Гандан_норовлин_хийд
Илдэн бэйлийн хүрээний хамба ламтан Агваандамба
Илдэн бэйлий хошууны хүрээний хувилгаан ламын анхдугаар дүр 1814 онд мэндэлснийг багад нь хувилгаанд тодруулан өргөмжилж, номын алдрыг нь Агваандамба хувилгаан гэх болсон байна. Агваандамба хувилгаан бага насандаа нэн сэргэлэн цовоо хүүхэд байсан ба ном үсгэнд суралцах цагтаа урд нь суралцсан мэт болгоож байсан гэдэг. Тоглож наадах нь хүртэл сүм хийд барих,хурал ном хурахын зүйлээр наадаж, өчүүхэн бага насандаа өндөр дээдсийн зан ааль, явдал намбыг олсон нь хар шар олонд үзтэл гайхамшиг болж мөргөх сүсэглэх итгэлийн орон болов гэжээ. Улмаар Их хүрээнд заларч, Даш чоймбэл \гүн ухааны сургууль\ дацанд шавилан Ням тэргүүтэн буяны барилдлагат  олон мэргэдийг  багшид барин гүн ухаан цаннид чойрын ном тэргүүтэн ухаан эрдэм бүхэнд хичээн суралцав. Хожим цаннид чойрын номд гаргууд боловсрон Намдэл Парчин, Ум ,Зод, Дүлба зэрэг гүн ухааны ботиудаас ном хаялцан мэтгэлцэхийн цагт ухаан саруул олон хуврагуудын дотроос нэн илүүтэй байж ном алдар нь дуурслаа гэжээ. Богд Жавзүндамба, Банчин Эрдэнэ Лувсанчойжанцан богд тэргүүтэн номын олон богдсын өмнөөс ван авшиг, эш хөтөлбөр,даган соёрхол,айлдвар зарлиг олныг сонсож судар тарнын ёсонд ихэд мэргэшжээ. Хамбу номун хан Агваанхайдавын гарын шавь байж номлох туурвихуйд суралцжээ. Хойно Илдэн бээлийн хошуундаа эргэн залрахад  хошууны ноёд ихэс тайж түшмэл, хар шар олноор шавь орон Илдэн бэйлийн хүрээний оронгын эзэн ламаар өргөмжилжээ. Агваандамба хувилгааныг хошуу хотлоороо багштан хэмээн авгайлдаг байсан байна. Агваандамба багштан Илдэн бэйлийн хүрээг ихэд өргөжүүлэх зорилгоор лам нарын сургалт сахил санваарт нэн их анхаарч гүн ухааны сургууль Чойр дацан,Тарнын ухааны сургууль Жүд дацан, эмийн ухааны сургууль Манба дацанг цүглэн хурал уншлага дэг жаягыг тогтоон үүсгэжээ. Майдар ,Цагаан шүхэрт,Манал,Сайн цагийн 1000-н бурхан,сүм суврага тэргүүтэн шүтээн олныг бүтээн босгожээ. Хурал уншлагыг өргөжүүлэн өөрөө Манал, Гандан лхавжайн тахилын чог, Ламрим  чогыг  зохиож  айлдан  зуны эхэн сарын шинийн 1-15-ыг хүртэл хурдаг болгон зохиожээ. Бусад олон хурал уншлагыг  тогтмол хурдаг болгож ая дан, дэг хөтөлбөрийг тогтоон барьжээ. Мөн Майдар эргэх,Ганжуур эргэх зэрэг  шашны зан үйлийг  эхлүүлэн дэглэсэн байна. Лам хуврагуудын сахил санваарыг ариун  байлгахад анхааран  винайн ёс  цаазыг нарийн барин тогтоож байжээ. Хошууны хүрээнд махан цав барьдаггүй, хүрээний гороонд амьтан хороохыг цээрлэх , үдэш бүсгүй хүн оруулдаггүй журам тогтоож байсан байна. Архивийн баримтанд : Хошуу ноёны бичиг  “ Эдүгээ манай хошуу хүрээ болбоос  анх хурал номыг цүглэж,бурхан  багшийн хоёрдугаар богд Зонхавагийн  шашныг дэлгэрүүлж Богд эзний түмэн өлзийн  тухай хурал хуруулж  байснаас гадна шашин  амьтны тусад авралын орон болсон нэгэн  сайн лам \Агваандамба хувилгаан\ залран ирсэнд урьд үеийн бэйл Шарав  Цэрэнжав нар эхлэн хошуу олноор шавь орж, Агваандамба багштан бээр чойр цүглэж олон дацан жас жав нэмэн гаргаж, хурлын  дэглэм тогтоож шарын шашныг таалан дэлгэрүүлж, Богд эзний түмэн өлзий хурлыг улам улмаар бататгаж, хурлыг уншлага дэглэмийг олон  хуврагад нарийн чандаар сурган зааж, ялангуяа чойрт  орсон нарийн сургуулийн хуврагуудыг нарийвчлан чандлан зааж хэлж, шарын шашныг сайхнаар дэлгэрүүлжээ.” гэсэн  байна. Агваандамба багштан нь бичгийн их эрдэмтэн байсан бөгөөд  айлдаж бичиж туурвисан  бүтээлүүд нь хоёр сүнбум буюу  боть болсон байна. Нэг нь эртний энэтхэгийн “Бодьсадын явдал дор  орохуй” хэмээх гүн  ухааны бүтээлийн оруулга тайлбар бүтээл  ба  нөгөөх нь өөрийн айлдаж туурвисан 350 гаруй гаруй том  жижиг бүтээлийг нь шавь Лувсан одсэр хэмээгч эмхэтгэн  зарлигийн  сүнбум боть болгожээ. Энэ хоёр боть бүтээлийг  хэл бичгийн  ухааны доктор Чой.Лувсанжав  сурвалжлан олсоныг Энэтхэгийн нэрт эрдэмтэн Шарада Рани эрхлэн  1982 онд Дели хотд  энэтхэг азийн утга зохиолын Шата питака цувралын 256-д  хэвлэгджээ. Эдүгээ энэтхэгт хэвлэгдсэн  хоёр боть зохиолын гар бичмэл эх хувь  нь Гандан норовлин  хийдийн эрхэм шүтээн болон хадгалагдаж байна. Агваандамба багштан 1885 онд жанч халсанд лагшинг хошууны  тахилгат  уул болох өндөр Сант  хайрханы  оройд  онголж дээр нь гүдэнгийн суврага  босгожээ. Агваандамба багштан дахин хоёр удаа Илдэн бээлийн хошуунд хувилан төрсөн бөгөөд хоёрдугаар дүрийн хувилгааныг жанч халахад  дээрх ууланд  онголж суврага босгожээ. Гуравдугаар дүр Содномжамц нь Цогт тайжын удам  Илдэн хошуу  ноёны ууган хүү  болж төрсөн бөгөөд  гэрээс гарсан тойн хүн  тул дүү Норовжанцан нь засаг барьж   байжээ. 1937 оны их хэлмэгдүүлэлтээр  Хужиртын рашаан дээр байхад нь баривчлан  31-н  сүүдэртэйд нь хэлмэгдүүлэн цаазалсан  байна. Агваандамба ламтаны зохиол бүтээлийг олон эрдэмтэн судлаачид судлаж сурвалжилдаг ба 2011 оны 4-сарын 05 нд Агваандамба ламтан сэдэвт эрдэм шинжилгээний бага хурал Гандан тэгчинлэн хийд дээр зохион байгуулагдав.