Баруун_хязгаарыг_тохинуулахын_төлөө_байлдаанууд
Баруун хязгаарын төлөө тэмцэл, тулаан
Оросын нутгаас шахагдан гарсан Кайгородов, Казаниев, генерал Бакич нарын цэрэг Ховд хязгаарыг хяналтандаа байлгаж ЗОУ-ыг довтлох бааз суурь болгохыг хичээсэн байна. Цагаантнуудаас Алтайн тэлэнгэд гаралтай, мөн Алтайчуудаар цэргээ бүрдүүлсэн Кайгородов Бөхмөрөний гол орчимд нутаглаж, нутгийн зарим ноёдоос дэмжлэг хүлээж байсан байна. Үүний учир бол тэрээр бусад цагаантнууд шиг ард иргэдийг дээрэмдэж байсангүй байна. Нөгөө талаар нутгийн эрх баригчидтай ойртон түншилж чадсан байна. Түүнд уналга ачлага дөрвөдийн зарим хошуудаас нийлүүлж байжээ. Харин 7-р сараас хойш Баруун хязгаарт байгуулагдсан Ц.Хасбаатар, Ц.Дамбадорж, К.К.Байкалов нарын цэргийн отрядыг орон нутгийн эрх баригчдаас идэвхтэй дэмжсэнээр тэд зарим талаар амжилтад хүрч байсан боловч 1921 оны намраас цагаантануудын давуу давуу хүчинд ялагдаж Толбо нуурын тулалдаанд бүслэгджээ. Баруун хязгарын цэрэг нь Бөхмөрөн, Намирын хүрээ, Цэнхэрийн гол зэрэг газруудад удаа дараа Кайгородов болон Казанцевын цэрэгтэй тулалджээ. Энэ цэрэгт Хөшөө модноос улаан цэргийн баг, отрядууд ирж тусалснаар 1922 оны 1-р cap гэхэд Баруун хязгаар гадаадын цэрэг, зэвсэгт дээрэмчдээс ангижирч чадсан юм. Баруун Монголын Засгийн Газрын цаашдын үйл ажиллагаа, хувь заяа хэрхсэн нь тун тодорхойгүй байдаг. Энэ засгийн газрын цэрэг Ц.Хасбаатар нарын удирдлага дор байлдаж, Толбо нуурын тулалдаанд оролцож 1921 оны сүүлч гэхэд оргож зугтаах, алагдаж шархдах зэргээр сарниж үгүй болжээ. Баруун Монголын засгийн газрын эн тэргүүний зорилтуудын нэг нь гадаадын цэргээс нутгаа чөлөөлөх явдал бөгөөд тэр нь харьяат хошуудаас гаргасан цэргийн отрядын байлдааны ажиллагаатай шууд холбоотой байсан юм. Гэтэл цэргийн отряд дээр дурдсанаар бутран сарнисан нь тус засгийн газар цаашид оршин тогтнох асуудлыг хүчтэй хөнджээ. АЗГ-аас Баруун Монголын АЗГ-ын цаашдын үйл ажиллагааг хүлээн зөвшөөрөөгүй бололтой. Зарим судлаачид Баруун Монголын засгийн газар байгуулагдсан явдлыг АТЗГ-аас явуулсан тактикийн бодлого гэж үздэг. Үүний нэг жишээ бол АТГЗ-аас Ховдын хязгаарт томилон явуулсан Ц.Хасбаатар нарын төлөөлөгчид тухайн үед орон нутгийн онцлог байдлыг сайтар ойлгосны эцэст хоорондоо сайн зөвлөлдөж, Баруун Монголын засгийн газрыг байгуулахыг дэмжсэн явдал юм. Мөн энэ үед Улиастайд Хатанбаатарын удирдсан цэрэг цагаантны эсрэг бослого гаргаж, Ванданов тэргүүтэй цагаантаны цэргийг бут цохисон байна. Улмаар Хатанбаатар цэргийн хамт Ховд Увс дах цагаантантай удаа дараа тулалдан Бакий тэргүүтэй цэргийг Улаангомд буулган авсан байна. Энэ тухай тус үйл явдалд биеэр магнайлан оролцсон Ц.Дамбадорж 1924 онд бичээд, 1928 онд хэвлүүлсэн "Толбо нуур" дуртгал, дурсамжийн номондоо Ардын засгийн элч төлөөлөгчид бүс нутгийн улс төрийн нөхцөл, цагаантны цэргийн идэвхжил, Нийслэл хүрээнээс тусламж ирэхгүй байгаа байдал зэрэгт дүн шинжилгээ хийж, "...Одоо бид хэл нэвтрэлцэхэд харилцан явалцах арга ба зам бүгдээр алдав. Бид даруйхан хөдөлж дийлэх, дийлэгдэхээ үзвэл зохино. Бас ч бидний итгэх түших ганц Дөрвөдийн олон бий. ...Урьд дөрвөд газар явах цаг миний сонссон нь эдний дөрвөд өөртөө эзэрхэхийг маш их хүснэ. Ховдын хязгаарын өөртөө эзэрхэх засаг яам байгуулая. ...Ийм явуулах нь хойч өдөр балар будлиан гарвал бидний хэдэн хүнд ямар болох..." зэргээр хэлэлцэж байжээ. 1921 оны XI сард АЗГ-аас өргөн мэдүүлсний дагуу Богд хааны зарлигаар Баруун Монголын АЗГ-ын тэргүүн Далай хан Түмэндэлгэржавыг Ховдод сууж Хэрэг шийтгэх сайдын албанд тохоон томилжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Баруун Монголын Ардын Засгийн газар өөрийн үйл ажиллагаагаа 1922 оны 2-р сарын 10-нд зогсоож тамга, бичиг баримтаа Ховдын сайдын яам, жанжны газар хүлээлгэн өгчээ.