cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жигжидийн Мөнхбат
Чөлөөт бөх
Ж.Мөнхбат Монгол улсын чөлөөт бөхийн тамирчдаас олимп, дэлхийн АШТ-ий анхны медалийг эх орондоо авчирсан. 1967 онд Энэтхэг улсын Шинэ Дели хотноо болсон чөлөөт бөхийн ДАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэн (олимпын аварга Хасан Гюнгёрыг ялав) бол дараа жил нь Мексикийн Мехико хотод зохиогдсон зуны олимпын наадмаас мөнгөн медалиар энгэрээ мялаажээ.
Үндэсний бөх
Ж.Мөнхбат үндэсний их баяр наадамд 6 удаа (1963-1967, 1974) түрүүлсэн. 1963 онд улсын арслан У.Мижиддоржийг орхин түрүүлж улсын арслан цол хүртсэн. 1964, 1965 онуудад Бээжин аварга, Баянмөнх нарыг арслан заан цолтой байхад нь орхин түрүүлж улсын аварга цол хүртсэн. 1966, 1967 онуудад дархан аварга Д.Дамдин, Дархан аварга Х.Баянмөнх нарыг орхин түрүүлсэн. 1974 онд дархан аварга Х.Баянмөнхийг орхин сүүлчийн удаа түрүүлсэн. Анхны цагаан сарын барилдаанд 1963 онд түрүүлсэн. Цагаан сарын барилдаанд нийтдээ 6 удаа түрүүлж бүх бөхчүүдээс 3-т орох амжилт үзүүлжээ. Түүний өмнө Б.Бат-Эрдэнэ, Х.Баянмөнх нар л зогсдог билээ. Улсын их баяр наадамдаа нийт 23 удаа шөвгөрч мөн л 3-т орох амжилт үзүүлсэн билээ. Хамгийн сүүлд 1994 онд 53 насандаа 6 даван шөвгөрч улсын заан Р.Гансүхэд унасан билээ.
Түүнийг 2018 оны 4-р сарын 9-нд таалал төгсөхөд Спортын ордонд салах ёс гүйцэтгэж талийгаачийн шарилыг “Алтан-Өлгий”-д оршуулжээ. Салах ёс гүйцэтгэх ёслолд төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтнүүд, спорт холбоодын удирдлагууд болон үндэсний бөхийн дархан аварга Х.Баянмөнх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Сүхбат, Г.Өсөхбаяр, аварга О.Балжинням, Г.Эрхэмбаяр, Ч.Санжаадамба, С.Мөнхбат нар энгүй хүчит аваргаа сүүлчийн замд нь үджээ.
Гэр бүл
Эхнэр Ө.Тамир. Хүү Мөнхбатын Даваажаргал /Хакухо/ нь Японы мэргэжлийн сүмогийн ёкозүна цолтой бөх юм.
Шагнал
Ж.Мөнхбатад зориулан төрсөн нутаг Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд 2023.07.21-нд цууж баримал гэрэлт хөшөөг нь сүндэрлүүлжээ.
Ангилал:Дархан аварга Ангилал:Монголын бөх Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:Монголын олимпын оролцогч Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар Ангилал:Төвийнхөн Ангилал:Эрдэнэсантын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1941 онд төрсөн Ангилал:2018 онд өнгөрсөн
Халл Сити
Хөлбөмбөгийн Халл Сити (Hull City Association Football Club) нь Английн хөлбөмбөгийн баг бөгөөд 1904 онд Зүүн Йоркшир каунтигийн Кингстон-апон-Халл хотод байгуулагдсан юм.
Холбоос
Ангилал:Халл Сити Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн баг Ангилал:Премьер лигийн баг
Эзэн Хаан Сүйнин
Эзэн Хаан Сүйнин (垂仁天皇) буюу Икүмэ-Ирибико-Исачи но Микото нь Японы уламжлалт тооллоор тус улсын 11 дэх эзэн хаан юм.
Түүний хаанчилсан цаг хугацаа тодорхойгүй ч МЭӨ 29 - МЭӨ 70 он хүртэл хаанчилсан гэж тооцдог.
Эшлэл
Ангилал:Японы домгийн эзэн хаан Ангилал:Эртний үлгэр домог Ангилал:МЭӨ 1-р зуунд төрсөн Ангилал:70 онд өнгөрсөн
Хөрвүүлэгч процессор
Хөрвүүлэгч процессор гэдэг нь:
Лиди
Газарзүй
Лидийн хил хязгаар зуун зуун дамжин өөрчлөгдсөөр иржээ. Анх Ионы тэнгисийн эрэг хавийн Мизий, Кари, Фригийн газар нутгийг хамарсан байдаг байжээ. Альяттес болон Кроесус хааны үед Сардист төвтэй хүчирхэг хаант улсууд бий болж газар нутгаа үлэмж тэлж, Бага Азийн баруун хэсгийг тэр чигээр нь хяналтандаа авчээ. Энэ үеэс эхлэн Бага Азийн баруун хэсгийг Лиди гэж нэрлэдэг болжээ.
Хэл
Лидийн хэл нь Энэтхэг-Европ хэлний Анатолийн хэлний бүлэг, лувиа болон хиттит хэлнүүдээс бүрддэг. Лидичүүд МЭӨ I зуун хүртэл уг хэлүүдээр ярьцгаадаг байжээ.
Эртний түүх: Майони ба Лиди
МЭӨ XII зууны үед Хиттит эзэнт улс мөхөхөд түүний суурин дээр Шинэ Хиттит улс бий болжээ. Хиттитүүд Лиди нутгийг Арзава гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд Грекийн түүхэнд уг хаант улсыг Майони гэж тэмдэглэн үлдээжээ. Хомер (Иллиада ii. 865; v. 43, xi. 431)
Анхны зоос
Түүхийн эцэг хэмээн алдаршсан Геродотын тэмдэглэснээр хүн төрөлхтний түүхэнд Лиди нутгийн хүмүүс анхны зоосон мөнгийг гүйлгээнд гарган, албан ёсоор өргөн дэлгэр ашиглаж эхэлсэн байна.
МЭӨ 650-600 оны орчимд сүлдэн дардас бүхий анхны зоосон мөнгийг цутгасан баримт уг нутгаас олддог. Анхны хэмээх уг зоос нь алт болон мөнгөөр хийгдсэн, ойролцоогоор 4,76 грамм жинтэй, хааны сүлд болох арслангийн толгойг урласан байдаг байжээ.
14,1 гр жинтэй зоос нь 1 стартер буюу мөнгөний үндсэн хэмжигдэхүүн, тооцоолох суурь нэгж нь болж байжээ. 1 стартер нь 1 цэрэгт төлөх 1 сарын цалингийн хэмжээг бас давхар илэрхийлж байв.
Тухайн үед Лидийн Кроесус хааны нэр нь эд баялаг гэсэн утгатай агаар нэгэн байсан бөгөөд Сардис хот нь баян тансагийн дээд, гайхалтай сайхан хот байжээ. МЭӨ550 оны орчимд Кроесус хаан Эфессус дахь Артемисийн сүмийг бариулахад зориулан асар их хэмжээний хөрөнгө зарцуулсан бөгөөд тус сүмийг Ертөнцийн 7 гайхамшгийн нэг гэж үздэг билээ.
Кроесус хаан МЭӨ 542 оны орчимд Персийн Кир II хаанд ялагдсан бөгөөд түүний улсын орыг Сатрапийн хаант улс залгажээ.
Уугуул улсууд
Лидид нутгийн уугуул иргэдийн 3 улс дараалан оршин тогтнож байсан.
Атядууд /МЭӨ1300 он ба түүнээс өмнөх үе/ба Гераклид /МЭӨ687 он хүртэл/ гэх улсууд байсан тухай Геродот тэмдэглэсэн байдаг. Гераклидын улс МЭӨ 1185 оноос 505 он хүртэл 22 хааны үе залгамжлалаар Лидийг захирч байжээ. Тэдгээрийн хамгийн алдартай нь МЭӨ 776 онд Лидийн хаан болсон Альяттес юм. уг улсын сүүлийн хаан нь 17 жилийн турш төр барьсан Кандаулес буюу Мирсилос юм.
Мермнадууд
Персийн эзэнт улс
МЭӨ546 онд Ахаеменидийн хаан II Кир Сардис хот болон Лидийг эзэлж өөрийн эзэнт улсад нэгтгэжээ.
Грекийн эзэнт улс
Македоний Александр III хаан Бага Ази дахь Персийн Сатрапийн улсыг байлдан дагуулжээ. Александрын эзэнт гүрэн түүнийг нас нөгчсөнөөр бутран унасан бөгөөд Лиди нутагт Селевкидийн улсын бүрэлдэхүүнд ёс төдий харъяалагдсан Атталидын улс бий болсон байна.
Ромын Лиди муж
МЭӨ133 онд Ромчууд Лидийн нийслэл Сардист орж ирснээр Ромын Лиди муж бий болжээ. Эхэн үедээ Атталидийн улсын хаан нь Ромын тус мужийг захирагч хэмээх үүрэгтэйгээр Ромд харъяалагдаж байсан.
Византын эзэн хаан Гераклиус засаг захиргааны хуваарьт нь нилээд өөрчлөлт оруулсан байна.
Исламын шашинг Анатолид түгээх Селжүк түрэгүүдийн довтолгоо нь Лидийг бүхэлд нь Византийн бүрэлдэхүүнээс гарахад нөлөөлсөн байна. Загалмайтны анхны аян дайнаар Константинополь хотыг Түрэгүүдээс булаан авахыг оролдсон боловч амжилт олсонгүй. Гэхдээ энэ үйл ажиллагааг Никейд төвлөрсөн Византийн Үнэн алдартны шашинт "Грекийн эзэнт улс" үргэлжлүүлсээр байсан юм.
Исламын удирдлага дор
Лиди нь 1390 онд Бейлик буюу шинэ Түрэгүүдэд эзлэгдэн Османы эзэнт гүрний бүрэлдэхүүн хэсэг болжээ. Османы Түрэгүүд энэ нутгийг Аедин муж хэмээн нэрлэх болж, улмаар өнөөгийн Туркийн хамгийн баруун хязгаарын муж болжээ.
Улс төрийн гүн ухаан
Улс төрийн гүн ухаан буюу Улс төрийн философи нь гүн ухааны нэг төрөл бөгөөд улс төрийг цогцоор нь буюу түүний бодит орчин байдал, хүнд үзүүлэх нөлөө, хүн хоорондын болон хүн нийгэмтэй, төрийн эрх баригчидтай харилцах харилцаа зэргийн судалдаг шинжлэх ухаан юм. Улс төрийн гүн ухааны гол сэдвүүд бол:- эрх чөлөө, шударга ёс, өмч, эрх, хууль ба түүний гүйцэтгэл, иргэний байдал, хувийн болон нийтийн хариуцлага юм.
Адам Глоушек
Гадны холбоос
Ангилал:Чехийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч Ангилал:Яблонец багийн тоглогч Ангилал:Славиа Праг багийн тоглогч Ангилал:Кайзерслаутерн багийн тоглогч Ангилал:Нюрнберг багийн тоглогч Ангилал:Штутгарт багийн тоглогч Ангилал:Чехүүд Ангилал:1988 онд төрсөн
Улс төрийн гүн ухаан
Улс төрийн гүн ухаан гол шийдэх асуудал бол төрийн эрх мэдлийн хүлээн зөвшөөрөгдөх тухай юм. Жан Жак Руссо энэ асуудлыг "Нийгмийн гэрээний тухай" гэдэг өөрийн зохиолдоо тод гаргаж тавьсан.
Өөрийн иргэдийн эрх чөлөө ба бие даасан байдлыг хангахын хамт тэднийг захиран тушаах эрхтэй байдаг тийм төрийг хэрхэн байгуулж болох вэ? гэдэг асуултанд Руссо зөвхөн НИЙГМИЙН ГЭРЭЭхэмээх,бүх иргэд тэднийг өөрийн эрх мэдэлд захирч байх төрийг бий болгохын тулд хоорондоо байгуулсан хэлэлцээрийн тусламжтайгаар гэж хариулсан юм.
Дэвид Хьюм мэтийн консерватор үзэлтнүүд төрийг үүсгэн байгуулдаг ийм маягийн гэрээ хэлэлцээр хэзээ ч байгаагүй бий болгох ч үгүй гэдэгт үндэслэн нийгмийн гэрээний онолыг шүүмжилсэн байна.
Бенито Муссолини зэргийн фашистууд төр бол гэрээ хэлэлцээр биш,харин амьд органик,нэг бүхэл бүтэн зүйл мөн бөгөөд иргэд төрийн сайн сайхан байдлыг өөрийн хувийнхаасаа ямагт дээгүүр тавих ёстой гэж батлахыг оролдсон Фашистууд мөн оюун ухааныг хүсэл дур зориг,инстинкээс дээгүүр тавьсных нь төлөө төрийн либерал онолын эсрэг тэмцсэн юм.
Карл Маркс төрийн эрх баригч капиталист ангийн багаж хэрэгсэл мөн гэж үзсэн. Тэр жинхэнэ социалист нийгэмд нэг анги нь нөгөөгөө ноёлох явдал устах тул төр өөрөө хэрэггүй болж түүнийг ерөнхий ашиг сонирхлын тулд ухаалаг удирдлагаар солих юм гэж бодож байжээ.
4x4
4x4 нь дараах утгуудыг илэрхийлнэ:
Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл
Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл (Средства массовой информации. Mass Media).
Тойм
Олон түмнийг нийтлэл, нэвтрүүлгийн тусламжтайгаар үнэн бодитой мэдээллээр шуурхай, тогтмол хангах зорилго бүхий тогтмол хэвлэл, радио, телевиз, мэдээллийн агентлаг, баримтат кино, цахим хэвлэл зэрэг мэдээллийн сувгийг олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл гэж нэрлэдэг. ОНМХ-ийн мэдээлэл нь үнэн бодитой, тогтмол, шуурхай, хүртээмжтэй, багтаамж сайтай, идэвхтэй, ашигтай, чиглэсэн зорилготой байх зэрэг шинжээрээ бусад бүх төрлийн мэдээллээс ялгардаг.
Дэлхий дахинд тогтмол хэвлэл 300 жилийн турш олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслийн үүргийг дангаараа гүйцэтгэж байсан бөгөөд кино, радио, телевиз бий болсноор ОНМХ-ийн цоо шинэ тогтолцоо бий болжээ. Орчин үед цахим хэвлэл эрчимтэй хөгжиж, мэдээллийн шинэ орон зай, боломжийг нээж, хэрэглэгчдийн тоо эрс нэмэгдэж байна. Мэдээллийн хэрэгсэл болгон өөрийн гэсэн давуу ба сул талтай. Мэдээллийн хэрэгслүүдийн харилцан нөхцөлдсөн нэгдмэл үйл ажиллагаа нь тэр давуу талыг оновчтой ашиглаж, сул талыг нөхөх замаар сэтгүүл зүйн үйл ажиллагаа жам ёсоор хэвийн явагдах онцлогтой юм.
Мэдээллийн хэрэгсэл бүр өөрийн гэсэн онцлог шинж, давуу талын ачаар мэдээллийн зах зээлд орон зайгаа эзэлж, байнгын хүлээн авагчаа бий болгодог, өрсөлдөх шинэ боломжийг эрж хайдаг, нийтлэл, нэвтрүүлгийг агуулга хэлбэр, ур чадвар, арга барилын хувьд үргэлж шинэчилж, хөгжүүлэн баяжуулж байдаг. Энэ нь оршин тогтнох, амьдрах чадварын эх үндэс болдог байна.
ОНМХ-ийн арилжааны шинж
Өнгөрсөн зууны эцэст дэлхийн олон оронд ОНМХ арилжааны хэрэгсэл болох хандлага улам хүчтэй өрнөх болов. Сонин, сэтгүүлийг хэвлэх, нэвтрүүлэг бэлтгэх үйл явц мэдээллийн үйлдвэрлэлийн салбар болон хувирч, хэрэглэгчдийн зах зээлийн шаардлагыг харгалзсан ажил хэрэгч шинж, үр ашигтай ажиллах менежмент, маркетингийн стандарт нэвтэрч байна. Америкийн мэдээллийн салбарынхан «Америкийн мэдээллийн үйлдвэрлэл бол бизнес мөн» гэж тунхагладаг нь үүнтэй холбоотой юм. Тиймээс Баруун Европт ОНМХ-ийг «медиа-үйлдвэрлэл», сэтгүүлчдийн бүтээлийг зах зээлд нийлүүлж буй бараа бүтээгдэхүүнтэй адилтгаж «медиа-бүтээгдэхүүн» гэж нэрлэдэг нь түгээмэл болжээ.
Арилжааны хүчин зүйл орчин үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн үйл ажиллагаанд ямар нөлөө үзүүлж байгааг Америкийн сэтгүүл зүйн жишээгээр тайлбарлаж болно. 1990-ээд оны дунд тус улсын сонины төсвийн 80 хувийг сурталчилгааны орлогоос, зөвхөн 20 хувийг захиалга болон борлуулалтаас олсон мөнгөөр бүрдүүлж байв. Өөрөөр хэлбэл, сурталчилгаа олгогчид ба хүлээн авагчдын сонины санхүүгийн эх үүсвэрийг бүрдүүлдэг харьцаа нь 4:1 болж өөрчлөгдсөн юм. Ийм сурталчилгааын нөлөө сонин хэвлэлийн агуулгад бас нөлөөлж, аль болохоор олон уншигчийн анхаарлыг татахуйц нийтлэл мэдээ нийтлэхийг чухалчилдаг болж байна. Тухайлбал, 90-ээд оны эхэнд АНУ-ын сонины сурвалжлагчдын 19 хувь нь спортын, 8 хувь нь гэмт хэрэг, шүүхийн үйл ажиллагааны асуудлаар, 7 хувь нь бизнесийн чиглэлийн сэдвээр дагнан мэргэших болжээ. Тэгвэл нийгмийн болон боловсролын асуудлаар мэргэшдэг сэтгүүлч ердөө 4 хувийг тус тус эзэлж байв.
XX зууны сүүлчийн 25 жилд арилжааны телевиз нэлээд эрчимтэй хөгжихийн хамт төлбөртэй нэвтрүүлэг, хөтөлбөр явуулах явдал өргөн нэвтэрчээ. Энэ асуудал өнөөдөр Европын холбооны орнуудын олон нийтийн санааг зовоож байгаа бөгөөд төр, засгийн зүгээс олон нийтийн телевизийг хөгжүүлэх, дэмжих талаар тодорхой алхмуудыг хийж байна. Гэвч арилжааны телевизтэй хүссэн хүсээгүй өрсөлдөх шаардлагатай болсон олон нийтийн телевизийн компаниуд зар сурталчилгаа, арилжааны үйл ажиллагааны нууц хэлбэрийг түгээмэл ашиглах болсон юм.
Сүүлийн 20 жилд нэвтрүүлгийн томоохон компаниуд олон нийтийн анхаарлыг онцгой татдаг спортын уралдаан, шоу зэрэг үйл явдлуудыг дагнан нэвтрүүлдэг эрх олж авах явдал өргөн дэлгэрч байна. Ийм эрхийг гол төлөв санхүү, эдийн засгийн нөөц боломж сайтай арилжааны телекомпаниуд авч байгаа нь олон нийтийн телевизийн үйл ажиллагаанд сөрөг нөлөө үзүүлдэг болжээ. Судлаачдын дүгнэлтээс үзэхэд ОНМХ-ийн арилжааны шинж улам гүнзгийрч, компьютерийн сүлжээг өргөн ашиглах болсон нь XX зууны эцэст баян, ядуугийн хоорондох зөрчил дээр мэдээллээр хангах гэсэн өөр нэг томоохон шалгуур нэмэгдэхэд хүргэжээ. Уншигчдын нэг хэсэг нь интернетээс эхлэн мэдээллийн бүх суваг, эх сурвалжийг ашиглаж байхад нөгөө хэсэг нь хөрөнгө мөнгөний хүчин зүйлээс шалтгаалан мэдээлэл хүлээж авах боломж нь эрс хязгаарлагдмал байна.
ОНМХ-ийн дэд бүтэц
ОНМХ-ийн дэд бүтэц (Инфраструктура СМИ. Infrastructureе of Mass Media).
Энэ бол үйлдвэрлэлийн (хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэр, барилга г.м.) бүх хүрээ болон хүмүүсийн амьдрах үйл ажиллагаанд үйлчилдэг, гэхдээ хөрөнгөлөг зүйл үйлдвэрлэдэггүй аж ахуйн бүх салбарыг илэрхийлдэг нийтлэг шинжтэй ерөнхий нэр томъёо юм. Дэд бүтцийг үйлдвэрлэлийн, нийгмийн, тусгай салбарын (эрүүл мэнд, соёл, боловсрол, нийгмийн аюулгүй байдал, ахуйн үйлчилгээ), институцийн, мэдээллийн, зах зээлийн гэж ангилдаг. ОНМХ-ийн дэд бүтэц гэдэг нь сонин хэвлэл, радио, телевиз нь янз бүрийн мэдээллийн хэрэгслийн нийлбэр цогц болж, үйл ажиллагаагаа хэвийн байдалд явуулахад нөлөөлдөг байгууллага, нэгжүүдийн тогтолцоо (тогтолцоо) юм. Энэ тогтолцоо нь нэг талаар сонин сэтгүүл, радио, телевизийн газруудыг бүх шаардлагатай мэдээлэл, техник болон холбооны хэрэгслээр хангадаг бол нөгөө талаар мэдээллийн бүтээгдэхүүнийг хүлээн авагчдад шуурхай хүргэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Иймд дэд бүтцийн нэгжгүйгээр аливаа редакцийн үйл ажиллагаа “ганцаардмал” байдалд орж, үнэ өртөг ихтэй, нарийн төвөгтэй, хүнд хэцүү болохын хамт маш удаан, эрчимгүй явагддаг.
ОНМХ-ийн дэд бүтцийн чухал хэсэг бол мэдээллийн агентлагууд, мэдээлэл солилцох албад, үйлдвэр-техникийн нэгжүүд, холбооны байгууллагууд, мэдээллийг түгээх, хүргэх тогтолцоо, ОНМХ-ийг боловсон хүчнээр хангаж, сургалт судалгааны талаар тусалдаг байгууллагууд, хэвлэн нийтлэгчид болон эрхлэгчдийн нийгэмлэгүүд, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг бүртгэж зөвшөөрөл олгодог, нийтлэлийн бодлого, хөтөлбөрийг зөв хэрэгжүүлж байгаа эсэхийг хянадаг төрийн байгууллагууд зэрэг болно. Түүнчлэн хэвлэл мэдээллийн талаарх хууль, бусад эрх зүйн актуудыг зөв биелүүлж байгааг хянадаг прокурорын, мөн тийм хууль зүйн актуудыг зөрчсөн тохиолдолд иргэний болон эрүүгийн хэргүүдийг авч үздэг шүүхийн байгууллагууд ч ямар нэг хэмжээгээр сэтгүүл зүйн үйл ажиллагаатай холбоотой байдаг.
Мэдээллийн агентлагууд, мэдээллийн албад бол телевиз, тогтмол хэвлэл, радио, мэдээллийн агентлагууд, төрийн болон төрийн бус янз бүрийн байгууллагын хэвлэл мэдээллийн алба, төв (пресс-центр), товчоо (пресс-бюро), сурталчилгааны алба, нийгмийн бусад институтуудын олон түмэнтэй харилцах зорилго бүхий байгууллагуудын (нэгжүүдийн) тогтолцоо юм. Энэ байгууллагууд мэдээлэл цуглуулах, боловсруулах, түүнийг тараах, ОНМХ-үүдийг мэдээллээр хангах, сэтгүүлчидтэй янз бүрийн харилцаа холбоо тогтоох зэрэг олон төрлийн үйл ажиллагаа явуулдаг. Өөрийнхөө гүйцэтгэх үйл ажиллагааны хувьд хэвлэл мэдээллийн төвтэй ойролцоо нэгж бол олон түмэнтэй харилцах алба (үүнийг англи хэлэнд “public relation” гэж нэрлэдэг) юм. Гэхдээ түүний ажил үүргийн хүрээ зөвхөн ОНМХ-тэй холбоо тогтоохоос хамаагүй өргөн, харьцангуй өвөрмөц бөгөөд гол зорилго нь “захиалагчийн”, өөрөөр хэлбэл улс төр, эдийн засаг, соёл, шинжлэх ухаан, шашны зэрэг янз бүрийн байгууллагын болон улс төрийн зүтгэлтэн, худалдаачин, менежер, эрдэмтэн, жүжигчин гэх мэт хүмүүсийн дүр төрхийг (имиж) бүхэлдээ бүрдүүлэн бий болгоход оршино.
Сэтгүүл зүйн дэд бүтцэд шууд холбоотой өөр нэг нэгж бол сурталчилгааны агуулгыг бэлтгэх, байрлуулах, сонин хэвлэлд нийтлэх, радио, телевизээр нэвтрүүлэх зорилго бүхий сурталчилгааын агентлагууд юм. Хэвлэл мэдээллийн томоохон байгууллагуудад сурталчилгааын агентлаг, албадтай харилцаа холбоотой ажиллаж, өөрийн сонин хэвлэл, нэвтрүүлгийн сурталчилгааын бодлогыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй сурталчилгааын хэлтсүүд ажилладаг. Үүнээс гадна сэтгүүл зүйн дэд бүтцийн үйл ажиллагаанд ОНМХ-д ашиглах боломжтой янз бүрийн мэдээллийг бэлтгэдэг, хадгалдаг бусад олон нэгж оролцдог байна. Энэ бол баримтат болон уран сайхны кино студиуд, дуу болон дүрс бичлэгийн студиуд, номын сан, бичмэл нийтлэл мэдээнүүдийн болон кино, фото баримтуудын архив юм.
Сэтгүүл зүйн дэд бүтцэд агентлагуудаас гадна олон улсын хэмжээнд дүрс, дуу бичлэг, эх бичвэр солилцох байгууллагууд бас хамаарна. Энэ бол янз бүрийн мэдээлэл олж авахад чиглэгдсэн бүх төрлийн үзэсгэлэн, уулзалт, наадам зэргийг зохион байгуулагчид, оюуны өмчийн зохиогчийн эрхийг хамгаалах, төлөөлөх албад юм. Сэтгүүл зүйн дэд бүтцийн техникийн талыг хэвлэх үйлдвэрүүд, радио, телевизийн техникийн төв, шуудан холбооны, түүний дотор сансрын холбооны байгууллагууд, тогтмол хэвлэлийг хүргэх, захиалах, тараах, номын худалдааг эрхэлдэг байгууллагууд, ОНМХ-үүдэд зориулж техник хэрэгсэл, хальс, цаас болон телевизор, радио хүлээн авагч үйлдвэрлэгчид бүрдүүлдэг. Зөвхөн энэ хэрэгслүүдээр дамжин сэтгүүл зүй улс орны эдийн засаг, соёлын бүх салбарт “нэвтрэн орох” боломжтой юм. Дэд бүтцийн техникийн хэсгээс сэтгүүл зүйн үйл ажиллагаа шууд шалтгаалдаг. Тухайлбал, шуудан холбоонд гарсан гэмтэл, хүргэлтийн өндөр зардал зэрэг нь мэдээллийг “хүлээн авагчдад” шуурхай, саадгүй хүргэхэд багагүй бэрхшээл учруулдаг нь тодорхой юм. Боловсон хүчинтэй холбоотой асуудал бол сэтгүүл зүйн дэд бүтцийн онцгой хэсэг мөн. Үүнд юуны өмнө сэтгүүлч бэлтгэдэг их, дээд сургуулиуд, сэтгүүл зүйн факультет, салбар, сонин, хэвлэл, радио, телевизийн ажилтнуудыг давтан бэлтгэх, мэргэжил дээшлүүлэх байгууллагууд (Монголын хэвлэлийн хүрээлэн) ордог. Түүнчлэн сэтгүүлчдийн мэргэжлийн байгууллага (МСНЭ, МСХ, МЧСХ), зохиолчдын холбоо, эвсэл, киноны уран бүтээлчдийн нийгэмлэг зэрэг байгууллагууд ОНМХ-ийн боловсон хүчний асуудлыг шийдвэрлэхэд тодорхой үүрэг гүйцэтгэдэг.
Сэтгүүл зүйн удирдан зохион байгуулах дэд бүтцэд ОНМХ-тэй холбоотой хууль эрх зүйн актуудыг боловсруулдаг парламентээс эхлээд тодорхой үйл ажиллагаа явуулдаг мэдээллийн хэрэгслийг бүртгэх, удирдах зорилго бүхий орон нутгийн байгууллага хүртэлх олон төрлийн, янз бүрийн төвшний нийгмийн институтууд ордог. Энд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг төрийн байгууллага бол Хэвлэл мэдээллийн яам (хороо), Радио, Телевизийн хэрэг эрхлэх газар зэрэг байгууллага болно. Харин манай оронд хэвлэл мэдээллийн асуудлыг дагнан хариуцаж, бодлого боловсруулдаг дагнасан төрийн төв байгууллага алга байна. Түүнчлэн оюуны өмчийг хамгаалах газар тодорохой үүрэг гүйцэтгэдэг.
Олон нийтийн байгууллага болох Хэвлэн нийтлэгчдийн холбоо, Ном сонирхогчдын нийгэмлэг, Сонины эрхлэгчдийн ассоциаци, сурталчилгааын ассоциаци зэрэг байгууллагууд ч янз бүрийн ажил хийж байна. Энэхүү байгууллага, нийгэмлэг, холбоодын аль нь ч сонирхсон талуудын хооронд харилцаа холбоо тогтоох, шаардлагатай шийдвэрүүдийг боловсруулах, сэтгүүл зүйн болон түүний дэд бүтцийн нэгжүүдийн үйл ажиллагааг улам оновчтой болгох, уялдаа холбоог сайжруулахын төлөө үйл ажиллагаа явуулдаг.
ОНМХ-ийн менежмент
Сонин, сэтгүүл, радио, телевиз, мэдээллийн агентлаг, цахим хэвлэл бүгд мэдээллийн үйл ажиллагаа явуулдаг тодорхой нэг байгууллагын хэлбэрээр оршин тогтнодог хуулийн этгээд мөн. Тэгвэл хэвлэл, мэдээллийн менежмент гэдгийг мэдээллийн байгууллагыг удирдах арга, ухаан гэж томъёолж болно. Аливаа хэвлэл, мэдээллийн байгууллагын үйл ажиллагааны ололт амжилт, нэр хүнд, зах зээлд өрсөлдөх чадвар нь түүний нийтлэл, эсвэл нэвтрүүлгийн бодлогоос шууд шалтгаалдаг. Тиймээс хэвлэл мэдээллийн менежментийг нийтлэлийн бодлоготой холбон тайлбарлах нь зөв юм. ОНМХ-ийн шинжлэх ухааны үндэстэй, оновчтой, чиглэсэн зорилготой, алсын хараатай нийтлэлийн бодлогын үр дүнд захиалагч, хүлээн авагчдын оюуны эрэлт хэрэгцээг системтэй, тогтвортой хангасан мэдээллийн чанартай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, түүнийг мэдээллийн зах зээлд амжилттай борлуулах замаар тухайн байгууллагаа үр ашигтай удирдан зохион байгуулах үйл ажиллагаа бол менежмент мөн. Өөрөөр хэлбэл, “Оюуны бүтээл үйлдвэрлэгч, хэрэглэгчийн харилцааг уялдуулж, бүтээлч сэтгэлгээтэй уран бүтээлийн ажилтнуудын хөгжлийг удирдлагын арга хэлбэр, зарчмуудаар хангах хүмүүсийн харилцааны урлаг, удирдлагын шинжлэх ухаан” (81.19) юм.
Менежментийн үүсэл хөгжлийг манай тооллын өмнөх 5000 жилээс эхтэй гэж үздэг. Одоогийн Иракийн нутагт байсан эртний Шумерт худалдаа арилжааны анхны сүлжээ бий болж, арилжаа наймааны ёсчлон мөрдөх журам, Шумерийн худалдааны гэрээ хэлэлцээр үйлчилж байсан нь менежментийн анхны оролдлого бөгөөд менежментийн сэтгэлгээ үүсэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Менежмент ХХ зууны арваад оны үед Америкт бие даасан шинжлэх ухаан болон хөгжиж эхэлсэн юм. Америкийн саятан Ф.Тейлорын 1911 онд “Шинжлэх ухааны удирдлагын зарчмууд” ном нь менежмент бие даасан шинжлэх ухаан мөн гэдгийг баталсан бол Францын бизнесмен Анри Файоль Тейлорын нээлтийг улам баяжуулан захиргааны менежментийн үндсийг боловсруулж, менежментийн үүргийг тодорхойлжээ. Орчин үед менежмент шинжлэх ухааны томоохон салбар болон төлөвшиж, нийгмийн бүх хүрээг хамарч, ихээхэн эрчимтэй хөгжиж байна. ОНМХ-ийн монополч-лол (Монополизация СМИ. Monopolization of Mass Media). XX зуунд дэлхийн аж үйлдвэр өндөр хөгжсөн орнуудын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн хөгжлийн нэг гол чиг хандлага нь тэдний төвлөрөл, хэдхэн томоохон концерний мэдэлд бөөгнөрөх явдал юм. XIX-XX зууны зааг дээр дэлхийн аж үйлдвэр өндөр хөгжсөн орнуудад (АНУ, Англи, Герман, Франц) үүссэн монопол нэгтгэлүүд өнгөрсөн зууны эхний хагаст өөрийн орны хэвлэлийн үйл ажиллагаа болон радио нэвтрүүлгийн хүрээнд тэргүүлэх байр суурийг эзлэх болжээ.
Орчин үед өрсөлдөөний нөхцөл байдал нарийн төвөгтэй, орчин үеийн мэдээллийн бизнес олон улсын шинжтэй болж байгаа нь цаашид медиа-концернууд хэгдэн нийлж, улам өргөжих хандлага ажиглагдаж байна. Америкийн судлаачдын тэмдэглэснээр 80-аад оны эхэнд дэлхий дахины масс-медиагийн салбарт 50 том корпораци тэргүүлж байсан бол энэ тоо 1987 онд 29, 1990 онд 23, 1992 онд 14, 1997 онд 10 болж багассан нь үүний жишээ юм.
ОНМХ-ийн тогтолцоо
ОНМХ-ийн тогтолцоо (Система СМИ. System of Mass Media).
Олон нийтийн мэдээллийн тогтмол хэвлэл (сонин, сэтгүүл), радио, телевиз, мэдээллийн агентлаг, баримтат кино зэрэг үндсэн хэрэгслүүд бүрэлдэн тогтож, мэдээллийн бие даасан салбарын хэмжээнд төлөвшиж, харилцан нөхцөлдсөн нэгдмэл үйл ажиллагаа явуулах тогтолцоог ОНМХ-ийн тогтолцоо гэж нэрлэдэг. Ямар ч хүн энгийн, ойлгомжтой мэдээллийг олон нийтийн мэдээллийн аль ч хэрэгслээс тогтмол хүлээн авч, оюуны хэрэгцээ шаардлагыг хангаж чадах нь сэтгүүл зүйн мэдээллийн гол зорилго юм. Харин энэ зорилгыг амжилттай биелүүлэх нь тухайн оронд үйл ажиллагаа явуулж буй ОНМХ-ийн тогтолцоо, түүний бүтэц, зохион байгуулалт, харилцан нөлөөлөл, уялдаа холбоо нь ямар түвшинд байгаагаас шууд шалтгаална.
Монгол Улсын үндэсний анхны тогтмол хэвлэл болох “Шинэ толь хэмээх бичиг” сонин 1913 оны 3 дугаар сарын 6-нд Өргөөд хэвлэгдэн гарч сэтгүүл зүйн эх үндсийг тавьсан. 1920-иод оны үед хувьсгалт хэвлэл (1920 оны 11 дүгээр сарын 10-нд Эрхүү хотод “Монголын үнэн”), мэдээллийн агентлаг (1921 оны 7 дугаар сарын 19-нд МонТА), 1930-аад онд радио (1934 онд монголын радио), баримтат кино 1935-1936 онд, 1940-өөд онд орон нутгийн сонин (1941 онд Баян-Өлгий аймагт “Жана өмир” сонин), 1960-аад онд хотын сонин (1964 онд Дархан хотын “Найрамдлын Дархан” сонин), 1970-аад онд телевиз (1967 оны 9 дүгээр сарын 27-нд Монгол телевиз) бий болсноор 1970-аад оны эхээр Монголын ОНМХ-ийн систем бүрэлдэн тогтжээ.
ОНМХ-ийн тогтолцооны бүрэлдэн тогтох онцлог шинж нь:
1990 онд өрнөсөн ардчилсан хувьсгал нийгмийн амьдралын бүх хүрээ, салбар өөрчлөн шинэчлэгдэж, хөгжлийн цоо шинэ замаар замнах, үйл ажиллагааг бүхэлдээ шинээр зохион байгуулахад хүргэсэн нь Монголын сэтгүүл зүйн тогтолцоонд томоохон өөрчлөлт гарахад нөлөөлсөн юм. Нэг намын тогтолцоо задарч, олон намын тогтолцоо бүхий ардчилсан хүмүүнлэг нийгэм байгуулах үйл явц эхэлсэн нь захиргаадалтын тогтолцоо бүхэлдээ нурж, ОНМХ-д тавих бүх төрлийн хяналтыг халж, бие даасан чөлөөт сэтгүүл зүйн эх суурийг тавьж, нийтлэл, нэвтрүүлгийн агуулга, ур чадварт чанарын шинэ ахиц өөрчлөлт гарчээ. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн тоо нэмэгдэж, шинэ хэв маяг бий болж, олон хэвшилт мэдээллийн хэрэгслүүдийн үе эхэлсэн юм. Интернет, цахим хэвлэл үүсч, сэтгүүл зүйн хамрах хүрээ ч орон зай, цаг хугацааны хувьд эрс өргөжиж, дэлхийн сэтгүүл зүйн жишигт хүрэх шинэ боломж нээгдсэн билээ. 1990-ээд оноос хойшхи үеийн ОНМХ-ийн тогтолцоог төр засгийн, улс төрийн хүчнүүдийн, олон нийтийн байгууллагын, салбарын, пүүс компани, аж ахуйн нэгжийн, хувийн, хамтарсан, гадаадын, олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл бүрдүүлж байна.
ОНМХ-үүдийн тогтолцооны бүтэц
ОНМХ-ийн тогтолцооны бүтэц нь бүрэлдэн тогтоход нөлөөлдөг хоёр дахь гол хүчин зүйл бол нийгмийн хөгжлийн тухайн үе шатанд боломж бүхий нийгмийн бүх байр суурийг сэтгүүл зүйд тусгах явдал юм. Бүх төрлийн төрийн, төрийн бус, олон нийтийн байгууллага, нам, эвсэл холбоо, нийгэмлэг, хувь хүн нийгмийн тухайн үеийн байдал болон ирээдүйд хүрэх арга замын талаарх үзэл бодол, үнэлэлт дүгнэлтийг илэрхийлэх, хамгаалах боломжтой байх ёстой. Зөвхөн тийм тохиолдолд олон түмэн, нийгмийн удирдлага оршиж буй бүх хүчний үзэл бодлыг сонсох, олон ургальч үзэл бодлын “өрсөлдөөний” үндсэн дээр хамгийн зөв шийдвэр гаргах боломжтой юм. Тиймээс ОНМХ-ийг эрхлэн гаргагчид нь хамгийн олон төрлийн хүчин байх төдийгүй, түүнд тийм олон янзын хүчний төлөөлөгчид зайлшгүй оролцдог. Гурав дахь хүчин зүйл бол хүлээн авагчдын нийгмийн байр суурь, улс төр-үзэл суртлын чиг баримжаа, мэдээллийн хэрэгцээ шаардлага, боловсролын түвшин, шинж чанар, хүн ам зүйн шинж тэмдэг (нас, хүйс, мэргэжил г.м.), түүний дотор тодорхой тохиолдолд нийтлэл, нэвтрүүлгийн бодолгын хувьд чухал үүрэг бүхий үндэсний, шашны, нутаг дэвсгэрийн хэрэгцээ, шаардлага, онцлогтой холбоотой юм. Энэхүү олон төрлийн шинж чанар болон хүлээн авагчдын хэрэгцээ шаардлагаас шалтгаалан тэдний тодорхой хэсэг, бүлэгт зориулагдсан асар их хэмжээний төрөлжсөн сонин хэвлэл, хөтөлбөр, нэвтрүүлэг бий болдог.
ОНМХ-ийн тогтолцоо нь уншигч, үзэгч, сонсогч бүр олон нийтийн мэдээллийн хүрээнээс өөрийнхөө хүсэн хүлээсэн оюуны эрэлт хэрэгцээ, сонирхлыг хангасан мэдээллийг олж авах боломжтой сонин хэвлэл, нийтлэл, нэвтрүүлгийн нийлбэр цогцыг бүрдүүлж чадсан тохиолдолд оновчтой болсон гэж үзэх үндэслэлтэй юм. Сэтгүүлч гагцхүү хүлээн авагчийн бүрэн хангагдсан хэрэгцээ, сонирхолд тулгуурласан тохиолдолд амьдралын бодит дүр зургийг бүрэн илэрхийлэх, өөрийнхөө өгч буй үнэлэлт, дүгнэлт, санал зөвлөмж, хандлага нь зөв гэдэгт итгүүлэн үнэмшүүлэх болно. ОНМХ-ийг бүрдүүлэх дээрх гурван гол хүчин зүйл харилцан уялдаа холбоотой, нэгдмэл шинжтэй үйлчилдэг. Хөдөөгийн хөдөлмөрчдөд зориулсан сэтгүүл гаргалаа гэхэд (тухайлбал, “Шинэ хөдөө”) нарийн тодорхойлсон нийтлэлийн бодлогогүйгээр шаардлагатай, хүсэн хүлээсэн, боломж бүхий хүлээн авагчдыг бүрдүүлж чадахгүй. Мөн эсрэгээр хэрэв гаргах гэж байгаа мэдээллийн хэрэгслийн хүлээн авагч, үйлчлэх “хүрээ” нь тодорхойгүй байхад таамаглал, урсгал шинжтэй бодлого, хөтөлбөр боловсруулах нь ямар ч амжилтанд хүргэхгүй юм.
ОНМХ-ийн тогтолцоо янз бүрийн замаар бүрэлдэн тогтдог. Түүхэн хөгжлийн үүднээс авч үзвэл эхлээд өргөн олон түмэнд зориулсан сонин хэвлэл, дараа нь ОНМХ-ийн хөгжлийн явцад сэдэв чиглэлээр, хүлээн авагчийн чиг баримжаа, онцлог шинжээр төрөлжсөн шинэ сонин, сэтгүүл, радио, телевизийн нэвтрүүлэг, хөтөлбөрүүд бий болжээ. Ингээд аажим аажмаар тодорхой дэс дарааллаар ОНМХ-үүд төрөлжиж эхэлсэн юм. Тоталитар буюу нэг үзэл суртал ноёрхсон үед тийм жам ёсны үйл явц зохиомлоор явагдаж, мэдээллийн “зах зээлд” нэгэн зэрэг олон сонин хэвлэл гарах болжээ. Хэрэв нэг дэх тохиолдолд эрхлэн гаргагчид болон сэтгүүлчид мэдээллийн хэрэгцээ шаардлагыг тодорхой хэмжээгээр мэдэрч, үйлчлэх болон нөлөөлөх хүрээг оновчтой тодорхойлох боломжтой бол хоёр дахь тохиолдолд ХМХ-ийн тархалт алаг цоог, нэг хот, аймагт хэт их хэмжээгээр гардаг, өөр газарт маш цөөхөн тооны сонин хэвлэл ногдох болно. Гэхдээ сэтгүүлчид сэтгүүл зүйн үйл ажиллагаанд ОНМХ-ийн тогтолцооны үүднээс хандаж, түүний зүй тогтлыг зөв ойлгож, идэвхтэй ажилласан тохиолдолд дээрх хувилбарын алинд ч сэтгүүл зүй хэвийн, оновчтой явагдах боломжтой юм.
Зарим нэг мэдээллийн хэрэгсэл шинээр үүсч, хоёр дахь хэсэг нь зах зээлийн шалгуураар алга болж, гурав дахь нь оршин тогтнох, олон түмэнд нөлөөлөхийн тулд тэмцэж, бусад нь хоорондоо нэгдэн нийлж, бодлого чиглэлээ өөрчлөх үйл явц жам ёсоор явагдах болно. Зөвхөн өөрийнхөө мэдээллийн “хэрэгцээ, шаардлагыг” зөв тодорхойлж, олж чадсан, түүнийг амьдралд бүтээлчээр хэрэгжүүлж, ХМХ-ийн хэв маягийг оновчтой тодорхойлсон сонин хэвлэл, радио, телевиз л зах зээлийн шалгуурыг дааж, удаан амьдрах чадвартай болдог.
ОНМХ-ийн хүлээн авагч
ОНМХ-ийн хүлээн авагч (Аудитория СМИ. Audience of Mass Media).
Олон нийтийн мэдээллийн харилцааны үйл ажиллагааны хүлээн авагчид өргөн утгаар нь дотоод шинж чанараараа, гол төлөв объектив болон субъектив шалгуураар нэгдсэн ОНМХ-ийн хүлээн авагчдын янз бүрийн хэсэг, бүлгүүдийг хамааруулан ойлгодог. Ийм шалгуурын тоонд тухайн хэсэг, бүлэгт хамрагдаж буй субъектуудын бие хүний онцлог шинж, амьдралын зорилго, хүсэл сонирхол, хэрэгцээ, мэдрэмж, нийтлэг шинж чанаруудыг оруулж болно. Ингэхдээ тийм хэсэг, бүлгүүдийн мөн чанарыг юуны өмнө ухамсрын механизмууд тодорхойлдог бөгөөд тэднийг харьцангуй тогтвортой, хөдөлгөөнтэй гэж ангилдаг. Хэм хэмжээ, уламжлал, хэвшмэл байдал, үнэт зүйлийн чиг баримжаа, удирдамж, хэрэгцээ ОНМХ-ийн нийтлэл мэдээнд тусгалаа олж, тогтворжиж, тогтмол олон нийтийн хүртээл болж буй “амьдралын жишээ баримтууд” тийм тогтвортой механизмууд болдог бол олон нийтийн санаа бодол хөдөлгөөнтэй механизм юм.
Хүлээн авагчид бол маш нарийн төвөгтэй нийгэм-оюуны өвөрмөц үзэгдэл мөн. Нэг талаар, түүний тодорхой шинж чанарууд нь улс орны нийгэм-эдийн засаг, улс төрийн бүтцээс шалтгаалан бий болсон нийгмийн өвөрмөц зүйл гэж хэлж болно. Нөгөө талаар, энэ бол зөвхөн олон нийтийн харилцааны хүрээнд хүлээн авагчидтай харилцах өөрийнхөө өвөрмөц үйл ажиллагааны бааз дээр үүсэн бий болж, оршин тогтож, хөгжих онцлогтой. Өөрөөр хэлбэл, мэдээлэл харилцааны өвөрмөц нийтлэг шинж болох хүлээн авагчдыг тодорхойлдог ОНМХ-ийн мэдээлэл, нийтлэл мэдээг хүлээн авдаг, хэрэглэдэг үйл ажиллагааны үндсэн дээр бий болдог юм. Социологчдын дүгнэлтээс үзэхэд ОНМХ-ийн хүлээн авагч зэрэг нарийн төвөгтэй объектын өөрчлөлт, хөгжил хөдөлгөөнийг таньж мэдэх явдал зөвхөн үзүүлэлтүүдийн тогтолцооны тусламжаар хэрэгжих боломжтой.
Хүлээн авагчдын шинж чанарын нэгдүгээр хэсэгт тооны болон чанарын шинж тэмдгүүд багтдаг. Тэдний тусламжтайгаар хүлээн авагчдын ОНМХ-ийн тогтолцооноос үл шалтгаалах дотоод бүтцийг тодорхойлдог. Үүнд хүн ам зүйн (хүйс, нас, боловсролын түвшин, нийгмийн байдал, мэргэжил, гэр бүлийн байдал г.м.), нийгэм-сэтгэл зүйн шинж тэмдгүүд (хэрэгцээ, хүсэл сонирхол, шалтгаан, чиг зорилго г.м.) багтдаг. Хүний харьцангуй өргөн хүрээний хэрэгцээний дотор мэдээллийн хэрэгцээ (мэдээллийн сонирхол) онцгой байр эзэлдэг.
Хүлээн авагчдыг тодорхойлдог шинж тэмдгүүдийн хоёрдугаар хэсэг нь хүлээн авагчид ба ОНМХ-ийн хоорондох харилцааг илэрхийлдэг онцлогтой. Энэ бол олон нийтийн мэдээллийг хэрэглэх үйл явцыг тодорхойлдог тооны ба чанарын шинж тэмдгүүд юм. Социологчид радио, телевизийн хүлээн авагчдыг тодорхойлохдоо дараах шинж тэмдгүүдийг онцлон дурдсан байдаг. Үүнд:
Хүлээн авагчдыг тодорхойлдог шинж тэмдгүүдийн гуравдугаар хэсэгт ОНМХ-ийн хүлээн авагчдын ухамсарт нөлөөлөх үйл явцтай холбоотой шинж тэмдгүүд багтдаг. Тэдний тусламжтайгаар социологчид, улс төрчид, сэтгэл судлаачид хүлээн авагчдын ухамсар, зан байдалд гарсан өөрчлөлтүүдийг тодорхойлох боломжтой юм.
Орчин үеийн олон нийтийн мэдээллийн харилцааны үйл ажиллагаа нь ОНМХ-ийн хүрээн дэх үйл ажиллагааны харилцааны загвар нь хүлээн авагчид тодорхой хэмжээний шинэ мэдээлэл, баримт, мэдлэгийг ойлгох болон эзэмших явдлын тэнцвэрт байдлыг, мөн түүнийг хүлээн авах явцад сэтгэлийн хөдөлгөөнийг харгалзах нь мэдээлэл дамжуулагчийн үндсэн зорилгын нэг болохын хамт мэдээллийн харилцаанд оролцогчдын хувьд чухал чиг баримжаа болно гэсэн дүгнэлт хийх боломж олгоно. Ангилал:Олон нийтийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл
Шархөмсөг хөмрөг
Шархөмсөг хөмрөг мөн Шар хөмрөг (Emberiza cioides) гэгддэг энэ шувуу нь Хөмрөгийнхөн овог юм.
Гадаад төрх
Тэд 15 -16.5 см урт, эрэгчин нь бор шаргалдуу ба нуруундаа хар судалтай. Сүүлний гадаад өднүүд нь цагаан ба хөл нь бор ягаандуу байна. Эмэгчин нь төстэй ч, нэг янзын өнгөтэй юм.
Тархалт
Шархөмсөг хөмрөг Сибирийн өмнөд хэсэг, Хятадын зүүн хойд, Казахстаны дорнод нутаг, Киргиз, Монгол, Солонгос болон Японд таарна. Голдуу суурин амдрах ч хойд зүгийн хэсэг нь өвөл нүүдэллэдэг. Ганцаар буюу цөөн тоогоор сүрэглэн тариалангийн талбай, ой модны ойролцоо, өвст тал зэрэг задгай талбайт газар амьдарна. Намхан бут сөөг эсвэл газар үүрээ засаж 3-5 өндөг гаргах ба 11 хоног дарна.
Цахим холбоос
Ангилал:Хөмрөгийнхөн
Базар Базаргуруев
60 кг жингийн эрэгтэй чөлөөт барилдааны ДАШТ-ий хүрэл медаль (2007), ААШТ-ий алт (2007), хүрэл (2009) медальт Киргиз улсын бөх, Оросын иргэн Базар Базаргуруев (Базаргүрийн ургийн Буджавын Базар; Базар Будажапович Базаргуруев) 1985 оны 1 сарын 9-нд ЗХУ-ын ЗСБНХОУ-ын Агийн Буриадын ӨЗТ-ийн Чулуутай гацаанд буриад хүн болон төржээ.
Ангилал:Киргизийн бөх Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн Ангилал:Оросын хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1985 онд төрсөн
Урлагийн философи
Урлагийн философи нь философийн нэг төрөл юм.
Плато эртний грекийн яруу найрагчдыг тэд зөвхөн бодит байдлыг дуурайн хуулбарлаж,сонсогч олныг үнэнээс холдуулан зайлуулж байна гэж шүүмжилсэн. Үүгээрээ тэр урлагийн үүрэг ба үнэ цэнийн тухай одоо хүртэл хэлэлцсээр байгаа асуудлыг дэвшүүлэн тавьсан байна.
Платоны агуу их шавь, дагалдагчдынх нь нэг болох Аристотель яруу найрагчдын зохиосон эмгэнэлт бүтээлээр нь дамжуулан бид уурлах ба өрөвдөх маш хүчтэй сэрлийг туулж тэдний тусламжтайгаар оюун санаагаа цэвэрлэн ариутгадаг гэдэг үндэслэлээр яруу найрагчдыг хамгаалсан.
19 ба 20-р зуунд урлагийн зарим зүтгэлтнүүд урлаг өөрөө дотоод үнэт чанартай гэж батлаад тэр өөрөө байдгаараа л үнэ цэнэтэй тул өөрийнгөө зөвтгөх ёстой гэсэн санаанаас татгалзсан байна.
Урлагийн төлөө урлаг гэдэг хөдөлгөөний эсрэг бид урлаг бол хүний үйл ажиллагааны бусад хэлбэрийн хийж бүтээж чадахгүй тийм зүйлийг хийдэг тул зайлшгүй хэрэгтэй гэж үздэг хэдэн онолыг сөргүүлэн тавьж болох юм. Жишээлбэл, романтизм нь урлаг бол бидэнд ерийн амьдралын хүрээнээс давж гарсан тийм салбарт нэвтрэн орох боломж олгодог гэж үзэж байв. Романтикууд уран зураач хүн бол бусад хүмүүсээс илүү их бүтээн дүрслэх сэтгэлгээтэй ер бусын онцгой хүн гэж үзэж байлаа.
Романтикуудын эсрэг, урлагийн үнэн чанар нь хүний туршлагад шингэсэн байдаг нийтлэг түгээмэл зүйлийн илрэл мөн гэж оросын агуу их зохиолч Лев Толстой үзжээ. Тэгээд урлаг бид бүхнийг нэгтгэх ба биднийг Бурхантай холбож.өгөх шашны зорилоготой гэж хэлсэн.
Энэ бүх маргааны түүхэн дэх хамгийн ер бусын хэлбэр нь Герберт Маркузе мэтийн 20-р зууны нийгмийн онолчдын зүгээс гарчээ.Урлаг бол нийгмийн болон хүний хувь чанар дахь ямар нэгэн сөрөг,эсрэг талын илрэл,нийгмийн хувьсгалын хэрэгсэл гэж тэр үзсэн байна.
Мөн үзэх
Ангилал:Гүн ухаан
Монгол улс Турины олимпод
Монгол улс Италийн Турин хотноо зохиогдсон Өвлийн олимпийн XX наадам буюу Турины олимпод гүйлтийн цанын төрөлд 2 тамирчнаа оролцуулсан.
Гадаад холбоос
Ангилал:2006 оны өвлийн олимпод оролцогч улсуудын багийн бүрэлдэхүүн 2006 Ангилал:Монголын өвлийн спорт
Хушаат сум
Хушаат сум нь Сэлэнгэ аймгийн хамгийн отгон сум.
Тус сум 201.1 мянган га нутагтай, 2165 гаруй хүн амтай, 112000 толгой малтай 22000 га тариалангийн эдэлбэр газартай, газар тариалан, хүнсний ногоо, мал аж ахуй эрхэлдэг юм.
Түүх
1928 онд Донойжин уулын энгэрт “Энхталын сангийн газар” байгуулагдсан нь тус сум байгуулах эхлэл байв. 1931 онд сум байгуулагдахад анхны даргаар Э.Данзан (Улсын бага хурлын гишүүн) ажиллаж байжээ. Хушаат сум Төв, Булган аймаг, Сант, Дархан сумдад нийлж тасран байсаар 1987 онд дахин байгуулагдаж Бажгар Улааны өвөрт төвлөж байна. Тус сум 1986 онд атрын 2 дахь аянаар Сант сумаас салж, Энхталын САА болсон бөгөөд 1987 онд БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар эртний түүхт Хушаат сумыг сэргээн байгуулснаар үүсэж хөгжсөн түүхтэй.
Хүмүүс
Тус сумаас ардын хувьсгалын партизан Ж.Ядамжав, С.Тогоохүү, Г.Содов, 1921 оны ардын хувьсгалын партизан, хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, армийн хошууч генерал цолтой Д.Цолмон, нэрт зохиолч Д.Сэнгээ, З.Баттулга доктор, Лувсандорж, Болд, Тогоо, Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар Ц.Эрхэмбаяр, улсын аварга комбайнч Д.Пүрэв, Д.Галбадрах нарын алдартнууд төрөн гарсан.
Газарзүй
Хушаат сум /1931/. Төв нь Улаанбаатараас 290 км, Сүхбаатараас 98 км зайтай оршино. 2.5 мян кв.км газар нутаг, 1.5 мян хүн амтай, 20 мян малтай. Бүрэнгийн нурууны салбар Далх Бүрэн /1566м/, Тойлбо, Баянзүрх /1534м/, Тэнгэрхаан /1420м/, Шар хад /1234м/, Сүүж зэрэг уулстай.
Нутгийн ихэнхийг Орхон, Сэлэнгийн хөндий эзэлдэг. Сэлэнгэ, Орхон, Ар тойлбо, Сүүж, Хушаат, Усан сээр гэх мэт голуудтай. Хар шороон, нугын хүрэн, элсэрхэг хөрстэй, зарим газраа хужир мараатай. Ан амьтан, загас, шувуу, жимс, ургамлаар баялаг.
Эдийн засаг
Тэжээлийн болон хүнсний үйлдвэр, сургууль, соёлын байгууллага, худалдаа үйлчилгээний байгууллагуудтай.
Тус сум нь анх газар тариалангийн үйлдвэрлэл хөгжүүлэх, Казакийн цагаан толгойт үхрийн цөм сүргийг өсгөн үржүүлэх чилэлээр байгуулагдсан юм.
Одоо суманд газар тариалангийн 30 ААН нийт 22500 га эргэлтийн талбайд үйл ажиллагаа явуулдаг. Орхон гол, Сэлэнгэ мөрнөөс услах боломжтой үр тарианы болон ногоо талбай элбэгтэй.
КЦТолгойт үүлдрийн үхэр 479 толгой, эрлийз үхэр 2640 толгой байна. Улсын хэмжээгээр зохион байгуулсан шилмэл омгийн малын үзэсгэлэн худалдаанд оролцож 2005 онд мөнгөн медаль, 2006 онд алтан медаль, 2007 онд болсон 1000 малчины чуулга уулзалтад зориулсан үзэсгэлэнд оролцож мэргэжлийн байгууллагаас өндөр үнэлгээ авсан.
Цахим холбоос
Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум Ангилал:Монголын сум
Войцех Ярузельский
thumb|150px|В. Ярузельский (1968 он) Войцех Ярузельский (Wojciech Witold Jaruzelski; Во́йцех Ви́тольд Ярузе́льский; 1923 оны 7 сарын 6-нд төрсөн, 2014 оны 5 сарын 25) — Польшийн цэрэг, улс төрийн зүтгэлтэн, армийн генерал (1973), Польшийн батлан хамгаалахын сайд (1969—1983), ПАНН-ын Төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга (1981—1989), БНПАУ-ын ерөнхий сайд (1981—1985), БНПАУ-ын Улсын зөвлөлийн дарга (1985—1989), Бүгд Найрамдах Польш Улсын анхны ерөнхийлөгч (1989—1990).
Ангилал:1923 онд төрсөн Ангилал:Польшийн улс төрч Ангилал:2014 онд өнгөрсөн
Азотын хүчил
Азотын хүчил (HNO3) нь маш идэмхий, хүчтэй, дан суурьт, эрдэс хүчил. Химийн цэвэр азотын хүчил нь хурц эхүүн үнэртэй, өнгөгүй шингэн.
Шинж чанар
Азотын хүчил нь гидратуудыг үүсгэдэг. Тэдгээрийн хоёр нь хатуу: моногидрат (HNO3•H2O) болон тригидрат (HNO3•3H2O). Хатуу азотын хүчил нь моноклин ба ромбо хэлбэртэй хоёр төрлийн таст модификацийг үүсгэдэг. Устай ямар ч харьцаагаар дулаан ялгаруулан холигддог. Усан уусмалдаа бараг 100% ион болон задардаг. Устай 68,4% агууламжтай, 1200С буцлах температуртай азеотроп холимогийг үүсгэдэг. Агаарт концентрацжуулсан азотын хүчил нь утаа гаргаж байгаа мэт сэтгэгдлийг төрүүлдэг. Учир нь ууршсан азотын хүчил нь агаарын чийгтэй нэгдэн маш жижиг ширхэгтэй мананг үүсгэдэг. Цэвэр азотын хүчил нь тогтворгүй ба дараах урвалын дагуу задардаг:
Хүчлийг халаахад N2O3-г ялгаруулан задрах ба 2600С орчим температурт бүрэн задарч дуусдаг:
Омбудсмен
Монголд ерээд оны эхээр нэгэн парламентын гишүүн энэ талаар санал хэлж байсан боловч Монголд тохиромжгүй алба гэсэн шалтгаар дэмжигдээгүй ажээ. Гэхдээ Монголын Хүний Эрхийн Үндэсний Комисс, Төрийн Хянан Шалгах Хороо болон бусад хүний эрхийн төрийн бус байгууллагуудын үйл ажиллагаанд омбудсмэний зарим үүрэг хариуцлага ажиглагдаж байдаг.
Азотын хүчил
Шинж чанар
Азотын хүчилд азотын диоксидыг шингээхэд нитролеум (HNO3•NO2 ) үүсдэг. Нитролеум нь шаргал өнгөтэй, утаат (манан үүсгэдэг) шингэн, хүчтэй исэлдүүлэгч.
Түүхий эд
Азотын хүчлийн түүхий эд нь аммиак, агаар, ус гурав юм. Бүх гурван бүрдүүлэгчийг сайтар цэвэрлэнэ. Аммиакийг катализаторын тоосноос салгана. Аммиакийн синтезэд ашиглагддаг катализаторын элэгдлээс үүссэн тоос аммиактай хамт гадагшилдаг. Энэ тоос нь азотын хүчлийн үйлдвэрлэлд ашигладаг катализаторыг хордуулдаг.
Хэрэглээ
Азотын хүчил нь үйлдвэрлэлийн ач холбогдлоороо хүхрийн хүчлийн дараа ордог. Үйлдвэрлэлд янз бүрийн конценрацтайгаар үйлдвэрлэдэг. Эрдэс бордооны үйлдвэрлэлд 45-60% концентрацитай азотын хүчлийг ашигладаг бол концентрацижуулсан (98%) азотын хүчлийг хиймэл торго үйлдвэрлэхэд ашиглана. Органик нэгдлүүд болох ароматик нүүрсустөрөгчдийг нитрожуулах замаар пикриний хүчил, нитробензол, нитротолуол зэргийг гарган авдаг ба эдгээр дээр үндэслэн органик будаг ба бусад бүтээгдэхүүнүүдийг үйлдвэрлэдэг. Азотын хүчлээс гарган авсан бүтээгдэхүүнүүд тэсрэх бодисын, фармацевтикийн салбарт өргөн ашиглагддаг.
Омбудсмен
Ангилал:Нийгмийн шинжлэх ухаан
Азотын хүчил
Хадгалалт ба тээвэрлэлт
Концентрацжуулаагүй азотын хүчлийг зэвэрдэггүй гангаар хийсэн агуулахад хадгалдаг ба тээвэрлэхгүйгээр үйлдвэрлэсэн газраа ашиглагддаг. Концентрацжуулсан (98%) азотын хүчлийг хадгалах ба тээвэрлэхэд хөнгөн цагаан цистернийг ашигладаг. Өндөр концентрацтай азотын хүчлийг ердийн гангаар хийсэн циснернд тээвэрлэхэд меланж байдалд оруулдаг. Меланж нь 89% HNO3, 7,5% H2SO4 (92%), 3,5% H2O агуулсан холимог юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Азотын нэгдэл Ангилал:Галыг өдөөгч бодис Ангилал:Идэмхий бодис Ангилал:Органик бус хүчил Ангилал:Хорт бодис Ангилал:Хүчилтөрөгчийн нэгдэл
6 сарын 3
6 сарын 3 нь Григорийн тооллын жилийн 154 дахь (өндөр жил бол 155 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 211 өдөр үлдэж байна.
Майкл Жордан
Чапел Хилл дэх Хойд Каролинагийн их сургуульд 3 улирал тоглохдоо 1982 онд үндэсний аварга цолд хүрсэн Тар Хийлс багийн гишүүн байгаад, 1984 онд НБА-гийн Чикаго Буллз багт орсон юм. Оноо авалт гайхалтай чадварынхаа ачаар Жордан олныг гайхашруулж, төдөлгүй лигийнхээ од нь болжээ. Өөрийн үсрэх ур чадвараараа цагирган дээрээс довтлох тэмцээнд оролцож, чөлөөт шидэлтийн зураасны ардаас амжилттай довтолж чадсан. Энэхүү үзүүлбэрээс хойш тэрээр нисдэг Жордан гэж дуудуулах болсон. Мөн сагсан бөмбөгийн шилдэг хамгаалан тоглогчдын нэг гэгддэг. Тэрээр 1991 онд Буллз багтайгаа анх аварга авч, улмаар 1992, 1993 онд дараалан аваргаа баталгаажуулсан. 1993-1994 оны улирлын эхэнд гэнэт зодог тайлан бэйсбол тоглож эхэлсэн ч 1995 онд сагсан бөмбөгтөө эргэн ирж, 1996-1998 онд ахин 3 удаа аварга болсон юм. 1995-1996 оны улиралд түүний баг 72 ялалт байгуулсан нь лигийн дээд амжилт болжээ. Тэрээр 1999 онд 2 дахь удаагаа зодог тайлсан ч 2001 онд Вашингтон Визардс багт элсэн орж 2 жил гаруй тоглосон юм.
6 сарын 3
Тэмдэглэлт өдөр
0603 #03
Майкл Жордан
Жордан НБА-гийн замналдаа нэг тоглолтод дунджаар 30.12 оноо авч байсан нь түүхэнд нэгт орох амжилт билээ. Тэрээр 1999 онд ESPN-с шалгаруулсан Хойд Америкийн зууны шилдэг тамирчдын жагсаалтыг тэргүүлж, Associated Press-ийн жагсаалтад 2-т бичигдсэн.
Жорданы нэртэй бүтээгдэхүүнүүд маш ихээр зарагдаж ашиг олж байсан. 1985 онд анх худалдаанд гарч байсан, Найк компаний Нисдэг Жордан пүүз өдгөө ч эрэлттэй хэвээр байна.
Цахим хуудас
Ангилал:АНУ-ын шигшээ багийн сагсан бөмбөгчин Ангилал:АНУ-ын бизнесмен Ангилал:АНУ-ын бэйсболчин Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгийн тэргүүн Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга Ангилал:Сагсан бөмбөгийн олимпын аварга Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч Ангилал:1984 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан Ангилал:Сагсан бөмбөгийн алдрын танхимын гишүүн Ангилал:Америкчууд Ангилал:1963 онд төрсөн
Хаант засаг
Хаант засаг — улсыг засах эрх мэдэл ганц хүний мэдэлд байх төрийн хэлбэр. Удирдагч ганц хүн нь хаан, ван, бэйс, гүн, эзэн хаан, султан, эмир гэх мэт цолтой байж, өв залгамжлан засагладаг.
Эрх мэдлийн хязгаарлалтаар
Ангилал:Хаант төрийн хэлбэр Ангилал:Ноёрхлын хэлбэр
A.D. Vision
A.D. Vision буюу ADV Films (ADヴィジョン; ADVフィルム), бол анимэ зохион бүтээдгээрээ алдартай, 1992 оны 8 сарын 15-нд Жон Ледфорд ба Мэтт Гринфилд байгуулагдсан, Америкийн томоохон корпораци юм.
Гадны холбоос
Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж Ангилал:Анимэ
Кишинёв
Кишинёв (румынаар ба молдаваар Chişinău → Кишинэу) — Молдав Улсын нийслэл, 672 мянган хүнтэй хот. Бык голын эрэг дээр оршидог, улсын эдийн засаг, соёлын төв юм.
Кишинёв хотын тухай анх 1436 оны баримт бичигт дурьдсан байдаг. 1818 онд Оросын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд багтаад хотын статустай болсон байна.
Түүх.
1940 оны 6 дугаар сарын 28 -нд Бессарабиа ЗХУ-д нэгдэн орсон; Молдавын ЗХУ нь 1940 оны 8 дугаар сарын 2 -нд байгуулагдсан; Кишинев түүний нийслэл болжээ. 1940 онд болсон газар хөдлөлтийн улмаас хот маш их хохирол амссан. Бүгд найрамдах улсын нийслэл хотын төвд Серафимын байшин (епархийн барилга) бүрэн сүйрчээ. Нацист Герман ЗСБНХУ руу дайрсны улмаас хотын цаашдын хөгжил тасалдсан. 1941 оны 7 дугаар сарын 16-нд Герман-Румын цэргүүд Кишиневийг эзлэн авч, хот дахин Румын улсын нэг хэсэг болов. Кишинев хотын гетто байгуулагдаж, хотын еврей хүн амыг бүрэн албадан гаргажээ. 1944 оны 8 дугаар сарын 24-нд Зөвлөлтийн Улаан арми Жасси-Кишинев ажиллагааны үеэр Кишиневийг эзлэн авав. Цэргийн ажиллагаа, бөмбөгдөлт, газар хөдлөлт нь хотод асар их хохирол учруулав: 174 аж ахуйн нэгж сүйрч, дайны өмнөх орон сууцны нөөцийн 70% үгүй болжээ.
2020 оны байдлаар Кишинэу хотод 20 гадаад орны Элчин сайдын яам үйл ажиллагаа явуулдаг ажээ.
Хүн ам
1774 оны хүн амын тооллогын дүнгээс харахад Кишиневт 600 гэр бүл амьдарч байжээ. Үүнээс: 162 татвар төлөгч; 110 гэр бүл - Орос, Молдав, Украйн (тус бүрийн гуравны нэг); 52 гэр бүл - армян, еврей, цыган, грек, сербүүд.
1812-1818 онд Кишиневын хүн ам 7 мянга (600 гэр бүл) байсан бол 18 мянган хүн болж өссөн бол 19 дүгээр зууны эцэс гэхэд 110 мянга болж өсчээ. Хотын хүн ам олон үндэстэн байсаар ирсэн бөгөөд хүн амын өсөлт нь байгалийн өсөлтөөс бус харин голчлон шилжин суурьших үйл явцаас үүдэлтэй байжээ.
1910 онд Кишиневт 127 мянган оршин суугч, 10 мянга орчим байшин (нийт гурван давхар 4 барилга), 142 гудамж, эгнээ, 12 талбай, 5 цэцэрлэг, талбай байжээ. 1897, 1912 оны хүн ам Оросын эрх баригчид эдгээр жилүүдэд Кишинев хотын захын хүн амыг тооцдоггүй байсан тул 1894 оны хүн амаас бага байжээ.