Чулуут_сум
Арын сайхан хангай, түүний үлэмжийн өлзийт талбар-Чулуут сум бол Төв Азийн өндөрлөг дэх эртний нүүдэлчдийн эд оюуны соёл, хөшөө пайлуур, зураг бичээс тэргүүтэн түүхийн дурсгалт өвийг хадгалагч нутгийн нэг билээ.Үүгээрээ соёл иргэншлийн чухал бүс болж, ач холбогдол нь өнөөгөөр үл барам, шинжлэх ухаан, технологийн эрин зуун, аялал жуулчлалын ирээдүйд ч улам өсөх бүрэн магадлалтай. Эрдэмтдийн судлан тогтоосноор Монгол оронд 800 мянган жилийн тэртээгээс хүмүүн оршин аж төрж иржээ. Сайхан он цагийн орчил Чулуут суманд дүүрэн хамаарна. Уул ус нь жигд, ургамал байгаль нь төгөлдөр энэхүү өгөөж буянтай нутагт ан амьтан, ой мод, алив баялаг нэн элбэг учраас энд өнө балар цагаас хүмүүний мөр тамгалж, оршин отоглон суусан нь зүйн хэрэг ээ. Эртний элэнц хуланц дээдсийн хөдөлмөр, соёл суртахуун, аж хэрэглээний багаж хэрэглэгдэхүүн болох чулуун зэвсгийн үеийг хамрагч үнэт зүйлс Чулуут нутгаас олддог. Хайрхан, Хүрэм, Өлзийт гол, Зуун мод, Халуун ус багийн нутаг Ширээ Чулуу, Нуурын Хоолой, Ялаатын Дөрөлж, Бумбат, Тооромт, Тээл, Бүрд, Хойт, Урд Мөрөн, Цахиурт, зэрэг газруудад булш бунхан, хиргисүүр, хадны бичээс, зураг байдаг. Үүнд сумын төвөөс баруун тийш Өлзийт Гол багийн нутаг дахь 60*60 см-ийн орчим хэмжээ бүхий хадны сүг зураг, Зуун модны эхэн дэх бичигт хад нь түүхийн ховор дурсгал болохыг цохон дурдалтай. Эдгээрийг цаашид нарийвчлан судалж, шинжлэх ухааны үүднээс он цагийг магадлан тогтоох  улмаар хамгаалалтад авах учиртай. Эл бүхэн нь дээр дурдсанаар НОТӨ 800 мянгаас 6000 жил дэх хуучин, шинэ чулууныг хамарч, хүрэл төмөр-лөг зэвсэгт шилжсэн үе хүртэлх түнэр галавын он цагийг эзэлж байна. Шинэ чулууны давшингуй үед ясан хутга ,шагай, сум жадны зэв, гоёл чимэглэлийн зүйлийг хэрэглэх болсон байжээ. Хүрэл зэвсгийн зарим төлөөлөл гэвэл хүрэл хутга, "Тэнгэрийн сум", "Даллагын сум" гэгдэх хүрэл зэв, ялангуяа "Дуут зэв" зэрэг зүйлсийг дурдаж болно. Хүрэл зэвийг гурван хянгатай, бас хоёр хянгат навчин хэвтэй, гурван хянга бүхий дугараг нүхтэй зэргээр урлаж байжээ. Манай Чулуутын айлууд дээхэн үед хүрэл зэвийг хүүхдэдээ зүүж өгдөг, бас саалийнхаа хувингаас уядаг түгээмэл уламжлал байлаа. Энэ нь нэгд, аянга цахилгаан буух, газар тэнгэрийн аюул учрахаас сэргийлэх; хоёрт, үнээ сүүтэй болно, үр төл нь нэмэгдэнэ хэмээн бэлгэдэж "Тэнгэрийн сум", "Даллагын сумаар " аравнайлж байсан зан үйл ажээ. Чулуут нутгийн ахмад хүмүүс, тэр цагтаа дөмөг гэгддэг эрчүүд хэт хутга болон бу-уныхаа хот цэнэгт хүрэл зэв зүүдэг байсныг тус сумын уугуул-өнөөгийн дал наян настан нар хүүхэд ахуй ба идэр үеэ эргэн санахад эрхбиш санах мэдэх билээ. Жишээ нь гэхэд, эхэн үедээ Зуун Модоор, хожим Хангал, Даваатаар байнга нутаглах болсон бас ч барилдаж ноцолддог, тоглож нааддаг, ан агнуур хийдэг Зааран хэмээх хочтой эхэр Өлзий, Билигт нар, Цагаан Сайр, Өлзийт голоор нутаглах, бас ч барилдаж ноцолддог сайхан дуулдаг Содномпил, Чимиддулам гэсэн охидтой, Цавдир хэмээх Галдан, Ойдов тэргүүний отгийн (Зуун Модны) аян жин тээдэг, авхаалжтай гавшгай хулгар хэмээх Гэндэн, мөн отгийн сайн анчин мунан хэмээх Балбар, Төмөр тайжийн багийн жогноон хэмээх уран Сүрэнхүү, сайн эр явсан хятай хэмээх Цэвэгжав, Жооргой хэмээх Халзан зэрэг цөөн бус харчуул тийм байсныг хэлж болно. Энэ уламжлал Чулуутад өнөө ч үргэлжилж буй.