cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пэлжидийн Гэндэн
Сталинтай тэмцэлдсэн ба түүний үр дагавар
Гэндэн түүнийг бүрэн ойлгосон эсэх нь бүү мэд. Гэндэнтэй уулзсаны дараа С.Е.Чуцкаев Г.Дэмидийг уулзах шаардлагатай байна гэж хэд хэд хүссэнийх нь дагуу 1935 оны 12 сарын 20-ны орой гэртээ уулзжээ. Уулзалтын үед голчлон Г.Дэмид ярьжээ. С.Е.Чуцкаев өөрөө товчхон ярьж асуулт тавьж байсан бөгөөд Г.Дэмидийн ярианы гол сэдэв нь П.Гэндэнг буруутган муушаахад чиглэжээ. Ер нь Г.Дэмид 1934 оноос зөвлөлтийн удирдах болон төлөөний хүмүүст МАХН-ын ТХ-ны тэргүүлэгчдийн үзэл бодлын болон үйл ажиллагааны талаар их ярих болсон бөгөөд ярихдаа ТХ-ны 11 тэргүүлэгчийг “гурвал” (“тройка”), “наймуул” (“восмерка”) гэж 2 хуваан “тройка”-д Гэндэн, Мэнд, Намсрайг оруулж “восмерка”-д нь өөрийгөө болон Б.Элдэв-Очир, Д.Лувсаншарав, Х.Чойбалсан, А.Амар, Д.Яндаг, О.Дашчирав, Х.Лувсандорж нарыг нэрлэж “восмерка” дотор бас нааш цааш явдалтай хүмүүс бий гэдгийг ч хэлдэг байжээ.
Манжуур станц руу Японтой хэлэлцээ хийх төлөөлөгчдийг явуулахдаа зөөлөндүү байхыг Самбууд зөвлөж, ямар нэгэн маргаан ЗХУ болон Япончуудын хоорондын харилцаагаар шийдэгдэх асуудал гарсан үед манжуурынхтай дайсагналцах явдлыг өдөөн турхирах нь монголчуудын хувьд утгагүй гэсэн, Улаанбаатарт өөрийн төлөөлөгчдийн газраа байгуулах гэсэн япончуудын шаардлагад буулт хийхийг санал болгосон…
Гэндэн нэг хязгаараас нөгөө рүү тасралтгүй тэвдэн цовхчиж байгаа нь удирдлагын олонхийн өмнө “энэ чинь юун хүн бэ” хэмээн харагдаж тэрээр ажил удирдаж чадахгүй нь бүгдэд маш тодорхой боллоо гэхэд нь С.Е.Чуцкаев:
-Гэндэн бүх талаар гуйвж байгаа боловч ардуудын дунд ихээхэн нэр хүндтэйг нь харгалзвал өөрийгөө тойруулан удирдлагыг нэгтгэх чадвартай цорын ганц хүн гэж үзэж байна гэхэд Дэмид татгалзаж байгаагаа илэрхийлээд түүнээс доргүй нэр хүндтэй хүн бол Чойбалсан, түүний тойронд удирдлага гарцаагүй нэгдэж болох юм гээд үүнээс үндэслэн ТХ-ны олонхи болсон бид одоо үед зохион байгуулалтын асуудал тавих хэрэгтэй юм гээд энэ бол найман нөхдийн нэгдсэн санал, тэд танд болон Элиава мөн зөвлөлтийн бусад нөхдөд уламжлахыг хүссэн юм гэхэд нь
Чуцкаев
–Амар мөн ийм саналтай байна уу? хэмээн асуухад нь Дэмид
– Амар энэ асуудлаар шууд юм хэлээгүй боловч тэрээр Гэндэнг монголын ард түмний хувь заяаны тухай боддоггүй, сэтгэл зовнидоггүй, харин гагцхүү өөрийн хувийн сонирхлоор амьдарч буй хүн гэж тодорхойлсон … гэхэд нь Чуцкаев
– … Үдийн зоог дээр зөвлөлтийн нөхдүүд намайг ЗХУ-аас урвасан гэж сэжиглэж байгааг би мэдэж байна хэмээн Гэндэн мэдэгдсэнийг юу гэж бодож байна гэж Дэмидээс асуухад – Гэндэн асуудлыг халамцуугаар хатуухан тавихын тулд үдийн зоог дээр ахиухан ууна гэж надад ярьсан гээд … бүр Улаанбаатараас явахын өмнө Гэндэн намайг ЗХУ-д удаан хугацаагаар саатуулах төлөвтэй тул надтай адилхан эхнэр хүүгээ авч явахыг зөвлөсөн, мөн Дэмид Лхүмбийн хэргийг том, зөв хэрэг гэж үздэгээ хэлж харин энэ хэрэгт Гэндэн Намсрай нар холбогдолгүй олон хүмүүсийг хутгалдуулсан гэжээ. ДХГ Гэндэнгийн бүрэн мэдэлд байдаг тэрээр Намсрайгаар хүссэнээ хийлгэдэг хэмээн ярьжээ. Эцэст нь лам нарын асуудлаар их л олон зүйл хэлж, Гэндэн лам нартай тэмцэл явуулахыг хүсэхгүй байна”гэжээ. Тэрээр энэ ярианы тэмдэглэлийг Б.С.Стомоняковт маргааш нь хүргүүлсэн бөгөөд түүний ярилцлагыг дүгнэсэн дүгнэлт нь туйлын сонин байдаг. Тэрээр “… Энэ яриа Улаанбаатарын захидалтай харьцуулахад шинэ зүйл алга. Зохион байгуулалтын дүгнэлт хийж буй нь сонин юм. Харин энэ яриа Улаанбаатарын захидлын мэдээллийн эх үүсвэрийг, мэдээлэгч болон түүний зохиогчдыг, зарим харилцан үйлчлэлийг илрүүлж байна.
Эндээс харахад П.Гэндэнг төрийн удирдлагаас зайлуулж, ТХ-ны тэргүүлэгч хэвээр нь үлдээн ЗХУ-д БНМАУ-аас суух бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилохоор төлөвлөж байсан бололтой. (Д.Намсрайг Тувад бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр томилсон билээ) Гэвч үйл явдлын цаашдын өрнөл өөрөөр эргэж П.Гэндэнг МАХН-ын ТХ-ны дарга агсан Ц.Дамбадоржийг дайрсан улс төрийн дайрлага яг ижил нөхцөлтэйгээр дайрлаа. Ц.Дамбадорж эмнэлэгт учир битүүлгээр нас барсан бол П.Гэндэн, өөрийнх нь мэдэж зөгнөж байснаар ЗХУ-д удаан хугацааны амралт эмчилгээнд гэр бүлийнх нь хамт явуулж улмаар 1937 оны 7 сарын 17-ны өдөр Сочи дахь “Кавказская” зочид буудалд байхад нь ЗХУ-ын ДХАК-ын Азов хар тэнгисийн хязгаарын удирдах газрын ажилтан Кабаев нар очин баривчилсан юм. П.Гэндэнд 1932 оноос японы тагнуул болж, түүний даалгавраар ЗХУ-аас улс төр, эдийн засгийн харилцааг таслан японы хараат феодалын улс байгуулах зорилго бүхий алан хядагч бослогын өргөн хүрээтэй байгууллагыг БНМАУ-д байгуулж тагнуулын үйл ажиллагаа явуулж байсан гэсэн ял тулган хатуу харгисаар байцаажээ. Байцаалтын дүнд П.Гэндэн “-Би 1932 оноос эхлэн японы тагнуулын газраас байгуулсан хувьсгалын эсэргүү байгууллагын гишүүнд Лхүмбэд элсэгдэн орсон. 1932 оны 11-р сард Лхүмбэ, Өлзий-Очир бид гурав Их Монголын хувьсгалын эсэргүү байгууллагыг байгуулж тангарагт гарын үсэг зурсан. Лхүмбэ нь Дэмидтэй ярилцан тохирч Гиваапилийг элсүүлсэн. Би Мэнд, Намсрай нарыг элсүүлж Лхүмбэд шилжүүлсэн. Лхүмбэ энэ байгууллагад бүгд 2000 хүн оролцож байгаа гэсэн” мэдүүлэг өгөөд гол төлөв томоохон албан тушаалын 35 хүнийг нэрлэжээ. П.Гэндэнгийн энэ мэдүүлэг нь 25 хуудас бөгөөд 1937 оны 8 сарын 30-нд өгсөн гэжээ. Мэдээж түүнээс ийм л үг авах гэсэн. “Лхүмбийн хэрэг” гэгчийн үлдэгдэл 2000 хүн үлдсэн гэдгийг П.Гэндэнгээр хэлүүллээ. Ийнхүү Монголд улс төрийн их хядлага эхэллээ. Сталинчууд 2000 бүү хэл түүнээс 10, 20 дахин их “хувьсгалын эсэргүү, японы тагнуулууд”-ыг монголчууд дундаас олж илрүүлэн нөгөө ертөнц рүү илгээсэн юм. Тэд нар ч бас Чингисийн гөлөгнүүд байлаа. Ийнхүү Монгол улсын ерөнхий сайд Пэлжидийн Гэндэнг удаан хугацаагаар тамлан зовоож байж эсэргүү байсан гэсэн хилс хэргийг тулган хүлээлгээд зогссонгүй, түүгээр энэ худал мэдүүлгийг гаргуулан авч Монголын төр, нийгэм, цэрэг армийн олон шилдэг зүтгэлтнүүдийг баривчилж, хэлмэгдүүлэх ажиллагаа эхэлжээ.
Сүүлчийн захидал
Ерөнхий сайд Пэлжидийн Гэндэнг ЗХУ-д удаан хугацааны амралт, эмчилгээнд гэр бүлийнх нь хамт явуулж улмаар 1937 оны 7-р сарын 17-ны өдөр Сочи дахь “Кавказская” зочид буудалд байхад нь ЗХУ-ын ДХАК-ын Азов хар тэнгисийн хязгаарын удирдах газрын ажилтан Кабаев хэмээх нар очиж баривчилсан юм. П.Гэндэнд 1932 оноос японы тагнуул болж, түүний даалгавраар ЗХУ-аас улс төр, эдийн засгийн харилцааг таслан японы хараат феодалын улс байгуулах зорилго бүхий алан хядагч бослогын өргөн хүрээтэй байгууллагыг БНМАУ-д байгуулж тагнуулын үйл ажиллагаа явуулж байсан гэсэн хэрэг тулгасан байдаг.
Ийнхүү баригдахаасаа сар гаруйн өмнө буюу 1937 оны 6-р сарын 14-нд П.Гэндэн өөрийнх нь албан үүргийг хүлээн авсан Ерөнхий сайд А.Амарт доорхи захидлыг бичиж байсан ажээ.
Ангилал:БНМАУ-ын Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга Гэндэн П. Ангилал:Монголын төрийн тэргүүн Ангилал:БНМАУ-ын гадаад хэргийн сайд Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга Ангилал:Монголын их хядлагын хэлмэгдэгч Ангилал:Хувьсгалч Ангилал:Цаазлагдсан хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1895 онд төрсөн Ангилал:1937 онд өнгөрсөн
Дижитал урлаг
Дижитал урлаг буюу Цахим урлаг гэж цахим технологи ашиглан бүтээсэн урлагийн төрөл юм уу бүтээлийг хэлнэ. 1970-аад оноос эхлэн урлагийн энэ төрлийг компьютер урлаг, мултимедиа урлаг зэрэг олон нэршилээр нэрлэж ирсэн ба цахим урлаг нь урлагийн шинэ төрөл-д тооцогддог.
Эшлэл
Ангилал:Уран сайхны арга техник
Варнагийн тулалдаан
Гадны холбоос
Ангилал:Туркүүдийн дайны тулалдаан тулалдаан Ангилал:Болгарын тулалдаан Ангилал:Польшийн түүхэн дэх тулалдаан Ангилал:Сербийн түүхэн дэх тулалдаан Ангилал:1444 он Ангилал:15-р зууны тулалдаан
Эрчимжсэн фермийн аж ахуй
Орчин үед эрчимжсэн газар тариалангийн аж ахуй нь механикжуулсан газар хагалалт, гербицид, фунгицид, инсектицид, химийн бордоо, пестицид зэргүүдийг өргөн ашиглаж байна. Өнөөгийн фермийн аж ахуйн амжилтын нэг түлхүүр болсон механикжуулалтыг энэ салбар өргөн ашигласнаар үйлдвэрлэлийн бүтээмжийг мэдэгдэхүйц дээшлүүлсэн. Эрчимжсэн мал аж ахуйн практик нь хязгаарлагдмал газар (бэлчээр) дээр их хэмжээний идэш тэжээл, ус, малын эм бэлдмэл (мал амьтанг сайжруулсан орчинд байлгаж эрүүл байх нөхцөлийг нь бүрдүүлж өгдөг) зарцуулан олон тооны мал амьтанг өсгөн үржүүлэх явдал юм. . Том оворын эсвэл хязгаарлагдмал барилга байгууламж дотор явуулж буй эрчимжсэн мал аж ахуйг (ялангуяа АНУ-д түгээмэл байдаг фермерийн аж ахуй) ихэвчлэн үйлдвэржсэн аж ахуй гэдэг бөгөөд үүнийг амьтаны амьдрах ёстой орчины стандартын түвшинг маш доогуур байлгаж байна, мөн үүнээс улбаалж бохирдол болон эрүүл ахуйн асуудлууд гарч ирж буйг шүүмжлэгчид шүүмжилж байна.
Давуу талууд
Эрчимжсэн хөдөө аж ахуйн ашигтай талууд :
Сул талууд
Эрчимжсэн фермийн аж ахуй нь байгаль орчинг олон замаар өөрчилж байна:
Эшлэл
Ангилал:Мал аж ахуй Ангилал:ХАА-н техник
Маргарет Тэтчер
Маргарет Тэтчер (англи: Margaret Hilda Thatcher, Baroness Thatcher) буюу гэрлэхээс өмнө Маргарет Хилда Робертс (1925 оны 10-р сарын 13-нд төрсөн - 2013 оны 4-р сарын 8-нд нас барсан) нь Дэлхийн хамгийн анхны эмэгтэй (1979—1990) Ерөнхий сайд юм. Тэрээр дэлхий дахинаа "Төмөр хатагтай" хэмээн алдаршсан бөгөөд Их Британийн түүхэн дэх анхны эмэгтэй ерөнхий сайд болно.
Хүүхэд нас
Маргарет Тэтчер 1925 оны 10 сарын 13-ны өдөр Их Британи улсын Грантам хотод Нортгемптоншир нутгаас гаралтай бизнесмен Альфред Робертс, Линкольнширээс гаралтай эх Беатрис Ител (гэрлэхээс өмнө Стефенсон) (1888—1960) оёдолчин нарын гэрт төржээ. Түүний жинхэнэ нэр нь Маргарет Хилда Робертс бөгөөд түүний нэр хоч нь "Төмөр Эмэгтэй" байсан. Тэрээр Мьюрэлл гэж ганц эгчтэй. Маргарет охин Грантамын охидын хэлзүйн ахлах сургуульд сайн сурагч байжээ. Тиймээс Оксфордын их сургуульд хүлээн зөвшөөрөгдөн Сомервил коллежед элсэн химийн чиглэлээр боловсрол эзэмшсэн. Тэрбээр сургуулийнхаа "Консерватив нийгэмлэг"-ийн даргын албыг суралцах хугацаандаа хашиж байжээ. Түүний эцэг Альфред Хотын Зөвлөлийн газрын гишүүн байсан тул охин Маргаретийг консерватив улс төрийн бодлогыг танин мэдэхэд гол нөлөө үзүүлсэн байна. Тэр 1947 онд химийн чиглэлээр бакалаврын зэргээ хүртсэн ба Колчестерт судалгааны химичээр ажиллаж байжээ. Хожим тэрбээр Дартфордод судалгааны химичээр үргэлжлүүлэн ажилласан юм.
Улс төрийн эхлэл
Их сургууль төгсөөд хоёр жилийн дараа Маргарет Робертс төрийн ордонд өөрийн анхны мэдэгдлээ хийж 1950 оны сонгуулиар Дартфорд хотын парламентийн суудалд нэр дэвшсэн.Тэтчер сонгуулийн эхэн үеэс л Чөлөөт Хөдөлмөрчдийн намтай парламентийн байр суурийн тал дээр амжилт олохгүйгээ мэдэж байжээ. Гэсэн хэдий ч өөрийнхөө үзэл санаагаар нам дотроо намынхаа нөхдийн хүндэтгэлийг хүлээж чадсан юм. Анхны удаа амжилт олоогүй ч, Тэтчер шантраагүй харин ч дараа жилийн сонгуульд дахин нэр дэвшиж байсан. Гэвч дахин амжилт олж чадаагүй ажээ. Сонгуульд ялагдал хүлээснээс 2 сарын дараа тэрбээр Дэнис Тэтчертэй гэрлэсэн ажээ. Маргарет Тэтчер 1952 онд улс төрөөс түр холдож, хууль дүрмийг судлахад цагаа зарцуулж байв. 1953 онд Дэнис болон Маргарет Тэтчер нар Марк ба Карол гэж нэр хайрласан ихрүүдээ өлгийдөн авсан байна. Мөн Маргарет өөрийн хууль судлах ажлаа гүйцээж 1953 онд шүүгч, өмгөөлөгч ба хуульчийн хэмжээний мэдлэг чадвартай болсон байна. Гэвч тэр улс төрийн ертөнцөөс тийм ч урт удаан хугацаагаар хол хөндий байсангүй. Тэтчер 1959 онд Фринчлей хотыг төлөөлж Иргэдийн төлөөлөгчдийн танхимд анх суудал авч чадсан байна. Тэрээр 1961 онд Парламентийн үндэсний даатгал, тэтгэвэр тэтгэмжийг хариуцсан нарийн бичгийн даргын албанд томилогдож байжээ. Засгийн газарт Хөдөлмөрчдийн нам хяналт тогтоож байхад Тэтчер "Сүүдрийн Засгийн газар" гэж нэрлэгдэх улс төрийн бүлэгт гишүүнээр элсжээ. Тэр нь түүний элссэн нам төрийн эрхийг барьсан тохиолдолд албан тушаалын хэмжээг тодорхойлох танхим байсан юм.
Британы анхны эмэгтэй ерөнхий сайд болох Маргарет Тэтчерийн улс төрийн замнал
1970 оны зургадугаар сард Консерватив Нам төрийн эрхэнд гарахад Маргарет Тэтчер улсын Боловсрол шинжлэх ухааны сайдаар томилогдон ажиллав. Тэрбээр сургуулийн хүүхдэд үнэгүй сүү уулгах тогтолцоог татан буулгасны дараагаар “сүүний дээрэмчин” гэх нэр хочтой болж байсан байна. Тэр Боловсрол шинжлэх ухааны сайдын албаа сэтгэл унагасан алба байдлаар бодож эхэлсэн ба энэ нь түүний үйл ажиллагааг тойрон эргэлдэх сонин хэвлэлийн сөрөг мэдээллээс бус, тухайн үед Ерөнхий сайдын албыг хашиж байсан Эдвард Хит,(англи. Edward Richard George Heath), түүний санаачилж буй санаануудыг хүлээн авахгүй, түүнд анхаарал хандуулаагүй явдал байжээ. Маргарет Тэтчер харваас л эмэгтэйчүүдийн улс төрийн ирээдүйд урам хугарсан байсан ба 1973 онд телевизээр хийсэн мэдэгдэлдээ “ миний амьдралын хугацаанд эмэгтэй Ерөнхий сайдтай болно гэж би бодохгүй байна” гэж дурдсан ажээ. Тэтчер сүүлд өөрийн хэлсэн энэ мэдэгдлээ буруу гэж нотолсон. 1974 онд консерватив нам төрийн эрх мэдлээс татан буугдахад, Маргарет Тэтчер намдаа давамгай байр суурьтай болсон. 1975 онд өөрийн намынхаа удирдагчийг сонгох сонгуульд ялж тухайн үеийн намын тэргүүн Эдвард Хитийн байр суурийг олж авчээ. Энэ ялалттайгаа зэрэгцээд Тэтчер Иргэдийн төлөөлөгчдийн танхимд анх сөрөг хүчний удирдагчаар ажиллахаар болжээ. Англи улс эдийн засаг, улс төрийн хурцадмал байдалд орж засгийн газар бараг уналтад орсон ба ажлын байрны эрэлт хэрэгцээ маш их хүчээ авч, Үйлдвэрчдийн холбоо ба ажил хайгч нарын хооронд зөрчилдөөн үүссэн үе юм. Энэ улс орны тогтворгүй байдал нь 1979 онд Консерватив намыг эргэн төрийн эрхийг олж авахад дэмжлэг болжээ. Намын тэргүүн байсан Маргарет Тэтчер 1979 оны тавдугаар сард Их Британы Ерөнхий сайдын албыг хаших анхны эмэгтэй болсон нь түүхэн үйл явдал болжээ.
Консерватив намын манлайлал
Ерөнхий сайд байхдаа, улс орныхоо хямралын эсрэг эхлээд инфляцийг хянахын тулд банкны орон тоог нэмэгдүүлсэн. Тэр Британийн уламжлалт үйлдвэрүүдийн үйлдвэрчний эвлэл тухайлбал цөөнхийн нэгдлийг хурцаар шүүмжилж устган нийгмийн орон сууц, байр, нийтийн тээвэрт хувьчлал хийснээрээ олонд их танигдаж таалагдах болжээ. Түүний тууштай холбоотнуудын нэг бол АНУ-ын Ерөнхийлөгч консерватив намын журмын анд Роналд Рейган байсан юм. Мөн тэр хоёр нэг нэгнийхээ улс төрийн үзэл бодлоо харилцан дэмждэг байжээ. Тэтчер ерөнхий сайдын албан тушаалынхаа эхэн үедээ цэргийн төвөгтэй бөгөөд ээдрээтэй асуудалтай тулгарсан юм. 1982 онд Аргентин Фолклендын арлуудыг эзэлсэн. Английн нутаг дэвсгэр болох эдгээр арлууд нь хоёр улсын зөрчилдөөний үндэс болсоор удсан ба арлууд нь Аргентины эрэгтэй ойролцоо байрладаг. Маргарет Тэтчер яаралтай арга хэмжээ авч, Британий цэргүүдийг Фолклендын арлуудыг буцаан авахаар илгээсэн нь хожмоо түүхэнд “Фолклендын дайн” хэмээн нэрлэгдэн үлджээ. Улмаар 1982 оны зургадугаар сард Аргентин улс бууж өгснөө зарласан юм. Маргарет Тэтчерийн хоёр дахь үе буюу 1983-1987 оны үед Тэтчер тодорхой хэмжээний шүүмжлэл түүнчлэн 1984 онд түүний эсрэг улс төрийн аллагын оролдлого байж болохуйц үзэл бодлын зөрчилдөөнийг зохицуулж чадсан юм. Гадаад улсуудтай харилцах асуудал дээр Тэтчер 1984 онд тэр үеийн Зөвлөлт Холбоот Улсын /одоогийн Оросын Холбооны Улс/ шинэ залуу удирдагч Михаил Горбачёв тай уулзалт хийж хоёр орны харилцааг сайжруулах талаар яриа хэлцэл хийсэн. Мөн 1982 онд Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай Хонг-Конгийн ирээдүйн асуудлаар зөвшилцлийн баримт бичигт гарын үсэг зуржээ. Тэтчер, Роналд Рейганы 1986 онд “Ливи”-д хийсэн агаарын довтолгоонд илтээр дэмжлэг үзүүлж дуу хоолойгоо нэгтгэж байсан ба АНУ-ын зэвсэгт хүчний дайралтад тусалж Их Британий зэвсэгт хүчний баазуудыг Америкийн байлдааны онгоцнуудын сэлгээнд ашиглахыг зөвшөөрч буйгаа мэдэгдэж байсан аж.
Маргарет Тэтчерийн гурав дахь үе. 1987 онд Тэтчер стандартчилагдсан боловсролын хөтөлбөрийг улс орон даяар сайжруулах болон улс орны нийгмийн эрүүл мэндийн тогтолцоонд өөрчлөлт оруулахыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэр орон нутагт тогтоогдсон татварын үзүүлэлтүүдийг нэмэгдүүлэх, татвар төлөөгүй хүмүүсийн иргэний болон сонгуулийн эрхийг хасаж өөрчлөхийг оролдсон нь түүнийг дэмжигч хүмүүсийн тоог цөөрүлэхэд хүргэсэн юм. Энэ татварын журмыг эсэргүүцсэн хөдөлгөөн нь нийтийн бослого болж мөн нам дотор хагарал бий болгосон. Тэтчер 1990 онд намынхаа удирдагчийн албаа эрчимтэй үргэлжлүүлсэн боловч эцэст нь намын гишүүдийн дарамт хавчлага бий болж 1990 оны 11 сарын 22-нд суудлаа тавьж өгөх саналаа гаргасан. Мэдэгдэлдээ тэрээр “Би хамтран зүтгэгчид нартайгаа зөвлөлдсөний эцэст, улс орныг удирдах эрхээ Кабинетийнхаа гишүүдэд шилжүүлснээр намын нэгдэл нягтралыг сайжруулах болон улс төрийн сонгуульд манай нам ялалт байгуулахад эерэг нөлөө үзүүлнэ гэсэн дүгнэлтэнд хүрлээ. Намайг дэмжиж ажилласан кабинетийн гишүүд болон кабинетаас гадуурх албан тушаалтнуудад талархаж байгаагаа илэрхийлье” гэсэн байна. Тэрээр 1990 оны 11-р сарын 28 нд Их Британий Ерөнхий сайдын албан тушаалаас чөлөөлөгджээ.
Сүүлчийн он жилүүд
Ерөнхий сайдын албаасаа чөлөөлөгдсөний дараагаар 1992 онд Лордын танхимд Кэстэвин мужийг төлөөлөх болсон байна. Тэтчер дэлхийн хэмжээний удирдагч байсан мөн улс төрд эмэгтэй удирдагчийн зам мөрийг анхлан гаргасан өөрийн туршлагандаа үндэслэн 1993 онд “Даунинг Стрит дэхь жилүүд” «The Downing Street Years», 1995 онд “Эрх мэдэлд хүрэх зам” «The Path to Power» номуудаа бичжээ. Мөн 2002 онд “Улс орныг удирдах урлаг” нэртэй номоо хэвлүүлсэн ба энэ номондоо олон улсын улс төрийн талаарх өөрийн үзэл бодлыг тусгажээ. Тэр үеэр Тэтчер эрүүл мэндийн хувьд архаг үрэвсэлтэй байсны дээр 2003 онд 50-аас ч илүү жил ханилсан нөхөр Дэнис Тэтчер өөд болсон нь томоохон шаналалыг авчирсан. Дараа жил нь Тэтчерийн хуучны анд Рональд Рейган насан эцэслэжээ. 2005 онд Тэтчерын 80 насны төрсөн өдөр болсон бөгөөд Хатан хаан Хоёрдугаар Елизабет ба Тони Блэр тэргүүтэй 600 гаруй хамтран ажиллаж байсан хүмүүс, хамаатнууд, найз нар нь оролцжээ. Хоёр жилийн дараа, Иргэдийн танхимд Консерветив намын дайчин удирдагчийн цээж баримал мөнхжин үлджээ.
Сүүлийн жилүүдэд түүний эрүүл мэндийн байдалд олон хүн санаа зовинох болсон. 2010 онд Ерөнхий сайд Дэвид Камерон түүний 85 насны төрсөн өдөрт зориулан “Даунинг Стрийтийн 10” тоот буюу албан байрандаа баяр зохион байгуулсан ч Тетчер хатагтай оролцож чадаагүй. 2010 оны 11 дүгээр сард 10 хоног эмнэлэгт хэвтэн эмчлүүлсэн бөгөөд хожим нь булчингийн маш зовиуртай үрэвсэл гэдэг нь тодорхой болсон байдаг.
2011 онд хатагтай Тэтчер Хунтайж Уильям ын хурим, Лондон хотод Рональд Рейганы уран баримлын нээлт зэрэг томоохон үйл ажиллагаанд оролцсон. 2011 оны 7 дугаар сард Лордуудын танхим дахь хатагтай Тэтчерийн албан өрөө түр хугацаагаар хаагдсан байна. Ийнхүү хаалгаа барьсныг олон хүн Маргарет Тэтчерийн олон нийттэй харилцах ажлын төгсгөл хэмээн үзэж байлаа. Хэдийгээр Маргарет олон нийтийн хараанаас холдсон ч Британийн хамгийн алдар хүндтэй, нөлөө бүхий улс төрийн удирдагчдын нэг хэвээр үлдсэн байдаг.
Хүүхдүүд
Британийн Ерөнхий сайд асан Маргарет, Сэр Денис нарын ууган ихрүүдийн нэг том охин сэтгүүлч, зохиолч, хэвлэл мэдээллийн ажилтан Карол Тетчер 1953 оны 8 дугаар сарын 15-нд төржээ. Тэрээр эцэг эх хоёрынхоо намтар номыг хэвлүүлж байсан бөгөөд эцэг Денис Тэтчерийн хэвлэлд өгсөн ярилцлагыг эмхэтгэн баримтат кино бүтээсэн байна. Карол тав дахь удаагийн I"m a Celebrity... Get Me Out of Here! реалити шоунд оролцож ялагч болжээ. Тэрээр BBC One  телевизэд хөтлөгч, нэвтрүүлэгчээр ажиллаж байгаад 2009 онд халагдсан байна. Учир нь дэлгэцийн ард теннисчин  Жо-Вильфрид Тсонгаг арьсны өнгөтэй нь холбон доромжилсон үг хэлж, үүндээ уучлалт гуйхаас татгалзжээ.
Каролын ихрийн өрөөсөн II Баронет, Сэр Марк Тэтчер залуудаа мото спортын тамирчин байснаа бизнест хөл тавьсан байна. Энэ эр экс Ерөнхий сайдын хүү гэдгээс гадна английн playboy-ын нэг гэдгээрээ олонд танигджээ. Марк Экваторын Гвиней улсад төрийн эргэлт хийхээр завдсан хэрэгт холбогдож, 500 мянган ам.доллараар торгуулан, 4 жилийн тэнсэн харгалзах ялаар шийтгүүлж байсан түүхтэй. Тэрээр Техасын автомашины худалдаачин, саятан Теодер Бургдорфийн охин Лутерантай 1987 оны Валентины баяраар Лондон хотод гэрлэсэн байна. Тэд Өмнөд Африк руу нүүснийг Марк Тэтчерийг бусдыг дарамтлан 4 сая фунт стерлинг олсон гэх шуугианаас зугатсан гэж тайлбарлах хүн олон байдаг.
Марк, Лутеран нар 1989 онд Майкл, 1993 онд Аманда Маргарет гэх хүү, охин хоёр төрүүлжээ. 18 жил хамт амьдарсныхаа дараа хосууд хоёр тийш болох тухайгаа зарлаж, эхнэр Лутеран Бургдорф 2008 онд дахин гэрлэжээ. 2008 онд Майкл Тэтчерийн үнэн нүүр царайг илчилсэн нийтлэл Sunday Telegraph сонинд гарчээ. Уг нийтлэлд Марк Тэтчер Хатагтай Францис Русселл цолтой Сара Жейн гэх эмэгтэйтээ харилцаатай байсныг Лутеран мэдсэн учир тэд салсан гэжээ. Үүгээр барахгүй Марк Тэтчер Бедфордын 13 дугаар хүн Жон Расселлийн бага хүүгийн эхнэр байсан энэ бүсгүйтэй нууцаар хурим хийсэн гэх мэдээлэл ч цацагддаг байсан.
Эшлэл
Ангилал:Их Британийн ерөнхий сайд Ангилал:Их Британийн боловсролын сайд Ангилал:Фолкландын дайны хүн Ангилал:20-р зууны улс төрч Ангилал:Их Британийн Консерватив Намын дарга Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн Ангилал:Язгууртны танхимын гишүүн Ангилал:Их Британийн Нийтийн танхимын гишүүн Ангилал:Их Британийн Нууц Зөвлөлийн гишүүн Ангилал:Умард Ирландын мөргөлдөөний хүн Ангилал:Өөрийн намтар Ангилал:Германы эргэн нэгдэлтийн хүн Ангилал:Гданьскийн хүндэт иргэн Ангилал:Загребын хүндэт иргэн Ангилал:Краковын хүндэт иргэн Ангилал:Лондоны хүндэт иргэн Ангилал:Познанийн хүндэт иргэн Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан Ангилал:Гавьяаны одон шагналтан (Их Британи) Ангилал:Их Витаутасын одон шагналтан (их загалмай) Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:Израилын их сургуулийн хүндэт доктор Ангилал:Англичууд Ангилал:Их Британичууд Ангилал:1925 онд төрсөн Ангилал:2013 онд өнгөрсөн
Зайсан нуур
Зайсан нуур нь Казахстаны зүүн хэсэгт Монголын хилээс холгүй байдаг цэнгэг устай нуур юм. Дөрвөдүүд энэ нуурын орчим нутаглаж байгаад 1750-иад онд Увс нуур руу нүүжээ. Зайсан нуур нь Зүүнгарын хаант улсын уугуул нутаг байжээ.
Нуур далайн түвшингээс 420 м өндөрт байдаг, урт нь 105 км, өргөн нь - 22-48 км, хамгийн гүн нь -15 м. Зайсан 47° 60' болон 48° 30' с. ш. и между 83° и 85° в. д. байралдаг. Зайсан нуур 70 сая жилийн тэртээ бий болсон дэлхийн хамгийн эртний нуур байх магадлалтай.
Ном зүй
Цахим холбоос
Ангилал:Азийн нуур Ангилал:Казахстаны нуур Ангилал:Эрчис мөрний голын систем Ангилал:Дорнод Казахстан
Сүү
Сүү бол эмэгчин хөхтөн амьтны хөхний булчирхайнаас ялгардаг тэжээллэг шингэн. Хөхтөн амьтдын эмэгчингийн сүү ялгаруулах энэхүү чадвар нь тэднийг хөхтөн амьтан хэмээн тодорхойлогч шинжүүдийн нэг нь юм. Нярай төл амьтад үндсэн хүнс тэжээлээ идэж суртал сүү нь тэжээлийн гол эх үүсвэр байдаг. Төрсний дараа дэлэгнэх сүүг уураг гэдэг. Уураг нь эх амьтны эсрэг биетийг нярай үр төлдөө дамжуулагч сүү юм. Энэ нь эх, үр төл хоёр төрөл бүрийн өвчний халдвар авах эрсдэлийг багасгадаг.
Түүхий сүүний найрлага нь тухайн амьтны төрөл, зүйлээс хамааран өөр өөр байдаг. Гэхдээ түүхий сүү нь ерөнхийдөө тодорхой хэмжээний ханаагүй тослог, протейн, кальци зэргийг агуулдаг. Халим, далайн гахай гэх мэт усны хөхтөн амьтдын сүүг газрынхтай харьцуулбал маш их тослогтой, мөн бусад хатуу тэжээллэг бодисыг агуулсан байдаг.
Бусад хөхтөн амьтдын адил хүмүүс ч гэсэн нярай балчир үедээ эхийнхээ сүүг хэрэглэдэг. Олон угсаатан, ястнуудын хувьд хүмүүс нярай насныхаа дараа сүү шингээж, боловсруулах (Нүүрс-Ус Үл Тэвчих) чадвараа алддаг. Тиймээс олон ч орны уламжлалт хоол хүнсэнд сүүн бүтээгдхүүн өргөн хэрэглэгддэгүй. Харин өдөр тутмын хоол хүнсэндээ сүү хэрэглэдэг заншилтай газар орнууд ялангуяа үнээний, мөн хонь, ямаа, сарлаг, одос үхэр, адуу, тэмээ гэх мэтийн гаршуулсан амьтдын сүүг өргөн хэрэглэдэг. Олон зууны турш үнээний сүүг боловсруулан төрөл бүрийн сүүн бүтээгдхүүн хийж ирсэн. Тухайлбал цөцгий, цөцгийн тос, тараг, зайрмаг, мөн харьцангуй удаан хугацаанд хадгалж болох бяслаг гэх мэт. Аж үйлдвэр хөгжих хэрээр аарц, шар сүүний уураг, лактоз, өтгөрүүлсэн сүү, хуурай сүү гэх мэт сүүн бүтээгдхүүнүүд болон хүнсний нэмэлт тэжээлүүд бий болж байна.
Сүү гэдэг үг нь шар буурцагны сүү, будааны сүү, бүйлсний сүү, наргил модны самрын сүү гэх мэт, амьтны бус гаралтай орлуулагч нарт мөн хэрэглэгддэг. Мөн тагтаа шувуу үр төлөө амнаасаа гулгиж гаргасан шингэнээрээ хооллодог ба энэ шингэнийг нь тариан сүү гэж нэрлэдэг.
Түүх
Амьтдыг гаршуулж эхлэж байхдаа хүмүүс анх амьтны сүүг хүнсэндээ хэрэглэж эхэлжээ. Үнээний сүүг анх Бага Азийн орнуудад хүмүүс хэрэглэж эхэлсэн. Энэ нутагт мөн ямаа болон хонийг МЭӨ 9000-аас 8000 жилийн тэртээ гаршуулсан байна. Хонь, ямаа нь хуурай өвсөн тэжээл идэж, дасан зохицсон хөхтөн амьтан бөгөөд хивэгч амьтан хэмээгддэг. Анхандаа эдгээр амьтдыг мах болон арьс ширийг нь хэрэглэх зорилгоор гаршуулсан байж болзошгүй юм.
МЭӨ 7000 жилийн тэртээд одоогийн Турк улсын зарим нутагт үхрийг маллаж эхэлсэн. Шинэ чулуун зэвсгийн үед Британийн арлууд дээр сүүг хүнсэнд хэрэглэж байсан баримт байдаг. Европ болон Ази, Африкийн зарим газар бяслаг, цөцгийн тосыг хэрэглэж эхэлсэн байна.
Өнөөдөр барууны ертөнцөд үнээний сүүг аж үйлдвэрийн хэмжээнд үйлдвэрлэж боловсруулж байна. Хөгжилтэй орнуудад арилжааны зориулалттай сүүний чиглэлийн фермүүд автомат тоног төхөөрөмж хэрэглэснээр сүүний зах зээлийн дийлэнхийг хангаж байна. Тухайлбал Гольштен буюу Хар Тарлан мэтийн өндөр сүүний гарцтай янз бүрийн үүлдрүүд сүүний үйлдвэрлэлд ашиглагдаж байна. АНУ-ын сүүний чиглэлийн үхрийн 90%, мөн Их Британид 85% нь хар тарлан үүлдрийн үхэр байна. Сүү, сүүн бүтээгдхүүн үйлдвэрлэлээр Энэтхэг, түүний дараа АНУ болон Шинэ Зеланд орж байна.
Бусад амьтад
Үнээнээс гадна дараах амьтдын сүүг хүнсэнд хэрэглэдэг:
ОХУ болон Шведэд хандгайн сүүг бага зэрэг хэрэглэдэг. Илжиг болон адууны саам (сүү) нь хамгийн бага тослогтой бол харин далайн хавны сүү 50%-иас дээш тослогтой байдаг байна.
Халимны сүү нь хэдий хүний хүнсэнд хэрэглэгддэггүй ч хамгийн өндөр тослогтой сүүний нэг. Энэ нь дунджаар 10.9% уураг, 42.3% өөх тос, 2.0% нүүрс-ус агуулдаг ба 4.43 кКал/грамм илчлэгтэй.
Хүний сүүг мэдээж арилжааны зорилгоор эсвэл аж үйлдвэрийн хэмжээнд үйлдвэрлэнэ гэж үгүй. Гэхдээ хандивын маягаар хүний сүүг цуглуулж, биеийн хөгжил дорой, ядруу нярай хүүхдэд хэрэглүүлэх зорилгоор ашигладаг. Сүү нь хүн төрөлхтний эртнээс хэрэглэж байгаа, хүнсний үйлдвэрлэлийн хамгийн голлох бүтээгдэхүүний нэг мөн.
Цахим холбоос
Ангилал:Цагаан идээ
Сур
Сур гэдэг нь бод малын шир арьсыг урт зүсч, элдэж хийсэн бүтээгдэхүүн юм. Сурыг бүс, оосор, бүч, баглаа, татлага, жолоо, ногт зэрэгт ашигладаг. Сурыг нойтон ширийг хөлдөөж, дараа нь тууш зүсч, идээлүүлж олон хоног байлгаж, зөөлрүүлсний дараа ээрүүлдэх, талхих, гараар нухан мушгих зэрэг 3 аргаар элдэж хийдэг.
Ангилал:Малын түүхий эд
Норовлин сум
Нэрийн гарал үүсэл
Төвөд хэлний ནོར་བུ་གླིང (Wylie: Nor Bu gLing) буюу "Чандмань орон" гэсэн утгатай.
Газарзүй, уур амьсгал
Норовлин сумын төв нь аймгийн төвөөс 202 км, Улаанбаатар хотоос Өндөрхааны замаар 533 км, шууд 495 км,аймгийнхаа нутгийн зүүн хойт өнцөгт Улз голын хөвөөнд Өргөн ар, Дэл гэдэг уулын ард, Уран дөш уулын баруун талд Ар жаргалант гэдэг жижиг голын хөвөөнд оршдог.
Норовлин сум ойт хээр ,хээрийн бүсэд байрладаг бөгөөд 533.3 мянган гектор нутагтай, нутгийн умард цэг Онон голоос өмнөд цэг Шилийн холбоо хүртэл 120км, өрнөд цэг Цогт-Өндөрөөс (Дэлгэр булгийн давааны) дорнод цэг бага Онцгой уулын орой хүртэл 70 орчим км, хойноос өмнө зүгт сунасан өргөн уудам нутагтай. Нутгийн ихэнх хэсгийг ойт хээр, бусдыг нь тал хээр, ухаа гүвээ толгод эзэлдэг. Хамгийн өндөр цэгүүд сумын төвөөс баруун өмнө 35 км орчимд буй Хаядэлгэр хаан уул 1594.3м, хойно орших Бүрэн хаан уул 1554.0м, зүүн урд байрлах Түмэн хаан уул 1357.0м, Норовлин, Баян-Уул сумын заагт орших Дун хаан уул 1534.7м болон хойт хэсэгтээ Хэнтийн нурууны  салбар уулс болох Эрээн давааны нуруу зэрэг ой модот уулстай. Сумын хамгийн нам дор газар нь сумын төвөөс зүүн тийш 30 км-т Улз голын дагуу 950 м орчим өргөгджээ. Сумын нутаг нь далайн түвшнээс дээш дунджаар 1200 м өргөгдсөн, жилдээ 220-230 мм орчим тунадас унаж, хөрсний 60 орчим хувь нь борооны, 40 орчим хувь цасны чийгээр тэжээгддэг учир ган зуд тохиох нь харьцангуй цөөн. Хүйтний дээд хэмжээ нь 39 хэм гаруй, дулааны дээд хэмжээний 37 хэмээс төдийлөн хэтэрдэггүй .Салхины чиглэл голдуу баруун хойноосоо, өвлийн улиралд баруун өмнөдөөс голлодог. Хамгийн их салхи хавсаргатай үе 3, 4, 5-р сард үе үе 14-20м/сек хүрч ширүүсдэг боловч ихэнхдээ тогтуун нарлаг байдаг.
Тогоот, Замт, Улаалзаргана зэрэг рашаан булаг шандтай. Ашигт малтмалын орд газартай. Одоогоор Салхит, Тохой булгийн уурхайнууд ажиллаж байна.
Шилмүүст навчит ойтой, үүнд: шинэс, нарс, хус, улиас, бургас зэрэг модтой, бэлчээрийн төрөл бүрийн ургамалтай.
Түүх дурсгалт газар
Тус сумын нутагт байгаа түүх соёлын дурсгалт газруудаас нэрлэвэл:
Сумын нутаг дэвсгэрт тахиж шүтдэг уул овоонууд: Мөст, Өгөөмөр, Ухаа, Бэрхийн гол өндөр, Цагаан овоо, Буян дэлгэр, Бүрэн хаан, Уран дөш, Түмэн хаан, Хаядэлгэр хаан, Ангиртын хар овоот, Норовлин, Уртын баян уул зэрэг юм.
Тус сумын нутагт оршиж ирсэн сүм хийдүүд:
Хүн ам
Хүн амын угсаатны бүтцийн хувьд халх, буриад зонхилсон ард түмэнтэй. Засаг захиргааны нэгж 4 багтай 2008 оны эцсийн байдлаар 646 өрх 2340 хүн амтай.
Эдийн засаг, хөдөө аж ахуй
Газар тариалангийн 3000 га талбайтай бөгөөд 2008 онд 1000 га-д тариалж, 1000 тн үр тариа, 8.6 га-д төмс 43.5 тн, 9.1 га-д хүнсний ногоо тариалж 71.2 тн хүнсний ногоо хурааж, байгалийн хадлан 7325 тн бэлтгэсэн.
Бэлгэдэл
Энэхүү тэгш найман бэлгэдлийг шингээж оршоож тус тугийг бүтээсэн болно.
Жузеппе Арчимбольдо
thumb|Хавар (Цуврал бүтээл "Дөрвөн улирал"-ын нэг хэсэг), [[1573 он]]
Жузеппе Арчимбольдо (Giuseppe Arcimboldo, 1527 - 1593 оны 7 сарын 11) нь Италийн Милан хотын уугуул зураач юм. Маньеризмын нэг төлөөлөл.
Жимс, ногоо, амьтан, ном зэргийн зургийг оролцуулан хөдөлгөөнгүй зурaг шиг маш нарийн зурсан сонирхолтой сэдэл бүхий хөрөг зурмалуудаараа алдартай.
Намтар
Арчимбольдо нь 1527 онд Милан хотын нэгэн зураачийн гэрт мэндэлсэн байна. 1549 оноос витраж буюу шилэн дээрх зургийн дизайн хийж эхлэн, нилээн хэдэн төлөөлөл болох бүтээлүүдээ Миланд бүтээсэн байдаг. 1556 онд Жузеппе Медатай хамтран Монзагийн цогчин дуганы ханын зургийг зуржээ. 1558 онд Гэгээн эх Мариаг зурсан хивсэн бүтээл туурвиж эхэлсэн боловч одоо болтол дуусаагүй, Комогийн цогчин дуганд байгаа юм. 1562 оноос тэрээр Венад I Фердинанд хааны ордны зураач болж, I Фердинандын хүү II Максимилиан, ач II Рудольфын үед ч мөн ордоны зураачаар байсан байна. Арчимбольдо нь зөвхөн зураг зурах бус, ордны засал чимэглэл, хааны хувцасны дизайныг мөн хийж байжээ. Түүнчлэн ёслолын ажил, жадтай морьтнуудын тэмцээний зохион байгуулагчаас эхлээд, усан оргилуур, хөгжмийн зэмсэг, эргэдэг морин тойруулга зэргийг зохион бүтээжээ. Түүний бүтээсэн шашны сэдэвт бүтээлүүд нь бараг мартагдаж эхэлсэн гэх боловч, жимс, ногоо, модны үндэс зэргийн зурагнаас бүтсэн зурмал хөрөг нь орчин үед ч гэсэн судлагдсаар байгаа юм.
Тэрээр хааны ордон дахь албанаас чөлөөлөгдөн төрөлх нутаг Миландаа ирж нас баржээ (бөөрний дутагдал). Насан эцэслэхийнхээ өмнөхөн "Бурхан Вертумныг жүжиглэх II Рудольф" хэмээх алдарт бүтээлээ туурвиж Прага уруу илгээсэн байна. Тухайн цаг үед байгаагүй бүтээл байсан тул II Рудольф нь түүнийг маш өндрөөр үнэлж байжээ. 1648 онд шведүүд Прагыг довтлох үедээ II Рудольфын цуглуулгаас олон бүтээлийг авч оджээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Италийн сэргэн мандалтын үеийн уран зураач Ангилал:Маньеризмын уран зураач Ангилал:Ордны уран зураач Ангилал:Миланы уран зураач Ангилал:1527 онд төрсөн Ангилал:1593 онд өнгөрсөн
Хэрлэн сум
Хэрлэн (монгол бичгээр Зураг:kerülün.png хэрүлүн) — Хэнтий аймгийн сум. Монгол улсын харъяат иргэн Хэрлэн сумын суурин хүн ам - 19,000. Аймгийн төв Чингис хотыг багтаадаг тул аймгийн хамгийн олон хүн амтай сум гэж үзэгдэнэ. Сумын нутаг дэвсгэр захиргааны 8 багт хуваагддаг. Аймгийн болон сумын засаг захиргааны төв байгууллагууд Чингис хотод байрладаг.
Эх сурвалж
Ангилал:Монголын сум Ангилал:Хэнтий аймгийн сум
Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага
Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага (Organisation Météorologique Mondiale - OMM, World Meteorological Organization - WMO) нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын тусгай байгууллагуудын нэг бөгөөд цаг уур судлалын олон улсын стандартчилал, зохицуулалтыг хариуцдаг.
1873 онд байгуулагдсан Олон Улсын Цаг Уур Судлалын Байгууллага (IMO=International Meteorological Organization) хөгжлийнхөө явцад үгүй болж, 1951 онд WMO байгуулагдсан юм.
2007 оны 4 сарын байдлаар дэлхийн 182 орон, 6 бүс нутаг элссэн. Төв нь Швейцарын Женевт байдаг.
Төслүүд
Олон улсыг хамарсан томоохон төслүүдээс дурьдвал,
Эгил Даниэлсен
Эгил Даниэлсен (Ангилал, * 1933 оны 11 сарын 9-нд Норвегийн Хамарт; † 2019 оны 7 сарын 29) нь Норвеги жад шидэгч юм.
Тэрээр 1956 оны зуны олимпын шигшээд 4 дэх шидэлтээрээ 85.71 метр шидэж дэлхийн дээд амжилт тогтоон алтан медаль хүртсэн бөгөөд Даниэлсений хувийн дээд амжилт нь болно. Түүний тогтоосон дээд амжилт 1959 оны 6 сар хүртэл хадгалагдсан бөгөөд Ал Кантелло 86.04 м болгож ахиулжээ.
Даниэлсен 1954 оны Европын АШТ-д 10-р байр эзэлсэн бол 1958 онд мөнгөн медаль зүүсэн. 1960 оны зуны олимпод дөнгөж 72.93 метрийн амжилт үзүүлэн, урьдчилсан шатнаас хасагдсанаар шигшээд шалгарч чадаагүй аж. Тэрээр 1953-1957 онд улсынхаа аварга цолыг хүртжээ.
Даниэлсен Норвегийн Тэтгэвэрийнхний Намаас сонгуульд нэр дэвшиж байсан удаатай.
Эх сурвалж
Ангилал:Норвегийн жад шидэгч Ангилал:Норвегийн олимпын аварга Ангилал:Норвегийн олимпын оролцогч Ангилал:1956 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1960 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Жад шидэлтийн олимпын аварга Ангилал:Норвегийн оны шилдэг тамирчин Ангилал:Норвегичууд Ангилал:1933 онд төрсөн Ангилал:2019 онд өнгөрсөн
Математик
Математик (Грек: μάθημα, Англи: mathematics, Орос: математика) буюу Тоон ухаан нь тоо хэмжээ, бүтэц, огторгуй, өөрчлөлт зэрэг ойлголтууд дээр төвлөрсөн мэдлэгийн цогц, мөн тэдгээрийн тухай судалдаг шинжлэх ухаан юм. Бенжамин Пиерс математикийг "зайлшгүй дүгнэлтүүдийг гаргадаг шинжлэх ухаан" хэмээсэн. Линн Стийн ба Кейт Девлин нар математик нь зүй тогтлын шинжлэх ухаан бөгөөд тоонууд, огторгуй, шинжлэх ухаан, компьютер, эсвэл хийсвэр зүйлүүдэд зүй тогтлуудыг эрдэг гэж үзсэн.
Математик нь тоолох, тооцоолох ба хэмжих үйлдлүүд, мөн физик объектуудын хэлбэр дүрс ба хөдөлгөөний системтэй судалгаан дээр хийсвэрлэл, логик сэтгэлгээг хэрэглэсний үр дүнд үүссэн. Математикчид эдгээр ойлголтуудын талаар шинэ таамаглал дэвшүүлж, тэдгээрийн үнэн болохыг зохих аксиомууд ба тодорхойлолтуудаас логик дүрмүүдийг чанд баримтлан батлах зорилготой судалгаа хийдэг.
Өнөөдөр математик нь байгалийн шинжлэх ухаан, инженерчлэл, анагаах ухаан, эдийн засаг гэх мэт олон салбаруудад дэлхий даяар хэрэглэгдэж байна. Математикийг эдгээр салбарт хэрэглэснийг ихэвчлэн хэрэглээний математик гэдэг ба энэ нь математикийн нээлтүүдийг хэрэглэдэг, уг нээлтүүдэд хүргэдэг, заримдаа цоо шинэ шинжлэх ухааныг ч төрүүлдэг математикийн нэг салбар юм. Математикчид мөн цэвэр математикийн, өөрөөр хэлбэл юунд хэрэглэхийг нь харгалзахгүйгээр зөвхөн математикийг өөрийг нь судлах судалгаа хийдэг. Сонирхолтой нь цэвэр математикийн ихэнх судалгаанууд эрт орой хэзээ нэгэн цагт амьдрал практикт хэрэглэгддэг байна. Математикийн гоо сайхан чанар нь математикчдын мэргэжилдээ дурлах гол шалтгаан болдог.
Математик хэмээх нэрний учир нь
Манай орон төдийгүй дэлхийн ихэнх оронд хэрэглэгддэг «математик» гэдэг үг нь эртний грек хэлний μάθημα (máthema, монголоор: сурах, судлах, шинжлэх) ба холбогдох тэмдэг нэр болох μαθηματικός (mathēmatikós, монголоор: сурах, судлахтай холбоотой) гэдгээс гаралтай.
Түүх
Бүх математикийн түүхийг төвшин нь улам улам өндөрсөх хийсвэрлэлүүдийн дараалал, эсвэл судлах зүйлүүдийнх нь хүрээ яаж өргөссөн тухай түүх гэж үзэж болно. Хамгийн анхны хийсвэрлэл нь тоо байсан байж мэднэ. Гурван үхэр ба гурван чулууны хооронд ямар нэг ерөнхий зүйл байгааг ойлгосон явдал хүний сэтгэхүйд гарсан том үсрэлтүүдийн нэг байсан юм. Бодит физик объектуудыг тоолж сураад зогсохгүй эртний хүмүүс хийсвэр хэмжигдэхүүнүүдийг тоолж эхэлсэн. Жишээлбэл цаг хугацааг тоолохын тулд өдөр, сар, жил хэмээх ойлголтуудыг хэрэглэж ирсэн. Үүний дараа арифметик (нэмэх, хасах, үржих, хуваах) хөгжсөн ба эртний балгасын ул мөрүүд тэр үеийн хүмүүс геометрийн мэдлэгтэй байсныг гэрчилдэг.
Цаашилбал тоонуудыг бүртгэж авах ямар нэг арга, жишээлбэл бичих, жижиг чулуунууд ашиглах, эсвэл Инкагийн Эзэнт Гүрэнд хэрэглэдэг байсан шиг куйпу гэгдэх олсон зангилаа хэрэг болж эхэлсэн байна. Энэ явцдаа хүн төрөлхтөн төрөл бүрийн тооллын системүүдийг зохиожээ.
Түүхэнд тэмдэглэгдэж үлдсэнээр математикт хамрагдах гол салбарууд татвар ба худалдаатай холбоотой тооцоо хийх, тоонуудын хоорондох харьцаа хамаарлуудыг ойлгох, газрыг хэмжих, одон орны үзэгдлүүдийг урьдчилан хэлэх шаардлагуудаас үүдэн бий болсон аж. Эдгээр шаардлагуудыг барагцаагаар тоо хэмжээ, бүтэц, огторгуй, ба өөрчлөлтийн судалгаануудад харгалзуулж болж байгааг анзаараарай.
Энэ үеэс хойш математик асар ихээр өргөжсөн бөгөөд математик ба шинжлэх ухаанууд хоорондоо нягт холбоотойгоор хөгжсөн. Математикийн нээлтүүд түүхийн туршид хийгдэж ирсэн ба одоо ч хийгдсээр байгаа. Америкийн Математикийн Нийгэмлэгийн Мэдээ сэтгүүлийн 2006 оны 1-р сарын дугаарт Михайл Б. Севрюкийн бичсэнээр "Математикийн Судалгаа санд 1940 （энэ сангийн ажиллаж эхэлсэн жил）оноос хойш хамрагдсан ном хэвлэлүүдийн тоо нь одоо 1.9 саяыг даваад байгаа ба жил бүр 75 мянган ном хэвлэл нэмэгдэж байна. Энэ их далай дахь ажлууд бараг бүгдээрээ математикийн теоремууд ба тэдгээрийн баталгаануудыг агуулдаг".
Гадны нөлөөлөл, цэвэр ба хэрэглээний математик, гоо сайхан
Хаана л тоо хэмжээ, бүтэц, огторгуй, эсвэл өөрчлөлт оролцсон хэцүү бодлогууд байна тэнд математик илэрдэг. Ийм бодлогууд эхлээд худалдаа, газар хэмжилт, сүүлд одон оронд олддог байсан бөгөөд одоо үед бүх шинжлэх ухаан, түүнчлэн математик өөрөө төрөл бүрийн математикийн бодлогуудын эх үүсвэр болдог. Тухайлбал Исаак Ньютон интеграл ба дифференциал тооллыг үндэслэгчдийн нэг байсан, Фейнманы замын интегралыг физик сэтгэлгээний үндсэн дээр Фейнман оруулсан, мөн өнөөгийн утасны онол шинэ математикийг бий болгоход нөлөөлж байна. Математикийн зарим онолууд зөвхөн түүнийг бий болгоход нөлөөлсөн талбарт л ашиглагддаг бол ихэнх онолууд бусад олон талбарт мөн ашиглагддаг. "Хамгийн цэвэр" математикт ч хэзээ нэгэн цагт ашиглагдах газар олддог явдлыг Евген Вигнер математикийн ер бусын хэмнэлттэй байдал гэж нэрлэсэн.
Математикийг дотор нь барагцаагаар цэвэр математик ба хэрэглээний математик гэж хоёр том хэсэгт хуваадаг. Хэрэглээний математикийн олон салбар математикийн гаднах харгалзах шинжлэх ухаануудтай нийлж статистик, үйлдлийн судалгаа, компьютер судлал гэх мэт биеэ даасан шинэ шинжлэх ухаанууд болж хөгжсөн.
Бертранд Рассел математикийн гоо сайхныг ингэж илэрхийлжээ: Математикийг зөвөөр харвал энэ нь зөвхөн үнэнийг агуулаад зогсохгүй дээд гоо сайхан - баримал мэт хүйтэн бөгөөд хатуу чанд, бидний сул байдлын аль ч талтай холбоогүй, зураг эсвэл хөгжим шиг элдэв гоёл чимэглэл байхгүй боловч гайхамшигтай цэвэр бөгөөд зөвхөн хамгийн сайн урлагтай зүйрлэж болохоор гуйвшгүй төгс төгөлдөр байдалтай холбоотой тийм гоо сайхныг агуулдаг. Хамгийн дээд давамгайллын жишиг болсон жинхэнэ баяр бахдал, сэтгэлийн хөөрөл, мах цуснаас бүтсэн хүнээс илүү болохоо мэдрэх мэдрэмжийг математикаас яруу найрагтай адилаар олж болно.
Поль Эрдос ингэж хэлсэн байна: "''Тоонууд яагаад сайхан гэж? Энэ нь яагаад Бетховений 9-р симфони сайхан бэ гэж асуусантай адил. Хэрэв чи яагаад гэдгийг нь харахгүй байгаа бол хэн ч чамд ойлгуулж чадахгүй. Би тоонууд сайхан гэдгийг мэдэж байна. Хэрэв тоо сайхан биш бол юу ч тийм биш."
Математикийн салбарууд
Дээр дурдсанаар математикийн гол салбарууд татвар ба худалдаатай холбоотой тооцоо хийх, тоонуудын хоорондох харьцаа хамаарлуудыг ойлгох, газрыг хэмжих, одон орны үзэгдлүүдийг урьдчилан хэлэх шаардлагуудаас үүдэн бий болсон. Эдгээр шаардлагуудыг барагцаагаар тоо хэмжээ, бүтэц, огторгуй, ба өөрчлөлтийн судалгаануудад (ө.х. арифметик, алгебр, геометр, ба анализ) харгалзуулж болно. Эдгээр гол хэсгүүдээс гадна математикийн цөмөөс бусад салбарууд руу холбогдсон холбоог судлах зорилготой дэд хэсгүүд бий: логик, олонлогийн онолтой холбоотой тулгуур салбарууд, төрөл бүрийн шинжлэх ухааны туршлагын математиктай холбоотой хэрэглээний математик гэх мэт.
Тоо хэмжээ
Тоо хэмжээний судлал нь бидний мэдэх натурал тоонууд, бүхэл тоонууд ба тэдгээр дээр хийгдэх арифметик үйлдлүүдээр эхлэх бөгөөд энэ нь арифметикийг төрүүлнэ. Бүхэл тоонуудын илүү гүнзгий шинж чанаруудыг тооны онол судлах ба Фермагийн сүүлчийн теорем гэх мэт үр дүнгүүдийг гаргадаг. Тооны онолын алдартай бодогдоогүй бодлогуудад хос энгийн тооны болон Гольдбахын таамаглалууд орно.
Тоон системийн цаашдын хөгжил бүхэл тоонуудыг рациональ тоонууд буюу "бутархай" тоонуудын дэд олонлог болгоход хүргэсэн. Рациональ тоонууд нь мөн өөрийн ээлжинд тасралтгүй тоо хэмжээг илэрхийлдэг бодит тоонуудад агуулагдана. Бодит тоонууд нь комплекс тоонууд руу өргөтгөгддөг. Энэ шаталсан дараалал цаашаа кватернион ба октонион хүртэл явна. Нөгөө талаас натурал тоонуудын судлал төгсгөлгүй хүртэл тоолохыг формальжуулдаг трансфинит тоонуудад хүргэдэг. Хэмжээний судлал кардинал тоонуудыг оруулдаг бөгөөд энэ нь төгсгөлгүй том хэмжээтэй олонлогуудыг хооронд нь харьцуулах боломж олгодог альеф тоонуудад хүргэнэ.
Бүтэц
Олонлог, функц гэх мэт олон математик объектууд өөрийн дотоод бүтэцтэй байдаг. Ийм объектуудын бүтцийн шинж чанаруудыг бүлэг, цагираг, ба талбар болон бусад абстракт системүүдийн тусламжтай судалдаг. Эдгээр нь өөрсдөө мөн математик объектууд болох бөгөөд эдгээрийн судалгаа абстракт алгебрыг бүрдүүлнэ. Нэг чухал ойлголт бол векторууд ба эдгээрийг вектор огторгуй болгож өргөтгөн шугаман алгебрт судална. Векторуудын судалгаа нь тоо хэмжээ, бүтэц, огторгуй гэсэн математикийн гурван үндсэн судлагдахууныг нэг дор авч үздэг. Цаашилбал вектор тоололд дөрөвдэх үндсэн судлагдахуун болох өөрчлөлтийг мөн авч үздэг байна.
Огторгуй
Огторгуйн судалгаа нь геометрээс, тухайлбал Евклидийн геометрээс эхлэлтэй. Тригонометр нь огторгуй, тоо хоёрыг хооронд нь холбодог ба бидний сайн мэдэх Пифагорын теорем дээр үндсэндээ тулгуурладаг. Огторгуйн тухай орчин үеийн онолууд эдгээр санаануудыг өргөтгөн олон хэмжээст геометр, Евклидийн биш геометрууд (энэ геометрууд харьцангуйн ерөнхий онолд гол үүрэг гүйцэтгэдэг) ба топологийг судалдаг. Аналитик геометр, дифференциал геометр, болон алгебрлаг геометрт тоо хэмжээ ба огторгуй хоёул чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Дифференциал геометр нь ширхэг багц ба цогцос дээрх тооллыг агуулна. Алгебрлаг геометр нь геометрын объектуудыг олон гишүүнт тэгшитгэлүүдийн шийдийн олонлогоор дүрсэлснээр тоо хэмжээ ба огторгуйг хооронд нь холбоод зогсохгүй топологи бүлгийн тухай судалж бүтэц ба огторгуйг хооронд нь холбодог байна. Ли бүлгүүдийг огторгуй, бүтэц, өөрчлөлтийг зэрэг судлахад ашигладаг. Топологи нь бүх дүрс хувирлуудынхаа хамт магадгүй XX зуунд хамгийн их хөгжсөн математикийн салбар юм. Энд жишээлбэл удаан хугацаанд шийдэгдээгүй байсан Пуанкарьегийн таамаглал ба компьютерээр баталсан боловч хүн хэзээ ч баталгааг нь шалгаагүй дөрвөн өнгийн теорем зэрэг хамрагдана.
Тулгуур салбарууд ба философи
Математик логик нь математикийг хатуу аксиомчилсан системийн хүрээнд авч үзэх ба үүнээс гарах үр дагавруудыг судалдаг. Энд жишээлбэл логикийн хамгийн алдартай үр дүн байж мэдэх Гёделийн гүйцэд бусын хоёрдугаар теорем хамаарагдана. Энэ теорем нь (барагцаагаар хэлбэл) үндсэн арифметикийг багтаасан дурын формаль систем хэрэв уг системд баталж болох бүх теорем үнэн бол уг систем дотор батлах боломжгүй, үнэн теоремууд оршин байна гэдэг. Гёдель тооны онолын дурын аксиомууд өгөгдсөн байхад уг аксиомуудаас гарахгүй, тооны онолын үнэн баримтыг илэрхийлэх логик өгүүлбэрийг яаж байгуулахыг зааж өгсөн. Иймд ямар ч формаль систем тооны онолын жинхэнэ аксиомчлал болж чадахгүй юм. Орчин үеийн логик нь рекурсын онол, моделийн онол, ба баталгааны онол гэж хуваагддаг бөгөөд онолын компьютер судлалтай нягт холбоотой оршдог.
Дискрет математик
Дискрет математик нь ерөнхийдөө онолын компьютер судлалд хэрэглэгддэг математикийн салбаруудыг нэрлэсэн нэр юм. Үүнд тооцоологдох байдлын онол, тооцооллын нийлмэл байдлын онол, ба мэдээллийн онол багтана. Тооцоологдох байдлын онол нь одоогоор мэдэгдэж байгаа хамгийн хүчирхэг загвар болох Тюрингийн загварыг оролцуулан компьютерийн төрөл бүрийн онолын загваруудын боломжийн хязгаарыг судалдаг. Нийлмэл байдлын онол нь компьютер ашиглан бодлогуудыг бодох үед зарцуулах өртгийг судална. Зарим бодлогыг зарчмын хув компьютерээр бодож болох боловч практик дээр компьютер хичнээн ч хөгжлөө гэсэн бүтээх аргагүй их санах ой болон цаг хугацаа шаардахаар байж болдог. Өгөгдсөн орчинд хэр их хэмжээний мэдээлэл хадгалж болох вэ гэдгийг мэдээллийн онол судлах ба өгөгдлийг шахах, энтропи гэх мэт ойлголтуудыг оруулж ирдэг.
Харьцангуй шинэ салбар тул дискрет математикт шийдэгдээгүй тулгуур асуудлууд нилээд бий. Эдгээрээс хамгийн алдартай нь Мянганы Шагналт Бодлогуудын нэг болох "P=NP?" бодлого юм.
Хэрэглээний математик
Шинжлэх ухаан, бизнес болон бусад салбарт математикийн абстракт аппаратыг ашиглах явдлыг хэрэглээний математикт авч үздэг. Хэрэглээний математикийн нэг чухал салбар нь статистик бөгөөд энд магадлалын онолыг ашиглан тохиолдох эсэх нь тодорхойгүй үзэгдлүүдийг тайлбарлах, шинжлэх, урьдчилсан таамаг гаргах талаар судална. Ихэнх туршилт, хайгуул, болон ажиглалтууд статистикийн ядаж анхан шатны мэдлэг шаарддаг. Ерөнхийдөө хүний тооцон бодох чадвараас хэт давсан төрөл бүрийн математикийн бодлогуудыг хэмнэлттэйгээр тооцоолох аргуудыг тоон анализ судалдаг. Энд тухайлбал тоймлолын алдаа болон бусад алдааны эх үүсвэрүүдийг шинжлэх явдал орно.
Ном хэвлэл
Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл  Ангилал:Шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар
Антлиагийн орд
thumb|Антлиагийн орд thumb|Антлиагийн орд thumb|Антлиагийн орд
Антлиа нь бүдэг орд ба хамгийн тод од нь улбар шар аврага Алфа Антлая ба гэрэлтэлт нь 4,22-4,29 болдог хувьсдаг од юм. S Антлая нь хос одны систем бөгөөд нэг нь нөгөөгийнхөө өмнө гарснаар гэрэлтэлт нь өөрчилөгддөг. Хэт ойр байрлалтай учир эдгээр одод нь нэг өдөр нэгдэх болно. Антлиад мөн гариг дагуултай болох нь мэдэгдсэн HD 93083 ба WASP-66 хос оддын систем байдаг мөн NGC 2997 мушгиа галактик ба Антлиа одой галактикууд байдаг. Антлиагийн орд нь 238,9 хавтгай дөрвөлжин градус эзэлдэг ба тэнгэрийн 0,579% зайг эзэлнэ, 88 орчин үеийн ордоос 62-т ордог.
Ангилал:Агаарын шахуурга (одны орд) Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдсөн одны орд
Майкл Тернер
Майкл Томас Тёрнер (Michael Thomas Turner, 1983 оны арваннэгдүгээр сарын 9-нд Лондон хотод төрсөн) нь Английн хөлбөмбөгчин бөгөөд Норвич Сити багийн хамгаалагч юм.
Сонгино хайрхан уул
Монгол улсын Завхан аймаг Сонгино сум  Увс аймг ийн Зүүнхангай сум дын заагт орших  дтд 2396 м өндөр уул юм. Сонгино сум ын төвөөс баруун урагш 35 километр. Баруунаас зүүн тийш 18 км өргөөшөө 12 км сунан тогтсон уул бөгөөд Сартуул түмний эрт үеэс тахин шүтэж ирсэн их овоо энэ уулын өвөрт байдаг. Хад асга ихтэй энэ ууланд Янгир, Аргаль, Шилүүс ,Буга ,Чоно ,Үнэг, Өмхий хүрэн , зэрэг олон зүйл амьтан олон зүйл ургамал байдаг. Уулын ар хэсгийн амуудад ихэвчлэн Бургас Яргай  зэрэг мод ургадаг. Хад асга ихтэй нь зэрлэг амьтад амьдрах нөхцөл болдог. Ангилал:Завхан аймгийн газар зүй Ангилал:Монголын уул Ангилал:Увс аймгийн газар зүй
Майкл Тернер
Холбоос
Ангилал:1983 онд төрсөн Ангилал:Английн тамирчин Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Премьер лигийн тоглогч Ангилал:Норвич Сити багийн тоглогч Ангилал:Англичууд