cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дэлхийн нэгдүгээр дайн
Дайны төгсгөлд 4 том империал хүчнүүд болон Герман, Орос, Австри-Унгарын хаант улсууд цэргийн болон эдийн засгийн хувьд ялагдсан байсан бөгөөд оршин тогтнохоо больсон байсан юм. Өмнөх хоёрын ялагч нь тмоохон хэмжээний газар нутаг алдсан бол үлдсэн хоёр нь бүхэлдээ арчигдсан байлаа. Европын газар нутаг дахин олон жижиг нутгууд болон зурагдсан байлаа. Үндэстний Холбоо нь дахин ийм мөргөлдөөн болгохгүйн тулд үүсгэн байгуулагдсан. Европын националист үзэл дайн болон эзэнт гүрнүүдийн задрал, Германы ялагдал болон Версайллесийн гэрээ-ний асуудлуудын улмаас үүссэн бөгөөд энэ нь Дэлхийн хоёрдугаар дайн үүсэх гол хүчин зүйлүүд болсон юм.
Нэрний үүсэл
Дайны онуудад Англиар ярьдаг улсуудын хувьд Дайныг хэд хэдэн янзаар нэрлэж байсан. Дэлхийн дайн, Их дайн гэж түгээмэл нэрлэдэг байсан ч мөн Агуу Дайн, Европын дайн, Улс хоорондын дайн, 1914 оны дайн болон өөр өөр нэрүүдээр нэрлэж байсан юм. 1924 оны Time сэтгүүлд утсгагдсан мэт нэрнүүдийг ихээхэн сольж байсан юм. 1939 онд Дэлхийн Хоёрдугаар дайн эхэлсний дараа Дэлхийн нэгдүгээр дайн, эсвэл Нэгдүгээр дэлхийн дайн гэж нэрлэх нь жишиг болсон юм. Британи болон Канадын түүхчид нэгдүгээр дэлхийн дайн нэрлэдэг харин Америкчууд Дэлхийн нэгдүгээр дайн гэж нэрлэдэг. Дэлхийн дайн гэж нэрлэхийг анх 1914 оны 9-р сард Германы биологич, философич Эрнст Хаекел “Дэлхий дахиныг айдаст автуулсан Европын дайн нь яах аргагүй дэлхийг цочроосон дэлхийн эхний дайн болсон” гэж мэдэгдсэн. Нэгдүгээр дэлхийн дайн гэдэг нэрийг 1920 оны түүхээр офицер, сэтгүүлч Чарлис а Коурт Репингтон өгсөн.Франц Белгид дайн нь заримдаа La Guerre du Droit(Шударга ёсны дайн) эсвэл La Guerre Pour la Civilisation | de Oorlog tot de Beschaving(Соёл иргэншлээ олох дайн) гэж нэрлэдэг ялангуяа медаль болон дурсгалын хөшөөнүүд дээр тусгагдсан байдаг.
Ар тал
Дэлхийн нэгдүгээр дайнд оролцогчдийн газрын зураг: Холбоотны хүчийг ногооноор, төв хүчийг шаргал, оролцоогүй улсуудыг сааралаар тэмдэглэв. 19-р зуунд Европын томоохон хүчнүүд Европын хүч чадлын тэмцвэрийг хадгалах гэж оролдож байсан бөгөөд энэ нь 1900 он гэхэд улс төр болон цэргийн цогц холбоотнуудыг тив даяар үүсгэсэн юм. Энэ нь 1815 онд Пруссиа, Орос, Австрийн Гэгээн нэгдлээр эхэлсэн юм. Үүний дараа 1873 онд Германы канцлер Бишмарк Австри-Унгар, Орос, Германыг оролцуулан Гурван хааны холбоо(Герман: Дейкайзербург) гэсэн гэрээг байгуулсан. Энэхүү хэлэлцээр нь Австри-Унгар болон Оросын талууд Балканы талаарх бодлогон дээр тохиролцоонд хүрч чадаагүйгээс шалтгаалан салж Герман Австи-Унгарын Хос нэгдэл 1879 онд үүссэн. Энэ нь Оттоманы эзэнт гүрэн суларч байгаа болон Оросын Балкан дахь нөлөөллийг эсэргүүцэх зорилготой байгуулагдсан юм. 1882 онд Холбоо тэлж Италийг оролцуулан Гурвалсан Холбоо болсон.
1870 оны дараа Европын мөргөлдөөн маш нарийн тооцоолсон Канцлер Бисмаркийн зохион байгуулсан Герман болон Европын бусад орнууд хоорондын гэрээгээр нилээд хугацаанд зогссон юм. Тэр Оросын армийг аль болох Германы талд барих болсон нь Франц болон Оростой 2 фронтын дайн хийхийг хүсээгүйд байсан юм. Хоёрдугаар Вильям хаан ширээг өвлөн авч Германы эзэн хаан(Кайзер) болсноор Бишмаркийн хамсаатнууд чухал биш мэт болсон. Жишээ нь Кайзер Оростой 1890 онд нөхөн олголтын гэрээг шинэчлэхээ татгалзсан. 2 жилийн дараа Франц Оросын нэгдэл Гурвалсан Холбооны хүчийг эсэргүүцэхийн тулд байгуулагдсан юм. 1904 онд Холбоот Вант Улс Францтай холбоо болох Энтенте Кордиалын гэрээг хийсэн мөн 1907 онд Холбоот Вант Улс Орос хоорондын Англи-Оросын хоорондын гэрээнд гарын үсэг зурсан. Энэхүү хоёр талт гэрээ нь Гурвалсан Энтенте үүсэх гэрээ нь болж өгсөн юм.
HMS Дридноут, Холбоот Вант улс болон Герман хооронд оршин тогтносон усан цэргийн хүчин. Германы үйлдвэрлэл болон эдийн засгийн хүч нь Их гүрний нэгдлийн дараа маш хурдацтайгаар өссөн. 1890-ээд оны дунд үеэс Хоёрдугаар Вильям энэхүү баазад ихээхэн хэмжээний хөрөнгө зарцуулан Kaiserliche Marine (Германы эзэн хааны усан цэрэг)-ийг Адмирал Алфред Вон Тирпиз байгуулсан бөгөөд энэ нь дэлхийд усан цэргээр ноёрхохоор Британтай өрсөлдсөн юм. Үүний үр дүнд хоёр улс хоорондоо Капитал хөлөг онгоц-ний дүрмээр бие биенийгээ давж байгуулахаар тэмүүлсэн юм. HMS Dreadnought-ийг 1906 онд гаргаснаар Британий хаант улс Герман өрсөлдөгчөөсөө томоохон хэмжээний давуу талыг олж авсан юм. Герман Британи хоёрыны хоорндох өрсөлдөөн удалтгүй Европ даяар болон тархсан юм.1908-аас 1913 он хүртэл Европын цэргийн салбарт зарцуулагдах хөрөнгө 50 хувиар ихэссэн байдаг.
Босни-Сербийн оюутан, Гаврило Принцип Австрийн Их Гүн Франз Фердинандыг алсны дараа шууд баригдсан юм. Австри-Унгар 1908-1909 онд Боснийн хямралыг далимдуулан 1878 оноос хойш Оттоманыг газар нутаг байсан Босниа болон Херзеговинагийн нутгийг албан ёсоор өөртөө нэгтгэсэн. Энэ нь Сербийн хаант улс болон түүний дагуур Пан-Славик болон Ортодокс Оросын Хаант улсыг ихэд хилэгнүүлсэн. Оросын улс төрийн манёвр нь өмнө нь ганхаж байсан эв найрамдлыг бүр үгүй болгосон.
1912 болон 1913 онд Балканы Холбоо болон ганхаж буй Оттоманы эзэнт гүрний эсрэг нэгдүгээр Балканы дайн болсон юм. Үр дүнд нь Лондонгийн тулгах бичиг хүргэгдсэн бөгөөд үүний үр дүнд Оттоманы Эзэнт гүрэн улам жижгэрэхийн зэрэгцээ Болгар, Серби, Монтенегро, Грек зэрэг улсуудын газар нутаг ихэсч Албанийн муж бие даасан шинжтэй болж эхэлсэн юм. Болгар Серби болон Грек рүү 1913 оны 6-р сарын 16-нд довтлохдоо Македоны ихэнх хэсгийн Сербид, Грек болон Өмнөд Добружаг Руминд 33 өдөр үргэлжилсэн хоёрдугаар Балканы дайн-д алдсанаар устах аюулд улам ихээр ойртсон юм.
1914 оны 6-р сарын 28-нд Босниа-Себри оюутан Залуу Босниагийн гишүүн Гаврило Принцип Австри-Унгарийн хаан ширээний залгамжлагч Австрийн Арчдүк Франц Фердинандыг Босниагийн Саражевод хөнөөсөн. Энэ нь хэсэг зуурийн Австри-Унгар, Герман, Орос, Франц болон Британий хоорондын улс төрийн манёвр хийж байсан бөгөөд үүнийг 7-р сарын хямрал хэмэн нэрлэдэг. Сербийн Босниа дахь нөлөөг багасгах үүднээс Австри-Унгар Серби рүү 7-р сарын тулгах бичгийг дайн өдөөх зорилгоор боломжгүй 10 шаардлагын хамт тавьсан. Серби 10-аас 8-ийг нь биелүүлэхээр зөвшөөрөхөд Австри-Унгар 1914 оны 7-р сарын 28-ийн өдөр дайн зарласан. Старчан:”Серби ямар ч хариу, хэзээ өгсөн нь хамаагүй Австри-Унгар далдуур бодлоготой байсан. Франз Фердинанд олон нийтийг удирдан захирдаг хүн биш мөн түүний үхэл эзэнт гүрнийг гүн эмгэнэлд автуулаагүй” хэмээн маргажээ. Оросууд өөрсдийн Балкан дах нөлөөгөө Австри-Унгарт алдахгүйн тулд 1 өдрийн дараа Серби рүү цэрэг хөдөлгөсөн. Германы эзэнт гүрэн 1914 оны 7-р сарын 30-нд хөдөлгөж эхлэх үеэр Франц-Прусын дайны үеэр Alsace-Lorraine-ийг Герман эзэлж авсанд хилэгнэсэн францчууд 8-р сарын 1-нд цэрэг хөдөлгөсөн. Мөн тэр өдөр Герман Оростой дайн зарласан. Холбоот Вант улс Германтай 1914 оны 8-р сарын 4-нд дайн зарласан бөгөөд энэ нь Белгийг дайнд оролцуулахгүй талаар тулгах бичигт “сэтгэлд нийцээгүй хариулт” авсны дараа болсон юм.
Төв хүчнүүд дундах үймээн
Төв хүчнүүдийн стратеги холбоо сайн байгаагүй улмаас нурсан. Герман Австи-Унгарт Сербийн дайралтын эсрэг туслана гэсэн боловч орчуулга нь арай өөр утга агуулчихсан юм. Өмнө нь туршигдсан төлөвлөгөөнүүд нь 1914 оны эхээр солигдсон ч тэднийг огт дадлагад шалгаагүй юм. Австри-Унгарын удирдагч нар Германыг Оросын эсрэг тулалдана гэж таамаглаж байтал харин Германы хувьд Австри-Унгарийг цэргийн хүчээ Орос руу явуулан өөрсдөө Францтай тулалдана гэж таамагласан юм. Энэ төөрөгдөл нь Австри-Унгарын армийг Орос болон Сербийн фронтуудад хуваах байдалд хүргэсэн юм.
Африк дахь дайн
Зарим 1 Британи, Франц Германы колонууд оролцсон анхны байлдаанууд нь Африкт болсон юм. 8-р сарын 7-нд Британи болон Францын цэргүүд Тоголэнд дахь Германы бэхлэлт рүү довтолсон. 8-р сарын 10-нд Баруун Өмнөд Африк дахь Германы цэргүүд Өмнөд Африк руу довтолсон бөгөөд энэхүү ширүүн тулаан нь дайн төгстөл үргэлжилсэн юм. Хурандаа Паул Эмил Вон Леттов-Ворбек-ээр удирдуулсан Зүүн Африк дахь Германы колоны цэргийн хүч нь партизаны дайн хийсэн бөгөөд Дэлхийн дайн дуусч Европт нөлөөлж эхэлснээс 2 долоо хоногийн өмнө бууж өгсөн юм.
Сербийн дайн
Дайны зарлалт. Австи-Унгарын засгийн газраас Сербийн засгийн газарт ирсэн 1914 оны 7-р сарын 28-ний телеграм Сербийн арми Австи-Унгарын эсрэг Сер-ийн тулаан-ийг 8-р сарын 12-нд Дрина болон Сава голын хойд саваар хамгаалалтын байрлал эзлэн тулалдсан юм. 2 долоо хоногийн дараа гэхэд л Австри-Унгарын хүч бут цохигдон буцсан нь Холбоотны эхний ялалт байсан бөгөөд Австи-Унгарын хялбар ялна гэж бодож байсан бодлыг үгүй болгосон юм. Үүний үр дүнд Австри Сербийн фронтын эсрэг тодорхой цэрэг тавин харин Оросын эсрэг хүчээ сулруулсан юм. Белги, Франц дахь Германы цэрэг 1914 он дох Германы цэргүүд төмөр зам дээр, барааны машин фронт руу чиглэн явж байгаа болон машин дээрх бичиг нь Парисын аялал гэж бичсэнийг харвал аль аль тал нь мөргөлдөөнийг түр хугацааных байна гэж бодсон юм.
Ази болон Номхон далайн орнууд
Шинэ Зеланд Герман Самоаг(сүүлд өрнөд Самао) 8-р сарын 30-нд эзэлж авсан. 9-р сарын 11нд Австралийн нээлтийн явган болон усан цэргийн хүч нь Neu Pommern(сүүлд Шинэ Британи)-ны арал дээр буусан бөгөөд энэ нь Герман Шинэ Гвинейн нэгэн хэсэг байсан юм. Япончууд Германы Микронеси-ийн колонуудыг, Цинтаогийн бүслэлтийн дараа Хятадын Шандонг-ийн хойг дахь Германы нүүрсний боомтыг эзлэн авсан. Хэдхэнд сарын дотор Холбоотныхон Германы Номхон далайн эргэн тойрон дах бүхий л газруудыг эзэлж авсан юм.
Өрнийн фронт
Дэлхийн нэгдүгээр дайн гарах цагаар Германы арми Schlieffen төлөвлөгөө-ний сайжруулсан хувилбарыг ашигласан бөгөөд энэ нь Францыг Белгийн нутгаар орон Францын армийг Германы хил дээр бүслэн авах байсан юм. Энэхүү дайралт нь Германы баруун жигүүрийг Парис руу оруулан Герман ажилттайгаар Хил хоорондын дайн-ыг эхлүүлсэн юм(8-р сарын 14-24). 9-р сарын 12 гэхэд Франц Британий цэргийн тусламжтайгаар Парис руу орж ирсэн цэргүүдийг зогсоосон юм(9-р сарын 5-12). Энэхүү дайны сүүлийн өдрүүд нь өрнөдийн хөдлөгөөнт дайны төгсгөл болж байсан юм. Харин дорнодод 1 л тулааны арми нь Пруссийн Өрнийг хамгаалж байсан бөгөөд Оросууд энэ бүс рүү довтлоход өрнийн цэргүүдийг энэ тулаанд авчирахад хүрсэн юм. Герман анхны Танненбергийн тулаан болох хэд хэдэн тулаанд ялан Оросын хүчийг буулган авсан юм. Гэхдээ цэргүүдээ зөөсөн нь Германы генералын-ны тооцоолоогүй хугацаа ихээхэн алдсан юм. Төв фронтод түргэн ялагдал хүлээсэн учир 2 фронт дээр тулаан үргэлжилсэн юм. Германы арми сайн хамгаалан тулалдсан бөгөөд Францид өөрсдийн цэргээсээ илүү 230 мянган цэргийг жагсаалтаас гаргасан юм. Үүнээс гадна холбоо харилцаа хөгжөөгүй болон эргэлзмээр тушаалууд нь Германы эрт ялалт авах боломжийг үгүй хийсэн юм.
Эхний үе шатууд
Дэлхийн 1-р дайны өмнө зохиогдсон тулааны тактикууд нь эрин зуунтайгаа мөр зэрэгцэж чадхаа болив. Энэхүү давуу талууд нь хамгаалалтыг маш өндөрт түвшинд хүргэж байсан бөгөөд он цагаа өнгөрөөсөн тулааны тактикууд нь хамгаалалтыг нэвтлэх нь цөөхөн байсан юм. 1870-аад оны үед хөнөөлтэй байсан их буу, автоматтай нийлэн задгай тулалдахад ихэд хэцүүхэн болгож байсан юм. Германчууд хорт хийг нээсэн бөгөөд энэ нь удалгүй аль аль тал нь ашиглах болсон бөгөөд энэ нь тулааныг ялж яваа үед бол ашигламааргүй зэвсэг юм. Энэхүү зэвсэг нь ихээхэн зэрлэг, удаан бөгөөд шаналалт үхлийг учруулж байсан бөгөөд удалгүй энэ нь дайны хамгийн аймшигтай бөгөөд хамгийн хүмүүсийн зүрхэнд үлдсэн дурсамж юм.
Гэхдээ энэ үе нь шинэ довтолгооны зэвсэгнүүдийг боловсруулж эхэлсэн бөгөөд үүний нэг жишээ нь танк юм. Британи Франц нь гол ашиглагчид байсан бөгөөд Германчууд Холбоотноос эзэлсэн танкуудаас гадна өөрсдийн загварын цөөн хэдэн танкыг ашиглаж байсан юм. Марнегийн эхний тулаан-ны дараа Энтенте болон Германы хчүнүүүд араас нь дайрах аргуудыг ашигласан бөгөөд үүнийг “Тэнгис хүртэлх уралдаан” хэмээн нэрлэдэг. Британи, Франц нь удалтай Лоррайноос Белгийн эрэг хүртэл тогтсон Германы хүчтэй тулалдаж байгаагаа мэдсэн юм. Британи, Франц нь дайрч, Герман хамгаалсаар байгаад Герман өрсөлдөгчдөөсөө хамаагүй илүү давуу талыг олж авсан байсан юм. Харин Англи-Францын хүчнүүд Германы хамгаалалтыг задлах гэж төвлөрдөг хэсэг зуурынх л байв. Аль аль тал нь Шинжлэх ухааны ололт амжилтуудыг ашиглан ацан шалаанаас гарахын оролдож байв. 1915 оны 4-р сарын 22-нд Епрэс дэх хоёр дах тулаанд, Германи(Hague-ийн гэрээг зөрчин) хлорын хийг өрнийн фронтод анх удаагаа ашигласан. Алгерчууд хорт хийнд хордон 6 км газар ухран үүнийг Германчууд ашиглан Холбоотнуудын хамгаалалтыг сэтлэн орсон. Канадын цэргүүд Епрэсийн хоёр дах тулааныг зогсоосон юм. Епрасийн гурав дахь тулаан Канад болон АНЗАК-ийн цэргүүд Пасчендаелийн тосгонг эзлэн авсан.
1915 оны 7-р сарын 1-нд Британий армиийн хувьд хамгийн их цус урсгасан өдөр болсон. Энэ өдөр 57470 хүн гэмтэж үүнээс 19420 хүн нас нөхжсөн бөгөөд энэ нь Сомме голын тулааны эхний өдөр байсан юм. Ихэнх гэмтсэн хүмүүс дайралтын эхинй цагт гэмтсэн байдаг. Сомме голын тулаан нь бараг л хагас сая хүний үнэтэй байсан юм. Аль ч тал нь эсрэг талаа дараагийн 2 жилийн турш бут цохиж чадахгүй байсан хэдий ч 1916 оны Verdun дэх Германы үйлдэл, Сомме дахь цус урсгалт нь цөхөрсөн Францчуудыг сүйрлийн ирмэг дээр байрлуулсан юм. Үр дүнгүй фронтын дайралтууд нь Британи, Францийн аль алинд гарз өндөртэй байсан бөгөөд энь нь эцэстээ бослогоор дуусч байсан ч удаатай юм, ялангуяа Nivelle-ийн дайралтын үеэр ихээхэн бослогууд гарч байсан юм.
1915-1917 оны хооронд Британи, Франц хоёр Германаас илүү хохирол амссан бөгөөд энэ нь стратеги болон тактикийн сонголтоос шалтгаалсан юм. Стратегийн хувьд, Германчууд зөвхөн Verdum-д төвлөрөн довтолж байсан бол Холбоотнууд хэд хэдэн Германы шугамыг сэтлэхийг оролдож байв. Тактикийн хувьд, Германы командлагч Erich Ludendorff-ийн уян хатан хамгаалалт нь жалганы байлдаанд яг тохирч байв.Энэ нь урд талдаа тааруухан хамгаалалт хийж, ихээхэн хэмжээний зайны ард гол хүчээ байрлуулан шууд болон хүчирхэг дайралтын эсрэг хүчийг илгээж болж байсан юм.
Ludendorff 1917 онд хийсэн тулаан дээрээ, 8-р сарын 25 Фландерс-ийн тулааны хоёр дугаар шатаа гүйцээсэн. Энэ бидэнд гарз ихтэй байсан..... Фландерс болон Вердун дахь 8-р сарын гарз ихтэй тулаанууд нь өрнийн цэргүүдэд томоохон хэмжээний гарз учруулсан. Зарим 1 талаараа би болон коммандлагч нарын хүсэн хүлээж байсан хатуу чанга байдлыг үзүүлэхээ байлаа. Дайсны талынхан бидний дайралт эсэргүүцэх аргад суралцсан байна.... Миний бие аймшигт зовлонт унасан байна. Өрнөд байгаа байдлаас болж бидний бусад газруудад хийх ёстой ажиллагаануудаа хийж чадахгүй байна. Бидний гарз миний төсөөлж байснаас хэт их байгаа тул танаас би хүлцэл өчиж байна.Мөн 9-р сарын 20-нд бидний шугаманд аймшигтай дайралтанд өртсөн..... 20нд хийсэн дайсны дайралт амжилттай болсон, энэ нь довтлогоо нь Ю Завины аюулыг 1917 онд багасгасан энэ үед худалдааны онгоцууд тусгай харуул хамгаалалттайгаар далайгаар аялаж эхэлсэн. Энэхүү тактик нь ю завинуудын хувьд байгаа онилоход нь маш хүндрэлийг авчирж байсан. Худалдааны завинуудыг дагаж явж бгаа хамгаалалтынхан тодорхой зорилготойгоор шумбагч онгоцнуудыг живүүлж байсан.
Өмнөд фронт
Австрийн цэргүүд 1917 онд сербийг эзэлсэн энэ үеийн  серби улс 850000н хүн амаа алдсан. Эдгээрийн 4ний 1 нь дайны өмнө амь насаа алдсан. Орос Австри Унгар нь армийнхаа 3ний 1 хүчээр серби руу довтолсон. Австричууд Сербийн нийслэл Белградийг богино хугацаанд эзэлж авсан. Сербичүүд Kolubara-ын тулаанд маш хүчтэй дайралт хийж 1914 оны эцэс гэхэд тэднийг эх орноосоо хөөн гаргаж чадсан. 1915оны эхний 10н сард Австри Унгарчууд цэргийн ихэнх нөөцөө Италитай тулалдахад ашигласан. Герман австри унгарийн депломатууд Болгарийг Серби руу хамтран довтлоход ухуйлсан. Словани Хорват Боосниа газар нутагт Австри Унгарын цэргийг байлдуулж Серби руу довтолсон бөгөөд мөн Орос Италитай байлдсан. Монтенегро Сербитэй өөрийн ашиг сонирхолын үүднээс нэгдсэн. Серби 1сар гаран хугацаанд нэгдсэн. Энэхүү тулаан 10р сард эхэлсэн бөгөөд төв хүчнийхэн дайралтаа хойд хэсгээс эхэлсэн. 4н өдрийн дараа Болгарчууд зүүн зүгээс дайрч тулаанд нэгдсэн. Сербийн арми 2пронттой байлдаад ялагдсан учраас Albania руу буцаж ухарсан. Тэд зөвхөн Болгарчуудын эсрэг багахан хугацаанд дайралтыг хийж чадсан. Сербичүүд Kosovo-ын тулаанд одоогийн нэрээр Gnjilne ойролцоо бууж өгсөн. 1916 оны 1сарын 6наас 7ний хооронд Montenegro Сербичүүдийг Mojkovac тулаанд Адриатикын эрэг рүү ухрааж чадсымаа гэвч Австричууд Montenegro-г баривчилсан. Сербийн хүчнийхнийг Грек руу хөлөг онгоцоор нүүлгэн шилжүүлсэн.
1915 оны сүүлээр Франц Английн арми Грекийн Салоникад очсон. Тэдний зорилго нь төвийн хүчний эсрэг дайн зарлахыг тус улсын засгийн газарт шахалт үзүүлэх тэдэнд тусламж санал болгох зорилготой байсан. Харамсалтай нь Германы хаан 1р Константин тэднийг хөөн зайлуулахыг хүссэн бөгөөд гадны армийг хүчийг ирэхээс өмнө Элипетрос Винизелос засгийн газартай үзэл бодлын зөрчилдөөнтэй байсан. Энэхүү зөрчилдөөний улмаас үндэсний Schism-ийн хөдөлгөөн бий болсон. Энэхүү хөдөлгөөн нь Салоникад Винизэлосийн шинэ засгийн газар болон бүс Грекийн бүс нутгуудыг хэд хэдэн хэсэгт хуваасан. Маш хүчтэй дипломат хэлэлцээрийн дараа Апинд гадаадын цэргийн хүчин болон хааны цэргийн хүчний хооронд  зэвсэгт мөргөлдөөн болж Грекийн хаан, хаан ширээнээс бууж түүний 2р хүү Александер хаан ширээнд суусан. Винизэлос 1917оны 5сарын 29нд Апинд ирээд Грек Апин 2 нэгдсэн. Грекийн арми Макидонийн пронт дээр төвийн хүчний эсрэг цэргийн тулаанд орсон.
(Македоний нөхөрсөг харилцаа. Зүүнээс баруун тийш: Индочина Франц Синегали Их Британи Орос Итали Серби Грек Энэтхэгийн цэргүүд) Тулааны дараа Серби нь Австри Унгар Болгар гэсэн 3н газарт хуваагдсан. Болгарчууд өөрсдийнхөө эзэмшлийн бүсэд орсон Сербийн хүн амыг Болгар үндэстэн болгож эхэлсэн. Тэд Серби хэл, Серби сүмүүдийг устгаж эхэлсэн. Сербийн хүн амийг 1917онд Болгарийн армид хүчээр явуулж эхэлсэн. Энэ үеээс Сербийн бослого хүчтэй эхэлсэн. Сербийн бослого гаргагчид богино хугацааны дотор Капоаникийн уул болон өмнөд Марава голын эргийг эзлэн авч чадсан. Энэхүү бослого нь бүр цаашлаад болгар болон Австрийн армитай 1917 оны 3р сарын эцэс гэхэд тулалдаж эхэлсэн. Македоний пронт нэг хэвэндээ байсаар ирсэн. 1916 оны 11сарын 19нд Сербийн хүчнийхэн Битолагийг эзлэн авснаар Македоний хэсгийг буцаан авч чадсан. Энэхүү бослогын төгсгөлд Интентегийн хүчнийг бут цохиж Герман Австри Унгарын цэргүүд эх орон руугаа буцсан. Болгарчууд Добра Паулын тулаанд ялагдлаа хүлээсээн, бас хэдэн өдрийн дараа тэд Дойранагийн тулаанд Англи Грекийн армид бут цохигдсон. Болгарчууд 1918оны 9сарын 29нд тулаанаа зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурсан. Хинденбүрг ба Лудендорф нар төвийн хүчнийхний эсрэг стратеги болон үйл ажиллагаагаа дуусгавар болгосон. Болгарын сүйрлийн нэг өдрийн дараа засгийн газрын албаны хүмүүс хурал зохион байгуулж энх тайвныг хүсэмжилсэн. Македоний пронт устгагдсанаар Будапешд, Венн руу явах шинэ зам нээгдэж Франчед Де Сперей генералын 670000н цэргүүдэд энэхүү зам нь зориулагдсан. Төвийн хүчнийхний 278н батлеон, 1500н бууг Болгарчууд хураан авсан. Германчууд зөвхөн 7н явган цэргийн хэсэг, нэг морин цэргийн салааг өөрсдийн болгосон.
Armenia-д болсон Австрали –Канадаар удирдуулсан тулаан нь германы армийн мөхлийн эхлэл болсон төдийгүй Британий Армийг хойд, Францын армийг Өмнөд зүгрүү давшилтаа оруулахаад тусламж болсон юм. Английн 4-р фронт Armenia-д Германы довтолгоог хүчтэй эсэргүүцэж 14 миль давшилтаа ахиулснаар Францын 1-р арми баруун талаас нь довтолж 8-р сарын 10-нд 3-р арми нь Amren-д нэвтрэн орж 8-сарын 16 гэхэд  давшилтаа 4 миль урагшлуулж Lassigny-г бүрэн чөлөөлөв. Францын 3-р армийн зүүн хэсгийн Генерал Charles Mangin 8-р сарын 20 нд 10-р армийг удирдсан 200 гаруй зэвсэгтэй 8000 орчим хоригдлыг  баривчилсан нь Vesle баруун хойд зүгт  байрлах германы фронтыг  айдаст автахад хүргэсэн байна. Энэ өдрийг Erich ludendorf-н хэлсэнээр “хар өдөр” гэж нэрлэдэг. Их британы 3-р армийн Генерал Вунд маш цөөхөн цэргээр дайсанаа арай ядан барьж байсан Их британы 3-р армийн Генерал Вунд Вараите-руу чиглэсэн дайсаны байлдаж байгаа фронтыг хуурахын тулд дайсаны фронтыг нэвтэлж гарах 200 танктайгаар довтолхоор үүрэг авсан бөгөөд энэ нь Albert-н тулааны эхлэл болсон юм. Энэхүү давшилтын гол зорилго нь хууран мэхлэлтээ амжилттай гүйцэтгэхээс гадна хамгийн чухал нь дайсны гол хөдөлгөгч хүчийг нь сарниулах явдал байсан билээ.
Холбоотнуудын ялалт
9-р сарын 2нд Hindenburg зурвасыг Канадын корпус хуурч Wotan Position-г эвдсэнээрээ 3-р армийг давшилтаа ахиулахад тусалж, баруун фронтод асар их гарз хохирол учруулжээ. Мөн энэ өдөр Oberste Heeresleitung –д /онс / Канадын 1-р армийн фронтын байрлаж буй Саnaldunord-н ард Kundenburg зурваст буй өөрийн 6 армиа тулалдаанаас гаргахаас өөр аргагүй болсон бөгөөд хойд зүгт Lys-ын зүүн зурвасруу ухарч 4-р сарын эхээр ямарч эсэргүүцэлгүй бууж өгчээ. “Scarpe-аас Vesle хүртэлх бүх фронтыг буцаан авахын тулд шаардлагатай болгоныг бид хийх болно” гэдгийг Ludendorff-н тулаанаас ойлгожээ. 8-р сарын 8ны тулаанаас хойш ойролцоогоор 4 долоо хоногийн дараа 100000 германыг хорьж 751000 BEF франц суллагдав. Германы армийг тэр хар өдрөөс хойш Германы удирдах бүрэлдэхүүн дайнд ялагдсанаа хүлээн зөвшөөрч дайны төгсгөлөөр өөрсдийнхөө сэтгэлийг барихыг оролдож байлаа. Ludendorff-д болсон тулалдааны маргааш нь хурандаа Hertz “Бид дахиад хэзээч дайнд ялагдаж, юу ч дахин алдаж болохгүй” гэж хэлэв. 8-р сарын 11нд “Бид шийдвэрлэх үед л тулаанд орох ёстой” гэж. Харин бид хүчээ нөөцөлж байж дайныг дуусгах болно гэж хариулж хурандаа Mertz-н хэлсэн үгийг эсэргүүцэж хэлсэн Kaiser- г албан тушаалаас нь түтгэлзүүлэв. 8-р сарын 13-нд Spa Hindenuburg, Ludendorff дахь тулааныг  Канцлер, Гадаад хэргийн сайд Hintz нар “Энэ дайн бол цэргийнхний хувьд бол дуусаагүй бөгөөд Германы  засгийн газрын эрх баригчид дайны талбар дахь энэхүү ялалтыг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүн үнэмшмээргүй зүйл боллоо” гэж мэдэгдсэн байна. Австри, Унгар улсууд энэ дайныг зөвхөн 12 сар хүртэл тэсвэрлэж чадахаа сануулсан бөгөөд Ludendorff дээр нэн дариу энхийн хэлэлцээр хийхийг хүссэн байна. Хунтайж Rupprecht, хунтайж Max-д “Манай цэргийхний Baden дахь байдал хурдан доройтож байна. Бид өвөл хүртэл тэсч чадна гэж бодохгүй байна. Аюул бидний бодож байснаас эрт нүүрлэх бололтой байна” гэж сануулсан байна. 9-р сарын 26 нд эхэлсэн Hindenburg–н зурвасыг нэгдсэн тулаалдаанд АНУ-н цэргүүд оролцож байв. Америк цэргүүд газар нутаг, байгалийн хүнд хэцүүг даван туулахад бэрх байлаа. Дараагийн 7хоногт нь Франц, Америкийн цэргийхэн хамтран Blanc mont ridge тулалдаанд Champage-д цөм цохижээ. Belgran тосгон Cheut-ны дайны галыг зогсохоос өмнө чөлөөлөв.
АНУ-ын 64-р хороо 7-р армийн явган цэргийн дивиз
1918 оны 11-р сарын 11нд Armistice –н мэдээг тэмдэглэв. Грек улсад тавих хяналтаа эвсэлийнхэн чангатгав. Wdendorff хэдэн сарын турш асар их дарамтанд байсан бөгөөд бараг л бууж өгөхөд бэлэн болоод байв. Энэ нь Герман хамгаалалтаа удаан тогтоож барьж чадахаа больсоныг харуулж байлаа. 10-р сарын 24 нд Италичууд Caroretto д болсон тулалдаанаас хойш газар нутгаа буцаан авах шийдвэрлэх цохилт хийлээ. Vittorio Veneto – н тулаан дээд цэгтээ хүрч сайн тулалдсаны эцэст Австри-Унгарын арми бут цохиж төгсгөл болгов. 10-р сарын сүүлийн 7 хоногт Budapest, Prague, Zagrev-ын тусгаар тогтнолоо зарласан эрх мэдэлтнүүд Италийг дайнаас шахан гаргахыг 10-р сарын 29 нд хүссэн боловч Итали улам давшилтаа үргэлжлүүлэн Trento ,Udine, Triste руу хүргэсэн байна. 11-р сарын 3 нд Австри-Унгар Италид түр эвлэрэх найрамдлын туг илгээсэн байна. Мөн энэ өдөр Padua –гийн ойр хавьд Villa-Giusti-д Австри-тай дайны галыг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурсан байна.
Нэгдүгээр дайны дараах Европын газар нутгийн өөрчлөлтүүд
Шинэ үндэсний тэмцлээр Польш улс биеэ даасан улс болж гарч ирсэн нь энэ зуунаас хойш улс бүр өөрийн төр засагтай болох эхлэл болсон юм. Сербийн хаант улс маш олон улсын гол цөм болж байлаа. Сербийн хаант улс нь Словень гэж байгаад Югослав гэх болсон. Чехсловак болхоор Унгарын хаант улсын нэг хэсэг байсан. Орос улсаас Финланд Литва Латви Эстони нар нь биеэ даан тусгаар тогтносон улс болон гарч ирсэн. Оттаманы хаант улс нь Турк болон хувирсан. Британь гүрний үед дайн нь үндсэрхэг үзлийг үгүйсгэж байлаа. Австрали Шинэ-зеланд Галт үндэстэн болж дэлхий дахинд танигдсан. Энэ бол анхны шинээр үүссэн улс орон юм. Австрали бол цагтаа Британы нэр дор байлдаж байгаад Австрали нэрэн доор байлдаж эхэлсэн юм. Тиймээс нэг бодлын түрэмгийчилсэн энэ дайны дараа Канадчууд дангаараа улс болон байлдаж эхэлсэн. Канад нь нэгдүгээр дайнд өөрсдийгөө гол үндэстнээс үүсэлтэй гэж үздэг байсан байна. Тэд мөн эх орныхоо байгалийн талбай дээр амжилт олсон юм. Тиймээс уг дайны дараа биеэ даасан хөгжилтэй хүчирхэг улс болон хөгжсөн байдаг.
Цахим холбоос
Ангилал:20-р зууны дайн Ангилал:20-р зууны Германы түүx Ангилал:Германы зэвсэгт хүчний түүх Ангилал:Австри-Унгарын зэвсэгт хүчний түүх Ангилал:Оросын Хаант Улсын зэвсэгт хүчний түүх Ангилал:Францын дайн Ангилал:Бельгийн зэвсэгт хүчний түүх Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеийн Британийн зэвсэгт хүчний түүх Ангилал:Австралийн зэвсэгт хүчний түүх Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх Ангилал:Италийн зэвсэгт хүчний түүх Ангилал:Нэгдсэн Улсын дайн Ангилал:Туркийн зэвсэгт хүчний түүх Ангилал:1914 оны зөрчилдөөн Ангилал:1915 оны зөрчилдөөн Ангилал:1916 оны зөрчилдөөн Ангилал:1917 оны зөрчилдөөн Ангилал:1918 оны зөрчилдөөн
Газын зурвас
Газын зурвас- (Араб хэлээр قطاع غزّة [qɪˈtˤɑːʕ ˈɣazza], Еврей хэлээр  רצוצת עזהбол Sector Gaza) Газар дундын тэнгисийн зүүн эрэг дэх, хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн Арабын Палестин улсын нутгийн хоёр хэсгийн нэг юм (Баруун эргийн нутаг дэвсгэрийн хамт). Газын зурвас нь ойролцоогоор 40 км, өргөн нь 6-12 км. Нийт талбай нь 360 км² орчим бөгөөд Нийслэл хот нь Газа юм.
Зүүн ба хойд талаараа энэ нутаг нь Израил улстай хиллэдэг бөгөөд хяналтын цэгүүдтэй тусгаарлах хашаагаар тусгаарлагддаг. Харин баруун өмнөд хэсгээрээ Египеттэй хиллэдэг бөгөөд тэндээсээ бетонон ханагаар тусгаарлагддаг ажээ.
НҮБ-ын 1947 оны Палестины газар нутгийг араб болон еврей гэсэн хоёр улсад хуваах Төлөвлөгөөний дагуу "Газын зурвас" нь Арабын улс байгуулахад зориулсан нутаг юм. Энхүү НҮБ-ын шийдвэрийн дараа Араб-Израилын 1948-1949 оны дайн болсон юм.
Энэ нутаг 1948 - 1967 онуудад Египетийн хяналт дор байсан.
2005 онд Израил тус нутгаас цэрэг, оршин суугчдаа гаргаж, 2007 оноос эхлэн ХАМАС исламын хөдөлгөөнийхөн тус нутгийг хяналтдаа авчээ.
Өнөөгийн байдлаар АНУ-ын Тагнуулын төв газрын мэдээлж буйгаар 1,9 сая хүн Газын зурваст оршин сууж байгаа ажээ.
Газын зурваст усан боомт байдаггүй тул зөвхөн Египет, Израил хоёроос хуурай замаар тээвэр хийдэг байна.
Ямар ч улс албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөөгүй боловч Палестины эрх баригчид Палестины нутаг дэвсгэр хэмээн 2006 онд зарлаад байгаа.
Хар бударгана
Хар бударгана  - (Salsola abrotanoides), (Солянка чернобыльниковая)
Ургамлын тайлбар
Хэрс, бэд шарилж гэх мэтчилэнгээр нэрлэнэ. 10-20 см өндөр ургадаг хавтгайдуу хар саарал өнгийн богино иштэй хагас сөөгөнцөр ургамал. Хөх ногоон өнгөтэй шүүслэг, нүцгэн бортго хэлбэрийн навчнууд нэг наст мөчрүүдээсээ гарсан байна. Нэг наст найлзуур навчис нь өвөл гүвэгдэж унадаг.
Тархалт
Марц хужиртай шавранцар хөрс бүхий нам газар, заримдаа цэврээр шахуу ургана.
Ашигласан материал
Ангилал:Монгол оронд ургадаг ургамлууд Ангилал:Ургамал Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
Энэтхэг-Хятадын бар
Энэтхэг-Хятадын бар буюу Корбеттийн бар (Panthera tigris corbetti) Камбож, Лаос, Малайз, Бирм, Тайланд, Вьетнамд тархсан барын дэд зүйл. Корбеттийн бар хэмээх нэр нь энэ дэд зүйлийн латин нэршлээс (Panthera tigris corbetti) гаралтай бөгөөд латин нэрийг анчин Жим Корбеттийн дурсгалд зориулан өгсөн ажээ.
Биеийн шинж
Эрэгчин бар 2.55-2.85 м урт, 150-195 кг жинтэй, гавлын урт 319-365 мм. Дундаж эрэгчин 2.74 м урт, 180 орчим кг жинтэй. Том эрэгчин 250 кг-аас ч дээш жин татдаг.
Эмэгчин нь 2.30-2.55 м урт, 100-130 кг жинтэй, гавлын урт 275-311 мм. Дундаж эмэгчин 2.44 м урт, 115 орчим кг жинтэй.
Гадны холбоос
Ангилал:Мийнхэн
Ганхуягийн Оюунгэрэл
Намтар
Г. Оюунгэрэл 1985 онд Улаанбаатар хотноо мэндэлжээ. 2002 онд Улаанбаатар хотын 10 жилийн лаборатори 1-р дунд сургуулийг дүүргэсэн. Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургуулийг орчуулагч, санхүү-эдийн засагч мэргэжлээр төгсчээ.
Лавлах бичиг
Ангилал:Монголын гоо бүсгүй Ангилал:Улаанбаатарын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Грегори Сертич
Грегори Сертич (Grégory Sertic, Grégory Sertić; 1989 оны наймдугаар сарын 5-нд Бретиньи сюр Орж хотод төрсөн) — Хорват гаралтай Францын хөлбөмбөгчин «Бордо» багт хагас хамгаалагчаар тоглодог. 2013 онд Хорватын иргэншилтэй болж шигшээд багтсан.
Гадны холбоос
Ангилал:Францын хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Бордо багийн тоглогч Ангилал:Ланс багийн тоглогч Ангилал:Францчууд Ангилал:1989 онд төрсөн
17 чингэлэг спиртын хэрэг
1997 онд Монгол улсын хилээр 17 чингэлэг ачаа орж ирсэн нь гаалийн шалгалтаар хуурамч нэрээр нийтдээ 340 тонн спирт болох нь тогтоогдон эрүүгийн хэрэг үүсгэн шалгаж эхлэжээ. Энэхүү хэрэгт "Женко" группын ах дүү Х.Баттулга, Х.Баттуул, УИХ-ын экс гишүүн Ш.Сайхансамбуу, Улсын арслан Д.Мөнх-Эрдэнэ зэрэг олон хүнийг шалгасан байна. Хэргийг шалгах явцад тэрхүү асар их спиртыг ус болгон хэргийн баримтыг хуурамчаар үйлдэн хэргийг завхруулан мартуулсан түүхтэй. 1997 оны аравдугаар сарын 5-ны шөнө тухайн үед УИХ-ын гишүүн байсан С.Билэгсайханы хувийн “Билэг” гаалийн баталгаат агуулахын хяналтын талбайд байсан 17 чингэлэг спирт гэнэт алдагдсанаар энэ түүх эхэлдэг. Тэрхүү 17 чингэлэг спиртийг жижиглэнд шилжүүлэн тооцвол нэг сая 300 мянган шил архи болох байсан гэдэг. Энэ нь монголчуудын хэдэн жилийн мансуурлын “хэрэгцээг” хангаж чадах хэмжээний спирт байсан гэсэн үг.
Тухайн үед ийм их хэмжээтэй спиртийг гааль, хил, цагдаа бүгд хуйвалдсан, урьдчилан бэлтгэсэн тохиолдолд л оруулж ирж чадах байсан. Орж ирсэн 17 чингэлэг спиртийг ариутгалын бодисоор сольж гаалийн бүртгэлд бүртгэсэн баримтыг Монгол телевизийн сэтгүүлчид хальсанд буулгасан нь дээрх хэргийн дуулианыг хоёрдугаар шатанд өрнүүлэх болсон. 17 чингэлэг спиртийн эзэн нь “Женко” компанийн захирал Х.Баттулгын ах эдүгээ “Талх чихэр” хувьцаат компанийн захирал Х.Баттуул байсан гэлцдэг.
Тэр 17 чингэлэг спиртээ нэг шөнийн дотор алга болгоод зогсохгүй хүн хөлсөлж Монгол телевизээс баримт болох хуурцгийг хулгайлуулсан нь барууны адал явдалтай киноны сюжетаас ч давж гарсан. Эцэст нь хэн ч үл мэдэх хоёр залуу хэргийг үүрснээр энэ адал явдал намжсан билээ.
Тухайн үед Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн анхаарлыг хүртэл татсан уг хэрэгт хуулийнхан яагаад ийм өгөөмөр сэтгэл гаргасныг ойлгох хүн байдаггүй гэлцдэг. Энэ хэргийг Монгол улсын төр засгийн эрх мэдэл бүхий албан тушаалтнууд, УИХ-ын гишүүд, бизнесийн компанийн эзэд бүлэглэн үйлдсэн бөгөөд мөн тэд нар хуйвалдан энэ хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон юм.
Ангилал:1997 оны эрүүгийн хэрэг Ангилал:Монгол дахь эрүүгийн хэрэг Ангилал:Монголын нийгмийн эрх зүй Ангилал:Зохион байгуулалттай гэмт хэрэг Ангилал:Сүүдрийн эдийн засаг
Өндрийн харайлт
Өндрийн харайлт нь хөнгөн атлетикийн харайлтын төрлүүдийн нэг бөгөөд тодорхой зайнаас гүйж, нэг хөлөөрөө түлхэлт аван, хэр өндөр хөндлөвчин дээгүүр давж гарахаа өрсөлддөг спортын төрөл юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Хөнгөн атлетикийн төрөл
Марианы хонхор
Марианы хонхор (Mariana Trench) нь дэлхийн хамгийн гүнзгий далайн хонхор юм. Номхон далайн баруун хойд хэсэгт, Марианы арлуудын зүүн талд, умард өргөргийн 11 хэм 21 минут, дорнод уртрагийн 142 хэм 12 минутад байрлана. Номхон далайн тавцан нь энэхүү Марианы хонхорын хавьд Филиппиний тавцангийн доогуур шургаж ордог. Өнгөрсөн зуунд Марианы хонхорын гүнийг Зөвлөлт Холбоот Улсын "Витязь" онгоцны хэмжсэнээр 11034м хэмээн тэмдэглэдэг байсан боловч сүүлийн үеийн судалгаагаар 10911м гүн болох нь тогтоогджээ. Энэ нь дэлхийн хамгийн өндөр оргил Эверестийг уруу нь харуулсан ч ёроолд нь хүрэхээргүй гүн гэсэн үг юм. Марианы хонхорын хамгийн гүн цэг нь дэлхийн төвөөс 6366.4км зайтай.
Судалгааны товчоо
Марианы хонхорын судалгаа нь 20-р зуунд эхэлсэн. 1925 онд Японы "Манжуур" хөлөг онгоц хүндрүүлэгч бүхий утсыг доош нь унжуулах аргаар Марианы хонхор хавьд 9814м гүнийг тэмдэглэсэн нь дэлхийд Марианы хонхорыг хэр гүн болохыг анх мэдүүлсэн юм. Хожим Марианы хонхорын талаар нарийвчилсан судалгааг Английн далайн флотын судалгааны хөлөг онгоц "Челленжер-8" хийжээ. 1951 онд Челленжер хөлгийн хэмжилт хийсэн газрыг Челленжерийн ангал гэж нэрлэх болжээ. Тэрхүү хэмжилтийг долгионы ойлт ашиглан хийж, умард өргөргийн 11 хэм 19 минут, дорнод уртрагийн 142 хэм 15 минутад 10900м гүнийг тэмдэглэжээ. Гэвч тэр үед хэмжилтэд алдаа гарсныг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд 10863м гүн байсан гэж үздэг.
1957 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын усан цэргийн флотын "Витязь" хөлөг 11034м гүн хэсэг тэмдэглэгдсэн хэмээн зарлаж, "Витязийн ангал" хэмээн нэрийдсэн. Энэ хэмжээ олон жилийн турш Марианы хонхорын гүний хэмжээнд албан ёсоор тооцогдож байсан боловч дараа дараагийн судалгаануудаар батлагдаагүй байна.
1962 онд судалгааны "Спенсер Бэйрд" хөлөг онгоц 10915м гэсэн хэмжээг гаргаж ирэв. Гэвч Марианы хотгорын гүний хэмжээний тухай мэтгэлцээн намжаагүй тул 1984 онд Япончууд "Такүёо" хэмээх судалгааны хөлгийг илгээж, сүүлийн үеийн технологи ашиглан 10924м байна хэмээн тогтоожээ. (нарийвчилбал 10920м±10м). Өдгөө олон удаагийн судалгаагаар хөдөлшгүй батлагдсан хэмжээ нь 1995 оны 5-р сард Японы судалгааны хүнгүй онгоц "Кайкоо"-гийн хэмжсэн 10911м нь хамгийн гүн бөгөөд түүнээс гүн хэсэг байгаа эсэхийг албан ёсоор хэлэхэд хэцүү.
1960 оны 1 сарын 23-нд Америкийн далайн флотын тусламжтайгаар Август Пиккарын бүтээсэн шумбагч "Триесте" нь армийн ахмад Дон Уолш болон Августын хүү Жэк Пиккар гэсэн 2 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр Марианы хонхорын ёроолд хүрэхээр шумбасан. Тэд далайн ёроолд хүрч, тэнд хальпин загас болон сам хорхой амьдардаг болохыг нүдээр үзэж гайхсан гэх бөгөөд далайн ёроол нь 11521м (хожим 10916м болгож зассан) гүн байсан аж. Марианы хонхорын хамгийн гүн хэсэг дэх усны даралт нь 1086 бар (108.6 мега паскаль, 1cm²-т 1086кг даралт) хүрнэ.
Цахим холбоос
Ангилал:Далайн хонхор Ангилал:Номхон далайн газар зүй Ангилал:Марианы арлууд
.gr
Ангилал:Улс орны домэйн нэрс
Жэймс Ватсон
Жэймс Деви Ватсон (James Dewey Watson, 1928 оны 4 сарын 6-нд төрсөн) нь Америкийн молекул биологич, амьтан судлаач бөгөөд ДНХ-гийн бүтцийг Фрэнсис Криктэй хамт 1953 онд нээснээрээ алдаршсан эрдэмтэн юм. Ватсон, Крик болон Морис Вилкинс нар 1962 онд "Цөмийн хүчлийн молекул бүтцийг тодорхойлж, амьд материалуудын мэдээлэл дамжуулах зарчмыг тодорхойлоход оруулсан хувь нэмрийг үнэлж" физиологи, анагаах ухааны салбар дахь Нобелийн шагналыг хүртсэн. Тэрээр Чикагогийн Их Сургууль болон Индиана Их Сургуульд суралцаж байсан бөгөөд Английн Кэмбрижийн Их Сургуулийн Кавендишийн Лабораторид ажиллаж байгаад ирээдүйн хамтран зүтгэгч, дотны анд Фрэнсис Криктэйгээ танилцжээ.
Эшлэл
Ангилал:АНУ-ын биохимич Ангилал:АНУ-ын генетикч Ангилал:Харвардын их сургуулийн багш Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан Ангилал:Копли медаль шагналтан Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан Ангилал:Ломоносовын нэрэмжит Их Алтан Медаль шагналтан Ангилал:Альберт Ласкерын шагналтан Ангилал:Олон Улсын Гайрднер шагналтан Ангилал:АНУ-ын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Медаль шагналтан Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Европын Академийн гишүүн Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн өргөмжит хүлэг баатрын командлагч шагналтан Ангилал:Зохиогч Ангилал:20-р зууны утга зохиол Ангилал:21-р зууны утга зохиол Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол Ангилал:Геномын дараалалтай организм Ангилал:Америкчууд Ангилал:1928 онд төрсөн
Нью Орлеанс Пеликанс
Нью Орлеанс Хорнетс (New Orleans Hornets) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Луйзиана муж улсын Нью-Орлеанс хотноо байрлах, Хойд Америкийн Үндэсний Сагсан бөмбөгийн холбоо (НБА)-ны баг юм.
Тоглогчид
Бүх цаг үеийн тоглогчид
Гадаад холбоос
Албан ёсны сайт
Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгийн клуб Ангилал:Луйзианагийн спортын клуб Ангилал:Нью-Орлеансын байгууллага Ангилал:Нью-Орлеансын спорт Ангилал:Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо Ангилал:1988 онд байгуулагдсан
Фернандо Сантош
Фернандо Мануэл Фернандиш да Кошта Сантош (Fernando Manuel Fernandes da Costa Santos, 1954 оны аравдугаар сарын 10-нд Лиссабон хотод төрсөн) — Португалын зодог тайлсан хөлбөмбөгчин бөгөөд Грекийн шигшээ багийн дасгалжуулагч юм.
Замнал
2007 оны арваннэгдүгээр сард Салоники хотын ПАОК багтай гурван жилийн гэрээ байгуулжээ.
2010 оны долоодугаар сарын 1-нд Грекийн шигшээ ээлжит дасгалжуулагчаа томилосон нь Фернандо Сантош байв. Сантошоор удирдуулсан грекчүүд Евро-2012 тэмцээнд А хэсгээс (Чех, Орос болон Польш) хоёроор шалгарч Германд ялагдсан.
Холбоос
Ангилал:Португалын хөлбөмбөгчин Ангилал:Португалын хөлбөмбөгийн дасгалжуулагч Ангилал:Грекийн хөлбөмбөгийн шигшээ багийн дасгалжуулагч Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Бенфика Лиссабон багийн тоглогч Ангилал:Порто багийн тоглогч Ангилал:Эштрела багийн тоглогч Ангилал:Панатинаикос багийн дасгалжуулагч Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч Ангилал:Португалчууд Ангилал:1954 онд төрсөн
Хумхаагийн шумуул
Хумхаагийн шумуул (Anopheles) гэдэг нь шумуулны нэг төрөл юм. Одоогоор мэдэгдээд байгаа 460 орчим зүйл байгаагаас 100 гаруй зүйл нь хүнд хумхаа өвчин халдаах чадвартай, гэхдээ тодорхой бүс нутагт тархсан 30-40 зүйл нь хумхаагийн үүсгэгч болох Плазмоди хэмээх бүдүүлэг биетнийг паразит байдлаар агуулж, халдаадаг аж. Тэднээс хүмүүст хамгийн ихээр мэдэгдээд байгаа нь Гамбийн хумхаагийн шумуул бөгөөд түүний тээдэг Халуун орны плазмоди хэмээх бүдүүлэг биетэн нь хамгийн аюултай юм.
Ангилал:Шумуулныхан Ангилал:Хумхаа
Толгодын бударгана
Толгодын бударгана  - (Salsola coliina ( Pall )), (Солянка холмовая)
Ургамлын тайлбар
Өргөст хамхагтай төстэй болохоор хамхаг буюу хамхуул гэж нэрлэх явдал олонтаа тохиолдоно. 10-100 см өндөр ургадаг нэг наст саглагар ургамал юм. Богино үсэнцэр бүхий өргөсгүй зөөлөн, цуварч суусан навчтай. Боловсорсон жимс нь дэвүүр далавч хэлбэртэй арьсархаг сөртөнтэй байна. Толгодын бударгана бороо хур орохтой шууд холбоотой ургаж гарах бөгөөд өнтэй зун түргэн, их газрыг эзлэн ургана. Гантай үед хөгжил нь удааширч намхан ургана. Хатахдаа үндэсний угаар мултран салж салхинд туугдаж гуу жалга, харгана бутанд очиж хуримтлагдан тогтоно.
Тархалт
Элс, сул элстэй хээр, элс чулуу бүхий эрэг, сайр, нутаг бууц болон тариалангийн талбайд хогийн хэлбэрээр ч элбэг тохиолдоно. Атаржаад удаагүй байгаа талбайд маш их ургадаг.
Гадаад холбоос
Ангилал:Монгол оронд ургадаг ургамлууд Ангилал:Ургамал Ангилал:Азийн ургамлын аймаг
27 вагон самрын хэрэг
БНХАУ руу 27 вагон хуш модны цайруулсан самрыг удаа дараагийн үйлдлээр гаргасан хэрэг УМБГ, Прокурорын дэргэдэх мөрдөн байцаах албанд 2010 онд шалгагдсан. Зах зээлийн ханшаар 455 тэрбум төгрөгийн үнэ бүхий их хэмжээний самар хил давуулсан хэрэгт гааль, мэргэжлийн хяналтын байцаагч, цагдаа, төмөр замын ажилтнууд нийлсэн 20 гаруй хүнийг сэжиглэн шалгаж буй.
Энэхүү самрыг Бор-Өн­дөрийн уурхайгаас олбор­лосон жонш хэмээн гаалийн бүрдүүлэлт хийлгэж, БНХАУ-ын хил давуулсан бай­­даг. Гэтэл Бор-Өндөрийн уурхайгаас олборлосон цай­руулсан самар шиг жижиг ширхэгтэй жоншийг зөвхөн ОХУ руу, лабораторийн шин­жил­гээний зориулалтаар гар­гадаг ажээ. Хятад руу бүхэл ширхэгтэй жоншийг задгай вагон дээр ачиж гаргадаг юм байна. Бор-Өндөрийн уур­хай­гаас ирсэн жонш Чойр дахь гаалиар дамжиж, хил давдаг юм байна. Харин байцаагч нар Улаан­баатар хотоос ачсан цай­­­руулсан самрыг Чойр дээр хүлээн авч, гаалийн хя­налт бүрдүүлэлтийн бичиг хийж, улмаар Замын-Үүдээр гаргаж байжээ. Ерөнхийдөө 27 вагон самар Улаанбаатар, Чойр, Сайншанд, Замын-Үүдээр дамжин Эрээ рүү ор­сон байна. Ийм нүсэр зо­хион байгуулалттай, мафийн шинж­тэй самрын бизнесийг эн­­гийн монгол, хятад ченж, та­нил талтайгаа нийлсэн гаа­лийн хэдэн байцаагч нар хийж чадахгүй гэдэг нь ойлгомжтой.
Тодруулбал, хэрэгт холбогдуулан Говьсүмбэр аймгийн Чойр дахь гаалийн салбарын эрхлэгч Б.Лхагвадорж, байцаагч Отгонбилэг, Ч.Уранчимэг, Замын-Үүдийн гаалийн байцаагч Эрдэнэбаатар, Өлзий-Аюуш нарыг хорьж, шалгаж байна. Харин Замын-Үүдийн гаалийн байцаагч Б.Жаргалсайханыг гадуур шалгаж байгаа бол байцаагч Баасанбатыг саяхан суллажээ. Байцаагч нар дээрх 27 вагон самрыг гурван хэсэгт хувааж хил давуулсан байдаг. Эхний 10 вагон самрыг өнгөрсөн оны 12 дугаар сард хил давуулсан бол дараагийн 17 вагон самрыг хоёр хэсэг хувааж арав вагон, долоон вагон болгон сар шинийн өмнөхөн буюу хоёрдугаар сард гаргасан аж. Ингэхдээ нэг вагонд ачсан самар тус бүрийг 25 кг-аар савласан байжээ.
Үүнээс болж Гаалийн Ерөнхий газрын удирдлагууд Чойр дахь гаалийн салбарын эхлэгч Б.Лхагвадорж, Ч.Уранчимэг нарыг ажлаас нь халж, Сайншанд дахь гаалийн газрын дарга Б.Жаргалсайханыг албан тушаал бууруулан Улаанбаатар хот дахь гаалийн байцаагч болгожээ.
Б.Жаргалсайханы оронд Гашуунсухайт дахь Гаалийн газрын даргаар ажиллаж байгаад Улаанбаатар хот дахь гаалийн орлогч дарга болсон П.Сүхбаатарыг то­мил­сон аж. Харин ГЕГ-ын дэд дарга бөгөөд Гаа­лийн хяналт, эрсдлийн удирд­­лагын газрын дарга Д.Оюунчимэгийг ажилдаа хайн­га хандсан гэдэг үндэс­лэлээр мөн шалгаж байгаа юм. Д.Оюунчимэг Мон­гол Улсаас БНХАУ-д суух Онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайд Ц.Сүхбаатарын эхнэр юм.
Эх сурвалж
Ангилал:2010 оны эрүүгийн хэрэг Ангилал:Монгол дахь эрүүгийн хэрэг Ангилал:Монголын нийгмийн эрх зүй Ангилал:Зохион байгуулалттай гэмт хэрэг Ангилал:Сүүдрийн эдийн засаг
Сантьяго Гарсиа
Сантьяго Гарсиа (Santiago García; 1988 оны долдугаар сарын 8, Росарио) — Аргентины хөлбөмбөгчин, Германы «Вердерийн» хамгаалагч.
Италийн «Палермо» түүнийг 2010 оны долдугаар сарын 12-нд элсүүлсэнээ мэдэгдэв. Германы «Вердер» Гарсиаг 2013 оны есдүгээр сарын 1-нд зээлээр элсүүлээд 2014 онд жинхэлсэн юм.
Клинтон Дэвиссон
Клинтон Жозеф Дэвиссон (Clinton Joseph Davisson, * 1881 оны 10 сарын 22-нд Блүүмингтон, Иллиной ; † 1958 оны 2 сарын 1-нд Шарлотсвилл, Виржини) нь Америкийн физикч, электрон дифракцийг нээснийхээ төлөө 1937 оны физикийн салбар дахь Нобелийн шагналыг хүртсэн эрдэмтэн юм. Дэвиссон түүнтэй бараг нэгэн зэрэг, гэхдээ түүнээс тусдаа электрон дифракцийг нээсэн Жорж Пажет Томсонтой хамтдаа уг шагналыг хүртсэн билээ.
Цахим холбоос
Ангилал:АНУ-ын физикч Ангилал:20-р зууны физикч Ангилал:Физикийн Нобелийн шагналтан Ангилал:Виржини их сургуулийн багш Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:Америкийн Физикийн Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:Принстон их сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:Пердью их сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:Лионы их сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:Америкчууд Ангилал:1881 онд төрсөн Ангилал:1958 онд өнгөрсөн
Хаос
== Энэ нь эмх замбараагүй, эмх цэгцгүй гэсэн санааг илэрхийлэх бөгөөд орчин үед физик, хими, биологийн гэх мэт салбарт энэ чиглэлээр судлагдах болсон. Тухайлбал физикийн салбарт хаос нь шугаман бус динамикийн үзэгдлээс үүсдэг гэж үзээд хаос нь хэдийгээр эмх замбараагүй яаж ч өөрчлөгдөж болох боловч аяндаа цэгцрэх хуулийн үүднээс төлөв байдлыг тодорхойлж болно гэж үздэг. ==
ХАОС хийгээд улс мөхөөх технологи
Судлаач Д.Ганхуяг
2015 оны 04 дүгээр сарын 02
''Өмнөх өгүүлэл "Сионы мэргэдийн сургааль” номноос авсан эд. Үүнийг яахав, дээр үеийн "хоцрогдсон юм” гэж үзье, хамаа алга. Тэгвэл орчин үеийн онол номноос үзсэн ч бас л адилхан. Би орчин үеийн "онолыг” ийн ойлгуулах оролдлого маш эртнээс олон удаа хийж ирсэн. Монголын сэхээтэн нэрт мулгуунууд тухай бүр үл тоох буюу бөөрөлхөн над руу дайрах. Тэгээд нийгэм нь ор тас мартах. Үр дүн нь ердөө л энэ…Жишээлбэл, энэ өгүүллийг бичсэний төлөө намайг золтой л "бариад идчих” шахаж билээ. Манай монголчууд юмыг "их хожуу ойлгодог” гэж би олон удаа хэлж байсан. 2011 оны 3 дугаар сарын 20-нд бичсэн энэ өгүүллийг одоо л жинхэнэ унших цаг гэж би бодож байна. Гэхдээ өнөөдөрт тохируулан ганц нэгхэн өгүүлбэр нэмэв. Хэр их өөрчлөлт орсныг энэхүү гарчиг, он сар, өдрөөр хайгаад харьцуулаад үзэх боломжтой. Миний блогт өмнөх өгүүлэл нь байж л байгаа. Яагаад ингээд байна гэхээр би "өдөр болгон” үзэл бодлоо өөрчлөөд, дахин дахин хувираад байдаг хүн биш гэдгээ нотлох гэсэн юм. Одоо бол монголын "сэхээтэн нэртүүд” арай ахиад "бариад идчихгүй” биз гэж найдана…''
1.Динамик (хөдлөнги) хаос
Манайхны олонхи эдүгээ болж буй олон гаж тэнэг үйл явцын шүтэн барилдлага, шалтгаацлыг төдийлөн сайн олж чаддаггүй юм. Хэдий ийм боловч монголчууд бид дэлхийн түвшинд сэтгэж үйлдэх цаг болсон. Энэ бол шинэ үеийн шаардлага юм. Энд би ямар нэг нэр ус дурдаагүй, мөн манай нөхцөлтэй шууд холбон тайлбарлаагүй. Гэхдээ л Та тодорхой хүн болон байгууллагыг хялбархан оноож, шалтгаацлын үрийг олж чадна…
Хаос бол маш эртний ойлголт бөгөөд XIX зууны үеэс статик (дулааны) хаосыг олж, эдүгээ шалтгаацсан систем дэх динамик (хөдлөнги) хаос, нийлмэлийн онол дахь когнитив хаосын онол болтлоо хөгжжээ. Ямар ч хувьслын үйл явц дэг журам хийгээд хаос гэсэн хоёр эсрэгцлийн дунд байдаг. Энэ тухай Нобелийн шагналт И.Пригожин болон И.Стенгерс нарын "Хаосаас гарах дэг журам. Хүн байгалийн шинэ харилцаа” ном 1979 онд баруунд гарснаар олон нийт илүү сайн мэдэж авсан юм.
Энэхүү бүтээлд орчин үеийн физик, химийн ололтод тулгуурлан хаосыг нарийн нийлмэл системийн динамик тогтворгүй байдлын үр дагавар гэж үзэх гүн ухааны ноцтой үндэслэл гаргаж иржээ.Харин хаос бол дан ганц эвдэн сүйтгэгч биш, харин дэг журмын эх сурвалж болж болно гэдгийг онолын хувьд үндэслэсэн байна.
Асар удалгүй динамик хоасын ойлголтыг нийгэмд хэрэглэх болжээ. Хаосыг шугаман бус өөрчлөлт, бифуркацийн системийн бүтэцжилт гэж үзэх болсноор нийгмийн хөгжлийн чиг шугамыг жолоодох боломжтой болжээ.
Хаосыг удирдахуй
Өнгөрсөн зууны 70-аад оноос Дэлхийн шинэ дэг журам бий болгоход чиглэсэн үйл явцыг бүрдүүлж эхэлжээ.Энд Римийн клуб, Гурван талт Комисс, Билдербургийн клуб, "Рэнд корпорейшн” маягийн сэтгэлгээний фабрик, Санта Фе Институт зэргийг дурдаж болно. Энд дурдсан байгууллага тус бүрийг манай залуус сонирхвол тун сайнсан. Учир нь хаосын онол эндээс гардаг юм.Эндээс гарсан ерөнхий зарчмуудыг том том орнуудын Засгийн Газрууд хийгээд ОУВС, Дэлхийн банк, Дэлхийн Худалдааны Байгууллага зэргийн практикт өргөн хэрэгжүүлдэг.
Дэлхийн эдийн засаг, нийгмүүдэд удирдлагат хаосыг ашигласан шинэ маягийн дайн эдүгээ дэгдээд байна. Энэ дайны золиос болсон улс орны эдийн засаг, нийгмийн амьдрал хаос болон хувирч байна. Харин хаосыг удирдагчид энэ үйл явцыг дэлхийн шинэ дэг журам тогтоох тийш залан чиглүүлж байна.
Би Стив Манныг суут хүн гэж санамсаргүй хэлээгүй. Тэр бол өөрийн төрдөө зүтгэж шинжлэх ухааны шинэ ололтыг практикт хэрэгжүүлдэг суут хүн юм.Стив Манн бол шугаман бус систем, конфликтологи, цэргийн урлагийн өндөр түвшний мэргэжилтэн бөгөөд түүнийг очсон газар болгонд шахам өнгөт хувьсгал гардаг "зүй тогтолтой” учраас түүнийг ирлээ гэвэл бараг бүгдээрээ "айн чичирдэг” юм.Стив Манн одоо ч гэсэн Украинд Европын Аюулгүй байдал, Хамтын ажиллагааны байгууллагын (ОБСЕ)-гийн америкийн талын зохицуулагч хийж байгаа.Манайхан С.Маннын лекцүүдийг олж үзвэл сайн л юмсан. Практик нь нууц байдаг болохоос онол нь нууц байдаг юм биш л дээ.С.Манн аль ч улсад "хаос бүтээх” дараах хэрэгсэл байдаг гэж үзжээ.
Үүнд:
• Зах зээлийн шинэчлэлийг дэмжих;
• Хүн амын, юуны өмнө элитийн амьдралын стандартыг дээшлүүлэх
• Эрхэмлэл хийгээд үзэл суртлыг нь шахан зайлуулах зэрэг болно.