдсэн Күтүз Хит Бухаг дөрвөн мөчлөн хороогоод, толгойг нь шонд өлгөн, өмнө нь Хүлэг хааны элчсийн толгойг Мисир даяар үзүүлснийхээ адилаар бүх Сири, Палестин, Мисир даяар үзүүлж, хорслоо дундруулжээ. Харин монголчууд хэзээ ч баригдсан ихэс сурвалжтнуудыг хэрцгийгээр хөнөөх, эрэлхэг баатруудыг үл хүндэтгэн, цогцсыг нь гутаан цэнгэх зүйл хийж байгаагүй юм. Монголчууд өөдгүй урвагчдад, өчүүхэн боолуудад л нохойн үхлийг оноодог байснаас биш баатар, эртний сурвалжит ихсийг ихэд хүндэтгэн, хороосон ч цус гаргахгүй цаазалж, дараа нь хүндэтгэн оршуулдаг байсан билээ. Чингис хаан Жамухыг хэрхэн хүндэтгэснийг бид сайн мэднэ. Хорезмийн султан эрэлхэг баатар Желал-ад Диний эрэмгий зоригийг Инд мөрний өндөр эрэг дээрээс харж бахадсан Чингис хаан түүнийг араас нь мөшгихийг хорьсон билээ. Зэв, Сүбээдэй нар Калка голд ялагдсан оросын вангуудыг ч, Хүлэг хаан эртний түүхт Багдадын Халифийг ч мөн цус гаргалгүй хөнөөсөн. Үнэгэн даваанд баригдсан Алтан улсын кидан гаралтай цэргийн жанжныг Тулуй, Сүбээдэй нар хүндэтгэн оршуулж, Солонгосын домогт баатар эр Пак Со-г монгол жанжин Саритай ихэд үнэлэн амь хэлтрүүлж байсан зэрэг олон баримт бий. Күтүз Монголын баатар жанжныг тийнхүү үл хүндэтгэн, өчүүхэн боолын үйлдэл хийснээрээ өөрийнхөө өчүүхэн үхлийг ч зөгнөн дуудсан юм. Үргэлж мөнхөд дайн дажины тоос босч, цус урсаж байх хараалд өртсөн Изриалийн Голаны өндөрлөг орчмын тэрхүү газар нутгийн бүлээн салхи эмгэнэлтэй, омог бардам төгсгөж буй Монголын нэгэн баатар эрийн буурал санчигийг сүүлчийн удаа хийсгэх хувьтай байжээ.
Урвагчдийн төгсгөл
Тулалдаанаас амьд үлдсэн монгол гэж бараг үлдсэнгүй. Золоор амь гарсан хэд нь Дамаск, Хам, Баалбекийн зүг зугтаав. Сирийн олон хотуудад захирагчаар сууж байсан цөөн тооны монголчууд хамгаалалтгүй болж, бужигнаж эхлэв. Хүлэг хааны цэргийн хүч Хойт Армени болон Иранд төвлөрөөд байжээ. Айн-Жалудын тулалдаанаас зугтагсдыг шил даран мөшгөсөн Бибарс ачаа хөсөг, гэр бүлээ аван ухарч байсан монголын хэсэг бүлэг дүрвэгчдийг ээлж дараалан хядсаар бүр Алеппо хүрсэн байна. Хамад байсан Хит Бухагийн эхнэр хүүхэд, өргөө гэрийг олзолж Күтүзд хүргэсэнд тэрбээр өчүүхэн ч эргэлзээгүйгээр цавчиж орхив. Мөн монголчуудын талд орсон орон нутгийн ихэс ноёдыг ч баривчлан авчирч эртний сурвалж гарвалыг нь ч үл харгалзан олноор нь цаазалжээ. Хамгийн ихээр хядуулсан нь Дамаскийн христос шүтлэгтнүүд байжээ. Күтүз ялалтын цуваагаар Дамаст орж ирээд тэнд монголчуудын ивээлээр байр сууриа бэхжүүлээд байсан христ мөргөлтнүүдийг толгой дараалан хядаж, Арабын улайрсан лал шүтлэгт Омейядууд болон Фатимид Эйюбидын зэрлэг күрдүүд хүртэл хайрлаад гар хүрч зүрхлээгүй асан Сирийн загалмайтнуудын бүтээсэн соёлын их өвийг үнсэн товрог болгон ялалтынхаа баярыг тэмдэглэжээ. Тэгээд зогссонгүй, Сири даяар Загалмайтнуудыг хомроглох аян өрнөж, “загалмайтнуудын цус Хүлэг хааны довтолгооны үед хөнөөгдсөн Лал шүтлэгтнүүдийнхээс хувь илүү урссан” хэмээн үйл явдлыг нүдээр үзсэн хүмүүс бичиж үлдээжээ. Ийнхүү Акра, Тур, Сидоны загалмайтнуудын ашиг харсан урвалтын төлөөсийг тэр дариудаа Сирийн загалмайтнууд цус болон олон арван жил бүтээн босгож ирсэн соёлын өвөөрөө төлсөн төдийгүй ерөөс төд удалгүй Сири орны баруун умард эрэг орчимд бэхжээд байсан түшиц газраа Загалмайтнууд үүрд алдсан байна.
Айн-Жалудын тулалдаанд оролцсон султануудаа Күтүз толгой дараалан шагнаж, Сири оронд газар бүр эзэмшил олгожээ. Мөн эгзэгтэй цагт Монгол цэргийн зүүн жигүүрийг орхин одож, тулалдааны үр дүнд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн Муса султаныг монголчуудын Сирид орж ирэхэд бууж өгөн дагалдсанаар эрх мэдлээ хэвээр нь хадгалж байсан хуучин эзэмшил газраа үргэлжлүүлэн захирах эрхийг өгчээ.
Өөрийг нь өсгөн Мамлюкийн армийн командлагчийн зэрэг дэвд буюу Мисирийн хоёрдугаар хүний суудалд гаргаж ирсэн Айбег султанаасаа урваж, хүүг нь хороон, хаан суурийг нь булаан авсан Күтүз тийнхүү бас нэгэн урвагчийн гарт алуулж, урвагчийн үхлээр үхжээ. Айбег султан ч мөн Мисирийн хууль ёсны эзэн султаныг алж цэргийн эргэлтээр 1270 онд хаан суудалд заларч байсан ажээ. Хит Буха ноёнтон Күтүз болон түүний эзнийг урвагч хэмээн яллан донгодож байсан нь урвагчдийн хувь заяа Тэнгэрийн зургаар болохыг зөгнөсөн хэрэг байлаа.
Хүлэг хаан жанжныхаа өшөөг авч чадаагүйн учир
Хит Бухагийн үхлийн талаарх мэдээ Хүлэг хааны сонорт хүрэхэд хаантан ихэд харамсан гуниглажээ. Гэвч баатар дайчныхаа хариуг авч чадсангүй.
Мөнх хааныг нас барсны дараа /1259 онд/ Хүлэгийн төрсөн ах, дүү нь болох Хубилай, Аригбөх нар хаан ширээ булаалдан тэмцэлдэж, Монголын төв нутаг иргэний дайны гал дүрэлзэн асч, ах дүүс биесээ өшлөн, алалдах болоод байв. Энэ иргэний дайн дөрвөн жилийн туршид үргэлжилсэн төдийгүй, энэ иргэний дайн Хубилайн хятад төвтэй бодлогыг эсэргүүцэн Өгэдэйн удмын хаан Хайду, Хубилайн хоёрын дунд өрнөж цааш 40 жил үргэлжилжээ. Хүлэгийн хүү Жүмхүүр Аригбөхийн талд өөрийн армиа аван тулалдаж байсан бол Хүлэг өөрөө Хубилайг дэмжиж байжээ. Мөн нэгд, лалын Багдадыг унагаж, лалын шашны дээд эрх баригч халифийг алсан, мөн лалын орнуудыг байлдан дагуулж буйд Бэрх ихэд дургүйцэн занаж байсан, хоёрт Кавказын завсар дахь баялаг газар нутгийг булаацалдсан, гуравт Хүлэгийн армид байсан Алтан ордны хаадын угсааны нэг бус хан хөвүүд учир битүүлэг шалтгаанаар алагдсан зэрэг хэд хэдэн шалтгаанаар Алтан ордны хаан лалын үнэн сүсэгт Бэрхтэй муудалцаад байв. Хоёр талын их цэрэг 1260-аад оны сүүлчээр Дербент хавьд учран, монгол ах дүүс нэг нэгнийхээ цусыг хайр гамгүй урсгав. Энд хоёр талаас нийтдээ хагас сая гаруй цэргийн хүч тулсан нь чухам Чингис хааны үед ч дараа нь ч 1260 оныг хүртэл босон бүхий л дайн тулаанд болж байгаагүй том тулгаралт болсон бөгөөд монголчуудын цус энд хэдхэн хоногт өмнөх бүтэн жаран жилд урссанаасаа хавьгүй их урсжээ. Тэр ч бүү хэл Алтан ордны Бэрх Хүлэгийн Ил хаант улсын эсрэг Мамлюк Бибарстай хэлэлцээ хийж, олонтаа элч солилцож, хамтран нэгдэж Ил хаадыг дайлах тухай ч зөвшилдөж байв.
Мөн Цагаадайн угсааны хаад өөрсдийн эзэмшил газраа бага хэмээн голж, Алтан орд, Ил хаадын газар нутаг руу өнгөлзөх болсноос энэ гурван улсын хил орчим, Дундад Азид гурвалжилж дөрвөлжилсөн иргэний дайн ч гарав. Энэ мэт шалтгаануудаас үүдэн Хүлэг хаан Сири, Мисир тийш цэргийнхээ гол хэсгийг шидэж чадаагүй бөгөөд энэ нь Сирид мамлюкүүд бэхжиж, улмаар 1281 онд Хомст дахин монголын томоохон хүчийг цохих боломж олгосон байна. Монголчуудын сэлмийн үзүүр Айн Жалудад мохсон энэ мөчлөгөөс эхлэн Монголын эзэнт гүрний газар бүрд салан тусгаарлах үзэл санаа хүчтэй өрнөж, төд удалгүй Монголын эзэнт гүрэн Хятадад төвлөсөн Азийн хэт их гүрэн Юань буюу Монголын Хөх гүрэн, Дундад Азид Цагаадайн Улс, Ирэн, Араб, ойрхи дорнодод Ил Хаант Улс, Кипчакийн уудам талын зүүн хязгаараас Денистр хүртэл үргэлжилсэн Алтан Ордны Улс хэмээн хэдэн хэсэг болон задарсан билээ. Хэрвээ монголчууд өөр хоорондоо алалцан, зөрчилдөөгүй бол үнэхээр Хит Бухагийн хэлснээр Хүлэг хааны морьт цэргийн туурай Сири, Мисирийг газрын хөрстэй тэгшлэхэд Бибарсын жанжны чадвар, хичээл чармайлт, мамлюк-түрэг дайчдын баатар зориг нэг их саад болж чадахгүй байсан биз. Үүнийг ч Арабын түүхчид ч хүртэл хүлээн зөвшөөрдөг.
Тухайн цаг үед Монголчуудын хүчний хэтийдэлт нь зөвхөн монголчууд өөрсдөө л хорьж дийлэх оргил хэмжээнд нэгэнт хүрээд байсан бөгөөд Хятад, Орос, Европ хийгээд Мисирийн аль ч фронт дээр Монголчуудын түрэлтийг зогсоох боломж өөр бусад ямар ч үндэстэнд байсангүй. Аливаа түүхэн их үйл явдалд эцсийн тулах цэг, оргил цаг гэж буй агаад нэгэнт оргил цагтаа хүрснээс хойш уруудан буух түүхэн эргэлт болдог нь ч ёс аж. Чухам XIII зууны монголчуудын үйлс нь тийм хэмжээ хязгаарт хүрээд нэгэнт эргэх ёстой болсон тэр мөчид Мамлюкүүдэд боломж тохиосон байна. Тухайн үед монголчуудын эзэнт гүрэн нь мэдэгдэж байсан хуурай газар нутгийн аравны есийг буюу 33 сая кв.км газар нутгийг хамарч байжээ. Өөр ямар ч улс үндэстэн ийм хэт их гүрэнг байгуулж чадаагүй бөгөөд өдийг хүртэлх нэн олон түүхчид XIII зуунд монголчууд яагаад тийм ялагдашгүй мэт хүчирхэг байсан бэ, энэ бүхэн яаж, ямар хүчээр бий болов оо хэмээн гайхан дуу алдсан нь бий. /18-19 дүгээр зуунд Их Британы колончлолын оргил үед тэдний эзэлсэн газар нутаг 33,7 сая кв.км байсан хэдий ч тухайн үед дэлхийн хуурай газар бүхэлдээ нээгдсэн байсан бөгөөд энэ нь нээгдсэн нийт газар нутгийн гуравны нэгд ч хүрэхгүй байв./
Мамлюкүүд бол чухам тэдгээр кипчакуудын үлдэгдлүүд бөгөөд Күтүз нь Хорезмд, Бейбарс нь нэг бол Крымд, эсвэл өнөөгийн Казахстаны Караханд төрсөн хүн юм. Казахууд ч Бейбарсыг Казахын ард түмний баатар хэмээн нэрлэж, үндэстнийхээ нэгэн бахархал болгодог бөгөөд хөшөө дурсгалыг нь босгож, олон ангит кино ч хүртэл хийжээ. Мөн Каирт буй Бейбарсын мөргөлийн сүм, Сирид буй бунхныг нь Казахууд 3 сая ам.доллараар сэргээн засварласан байна. Чингис хааныг Хорезмийг эзлэх үеэр Мерв хотын умардад амьдарч байсан түрэгийн нэг багашиг овог баруун тийш нүүдэллэн, Арменд түр толгой хорогдож байгаад Монгол жанжин Чормаган хоёроос зугтаан Анадолу руу нүүсэн нь хожим Европын хагасыг эрхшээж, Ази, Европ тивийг дамнасан хүчирхэг Оттоманы их гүрнийг үндэслэгчид болон Ертөнцийг эзэлж асан Монголчуудын ул мөр, балгасан дундаас өндийн боссон билээ.