Геополитик
Геополитикийн ойлголтууд
Геополитикийн харилцаа – энэ нь дэлхийн янз бүрийн хүчнүүдийн тэмцэл ба харьцангуй нийлмэл байдал юм. Энэ тэмцэл ямагт хуурай газар ба тэнгис,төв ба зах хязгаар зэрэг эсрэг тулсан байдаг.Дэлхийн түүхэн үйл явцуудад нэгдмэл байдал нь цаг хугацааны үзэгдэл юм.Их Британийн нэрт улстөрч Уинстон Черчилл (1874-1965)  Англид мөнхийн нөхөр,холбоотон байхгүй,харин түүнд мөнхийн улстөрийн   (геополитик) сонирхол  бий гэсэн санааг гаргасан.Иймд эсрэг тулсан тэмцэл нь үнэмлэхүй төдий юм.Эндээс геополитикийн чухал ойлголт болох хүчний тэнцвэр гарна.ЗХУ-ын Беловежийн бутралын дараа дэлхий дэх хүчний тэнцвэр өөрчлөглсөн. Дэлхий нэг туйлтай болсон.Өрнөдийнхөн энэ нөхцөл байдлыг ашиглан дэлхийн тавцан дээр тоглоомын дүрмээ орос тулган,Оросыг багтаасан дэлхийн шинэ дэг журам тогтоохыг оролдож байна.Энэ нь бүх дэлхийг урьдчилан харах боломжгүй аюулд хүргэж байна. Геополитикийн чухал ойлголт бол хилүүдийг тоймлон өгүүлсэн улс төрийн орон зай юм.Улстөрийн орон зай бол төр улсын нэг гол шинж.Түүүний аюулгүй байдлын хүчин зүйл илрэн гарснаар тодорхой хил тогтоодог. Геополитикт улсуудын хооронд орон зайн харилцаа чухал үүрэг гүйцэтгэдэг.Тийм чанараар хил хязгаар илрэн гардаг.Улстөрийн орон зайг нэгтгэх,эзэмших,хяналт тавихын төлөө тэмцэл хэзээ эхэлнэ геополитикийн хилийн асуудлууд ямагт үүсч байдаг.Энэ онцлогийг Ратцель тэмдэглэсэн.Тухайлбал хилд өсөлт,хүч сулралт,энэ тогтолцооны өөрчлөлтийг мэдээлэх үүрэгтэй зах хязгаарын төрийн байгууллага байдаг.Германы Хаусхофер германы ард түмнийг геополитикийн мэдээгээр соёлжуулсан төдийгүй “хилийн мэдрэхүй”-тэй болгосон.Хил үргэлж хэвээрээ байдаг гэж үзэж болохгүй,хүний биеийн хамгаалах хэсэг арьс шиг тэлж агшдаг амьд байгууламж юм.Эртний грекийн туульсууд Эрт балар дивангар ба Артхашастрад хилийн асуудлууд тусгагдсан байдаг.Хамгийн нөхөрсөг улсуудын хооронд хүртэл хил ямагт тэдний улстөрийн сонирхлын стратегийн шугамын зааглалт болж байдаг. Хилийн асуудлыг анхлан судлагчдын нэг нь Их Британийн ноён Ж.Н.Керзон (1859-1925) болно.Ирээдүйн Энэтхэгийн хааны орлогч тэр зааг тогтоодог Азийн туршлагыг сайн судалж,азийн олон ард түмэн хатуу тогтоосон хилээс  зайлсхийдаг нь тэдний нүүдлийн амьдралын хэв маяг ба ямар ч дүрэм заалт тогтоохыг хүлээн авдаггүйтэй холбоотой.Үндсэндээ европын орнуудын хувьд хил нт хатуу тогтоосон шугамын чанартай байв.Улсуудын хооронд хилийн хурц маргаантай үед буфер (зөөлөвч,бамбай,завсрын бүс) байгуулахыг Керзон заасан.Хил тодорхой үүрэг гүйцэтгэдэг: зохисгүй иргэдийн нэвтрэхийг хязгаарлах буюу хөөн гаргах,хил залгаа улсуудын иргэдийн хоорондох харилцааг хязгаарлах,нууцаар гаальгүй хил давуулах,гэмт хэрэгтнүүдийг зогсоох,хорих,гарч,орж буй бараанаас гаалийн татвар авах,орж буй валютын хөдөлгөөн,барааны хувь хэмжээг хянаж,нислэг,ариун цэврийн хяналт тавих.Хилүүдийг харьцангуй байдлын хувь хэмжээгээр нь байгалийн ба зохиомол гэж 2 хуваана.ЗХУ-ын задралаар хуучин ЗХУ-ын бүх хилийн дагуу асуудлууд хурцадсан.Үүнтэй холбоотойгоор цагаачлалын хүчин зүйл онцгой ач холбогдолтой болсон. Геополитикийн үндсэн ухагдахуун нь сонирхол гэсэн ойлголт юм.Улс үндэстний сонирхол юунд байгааг мэдсэнээр улсын стратегийн сонирхолыг юунд байгааг тодорхойлоход хялбар.Сонирхлууд нь ангийн,үндэстний,төрийн байж болно.Хэрвээ үндэстний улс бол байвал эдгээр сонирхлууд давхцаг.Дэлхий дээрх олон улсын амтдрал хүчтэй глобальчлалд орж байна.Тэр хэмжээгээр хүмүүс бие даасан ёс журмаа гээж, тэд бүгд өөрсдийн сонирхлоо хамгаадахыг илүү их эрмэлзэж,өөрсдийн хамаарагдах (угсаатан шашин анги бүлэг) нэгдмэл чанарт татагдаж, сэтгэлзүйн тааламжтай байдалд хүрдэг.Глобальчлагдах үйл явц бага угсаатныг нягтрууулан,шашны фундаментализмыг өргөжүүлдэг. М.С.Горбочевийн үед үндэсний үзлийн цалгиа ЗХУ-ыг нийт европын ороэ гэрт татан оруулах гэсэн түүний оролдлогод их нөлөөлсөн. Глобальчлал нь эрт бүрэлдсэн үндэстний давхрааг хүртэл хуулж “үндэстний цэвэрлэгээ” явуулан ,тэдний томоохон улстөрийн (автономи) өөртөө засан тохинох тэмүүллийг хүчтэй сэргээсэн.Угсаатны “галт уул”-ын оргилолтын үр дүнд дэлхийн улсуудын 20% нь нэгэн угсаатан (гомогени) болсон.Нэгэн угсаатны бүрэлдэхүүнтэй улсуудад “дээд”ба “доод”ангийн сонирхлууд давхцдаггүй нь янз бүрийн бүсийн оршин суугчдын сонирхлууд давхцдаггүй шиг юм.Өөрийн улсуудад амьдарч буй нэг үндэстний сонирхол ч давхцаж чаддаггүй (хуучин Герман,одоогийн Солонгос).Үндэсний улсын үндэсний сохирхол хэдий чинээ давхцахгүй байна тэнд “Их Хятад”,”Их Япон” гэх үндсэрхэг байдлыг илэрхий сурталчилан номлоно.Хэрэв төрийн сонирхлын тухай ярьвал олон асуудлууд хумигдана.Хамгийн гол төрийн сонирхлыг олон улсын бичиг баримтууд бүрдүүлдэг : НҮБ-ын дүрэм,НАТО ба Оросын харилцааны үндсэн баримт бичиг, Хельсинкийн зөвлөгөөний сүүлчийн баримт бичиг