cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Даманы арлын Зөвлөлт-Хятадын хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн
Түүх
ЗХУ, Хятадын хилийн байдал энэ үеэс эхлэн улам бүр түгшүүртэй болж ирсэн юм. Хятадын тайлбараар бол 19 зуунд хийсэн хилийн гэрээг Чин гүрэн, Хаант Оросын хооронд шударга бус хийсэн гэж мэдэгдсэн. БНХАУ, ЗХУ-д хандан “алдагдсан газар нутгийн” жагсаалтыг 1963 оны гуравдугаар сарын 8 нд нийтэлж, Зөвлөлт, Хятадын хилийн шугам нь эрх тэгш бус гэрээнүүдийн үр дүнд бий болсоныг хүлээн зөвшөөрөх шаардлага тавьж байжээ. Москва энэ тайлбарыг хүлээн авахаас татгалзсан. Юутай ч 1964 онд хоёр тал алс дорнодын хилийг урьдчилсан байдлаар хэлэлцэж зөвшөөрсөн ба, үүний дотор Чжэньбао арлын (Даманы арал), хувь заяа бүрхэг хэвээр үлдсэн байна. 1964 оны 2-р сарын 25-нд хилийн асуудлаар ЗХУ, БНХАУ-ын хооронд Гадаад хэргийн сайд нарын орлогчийн түвшинд хэлэлцээ эхэлж 8-р сарын 2 хүртэл үргэлжилж тодорхой үр дүнд хүрэлгүй маргалдсаар тарсан юм. 1964 оны 7-р сард Мао Зэдун социалист төлөөлөгчдийн их хурал дээр Хаант Орос нь Хятадын өргөн уудам газар нутаг болох Монгол, Сибирь, Алс дорнод, Камчатк зэргийг хүчээр эзэлсэн гэж мэдэгдсэний хариуд Зөвлөлтийн удирдагч Н.Хрушев хэнд ч хэрэггүй хилийн гэрээ гаргаж ирлээ гэж хариу мэдэгдсэн байна. ЗХУ, Японы хооронд эмзэг асуудал болох маргаантай дөрвөн арлуудын талаар хоёр орны харилцаанд яс хаясан өнгө аястай мэдэгдэл ч хүртэл хийх болсон. Энэ нь: 1964 оны 7-р сарын 10-нд Жоу Эньлай “Кунашири, Эторофү арлууд бол гарцаагүй Японых гэдгийг Хятад улс дэмждэг бөгөөд гэхдээ үүнийг өдөөн хатгасан хэмээн ойлгож болохгүй, зүгээр л маргаантай чухал асуудлаа зөв шийдээсэй гэж хүссэн юм” хэмээн мэдэгдэж байжээ. Уг нь 1900 оны орчим “Бээжингийн гэрээ”-ний дараа, Оросын олж авсан Манжуураас гадна Дорно зүгийн хилийг тогтоохдоо гурван голоор тогтоосон байдаг. Эргүнэ гол гурван талын уулзвар Монгол, умард Хятад баруун өмнөдөөс Зүүн хойд, Амураас Хабаровск Уссури гол хүртэл. Эдгээр голын эргэн тойронд олон тооны хүн суудаггүй, хэний ч харьяа бус жижиг арлууд байдаг байжээ. 1960-аад оны төгсгөлөөр эдгээр арлын эрэг хавиар ЗХУ-ын хилийн манааны эргүүлүүд үзэгдэх болсон байна. Чухам яагаад Зөвлөлтийн цэргүүд эргүүл хийж эхэлсэн нь ойлгомжгүй асуудал юм. Тэртээ 1945 онд Зөвлөлтийн цэргүүд Японы Квантуны арми йг буулгаж авах тэр үед хилийн дагуу түр эргүүл хийж байсан ба тэр үед Даманы арал хэний эзэмшилд байсан нь бас л тодорхойгүй байсан юм. Хятадын удаа дараагийн шаардлагаар голын эзэмшлийн хилийн талаар олон улсын дүрмийн дагуу усан онгоцны хилийн шугам тогтоох санаачилга гаргасан боловч ЗХУ (тусгай хяналтад) арлыг, голын хамт бүхэлд нь эзэмших болзол тавьж байжээ. Гэвч Бээжин энэ саналыг хүлээн аваагүй юм. Энэ хооронд хоёр тал Хятад-Орос 1964 он гэхэд зүүн баруун хилийн дагуу цэргийн ихээхэн хүчээ татан бөөгнөрүүлээд байлаа. Түүний оргил үе нь 1969 он бөгөөд Алс Дорнодын Даманын хойг, Казакстаны Жаланашколь нуурын орчим болсон зэвсэгт мөргөлдөөнүүд юм.
Хилийн мөргөлдөөн
1969 оны 3 сард хилийн мөргөлдөөн нь Хятадаар Чжэньбао /Zhenbao/, Оросоор Даманы арлын орчим Уссури гол, (Даманы хойг гэх нь ч бий) дээр анх хэлсэн. Буун дууг хөрш заставынхан сонсоод ахлах дэслэгч Виталий Бубенин 20 хилчнээ аваад хуягт тээвэрлэгчээр тийш гарчээ. Хятадууд энэ хооронд давшиж байлаа. Шархадагсдад туслахаар Нижнемихайловка тосгоныхон иржээ. Энэ өдөр зөвлөлтийн 31 хүн амь үрэгдэж, 14 хүн шархадсан байна. Зөвлөлтийн Аюулаас хамгаалах байгууллагын мэдээгээр хятадын тал 39 хүнээ алдсан байдаг. 1969 оны 9-р сарын 11-нд Бээжинд Хо Ши Минийг оршуулах ёслолоос буцаж явсан ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Алексей Косыгин, БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Жоу Эньлай нар дайсагнасан үйлдлээ зогсоож хоёр талын цэргүүд Даманск арал орчим байрлалаа орхихгүйгээр байр сууриа хадгалсаар байхаар тохирчээ. Гэсэн хэдий ч үүний дараа Хятадууд арлыг эзэлж, орхисонгүй үлдсэн өөрөөр хэлбэл 1969 оны 9-р сараас хойш Даманскийг Хятадын тал де-факто хянаж байсан.
Хохирол
Хятадын талаас 800 гаруй хүн шархдах буюу алагдах зэргээр хохирсон гэсэн тоо баримт байдаг. Зөвлөлтийн талаас 48 хүн нас барж 94 хүн шархадсан байна. Хятадын талын хохирол Зөвлөлтийг бодвол харьцангуй их байжээ. Зөвлөлтийн талаас 1 байлдааны машин, 1 хуягт тээвэрлэгч, 1 танкаа алдсан байна. . Тухайн үед лазерийн зэвсэг хэрэглэсэн хэмээж байсан ч энэ нь худал цуурхал байсан юм. 1969 оны 3 сарын 29-нд Зөвлөлтийн засгийн газар БНХАУ-д хандан 1964 онд эхлүүлсэн хэлэлцээрээ үргэлжлүүлэх санал тавьжээ. Хилийн маргааныг тайван замаар шийдэхийг ЗХУ уриалсан байна. Гэвч 1969 оны зуныг хүртэл хил дээр буун дуу гарсаар байлаа. Дараа нь хилийн мөргөлдөөн 1969 оны 8 сард Зөвлөлт-Хятадын баруун хилийн дагуу Шинжанд Казакстаны Жаланашколь нуурын орчим гарсан байна. Хятадууд дахиад л их хохирсон байна. Энэ мөргөлдөөнд оролцсон ахлах дэслэгч В.Бубенин, бага түрүүч Ю.Бабанский нарт ЗХУ-ын баатар цол олгожээ. Мөн хурандаа Леонов,ахлах дэслэгч И.Стрельниковд ЗХУ-ын баатар цол нэхэн шагнасан байна.
Мөргөлдөөний дараах үйл явдал
Маргаан улам даамжрахад Зөвлөлт Хятад хоёр дайны бэлэн байдалд шилжээд хэн нэг нь цөмийн зэвсэг хэрэглэхэд бэлэн болсон байлаа. Энэ үед Москва хямралаас гарах олон янзын суваг гарц хайж Хятадад цөмийн цохилт өгөх боломжит хувилбар бэлэн болоод байлаа. Бүр стратегийн цөмийн бөмбөгдөгч нисэх онгоцнууд агаарт жижүүрлэн нисэж байсан эгзэгтэй үе юм. ЗХУ Хятадад цөмийн цохилт өгч болзошгүй гэдгийг АНУ мэдэж байсан бөгөөд ЗХУ-ын АНУ-аар төвийг сахиулах гэсэн оролдлого нь бүтэлгүй болсон гэхэд болно. Хятад улс дайны томуу хэнээрхэлд өртсөн байв. Москва Бээжин хоёр асар том хямралын жинлүүр дээр савлаж байсан юм. .
Маргааныг зохицуулсан нь
1969 оны 9 сарын 11 нд Зөвлөлтийн ерөнхий сайд Алексей Косыгин Вьетнамын удирдагч Хо Ши Мины оршуулгад оролцоод буцах замдаа Бээжинд түр саатаж өөрийн ижил түвшний удирдагч Жоу Энлай тай ярилцсан байна. Ингээд энэ айлчлалын үеэр 1969 оны 10 сарын 19-нөөс эхлэн хилийн маргааныг шийдэх хэлэлцээрийг үргэлжлүүлэх болжээ. Бас хил хамгаалагчдад хандан асуудлыг хурцатгахгүй байх үүрэг аль аль талаасаа өгчээ. Үүний үр дүнд хил дээр байдал тогтвортой болсон ч хилийн зурвасын асуудал нээлттэй хэвээр үлджээ. Амурын дөрвөн арлын орчимд Орос Хятадын хилийн бүс хаагуур гэдэг нь тодорхойгүй үлдэв. Хүйтэн хөндий харьцаатай хоёр коммунист тал элчин сайдуудаа харилцан солилцох (үүний өмнө хямрал эхлэхэд элчин сайдуудаа эргүүлэн татсан байв) хилийн гэрээгээ дахин эргэн харахаар болжээ. Иймэрхүү орон нутгийн чанартай маргаан нь ЗСБНХУ, АНУ хооронд ан цав суулгаж болох юм гэдгийг Бээжин тооцоолсон нь лавтай юм. Зөвлөлт Холбоот Улс хилийн цэргээ 1960-аад оны төгсгөлөөр сайжруулсан нь Хятадыг бүс нутгийн дагуу цэргийн хүчээ нэмэгдүүлэхэд хүргэсэн Энэ маргаант байдал нь АНУ-ыг Хятадын засгийн газартай тогтоосон харилцаагаа бэхжүүлэхэд хүргэсэн. Үүний илэрхийлэл болж Хэнри Киссенжер Хятадад нууцаар айлчилж ерөнхий сайд Жоу Эньлайтай 1971 онд уулзсан байдаг. 1972 онд Ричард Никсон Мао Зэдун нар хамтын уулзалт хийж хоёр талын үл итгэлцлийг арилгасан байна. Хятад ЗХУ нь хилийн маргаантай асуудлаа 1969 оноос хойш шийдэлгүй бараг арваад жил болсон байна. Улс орны дотоодод дайны аюул занал, хилийн мөргөлдөөний учир шалтгаан соёлын хувьсгалын шинэ үе шат гарч Хятад нь цэрэгжсэн улс болон хувирсан юм. Хятадын коммунист намын 9-р их хурал болж Чжэньбао Даманы арлын хэрэг явдлын бурууг Батлан хамгаалахын сайд Линь Бао-д тохсон байна. Тэрээр Мао-гийн залгамжлагч гэгдэж байсан юм. Гэвч тэрээр Монголд 1971 оны 9 сарын 13 нд онгоцтойгоо сүйрэн амь үрэгдсэн юм. 1991 онд дэлхийн улс төрийн системд өөрчлөлт гарч Зөвлөлт холбоот улс байхгүй болсноор хилийн заагийг тогтоох ажилд санаанд оромгүй өөрчлөлт гарч ЗХУ-ыг залгамжлагч ОХУ, БНХАУ хоёрын харилцааны шинэ үе шат эхэлсэн. 1991 оны 5 дугаар сарын 16-нд ЗСБНХОУ, БНХАУ хоёр Зөвлөлт-Хятадын улсын зүүн хилийн хэсгийн тухай хэлэлцээр баталсан байна. Маргалдагч хоёр тал Даманы/Чжэньбао арлыг Хятадын харьяа гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн юм. Хоёр тал арлын эргэн тойрон өөрсдийн харуулыг гаргахыг зөвшөөрсөн.
Түүхчдийн үзэл бодол
Энэ үйл явдал нь барууны болон Оросын (Зөвлөлтийн) түүхчдийн дунд маргаан дэгдээдэг. Барууны түүхчид Чжэньбао, Даманы арлын талаар авч үзэхдээ, удаа дараагийн Шинжааны болон Даманы хилийн мөргөлдөөн нь Мао-гийн бодлоор бол гадаад бодлогын хувьд АНУ-тай ойртон нөхөрлөх гэсэн бодол байсан, Оросын (Зөвлөлтийн) түүхчдийн тодорхойлсноор АНУ-ын дэлхийд тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэх гэсэн оролдлого бөгөөд түүндээ БНХАУ-ыг чадмаг ашигласан явдал гэж үздэг юм.
Зүүлтүүд
1, 2. Exploring Chinese History, 1969 Border Conflict
Гадаад холбоос
Ангилал:БНХАУ-ын түүх Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний түүх Ангилал:1969 оны зөрчилдөөн Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн Ангилал:Зөвлөлт-Хятадын харилцаа
1981 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн
1981 оны жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн нь 1981 оны 9 сарын 3-наас 6-нд Нидерландын Маастрихт хотноо зохиогдсон, 12 дахь удаагийн жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн юм.
Медалийн хүснэгт
Ангилал:Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн
Марк Жексон
Марк Жексон (Mark A. Jackson, 1965 оны дөрөвдүгээр сарын 1-нд Нью-Йорк мужийн Бруклин хотод төрсөн) — Америкийн зодог тайлсан мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин юм.
Товчхон
Марк Жексон 1987 онд драфтын №18-аар Нью-Йорк Никс багт сонгогдсоноос хойш Лос-Анжелес Клипперс, Индиана Пэйсерс, Денвер Наггетс, Торонто Рэпторс, Юта Жаз болон Хьюстон Рокетс багуудад тоглож байлаа. Тэрээр зодог тайлсанаасаа хойш спортын ESPN болон ABC зэрэг томоохон телевизүүдэд Жефф Ван Ганди, Майк Брин нартай хамт тоймчоор ажилласан. Улмаар 2011-2014 онд Голден Стэйт Уорриорз багийн дасгалжуулагчаар ажиллаж байлаа.
Марк дуучин Дезире Коулмантай 1990 онд ханилж, дөрвөн хүүхдийн эцэг болжээ.
Холбоос
Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгийн дасгалжуулагч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:Америкчууд Ангилал:1965 онд төрсөн
Линь Дань
Линь Дань (хятадаар 林丹 - [Lín Dān]) бол олимп, дэлхийн олон удаагийн аварга Хятад улсын эрэгтэй өдөн бөмбөгчин юм.
Оюу
right|100px Оюу (Монгол: 15px огйу; Англи: turquoise; Орос: бирюза) нь хөх ногоон өнгийн эрдэс юм.
Линь Дань
Зураг
Ангилал:1983 онд төрсөн Ангилал:Хятадын өдөн бөмбөгчин Ангилал:Хятадын олимпын аварга Ангилал:Хятадын олимпын мөнгөн медальтан
Оюу
Ангилал:Гоёлын чулуу Ангилал:Эрдэс
Туэньгуан аймаг
Цахим холбоос
Ангилал:Вьетнамын аймаг
Цэрэг
Цэрэг нь тухайн улсын армид хамаарах галт зэвсэгээр зэвсэглэсэн явган цэргээс армийн генерал хүртэлx гишүүдийг нэрлэнэ.
Ангилал:Цэргийн цол Ангилал:Зэвсэгт хүчний албан хаагч
2007 оны Ми-8 нисдэг тэрэгний осол
2007 оны 6 сарын 14-ний өдөр Онцгой Байдлын Ерөнхий Газрын аврагч нарыг суулгасан Ми-8 нисдэг тэрэг осолдож, 15 хүний амь насыг авч одсон юм.
Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын нутаг, Хонин нугад гарч байсан ой хээрийн түймрийг унтраахаар 2007 оны 6 сарын 14-ний өглөө Хилийн цэргийн ХЦ-8220 дугаартай Ми-8 нисдэг тэргээр Онцгой Байдлын Ерөнхий Газрын 15 шүхэрчин-гал сөнөөгч, онгоцны экипажийн 4, нийт 19 хүний бүрэлдэхүүнтэй хөдөлжээ.
Нисдэг тэрэг Мандал сумын нутагт хүрч, Шар Товгор уулын зүүн энгэрт далайн түвшнээс дээш 1545 метрийн өндөрт унаж сүйрчээ. Ослын шалтгааныг шинжлэн шалгах техникийн комиссын дүгнэлтээр "Ил харааны нислэг хийх боломжгүй цаг агаарын нөхцөлтэй тулгарсан учир хэрэглээний нислэгт шилжихээр өндөр аван эргэлт хийх явцад орон зайн баримжаа алдснаар тайгын ургаа моддыг мөргөж осол гаргасан" аж.
Тухайн үед цаг агаарын мэдээгээр бороо орно гэж мэдээлж байсан, түймрийг байгаль өөрөө унтраах боломжтой байсан ч удирдах ажилтнуудын буруу шийдвэрийн улмаас замд гарч, ширүүн бороо, өтгөн манан дунд орсон нисдэг тэрэг эцэстээ ийнхүү сүйрсэн билээ. Тухайн үеийн МУ шадар сайд Ухнаагийн Хүрэлсүх аврах ажиллагааг 39 цагийн дараа эхлүүлжээ.
Ослын улмаас 15 хүний амь үрэгдсэн юм.
Грейвис Васкес
Грейвис Хосе Васкес Родригес (Greivis Josué Vásquez Rodríguez; 1987 оны нэгдүгээр сарын 16-нд Каракас хотод төрсөн) — Венесуэлийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд НБА-гийн «Торонто Рэпторс» багт тоглодог.
Замнал
2010 оны НБА-гийн драфтад багтахын урьд жил Мэрилендийн коллежийн 33 тоглолтонд 19.6 оноо, 6.3 дамжуулалт, 4.6 самбар дунджилсан шилдэг холбогч бол Васкес байлаа.
Васкес 2013 оны арванхоёрдугаар сарын 9-нд Патрик Паттерсон, Жон Сэлмонс, Чак Хейзийн хамт «Торонто Рэпторс» руу Руди Гей, Квинси Эйси, Аарон Грейээр солигдон очжээ.
2014 оны долоодугаар сарын 17-нд багтайгаа гэрээгээ хоёр жил сунгахдаа 13 сая долларын цалин тогтоолгов.
Гадны холбоос
Ангилал:1987 онд төрсөн Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбон тоглогч Ангилал:Сагсан бөмбөгийн шидэгч-хамгаалагч Ангилал:Мемфис Гриззлис багийн тоглогч Ангилал:Нью-Орлеан Хорнетс багийн тоглогч Ангилал:Сакраменто Кингз багийн тоглогч Ангилал:Торонто Рэпторс багийн тоглогч Ангилал:Америкчууд
Тогтохтөр ван
Б.Тогтохтөр (1797- 1868) Сэцэн хан аймгийн Илдэн ван хошууны нутаг Сангийн далай хэмээх газар мэндэлсэн.
Намтар
Монгол улсын түүхнээ Халхын хэцүү То ван хэмээн мөнхрөн алдаршсан Бат-Очирын Тогтохтөр (Тогтохдорж-төрөхөд нь анх хайрласан нэр.Б.П) 1797 оны 9-р сарын 15 наа Сэцэнхан аймгийн Илдэнхошууны нутаг “Сангийн далай” гэдэг газарт засаг ноён Бат-Очирын гэр бүлд төржээ. 25 настайдаа эцгийн хэргэм зэргийг залган, хошууны ноён болсон ба 1839 онд Хэбэй ван, 1859 онд Сэцэнхан аймгийн Чуулганы даргаар томилогджээ. То ван Бээжинд шадарт яваад буцах замдаа 1868 оны 4-р сарын 6 нд учир битүүлэг шалтгаанаар насан эцэс болжээ.
То вангийн гарал үүслийн талаар түүхэн баримт сөхвөөс дээд өвөгөөс нь хошуу захирсан анхны хүн нь жонон Пунцог байжээ. Монгол улс 1688 онд Манжид дагаар орсон, 1689 онд То вангийн дээд өвөг Пунцог хошуу захирсан ноён болж, 1691 онд жун ван цол хэргэм хүртсэн ба 1692 оноос Монгол Манжийн эрхшээлд орж, хуулинд нь захирагдах болжээ.
То вангийн эх орныхоо тусгаар тогтнол, ард олныхоо сайн сайхны төлөө хийсэн ажил үйлс, шинэтгэлийн үйл ажиллагаа нь хичнээн дэвшилтэт байсан ч Монголыг эрхшээж байсан Манжийн засаг төрийн бодлогын эсрэг чиглэж байснаас ямарч дэмжлэг авч байгаагүй, харин ч шахалт хавчлагатай байнга тулгарч ирсэн байна. Түүнчлэн 1911 оны үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын үед То ван амьд байсангүй.
1921 оны Ардын хувьсгалын үзэл баримтлал нь ангич намч зарчимд тулгуурлаж байснаас түүнийг феодал ангийн гаралтай, язгууртан сэхээтэн байсан гэж үзэн, То вангийн үйл ажиллагааг хөхүйлэн, төдийлөн нарийн сайн гаргаж ирээгүй юм.
Үүнээс үндэслэн, урьд Монгол улсын түүхэнд То вангийн тухай төдийлөн нарийн тусгагдаж байсангүй. Гагцхүү 1990 оны ардчилсан хувьсгалын уур амьсгалаар То ван судлалыг бие даалган хөгжүүлэх бололцоо нөхцөл бүрдэн, Монгол судлалын шинжлэх ухааны бүрэлдэхүүн хэсэг болон нарийн судлагдаж байна. Германы их гүн ухаантан Гегель хэлэхдээ “Түүх 3 үе шатыг дамжиж байж сая шинжлэх ухаан болно. Эхний шатанд хуулбарлагдан (голдуу магтагдах), хоёрдахь үе шатанд гуйвуулагдан (муучлагдах), гуравдахь үе шатанд гүн ухаанчлагдах ажээ. То ван бол эхний шатыг алгасан хоёр, гуравдахь шатаар гарч ирсэн сонин содон хувь заяатай хүн юм.
Нэгэн цагт То вангийн эдийн засгийн сэтгэлгээний асуудлыг ШУДБ Хорооны дарга асан Ч.Сэрээтэр, хууль эрх зүйн сэтгэлгээний асуудлыг МАХН-ын УУТ-ны гишүүн, ТХ-ны нарийн бичгийн дарга асан С.Жалан-Аажав нар судлаж байсан боловч үр дүнг нь улс төрийн тодорхой шалтгаанаар гаргаж тавиагүй өнгөрсөн байна. Харин 1968 онд ШУА-ийн академич, төрийн хошой шагналт, түүхч Шагдаржавын Нацагдорж эрс цагийн эвийг олж, То ванг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судлан түүхийн тавцанд гаргаж ирсэн анхны монгол эрдэмтэн хүн юм. Их академич түүхч Ш.Нацагдоржоос гадна манай нам төрийн ахмад зүтгэлтэн Жамсрангийн Самбуу, академич Хөдөөний (Дамдины) Пэрлээ, академич Мятавын Төмөржав, академич Осорын Шагдарсүрэн, төрийн шагналт зохиолч, академич Пүрэвийн Хорлоо, ШУГЗүтгэлтэн, түүхч Лхамсүрэнгийн Жамсран, доктор профессор Даваагийн Лхаашид, нэрт дипломатич, профессор Баярын Жаргалсайхан нарын манай олон нэрт эрдэмтэд гүн гүнзгий судалжээ.
Гадаад орны эрдэмтдийн судалгаа 1926 оноос эхэлсэн ба ОХУ-ын эрдэмтэн В.А. Казакевич, А.П.Окладников нар анхлан, Англи улсын эрдэмтэн доктор Тэрри Пийч, Герман улсын эрдэмтэн хатагтай Вероника Вэйт нар удаалан судлаж судалгаа шинжилгээнийхээ материалыг өөрийн улсын хэлээр хэвлэн нийтэлсэн байдаг.
Монгол улсын төрийн шагналт, зохиролч, академич П,Хорлоо гуай:-суурин соёл иргэншилтэй Европын эрдэмтэд “Амьдрал бол тэмцэл юм” гэсэн байхад, нүүдлийн соёл иргэншилийг суурин соёл иргэншилтэй хослуулан аж төрөх ухааны сургаал туурвисан халх монголын хэцүү То ван “Амьдрал бол ухаан юм” гэж  гайхалтай сайхнаар гүн ухаанчилсан тухай үнэлсэн бол, Германы Бонны их сургуулийн профессор, хатагтай  В.Вейт “Хийж бүтээж байж, улс орон оршин тогтноно гэж То ван үзэж байсан нь түүнийг гойд ухаантай төрийн зүтгэлтэн хүн байжээ,-гэсэн дүгнэлтэнд хүргэж байна,-гэж монголч эрдэмтдийн олон улсын их хурлын индрээс илтгэсэн ба Английн Манчестрийн их сургуулийн захирал багш, доктор Терри Пийч То вангийн мэндэлсний 200 жилиийн ойгоор Халхын голд зохиогдсон олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хуралд илтгэл тавихдаа “Зах зээлд шилжих хүндрэл бэрхшээлтэй энэ үед Монгол улсын хувьд То вангийн сургаал гадаадын зээл тусламжаас илүү өгөөжтэй байх болно”- гэж тэмдэглэсэн байхад Италийн судлаачид “То ван бол Монголчуудын бахархал агаад То ван судлалын нийгэмлэг нь итальчуудад монголын тухай шинэ соргог мэдээдэл өгдөг дэлхийн нэр хүндтэй эрдэм шинжилгээний байгжуллага юм” –гэж үнэлсэн байдаг. 1968 онд ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгээс эрхлэн “То ван, түүний сургаал” номыг эрдэм шинжилгээний бүтээл болгон хэвлүүлсэн. Их академич Ш.Нацагдорж, зохиож, академич Х.Пэрлээ хянан тохиолдуулсан судалгааны энэ бүтээлээр То ванг шинжлэх ухааны үндэстэй судлах цогц ажлын суурь тавигдсан байна. Тэр үеийг хүртэл То вангийн сургаалаас бага сага зүйл хэсэгчлэн хэвлэгдэж байсан. Жишээ нь, 1930 аад онд Монголд То вангийн сургаалыг орос хэлээр хэсэгчилэн орчуулж хэвлэж байжээ. Манай оронд То ван судлалыг бие даалган хөгжүүлэх нөхцөл бололцоо буй болсноор 1996 онд ШУА, Дорнод аймгийн ЗДТ-ын газраас хамтран нийслэл хотноо эрдэм шинжилгээний бага хурал зохион байгуулж, тус хурлаас То ван судлалыг хөгжүүлэх чиглэл гарч, эдүгээ “То ван судлалын нийгэмлэг” нэртэй байнгын ажиллагаатай төрийн бус эрдэм шинжилгээний байгууллага байгуулагдан ажиллаж байна. Үүний үр дүнд То ван судлалыг нэгэн цэгт төвлөрүүлэн ажиллах болов. Тус нийгэмлэгт дэлхийн 10-аад орны 200 шахам төр нийгэм, урлаг соёл, хэвлэл мэдээллийн зүтгэлтэн, эрдэмтэн сэхээтнүүдийг эгнээндээ багтаасан Эрдмийн 18 салбар зөвлөлд ажиллан, судалгаа шинжилгээний өргөн хүрээтэй үйл ажиллагаа явуулж байна. То вангийн бүтээлч үйл ажиллагааг тухайн цаг үетэй нь холбон судлаваас, 1822 онд хошууны засаг ноён болохоос өмнө Илдэн засаг хошуу 58 мянган толгой малтай, 1698-1618 онд Халхын голд байгуулсан “Халхын сүм” нэртэй, манжаас Ганданчойнхордашпэлжээлин нэр шагнуулсан нэг хийдээс өөр барилга байшингүй байсан бол То ван хошуу захирсныхаа дараа Илдэн засаг хошууны төв -Тамсагбулагийг суурин соёл иргэшлийн томоохон төв болгон хөгжүүлж, сургууль соёлын газар, “Соёлыг бадруулагч”, “Хамгийг хамгаалагч” сүм, Ноёны ордон, сүмбэр уул, хиймэл нуур, суваг шуудуу байгуулж, алт мөнгө, чулуу, оёдол, хатгамал, халуун төмөр, мужаан, тариалангийн аж ахуй, гурилын тээрэм, арьс элдэх, цэмбэ нэхэх гар үйлдвэрийн газар нээн ажиллуулж, малынхаа тоо толгойг 58-аас 120 мянгад хүргэсэн байна.
Оюуны салбарт туурвисан То вангийн бүтээлээс дурьдвал, нүүдлийн соёл иргэншил, суурин соёл иргэншлийг хослуулан амьдрах ухааны сургаал болгон “Хэбэй вангийн аж төрөх үйлийг заасан сургаал” зохиолоо 1853 онд туурвисан нь одоогоор бидэнд мэдэгдээд байгаа монголчуудын зохиолсон эдийн засгийн ухааны анхны ном болно. То ван бол гэрийн өндөр боловсролтой хүн байснаас, уйгуржин монгол үсгийн дүрэм зохиож, өөрийн хошуунд байгуулсан “хошуу тэнхим” нэртэй төрийн сургуулийн сурах бичиг болгон хэрэглүүлж байв. Тэр цагт То ван Монгол улсын хаан байсан бол их зүйлийг бүтээх хүн байсан нь тодорхой. Пунцог жононг хошууны анхны ноён болсноос хойших 30-аад жилд гараагүй их ахиц өөрчлөлт, шинэчлэлтийг То ван хийжээ. Манжийн төрийн бурангуй бодлогод бурантагтай тэмээ шиг хөтлүүлж явсан бусад ноёдоос бадрангуй үйлсээрээ тод ялгарах гавъяат үйлтэн бол То ван мөн. То ван хэдийгээр феодал ангийн томоохон төлөөлөгчдийн нэг байсан ч гэлээ бусад ноёдоос ялгарах холч, гойд гоц, цэц ухаантай хүн байв. Монгол ноёд Манжийн татварын зэрэгцээгээр өөрсдийн алба гувчуурыг нэмэгдүүлэн ард түмний амьдралыг улам хүндрүүлж байсан. Харин То ван татварын бодлогоор Манжийн засгийн дарамт шахалтыг бага ч болов хөнгөрүүлэх арга замыг эрэлхийж байв. То ван самбаачлан, албан татварын хөрөнгөөр хошууныхаа 4 жасыг том лам нарын мэдлээс гарган, үйл ажиллагааг нь өргөтгөн байгуулж, өөрөө удирдан, өртөө улааны алба хаших, уран барилга, бурхан шүтээний зураг төсөл зохиох,ном хэвлэх, ядуучуудад абшиг хишиг хүртээх зэргээр эдийн засгийн шинэчлэл явуулахад ашиглаж иржээ.
1859 онд То ван гуай Тамсагбулагаас 5 өртөө газарт 21340 ам метр талбай эзлүүлэн газарт өнгөт эрдэнэсийн чулуу шигтгэн байгуулж эхэлсэн Жигважиджав Жанрайсиг их бурхан бүтээх ажлаа 1864 онд Халхын голд өндөрлөсөн. Өнгөрсөн зуунд түүний бүтээсэн соёлын түүхийн энэ үнэт дурсгалыг мэндэлсний нь 200 жилийн ойгоор сэргээсэн. нь түүх соёлоо дээдэлдэг манай эрдэмтэд, судлаачид, түүхчид, сүсэгтэн олны хамтын бүтээл, өнгөрсөн зууны томоохон буяны үйлсэд зүй ёсоор тоогодоно..
То ван эх орноо эдийн засгаар хөгжүүлэн, хүн ардаа соён гэгээрүүлж, аж амьдралыг нь өөд татах ажлыг амьдрал, үйл ажиллагааны гол зорилго болгон тавьж, хошуу захирсан 46 жилд хөгжсөн хүнтэй улс хөгжилтэй байна гэсэн ойлголтоор их зүйлийг амжуулжээ. Хөдөлмөрийн бүтээмж нэмэгдүүлэх, цагийг үнэлэх, нэг ажил хийх далимд хэд хэдэн ажил амжуулах, ард олноо гэгээрүүлэхэд их анхаарсан, үүний зэрэгцээ урлаг уран сайхан, спорт, шашин шүтлэг, сүсэг бишрэл, баяр наадамд хүртэл шинэчлэлт өөрчлөлт оруулан, спортын наадмыг үндэсний урлагийн тоглолттой хослуулан, цагтаа дуу, бүжиг, хөгжмийн сургууль, филармони хүртэл байгуулж байсан нь То ван судлал хөгжих болсны ачаар судалгааны объект болжээ. Манжийн эрхшээлийн үед байнга гардаг байсан маргаан, зөрөлдөөний нэг түгээмэл хэлбэр нь гшазар нутгийн хил хязгаарын асуудал байлаа. Нутаг дэвсгэр, хил хязгаарын маргааныг нааштайгаар шийдвэрлэх явцдаа Ар булаг, Модон хашаат, Хулд уул зэрэг нэр бүхий Манжид алдагдсан газрыг мэргэн ухаанаар өөрийн нутагт буцааж авсан. Дашрамд тэмдэглэхэд, өнөөдөр монгол хүн дорнодын тал нутагтаа очиход гадаад оронд очсон юм шиг санагдах болж, “Монгол улсын зүүн хязгаар нутгийг надаас хойш сайн хамгаалж байгаарай” гэсэн То вангийн аман гэрээслэлийн амин үгс өөрийн эрхгүй сэтгэлд буух болжээ.
То ван тусгаар тогтнолоо сэргээн, туйлдаж сөхөрсөн эдийн засгаа өөд татахаар мал аж ахуй, газар тариалан, гар үйлдвэр, шашин шүтлэг, урлаг уран сайхан, боловсрол соёлын олон салбарт шинэчлэлт өөрчлөлтийг нэгэн зэрэг хийхэд монгол үндэснийхээ уламжлалд тулгуурах ганц зөв зам байгааг алтан ургийн язгууртан сэхээтний хүний эх оронч үзэл, эдийн засгийн мэдлэг мэдээлэл, мэргэн ухаан, торгон мэдрэмжээр олж харсан хүн бөлгөө.
Манж гүрний төрийн эрхшээлд орж, алдагдсан Монгол төрийн эрх дарх, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлыг сэргээх зорилгоор улс төрийн тусгаар тогтнолоо олж авах, байгаль цаг уурын хүндрэл, гадаад дотоодын албан татварын дарамтад давхар нэрвэгдэн босох тэнхэлгүй болсон аж ахуйгаа өөд татахын тулд эдийн засгийн шинэчлэл явуулах зорилго тавьсан Б.Тогтохтөр ноёны үйл ажиллагаа нь То ван судлаачдын бүтээлээр тодорхойлогдож байна. То вангийн бүтээсэн түүх соёлын дурсгалт зүйлийг сэргээх, нэр алдрыг нь мөнхжүүлэх зорилгоор Жанрайсиг их бурханыг сэргээж, төрсөн газарт нь гэрэлт хөшөө босгон, Тогтохтөр ноёны тухай түүхэн сэдэвт уран сайхны болон баримтат кино бүтээж, нэрэмжит гудамж, ЕБС-ийг Улаанбаатар хот, Халхгол суманд буй болгож, бэсрэг симфони, дуу хөгжим зохион, То ван судлалаар “108 цуврал бичиг” ном хэвлүүлж байгаа ба, эрдэм шинжилгээний хурал тогтмол хийлгэж, энэ ажилд дотоод гадаадын олон судлаачдыг оролцуулж байна. Цаг үе түргэн өөрчлөгдөн хөгжиж байна. Урагшлах замдаа бид То вангийн авч гээхийн ухаанаас судлах, суралцах зүйл асар их бий. Нийгмийн тогтолцоо солигдон, цаг үеийн өөрчлөлтийг дагаад шинэ нийгэмд хүргэх хөрөнгө оруулалтыг хэсэг бүлэг хүмүүсийн хувийн сонирхол сүүдэр мэт дагах болсон энэ үед ч хөрөнгийг хөгжилд хэрхэн зөв зарцуулахад То вангийн хэмнэлтийн бодлогыг авч хэрэглэвээс хуучраагүй агаад ач холбогдлоо алдаагүй байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Боржигин Ангилал:Сэцэн хан аймгийн хүн‎ Ангилал:1797 онд төрсөн Ангилал:1868 онд өнгөрсөн
Ухаалаг зурагт
Ухаалаг зурагт нь Интернет, Веб 2.0 технологиудтай, компьютер зурагт хоёрыг нэгтгэж өгсөн төхөөрөмж юм. Интернет, веб програм, хэрэглээний програм хангамжийг сүүлийн үеийн ухаалаг утсууд шингээж өгсөн байдагтай адил дээр шинж чанарыг агуулснаар нь ухаалаг зурагт гэж нэрлэжээ.
Мөн Дуу, дүрс тоглуулагч, зочид буудлын зурагтын систем, видео тоглоомын компьютеруудаас гадна өөр олон төхөөрөмжүүдтэй холбогдож болдог. Хэрэглэгч Веб, кабелийн суваг, хиймэл дагуулын суваг, хадгалах төхөөрөмжөөс бичлэг, кино, зураг, дуу гэх мэт өгөгдлүүдийг хайх боломжтой.
Эхлэл
1994 онд анхны патентыг авч байж. "Ухаантай" зурагт нь тоон болон аналог сүлжээнд өгөгдөл боловсруулах системтэй холбогдсон байдаг. Сүлжээнд холбогдохоос гадна шаардлагатай програмуудаа шууд татдаг байв.
Тодорхойлолт
Ухаалаг зурагт нь Интернеттэй холбогдсон юм уу нарийн тооцоолол хийх чадамжтай төхөөрөмжийг хэлнэ. Мөн гар утастай холбогддог байж болно. Ухаалаг зурагтад хэрэглэгч програм, нэмэлтүүдийг суулгаж ажиллуулж болдог.
Фужянь муж
Тодруулга
Ангилал:Хятадын муж Ангилал:Угсарсан нийлмэл үг
Термодинамикийн температур
Термодинамикийн температур гэдэг нь термодинамикын үндсэн параметрүүдын нэг юм. Олон улсын нэгжийн СИ систем дэх хэмжих нэгж нь кельвин.
Термодинамикийн температур нь термодинамикийн хоёрдугаар хуулиар тодорхойлогддог. Термодинамикийн хоёрдугаар хуульд онолын үүднээс байж болох хамгийн бага температурыг 0 гэж үздэг бөгөөд энэ нь абсолют тэг хэм гэж нэрдэгддэг. Абсолют тэг хэмд ямар ч биет болон бодис байж болох хамгийн бага хөдөлгөөнтэй байх ба үүнээс илүү хөрч чадахгүй. Квант механикт абсолют тэг хэмд байгаа биеийг үндсэн төлөвтөө буюу хамгийн бага энергийн төлөвтөө байна гэдэг. Ийм ч болохоор термодинамикийн температурыг абсолют температур гэж хэлэх нь бий.
Ангилал:Физик тоо хэмжээний төрөл Ангилал:Термодинамикийн төлөв байдлын хэмжигдхүүн Ангилал:Хүйтний техник
Таньшихуай
Таньшихуай ( < daldaγay «тунгалаг хүн»; 141—181) нь Сяньби улсын хаан байв. Тэрээр умард Хүннүгийн нутгийг бүрэн эзлэн авч Динлин, Усунь, Пүйө, Өмнөд Хүннү, Хань улсын эсрэг амжилттай тулалдаануудыг явуулж, Сяньби улсыг эзэнт гүрэн болгон хувиргасан ажээ. Түүний үед Сяньби улс өмнө зүгт цагаан хэрэм, хойд зүгт Байгал нуур, баруун зүгт Тэнгэр уул, зүүн зүгт Номхон далай хүртэл газар нутагтай байжээ.
Хууль цаазыг эрхэмлэж, зөв бурууг шийддэг байсан Таньшихуай ард иргэдийнхээ амьжиргааг дээшлүүлэхийн тулд зохих арга хэмжээ авч байжээ. Нэг удаа Ухоуцинь гол загас элбэгтэйг мэдээд хөрш аймгаа дайлж мянгаад өрх булааж авчраад загас бариулж хоол хүнсэндээ нэмэрлэж байлаа. Түүний үед сяньбичууд Хань улсын хилд халдаж уулга дээрэм хийх нь эрс нэмэгдсэн юм. Тиймээс түүнийг аргадахын тулд Хань улс элч илгээж өдтэй тэмдэг өгч ван хэргэмээр шагнаж, найрамдахыг хүссэн ч Таньшихуай үл ойшоож хүлээж аваагүй. Хань улс 177 онд 3 түмэн цэрэг илгээж гурван замаар Сяньби улсыг довтлоход Таньшихуай тэднийг угтаж бутцохихыг толгойлогч нартаа тушаажээ. Энэ дайнд Хань улс ялагдаж арваас 7-8 цэргээ алджээ. Таньшихуай 181 онд 45 насандаа үхсэн. Хаан ширээг нь хүү Хэлянь залгамжилжээ. Сяньби улс түүний үхлээс хойш 55 жил оршин тогтнож байгаад бутарчээ.
Ангилал:Сяньби Ангилал:Хан Ангилал:141 онд төрсөн Ангилал:181 онд өнгөрсөн
Герман хэл
Герман төрөлх хэлтнийг үндсэндээ герман үндэстэн гэдэг. Герман үндэстнээр голлосон Герман, Австри хоёр улсад герман хэл дангаараа, германчууд тодорхой хувийг эзлэдэг Лихтенштайн, Швейцар, Люксембургт бусад хэлний хамтаар албан ёсны хэл болон тогтжээ. Европын орнуудаас гадна Америк, Канад, Бразил, Өмнө Африк, Намиби улсынханд герман хэл хэрэгтэй.
Орчин цагийн хэлийг 1650 оноос хойш гэж үздэг бөгөөд түүнээс өмнө 1350–1650 он, 1050-1350 он, 500-1050 оны гэж шатлан судалдаг. 1901 онд герман хэлний бичгийн дүрмийг нэг мөр болгон тогтоож байв. 1996 онд зарим зүйлийг засан шинэчлэсэн.
Герман хэлний олон үг англи хэлтэй холбоотой боловч хэлзүйн хувьд англи хэлнээс илүү нарийн төвөгтэй. Герман хэлэнд туслах үйл үг хэрэглэж байгаа тохиолдолд гол үйл үг нь өгүүлбэрийн эцэст очих ёстой байдаг.
Гадаад холбоос
Ангилал:Дан ганц хэл Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл
Жан-Клод Ван Дамм
Холбоос
Сайтууд
Ангилал:Бельгийн кино жүжигчин Ангилал:Бельгийн кино найруулагч Ангилал:Бельгийн каратэчин Ангилал:Бельгийн кикбоксчин Ангилал:Каратэгийн европын аварга Ангилал:Орлон тоглогч Ангилал:Псевдоним Ангилал:Бельгийн Титэм одон шагналтан (офицер) Ангилал:Лос-Анжелесын хүн Ангилал:Бельгичүүд Ангилал:1960 онд төрсөн
Элчин сайд
Элчин сайд нь гадаад улсад болон олон улсын байгууллагад өөрийн улсаа төлөөлөн сууж буй хамгийн өндөр албан тушалтан, өөрийн орны иргэдийн болон улсын эрх ашгийг хамгаалах, дэмжлэг үзүүлэх, хоёр болон олон талт ажиллагаанд санаачилга гаргах замаар харилцаа, хамтын ажиллааг хөгжүүлж, улс хоорондын өдөр тутмын ажил үүргийг эрхлэн удирдах үндсэн үүрэгтэй дипломат дээд зэрэг, цол бүхий албан тушаалтан юм. Монгол Улсын Дипломат албаны тухай хуул ийн дагуу Элчин сайд нь төрийн тусгай албан хаагч бөгөөд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч томилж, эгүүлэн татдаг. Элчин сайдын зэрэг, цол зарим улс оронд ялгаатай онцлог байх хэдий ч олон улсын нийтлэг хэрэглэгдэх "Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд" гэсэн гуншинг дэлхий даяар хэрэглэнэ. Элчин сайд нь аливаа нэг улс оронд эсвэл олон улсын байгууллагын дэргэд суухаас гадна тодорхой нэг асуудлаар буюу онцгой үүрэг хүлээсэн "Тусгай үүрэг гүйцэтгэгч Элчин сайд" гэсэн албыг нэрлэх нь бий.
Элчин сайд хэмээх үгийн талаар
Дундад зууны үеийн англи хэлээр ambassadour, англи-францаар ambassadeur, латин гаралтай Ambaxus-Ambactus /сайд/ гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг бөгөөд XIV дүгээр зуунаас эхлэн анх хэрэглэж эхэлсэн байна. Мөн зарим судлаачид энэ англи үгийг "амбан сайд" гэдэг монгол үгнээс үүдэлтэй гэж тайлбарладаг.
Элчин сайдын үүрэг
Элчин сайд нь гадаад оронд суугаа Элчин сайдын яамаа тэргүүлнэ. Элчин сайдын үйл ажиллагааны үндсэн зорилго бол албан ёсоор өөрийн улсын эрх ашгийг хамгаалж, улсынхаа дээд удирдлагыг төлөөлөх юм. Мөн Элчин сайд нь суугаа оронтой улс төр, худалдаа, эдийн засгийн харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлж, тухайн гадаадад улсад буй өөрийн иргэдийн эрх ашгийг хамгаалах зэрэг олон асуудлууд байдаг. Өөрийн албан үүргээ ямарваа саад бэрхшээлгүй биелүүлэхийн тулд суугаа орныхоо төрийн байгууллагуудтай харилцахаас гадна тухайн орны улс төрийн сөрөг хүчин, олон нийтийн байгууллагуудтай харилцах эрхтэй байдаг. Элчин сайдыг өөрийн улсаа бүрэн төлөөлөх боломжоор хангах үүднээс "1961 оны Венийн дипломат конвенц"-ын дагуу дипломат халдашгүй эрх эдэлдэг. Элчин сайд, түүний гэр бүл амьдарч буй газрыг Элчин сайдын Өргөө /Residence/ гэнэ. Элчин сайдын Өргөө, ЭСЯ-ны байр болон унаж буй тээврийн хэрэгсэл мөн дипломат халдашгүй дархан эрхт газарт тооцогдоно.
Дипломат халдашгүй дархан эрх, ажил үүрэг
Элчин сайд нар олон улсын эрх зүй н байдлын дагуу бүрэн дипломат халдашгүй дархан эрх эдэлдэг. Дипломат халдашгүй дархан эрхийг 1961 оны Дипломат харилцааны тухай Венийн конвенц аар зохицуулдаг. Элчин сайд нарыг тус улсын Төрийн тэргүүн томилдог бөгөөд өөрийн орны Гадаад хэргийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны байгууллагын удирдлага дор ажилладаг.
Агреман
Төрийн тэргүүн Элчин сайдыг албан ёсоор томилсоны дараа тухайн улсын Гадаад хэргийн яамнаас суух гэж буй орноос албан ёсоор “агреман” (фр.agrément) буюу тухайн суух гэж буй орны зөвшөөрөл албан ёсоор асууж авдаг. "Агреман асуух" гэж хэлдэг.
Элчин сайдын албан үүргээ хэрэгжүүлж эхлэх
Элчин сайд тухайн харийн оронд ирмэгц Итгэмжлэх жуух бичгээ /ИЖБ/ тэр орныхоо дипломат ёслолын журмын дагуу Төрийн тэргүүнд нь барьсанаар Элчин сайд албан ёсоор үүрэгт ажилдаа орсон гэж тооцдог. Албан ёсоор Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд (англи. Ambassador extraordinary and plenipotentiary) гэнэ.
Эх сурвалж
Ангилал:Дипломат албаны ажилтан Ангилал:Төрийн албан хаагчийн мэргэжил Ангилал:Цол
Казахууд
Хазагууд нь (қазақтар) түрэг гаралтай хүмүүс юм. Оросын эрдэмтэн Б.Я.Владимирцов хиа хэмээх овогтнууд дотроо Хиа нар, Хасак нар гэж хоёр янз байдгийг ном зохиолдоо бичсэн нь бий. Монгол улсын нутаг дэвсгэрт казахууд нь 1850—1864 онд Хятадад боссон тайпины буюу тариачдын бослогын үеэр, мөн 1862—1878 оны дунганчуудын бослогын үеээр Шиньжаны нутгаас дүрвэн цагаачилж орж ирсэн байна. "Шинэ газар эзэмших" бодлогоос болоод газар нутгаа алдсан казахууд монголын Алтайн нурууг даван одоогийн Баян-Өлгийн нутагт газар гуйн суурьших болжээ. Одоогийн байдлаар Хар тэнгисээс Алтай, Сибирээс Тэнгэр уул хүртэлх нутагт тархан суурьжээ.
Түүх
280px|thumb|1911-1914 оны хооронд сүүдэрлэгдсэн бүргэд гартаа барьсан морьтон казах эр thumb|400px|[[Монгол Улсын Баян-Өлгий аймгийн Казах эрс бүргэдээр ан бариулдаг]]
Казахууд түрэг угсааны кипчак, монгол угсааны найман, хэрэйд, жалайр, хонгирад, хатагин (2-3 сая? хүн), иран угсааны скиф, сак, сармат, массагет зэрэг аймгуудаас бүрдсэн үндэстэн юм. Казахуудын дундах найман, хэрэйд, жалайр, хонгирад нь тус бүр олон зуун мянгаас хэдэн сая хүртэл хүнтэй томоохон овгууд юм.
Казахын түүхч М.Жампеисов их, дунд ордын казахуудын дунд монгол гаралтай хүмүүс нилээдгүй байдаг бол бага ордод түрэг гарлын хүмүүс зонхилдог гэж бичжээ. Бага ордод адай зэрэг монгол овог бий. Их орд хүн амаар хамгийн цөөн ч тэд Долоон усны буюу баруун Моголистанаас гаралтай учир казахын төрийг тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэдэг байсан бололтой. Моголистаны ноёд Монголын Алтан ургийн ноёд байсан тул казахуудыг удирдах байр суурьтай болоход нөлөөлсөн байж болох юм.
Нэр
Казахууд нь казах гэх нэрээр 15-16-р зууны үеэс нэрлэгдэх болсон юм. . Энэ нэрний үүслийн талаар одоогоор батлагдсан тайлбар байхгүй байгаа
Дуу хөгжим
Казахын өргөн хэрэглэдэг хөгжмийн зэмсэг бол хоёр чавхдаст утсан хөгжим болох домбр юм.
Монгол дахь казахууд
2010 онд 102 мянган хүн. Казахууд 18-20-р зуунд Шинжаан, Монголд хэд хэдэн үе шаттайгаар нүүдэллэн ирсэн байдаг. Тэдний зарим нь 18-р зуунд Шинжаанд ирсэн бол 19-р зуунд Оросын цэргийн түрэлтэд өртөн дахин Шинжаан руу дүрвэсэн байна. Харин казахуудын зарим хэсэг нь 19-р зууны уйгурын бослого манжийн цэрэгт дарагдсаны дараа манжийн явуулсан хядлага хэлмэгдүүлэлт, 1930-1940-өөд оны Шинжаанд лалын шашинтай уйгур, казахууд болон Хятадын хоорондох тулаан, гоминданы Хятадын хавчлага хяcлага зэргээс шалтгаалан Монголд нүүн иржээ.
19-р зууны дунд үеэс Оросын Хаант Улс Казахууд болон бусад Дундад Азийнхныг эзэрхэн дагаар оруулж байсан ба энэ үед Дунд жүзийн Казахууд дайжин хөрш зэргэлдээх Чин гүрний баруун хязгаар Шинжаан болон Ар Монгол руу нүүдэллэжээ. 1930-1950 оны хооронд БНМАУ-ын баруун хил, Алтайн хязгаарын айл өрх, мал адгуусыг дээрэмдэж байв. Харин тухайн үеийн Монголын удирдагч Х.Чойбалсан дүрвэж ирсэн Казахуудад оршин суух зөвшөөрөл олгосон байна. Гэсэн хэдий ч урвалт, дээрэм тонуул тасрахгүй байжээ. 2010 оны байдлаар 101,526 Казах ард ихэвчлэн Баян-Өлгий, Ховд аймгууд болон нийслэл Улаанбаатар хот, Налайх дүүрэг болон бусад аймаг, сумдын төвд амьдарч байна. Монгол Улс дахь Казахууд нь ихэвчлэн Уйгур, Дунган, Хуйху нарын холимог ард түмэн юм.
Хятад
2010 оны тооллогоор 1.46 сая хүн бүртгэгджээ. 1916 онд Төв Азийн түрэгүүд Оросын хавчлага хяхлагийн эсрэг тэмцэн дайтсан ч ялагдан Оросын цэргийн дайралт, хэлмэгдүүлэлтэнд өртөж эхэлсэн тул зарим казахууд Афганистан, Хятад руу гарчээ. Зөвлөлтийн 1930-аад оны өлсгөлөнгөөс болж казахууд сүүлийн удаа Шинжаан руу дүрвэжээ. 1897 онд Оросын захиргаанд 4 сая казах хүн, 1926 онд 3,475,000 байсан бол 1939 онд 2,327,000 болж цөөрчээ. Энэ өлсгөлөнгөөр 1-2 сая казах хүн нас барж Зөвлөлтийн алдаатай бодлогын улмаас эд хөрөнгө, малаа алдаж нутагтаа байх аргагүй болсон олон тооны казахууд Хятад руу дүрвэсэн байна. Ийнхүү тэр үед Зөвлөлт дэхь казахуудын 48% нь амь үрэгдэх, дүрвэх зэргээр хорогджээ.
Шатар
Шатар (Монгол:Шитар-а, Халимаг: Шатр, Буриад: Шатар; Самгарди: चतुरङ्ग Чатуранга, "дөрвөн анги"; Перс: شَطْرَنْج Шатранж, Орос: Шахматы, Англи: Chess Чэсс) нь хоёр хүн хоорондоо тоглодог хөлөгт тоглоом юм. Энэ тоглоомд урлаг, шинжлэх ухаан спортын элементүүд ордог байна. Өнөө үед энэхүү тоглоом нь дэлхийн хэмжээний оюун ухааны спорт болтлоо хөгжжээ.
Казахууд
Хятад
Хятадын Шинжаан дахь сая гаруй казахуудын дийлэнх нь найман, керей овгийнх буюу казахын дунд ордын хүмүүс байдаг.
Орос
2010 онд 648 мянган хүн бүртгэгджээ. Казахууд олноор нутагладаг байсан Оренбург муж тэднийг 18-р зуунд Орост дагаар орох үед Оросын бүрэлдэхүүнд оржээ.
Шатар
Түүх
Шатрын үүсэл гарлыг яв цав тогтоогоогүй ч Энэтхэг улсад МЭ 6-р зуунд үүссэн гэдэгт бараг бүх эрдэмтэд санал нэгддэг.
15-р зууны хагасаар Энэтхэг улсын Шатранг гэх тоглоомоос үүсэлтэй гэж бас үздэг юм. Шатар Энэтхэгээс Зүүн болон Өмнөд Ази руу тархаж улмаар Иранд хамгийн өргөн дэлгэрчээ. Ухааны давуугаар хождог энэ тоглоомд арабууд шунан дурлаж өөрсдийнхөөрөө “шатранж” хэмээн нэрлэх болжээ. Арабууд шатар тоглохоос гадна шатрын бодлого, этюд зохион тодорхой байрлалууд дээр дүн шинжилгээ хийдэг байсан нь түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ. Арабт ихээхэн хөгжиж байсан шатар Европт дэлгэрэнгүүтээ хурд нь саарчээ. Католик сүмээс шатрыг хориглож байв. 10-15 дугаар зуун бол шатрын уналтын үе байлаа. Харин 16 дугаар зууны үед шатар одоогийн байгаа хэлбэрээ олон хөгжиж эхэлсэн байна. Шатрыг ихэс дээдэс төдийгүй, жирийн иргэд ч тоглох болжээ.
Казахууд
Казах овгуудын байршил, бүтэц
Казах, ойрадын хил дайн тулааны улмаас үе үе өөрчлөгдөж байв. Заримдаа казахууд ойрадын зарим хэсгийг эзэлж байсан бол ойрадууд мөн казахын зарим хэсгийг эзэлж байжээ.
Шатар
Түүх
Европчууд тоглоомыг өөрчилснөөр 15 дугаар зууны үед "сонгодог" дүрмүүд гарч ирэв. 19 дүгээр зуунд олон улсын тэмцээнүүдийг системтэй зохион байгуулж байх үед дүрмийг эцэслэж стандартчилжээ. 1886 оноос хойш шатрын дэлхийн аварга цолыг хүртээж эхэлсэн байна. 1924 онд Дэлхийн шатрын холбоо - ФИДЕ байгуулагдсан бөгөөд 20 дугаар зууны дунд үеэс эхлэн олон улсын тэмцээнийг зохион байгуулж эхэлсэн байна.
Казахууд
Казах овгуудын байршил, бүтэц
Зүүнгар ын улс унасны дараах казахуудын байршил:
Дунд жуз
Аргынийг монгол (барга?) гаралтай, түрэг гаралтай гэж өөр өөрөөр тайлбарладаг. Тэд хэдэн зуун мянган хүнтэй томоохон овгийн нэг юм.
Шатар
Түүх
Дэлхийн шатрын холбооны санаачилгаар 1966 оноос эхлэн жил бүрийн 7 дугаар сарын 20-нд олон улсын шатрын өдрийг тэмдэглэж байхаар болжээ.
Казахууд
Дунд жуз
Аргын Балхаш нуураас баруун хойд зүгт.
Найман зүүн Казахстан, Алтайн нуруу, Зүүнгарын Алатау нуруунд. Зарим нь төв Казахстан руу нүүжээ.
Кипчак Төв Казахстан, Сырдарья мөрөнд. Сибирийн ханлиг унасны дараа казахд нэгдсэн хүмүүс.
Шатар
Тодорхойлолт
Шатар бол хоёр хүн тоглодог хөлөгт тоглоом юм. Найм наймын харьцаатай нийт 64 нүд бүхий хөлөг дээр тоглодог. Тоглоом эхлэхэд тоглогч тус бүр доорх зургаан зүйлийн төрлөөр тоглодог байна. Үүнд:
Казахууд
Дунд жуз
Конырат Өмнөд Казахстан, Сырдарья хавиар.
Кереи (хэрэйд) хойд, зүүн Казахстан, Эрчисийн эх, Ишим голд.
Уак казахстан даяар сарнин суурьшжээ.
Шатар
Тодорхойлолт
Тоглоомын зорилго бол эсрэг талын Ноён руу довтолж түүнийг дахин нүүх нүүдэлгүй болгох явдал юм.
Казахууд
Дунд жуз
{| class="wide" !class="bright"|Аймаг !Аргын !Найман !Кипчак !Конырат !Кереи !Уак |- !class="bright"|Овог | |
Шатар
Тодорхойлолт
АНУ-ын судлаач эрдэмтдийн гаргасан тооцоогоор шатрыг 1,500,000,000 хүн тоглодог гэжээ. Тэдгээрийн 28% нь эхлэн суралцагч буюу сурч байгаа, 71% нь мэргэжлийн, үлдсэн 1% нь оюуны өндөр чадвартай буюу маш ухаантай хүн ордог юм байна. Шатар бол спортын нэг төрөл бөгөөд оюуны спорт гэж нэрлэх нь ч элбэг байдаг.
Шатарт цагаан тал нь эхэлж нүүдэг.
Казахууд
Дунд жуз
'торыайгыр''
Шатар
Шатар Монголд
Монголд шатар 13-14-р зууны үед Персээс ирсэн гэж үздэг. Шатрын дүрс, тоглоомын явцыг тэмцэл тулаантай адилтган өгүүлсэн байдгаараа Энэтхэгтэй тун төстэй. Монгол шатарт “Тэрэгтэй морин довтолгоо”, “Yр гэсэн тэмээний өрсөлт”, “Хоёр тэмээний тэшилт”, “Хоёр морины хатираа” зэрэг гарааны хувилбарууд, “Хорин дөрөв буюу хоёр тэмээн тойруулга”, “Алаг арав”, “Морин дөрөв”, Морин гурав”, “Түмэн түүхий”, “Холбоо үгийн чимэгт хорт таван шаг”, “Буурал морины бухалт”, “Уран бэрийн хожил” зэрэг уран сайхан хожлууд байдаг нь үлгэр домогт хадгалагдан ирсэн байна. Монгол шатар олон онцлогтой. Монголчууд шатрыг мод, яс, чулуугаар сийлж урладаг. Монгол шатрын хүү нь нохойн дүрстэй, уламжлалаар “гөлөг” гэнэ. Монгол шатрын тэрэг нь үхэр тэрэг дүрстэй, анхны үүсэл дүрс, хэллэг нь “үхэр” бөгөөд хөгжлийнхөө явцад тэрэг гэх болсон аж. Монгол шатрын морь, тэмээ нь анхны дүрс хувилбараараа байдаг. Монгол шатрын бэрс нь арслан, барын дүрстэй, уламжлалаар “нохой” аж. Монгол шатрын ноён нь олбог сэнтийдээ заларсан эрх ямбат ”хүн” дүрстэй. Монгол шатарт Монголын түүх уламжлал, ахуй зан заншил нэвт шингэсэн байдаг. Анх ан агнуурын төлөвлөгөө боловсруулдаг дүрслэл хэрэглээ байснаа дайн байлдааны тактик, маневр хувилбарын олон дүрст хөлөгт (Палигонь) талбар болсон байх юм. Хожим оюун ухаанаа уралдуулдаг талбар буюу хөлөгт тоглоомууд үүссэн. Монголчууд зуу гаруй хөлөгт тоглоом тоглодгоос хамгийн гайхалтай нь монгол шатар болой.
Казахууд
Гадаад холбоос
Ангилал:Түрэг хэлт угсаатан Ангилал:Ази дахь угсаатан Ангилал:Ганьсү дахь угсаатан Ангилал:Шинжаан дахь угсаатан
Шатар
Шатар Монголд
Өвөг дээдсээс уламжлагдан ирсэн монгол шатрын суурь дээр 1930-аад оны дунд үеэс манай оронд орчин үеийн шатар дэлгэрэн хөгжиж эхэлсэн бөгөөд 1935 оны 6 дугаар сард Улаан-Үд хотноо болсон Бүх Сибирийн 2 дугаар тэмцээнд Санжаажамц, Гивааннинж нар оролцож байжээ. Мөн Улсын 14 жилийн ойгоор шатрын тэмцээн зохиож, тэргүүний гэгдэх 15 шатарчин оролцсоноос Д.Адьяа түрүүлж байжээ. 1948 оноос Улсын аварга шалгаруулах тэмцээн зохион байгуулж байжээ.
Монголын шатрын холбоо Дэлхийн Шатрын Холбоонд 1955 оны аравдугаар сарын 8-нд элссэн түүхтэй.
1956 онд Москва хотноо зохиогдсон Дэлхийн шатрын 12 дугаар олимпиадад Монголын баг анх оролцсоноос хойших хугацаанд хөгжлийн түвшин нь эрс дээшилсэн гэж шатрын мэргэжилтнүүд үнэлдэг.
Дэлхийн шатрын олимпиадад багаараа 21 удаа оролцон, ширээний дүнгээр 1960 онд Л.Мягмарсүрэн алт, 1964, 1970 онуудад Т.Yйтүмэн мөнгө, З.Бямбаа 2002 онд мөнгө, 2000 онд хүрэл, 2004 онд Б.Хатанбаатар, Т.Батцэцэг нар хүрэл медалиар энгэрээ мялааж, эрэгтэйчүүд 1970 онд 60 орноос 16 дугаарт, эмэгтэйчүүд 1990 онд 46 орноос 12 дугаар байрт шалгаран багийн дээд амжилтыг тогтоожээ.
Азийн бүсийн АШТ-д 4 удаа (Л.Мягмарсүрэн-1966, Т.Yйтүмэн-1969, С.Хандсүрэн-1972, Ц.Батцэцэг-1990 нар тус бүр нэг) түрүүлэн ДАШ бүс хоорондын тэмцээнд шалгарчээ. Азийн бүсийн АШТ-ээс 1999 онд Д.Шаравдорж хүрэл, 2003 онд Б.Мөнгөнтуул мөнгөн медаль хүртэж багийн АШТ-д (1995) Б.Хатанбаатар ширээндээ түрүүлж байжээ. Ази тивийн залуучуудын АШТ-ээс 1992 онд Б.Хатанбаатар алт, өсвөрийн шатарчдын тивийн АШТ-ээс 1998 онд Г.Эрдэнэ алт, 2004 онд Т.Халиун хүрэл медаль тус тус хүртэцгээжээ. Дэлхийн багийн аварга шалгаруулах шатрын бодлого зохиомжийн анхдугаар тэмцээний (1975) хамжаа мадын төрөлд С.Чимэдцэрэн 2 дугаар байрт шалгарч байсан байна. Спортод гаргасан амжилтаа үнэлүүлж, шатарчдаас 3 гавьяат цолтон төржээ.
Монгол улсын Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын нутагт байдаг Шатар чулууны хөшөө дурсгал бол манай эриний өмнөх 3000 жилийн тэртээх эртний хүмүүсийн оюуны соёлын гайхамшигт өв юм. Энэхүү буган чулуун хөшөө гадуураа сийлбэр хээтэй, дөрвөлжин чулуун хашлагатай оруулга, монгол шатрын дүрс хэлбэрүүд байж болох янз бүрийн хэлбэрүүд, хиргисүүрүүдээс бүрддэг байна. Энэ мэтийн 50 гаруй дурсгал байх ба Шатар чулууны тухай нэн сонин домог байдаг ажээ. Энэ нь монгол овогтны нэгэн том шатарчин хааныг нас барахад энэ газар оршуулж түүний дурсгалыг мөнхлөн Шатар чулууны хөшөөг босгосон гэж ам дамжин ярьж иржээ. Энэ домгийг нотлох сүг зураг сийлбэр бүхий дөрвөлжин хашлагатай оршуулга, монгол шатрын дүрс хэлбэрүүд болох янз бүрийн амьтны чулуун сийлбэрүүд байдаг. Мөн үүгээр монгол овогтноос анх шатар үүсч хөгжсөн гэсэн яриа байдаг билээ.
Дүрэм
Шатрын хөлөг нь 64 нүдтэй. Шатар 16х16, буюу 32 дүрстэй.Ахмад нь цагаан талаа сонгодог ёс эртнээс уламжлагдан ирсэн.. Шатрын 64 нүдтэй хөлгийн босоо нүднүүдийг латин үсгээр /A-H/ тэмдэглэдэг, хэвтээ нүднүүдийг 1-8 хүртэл тоогоор тэмдэглэж нүд бүр босоо үсэг, хэвтээ тоогоор нэрлэгддэг байна.
Цагаан нь эхний болон хоёрдугаар хэвтээ эгнээнд, хар нь долоо, наймдугаар хэвтээ эгнээнд байралдаг. Хүүнүүд хоёр, долоодугаар зэрэглэлд байрладаг.
Хожихын тулд зөвхөн эсрэг тоглогчийнхоо ноён гэж нэрлэгдсэн дүрсийг мадлахад хангалттай.
Барьснаа нүүх, айлын юманд хүрсэн бол заавал идэх учиртай.
Шатар тоглох үеүд
Шатарын онолоор тоглолтын нээлт, дунд үе (миттельшпиль), төгсгөл үе (эндшпиль) гэсэн гурван үе шат байдаг.
Нээлт (дебют) бол тоглоомын эхний үе шат бөгөөд эхний 10-15 нүүдлийг хэлдэг. Нээлтийн үеэр тоглогчдын гол үүрэг бол өөрсдийн хүчээ дайчлах, дайсантай шууд мөргөлдөхөд бэлтгэх, мөргөлдөөн эхлэх явдал юм. Тоглоомын нээлтийн үе шат нь онолын хувьд хамгийн сайн судлагдсан, нээлтийн том ангилал байдаг, янз бүрийн хувилбараар оновчтой арга хэмжээ авах зөвлөмж боловсруулсан, олон тооны амжилтгүй нээлтийн системийг устгасан.
Иэньбай аймаг
Иэньбай (вьетнамаар Tỉnh Yên Bái, оросоор провинция Йенбай, хятадаар 安沛省 - ан-пэй-шэнг) — Вьетнам улсын аймаг (динь). 6886.3 км² газар нутагт нь 2011 онд 758,600 хүн байсан. Дотроо 1 хот (тань), 1 балгас (ти), 7 сум (хюэнь)-нд хуваагддаг.
Шатар
Шатар тоглох үеүд
Миттельшпиль бол тоглолтын дунд үе бөгөөд "Дебют" хийсний дарааh үе шат юм. Шатрын гол үйл явдлууд ихэвчлэн болдог үе (нээлтийн үеэр ялалт байгуулсан тохиолдол маш ховор байдаг). Энэ нь самбар дээрх олон тооны бог, бодууд, идэвхтэй маневр хийх, довтолгоо, сөрөг довтолгоо, гол цэгүүдийн өрсөлдөөн, гол төлөв төвийн хувьд онцлогтой байдаг юм. Тоглоом энэ үе шатанд аль хэдийн дуусч магадгүй бөгөөд энэ нь ихэвчлэн талуудын аль нэг нь амжилттай хослуулах үед тохиолддог. Үгүй бол илүү их хэсгийг авсны дараа тоглоом төгсгөлийн тоглоом руу орно.
Иэньбай аймаг
Цахим холбоос
Ангилал:Вьетнамын аймаг
Шатар
Шатар тоглох үеүд
Эндшпиль буюу төгсгөл үе бол тоглоомын эцсийн шат юм. Энэ нь самбар дээрх цөөн тооны бог бодоор тодорхойлогддог. Тоглоомын төгсгөлд хүү, хааны үүрэг эрс нэмэгддэг ажээ. Төгсгөлийн тоглоомын гол зорилго бол хүүгээ бэрс гаргах явдал юм. Төгсгөлийн тоглолт аль нэг талын ялалтаар, эсвэл зарчмын хувьд ялах боломжгүй байр сууринд хүрсэх буюу тэнцсэнээр дуусдаг.
Хэлэх үг
Эсрэг талын ноёныг гацаанд оруулсан бол,
Долоон ус
Долоон ус нь одоогийн зүүн өмнөд Казахстан буюу Балхаш нуураас зүүн өмнөд зүгт байдаг нутгийг хамардаг. Энэ нутгийг эндхийн хамгийн алдартай, томоохон 7 гол мөрний нэрээр Долоон ус гэж нэрлэжээ.
Ангилал:Төв Азийн түүх Ангилал:Төв Азийн газар зүй
Дэмбэрэлийн Мөнх
Дэмбэрэлийн Мөнх (1942 онд Говь-Алтай аймгийн Наран суманд төрсөн) нь Монгол улсын дүрслэх урлагийн нэрт төлөөлөгч, Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн цолтой уран зураач юм.
Намтар
Говь-Алтай аймгийн Наран сум буюу одоогийн Халиун суманд малчин Ц.Дэмбэрэлийн хүү болон төржээ. Дэмбэрэлийн Мөнх нь урлагийн нэрт зүтгэлтэн Д.Маньбадарын шавь юм.
1958 онд Д.Мөнх 16 настайдаа Говь-Алтай аймгийн Урчуудын эвлэлд дагалдах зураачаар томилогдон ирснээр анх уран зургийн гараагаа эхлэж байсан байна.
Ангилал:Монголын уран зураач Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Ангилал:Халиуны хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1942 онд төрсөн