cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Спорт автомашины уралдааны дэлхийн аварга
Түүх
Формула-1-тэй адил хэд хэдэн уралдааныг нэгтгэн нэгэн аварга шалгаруулах тэмцээн бий болгох зорилгоор үүсэв. Эхний үед тойрог замын уралдаанаас гадна гудамжны уралдаанууд болох Милле Миглиа болон Каррера Панамерикана зэрэг уралдаанууд хамтдаа тооцогдон явагдаж байсан ба 1960-аад оноос холын зайн уралдаан болон Ле Мансын 24-цагийн уралдаан болон уулын уралдаан ч нэмэгдэн оров.
Тагнуул (кино)
Тагнуул (Tinker, Tailor, Soldier, Spy; шууд орчуулга – Засварчин, Оёдолчин, Цэрэг, Тагнуул) — Англи, Франц улсуудын хамтарсан тагнуулын сэдэвтэй кино. Киноны зохиолыг Жон лэ Каррын 1974 онд хэвлэгдсэн Tinker, Tailor, Soldier, Spy номоос сэдэвлэн Питэр Стауган, Брижит О’Коннор нар бичиж, Томас Алфрэдсон найруулжээ. Гол дүр Жорж Смайлэйд Английн жүжигчин Гэри Олдман, бусад дүрүүдэд Колин Фөрт, Том Харди, Жон Хөрт, Тоби Жонс, Марк Стронг, Бэнэдикт Күмбэрбач, Сиаран Хиндс нар тоглосон. Кинонд 1970-аад оны эхээр Британийн тагнуулын албаны удирдлагад ажилладаг Зөвлөлтийн мэдээлэгчийг илрүүлэхээр мөрдөж буй талаар өгүүлдэг. Киног Британийн Working Title Films компани бүтээж, Францын StudioCanal компани санхүүжүүлжээ. Тус киног Венецийн 68 дахь удаагийн Олон Улсын Кино Наадам дээр анх гаргасан бөгөөд үзэгч, шүүмжлэгчдийн зүгээс маш өндөр үнэлгээ авсан бүтээл болсон. Энэ кино дэлгэцнээ гарснаас хойш Британид гурван долоо хоног дарааллан ашиг орлогоороо тэргүүлж байв. Жүжигчин Гэри Олдман тус кинонд бүтээсэн дүрээрээ 2012 оны Британи (BAFTA) болон Америкийн Кино Академийн шагналд (Academy Awards) Шилдэг гол дүрийн эрэгтэй жүжигчин төрөлд нэр дэвшсэн.
Спорт автомашины уралдааны дэлхийн аварга
Түүх
ОУАХ-ны дүрэм өөрчлөгдөхтэй адил спорт автомашины уралдааны ДАШТ-ний техникийн дүрэм ч мөн хэд хэдэн удаа өөрчлөгдсөн байна.
Тагнуул (кино)
Үйл явдал
1973 он. Британийн Тагнуулын Алба “Цирк” (“the Circus”)-ийн тэргүүн Контрол туршуул Жим Придог мэдээлэл худалдахыг хүссэн Унгарын генералтай уулзуулахаар Унгар руу илгээнэ. Гэвч ажиллагаа бүтэлгүйтэн, зугтаж байсан Придо Унгарын тагнуулынханд буудуулдаг. Үүнээс болж Контрол, өөрийн баруун гар Жорж Смайлэйгийн хамт ажлаасаа халагдах бөгөөд өвчтэй байсан Контрол удалгүй эмнэлэгт нас бардаг.
Энэ үеэр урвагчид сэжиглэгдэж буй Рики Тарр тагнуулын албыг хариуцсан нарийн бичиг Оливэр Лэйконтой утсаар ярьж “Цирк”-ийн удирдлагад Зөвлөлтийн мэдээлэгч байгааг хэлнэ. Тэтгэвэртээ суусан Смайлэйг энэ хэргийг мөрдүүлэхээр Оливэр Лэйкон дуудаж уулзах ч тэрээр ажлаасаа халагдсан учир татгалздаг. Харин Контрол өмнө нь мөн мэдээлэгчийн талаар ярьж байсныг Смайлэйд хэлэхэд зөвшөөрч мэдээлэгчийг олохоор болдог. Смайлэй мөрдлөгийнхөө ажилд жижигхэн баг бүрдүүлж, Контрол тэр хоёрын дараахан тагнуулын албанаас гарсан хүмүүстэй уулзаж эхэлдэг. Тэдний нэг Конни Сакс Лондон дахь Зөвлөлтийн соёлын атташе Алексей Поляковыг туршуул гэж буруутгаснаасаа болоод ажлаасаа халагджээ. Нөгөө нэг нь Придог буудуулдаг шөнө жижүүрлэж ажилласан Жэрри Вэстэрби. Болсон явдлын талаар Смайлэйд мэдэгдэхээр гэр рүү нь утасдсан боловч томилолтоосоо ирээгүй байсан тул эхнэрт нь энэ талаар дуулгажээ. Үүний дараахан Хэйдон шөнийн 1 цагийн үед клубт байхдаа мэдээ бичдэг туузнаас Придо буудуулсныг мэдээд ирлээ гэсээр ирснийг хэлжээ. Клуб шөнийн 1 цаг гэхэд хаачихсан байдаг тул Хэйдон энэ мэдээг өөрийн нууц амраг, Смайлэйгийн эхнэрээс сонсож ирсэн байв.
Сураггүй алга болоод байсан Рики Тарр өөрийнх нь гэрт нуугдаж байхыг Смайлэй гэртээ ирээд мэдэв. Алга болохоос нь өмнө түүнийг Стамбул руу Зөвлөлтийн туршуул Борисыг мөшгүүлэхээр илгээжээ. Харин Борисын эхнэр Ирина жинхэнэ туршуул бөгөөд Зөвлөлтийн мастер тагнуул Карлагаар удирдуулсан мэдээлэгч “Цирк”-т байгааг хэлж, энэ мэдээллээ худалдан өөрөө Баруунд гарах сонирхолтой байгаагаа хэлдэг. Тарр энэхүү мэдээллээ Лондон руу илгээсэн ч түүнийг буцаж ирэхийг л шаарджээ. Гэтэл оросууд урьтаж, Борис болон Стамбул дахь Британийн тагнуулын төлөөлөгчийг алж, Иринаг Орос руу аваад явахыг Тарр харсан байдаг. Ийнхүү Таррыг урвагч, алуурчнаар сэжиглэсэн учир тэр зугтахаас өөр аргагүйд хүрснээ Смайлэйд хэлдэг. Ингээд Смайлэй мөрдлөгийн багт ажиллаж буй тагнуулын албаны ажилтан Питэр Гуиллиамаас Таррын мэдээ явуулсан өдрийн жижүүрийн дэвтрийг хулгайлуулдаг. Гэтэл дэвтрийн хуудаснаас тухайн өдрийн хуудсуудыг урж авсан байдаг учир Таррын хэлээд байгаа мэдээлэгч үнэхээр байгаа нь батлагддаг.
Будуулсан Жим Придо үхээгүй харин оросууд Англи руу буцаасныг мэдээд Смайлэй түүнийг олж уулздаг. Унгар руу явсан зорилго нь мэдээлэгчийн нэрийг мэдэх байсан гэдгээ Придо энэ үеэрээ хэлдэг. Контрол мэдээлэгч хэмээн сэжиглэж буй хүмүүстээ хоч өгсөн байдаг: “Засварчин” буюу Аллэйлайн, “Оёдолчин” буюу Хэйдон, “Цэрэг” буюу Блэнд, “Ядруу” буюу Эстэрхайс, “Гуйлгачин” буюу Смайлэй. Придог орост аваачин эрүүдэн шүүж, англичууд өөрсдийнх нь мэдээлэгчийн талаар хэр зэрэг мэдэж байгааг мэдэх хүсэлтэй байсныг тэр Смайлэйд хэлдэг.
Аллэйлайн, Хэйдон, Блэнд, Эстэрхайс нар Witchcraft материалын хариуд Британийн тагнуулын мэдээллүүдийг Поляковтой нууц байшинд уулзаж өгдөг байсныг Смайлэй олж мэднэ. Ингэх учир нь оросууд Поляковыг КГБ-ийн үнэнч туршуул гэж бодоосой гэсэндээ тэдэнд үзүүлэх онц ач холбогдолгүй материалууд өгдөг байжээ. Гэвч Поляковт жинхэнэ чухал тагнуулын мэдээллийг тэдний нэг нь өгөөд байгааг хэн ч мэдсэнгүй. Witchcraft хэмээх материал нь үнэн хэрэгтээ Америк, Британичуудыг хуурах өгөөш байсныг Смайлэй олж тогтоодог. Эстэрхайсыг айлгаж байж Поляковтай уулздаг байшингийн хаягийг Смайлэй мэдэж аваад тэнд очин мэдээлэгчийг барихаар шийднэ. Ингэхдээ Таррыг Парис дахь Британийн тагнуулын газар руу илгээж, тэндээс “мэдээлэгчийг мэднэ гэсэн мэдээ явуул” гэдэг. Үүнийг дуулсан мэдээлэгч Поляковтай дариухан уулзаж, Таррыг замаасаа зайлуулахыг Карлагаас хүснэ гэдгийг тооцоолжээ. Смайлэй нууц байшинд Поляковтай уулзахаар ирсэн хүн Хэйдон болохыг мэдэж мэдээлэгчийг баривчилна. “Цирк”-ийн байцаалтын төв Сарратад хоригдож буй Хэйдонтой уулзахаар Смайлэй очиход Карлагийн заавраар тэр эхнэртэй нь амрагийн холбоо тогтоосноо хэлдэг. Ингэснээр Смайлэйд ямар нэг сэжиг төрүүлэхгүй гэж Карла түүнд зааварлажээ. Унгар руу явахаасаа өмнө Придо өөрийн дотны найз Хэйдон дээр ирж Контролын өгсөн даалгаврыг хэлжээ. Учир нь тэр Хэйдоныг мэдээлэгч гэдгийг мэдэж байв. “Цирк” Хэйдоныг оросуудтэй солилцоо хийхээр төлөвлөж байсан ч Придо түүнийг буудаж алдаг. Смайлэй “Цирк”-ийн тэргүүн болж кино төгсдөг.
Санаа
Кино зохиолын эхний хувилбарыг бичсэн Питэр Морган Working Title Films-д зохиолыг нь кино болгохыг хүсчээ. Морган дараа нь хувийн шалтгаанаар киноны зохиолчоор ажиллахаас татгалзсан ч гүйцэтгэх продюсэрээр ажиллажээ. Түүний бичсэн эхний ноорог дээр үндэслэн Питэр Страуган, Брижит О’Коннор нар кино зохиолыг бичсэн байна. 2009 оны 7-р сарын 9-нд Томас Алфрэдсон киноны найруулагчаар ажиллахаар тохирсон бөгөөд энэ нь түүний англи хэл дээрх анхны бүтээл юм. Киног бүтээх 21 сая ам.долларыг Францын StudioCanal санхүүжүүлсэн. Киног бүтээх үед хавдраар нас барсан кохиолч Брижит О’Коннорт энэхүү киногоо зориулсан байна.
Жүжигчид
Найруулагч анх Гэри Олдманыг гол дүр Жорж Смайлэйд шалгаруулж авахдаа “түүний царай энэ дүрд яг тохирсон” гэж байжээ. Бусад дүрд олон жүжигчнийг шалгаруулж байсан ч зураг авалт эхлэхээс хэдхэн хоногийн өмнө албан ёсоор гэрээ байгуулсан жүжигчин нь Гэри Олдман ганцаараа байв. Түүний дүрд өмнө нь Дэвид Түйлисийг тоглуулах талаар ярьж байжээ. Рики Таррын дүрд Майкл Фассбэндэрийг тоглуулах гэсэн ч түүний X-Men: First Class киноны зураг авалттай давхцаж, оронд нь Том Хардийг тоглуулжээ. 2010 оны 9-р сарын 17-нд жүжигчдийн бүрэлдэхүүнд Марк Стронг багтсаныг мэдэгдэв. Пэрси Аллэйлайны дүрд тоглох байсан Жарэд Харрис энэ үеэр Sherlock Holmes: A Game of Shadows кинонд тоглох байсан учир татгалзжээ. Түүний оронд Тоби Жонс тоглох болсон юм. Зохиолч Жон лэ Карр кинонд үдэшлэгийн хэсэгт олны дунд гардаг.
Зураг авалт 2010 оны 10-р сарын 7-оос 12-р сарын 22-ны хооронд үргэлжилжээ. Студийн зураг авалтуудыг Лондоны хойд хэсэгт орших Милл Хиллийн армийн хуаран байсан газар авчээ. “Цирк”-ийн доторх зураг авалтыг Лондоны баруун хэсгийн Кэнсингтон Олимпиагийн Блит Хауст авсан. Жим Придогийн буудуулдаг кафений зургийг Будапештийн Париши Удварт авчээ. Мэрлиний нууц байшингийн зургийг Хаггэрстонд авсан бол Смайлэйгийн усанд сэлдэг зургийг Хампстийд Хийт болон Хампстийд Пондст авчээ. Мөн Ливэрпүүл Стрийт буудлын ойролцоох Айлэй зочид буудлын доторх зураг авалтыг Лондон дахь Вилкин Стрийтэд авчээ. Номон дээр гардаг Чехославакийн үйл явдлыг Унгарт болгон өөрчилсөн нь санхжүүжилтийн 20%-ийг эргэн төлөхөөс болжээ. Зураг авалтын багийнхан Будапешт таван өдрийг өнгөрүүлсэн бол Зул сарын баярын өмнөхөн Стамбулд есөн өдрийн зураг авалтаа дуусгажээ. Энэ кинонд найруулагч Алфрэдсон өмнөх кинон дээрээ хамтран ажилласан зураглаач Хойт ван Хойтэма, эвлүүлэгч Дино Жонсатэр нартай мөн хамтарч ажилласан.
Зураг авалтын дараа
Киноны эвлүүлгийг дуусгахад зургаан сар шаардагджээ. Киноны төгсгөлд явдаг дуу нь Хулио Иглэсиасын “La Mer” хэмээх франц дуу. Жорж Смайлэй ганцаараа байхдаа энэ дууг сонсож зураг авахуулсныг эвлүүлгийн явцад хасчээ.
Киног анх 2011 оны 9-р сарын 5-нд Венецийн 68 дахь удаагийн Олон Улсын Кино Наадам дээр толилуулжээ. Их Британид гаргах эрхийг StudioCanal UK эзэмшиж 2011 оны 9-р сарын 16-аас кино театруудад гаргаж эхэлжээ. АНУ-д гаргах эрхийг Universal Pictures авч зохиогчийн эрхийг нь Focus Features-д шилжүүлжээ. Focus киног АНУ-д 2011 оны 12-р сарын 9-нд гаргахаар зэхэж байсан ч 2012 оны 1-р сард нэгэн зэрэг 800 театрт гаргахаар хойшлуулсан байна.
Ашиг орлого
Тагнуулч кино Британид гурван долоо хоног дарааллан хамгийн өндөр орлоготой кинонуудыг тэргүүлсэн. 2012 оны 1-р сарын байдлаар тус кино 80 630 608 ам.долларын ашиг олжээ.
Ангилал:2011 оны кино Ангилал:Их Британийн кино Ангилал:Уран сайхны кино Ангилал:Францын кино
Жэк Лавлок
Жон "Жэк" Эдвард Лавлок (John ("Jack") Edward Lovelock, 1910 оны 1 сарын 5 – 1949 оны 12 сарын 28) нь Шинэ Зеландын хөнгөн атлетикч, 1936 оны зуны олимпын 1500 метрийн гүйлтийн аварга тамирчин юм.
Рийфтон хотын ойролцоох Крашингтонд, Английн цагаачийн хүү болон мэндэлсэн Лавлок Тимару Хөвгүүдийн Ахлах Сургуульд байхаасаа спортын авъяас нь илэрчээ. Тэрээр Отагогийн Их Сургуульд анагаах ухааны мэргэжлээр суралцах хугацаандаа их сургуулийн багийнхантайгаа хамт Шинэ Зеландын 1 милийн гүйлтийн аварга болжээ. 1931 онд Оксфордын Эксетер Коллежид Родес тэтгэлэгт оюутан болж, эмч болсон байна.
1932 онд Британийн Эзэнт Гүрний 1 милийн зайн гүйлтийн дээд амжилтыг тогтоосон Лавлок Лос-Анжелесын олимпод оролцож, эрэгтэйчүүдийн 1500 метрийн гүйлтийн төрөлд 7-р байр эзэлжээ.
Хожмын амьдрал
Тэрээр 1945 онд Синтиа Жэймс гэдэг бүсгүйтэй гэрлэж, 2 охинтой болжээ. Жилийн дараа Нью-Йорк дахь Манхаттан Эмнэлэгт ажиллаж эхлэв. Харамсалтай нь 1949 оны 12 сарын 28-нд Чөрч Авенью өртөөнд галт тэрэг хүлээн зогсч байгаад шахцалдааны улмаас зам руу унаж, галт тэргэнд дайруулан нас нөгчжээ. Тэр өдөр нь эхнэр лүүгээ залгаж, бие нь сайн биш байгаа тул эрт харина гэж хэлээд гарсан нь тэр байлаа.
Дурсгал
1990 онд Шинэ Зеландын шуудангийн алба Лавлок Жорж Нэпиа нарын дүрстэй марк гаргасан.
2002 онд түүний хөшөө төрөлх Тимару Хөвгүүдийн Ахлах Сургуулийн өмнө сүндэрлэжээ.
Цахим холбоос
Ангилал:1500 метрийн гүйлтийн олимпын аварга Ангилал:Шинэ Зеландын 1500 метрийн гүйгч Ангилал:Шинэ Зеландын олимпын аварга Ангилал:Шинэ Зеландын олимпын оролцогч Ангилал:1932 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1936 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орнуудын наадмын хөнгөн атлетикийн аварга Ангилал:20-р зууны эмч Ангилал:Их Британийн сэтгүүлч Ангилал:Шинэ Зеландчууд Ангилал:1910 онд төрсөн Ангилал:1949 онд өнгөрсөн
Viva la Vida
"Viva la Vida" нь алтернатив рок хамтлаг Coldplay-н бүтээл. Энэхүү дууг хамтлагийн бүх гишүүд өөрсдийн дөрөвдэх цомогтоо зориулан бичжээ, Viva la Vida or Death and All His Friends цомог нь 2008 онд гарсан ба,энэ дуу нь тухайн цомгийнхоо хоёрдох сингл болон гарч байжээ. Цомог дээрээ энэ дуу нь үргэжлээд шууд дараагийн дуу болох "Violet Hill"-руу шилждэг. Viva la Vida гэдэг нь дараах утгатай Spanish,"Long Live Life" эсвэл "Live the Life".
Дууны үг нь Түүхийн болон Христийн сэдэвтэй ба энэ дуу нь хийл хөгжим дээр суурилсан ба төгөлдөр хуур болон ард нь шагшуур-н ая ард явдаг.
Энэхүү дуу нь 2008 оны 5-р сарын 25нд,цомгийнхоо хоёрдох сингл болон гарсан,гарсан даруйдаа шүүмжлэгдээс болон борлуулалтын асар их амжилт олж дэлхий даяар алдар хүнд нь хурдацтай өсжээ. "Viva la Vida" нь UK Singles Chart болон Billboard Hot 100, #1-р байр эзэлснээр тэдний АНУ болон Их Британи-д #1-р байр эзэлж чадсан анхны дуу болсон юм.Энэ дуу нь 2009 онд 51дэх удаагийн Грэмми Авардс-р Grammy Award for Song of the Year шагналын эзэн болсон юм.Энэ дуу нь хожим интернэт 4 сая гаруй татагдсан зургаадах дуу болсон.2012 оны байдлаар энэ дуу нь дэлхий даяар 6.4 сая хувь борлогдон,2013 оны 6-р сард АНУ-д ганцаараа 6 сая давсан дуу болсон юм.
Ерөнхий
Энэ дуу нь Испаниар нэрлэгдсэн ба Viva la Vida" нэрийг Мексикийн зураач Frida Kahlo-н 20-р зууны зургаас сэдэвлэжээ. Энэ нь англиар дараах үг рүү орчуулагддаг "Long Live The Life." Цомгийн нэрний талаар асуухад, Frida Kahlo-н хүч чадлыг өндрөөр үнэлдэг-тэй нь тайлбарлажээ."
Бүтээгдэж байх явцдаа, "Viva la Vida" нь хамтлагийн гишүүн бүрийн өөрсдийн хэв маягаар бүтээгээд дараа нь нэгдмэл нэг дуу болгсон байдаг. Дуучин Крис Мартин ярилцага өгөхдөө: "Бид хэд хэдэн өөр төрлийн дуунууд бүтээгээд, тэр дундаасаа энэхүү хувилбараа сонгосон." хэмээн ярьж байжээ.
Энэ дууг бусад олон дуутай адилтгаж үздэг ба, энэ дууг ихэвчлэн "Livin' La Vida Loca" (эсвэл "Livin' the Crazy Life"), арай өөр дуугаралттай, хэмнэл хурдантай поп дуучинRicky Martin-н 1999 оны хит дуу Puerto Rican-тай үздэг адилтгаж үздэг байсан боловч хожим Крис Мартин үүнийг үгүйсгэсэн юм.
Англи
I used to rule the world Seas would rise when I gave the word Now in the morning I sleep alone Sweep the streets I used to own
I used to roll the dice Feel the fear in my enemy’s eyes Listened as the crowd would sing "Now the old king is dead, long live the king" One minute I held the key Next the walls were closed on me And I discovered that my castles stand Upon pillars of salt and pillars of sand
I hear Jerusalem bells a-ringing Roman cavalry choirs are singing Be my mirror my sword and shield Missionaries in a foreign field For some reason I can't explain Once you'd gone there was never Never an honest word And that was when I ruled the world
I hear Jerusalem bells a-ringing Roman cavalry choirs are singing Be my mirror my sword and shield My missionaries in a foreign field For some reason I cant explain I know Saint Peter won't call my name Never an honest word But that was when I ruled the world
Hear Jerusalem bells a-ringing Roman cavalry choirs are singing Be my mirror my sword and shield My missionaries in a foreign field For some reason I can’t explain I know St Peter won't call my name Never an honest word But that was when I ruled the world
Монгол
Эрт нэгэн цагт дэлхийг би удирдаж Их далай тэнгис миний тушаалаар долгилж байв Харин одоо би хаа нэгтээ Хаан нь байснаа боол нь болжээ
Хуйлаас бичигт тушаалаа буулгахад Харь дайсны нүдэнд айдас хурна Харин ард түмэн нэгэн дуугаар Хаан урт наслаг гэж ерөөнө
Нэгэн үе би түлхүүрийг нь атгаж байсан хэдий ч Надаас нүүр буруулж хаалга хаагдсан Орд шилтгээний минь үүд хаалга одоо Ор юу ч үгүй элсэнд булагдсан, гэсэн ч
Би Ерусалемийн хонхнууд жингнэж байгааг сонсож байна Ромын морин цэргүүд уухайлан дуулж байна Илд бамбай минь хуягтаа байгаа цагт Миний албатууд харь нутагт яваа
Ямар нэгэн шалтгаанаар би Яг үүнийг тайлбарлаж чадахгүй нь Яг намайг удирдаж байсан шиг ертөнц Яагаад ч дахин олдохгүй нь үнэн
Хүйтэн жихүүн ширүүн салхи Хаалганы доогуур орж над дээр ирэхэд Хагарсан цонх, бөмбөрийн дуунаар Хүмүүс намайг хэн болохыг итгэсэнгүй
Хувьсгалчид намайг барихыг хүлээн Хар толгойг минь цавчихыг хүсэж Хэн нэгний хүүхэлдэй болгох гэхэд Хэн хаан байхыг хүсэх вэ дээ, гэсэн ч
Ямар нэгэн шалтгаанаар би Яг үүнийг тайлбарлаж чадахгүй нь Гэгээн тэнгэр намайг гэсгээлдээ авахгүй нь үнэн Яг намайг удирдаж байсан шиг ертөнц яагаад ч дахин олдохгүй нь үнэн
Эшлэл
Ангилал:2008 оны дуу Ангилал:Рок дуу Ангилал:Coldplay хамтлагийн дуунууд Ангилал:Хит жагсаалтыг тэргүүлэгч Ангилал:АНУ-д олон удаа цагаан алтан пянз хүртсэн дуу
Цэцэгт ургамал
Цэцэгт ургамал гэж жинхэнэ цэцэг, дотроо үр бүхий жимстэй, дээд ургамлын хүрээний бүрхүүл үрт ургамал.
Ассемблер хэл
Ассемблер хэл нь ассемблераар машин код уруу хөрвүүлэгддэг. Зарим опкод нь нэгээс олон операнд шаарддаг.
Ассемблер
Ассемблер нь ассемблер кодыг объект код уруу хөрвүүлдэг. Ихэнх ассемблерууд макро хэрэглэдэг.
Хөрвүүлэлтийн төрөл
Хөрвүүлж байгаагаар нь хоёр ангилдаг: Аль аль тохиолдолд ассемблер нь кодны хэмжээ, хаягуудыг тооцно. Хөрвүүлэлтийн хувьд нэг уншдаг ассемблер нь хурдан юм.
Дээд түвшний ассемблер
Дээд түвшний ассемблер нь илүү нарийн бүтцүүдтэй:
Ассемблер хэл
Ассемблер хэлээр бичигдсэн програм нь цуварсан хийсвэр командууд, тайлбар, өгөгдлөөс тогтоно.
Жишээ нь: доорх команд x86/IA-32 процессорт 8 битийн шууд утгыг регистрт хадгалах үйлдэл хийж байна. Энэхүү командын машин код дахь 10110-н дараах 3 бит нь регистрийг заадаг буюу 000 нь AL регистрийг илэрхийлж байна. Тиймээс дараах машин код нь AL регистрт нь 01100001 гэсэн өгөгдлийг хадгалах команд байна. 10110000 01100001 Энэ машин кодыг хүнд арай уншигдам болгохын тулд бид 16-тын тооллын систем дээр дүрсэлдэг. B0 61 Дээрх код нь 2-тын 01100001 буюу 16-тын 61 буюу 10-тын 94 гэсэн тоог AL регистрт хуул гэсэн утгатай болно. Intel-ийн ассемблер хэлд хуулах үйлдлийг MOV гэсэн мнемоник хэрэглэдэг бөгөөд дээр кодыг зохих ассемблер хэл уруу хөрвүүлье. Одоо илүү хялбар ойлгогдож, цээжлэгддэг болсон байна. Зарим ассемблер хэлд ганц мнемоник тухайлбал MOV хадгалах, өгөгдөл хуулах, шууд утга хуулах, регистрт утга хуулах, санах ойгоод регистрт өгөгдөл хуулах гэх мэт олон үйлдлийг хийдэг мнемоник байдаг. Харин бусад ассемблер хэлд ялгаатай опкодыг хэрэглэдэг. Жишээ нь L - "санах ойгоос регистрт өгөгдөл хуулах", ST - "регистрийн өгөгдлийг санах ой уруу хуулах", LR - "Нэг регистрийн утгыг өөр регистр уруу хуулах", MVI - "санах ой уруу шууд утга хуулах", гэх мэт. Тохиолдол бүрд MOV ялгаатай опкод уруу хөрвөгдөнө.
Ассемблер кодыг машин код уруу хөрвүүлэх ажлыг ассемблер хийдэг бол эсрэгээр нь машин кодоос ассемблер код уруу хөрвүүлэгчийг урвуу ассемблер (disassembler) гэдэг. Дээд түвшний хэлээс ялгаатай нь кодоо мөр мөрөөр нь ихэвчлэн хөрвүүлдэг. Гэвч зарим тохиолдолд хийсвэр командууд (ялангуяа макро) хэд хэдэн энгийн ассемблер код юм уу машины код болдог.
Компьютерын архитектур бүр өөрсдийн гэсэн машин хэлтэй; хийдэг үйлдэл, регистрийн тоо, санах ойд өгөгдлийг хадгалах гэх мэт олон хүчин зүйлүүдээс болдог.
Үндсэн бүтэц
Ассемблер хэлийг янз бүрээр зохиосон байдаг ч ерөнхийдөө дараа зүйлүүдэд ангилж болно:
Опкодын мнемоник болон өргөтгөсөн мнемоник
Өргөтгөсөн мнемоник нь хэд хэдэн команд болон задардаг.
Кодны хэсэг
Кодны хэсэгт псевдо опкодууд байна.
Макро
Ихэнх ассемблерүүд макротай байдаг. Макро гэдэг нь дараалалсан текст мөрүүд юм. Опкод ч агуулж болно. Макро нь нэг мнемоник нэрээр нэрлэгддэг. Ассемблер ассемблер кодоо хөрвүүлж эхлэхэд тодорхойлогдсон мнемоник нэр гарч ирвэл макро буюу текстээр нь сольж тавьдаг.
Энд гарч буй "макро" нь өөр бусад хэлний макроноос ялгаатай юм. Си хэлний макро нь #define гэсэн хэсэгт ганц мөрөөр тодорхойлогддог бол энд гарч буй макро нь нэлээд урт "програм" байх бөгөөд хөрвүүлэлтийн үед ассемблер ажиллуулдаг.
Эндээс дүгнэвэл макро гэдэг нь олон мөр кодыг богино нэрээр нэрлэснээр ассемблер програмын богино болгох сайн талтай юм.
Макро нь ихэвчлэн параметер авдаг. Зарим ассемблерууд нэлээд нарийн макротай бөгөөд дээд түвшний хэл шиг нөхцөл шалгах, тэмдэгт мөр, арифметик үйлдэл, хувьсагч, параметеруудтай байдаг.
Бүтэцлэгдсэн програмчлалд
Зарим ассемблерууд бүтэцлэгдсэн програмчлалын шинжүүдийг агуулсан байдаг.
Холбоотой мэдээллүүд
Ангилал:Ассемблер Ангилал:Программчлалын хэлний сэдэв
Монголчуудын дунд
Монголчуудын дунд хэмээх энэхүү ном нь Монсудар хэвлэлийн газараас эрхлэн гаргаж буй Монголоор бэдэрсэн гадныхан цувралын нэгэн боть юм. Жеймс Гилморийн монгол нутгаар хийсэн аяллын тэмдэглэл болох “Монголчуудын дунд” хэмээх уг бүтээлийг гар зургаар баяжуулан уншигч танд хүргэж байна. Ж.Гилмор монголчуудыг таньж мэдэхийн тулд тэдний бүхий л соёл ахуй, амьдралын хэв маягт нь чадлынхаа хэрээр суралцаж, монгол хэлийг сурах хугацаандаа энгийн ардын дунд амьдран өдөр тутмын аж байдал, соёл уламжлал, баяр ёслол бүхий л зүйлүүдийг харан тэмдэглэж байжээ. Хожмоо тэрээр “Анх миний нүдэнд монголчууд болхи бүдүүлэг, хөндий хүйтэн харагдаж байв. Хамт байж ахуй байдлыг нь ойлгох цагт тийм биш юм” хэмээн тэмдэглэсэн байдаг.
ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛ ХЭЛ СУРСАН МИНЬ
Бээжингээс мордохын минь өмнө хэн нэгэн “Бээжингээс Хиагт хүрэх замын зураг” хэмээх газрын зургийг надад бэлэглэсэн юм. Бээжингээс Хаалган хүрэхэд энэ газрын зураг хэрэгтэй байсан боловч Хаалганаас Хиагт хүрэхэд зам олон, гэтэл мөнөөх газрын зурагт зөвхөн ганцыг нь тэмдэглэсэн бөгөөд хөсөг маань ондоо замаар аялсан болохоор түүнээс цааш зорчиход хэрэг болсонгүй. Газрын зургийн үзүүр дээр цөөн монгол үг, хэллэгийг тэмдэглэсэн нь говийг гатлах надад нутгийн иргэдтэй харилцахад маань дэм болох учиртай байлаа. Тэр миний хувьд монгол хэлний хамгийн анхны ярианы дэвтэр болсон. Тэмээн хөсөг болон монгол хөтөч хайж Хаалганд хоёр долоо хоноход намайг тэнд урьсан Америкийн шашин номлогчийн газарт багшаар ажилладаг монгол эрд би шавь орлоо. Монгол багш, монгол хэлний ярианы дэвтэр хоёроос гадна Шмидтийн зохиосон “Монгол хэлний дүрэм” гэдэг номыг би уншиж байв. Хаалганаас мордохын өмнө би монгол багшаараа “Би монгол хэлээр ярьдаггүй”, “Би монгол хэл үзэж байгаа” гэх зэрэг ойр зуурын өгүүлбэрийг хэлүүлж цээжилж авсан маань монголчуудтай уулзаад өөрийгөө танилцуулах төдийгүй зарим нэг түгээмэл үг, ойр зуурт хэрэглэгддэг зүйлсийн нэрийг хэлүүлж авахад тус болно.
ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ. ЭРТНИЙ БУРИАД НОМЛОГЧДЫН МӨРӨӨР
Оросын эрхшээл дэх монгол овогтон болох буриадуудын дунд Христийг номлодог төлөөлөгчийн газрын 1817-18 онд Англиас мордсон гэгээнтэн И.Сталлибрасс болон В.Сван нар анх байгуулсан уг төлөөлөгчийн газар Сэлэнгийск хотноо эхэлж нэгдсэн боловч Онад нүүж очсон бөгөөд 1841 онд Николай хааны зарлигаар хаагдаж, лам нар нь ажлаа зогсоосон билээ. Монголчуудыг Христийн номлолд дагаар оруулах хүчин чармайлт хэдийнээс эхэлсэн тухай ийм нэг товчхон баримтыг Лондон дахь Шашны номлогч нарын нийгэмлэг албан ёсоор тэмдэглэж үлдээсэн байдаг. Гэхдээ дурдсан шашин номлогчийн төлөөлөгчийн газрын түүхийн хамгийн сонирхолтой хэсэг нь бичигдэж үлдээгүй бөгөөд магадгүй цаашид ч бичигдэхгүй биз. Энэ удаа ч түүнийг дэлгэрүүлж бичихийг завдсангүй. Хэдий тийм ч эртний тэр төлөөлөгчийн газрын талаар хүмүүс цаг үргэлж асууж сонирхож байдаг болохоор янз бүрийн замаар сонсож мэдсэн цөөн хэдэн зүйл маань уншигчдын сонирхолд нийцэж мэдэх юм. Төлөөлөгчийн газраас үлдэж хоцорсон ул мөрийг өгүүлэхэд тэнд ажиллаж байгаад нас нөгчсөн хүмүүсийн булшны тухай өгүүлэх болно. Сэлэнгэ мөрний эрэг дээр оршдог Сэлэнгийск хотоос холгүйхэн сүрхий бахим чулуун хашаа бүхий дөрвөн булш байдаг нь Сталлибрасс гэгээнтэн, түүний гэргий хатагтай Юүлли болон хоёр хүүхдийнх нь шарил болой.
ТАВДУГААР БҮЛЭГ. МОРЬ УНАЖ СУРАВ
Монгол нутгаар аялахад морь унаж чаддаг байх хэрэгтэй тул унаж сурахыг би хүсэв. Надад байн байн морь барьж эмээллэхээс залхсан монгол анд маань айлын жаалууд эсвэл чавганц нар эдэлж, хэн хүнгүй мордож байнга шахам ноолдог бололтой номхон, хөгшин морийг барьж, эмээллэв. Багачууд хүүхэд нь хөлд ормогц морины зоон дээр гарч, давхидаг энэ оронд морь унаж чаддаггүй хүн гэдэг хачин жигтэй зүйлийн нэгд тооцогддог бөгөөд морь бариад ирмэгц миний мордох гэж хөглөхийг харахаар хот айлынхан хөгшин залуугүй бүгд цуглав. Монголчууд богино дөрөө хэрэглэдэг болохоор гадаадынхан тэдний морийг унахаар хөл нь атийчихдаг тул шаардлагатай үед дөрөөгөө сунгаж сурсан ч гэсэн моринд мордоход амаргүй байв. Тийм ч би мордож л орхив. Ингэж хааяа нэг морь унавч би тэгтэл дадамгай болсонгүй. Гэхдээ би Өргөө хотод байхдаа Хаалган хот руу говийг мориор туулж явахаар үнэ тохирч хөтөч хөлсөөр авч зургаан зуун бээр аялах болохоор эрхбиш эмээл дээрээ эвтэйхэн мордчихдог болно гэж дотроо найдаж байв.
ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛ ГЭРТ ХОНОВ
Залуу тэмээ унасан хөтөч миний урд жонжуулах нь бөөн бараан юм харагдахаас цаашгүй. Зам дагаж нэлээд явсны дараа би тэмээгээ гуядаж түүнийг гүйцэж очоод гэр хаана байсан юм бэ? гэж асуувал тэр урагшаа заах бөгөөд бодвол тэнд байсан бололтой. Гэвч санаа амарсангүй. Түүний тэмээ тэшүүлсээр урд гартал миний унасан хөгшин тэмээ хоцорчихов. Гэр харагдсангүй харин алсад сүүтэгнэх бараан дүрс гэнэт улам өргөн болов. Зам дээр тэмээ зогсож байна уу гэтэл баруун тийш бага зэрэг хөдлөв. Хөтөч маань өнөөх гэрүүдийг харсан болов уу гэж бодоод бага зэрэг давирсанд түүнийг гүйцээд очив. Бид замаас гарсан харин гэрүүд хаана байна? гэж асуув. Харанхуйд бусдаасаа бараан зүйл нэлээд цаана байхыг монгол эрийн хурц нүд олж харав. Биднийг дөхөж очтол айлын ноход хуцаж, гэрийн үүд онгойход галын гэрэл харагдав. Хүний бараа ч харагдав. Төдөлгүй бид ламын гэрт орж гал тойрон сууцгаав. Ламтан хорин долоон настай залуухан эр тавь гаруй настай эхийнхээ хамт суудаг бөгөөд арав орчим настай болов уу гэхээр өөр нэгэн жаахан лам тэднийд бас байв. Тэд аарцтай будаа буцалган хоолоо идэж суусан бололтой. Авгай аян замын хоёр хүнд цай халааж өгөхөөр хоёр ламыг хоолоо түргэн дуусгахыг сануулав. Хөөрөг зөрүүлж, гэрийн эзний бие тэнхээ, мал сүргийнх нь тарга тэвээрэг, тайван амгалан гэх мэтийг асууж харилцан ярилцсаны дараа гэрт нь биднийг хонуулах зай бий эсэхийг хөтөч маань асуув. Гэрийн эзэн ламд тэгтэл таатай санагдаагүй бололтой үгүй л болов уу даа гэж хариулав. Тэдний гэр жаахан, тэгээд хойморт нь гуутай бурхан тахил өрж өмнө нь зул асаасан, баруун талаар нь уяатай хурга, зүүн талаар нь олон сав суулга, усны болон сүүний бортого өрснөөс гадна хүрч болох бүхнийг долоох уяатай тугал, гурван хүн хэвтэх төдий зайтай болохоор түүний тийнхүү болгоомжилдог ч аргагүй. Нэмж хоёр хүнийг хаана унтуулах билээ. Манай хөтөч залуу ч амархан бууж өгөх янзгүй намайг зааж, ихэмсэг зангүй, амар хүн, жаахан зай байхад л болно гэж ятгаснаар, би суусан газартаа унтах, хөтөч маань хажуу айлд хонохоор болов. Биднийг цай ууж суутал айлынх нь хүмүүс орж ирсэнд гэрийн эзэн тайвширч, манай хөтөч хоол хийхийг зааварлах хооронд надтай яриа өрнүүлэв. Гэрийн эзэн бусад лам нараас илүү мэдлэгтэй нэгэн бөгөөд лам нарын дотор элбэг тааралддаггүй монгол бичгээр уншдаг болох нь мэдэгдэв.
ДОЛООДУГААР БҮЛЭГ. ТУРШЛАГАЖИВ
Би монгол хэл үзэж, морь унаж сурахаар удаан хичээллэсний эцэст Монголд элбэг гардаг өвчнүүдийг эмчлэхэд зориулан нэг авдар эм олж, Бээжин дэх шашин номлогчдын газрын эмч нараар тэдгээр өвчнийг эмчлэх аргыг заалгав. Тэгээд Англи болон гадаад орнуудын Библийн нийгэмлэг болон шашны ном зохиолын нийгэмлэгийн агуулахаас гарт тааралдсан ном судруудыг хайрцагт хийж багласнаар Монголын өмнөд хилийн ойролцоох Хаалган хот дахь Америкийн шашин номлогчийн газарт зочлов. Би Монгол руу аялж хүн амьтангүй газруудаар бууж хоноглон, нутгийн оршин суугчдад эм тарааж над дээр ирсэн зарим нэгд нь Госпел уншиж өгөхийн тулд майхан, тэмээ худалдаж авах, монгол зарц хөлслөн авахаар төлөвлөсөн бөгөөд хамгийн түрүүнд тэмээ олохыг хичээсэн боловч худалдах эсхүл түрээслэх ганц ч тэмээ олж үл чадав. Тэгээд энэ бодлоо орхиж, хэд хоногийн дараа ирэх учиртай монгол найзаа хүлээж, нам суухаар шийдэв. Миний чимээгүй хүлээж суух бодол ч амжилт олсонгүй. Монгол орон, монголчуудтай холбоотой миний хийсэн ажлуудаас хүлээж суух л хамгийн хэцүү нь байсныг хэрэгтэй. Хүнд бэрх аялал хийж, хэл сурч, нутгийн иргэдийн ядмаг сууцанд хоног төөрүүлж тааруу хоол унднаас нь идэж, хардаж сэрдүүлж, зарим үед илэрхий улаан цайм эсэргүүцэлтэй тулж явахад тууштай зүтгэхэд зорьсон замынхаа төгсгөлд хүрнэ, орон сууц, хоол хүнс хүрэлцдэггүй хомс байдлыг тэсвэр тэвчээрээр давна, илэн далангүй харилцаа, хүч чармайлтын үр дүнд найрсаг бус, тэр ч байтугай дайсагнасан хандлагыг ялж дийлнэ гэж бодохоор тайвширч, тэнхээ ордог. Гэвч алс холоос хүрч ирээд хожмын өдрийг хүлээгээд зүгээр сууна, хэчнээн чармайгаад тэднийг түргэлүүлж чадахгүй гэдгээ мэдэх л Монголтой холбоотой ажлын маань хамгийн хэцүү зорилт байв.
НАЙМДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛД ХЭРХЭН АЯЛДАГ ВЭ?
Монголчууд тэмээгээр аялахдаа майхан авч явдаг. Тэд олуул нийлж алсын замд гарахдаа ингэж аялдаг. Монголын хойд болон баруун зүгийн нутгийнхан Утай, Бээжин дэх алдартай шашин номын газруудад мөргөхөөр ингэж явдаг. Ингэж явахдаа хучлага, дэвсгэр болгох хонины нэхий дээл, хоол хүнсээ хийж хадгалдаг тугалын арьсан тулам (амьд тугал шиг харагддаг)-нууд, утаа тортогт харлаж олонтоо нөхүүлсэн, багавтар хөх даавуун майхан, тулга, домбо, усны хоёр хувин, цөөн хэдэн эсгий гудас, ширдэг тэргүүтнийг хэрэглэдэг. Ачаа багатай, сольж арилжих эд бараагүй явахад хөнгөн учир түргэн шуурхай аялдаг бөгөөд хоногт хэр холыг туулах нь уналга тэмээний хүч тэнхээ, цаг улирал, аялж яваа хүний тэсвэр тэвчээрээс хамаарна. Хоногт нэг зуун хорин ли буюу дөчин бээр зам туулдаг боловч зарим үед түүнээс хол гэхдээ ихэнхдээ бага замыг туулдаг. Монголчууд уналга тэмээгээ их анхаарч, тарга хүч сайтай байсан ч унаа малаа ядраалгүй, аажуу тайвнаар хэд хоног ахиу явахыг чухалчилна. Гэхдээ л монголчууд тэмээнээс буугаад мориор давхихыг ямагт илүүд үздэг бөгөөд морины явдал биед таатай, тэгээд ч илүү түргэн гэлцдэг. Тэд ямагт мориор аялдаг боловч моринд цөөн фунт ачаа ачихаас гадна холын замд арчилгаа шаарддаг сул талтай. Хятадад хаана ч очсон дэн буудалд хонож, өвс тэжээл худалдаж аваад шөнөжин морьдоо тэжээдэгтэй адилгүй Монголд аялж яваад замд тааралдсан айлд бууж, морьдоо сул тавиад идээшлүүлээд хоночихно.
ЕСДҮГЭЭР БҮЛЭГ. МОНГОЛ ЭРТЭЙ ХАМТ ХООЛ ИДЭВ
Нэг удаа үдээс хойно, орой болохын хэрд багшийндаа сууж байтал адуучин залуу үүдээр шагайж нутгийн нэр хүндтэй нэгэн эрхэм намайг оройн хоолонд урьсан тухай дуулгав. ”Хэдийд явах вэ?” гэж түүнийг асуухад би “Одоохон“ гэж хэлээд босож, араас нь дагав. Намайг тэр айлд очиход хагас албаны байдалтай оройн зоог бололтой, их гэрт нь оруулсан бөгөөд гэрийн эзэн жижиг ваартай хятад архийг гал дээрх савтай усанд бүлээсгэн, жижиг жүнзээр ууж суув. Хэдий хэр удаан сууж, хэчнээн архи уусныг нь хэлж мэдэхгүй ч тэрбээр надтай ярилцахад биш харин уухад нэлээд шимтсэн шинжтэй байв. Тэр урьд асуусан хэдэн зүйлээ надаас ёс төдий давтаж асуусанд би өмнө хэлснээ давтаж яриа өрнүүлэх санаатай оролдсонд над руу гөлөрч, ганц үгээр “тийм” эсвэл “үгүй” гэсэн хариу хэлнэ. Намайг ярихад хятад архи амандаа балгачихаад ихэвчлэн чимээгүй сонсож суух агаад яриад дуусмагц зөвшөөрснөө илтгэх мэт сонин дуу гаргах тэр архиа халааж аягалсаар завгүй. Түүний тийнхүү сонссон шинжгүй суухыг хараад би ч ярих гэж хичээхээ больж гэрийн эзнийг дуурайн чимээгүй суутал нөхөрт гарсан боловч гэртээ зочилж ирээд байгаа дугуй царайтай, махлаг, хөөрхөн охин намайг бодож эцгийнхээ анхаарлыг татахын тулд миний цагийг харуулж, гадаад орны хуримлах ёс заншлыг надаас асууж сонирхоно. Харин мөнөөх эр хятад архинаас өөр юуг ч үл сонирхдог шинжтэй.
АРВАННЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ. ЛАМЫН СҮМ
Хятадаар “Лама Миао”, монголоор Долоон нуур буюу “Долнуур” гэж нэрлэдэг энэ газар Хаалган хотоос зүүн хойш нэг зуун тавин бээрийн зайд Монгол нутагт оршдог, арилжаа наймааны их хөлийн төв билээ. Лама Миао хэмээн нэрлэсний учир бол тэндээс хагас бээрийн зайд Ламын хоёр сүм байдаг, Долнуур хэмээсэн нь тэр хавьд нуур цөөрөм олонтойгоос үүдсэн гэлцдэг. Хятад худалдаачид олонтой энэ газар үхэр ялангуяа адууны наймааны томхон зах боловч би энэ нутгийн ус нуур, сүм дуган, хятад наймаачид, цэцэглэн хөгжиж байгаа бараа солилцооны тухай биш харин Лама Миаог эргэн дурсах бүрт санаанд ордог, өөр хаана ч үзээгүй, хүнийг зориуд аажмаар үхүүлэхээр мүглэнд хийж цоожилдог, зөвхөн тэнд л харсан нэг хэрэг явдлын тухай өгүүлэхийг хүссэн билээ. Гол гудамны нэг үзүүрт, зээл болгон ашигладаг задгай талбайг хашсан нэг том хэрмэн хашаа Тамгын газрын өмнүүр үргэлжилнэ. Тэр хавиар биднийг тэмээ хөсөгтэйгөө өнгөрч явахад нэлээд олон хүн цугласан байсан бөгөөд дэн буудалд орчихоод эргээд очвол баригдсан хулгайч гэх нэг хүнийг толгойг нь цухуйлгаад мүглэнд хийчихсэнийг хүмүүс хараад зогсож байв. Мүглэнгийн жижиг нүх түүний хүзүүг наашаа ч үгүй, цаашаа ч үгүй болгосны дээр мөнөөх нүх нь хүн босоод зогсоход намхан, суухад өндөр тул өвдөг дээрээ хагас суугаад бөхийж атиран, тун шаналгаатай байхаар эд аж. Алах ял сонсож, мүглэнд цоожлуулсан, үхэн үхтлээ л тэнд зовох учиртай хүн юм гэдгийг тэнд цугласан хүмүүсийн ярианаас олж мэдлээ.
АРВАНХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. ӨРГӨӨ ХОТ
Ар Монголын шашны төв Өргөө бол худалдаа арилжааны томоохон хот бөгөөд Хятадын хойд хилийн Хаалган хотоос зургаан зуун бээр, Оросын урд хилийн Хиагт хотоос хоёр зуун бээр зайтай, Туул голын хөвөөнд оршдог. Монголчууд “Хүрээ” гэж нэрлэдэг нь “тойруулж хүрээлсэн” буюу “бэхлэлт” гэсэн утгыг агуулдаг боловч бүтэн нэр нь хамгийн дээд ламтан суудаг газар гэсэн утга бүхий “Богд ламын хүрээ” ажгуу. Хятадууд энэ хотыг “Да хүрээ”, оросууд “Өргөө” гэлцдэг нь монголчуудын “Хүрээ” хэмээн нэрлэдгийн хувилбарууд бололтой. Хүрээнд өмнө зүгээс дөхөж очиход нүдэнд нэг “Ногоон байшин” тод тусдаг нь өндөр дэнж дээр байрласан учир алсаас бараатай Оросын Консулын газар аж. Консулын газрын арын чулуурхаг толгойн оройгоос хавь орчны бараа ил харагдана. Тэндээс харахад Консулын газар чанх урд дор үзэгдэх агаад хятад наймаачдын суурин зүүнтээ алсад, монголчуудын суурин, сүм дуганууд баруунтаа харагдана. Тал талаас уулсаар хүрээлэгдсэн агаад урд нь Консулын газрын чанх өөдөөс сүртэй гэгч лүглийн харагддаг нүсэр том уул ой модтой аж. Уулын мод бэлд нь хүрээгүй боловч орой хавьдаа илүү өтгөн харлан харагддаг нь өндөрлөг газраар ургадаг моддын төрөл зүйлээс шалтгаалдаг болов уу гэлтэй. Өтгөн ойгоор хучигдсан орой хэсэг нь үүлэнд нуугдан үзэмж төгс харагддаг энэ уулын хормой бэлээр өтгөн манан хөшилдөн, алсрах тусам шингэрэх нь захгүй цэлэлзэх их усны мандал уу гэлтэй.
АРВАНГУРАВДУГААР БҮЛЭГ. УТАЙ
Еврей үндэстний хувьд Иерусалим, Исламын шашинтны хувьд Мекка хэчнээн чухал байдаг шиг монголчуудын хувьд ариун дагшин газар нь Утай аж. Монгол даяар, тэр ч байтугай Хятадын хойд нутагт тааралдсан монгол хүн бүр яриандаа энэ тухай ямар нэг байдлаар дурсдаг. Эргэл мөргөл хийх дон монгол мөргөлчдийг олон сүм хийдэд, түүний дотор нэр алдар нь хол ойрд түгж, олон хүн очдог сүмүүдэд хүргэдэг боловч Утайд дүйх нь үгүй. Тэсгим хүйтэн, аагим халуунд жилийн аль ч улиралд мөргөлчид, лам хуваргууд, эр эм, хөгшин залуу, баян чинээлэг, ядуу хоосон мөргөлчид ганц нэгээр эсхүл хэсэг бүлгээрээ морьтой, явганаар, алс холоос, ойроос Монголын Бурхны шашинтнуудын хувьд энэ дэлхий дээрх хамгийн ариун дагшин энэ газрыг зорьж яваа эсхүл тэнд очоод буцаж явахтай тааралддаг бөгөөд үхэхдээ ясаа тавих энэ газарт очих нь тэдний гол зорилго аж. Монголчууд энэ газрыг ерөөл шингэсэн, үүрд мөнхийн дагшин газруудын нэг, тэр ч байтугай ертөнц мөхөж, дэлхий дээрх амьдрал үгүй болсон ч үлдэх учиртай, энэ газрын усыг ууж, өвс ногоог идсэн амьтан хойд насандаа илүү дээд төрлийг олж төрнө гэж ярьцгаана. Утайд мөргөлөөр нэг удаа очиход хойдын нэг насны амьдрал, хоёр удаа очиход хойдын хоёр насны амьдрал, гурван удаа очиход хойдын гурван насны амьдрал аз жаргалаар дүүрэн байна гэж итгэдэг тул Монголын сүсэгтнүүд энэ ууланд амьдралдаа ядаж нэг удаа, олонх нь хоёр удаа, нэлээд нь жил бүр очиж мөргөхийг үнэнхүү хичээнэ.
АРВАНДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ. ХААЛГАН ХОТ
Хаалган хотоос өөр Хятадын хотуудыг амьдралдаа үзээгүй монгол хүн олон бий. Хятадаар Чанг чиа коу буюу “Чанг овогтын даваа” гэж нэрлэдэг хотын хойд талаас ордог хаалгаар алдарт цагаан хэрмээр, энэ улсад нэвтэрдэг болохоор монголчууд “Хаалга” буюу Хаалганы хот гэж нэрлэдэг бол уг газрын хятад нэрийг бичиж, хэлэхээс хялбар болохоор Хаалган гэдэг үгийг оросууд гадаад ертөнцөд танилцуулсан гэдэг. Умар зүгийн тал нутгаас аянчид энэ газар хүрэхийн тулд асар урт үргэлжилсэн, зарим газартаа далайн түвшнээс таван мянга дөрвөн зуун тохой өргөгдсөн уул нуруудыг давах болдог. Аян замын энэ хэсгээс харахад асар том дэлгэц дээр байрлуулсан мэт уулс, түргэн урсгалт уулын голуудын хатаж хуурайшсан сайр, алс баруун зүгт хөвөрсөн утас мэт мяралзан харагддаг. Чухамдаа бол хайрга чулуун дэвсгэртэй сав газрынхаа өчүүхэн хэсгээр сүлжин урсдаг ганц гол зэрэг энэ газар орны бараа тун сүрлэг үзэгддэг. Хаалганы давааны орой дээрээс орчны байдлыг ажиглахуйд хязгааргүй үргэлжлэх ширээний тавцан мэт тэгш тал захын хэсгээрээ усанд идэгдсэн байх бөгөөд эхэндээ сүрлэг тод харагдсан байгаль бага зэрэг ижилдүү боловч тэртээх голын сайр, түүнээс чинагш үргэлжлэх хөндий, тэр хавиар урсаж өнгөрөх жижиг гол, борооны улмаас үүссэн ганга жалга гэхчлэн нэг хэвийн гэхээр зүйл ерөөс үл харагдана.
АРВАНТАВДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛЧУУДЫГ ЭМЧЛЭВ
Хүн цөөнтэй энэ оронд хүн амын аль нэг хэсэгт ихэдсэн гэдэг үгийг хэрэглэхэд хүрвэл нутгийн домч нар л Монголд чухам “ихэдсэн” аж. Тэдний ихэнх нь лам нар. Амьжиргаандаа нэмэр болох ажил төрөл эрхлэхийн зэрэгцээ эмчилгээ хийдэг энгийн хүмүүс ч бий. Эмч нарын дийлэнх нь лам нар байдагт тэгтэл гайхах зүйлгүй. Учир нь нэгдүгээрт, лам нарт хийгээд байх зүйл бага болохоор эмчилгээ эрхлэхэд шаардлагатай зүйлийг сурч мэдэх цаг завтай. Хоёрдугаарт, энгийн хүмүүсийг бодоход гэр бүлийн ахуй амьжиргаа, засаг төрийн алба ажлаас чөлөөлөгддөг болохоор эмчлэх чадвараа ашиглах боломж ахиу. Гуравдугаарт, монголчууд өвчин эмгэгийг анагаах ажил үйлийг уншлага мөргөлөөс үл салгадаг учир энгийн хүнийг бодвол оточ лам эм өгөөд шашны зан үйл хийгээд байх давуу талтай. Харин чухамдаа тэдний хэр мэдлэгтэйг хэлэхэд хэцүү. Анагаах ухааны нэлээд нарийн тогтолцоотой боловч ядаж л зарим талаар мухар сүсэг, хайхрамжгүй занг нь эс тооцвол суурь багатай. Сонирхолтой гэхээр нэг зүйлийг хэлэхэд хүн эмчлэхдээ өвчтөнийдөө очоод суучихдаг тэд эмчилгээ дуустал эсхүл цаашид хийх зүйлгүй болсон гэж бодтолоо тэндээ амьдраад байдаг. Монголчууд дуулгавартай, сайн өвчтөнүүд. Гэнэн итгэмтгий зантай тэд анагаах ухаанд биширдэг бөгөөд эмийг ихээр уухад хэзээ ямагт бэлэн, эмийг гашуун амттай тусмаа илүү тустай гэж үздэг.
АРВАНДОЛООДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛ ДАХЬ ХРИСТИЙН ШАШИНД ТУЛГАРДАГ БЭРХШЭЭЛ
Монгол хүний хувьд Христийн шашин нь илүүц хэрэггүй зүйл мэт санагддаг нь хамгийн эхний бөгөөд тун ч хүндрэлтэй талуудын нэг аж. Нэгэнт Бурханы сургаал байгаа болохоор өөр зүйлийг хүсэх хэрэг юу байх билээ? Өөр шашнаас эрж хайх дутуу дулимаг гэхээр зүйл Буддын шашинд үгүй гэж тэд боддог. Гэвч сүнс сүлдээ бодох, насан хутгийг олох бодолд нь хязгаар гэж үгүй бололтой. Ном судрын үг үсгийг дагаж мөрдсөн төдийгөөр зогсохгүй бурхны сургаалыг шашин, хийсвэр зүйл бус хүний хүслийг биелүүлэгч ид шидийн хүч хэмээн итгэдэг. Монголчуудын мэддэгээр Буддизм бол ном судрынх нь овор хэмжээ, сүм хийдийнх нь тоо, ёс жаягийн сүрлэг дүр төрх, өнө эртний түүх, дэлхийн олон оронд асар олон хүн итгэж биширдэг, амьд бурхдынх нь алдар хүнд, нутаг усанд нь хэчнээн хүндтэй байр суурийг эзэлдэг зэргийг бодолцвол хийсвэр сургаалын гайхамшигт тогтолцоо аж. Тэдний сэтгэлд шашны асар сүрлэг хүч чадал, түүнд үл итгэдэг, ёс жаягийг нь үл тоомсорлодог нэгээхэн ч үгүй зэрэг нь тэдний санаа бодлыг эрхшээн эзэмддэг. Гэтэл тэдний бодлоор Христийн шашин тун ч өнгөц санагдах авай.
АРВАННАЙМДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛ ДАХЬ БУРХАНЫ ШАШИН
Энэ бүлэгт Бурхны шашны сайн сайхныг өгүүлэхгүй. Нэгэнт энэ талаар ур чадвартай зохиол бүтээл олон байдаг, бүгд л ямар нэг хэмжээгээр энэ тухай мэддэг болохоор би Бурхны шашны хэчнээн өнгөц болох тухай, өнөөгийн монголчуудын аж байдал, дадал зуршилд илэрдэг бодит ул мөрийг энэ удаа хөндөх болно. Монголчуудын шашныг хэчнээн их мушгин гуйвуулдаг нь тэдэнтэй уулзаж учирсан номлогчдын анхаарлыг нэн түрүүнд татдаг. Морин дээрээ маани мэгзэм уншиж, гартаа эрхи эргүүлж яваа монгол хүнтэй хөдөөгийн замд тааралдаж мэднэ. Тогтсон заншил ёсоор түүнээс хэрэг зоригийг нь асуувал сүм хийдэд очиж мөргөх, ном хуруулахаар явна гэж хариулна байх. Тэр хүнийг дагаж явсаар сүм хийдэд хүрч очвол мөргөл үйлдсээр байгаад дух нь шороонд халтартан, омголтсон уруул нь өмөлзөн ном уншихын сацуу хэзээ ч гараасаа үл салгах эрхи эргүүлж, ариун дагшин гэгдсэн газруудыг гороолон явж, сувраг болгонд сунаж мөргөн, Бурхан бүрийн өмнө наманчлан залбирч, нүдэнд өртсөн шашин ном судрын шинэ содон зүйл болгоныг гойд сүсэглэсэн байдалтай ширтэн ажих хүмүүсийг олж харах болно.
АРВАНЕСДҮГЭЭР БҮЛЭГ. ЦАГААН САРЫН ШИНИЙН НЭГЭН
Оросын хилийн ойролцоо нутагладаг таньдаг ламтнаас шинийн нэгэнд буюу монголчуудынхаар бол шинэ жилийн эхний өдөр зочилж, бүтэн өдөр өнжих урилгыг хүлээн авсан би вээр товлосон хугацаанд нь амжиж хүрэхийн тулд битүүний өдрийн үдээс хойхно замд гарлаа. Үдээс хойш гэдэг бол монголчуудын их ажилтай байдаг үе. Цасанд хучигдсан задгай талаар явж, нарны хурц гэрэлд гялбасан нүд маань айлд орохын хэрд түр амсхийсэн боловч суудалд суухын хооронд аргалын гашуун утаанд хорсож нулимс цувж эхлэхийн алдад гэрийн дотор бүх хүн зай завсаргүй ажиллаж байхыг анзаарлаа. Намайг урьсан айлынхан дараа өдөр тохиох баярт бэлтгэн банш чимхэж байгаа аж. Баншийг хийхдээ хэгэж татсан хонины махыг давс, жижигхэн хэрчсэн нарийн ногоотой хольж, хавтгайлж элдсэн гурилд орооно. Ингэж бэлтгэхэд багагүй ажил ордог бөгөөд банш чимхсэний дараа намайг уг хоолоор дайлахад тэдний ер бусын цэвэрхэн болсон гарыг хараад дотор арзайх шиг болсон хэдий ч найрсаг сэтгэлийг нь бодохгүй бол гомдоочихно гэдгийг мэддэг болохоор дотроо эвгүйцсэн ч бага шиг амссан. Томоохон баяр ёслолын үед хийдэг ийм хоолыг тэд энэ удаа ихээр бэлтгэжээ. Баншаа чимхэж гүйцээд, гэрийн хаяанд байх том тавиур дээр эгнүүлэн тавихад гэрийн дотор ил гал түлсэн хэдий ч хэдхэн мөчийн дотор хөлдөнө. Хөлдсөн баншийг маргааш хэрэглэхээр том уутанд хийж тавина. Айлын хүмүүс банш хийх зуур гэрийн эзэн өмнө нь тавьсан том тавагтай чанасан махнаас үе үе огтолно. Хүмүүс баншаа хийж дуусмагц хутгаа сугалан махнаас огтолно.
ХОРИННЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ. НАЙРСАГ МОНГОЛЧУУД
Айлд хоёр, гурван зуун метр хэртэй дөхөж очиход ноход хуцах чимээ сонсогдон, газрын баримжааг тодруулна. Нохой хуцах чимээнээр гэрээс хүн гарч ирж, гадаадын хүн бүхнийг монголчуудын нэрлэдэгчлэн “оросууд” ирж явааг бусдадаа хэлснээр айлынхан бүгдээрээ гарч ирээд биднийг хамгаална. Шалмаг хурдан гүйдэг жаал охин хот айлын хамгийн том нохойг амжиж хөөн, биднээс холдуулна. Эрүү нь унжсан, сахлаг урт үс ноостой ноход туугдсан ч төдий л холдолгүй, биднийг дахиад хэзээ ч харахгүй шинжтэй аажуу алхалж дагана. Танихгүй хүмүүсийг хоргоож, аймшигтай боргож угтсан монгол нохдын ихэмсэг дүр төрх айлд ойртох тусам айдас түгшүүрийг минь нэмэгдүүлнэ. Гийчдийг хүрээлж явсаар гэрт оруулсан хойно хүртэл тэр том ноход идшээ булаалгасан мэт тэрүүхэндээ хүржигнэн, гэрийн үүдээр толгойгоо шургуулчихаад хэвтэх нь элбэг үзэгдэнэ. Бяцхан охинд хөөгддөг, ааш сайтай энэ сүрлэг нүсэр амьтан төрөлхийн ургамал судлаач шиг өвс ногоо үнэртэн тун ч завгүй хэвтэнэ. Айлд дөхөхийн хэрд гэрийнхэн нь гарч ирж хотныхоо нохдоос хамгаална. Нохдын дэргэдүүр явж өнгөрөх үед тэд жагсаалын цоожлогч мэт эгнэн дагаж, эрчүүд, эмэгтэйчүүд, хүүхэд багачуудаар бүчүүлж явсаар гэрт ороход хот айлын ноход гэрийн гадна хилэнтэй гэгч нь хуцаж, архиралдан хоцорно. Гэрийн үүдэнд очоод бид найрсаг дүр эсгэн гэрийн эздийг түрүүлж оруулахыг хичээх боловч нохдоос эмээх маань дийлж хоромхон төдийд дохичихоод тэдний татгалзах төдийд гартаа барьж явсан таягаа хаяад, бушуухан гэрт нь шургаад орж явчихна.
ХОРИНХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛЫН ХУЛГАЙЧ НАР
Нэг удаа нар жаргахын хэрд бид гэрт ил гал тойрч суугаад, тогоонд буцалж буй махнаас гарган шөлөнд нь хаясан гурвалжин будаагаа болохыг хүлээж байтал ойролцоох айлын лам гартаа эрхи эргүүлсээр орж ирээд, олбог дээр зай тавьж өгмөгц суугаад тогоо руу өнгийснөө “Өнөөдөр осолтой хүн ирлээ” хэмээн өгүүлэв. Манай хөтөч түүнээс “Хэн ирлээ гэнэ ээ?” гэж асуухад “Яагаа вэ, үдээс хойхно хүүхэд дагуулсан нэг лам ирсэн шүү дээ. Түүнийг таньдаггүй юм уу. Тэр чинь Базар гэдэг айхавтар хулгайч шүү дээ” гэж хариу өгүүлэв. Хөтөч маань тэр хүнийг зүс танихгүй боловч нэрийг нь хэдийнээ сонссон бололтой, аа тэр хүн байсан юм уу? гэж дуугарав. Мөнөөх лам хэсэг зуур ярьж сууснаа будаа болохыг хараад явахаар өндийж, өдрийн хүнийг хот айлд ирэхэд нь санаа зовоод та нарт сануулж хэлэхээр ирсэн юм гэж нэмж өгүүлэв. Ингээд хооллох зуур тэр осолтой гэгдсэн хүний тухай олон сонин хачин үйл явдлыг тун ч уриалгахан ярих хөтчөөсөө нэлээд зүйлийг сонсож авлаа. Тэр хэдийгээр хулгай зэлгий хийдэг ч өөрийн гэсэн мал сүрэг, орон гэр, нутаг устай хувраг нэгэн бөгөөд өмнө нь олон жил мал хулгайлсан ч шийтгэл багатай мултарч явсан, нутгийнхан нь түүнийг зартай хулгайч гэж мэддэг ч ял тулгаж хэрэг хүлээлгэж байгаагүй аж. Зартай хулгайч нарыг Монголын нийгэм олонд нэр хүндтэй хүмүүсийн адил үздэг, хулгай хийгээд баригдалгүй яваад байж чадвал тэднийг буруушааж зэмлэдэггүй харин ч хөхүүлэн магтаж ярьцгаах нь элбэг.
ХОРИНГУРАВДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛЫН ШҮҮХИЙН ТОГТОЛЦОО
Нэг үдэш нар жаргасан хойно майханд маань нэгэн монгол эр орж ирээд ойр зуурын зүйл ярьж байснаа дуугаа намсган “Шарханд сайн эм байна уу?” гэж сураглав. “Хэнд, ямар шарх байгаа юм бэ? Эм өгөхийн тулд шархыг нь үзэх хэрэгтэй шүү дээ” гэж намайг хэлэхэд зочин маань одоогоор шарх байхгүй гэхдээ ойрын хэд хоногт шүүгдэх бөгөөд байцаалтын явцад эрүү тулгах тул урьдчилаад эм уух бодолтой. Өөртөө болон өөр нэгэн нөхөртөө өвдөж шаналалгүй эрүү шүүлтийг давах эм авах хүсэлтэй яваагаа үнэнээр нь хэлээд, биеийг нь өвдүүлэхгүй эм өгч чадахгүй бол зүрх зоригийг нь чангалах эм өгөөч гэж тэр хүсээд хэрэв тэгвэл эрүү шүүлтэд автаж хэрэг хүлээмээргүй байна гэх зэргээр нэлээд удаан нууц яриа өрнүүлэв. Эцэст нь өөр хүнд битгий хэлээрэй. Хоригдож байгаа болохоор хуягийнхаа зөвшөөрснөөр л ингэж явна гэж тэр хүн надаас хүсэв. Дараа өглөө нь өөр нэгэн хүн ирж түүнтэй төстэй гэхдээ биед нь учрах шархыг эдгээх, бие махбод, сэтгэл санааг нь чангалах эм өгөхийг мөн хүсэв. Өглөө эрт зөөлөн үлээх салхины аясаар том гэрийн гадна цэнхэр хиур намирна. Тэр аймгийнхны хагас жилийн хэрэг заргыг хийдийн сүмд байцаан шийтгэх боловч эрүүгийн хэргийг хийдийн дотор шүүж болдоггүй учир тийнхүү гадна талд гэр босгосон нь тэр аж. Хийдийн хашаанд хүн зодож ташуурдаж болохгүй хуультай тул сүсэгтнүүд гороо эргэдэг хийдийн гадуурх явган зам дээр хулгайн хэргийг шүүх болсон гэнэ.
ХОРИНДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ. МОНГОЛЫН ШОРОН
Хавчиг мөртэй, давжаа биетэй, үе мөч нь хөшүүн, хөл нүцгэн өвгөжөөр хүн зарим нэг өвчнөө эмнүүлсний дараа ирж уулзаач хэмээн гуйсан, ойролцоо суудаг, өвчтөний хүсэлтийг дамжуулахаар ирснээ надад хэлэв. Ойрхон суудаг тэгээд ч бие нь муу биш юм бол өөрсдөө яваад ирвэл дээр биш үү гэж намайг хэлбэл хажууд сууж байсан залуу “тэд ирж чадахгүй. Тэд чинь шоронд хоригдож байгаа хэрэгтнүүд. Тэдэнд гадагш гарч явахыг зөвшөөрдөггүй юм” гэж өгүүлэв. Тэгвэл өөр хэрэг гэж би хэлээд очихоор завдсан боловч өвгөн эхлээд өөрөө шоронд очиж гутал хувцсаа өмсчихөөд дахин ирж намайг ёс төртэйгөөр дагуулж аваачна гэлээ. Удалгүй тэр гутлаа өмсөөд ирсэн тул бид хамтдаа гадагш гарлаа. Өвгөн өөрийгөө болон өөрсдийн хоригдож байгаа шорон, бусад хоригдлуудын тухай дэлгэрэнгүй ярьж танилцуулав. Тэр өөрөө бол сарын хугацаагаар алба барьж буй шоронгийн даамлын орлогч гэнэ. Түүний дээр шоронгийн даамал, дор нь хуяг, хэрэг гарсан үед хүч нэмэгдүүлэх хоёрын зэрэг цагдаа, харж цагдах учиртай зургаан хоригдол байдаг. Шоронгийн даамал өөрөө тэнд амьдардаггүй харин хуяг, гэмт хэрэгтэн хоригдлууд нийлээд арван хүн байнга шахам байдаг гэнэ. Хоёр цагдаа нь айл хэсээд, хуяг нь лаа олж ирэхээр, өвгөн өөрөө намайг аваачихаар гадагш явцгаасан тул зургаан хоригдлын үүд нь задгай үлдсэн аж. Таван хувраг, нэг хар нийт зургаан хоригдол “хар гэр” хэмээх шоронгийнхоо гадуурх намхан хашааны дээгүүр биднийг харж хүлээсээр угтав.