cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шарга сум
Хүмүүс
Говь-Алтай аймгийн баяр наадамд Шарга сум тэргүүлдэг бөгөөд олон хүчтэн төрсөн түүхтэй. Бас хамгийн олон генерал төрсөн сум юм. Генералууд Гонгорын Балжинням; Жарантайн Авхиа; Тавхайн Баатар; Лувсангийн Пүрэвдорж; Чойжамцын Улаанхүү.
Цаашлаад бусад салбарт Туушин группийн ерөнхийлөгч, Монгол улсын гавъят эдийн засагч Н.Зоригт, Монгол Базальт ХК-н ерөнхийлөгч Аж үйлдвэрийн гавъят ажилтан Л.Ариунболд, Алтай Констракшин ХХК-н ерөнхийлөгч Тод манлай уяач Х.Бат-Эрдэнэ, Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн Ц.Балдорж, Бүжгийн урлагийн сургуулийн захирал, УГЗ Д.Баярбаатар, Монгол Улсын баатар Магсарын Жанчив, Монгол Улсын гавьяат багш Ш.Чоймаа, Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар Гомбын Лодойхүү, Намжилжавын Дашням, Товуусүрэнгийн Хадхүү, Монхорын Минжиг, Паламын Тэргүүн болон амжилттай яваа бусад олон бизнес эрхлэгч, урлагийн зүтгэлтэнтэй нутаг юм.
Пифагор
thumb|Пифагорын хөшөө Пифагор (МЭӨ 580~572 - 500~490) буюу Самосын Пифагор нь Эртний Грекийн математикч бөгөөд Пифагорианизм гэдэг шашны хөдөлгөөний үндэслэгч байжээ. Пифагор гэдэг нь нэр биш, ямагт үнэнийг ил шууд хэлдэг учраас оногдсон хоч нь юм.
Шарга сум
Газар зүй
Шарга сум нь Говь-Алтай аймгийн төвөөс баруун тийш 89 км зайтай, д.т.д 950-1200 м өргөгдсөн Их нууруудын хотгорын хамгийн урд захын хонхор тал газар юм. Хасагтхайрхан уулын бэлээс Төгрөг сумын Өгөөмөрийн тал хүртэл 180 км, Шаргын говийн урт нь Хүйсийн говийн урд захаас Халиуны хоолой хүртэл 160 км, говь тал хээр, уул хангай хосолсон 579 мянган га бэлчээр нутагтай аймагтаа томоохон сумын нэгэнд ордог юм. Шарга сум хойд захаараа Дарви, зүүн хойд талаараа Баян-Уул, зүүн болон зүүн урд талаараа Жаргалан, Тайшир, Есөнбулаг сумд, баруун урд баруун талаараа Халиун, Төгрөг сумдтай хиллэн, дархан цаазат Хасагтхайрхан уул, Хантайшир, Хар Азаргын нуруу, Дарвийн нуруу зэрэг Монгол-Алтайн томоохон уул нуруугаар хүрээлэгдэн оршдог билээ. Эдгээр уулсаас алинаас нь ч харсан аяга шиг хонхор боловч дотроо говь-хээрийн талархаг, Алтайн уулархаг мужийг харуулсан Их нууруудын хотгорын бүсэд багтдаг. Жилийн 4 улирлын онцлогийг алтан шаргал өнгө жавхаагаар хадгалсан нутаг юм.
Пифагор
Пифагорын тухайд орчин үеийн судлаачид: хэмээн дүгнэж, үйл ажиллагааг нь энэ ёсоор хоёр талтай үзсэн байдаг. Ер нь түүнээс эхэлсэн математик утга хойчийн бүхий л философид гүнзгий суурилсан юм.
Амьдрал
Түүний эцэг нь Өмнөд Италиас гаралтай Мнесарх гэгч худалдаачин хүн байжээ. МЭӨ 570-аад оны ургац муутай жил тэрээр Самос арал дээр арилжааны ажлаар түр суурьшаад байх үед хүү нь төрсөн гэдэг. Мнесарх хүүгээ байнга дагуулж наймаа хийдэг байсан тул жаалхүү аливаа юмны учрыг олохдоо гаргуун болжээ.
Шарга сум
Газар зүй
Энэ нутаг вансэмбэрүү, алтан гагнуур, бамбай, рээгомбо, сонгино, дэгд, юмдүүжин, сэржмядаг, таван салаа, тарваган шийр, гоёо зэрэг эмийн ургамлаар баялаг. Дунд шарын голд балга гэдэг тун ховорхон нэгэн төрөл мод байдаг. Хасагт хайрхан ууланд бага зэрэг шинэсэн ой бий.
Пифагор
Амьдрал
Пифагор нь бол гүн ухаантан Анаксимандр яруу найрагч Ферекид нарын шавь юм. Гадаад төрхөөрөө тэр тун сайхан эр байсан бөгөөд урт сахалтай, толгойдоо байнга алтан цагариг зүүж явдаг нэгэн байлаа. Пифагор 22 жилийн турш Египетэд сууж бөөгийн нууц увдисуудад суралцсан аж. Тэгэхдээ бэлэг эрхтнийхээ хөвчийг таслуулахгүй л бол мөнөөх нууц эрдмийг зааж өгөхгүй гэсэн тул Пифагор тэдний номд орж, эрхтнээ хозлуулж байжээ.
Шарга сум
Газар зүй
Шаргын голд арвай, буудай тариалахад тохиромжтой. Хадлангийн талбайтай.
Пифагор
Амьдрал
Пифагор өөрөө нэг ч зохиол бичиж туурвиагүй юм. Анх номлолоо уншихад нь 2000-аад хүн цугларч шавь орцгоогоод буцаж харилгүй эхнэр хүүхдүүдээ авчирч "Их Герег" хэмээх жижигхэн улс ч гэж болохоор, бие даасан томоохон сургуулийг байгуулжээ. Тэрхүү бие даасан бяцхан улсад Пифагорын хэлсэн бүхнийг 6ypxны зарлиг шиг мөрддөг байв. Гэхдээ Пифагор-бурхны зарлигг: "Шош ИДЭХ Нь нүгэл", "Орноос босуут алгаараа гудсаа илж биеийнхээ мөрийг арилгаж бай", "Цагаан тахианд бүү гар хүр", "Толинд харахдаа хажуудаа гал асаа", "Дээвэр дор хараацай үүрээ засах нь муу ёр" зэрэг хачирхалтай, зарим талаар инээд хүрмээр номлолууд ч бас байсан.
Пифагорын сургаал эрх чөлөөт иргэдийг оюун ухааны хувьд бие даасан үзэл бодолтой болгон хүмүүжүүлж байсан тул эрх баригчдад таалагдаагүй юм. Иймд далдуур Пифагорыг хорлох хуйвалдаан зохион байгуулжээ. Хуйвалдааныг Кротон хотын баян иргэн Килон гэгч толгойлж байв. Нэгэнтээ Пифагор хүнд өвчтэй багшийгаа эргэж очоод байхад нь байшинг гаднаас галдахад Пифагор ганц шавийнхаа хамт амьд гарч байлаа. Тэрхүү Килон гэгчийг шавь оpoxoop ирэхэд нь Пифагор хүлээж авалгүй хөөгөөд явуулчихсанд өшин хорссондоо ийнхүү халдсан хэрэг л дээ. Философич тэрхүү явдлаас хойш дайсагнагчдаас байнга зуттаж явсан боловч нэгэн шөнө салхинд гарч зугаалах үедээ алуурчдын гарт өртсөн байна.
Философи
Философи гэдэг үгийг анх бий болгогч нь Пифагор юм. Тэp амьдралын утга учрын талаархи өөрийн дүгнэлтүүдийг "философи" гэдэг байжээ. Нэгэн хотын захирагч Пифагороос философи гэдэг чинь яг юу юм бэ? хэмээн асуухад
гэж хариулсан гэдэг.
Томъёонууд
Пифагор нь маш олон томъёог гаргаж ирсэн бөгөөд үүнээс хамгийн алдартай нь Пифагорын теорем юм.
Зороастризм
Пифагорт маш гүнзгий сэтгэгдэл төрүүлсэн шашин бол зороастризм юм. 3500-гаад жилийн тэртээ Заратустра гэгч даяанчлан үнэний эрэлд гарчээ. Үнэнийг эцэстээ тэр олж таньсан бөгөөд тэр нь сайн сайхныг бүтээгч цорын ганц бурхан болж таарав. Ахуй орчлонг бий болгогч анхан чанарууд бол сайн, муу хоёр гэж Заратустра номлосон байна.
Пифагор өөрийгөө Заратустра хутагтын дайнд аваачихийн тулд ихэд чармайжээ. Нэгэн удаа тэрээр газар ухан нүхэнд удтал хэвтэж үзсэн байна. Ээж нь хорвоо дээр юу болж байгааг нүх рүү тонгойн ярьж өгдөг байж. Хэсэг хугацааны дараа зэвхий царайлж, яс арьс болсон Пифагор мөнөөх нүхнээсээ гарч, олны цуглаан дээр очжээ. Тэрээр өөрийгөө эрлэгийн эзнийд байсан хэмээн итгүүлж, тэгсэн мөртлөө газар дээр болсон явдлуудыг яг таг мэдэж байсанд биширсэн хүмүүс Пифагорыг амьд бурхан гэж үзэцгээсэн гэдэг юм.
Ангилал:Эртний гүн ухаантан Ангилал:Антикийн математикч Ангилал:Хөгжмийн онолч Ангилал:Сократаас өмнөх гүн ухаантан Ангилал:Грекийн гүн ухаан Ангилал:Эртний Грекчүүд Ангилал:МЭӨ 6-р зуунд төрсөн Ангилал:МЭӨ 6-р зуунд өнгөрсөн
Титан
Титан нь Ti химийн тэмдэг, 22 атомын дугаар бүхий химийн элемент. Мөнгөлөг гялтгар, нягт багатай ба маш бөх бат шилжилтийн металл. Далайн ус, хаан дарс болон хлорын зэврэлтэд маш тэсвэртэй.
Эшлэл
Ангилал:Кубын талст систем Ангилал:4-р үеийн элемент Ангилал:Гексагональ талст систем Ангилал:Металл бэлдэц Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент Ангилал:Хагас дамжуулагч электроникийн бэлдэц Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдсөн эрдэс
10 сарын 6
10 сарын 6 нь Григорийн тооллын жилийн 279 дахь (өндөр жил бол 280 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 86 өдөр үлдэж байна.
Үйл явдлууд
Александр Пушкин
Энэ өдөр нас барагсад
1006 #06
Эрдэнэ сум (Говь-Алтай)
Эрдэнэ нь Говь-Алтай аймгийн сум юм.
Газарзүй
Говь-Алтай аймгийн Эрдэнэ сум нь газар нутгийн хэмжээгээрээ Монгол улсын 330 сумаас 2 дугаарт ордог сум юм. Тус сум нь Алтайн нурууны төгсгөл, Их говийн баруун хойд хэсэгт (сумын төв нь аймгийн төвөөс 246 км, Улаанбаатар хотоос 946 км), баруун талаараа Цогт, хойд талаараа Бигэр, зүүн талаараа Чандмань, Урд талаараа Баянхонгор аймгийн Баян-Өндөр сум, БНХАУ-ын ӨМӨЗОрон, Ганьсу мужтай тус тус хиллэн оршино.
Тус сумын хамгийн нам дор цэг нь далайн түвшнээс дээш 861 м өргөгдсөн Алтайн цаадахь говь Гашуун гүний хоолой, хамгийн өндөр цэг нь 3765 м өндөртэй Эмээлцэгийн хяр юм. Өндөр уулсын болон говь-тал хээрийн бүсийг хамрах тус сумын нутагт Гичгэний нуруу, Говийн их дархан газрын "А" бүс нутаг, Зарман, Алтайн өвөр говь, Онь-Өтгөн, Гашуун гүний хоолой, Хатан суудлын тал, Зармагийн баянбүрд, Хараат (2995м), Зүрх хайрхан (3171м), Цагаан-Уул (2600м), Юмт (2054м), Чингис зэрэг өндөр уулс, Өлзийт, Алдар, Цахир салаа, Жавхлант, Гурван гол, Хүдэр, Шатангийн голууд, Цэцэг нуур, Сангийн далай, Цагаан нуур, Олгой, Цац нуур зэрэг оршино.
Хараат хайрхан нь говийн их дархан цаазат газар, сүрлэг Алтайн уулс хоёрын эмжээр болон оршдог бөгөөд Алтайн тэнгэр баганадсан оргилууд дундуур явж оройд нь гарахад ойр хавийн хэдэн зуун км газар нутгаас БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны газар нутаг хүртэл цэлгэр уудам говь зурайн харагдана.
Алтай
Алтай (монгол бичгээр Зураг:Altai.png алтаи) —
Өлзийхутаг хатан
Өлзийхутаг (1315–1369) — Юань улсын Тогоонтөмөр ухаант хааны гуравдугаар их хатан байв.
Намтар
Ки Ванжи гэсэн овог нэртэй Корё хүн байв. 1315 онд Гуулин улсын Хэнжүд төрсөн бөгөөд Корё тайган Түмэндэй хааны ордонд оруулжээ. Угаас цэцэн сэргэлэн тул Тогоонтөмөр хааны хайр ивээлийг хүртэж сул хатан болсон. 1335 онд Данашир хатан цөлөгдсөний дараа Тогоонтөмөр хаан түүнийг их хатан болгох гэсэнд Баян чинсан тэргүүтэй монгол ноёдын эсэргүүцэлтэй тулгарч, монгол Баянхутагийг их хатан болгожээ. Өлзийхутаг хатны ах Ки Чоль мөн Юань улсад зүтгэж Баянбух гэх монгол нэртэй нэгэн байсан. 1340 онд Баян зайлуулагдаж, 1341 онд Ки Ванжи мөн их хатан өргөмжлөгджээ.
Өлзийхутаг хатан 1338 онд Тогоонтөмөр хааны ууган хүү Аюушридарыг төрүүлсэн бөгөөд 1353 онд хунтайж болжээ. 1350-аад оны сүүлээс Өлзийхутаг хатан өөрийн шадар тайган Паг овогт, Хама чинсан нарын хамт Тогоонтөмөрийг сууринаас зайлуулж Ашушридарыг хаан болгохоор тэмцсэнд бүтэлгүйтэж Хама алагджээ. Ки овогт ах дүүс Юань улсын их хатан дүүтэйгээрээ далимдуулж дээрэм тонуул их хийсэнд Гуулин улсын ван тэднийг хядав. Үүнд Ки хатан хилэгнэж Тогоонтөмөр хаанд айлтгаж Дөштөмөр жанжнаар цэрэг удирдуулан илгээсэнд Ялу голд очин Кунминь вангийн цэрэгт ялагджээ.
1364 онд Юань улсын Бортөмөр, Хөхтөмөр хоёр жанжин сөргөлдөж Бортөмөр нийслэлийг эзлэн Өлзийхутаг хатныг 100 өдөр гянданд хорьжээ. Хөхтөмөрийн хамтаар Аюушридар ирж Бортөмөрийг алж, эхээ суллав. 1365 онд Баянхутаг хатныг нас барахад Ки овогт улсын цор ганц их хатан болов.
1368 онд Хятад оронд тариачдын бослого ялж Юань улс мөхөж, Тогоонтөмөр хааны хамтаар Инчан хот руу зайлжээ. 1370 оны 5-р сард Тогоонтөмөр хаан нас барж, Мин улсын цэрэг 6-р сард хотыг эзлэхэд Өлзийхутаг бэлэвсэн хатан олзлогдон Наньжинд хүргэгдэн нас эцэслэжээ.
Кино, дэлгэцийн урлагт дүрслэгдсэн нь
Өмнөд Солонгосын MBC телевиз 2013 онд Юань улсын их хатан Өлзийхутагийн тухай 51 ангитай цуврал кино бүтээж олон нийтэд хүргэсэн. Тус киноны гол дүр буюу Өлзийхутаг хатны дүрд Өмнөд Солонгосын жүжигчин Ха Жи-вонь тогложээ.
Уг кино телевизээр цацагдаж эхлэхэд олон нийтийн зүгээс нэлээд шүүмжлэлтэй тулгарсан. Учир нь Өлзийхутаг хатны тухай өгүүлэх кино зохиол нь түүхэн үнэнээс зөрсөн гэх эсэргүүцэл гарч байв. Хатан хаан Ги гэх уг кинонд Өлзийхутаг хатныг Гуулин улсын вантай хайр сэтгэлийн холбоотой байсан гэх зэргээр харуулсан. Түүхэн эх сурвалжид дурьдсанаар Өлзийхутаг хатан нь солонгос хүн боловч Гуулин улсыг Юань гүрний бүрэн эрхшээлд оруулах хэрэгтэй гэж үздэг байснаас төрсөн нутаг болох Гуулин улсдаа хамгийн их үзэн ядагдсан хүмүүсийн нэг байсан гэж үздэг. Мөн Баянбух жанжин зэрэг түүний гэр бүлийнхэн буюу Ги овогтнууд Юань болон Гуулин улсад авилгал, хээл хахуулийг цэцэглүүлж байсан нь төрийг мөхөөх нэг шалтгаан болсон гэж үздэг. Харин MBC телевиз уг кинонд түүнийг эерэг талаас нь харуулж, солонгосчуудад элэгтэй мөн ухаалаг хатан байсан мэтээр дүрслэн харуулахыг хичээжээ.
= Эшлэл =
Чойбалсан
Чойбалсан (монгол бичгээр Зураг:Чойбалсан мб.PNG - čoyibalsang, чойибалсанг; чой гэдэг нь лав монголоор «ном») —
10 сарын 7
10 сарын 7 нь Григорийн тооллын жилийн 280 дахь (өндөр жил бол 281 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 85 өдөр үлдэж байна.
Энэ өдөр нас барагсад
1007 #07
Хүнсний ногооны жагсаалт
Монголчууд эрт дээр үеэс төрөл бүрийн ургамлын үндсийг ухаж авч хүнсэндээ хэрэглэдэг уламжлалтай байжээ. Тэдгээр ургамлууд нь одоо үед бараг мартагдахад хүрсэн бөгөөд бусад хүмүүс эртний Монгол ном судраас энэ талаар олвол энд нэмнэ үү.
Жагсаалтыг Монгол-Англи-Латин нэрээр нь орууллаа:
Навчит ногоо
]
Хөндий булцуут ногоо
! Ангилал:Хоол хүнс
Хангин хойд хошуу
Хангин хойд хошуу (монгол бичгээр ханггин хойиду хошигу, хятадаар 杭锦后旗) — Хятад улсын Өвөр Монгол орны Баяннуур хотын хошуу.
Нутгийн хуваарь
Хангин хойд хошуу дотроо 5 балгас болон хуваагддаг.
Мөн үзэх
Ангилал:Өвөр Монголын суурин Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог
Светлана Алексиевич
Светлана Александровна Алексиевич (Святлана Аляксандраўна Алексіевіч) — ЗХУ, Беларусийн зохиолч, сэтгүүлч, баримтат киноны зохиолч. 2015 онд Утга зохиолын салбар дахь Нобелийн шагнал хүртсэн юм.
Дэлгэрэнгүй сурвалж
Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан Ангилал:Зохиогч Ангилал:20-р зууны утга зохиол Ангилал:21-р зууны утга зохиол Ангилал:Оросын утга зохиол Ангилал:Беларусь хэлээрх утга зохиол Ангилал:Улс төрийн утга зохиол Ангилал:Эссе Ангилал:Намтар Ангилал:Сонины сэтгүүлч Ангилал:Германы номын худалдааны энхтайвны шагналтан Ангилал:Беларусийн зохиолч Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн Ангилал:Беларусьчууд Ангилал:1948 онд төрсөн
10 сарын 8
10 сарын 8 нь Григорийн тооллын жилийн 281 дахь (өндөр жил бол 282 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 85 өдөр үлдэж байна.
Энэ өдөр нас барагсад
1008 #08
Абаха
Абаха хан (1234–1282) (Абага, Абага хан ч гэдэг) Персийн Ил Хан улсын хоёрдахь Монгол удирдагч (Ил-хан) байлаа. Хүлэгү хан, Есөнжин хатны дундаас гарсан хүү Абаха 1265–1282 онд Ил Хан улсыг захирч байсан бөгөөд түүнийг дүү Тэкүдэр нь залгамжилжээ. Абахагийн хаанчлалын жилүүдийн ихэнх хугацаанд Монголын Эзэнт гүрэн дотоодод дайнтай байлаа. Тухайлбал Ил Хан ба умард зүгийн Алтан Ордын хоорондох дайныг дурдаж болно. Абаха мөн Сирийг эзлэн авахаар удаа дараа оролдсон боловч амжилтгүй болжээ. Тухайлбал Хомсын хоёрдугаар тулалдаанд ялагдал хүлээсэн байдаг.
Амьдрал
Хүлэгү 1265 онд өвчнөөр нас баржээ. Нас барахаасаа өмнө тэрбээр Византийн Эзэн хааны гэр бүлийн нэг охиныг Хүлэгүгийн олон эхнэрийн нэг болгохоор Византийн Эзэн хаан VIII Михаэл Палэологостой яриа хэлэлцээ хийж байлаа. VIII Михаэл өөрийн хууль бус охин Мариа Деспина Палэологинаг сонгож 1265 онд зүүн ортодокс шашны патриарх Эутхимюсыг дагалдуулан илгээжээ. Хүлэгү түүнийг ирэхээс өмнө нас барсан тул Абаха Ил Ханаар өргөмжлөгдөхдөө Мариаг хатнаа болгожээ. Абахагийн эх Догуз хатан 1265 онд мөн нас барахад оюун санааны удирдагчийн үүрэг Монголчуудын "Деспина хатан" гэдэг байсан Мариад шилжлээ. Абахагийн үеийн зарим зоосон дээр Христийн загалмайг дүрсэлж, "Эцэг, Хүү, Ариун Сүнсний нэрийн өмнөөс" гэдэг Христ шашны үгийг арабаар сийлсэн байдаг.
Абаха Ил Хан улсын нийслэл Табризыг Монголчуудад таалагдсан баруун хойд хээр нутагт байнга байрлуулахаар шийджээ.
Абаха эцгийгээ нас барснаас хойш дөрвөн сарын дараа төрийн эрх мэдлийг гартаа авч, газар, захирагчийн албыг дахин хуваарилсаар хэдэн сарыг өнгөрөөжээ.
Алтан ордны улстай дайтсан нь
Ил Хан улсын Монголчууд Хүлэгү ханы үеэс хойш Алтан Ордын Монголчуудтай дайтсаар иржээ. Энэ дайн Абахагийн үед ч үргэлжилсэн бөгөөд Алтан Орд Абахаг хаан ширээнд суусны дараа хавар Ил Хан улс руу довтоллоо. Алтан Орд Египетийн Мамлюкууд хоорондоо холбоотон байсан бөгөөд Мамлюкуудын гарт байсан Сири рүү Абахаг довтлуулахгүй, хойд фронт руу анхаарлыг нь татаж сарниулахыг Алтан Орд оролдож байсан тул нь ийнхүү довтолжээ. Алтан Ордын хан Бэрх 1267 онд нас барах хүртэл энэ дайсагнал үргэлжлэв.
Цагадайн улстай дайтсан нь
1270 онд Цагадайн Улсын Барак хан Ираныг эзлэн авах гэж оролдсоноор Херат хотод Абаха ханы эсрэг шинэ дайн эхлүүлэв. Харин Абаха хотоо амжилттай хамгаалж чаджээ.
Христ шашинт улсуудтай харилцаж байсан нь
Абаха нь Исламын шашинт Мамлюкуудын эсрэг Өрнөдтэй хамтрахыг оролдсон олон Монгол удирдагчийн нэг байлаа. Тэрбээр 1267-1268 онд Пап лам IV Клементтэй харилцаа тогтоохыг оролдож, 1268 онд Монгол элч илгээж, Өрнөдийн орнууд болон хадам эцэг VIII Михаэлтэй хамтран Франц-Монголын эвсэл байгуулахыг зорьж байлаа. Тэрбээр Ром болон Арагоны I Хаумегээс хариу авчээ. Гэхдээ энэ нь 1269 онд Хаумег Акка руу бүтэл муутай аян дайн хийхэд хүргэсэн эсэх нь тодорхойгүй байна. Абаха Арагоны ванд бичихдээ түүнийг Силисид ирвэл өөрийн дүү Ахайг угтуулж илгээнэ гэж бичжээ. Абаха мөн Английн I Эдвардад элч илгээж байсан бөгөөд 1274 онд Пап лам X Грегори руу төлөөлөгчид илгээжээ. Абахагийн нарийн бичгийн дарга Рихалдус Лионы Хоёрдугаар Зөвлөлийн хурал дээр Хүлэгү Христүүдтэй ямар найрсаг байсныг тэдэнд сануулж, Абаха Сириэс Мамлюкуудыг хөөж гаргахаар төлөвлөж байгааг батлан хэлжээ.
Загалмайтны есдүгээр аян дайны үеэр явуулсан Абахагийн цэрэг дайны ажиллагаа (1271)
thumb|[[Загалмайтны есдүгээр аян дайны үеэр 1271 онд явуулсан Абахагийн жанжин Самагарын удирдсан Монгол цэргийн ажиллагаа (улаанаар тэмдэглэв)]]
Антиохын VI Бохемонд хадам эцэг Армений I Хетумын нөлөөгөөр 1260 онд Абахагийн эцэг Хүлэгүг хан байх үед Монголчуудад сайн дураар даган оржээ. Ингэснээр Антиох, Триполи улсууд Ил Ханы вассал улсууд болжээ. 1268 онд Мамлюкийн удирдагч Бэйбарс Антиохыг эзэлсний дараа, Бохемонд Триполийг нэмж алдахгүйн тулд Бэйбарстай дайнаа зогсоожээ.
Антиох эзлэгдсэний хариуд, Английн I Эдвард 1271 онд Аккад ирж, Загалмайтны шинэ аян дайн хийхийг оролдов. Энэ оролдлого нь эцэстээ амжилтгүй болсон бөгөөд Эдвард Англи руугаа буцахын өмнө Мамлюкуудтай дайнаа зогсоож амжжээ.
Эдвард Аккад ирээд Абаха руу Режиналд Россел, Ваузын Годефрой, Паркерийн Жон нараар толгойлуулсан элч илгээж, Монголчуудаас цэргийн тусламж хүсжээ. Абаха Туркестанд тулалдаж байсан боловч Эдвардын хүсэлтэд нааштайгаар хандан Селжүкийн Анатоли дахь Монгол цэргээс нэг түмэн цэргийг Самагар жанжны удирдлага дор Сири рүү илгээв.
""Энэ хэрэг явдлын талаар ярилцаад бид хүчирхэг цэргээ Семакар (Самагар) жанжнаар удирдуулан танд туслуулахаар илгээхээр тогтлоо; тиймээс та дээр дурдсан Семакарыг оролцуулсан төлөвлөгөөг өвөр зуураа хэлцэхдээ дайсантай тулалдах сар, өдрөө тодорхой бөгөөд нарийн тохирно уу.""
- 1271 оны есдүгээр сарын 4-нд Абахагаас I Эдвардад явуулсан захидал.
Монголчууд туслах Селжүк цэргүүдийн хамтаар Алеппогоос урагших нутгийг сүйтгэжээ. Хэдийгээр энэ хүч харьцангуй жижиг байсан ч гэсэн, Исламын шашинт хүн амыг (тэд урьд нь Монгол жанжин Хитбухын удирдсан цэрэг өмнө зүгт Каир хүртэл тулалдаж байсныг мартаагүй байв) зугтан дүрвэхэд хүргэв. Харин Эдвард Монголчуудтай ажиллагаагаа зохицуулж, цэргээ цуглуулж чадахгүй, цэрэг дайны ямар ч амжилт гаргаж чадаагүй тул Абахагийн цэрэг яалт ч үгүй ухарчээ. Бэйбарс арваннэгдүгээр сарын 12-нд Египетэд сөрөг довтолгоо хийхэд Монголчууд ухраад аль хэдийн Евфрат мөрний цаана гарсан байлаа.
1280-1281 оны аян дайн
Мамлюкуудын удирдагч Бэйбарс 1277 онд нас барлаа. 1280-1281 онд Абаха Сири рүү шинэ довтолгоон хийжээ. 1280 оны есдүгээр сард Монголчууд Баграс, Дарбсакыг авч, аравдугаар сарын 20-нд Алеппог эзлэв. Монголчууд Акка руу элч илгээж, цэргийн тусламж хүсчээ. Гэвч Загалмайтнууд Мамлюкуудтай 10 жилийн турш дайтахгүй гэсэн гэрээний хугацаа нь дуусаагүй байв. Патриархын ширээт лам Абахагийн хүсэлтэд татгалзсан хариу өгөхдөө хот өлсгөлөнд нэрвэгдсэн байгаа бөгөөд Иерусалемийн ван өөр нэг дайнд татагдан ороод байна гэсэн тайлбар өгчээ. Киприйн ван III Хюг болон VI Бохемонд мөн цэргээ хөдөлгөсөн боловч хүчин тусалж чадсангүй. Учир нь Мамлюкууд аль хэдийн Монголчууд болон тэдний хооронд цэргээ байршуулж амжсан байв.
Абаха, Арменийн III Лео нар Франкчуудыг шинэ Загалмайтны аян дайн эхлүүлэхийг уриалсан боловч Мальтын орден болон I Эдвард (санхүүжилт байхгүйн улмаас ирж чадаагүй) нар л нааштай хариу өгчээ. Мальтын орден Бекаа руу хамтарсан довтолгоон хийж, Султаны эсрэг хэд хэдэн удаа тулалдан 1280 оны аравдугаар сард Крак де Шевальер хүртэл давшиж, 1281 оны хоёрдугаар сард Крак дахь Мамлюкийн цэргийг бутцохилоо.
Монголчууд эцэст нь ухрахдаа 1281 оны өвөл буцаж ирнэ гэж андгайлав. Тэд 50000 морьтон цэрэг, 50000 явган цэрэг авчирна гэдгээ Франкчуудад мэдэгдсэн боловч энэ хүсэлтэд ямар нэг хариу өгөөгүй ажээ.
1281 оны намрын аян дайн
thumb|1281 оны [[Хомсын хоёрдугаар тулалдаан|Хомсын тулалдаанд Монголчууд (зүүн тал) ялагдсан нь.]] Египетийн Исламын шашинтнууд 1271 онд 10 жилийн хугацаанд Загалмайтнуудтай тулалдахгүй байхаар тохиролцсоноо тохиролцоогоо сахин тулалдаан хийгээгүй билээ. 1281 оны тавдугаар сарын 3-нд Исламын шашинт шинэ султан Калавун Аккагийн баронуудтай дайтахгүй байх 10 жилийн гэрээ шинээр байгуулаад (энэ гэрээгээ тэр сүүлд зөрчсөн), Триполийн VII Бохемондтой 1281 оны долдугаар сарын 16-нд мөн 10 жил дайтахгүй байх гэрээ байгуулав.
Урьд нь зарласан Монголчуудын довтолгоо 1281 оны есдүгээр сард эхэллээ. Мамлюкуудтай дайтахгүй байх гэрээнд өөрсдийгөө захирагдахгүй гэж үзсэн III Леогоор удирдуулсан Арменчууд болон Маркабын цайзыг хамгаалж байсан 200 орчим Мальтын ордений хөлөг баатар.
1281 оны аравдугаар сарын 30-нд 50000 Монгол цэрэг, 30000 Армени, Гүрж, Грек, Маркабын Мальтын орденийн хөлөг баатрууд Исламын шашинтны удирдагч Калавунтай тулалдсан Хомсын хоёрдугаар тулалдаан болсон боловч аль тал ялсан нь тодорхойгүй өндөрлөж, хоёр тал их хохирол амслаа.
Алагдсан нь
Абаха 1282 онд алагдсан бололтой. Түүний бэлэвсэн эхнэр Мариа Константинополь руу төрхөмдөө буцжээ. Харин эцэг нь Багдадад тохиолдсон зүйлээс нийслэл хотоо аврахын тулд түүнийг өөр нэг Монгол хантай суулгах гэж оролдов. Мариа энэ саналыг хүлээн авалгүй, гэлэнмаа болж, 1285 оны үед Панагиа Мухлиотисса сүм хийдийг байгуулжээ.
Абахагийн орыг Исламын шашинт дүү Тэкүдэр нь залгав. Тэкүдэр Абахагийн Христийг дэмжигч бодлогыг орвонгоор нь эргүүлж, Франкын нутаг дэвсгэрт дахин халдаж, 1285 онд Маргатын хойд цайз, 1287 онд Латтаки, 1289 онд Триполийг эзлэн авсан Мамлюкийн Султан Калавунтай эвслээ. 1284 онд Абахагийн хүү Аргун Хубилай хаанаар дэмжүүлэн амжилттай эргэлт хийж, авга ах Тэкүдэрээ цаазаар аваачин, төрийн эрхийг өөрөө авч, Абахагийн үеийн Христ шашныг дэмжигч бодлогыг эргүүлэн тогтоожээ.
Гадны гогцоонууд
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл Ангилал:Ил хан Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:Хан Ангилал:Перс Ангилал:13-р зууны ноёрхогч Ангилал:1234 онд төрсөн Ангилал:1282 онд өнгөрсөн
Ванади
Ванади нь V химийн тэмдэг, 23 атомын дугаар бүхий химийн элемент. Хүнд, мөнгөлөг саарал, уян шилжилтийн металл. Байгальд зөвхөн химийн нэгдэл байдлаар оршдог ч, цэвэршүүлэн ялгасны дараа гадаргууд нь тогтвортой исэлэн бүрхүүл үүсч металлыг цаашид исэлдэхээс хамгаалдаг.
Эшлэл
Ангилал:4-р үеийн элемент Ангилал:5-р бүлгийн элемент Ангилал:Шилжилтийн металл Ангилал:Хүнд металл Ангилал:Химийн элемент
Чандмань-Өндөр сум
Чандмань-Өндөр сум нь Хөвсгөл аймгийн сум юм. 4,490 км² нутагтай. 2000 оны байдлаар 3036 оршин суугчтай байв. Сумын төв Хөхөө нь аймгийн төв Мөрөнгөөс зүүн хойно 138 км, нийслэл Улаанбаатараас 758 км зайд оршино.
Түүх
1931 онд Хөвсгөл аймагтай хамт байгуулагдсан. 1933 оны байдлаар 816 өрхийн 2,300 хүн, 42,000 орчим толгой мал тоологджээ. 1956 онд сумыг Цагаан-Үүр суманд нэгтгээд, 1959 онд буцааж салгасан байна. 1952 - 1990 онд тус суманд "Лениний алдар" нэгдэл ажиллаж байв.
Эдийн засаг
2004 оны байдлаар 41,000 толгой малтай. Үүнд, 10,000 хонь, 13,000 ямаа, 14,000 үхэр, сарлаг, 4,100 адуу тоологдсон бөгөөд тэмээ байхгүй.
Түүхийн дурсгалт газрууд
Нутгийнхан Чингис хааны дээд өвөг Алун Гуа эх тус сумын нутгаар урсдаг Ариг голоос гаралтай гэж үздэг бөгөөд 1992 онд голын ойролцоо түүний хөшөөг босгожээ.
Ном зүй
М.Нямаа, Хөвсгөл аймгийн лавлах толь, Улаанбаатар 2001, х.204
Эшлэл
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Хөвсгөл аймгийн сум
Гелат хийд
Цахим холбоос
Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв Ангилал:Гүрж дэх дэлхийн соёлын өв Ангилал:Гүржийн сүмийн барилга Ангилал:Имерети Ангилал:Гүржийн үнэн алдартны хийд Ангилал:Гүржийн хийд Ангилал:12-р зууны хийд Ангилал:Азийн сүмийн барилга
Баянмөнхийн Гантогтох
Баянмөнхийн Гантогтох нь Монголын үндэсний бөх юм.
Амжилт
Улсын их баяр наадамд 3 удаа үзүүрлэж 2004 онд ерөнхийлөгчийн зарлигаар гарьд цол хүртсэн. Хоёрт нь А.Сүхбаттай, нэгд нь Г.Өсөхбаяртай үлдэж үзүүрлэсэн.
Тэрээр сонирхогчдын сүмогийн Монголоос төрсөн анхны дэлхийн аварга, мөн Японоос өөр улсаас төрсөн анхны дэлхийн аварга бөгөөд чөлөөт бөхийн олон улсын хэмжээний мастер цолтой, 1996 оны Атлантын олимпод хүч сорьж явсан. 2012 онд Монгол Улсын ерөнхийлөгчийн зарлигаар Монгол улсын Гавьяат тамирчин болсон.
Эшлэл
Ангилал:Монголын бөх Ангилал:Улсын гарьд Ангилал:Монголын олимпын оролцогч Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин Ангилал:Увсынхан Ангилал:Улаанбаатарын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1972 онд төрсөн
Баян-Өлгий аймаг
Баян-Өлгий нь,  Монгол Улсын аймгийн нэг юм. Аймгийн төв нь Өлгий хот бөгөөд Улаанбаатар хотоос 1636 километр зайтай. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 45.8 мянган хавтгай дөрвөлжин километр. Хүн амын тоо 112,836. Малын тоо толгой 2021 оны дүнгээр 2,379,000. Тус аймаг нь 1940 онд байгуулагдсан. Хүн амын ихэнх нь хасаг үндэстнүүд бөгөөд Монгол овгийн урианхай, тува ястнууд амьдардаг.
Өндөрлөг газар оршдог учраас уур амьсгал ерөнхийдөө сэрүүн байдаг. Даян, Хотон, Хорго гэх мэт цэнгэг уст 80 гаруй нууртай. Ховд, Цагаан, Согоот, Ёлт гэх мэт 100 гаруй гол горхи, 200 гаруй булаг шандтай. Ховд гол нь 506 километр үргэлжилдэг. Толбо, Ачит нуур нь загас агнуурын нөөцтэй.
Түүх
Өртөө аралд эртнээс улаачдын буудал байсан Хойлог /Цагааннуур/ын ширэгт 1931 онд Орос улстай худалдаа хийх  дамжлага баазын суурь тавигдсанаар Ховд-Цагааннуурын авто өртөөний буудал ч Өлгий орчим байрласан зэрэг гол дөт салаа замын зангилаа, тус аймгийн хошуу, сумдын дунд цэгт оршдог, ой мод, өвс ургамлаар элбэг хожим ирээдүйд томоохон хот байгуулахад газрын гадаргуу, хөрс шороо нь хүртэл зохимжтой байсан.
Баян-Өлгий аймгийн яамнаас эхлээд тус аймгийн анх байгуулагдсан албан байгууллагууд цөөн байшин, 30-аад эсгий гэрт байрлаж байснаа хэдхэн сарын дараа тус тусын байр байшинтай болж, гар үйлдвэрлэлийн артель, хүнсний үйлдвэр, аж ахуйн газруудаа үүсгэн байгуулж Өлгийд оршин суугчдын эгнээ 1940 оны 11 сар гэхэд 100 өрх, 400 хүн амтай болжээ.
1950-иад оны дунд үеэс Өлгийд оршин суугчдын эгнээ 7000 давж хотыг тохижуулах ажил урьд өмнөхөөс илүү эрчтэй өрнөж, цэнгэлдэх хүрээлэн, ХД театр, хүүхэд залуучуудын ордон, орон нутгийг судлах музей, барааны зах зэрэг томоохон байгууламжийг Өлгийн иргэд Бямба, Ням гаригт оройн цагаар шан харамж, цалин хөлс нэхэлгүй бүтээж байгуулсан.
Аймгийн төвийн нийгэм эдийн засаг, соёл боловсролын өргөн цар хүрээ, хөгжил бадралыг үндэслэн 1956 оны 8-р сарын 1-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 4 тоот зарлигаар Өлгий хотын хороог байгуулжээ. Төрийн эрх барих дээд байгууллагын шийдвэрээр 1961 онд дээрх хорооны байгууламж Өлгий хот болон өөрчлөгдөж тус хотын захиргаа 13 хэсгээс, 1964 оноос 4 хорооноос бүрдэх болж, 1990-ээд оны эхнээс сум, багийн системд шилжсэн юм.
Газар зүй
Аймгийн нутаг дэвсгэр кайнозейн эриний дөрөвдөгч галавын үеийн гол, мөрөн, нуур, усны ажиллагаагаар тогтсон элс, шавар, хайрга голлосон тунамалтай, уулын хүрэн ба цайвар хүрэн хөрс зонхилсон гол, мөрний саваар нугат намгийн заримдаг давсархаг хөрс, өндөр уулын бүсэд хад асга бүхий уулын тундрын ба уулын нугын хөрстэй, элэгдэл, өгөршлийн ажиллагаагаар тогтсон хонхор, гүдгэр, уул нуруудаас тогтдог. Геологи-тектоникийн мужлалын хувьд Монгол Алтайн атираат мужийн баруун ба баруун хойд хэсэгт оршдог юм. Даян, Хотон, Хоргын цэнгэг устай том, жижиг 80-аад нуур, 100 гаруй гол, горхи, 200 гаруй булаг, шандтай. Толбо, Ачит нуур нь загасны агнуурын нөөцтэй. Ховд, Цагаан, Согоог, Ёлт, Сагсай, Булган, Ганц мод, Бөхмөрөн зэрэг томоохон голтой, Ховд гол 506 км үргэлжилдэг.
Уур амьсгал
Аймгийн нутаг дэвсгэр нь байрлалаар дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын дундад өргөрөгт багтдаг учир эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай. Далайн түвшнээс их өндөрт оршдогоос сэрүүн уур амьсгалтай, хүрээлэн оршдог өндөр уулс гаднаас агаарын урсгалаар ирсэн чийгийг биедээ татдаг учир Алтайн нурууны өндөрлөг хэсэгт хур тунадасны жилийн дундаж хэмжээ 400-500 мм-д хүрдэг байна. Өөрөөр хэлбэл говь, цөлийн нөлөөнд ихээхэн автагдсан, өндөр уулын өвөрмөц уур амьсгал, эмзэг экосистемтэй. Салхины жилийн дундаж хурд 4-9 м/секунд хүрдэг.
Хүн Ам
Баян-Өлгий аймгийн хүн ам нь 2021 оны байдлаар 112,836 бөгөөд нягтрал нь квадрат километр тутамд 2.5 хүн байна.
Ургамал, амьтан
Агь, таана, хөмүүл, шаваг, шарилж, ерхөг, хиаг, хазаар өвс, харгана, хялгана, бударгана зэрэг хээр, цөлөрхөг хээрийн өвс ургамал зонхилж, чийг илүүтэй уулын сүүдэр хажууд үхрийн нүд, хад, гүзээлзгэнэ, тошлой зэрэг зэрлэг жимсгэнэ ургадаг. Ой нь уулсын зөвхөн сүүдэр хажууг бүрхэн, өвөр хажуугаар хээрийн ургамал тархсан, уулархаг нутгаар вансэмбэрүү, бадамлянхуа, алтан гагнуур, чихэр өвс, бамбай, башиг, чийгийн давирхай, таван салаа, нохойн хошуу зэрэг эмийн ургамал ургадаг боловч үйлдвэрлэлийн аргаар өргөн ашиглаагүй байна. 300 гаруй сээр нуруутан байгаагийн дотор 11 зүйлийн хэвлээр явагч, 8 зүйл загас бүртгэгдсэн байна. Дэлхийд ховордсон аргаль, янгир, ирвэс, шилүүс зэрэг амьтдаас гадна чоно, үнэг, суусар, тарвага ,туулай, үен зэрэг ан амьтад, харцага, ёл, бүргэд, сар, тоншуул, хун, хотон, хойлог, алтан гургалдай, галуу, нугас зэрэг жигүүртэн шувуудтай.
Эдийн засaг
Эдийн засгийн гол салбар нь мал аж ахуй бөгөөд 1,4 сая малтай, тариалан сул хөгжсөн байна. Аж үйлдвэрийн хөгжил дорой боловч уул уурхай, хөдөө аж ахуйн гаралтай түүхий эдийг боловсруулах салбарт тэргүүлэх ач холбогдол өгч хөгжүүлэх боломжтой, төмөр зам, хатуу хучилттай авто замгүй, холбоо, агаарын болон авто тээврийн үйлчилгээ харьцангуй илүү хөгжсөн.
Хэтийн төлөв сайтай алтны 6 үндсэн илрэл, 5 шороон хуримтлалын зангилаа хэсэг буюу талбайг тогтоосон нь ойрын жилүүдэд эрэл-үнэлгээ, хайгуул хийж, алт олборлолтын салбарыг хөгжүүлэн, үйлдвэрлэлийн хэмжээг нэмэгдүүлэх бололцоотой боловч байгалийн нөөц, баялгийн судалгааг бүрэн хийгээгүй байна. Төсвийн урсгал зардлын 30 гаруй хувийг өөрийн орлогоор, үлдсэн хэсгийг улсын татаасаар бүрдүүлдэг, төсөв санхүүгийн чадавх сул юм. Аймгийн байгаль орчин нь унаган төрхөөрөө үндсэндээ хадгалагдсан, ус, хөрс, агаар бохирдуулах уул уурхай, химийн үйлдвэр хөгжөөгүй, малын тоо бэлчээрийн даацнаас хэтэрч, бэлчээр талхлагдан, цөлжих нөхцөл бүрдсэн байна. Байгалийн хязгаарлагдмал нөөц, баялгийг үнэ төлбөргүй ашигладаг үрэлгэн хэв шинжээс бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, үйлчилгээний үнэд байгалийн өртгийг тусгаж, байгалийн даацад зохицон амьдрах хөгжлийн шинэ хандлагад шилжих арга замыг сонгон хөгжих чиг хандлага нь аймгийн хөгжлийн гол стратеги болж байна.
Эшлэл
Ангилал:Монголын аймаг
Казахын цав толгод
Казахын цав толгод нь (казахаар:Сарыарқа) Төв Казахстанд (Балхаш нуураас хойд болон баруун хойд зүгт) байдаг тал юм. Намхан уул толгодтой.
Зураг
Ангилал:Казахстаны газар зүй
Төв Ази
thumb|300px|хар зураасаар тэмдэглэсэн нь [[НҮБ-н тодорхойлолт, шар дэвсгэрээр тэмдэглэсэн нь ЮНЕСКО-гийн тодорхойлолт, бараан дэвсгэрээр тэмдэглэсэн нь ЗХУ-н тодорхойлолт]]
Төв Ази (англиар - Central Asia) гэдэг нь Ази тивийн төв хэсгийг хамардаг бүс юм. Одоогийн хэрэглэгдэж буй албан ёсны ойлголтоор буюу НҮБ-ын тодорхойлсноор энэ бүс нутагт Казахстан, Киргиз, Тажикистан, Туркменистан, Узбекистан гэх 5 улсын ("таван -стан") нутгийг хамруулдаг. Харин өргөн утгаараа буюу ЮНЕСКО-гийн тодорхойлсноор Монгол Улс, Өвөр Монгол, Өмнөд Сибирь (Буриад, Тува, Алтайн Бүгд Найрамдах Улс, Өвөр Байгалийн хязгаар, Эрхүү муж, Алтайн хязгаар, Омск муж, Хакас, Кемерово муж, Оренбург муж, Курган муж, Тюмень муж, Новосибирск муж), Шинжаан, Хөхнуур, Ганьсу, Төвөд зэрэг монгол, төвд, уйгурчуудын амьдран суудаг нутаг болон, хойд Афганистан, хойд Иран, хойд Пакистан, Энэтхэгийн баруун хойд талын Кашмир муж зэрэг далайд гарцгүй нутгуудыг хамарна.
Нэр томъёо
Барууныхан "Central Asia" буюу Төв Ази (оросоор Центральная Азия) гэсэн нэр томъёог хэрэглэж ирсэн бол оросууд "Дундад Ази" (оросоор "Средняя Азия", англиар "Midlle Asia") гэсэн нэр томъёог сөргүүлэн хэрэглэж ирсэн байдаг бөгөөд ЗХУ-г задрах хүртэл Дундад Азид Чечень, Дагестан, Гүрж, Азербайжан, Армени зэрэг Кавказын бүх улс, Казахстан, Киргиз, Тажикистан, Туркменистан, Узбекистаныг хамруулан ойлгодог байв.
1992 онд Казахстаны ерөнхийлөгч Нурсултан Назарбаев Дундад Азийн улсуудын уулзалт дээр «Дундад Ази ба Казахстан» гэсэн хуучин нэр томъёог «Төв Ази» гэж солих санал гаргасан нь дэмжигдсэн байна.
Германчууд Төв Азид Монгол, Манжуур, Шиньжаан, харин Дундад Азид "5 стан" буюу Казахстан, Киргизстан, Тажикистан, Туркменистаныг оруулдаг.
Улс төр
1990-ээд он хүртэл буюу социалист системийн үед Монголын Засгийн Газар өөрийн орныг Төв Азийн бүсэд хамруулдаг байсан бол ардчилсан нийгмийн тогтолцоонд шилжсэнээс хойш ЗГ-н бодлого өөрчлөгдөж Монголыг Зүүн Азийн бүстэй улс төр, эдийн засгийн нягт холбоотой хөгжүүлэх чиглэл баримтлах болсон байна. Ингэснээр Төв Азийн бүсийн спорт, улс төр, эдийн засгийн хамтарсан үйл ажилллагаанд оролцох нь багасчээ. Монгол улс Төв Азийн бүсийн хамгийн том спортын арга хэмжээ болох Төв Азийн наадамд огт оролцоогүй ба ТАКМ хэмээх Турк, Азербайжан, Киргиз, Монголыг хамарсан цэргийн эвслээс 2014 оны 7-р сард гарчээ. Хятад, Орос өөрсдийн тэргүүлдэг Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагад Монголыг элсүүлэх сонирхолтой байна.
ЗХУ-ыг задрах хүртэл Монгол Улс Төв Азийн цорын ганц тусгаар тогтносон орон байв. Мөн Зүүн Азиас гадна Зүүн Хойд Ази хэмээх шинэ нэр томъёо 1990-ээд оноос хойш гарч ирсэн ба энэ нь газарзүйн гэхээсээ улс төр, эдийн засгийн шинжтэйгээр хэрэглэгдэж байна. Монгол орон нь одоогоор Зүүн Азийн бүсэд давхар хамаарагдаж байгаа ч түүх соёлын хувьд Төв Азийн бүсийн орон юм. Хэдийгээр орчин үеийн Монгол улсыг Зүүн Азид хамруулдаг ч Монголд оршин тогтнож байсан Хүннү, Сяньби, Их Монгол Улс зэрэг эртний улсуудыг Төв Азийн улсууд гэж үздэг. Монголчууд ч өөрсдийгөө Төв Азийн ард түмэн хэмээн үздэг ба Зүүн Азийн орнууд суурин иргэншилтэй хятад соёлын нөлөөнд ихээхэн орсон байдагаараа Төв Азиас эрс ялгардаг. Тивүүдийг бүсчлэн ангилахдаа НҮБ-н байр сууриас гадна тухайн орны байр суурийг харгалздаг. Тухайлбал Балтын тэнгисийн гурван орон болох Эстони, Литва, Латви Зүүн Европд ордог байсан ч ЗХУ задарсны дараа тусгаар тогтнон Оросоос хараат бус байх бодлого явуулан НАТО-д элсэж улмаар бүсчлэлээ өөрчилж Умард Европт багтах болжээ.
Зургийн цомог
Ангилал:Азийн бүсчлэл
Хүний өндөр
Хүний өндөр ба өсөлт хэмээх ойлголтод хөлийн улнаас толгойн орой хүртлэхи уртын хэмжээсийг авч үздэг. Хүн амын дунд хэт өндөр эсвэл хэт намхан хүмүүс байх нь (дундаж өндрөөс 20%-ийн хазайлт) нь тодорхой ген эсвэл дотоод шүүрлийн эмгэг өвчнүүдийн улмаас үүсдэг бөгөөд анагаах ухаанд гигантизм эсвэл дварфизм гэж нэрлэдэг. Ядуурал, дайн дажин бүхий бүс нутагт хоол хүнсний дутагдал мэтийн гадаад орчны хүчин зүйлсийн нөлөөгөөр хүүхэд өсвөр насныханы дунд ямар нэгэн өвчин эмгэгтэй холбоогүйгээр архаг хоол тэжээлийн дутагдалаас шалтгаалсан өсөлтийн хоцрогдол өргөн тохиолддог.
Хүний өсөлт болон өндрийн илрүүлэлт
Хүний биеийн өндрийг судалдаг анагаах ухааны салбарыг ауксологи гэж нэрлэдэг. Бодгалийн өсөлт нь тухайн организмийн эрүүл мэндийн хэвийн байгаа эсэхийг тогтооход удаан хугацааны турш хэрэглэгдсээр ирсэн нэгэн хэмжигдэхүүн бөгөөд үүний тулд өсөлтийн муруйг ашигладаг. Бодгалийн хувьд өсөлтийг эрүүл мэндийг байдлыг илтгэх үзүүлэлт болгон ашиглахын тулд хэвийн өсөлтийн муруйтай харьцуулан дүгнэх бөгөөд удамшлийн хүчин зүйлсээс хамаарсан өсөлтийн гажуудалыг илрүүлэх боломжтой. Удмын мэдээлэл буюу генетик нь бодгалийн өндөрт нөлөөлдөг хамгийн гол хүчин зүйлсийн нэг боловч хүн амын дундах өсөлтийн алдалдалын шалтгаануудын дунд төдийөн ач холбогдолтойд тооцогддоггүй. Хүний амын дундаж өндөр нь тухайн хүн амын эрүүл мэндийн байдлыг (амьдралын жишиг, амьдралын чанар) илтгэх чухал үзүүлэлт болдог. Европыг бүс нутгийн хүн амын дундаж өндөр их байдагийн голлох шалтгаан нь удамшлийн хүчин зүйлээс гадна хоол хүнсний хангамж болон эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний чанар өндөр түвшинд байдгаас хүн амын амьдралын чанар, амьдралын жишиг эрс дээгүүр байдагтай холбоотой. Харин Азийн бүс нутагт хоололтын байдал өөрчлөгдөж, эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний чанар ерөнхийдөө сайжрах болсон нь хүн амын дундаж өндөр нэмэгдэхэд нөлөөлж байна.
АНУ-д арьс өнгөний үзэл үгүй болж, хүн ам зүйн нөхцөл байдал өөрчлөгдсөн боловч 1950 оноос хойш хүн амын дундаж үзүүлэлт тогтонги түвшинд байна. Архаг болон хурц хоол хүнсний хомсдолоос шалтгаалсан өсөлтийн зогсонгошил аль ч хүн амын дунд тохиолдож болдог бөгөөд үүнийг бид хойд Солонгосоос эхлээд Африкийн зарим орнуудад болон Европын болон бусад улс орнуудын түүхээс тодорхой харж болно. Гуатамала мэтийн хөгжиж буй орнуудад 5-с доош насны хүүхдүүдийн дунд өсөлтийн зогсонгишил маш өндөр түвшинд буюу 82.2% байна.
Ноён Франисис Галтон (1889 он) эцэг эхийн өндөр болон тэдний хүүхдүүдийн өндөрийн хамааралтыг 928 хүүхэд болон 205 эцэг эхийн мэдээлэл дээр үндэслэн боловсруулжээ. Эдгээрийн хоорондох хамаарал 0.57 буюу сул хамааралтай байв. Иймээс биеийн өндөр нь удамшил болон гадаад орчны хүчин зүйлийн хослолоор бий болдог бодгалийн шинж чанар юм. Эцэг эхийн өндөр дээр үндэслэн регреси ашиглан үр удмынх нь биеийн өндөрийг тооцоолж болох бөгөөд хэт өндөр эсвэл хэт намхан эцэг эхээс харгалзах өндөр эсвэл намхан хүүхэд төрж болно. Гэвч тэдний үр хүүхэд нь эцэг эхийнхээ дундаж өнөдөртэй ойролцоо байж болно. Генетикийн хүчин зүйлс, өсөлтийн даавруудын ялгарах хэмжээ, өвчин эмгэг зэрэг нь тухайн бие махбодийн биеийн өндөрт нөлөөлөх гол хүчин зүйлс юм. Үүнээс гадна хоололт, дасгал хөдөлгөөн, гадаад орчны нөлөөлөл, амьдралын нөхцөл байдал зэрэг нь өсөлтөд нөлөөлх бусад хүчин зүйлсэд багтана. Хүний биеийн өсөлтийн хамгийн хурдан үед нь нярай болон бага насанд тохиолдох (эхийн хэвлий дэх өсөлтийн тооцохгүй бол) бөгөөд 2 нас хүртэл маш хурдацтай өснө. Улмаар биеийн өсөлт хэсэг хугацаанд удаашрах боловч бэлгийн бойжлын үед буюу шилжилтийн насанд өсөлт эргэн идэвхиждэг (ойролцоогоор эрэгтэйд 13-14 нас, эмэгтэйд 11-12 нас ). Шилжилтийн нас өнгөрөхөд өсөлт удааширч, улмаар зогсоно. Эмэгтэйчүүдийн өсөлт ойролцоогоор 15-16 насанд зогсдог бол эрэгтэйчүүдийнх үүнээс хойш 3 жил үргэлжилж 18-20 насанд зогсдог. Энэ үед хоол хүнсийн хомсдол зэрэг хүчин зүйлс нь өсөлтөд онцгой нөлөөлөл үзүүлдэг. Түүгээр ч барахгүй эхийн эрүүл мэндийн байдал бүх талаараа хүүхдийн өсөлтөд, ялангуяа хүүхдэд эхийн хэвлийд байх үед болон өсөлтийн чухал үеүүдэд онцгой нөлөөтэй. Жирэмсэн эхийн эрүүл мэндийн байдал маш чухал. Ялангуяа жирэмсэний хордлогын үе нь эхийн хэвлийд буй ургийн хувьд маш чухал юм. Энэ үед эхийн хоололтын байдал нь ургийн цаашдын өсөлтөд онцгой нөлөөлөл үзүүлдэг. Мөн эхийн нас хүүхдийн өндөр тодорхой хэмжээгээр нөлөөлдөг. Орчин үеийн судалгаагаар эхийн нас нэмэгдэхэд ургийн өндөр аажим нэмэгддэг болохыг тогтоогоод байна. Харин нилээд эрт хийгдсэн судалгаануудад тодорхой хүн ам зүйн нөхцөл байдалд эхийн анхны төрөлт эрт байх нь ургийн өсөлтөд сөргөөр нөлөөлдөг гэж үзэж байлаа. Эдгээр төстэй судалгаануудын үр дүнг биологийн хүчин зүйлсийн нөлөөлөлтэй холбон тайлбарлахаас илүү залуу эхээс төрсөн хүүхэд нь тухайн эхийн боловсролын түвшин, бие хүний төлөвшил, хоол хүнсний хүрэлцээгүй байдал, гэр бүлийн байдал зэргээс хамаардаг үздэг.
Генетикийн болон гадаад орчны хүчин зүйлсийн хоорондын хамаарал нь маш нарийн төвөгтэй, тодорхойгүй асуудал байдаг. 100 жилийн өмнө Менделийн биометрийн хэлэлцүүлэг гарсанаас хойш хийгдсэн хэд хэдэн судалгаагаар хүний биеийн өндөрийн ялгаа нь 60-80%-д уламшдаг гэж үзэх болжээ. Хүний өндөрт нөлөөлдөг цорын ганц ген бол HМGA2 юм. HМGA2 генийн “өндөр” алелль агуулсан хүн нь “нам” аллель асуулсан хүнээс 1 болон түүнээс дээш см өндөртэй байдаг байна. GWA буюу геномын тархалтын нийгэмлэгийн 180 мянга гаруй хүнийг хамруулсан судалгаагаар насанд хүрсэн хүний биеийн өндөртэй холбоотой хамгийн багадаа 180 генийн хувилбар байгааг тогтоожээ.
Хүний биеийн өндөрт гадаад орчны хүчин зүйлс хэрхэн нөлөөлдөг талаархи судалгааг антропологич Барри Богин болон түүний хамтрагчид АНУ-д амьдарч буюу Гуатемалагийн Маяан хүүхдүүдийн дунд явуулжээ. Богин 1970-д оны эхээр анх Гуатемалад айлчлах үедээ маяан эрэгтэйчүүдийн дундаж өндөр ердөө 1.575 м (5 фит, 2 инч), эмэгтэйчүүдийнх 1.442 м (4 фит, 8 инч) байдгийг судлаж мэджээ. Тэрээр Гуатемалагийн иргэний дайн дэгдэх үеээр хэдэн мянган Гуатемалачууд АНУ-руу дүрвэх үеэр дахин нэгэн судалгааг хийсэн байна. Энэхүү судалгаагаар АНУ-д дүрвэж ирсэн Гуатемалачуудын 6-12 насны хүүхдүүд нутагтаа үлдсэн хүүхдүүдээс мэдэгдэхүйц өндөр байгааг тогтоосон байна. АНУ дахь илүү хоололт сайтай, эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ авч чадсан маяан хүүхдүүд нь ижил насны Гуатемала дахь хүүхдүүдээс дунджаар 10.24 см(4.03 инч) өндөр байв. Мөн тэрээр АНУ дахь маяан хүүхдүүдийн суугаа өндөрийн харьцаа Гуатемалал хүүхдүүдийнхээс нилээд бага (харьцангуй урт хөлтэй, дунджаар 7.02 см) байгааг тогтоожээ. Суданд амьдардаг Шиллук, Динка зэрэг Нил мөрийн эргээр амьдардаг хүмүүс нь дэлхийн хамгийн өндөр хүмүүсийн тоонд багтдаг. 1953-1954 онд эрдэмтэн Робертсын судалгаагаар Динка Рювенг эрэгтэй хүмүүсийн дундаж өндөр нь 1.813, Шиллук эрэгтэйчүүдийн дундаж өндөр нь 1.826 м байдгийг тогтоожээ. Эдгээр Нил мөрний эргээр амьдардаг хүмүүс нь урт хөл, нарийн бие, богино их биетэй байдаг нь халуун цаг агаарт илүү зохицсон байдаг. Гэтэл 1995 онд хойд Этиопид дүрвэн ирсэн динка болон шиллук хүмүүсийн дундаж өндөрийг хэмжиж үзэхэд ердөө 1.726м болон 1.764м тус тус байжээ. Мөн Төвдийн Кампасчууд бүс нутагтаа өндөрөөрөө алдартай бөгөөд тэдний дундаж өндөр нь 180 см болохыг 1964 онд антропологич Майкл Пиесл тодорхойлжээ.
Өсөлтийн дотоод шүүрлийн зохицуулга
Өсөлт гэдэг нь маш олон хүчин зүйлсийн үр дүнд өнчин тархны өмнөд хэсгээс ялгардаг өсөлтийн даавар буюу соматотрофин дааврын нөлөөгөөр ясны эсүүд хуваагдан олширч, яс уртсах үйл явц юм. Мөн соматотрофин нь инсулин төст өсөлтийн хүчин зүйл хэмээх элгэнд бий болдог өөр нэгэн дааврын нийлэгжилтийг ч сэдээдэг. Эдгээр даавруудын аль аль нь хүний биеийн ихэнхи эдүүдэд нөлөөлөх бөгөөд зөвхөн өсөлтөд нөлөөлөхөөс гадна хүний амьдралын турш ялгарч өөр олон чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Эдгээр даавруудын цусан дахь хэмжээ өсвөр насанд хамгийн дээд хэмжээндээ хүрэх бөгөөд улмаар буурдаг. Мөн эдгээр дааврууд нь унтаж байх үед (ялангуяа өсвөр насных хүүхдүүдэд) хамгийн ихээр ялгардаг байна.
Хамгийн голлох шугаман өсөлт нь урт ясны төгсөлийн хэсэгт байх өсөлтийн бүс хэмээх мөгөөрсөн хэсэгт явагдах бөгөөд энэ хэсэгт мөгөөрс яс болж хатуурдаг. Хүний биеийн өндөрийн бараг хагасыг нь хөл бүрдүүлдэг бөгөөл хөлийн урт нь хүйснээс хамаарч өөр өөр байж болно. Зарим тохиолдол урт яснуудын өсөлтийн ид үе дууссаны дараа бусад яснууд өсдөг. Мөн насанд хүрэгчдийг өндөрөөр нь ангилахад тэдгээрийн хоорондо зөрөө нь хөлийн уртаас нилээд хамаардаг байна. Өндөрийн үлдсэн хэсгийг гавалын яс бүрдүүлнэ.
Биеийн өндөртэй холбоотой эмгэгүүд
Хүний биеийн өндрийг нөхцөлдүүлэгч хүчин зүйл нь удамшил юм. Хэт өндөр эсвэл намхан байх нь ихэнхидээ эрүүл бус гэж тооцогддог. Гэхдээ энэ нь стандарт хазайлтаас хэр зөрж байгаагаас ихээхэн хамаардаг. Намхан нуруутай хүмүүс нь удамшлын хувьд намхан, харин өндөр нуруутай хүмүүс нь удамшлын хувьд өндө р нуруутай юм. Хэт өндөр хүмүүсийн эрүүл эсэхийг нотолохын тулд гэр бүлийхэний өндөрийг судлан тогтоох нь чухал бөгөөд хэрвээ гэр бүлийнхэн нь өндөр хүмүүс бол эмгэг гэж үзэх үндэслэлгүй. Бүх төрлийн өсөлтийн гажигтай холбоотой эмгэгүүдэд тодорхой шалгаан бий. Хамгийн өргөн тохиолдоог хэт өндөр болох эмгэг нь гигантизм бөгөөд хүүхэд насанд өнчин тархинаас хэт их хэмжээтэй өсөлтийн даавар соматостатин ялгарсантай холбоотой. Цөөн тохиолдолд хэт өндөр болсон шалтгаан тогтоогдхгүй байж болох ба хэт намхан хүмүүсийн дунд ч шалтгаан тодорхойгүй намхан байх үзэгдэл илэрдэг. 2003 оноос хүн амын дундаж өндөрийн стандарт хазайлтаас хэтэрсэн хүмүүсийг hGH даавар ашиглан эмчлэхийг зөвшөөрсөн байна.
Хэрвээ тухайн өвчтөний өнчин тархи хангалттай хэмжээний өсөлтийн даавар ялагруулаагүйгээс үүдэн өсөлт зогссон бол өсөлтийн дааврыг нэмж уулгах замаар эмчлэх боломжтоы гэсэн үг. Үүний тулд өсөлтийн дааврыг эдэд тарих замаар эд эсүүдийн өсөлтийг идэвхижүүлдэг байна.
Өндөр ба эрүүл мэнд
Зарим нэг тодорхой судалгаануудын үр дүнгээс хархад биеийн өндөр нь хэт өндөр байх нь зарим нэг өвчин эмгэгийн шалтгаан болдог байна. Хэт өндөр байх нь маш олон эрүүл мэндийн асуудлуудыг дагуулдаг. Хэт өндөр бие махбодийг цусаар хангахын тулд зүрх хэт ачаалалтай ажиллах шалтгаан болдогоос гадна тархинд хангалттай хэмжээний цус хүрч чаддаггүй байна. Жишээ нь Роберт Вадлоу хэмээх нэгэн өндөр хүн байсан бөгөөд тэрээр хэт өндөрөөсөө шалтгаалан насан туршдаа алхах боломжгүй байжээ. Түүний амьдралын сүүлийн жилүүдэд авхуулсан олон зурагнуудаас түүний түгшүүртэй дүр зургийг харж болно. Хэдийгээр тэрээр 22 насандаа нас барсан боловч хөлөндөө чиг зүүж, төмөр лаазны тусламжайгаар алхдаг байв. Тэрээр хөлөө чиг төмөр, лаазанд зүсэгдсэнийг мэдэрдэггүй байсан учир хөлнийхөө шархаар авсан халдварын хүндрэлээр нас баржээ. Хэт өндөр эсвэл хэт намхан байх нь эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн аль алиных нь хувьд нийгмээс тусгаарлагдах шалтгаан болдог. Биеийн өндөр болон наслалтын хоорондох хамааралын тулаархи асуудал нилээд маргаан дагуулдаг. Самарас болон Элрик нарийн Өрнөдийн Анагаах Ухааны сэтгүүлд нийтлүүлсэн судалгааны ажлаас хархад биеийн өндөр болон наслалт нь хүн мэтийн хэд хэдэн сүүн тэжээлтнүүдийн хувьд урвуу хамааралтай ажээ. Гэтэл 1.5м-с намхан нуруутай эмэгтэйчүүд нь жижиг аарцагтай байх бөгөөд энэ нь хүүхэд төрүүлэх үед хүндрэл гарах шалтгаан болж болно. Швед эрчүүдийн дунд хийгдсэн судалгаагаар биеийн өндөр болон амиа хорлох үзэгдэлийн хооронд хүчтэй сөрөг хамаарал байгааг тогтоосон байна.
Биеийн өндөр ба ажил мэргэжлийн амжилт
Биеийн гадаад байдал (өндөр гэх мэт) болон ажил мэргэжлийн хоорондох хамааралыг судлах нь сэтгэл судлал, эдийн засаг, хүний биологийн шинжлэх ухаануудыг маш том судалгааны сэдэв юм. Биеийн өндөр болон амжилтын талаархи судалгаа хэдэн арван жилийн өмнө эхэлжээ. Намхан биетэй хүмүүс нь гимнастик, авто машины уралдаан зэрэг тодорхой спортын төрлүүдэд амжит гаргадаг. Харин ихэнхи спортуудад өндөр нуруутай, урт мөчтэй хүмүүс илүү амжилт гаргах боломжтой. Үүнд ихэнхи мэргэжлийн спортууд багтана. Ихэнхи мэргэжлийн салбарт тухайн хүний гүйцэтгэлийн чадвараас илүү биеийн өндөр төдийлөн нөлөөтэй биш юм. Хувь хүний амжилтад нас, хүйс, нийгэм эдийн засгийн статус, гэх мэт хүчин зүйлс илүүтэйгээр нөлөөлөх боловч биеийн өндөр болон ажил мэргэжлийн хоорондох хамааралыг судалсан хэд хэдэн судалгаа хийгджээ. Биеийн өндөр болон амжилтын хоорондох хамаарал нь улс төрд илүү тод ажиглагддаг. 20-р зуунд АНУ-д 25 удаагийн Ерөнхийлөгчийн сонгууль болсноос 22-д нь өндөр нэр дэвшигч нь ялж байжээ. Гэсэн хэдий ч Жесуйтын үндэслэгч Игнатус Лояота нь ердөө 1.5 м өндөртэй байсан боловч Владимр Ленин, Бенито Муссолини, Николой Чаусэску, Иосиф Сталин, Наполеон нарын адил дунджаас доогуур өндөртэй 20-р зууны цуутай удирдагч нарын нэг болж чадсан билээ. Түүнчлэн магадгүй биеийн өндөр нь улс төрчдийн хувьд өөртөө итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэхэд нөлөөлдөг байж болох бөгөөд энэ нь мэргэжлийн амжилтад тодорхой нөлөөлөл үзүүлэх боломжтой юм. Намхан хүмүүс өндөр хүмүүст атаархадаг тал ажиглагддаг. "Наполеоны комлекс" гэдэг нь намхан байдлаасаа ичдэг, түүнээсээ болж сэтгэлийн байнгын дарамттай байдаг явдал.
Хүний биеийн өндрийн өөрчлөлтийн түүх
19-р зууны сүүлчээр Нидерландчууд нь намхан хүн амтай улс гэж нэрлэгддэг байсан бол өнөөдөр дэлхийн хамгийн өндөр хүмүүсийн тоонд багтах болсон бөгөөд залуучуудын дундаж өндөр 1.84 м болжээ. Европын хамгийн өндөр хүмүүс нь Альпын нуруу орчмоор амьдардаг бөгөөд залуу эрчүүдийн дундаж өндөр нь 1.86м байдаг бол эмэгтэйчүүдийнх 1.71 м ажээ.