cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Цэрэн-Очирын Дамбадорж
Уран бүтээл
“Толбо нуур” түүхэн баримтат тууж, “Майн нэгний өдөр” зэрэг хэд хэдэн ном бичсэн зохиолч юм.
Ф.Энгельс ийн “Өрх гэр, өмчит хөрөнгө хийгээд засаг төрийн үүсгэл” зэрэг улс төр, утга зохиолын олон бүтээлийг орчуулсан шилдэг орчуулагч байв.
Ц.Дамбадорж сэтгүүлчээр ажиллаж байсан хугацаандаа нийгэм, улс төрийн сэдвээр 100 гаруй өгүүлэл, найруулал, нийтлэл хэвлүүлж, Монгол ардын хувьсгалын анхны илүүдийн баатарлаг үйл явдлыг үнэн мөнөөр нь тусгаж, хойч үеийнхэнд үлэмж арвин бүтээл үлдээсэн байна.
Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга Ангилал:Монголын сэтгүүлч Ангилал:Монголчууд Ангилал:1899 онд төрсөн Ангилал:1934 онд өнгөрсөн Ангилал:БНМАУ-ын Улсын Бага хурлын гишүүн
Улемозавр
Улемозавр (Ulemosaurus svijagensis) нь 250 сая жилийн өмнө амьдарч байсан динокефаль синапсид юм. Үлдэгдэл нь Оросын Татарстан дахь Ишеевогоос олджээ.
thumb|left|Улемозавр агнаж буй [[Титанофон]] Улемозаврын араг яс, гавлын ясны хэсэг нь л олдсон байдаг. Гавлын яс нь маш зузаан бөгөөд хамгийн өргөн хэсгээрээ 10 см орчим байжээ. Гавлын яс нь зузаарсан нь толгойгоороо мөргөлддөг байсных байх магадлалтай гэж зарим судлаач үздэг. Өвсөн тэжээлтэн байсан гэж үздэг ч доод эрүүний яс нь маш бат бөх байдаг тул зарим палеонтологичид түүнийг махан тэжээлтэн байсан гэх үзэл ч бий. Учир нь түүний эрүүний булчин нь үүдэн шүдээрээ олзоо зулгаан идэх боломжийг олгодог байсан гэж тэд үздэг байна.
Очирбатын Дашбалбар
Намтар
О.Дашбалбар 1957 онд Сүхбаатар аймгийн Наран сумын нутагт төржээ. О.Дашбалбар нутагтаа бага дунд сургууль, ЗХУ-ын Омскийн Хөдөө аж ахуйн техник мэргэжлийн сургууль /ТМС/, Москвагийн Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургууль 1985 онд төгсчээ.
О.Дашбалбар 1985 оноос Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн гадаад харилцааны мэргэжилтэн, “Утга зохиол урлаг” сонины ажилтан, 1990 оноос МҮЧЗЭ-ийг байгуулж тэргүүлэгч даргаар нь ажиллаж байв.
О.Дашбалбар дунд сургуульд байхаасаа шүлэг зохиол бичиж, улмаар Монголын яруу найргийн сод билигт төлөөлөгч нь болсон юм. О.Дашбалбар “Оддын аялгуу”, “Гол ус намуухан урсана”, “Гэрэлт хайр”, “Зүүдний мөнгөн шувуу”, “Бурханы мэлмий”, “Цаг хугацааны гуниг буюу орон зай дахь дүрсүүд” зэрэг яруу найргийн ном хэвлүүлж Монголын утга зохиолд мөнхийн суварга бүтээсэн юм. О.Дашбалбарын уран бүтээлийн 5 боть ном 2004 онд хэвлэгджээ. О.Дашбалбар бурхан шашин, соёлын өвийг хамгаалах, дэлгэрүүлэх, сэргээх, хийгээд Монголын газар шороо, нийгмийн баялаг, ард түмнийхээ язгуур эрх ашгийг хамгаалахад амь амьдралаа зориулсан нийгэм, соёл,шашин, улс төрийн гарамгай зүтгэлтэн байлаа. 2007 онд “Оюун санааны яруу найраг” ном нь хэвлэгдсэн. Мөн түүний “Гол ус намуухан урсана”, “Газрын төлөөх тулалдаан эхэллээ”, “Оюуны санааны яруу найраг” номуудыг нь Английн монголын уран зохиол судлаач, орчуулагч Саймон Вэккхам Смит англи хэлнээ орчуулан хэвлүүлжээ.
Тэрбээр Монгол улсын 1992 оны шинэ Үндсэн хуулийг батлалцсан АИХ-ын депутат байлаа.
О.Дашбалбар 1992 онд Сүхбаатар аймгийн 63-р тойрогт УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож, монголын парламентэд ард түмний дуу хоолойг илэрхийлж байлаа. О.Дашбалбар 1999 онд зуурдаар нас барсан юм.
Бүтээлүүд
Ангилал:Монголын яруу найрагч Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн Ангилал:Нийтлэлч Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч Ангилал:Нарангийн хүн Ангилал:Монголчууд Ангилал:1957 онд төрсөн Ангилал:1999 онд өнгөрсөн
Гадил
Гадил нь гадилын ургамалд ургах жимс бөгөөд Зүүн Өмнөд Азийн дулаан бүсээс гаралтай. Гадил нь 100 орчим төрөл байдаг байна. Анх хүнсний чиглэлээр тарьж ургуулсан нь Папуа Шинэ Гвинейд байж болох талтай. Өдгөө гадилыг дэлхийн эргэн тойронд дулаан бүсүүдэд өргөнөөр тарьж ургуулж байна. Ихэнх нь хүнсний зориулалтай боловч зарим нь чимэглэлийн болон утас мяндас үйлдвэрлэлтийн чиглэлээр юм. Азид тариалангийн аж ахуйнуудад гадилын ургамалтай олонтаа таарах ба энэ нь кофе, какао, хар перец болон задь зэрэг ургамлыг сүүдэрлэж хамгаалах зорилготой ажээ.
Гадаад холбоос
Ангилал:Жимс
Чөлөөт бөх
Чөлөөт бөх (англи. freestyle wrestling, франц. lutte libre) — Бөхийн спортын нэг төрөл бөгөөд тодорхой тогтоосон дүрэм журмын дагуу хоёр тамирчны хооронд тэмцэл явагддаг. 3 минутаар 2 үе барилддаг, дундаа 30 секундийн амралттай. Сонгомол бөхийн барилдаанаас ялгаатай нь хөл мэх хийдэг онцлогтой.
Ангилал:Чөлөөт бөх Ангилал: Бөх барилдаан
Михаил Калашников
Михаил Тимофеевич Калашников (1919 оны 11 сарын 10-нд Оросын өмнөд Алтайн бүс нутагт төрсөн) нь (Хуучнаар Зөвлөлтийн) АК-47, АКМ болон АК-74 буунуудыг зохион бүтээснээрээ алдаршсан, зэвсэг зохион бүтээгч юм.
Гавьяа шагнал
Михаил Калашников нь социалист хөдөлмөрийн 2 удаагийн баатар юм. Тэрээр 1998 онд Гэгээн Эндрью Протоклетын одонгоор шагнагджээ. 2009 оны 11 сарын 10-нд 90 насныхаа төрсөн өдрөөрөө Калашников нь Оросын Холбооны Улсын баатар болсон ба ерөнхийлөгч Дмитрий Медведевийн медалиар шагнагдсан бөгөөд түүнийг “ Бүх орос хүний бахархал болсон брэнд “-ийг зохиосон хэмээн алдаршуулжээ.
Ангилал:Зэвсэг бүтээгч Ангилал:Гэгээн Андрей одон шагналтан Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан Ангилал:Лениний одон шагналтан Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан Ангилал:Сталиний нэрэмжит шагналтан Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар Ангилал:ОХУ-ын Улсын баатар Ангилал:ОХУ-ын дэслэгч генерал Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн Ангилал:Оросууд Ангилал:1919 онд төрсөн Ангилал:2013 онд өнгөрсөн
Маноло Габбьядини
Маноло Габбьядини (Manolo Gabbiadini; 1991 оны арваннэгдүгээр сарын 26-нд Кальчинате хотод төрсөн) — Италийн хөлбөмбөгчин бөгөөд «Сампдориад» довтлогчоор тоглогдог.
Ах Меланиа Габбьядини хөлбөмбөгчин.
Замнал
2013 оны долоодугаар сарын 9-нд «Аталантагаас» Габбьядиниг «Ювентус», «Сампдориа» багууд тавь, тавин хувь буюу 5.5 сая еврогоор элсүүлцгээсэн. Тохиролцоогоор 2013/2014 онд «Сампдориа» тоглуулахаар болж, улирлын 35 тоглолтонд 10 гоолдуулжээ.
Шигшээ
2012 оны наймдугаар сарын 15-нд болсон Итали, Английн нөхөрсөг тоглолтонд Габбьядини анх гараалжээ.
Гадны холбоос
Ангилал:Италийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Италийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч Ангилал:Аталанта багийн тоглогч Ангилал:Читтаделла багийн тоглогч Ангилал:Ювентус багийн тоглогч Ангилал:Болонья багийн тоглогч Ангилал:Сампдориа багийн тоглогч Ангилал:Италичууд Ангилал:1991 онд төрсөн
Елена Пидгрушна
Елена Михайловна Пидгрушна (Олена Михайлівна Підгрушна, 1987 оны нэгдүгээр сарын 9-нд Легница хотод төрсөн) — Украины биатлонч юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Биатлоны олимпын аварга Ангилал:Биатлоны дэлхийн аварга Ангилал:Биатлоны европын аварга Ангилал:Украины биатлонч Ангилал:Украины олимпын аварга Ангилал:2010 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:2014 оны өвлийн олимпод оролцогч Ангилал:Украины олимпын оролцогч Ангилал:Украины улс төрч Ангилал:Украинчууд Ангилал:1987 онд төрсөн
Пер Сильян Шельбред
Пер Сильян Шельбред (Per Ciljan Skjelbred; 1987 оны зургадугаар сарын 16, Тронхейм) — Норвегийн хөлбөмбөгчин, Германы «Херта» багийн хагас хамгаалагч.
«Хамбург» түүнийг 2011 оны наймдугаар сард 500 мянган еврогоор элсүүлжээ. 2013/2014 онд зээлэгдсэн «Хертатайгаа» нэг жилийн гэрээ 2013 оны есдүгээр сарын 1-нд байгуулсан юм
Тэрээр Норвегийн шигшээд 2007 оны гуравдугаар сарын 28-нд Мальтийн эсрэг анхны дебют тоглолтоо хийсэн. 2014 оны есдүгээр сарын 3-нд Английн эсрэг талбайд нь тоглохдоо Шельбред багаа ахлан оролцов.
Гадны холбоос
Ангилал:Норвегийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Норвегийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Русенборг багийн тоглогч Ангилал:Хамбург багийн тоглогч Ангилал:Херта багийн тоглогч Ангилал:Норвегичууд Ангилал:1987 онд төрсөн
Жэсс Күин
Жэсс Жозеф Күин (Jesse Joseph Quin, 1981 оны 9 сарын 3-нд төрсөн) бол Английн хөгжимчин, Их Британийн Keane хамтлагийн гитарчин. Мөн хамтлагийн хамгийн залуу гишүүн.
Амьдрал болон карьер
Күины ээж Чарити Күин ардын дуучин, харин аав нь дууны инженер байлаа. Тэрээр Английн Саффолк хотод өссөн бөгөөд удалгүй гэр бүл нь Бристоль, Лондон хотууд руу нүүсэн юм. Тэрээр Жулиа Күин (хуучин овог Данненбэрг)-тэй гэрлэсэн. Хуриманд нь Keane, The Puppini Sisters, Mumford & Sons, Кинг Чарльз, Лаура Марлинг гэсэн хамтлаг дуучин ая дуугаа өргөжээ.
Тэрээр The Mets, Mt. Desolation-д тоглохлдоо Harmоny акустик гитар, Guild Starfire цахилгаан гитар, Fender Telecaster-ийн цахилгаан гитар ашигладаг.
Күин мөн Mumford & Sons' хамтлагт бөмбөр тоглодог бөгөөд The Wedding Band хамтлагтай хамтран ажилладаг. Мөн өмнө нь Unit On, The Ordinance хамтлагуудад тоглодог байжээ.
Keane
2007 оны өвөл Жэсс анх Keane-тэй хамт тайзан дээр гарч The Nighy Sky дууг хамтран дуулсан байна. Keane-ий гурван гишүүн түүний аргил гитарын чадварлаг тоглолтыг үнэлж 2008 онд Perfect Symmetry цомгийн бичлэгийн ажилд урьсан байна.
2008 оны 10 сарын 13-нд худалдаанд гарсан Perfect Symmetry цомогт Күин аргил гитар, электрон гитар болон туслах дуучны үүргийг гүйцэтгэсэн юм.
Тэрээр хамтлагийн гурван гишүүнтэй удалгүй дотно найзууд болсон. Цомгийн ажилд Күин зөвхөн хөгжимчнөөр ажиллаад зогсохгүй бүхий л зүйлд гар бие оролцсон. Иймээс Perfect Symmetry цомгийн дэлхийн аялан тоглолтод түүнийг Тим, Том, Ричард нар урилгаар авч явсан юм.
2010 онд Күин Night Train цомогт дахин хамтран ажилласан бөгөөд 2010 оны 5 сарын 10-нд худалдаанд гарсан даруйдаа энэ цомог Их Британийн чартыг тэргүүлсэн юм.
2011 оны 2 сарын 3-нд Keane хамтлагийн вэб сайтад Күинийг хамтлагийн албан ёсны гишүүн болгож байгааг зарласан. Уг мэдэгдэлд “Бүгдээрээ сайн байцгаана уу. Гурван жилийн турш манай аргил гитарчнаар ажилласан, дотны найз, Жэсс Күиныг Keane хамтлагтаа албан ёсоор элсүүлж байгаадаа баяртай байна. 2007 оноос хойш тэр бидэнтэй хамт ажиллаж Perfect Summetry, Nigt Train цомгуудын ажилд гар бие оролцсон гэдгийг та бүхэн мэдэх байх. Түүнгүйгээр өнөөгийн Keane хамтлагийг төсөөлөх аргагүй болжээ. Өнгөрсөн гурван жилийн хугацаанд ч бас түүний уянгалаг хөгжим та бүхний сэтгэлийг догдлуулж чадсан гэдэгт итгэлтэй байна. Хайртай шүү, Тим, Том, Ричард болон Жэсс” гэжээ.
Ангилал:Английн хөгжмийн зохиолч Ангилал:Аргил гитарчин Ангилал:Keane Ангилал:Их Британичууд Ангилал:1981 онд төрсөн
Love Me Right
Эшлэл
Ангилал:2015 оны дуу Ангилал:Exo
Тегеран
Тегеран [тэгэ-раань], (теhран) (персээр تهران – Tehrān, Техран ) бол Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Мөн Тегеран мужийн төв болно.
Тегеран хот дагуултай (Том Тегеран) 13 гаруй сая хүрдэг байна. Тегеран хотод маш олон үндэстэн ястан амьдардаг байна. Хүн амын ихэнхи нь перс, азербайжан болон мазендеран үндэстнүүд ажээ.
XVIII зууны сүүлчээр Тегеран Ираны нийслэл болох үед 100 мянган хүн амтай байсан бөгөөд XX зууны турш хүн амын тоо маш хурдан өссөн байна.
Ираны ихэнх аж үйлдвэрүүд Тегеранд төвлөрдөг. Аж үйлдвэрүүд дотор автомашин, электроник, цахилгаан хэрэгсэл, цэрэг армийн зэвсэг, даавуу, элсэн чихэр, цемент, химийн бүтээгдэхүүн зэргийн үйлдвэрлэл орно. Эдгээрээс гадна хивс ба мебелийн худалдааны төв болдог. Тус хотын өмнөд хэсэгт газрын тос боловсруулах үйлдвэр үйл ажиллагаа эрхэлдэг.
Тегеран нь Алборзийн нурууны хөлд байрладаг хот бөгөөд автозамын сүлжээ нь баруун азид тэргүүлэгчээр тооцогддог. Мөн улсынхаа төмөр замын сүлжээний төв юм. Тегеран хот нь Исфахан, Шираз, Табриз зэрэг бусад Ираны хотуудыг бодвол харьцангуй шинэ ч гэсэн олон тооны музей, урлагийн төв, ордны цогцолбор, соёлын төвүүдтэй.
1943 онд Тегеран хотод ЗХУ, АНУ, Их Британи зэрэг гитлерийн эсрэг холбоотон улсуудын Засгийн газрын тэргүүн нарын уулзалт болсон гэдгээрээ алдартай.
Тээвэр
Тегераны метро 2001 оноос хойш ажиллаж байна. Одоогийн байдлаар нийт 220 гаруй км урттай 5 шугам дээр 118 метроны өртөөтэй ажээ. Метро нь Тегераныг томоохон дагуул Кереж хоттой холбодог. Өөр нэг салбар нь хойд зүгээс урагшаа, Рей хотыг холбодог байна. Шинэ 2 шугам баригдаж ойрын жилүүдэд нийтдээ 5 шугам ашиглалтад оруулахаар төлөвлөж байна. Метроны буудлууд үндэсний хээ угалзаар чимэглэгдсэн байдаг.
Тегеран хотод хуучин "Мехрабад", шинэ "Имам Хомейни" -гийн нэрэмжит гэж хоёр нисэх онгоцны буудалтай. Мөн төмөр замын болон авто замын зангилаа хот юм. Автозам нь маш их чанартай гэдгээрээ алдартай.
Хотын нийтийн тээврийн үүргийг автобус, тролейбус гүйцэтгэдэг байна.
Боловсрол
Тегеран бол Ойрхи Дорнодын шинжлэх ухаан, боловсролын төвийн нэг юм. 1851 онд Тегеран хотод "Дар ул-Фунун" хэмээх дээд боловсролын анхны байгууллага нээгдэж байсан. Тегераны их сургууль нь 1933 онд байгуулагдсан бөгөөд Ираны анхны төрийн их сургууль бөгөөд тус улсын хамгийн том Их сургууль юм.
2011 онд Тегеран дахь Амир Кабирын Технологийн их сургууль 24 дэх IYPT (Олон улсын залуу физикчдийн тэмцээн) зохион байгуулах эрхийг авч чадсан. Тус хотод 50 орчим дээд боловсролын байгууллага байдаг байна.
Ядуучууд
1995 онд Тегераны хүн амын 27 орчим хувь нь ядуурлын шугамаас доогуур амьдарч байсан ч Тегеран дахь ядуусын амьжиргааны түвшин тус улсын бүс нутгийн ядуусынхаас хамаагүй давж байв. 1996 онд хүн амын бичиг үсгийн түвшин 84,7%, дундаж наслалт 70,5 жил байжээ. Ядуу Тегеранчууд голдуу хотын өмнөд дүүрэгт, ихэвчлэн ядуусын хороололд амьдардаг байна.
Гадаад холбоос
Ангилал:Азийн нийслэл Ангилал:Саятан хот Ангилал:Ираны аймгийн төв Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот Ангилал:Тегеран аймгийн суурин Ангилал:Альборзын нуруу
5 сарын 12
5 сарын 11 нь Григорийн тооллын жилийн 132 дахь (өндөр жил бол 133 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 233 өдөр үлдэж байна.
Тэмдэглэлт өдөр
0512 12
Ген
Ген (γένος - Эх) нь амьд организмын удамшлын мэдээллийг агуулсан молекул нэгж юм. Шинжлэх ухааны хүрээнд, дезоксирибонуклейн хүчлийн (ДНХ) ба рибонуклейн хүчлийн (РНХ), полипептид эсвэл РНХ-н хэлхээг кодчилдог (дарааллыг тогтоодог) хэсгийг нь ген гэж нэрлэдэг. Гэсэн хэдий ч генийн материалын үүргийг юу гүйцэтгэдэг тухай маргасаар байна. Ген нь бүхий л уураг болон РНХ-ийн ажиллагаатай хэлхээг тодорхойлдог учир амьд биетүүд нь генээс шууд хамааралтай. Генүүд нь организмын эсүүдийг тэтгэх ба үүсгэх мэдээллийг агуулдаг (хадгалдаг) ба үржлийн үед эцэг эхээс үр удамдаа генийн шинж тэмдгүүдийг дамжуулан өгдөг. Бүх организмууд нь өөр өөр биологийн шинж тэмдгүүдэд хамааралтай генүүдийг агуулдаг. Эдгээрийн зарим нь шууд харагдахуйц байдаг. Жишээ нь, нүдний өнгө эсвэл мөчийн тоо, г.м.. Эсрэгээр зарим шинж тэмдгүүд нь шууд мэдэгддэггүй, жишээлбэл, цусны бүлэг, зарим өвчин тусах магадлал их байх г.м.. Үүнтэй адил өөр мянга мянган амьдралыг бүтээгч биохимийн үндсэн процессууд шууд үл мэдэгдэх удамшдаг шинжүүдэд багтдаг.
Ген гэдэг нь грекийн genesis буюу төрөлт эсвэл genos буюу эх гэдэг үгнээс гаргаж авсан ойлголт юм. Генийг орчин цагт "тохируулах хэсэг, транскрибчилах хэсэг, эсвэл өөр үйлдлийн хэсгүүдтэй холбогдолтой удамшлын нэгжтэй зохицох геномын дарааллын хувьсах байрлал" гэж тодорхойлдог. Генийн ярианы ойлголт нь (сайн ген г.м.) аллелийг илтгэдэг. Ген нь суурь ухагдахуун ба нуклеиний хүчлийн (ДНХ эсвэл зарим вирусийн рибонуклейн хүчил) дараалал, харин аллел нь генийн нэг хувилбар юм. Иймд, тодорхой шинж тэмдгийг зааж буй гентэй гэж ярих нь ерөнхийдөө буруу юм. Ихэнх тохиолдолд хүмүүс нь шинж тэмдгийн гентэй байдаг, харин зарим хүмүүс тухайн генийн онцлог аллелтэй байдгаас шинж тэмдгийн өөр хувилбартай байдаг. Үүнээс гадна, ген нь уургийг кодчилдог ба уураг нь шинж тэмдгийг тодорхой болгодог.
РНХ ген болон геном
Уураг үүсэх явцад, ген нь Рибонуклейн хүчил уруу хуулагдаж, завсрын бүтээгдэхүүнийг үүсгэдэг. Бусад үед РНХ молекулууд нь үүрэг гүйцэтгэгчид юм. Жишээлбэл, РНХ рибозимууд нь ферментлэг үүрэг гүйцэтгэдэг бол, микроРНХ нь тохируулах үүрэгтэй. РНХ-ийн транскрипцлэгддэг ДНХ-ын дарааллыг РНХ ген гэж нэрлэгддэг.
Зарим вирусууд нь өөрийнхөө бүтэн геномыг РНХ хэлбэрээр хадгалдаг ба ДНХ огт агуулдаггүй. Эдгээр вирусууд нь генээ РНХ-д хадгалдаг учир ийм вирус халдмагц тэдний эс нь өөрийн уургийг шууд үйлдвэрлэж эхэлдэг ба ингэхдээ ДНХ-аас РНХ-г транскрипцлэгдэхийг хүлээж хугацаа алддаггүй. Нөгөөтэйгүүр, дархлалын олдмол хомсдол мэтийн РНХ ретровирусууд нь уургаа үйлдвэрлэхээсээ өмнө геномынхоо эсрэг транскрипцыг шаарддаг (РНХ-аас ДНХ). 2006 онд Францын эрдэмтэд хулганад, учир битүүлэг (толгой эргүүлсэн) завсрын РНХ удамшлын нэг жишээтэй таарчээ. Генийн багцдаа зарим үүргээ гээхээр (зарим үүргээ гүйцэтгэж чадхааргүй) мутацлагдсан хулганууд цагаан сүүлтэй болдог. Эдгээр мутантуудын үр төлийн генийн багц нь энгийн атлаа цагаан сүүлтэй байдаг. Судалгааны баг энэ үзэгдлийг мөрдөн судалсаар мутацлагдсан РНХ-ийн багц уруу буцаад иржээ. Удамшлын мэдээлэл РНХ хэлбэрээр удамших нь вирусүүдэд энгийн үзэгдэл боловч, сүүн тэжээлтэнд тохиолдох нь маш ховор байдаг.
Генийн функцийн бүтэц
Сууриудын пентозын үлдэгдлийн химийн агуулгаас хамааран ДНХ нь чиглэлтэй байдаг. ДНХ полимерийн нэг төгсгөл нь дизоксирибоз дээр нээлттэй гидроксил бүлэгтэй байдаг ба үүнийг молекулын 3' төгсгөл гэж нэрлэдэг. Нөгөө төгсгөл нь нээлттэй фосфатын бүлэгтэй байдаг ба үүнийг 5' төгсгөл гэдэг. ДНХ-ийн чиглэл нь эсийн олон процессуудад маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Хос спираль нь чиглэлтэй байдаг учир ДНХ-ийн хуулбарлалт г.м. процессууд зөвхөн нэг чиглэлтэй явагддаг. Бүх нуклеиний хүчлүүдийн эс дэх синтез 5'-3' чиглэлтэй явагддаг. Учир нь, шинэ мономерууд нь дегидратацийн урвалаар хэлхээнд нэмэгддэг ба нээлттэй 3' гидроксил бүлэг нь уг урвалд нуклеофил болон ашиглагддаг.
ДНХ-д кодчлогдсон генийн экспресс нь генийн РНХ руу транскрипц хийгдсэнээр эхэлнэ. РНХ нь, ДНХ тай маш төстэй, 2 дахь нуклеиний хүчил. Гэхдээ РНХ нь дизоксирибозын оронд рибозыг, тимины оронд урацилыг агуулдаг. РНХ-ын молекулууд нь ДНХ-аас тогтвор муутай ба дан байдаг. Уургыг кодчилдог генүүд нь 3 ширхэг цуваа нуклеотидын дараалал буюу кодонуудаас бүрддэг бөгөөд тэдгээрийг генийн хэлний үг гэж хэлж болно. Генийн кодчлол нь уургын нийлэгжилтийн үед кодон болон амин хүчлүүдийн хоорондох хамаарлыг тодотгож өгдөг. Генийн кодчлол нь бүх организмд бараг адилхан байдаг.
Бүх генүүд нь уургыг эсвэл РНХ-н бүтээгдэхүүнийг тодорхой кодчилдог хэсгээс гадна тохируулагч хэсэгтэй байдаг. Генүүдэд байдаг тохируулах хэсгийг промоутэр гэж нэрлэгддэг. Энэ хэсэг нь генийг транскрипцлэгдэх ба экспресслэгдэх үед транскрипцийн механизмд танигдахуйц байрлалыг бий болгож өгдөг. 5' төгсгөлд өөр өөрөөр урттай РНХ үүсдэг нь, генүүд нь олон промоутэртэй байхын үр дүн юм. Промоутэр хэсэг нь зохицолтой хэлхээ ба тухайн байрлалдаа хамгийн энгийн дараалал боловч, зарим генүүд нь "хүчтэй" промоутэртэй (транскрипцийн механизмын холболтыг сайн явуулдаг), зарим нь "сул" промоутэртэй байдаг. Сул промоутэрууд нь транскрипцийн хурд багатай байдаг(хүчтэй промоутэруудтай харьцуулхад), учир нь транскрипцийн механизм нь тэдгээртэй холбогдож транскрипцийг эхлүүлэх дэвтамжийг багасгадаг. Өөр боломжит тохируулагч хэсгүүд хүч нэмэгдүүлэгчүүдийг агуулдаг ба тэдгээр нь сул промоутэрийг нөхөн тэтгэдэг. Ихэнх тохируулах хэсгүүд "дээш урсгалтай", өөрөөр хэлбэл транскрипц эхлэх талаас 5' төгсгөл уруу чиглэсэн байдаг. Эукариот промоутэр хэсэг нь маш хүнд бүтэцтэй ба прокариот промоутэр хэсэгтэй харьцуулахад тодорхойлоход хэцүү байдаг.
Олон прокариот генүүд оперон эсвэл бүлэг ген байдлаар зохион байгуулагдсан байдаг. Эдгээр бүлэг генүүдийн бүтээгдэхүүнүүд нь ижил төстэй үүрэгтэй ба бөөнөөрөө нэг бүхэл гэж транскрипцлэгддэг. Өөрөөр хэлбэл, нэг удаад нэг эукариот ген транскрипцлэгддэг боловч, тэр нь интрон гэдэг ДНХ-ын урт хэлхээг агуулдаг ба эдгээр нь уураг болдоггүй, трансляцын өмнө тасардаг. Прокариот генийг энэ үзэгдэл мөн хамардаг ч, эукариот гентэй харьцуулхад ховор тохиолдог.
Хромосом
Тухайн организм болон эсэд орших бүх генийн нийлбэрийг геном гэдэг. Геном нь нэг эсвэл олон тооны хромосом дээр хадгалагддаг. Хромосом дээр тодорхой ген байрлаж байгаа хэсгийг тухайн генийн локус гэдэг. Хромосом нь, ДНХ-ын маш урт дан спиралиас (хеликсээс) бүрдэх ба түүн дээр мянга мянган генүүд кодчилогдсон байдаг. Прокариот-бактериуд болон архей өөрсдийн геномыг ганц, том, цагираг хэлбэртэй хромосом дээр хадгалдаг. Заримдаа эдгээр том хромосомууд нь плазмид гэж нэрлэгдэх жижиг дугуй ДНХ-г агуулдаг. Плазмидууд нь цөөхөн хэдхэн генийг кодчилдог ба индивид хооронд хялбар тээвэрлэгддэг. Жишээ нь, антибиотикийн эсэргүүцлийг агуулдаг ген нь бактерийн плазмид дээр орших ба эс хооронд, тэр бүү хэл бүр зүйл хооронд генийн хэвтээ шилжилтээр дамждаг. Зарим энгийн эукариотууд нь цөөн тооны гентэй плазмидтай байдаг боловч, ихэнх эукариот генүүд нь хэд хэдэн шулуун хромосом дээр байрлаж, гистон гэдэг агуулах үүрэг бүхий уурагтай хамт бөөм дотор баглаатай байдаг. ДНХ гистон дээр ямар байдлаар хадгалагдаж байгаа арга болон гистоны өөрийнх нь химийн найрлага нь, ДНХ-ийн тухайн хэсэг генийн экспрессд орох боломжтой эсэхийг тохируулах механизм болдог. Эукариот хромосомын төгсгөлүүд нь теломер гэж нэрлэгдэх, давтагдсан дараалалтай урт хэлхээ ба эдгээр нь ямар ч генийн бүтээгдэхүүнийг илэрхийлдэггүй боловч, ДНХ-ын репликацийн үед кодчилолын алдаа (деградаци) болон удирдах хэсэгт алдаа гаргахгүй үүрэгтэй. Эсийн хуваагдлын бэлтгэл ажлын хүрээнд, геном репликацид орох болгонд теломерийн урт багасах хандлагатай байдаг. Теломерийн алдагдлыг организмын нас ахих (хөгшрөх) процесстой холбоотой эсийн хөгшрөлтийн илрэл эсвэл эсийн хуваагдах чадварын алдагдал гэж үздэг.
Прокариотуудын хромосомуудийн генийн нягтаршил харьцангуй их байхад, эукариотуудынх ихэнхдээ "хог ДНХ" гэгдэх үүрэг гүйцэтгэдэггүй ДНХ-ийн хэсгүүдийг агуулдаг. Энгийн ганц эст эукариотууд ийм ДНХ харьцангуй багатай байхад, хүн мэт олон эст организмуудад тогтоогдсон үүрэггүй ДНХ маш их агууллагддаг. Гэхдээ хүний геномын хоёрхон хувь нь уураг-кодчилодог ДНХ байдаг ч, геном дахь сууриудын 80% нь экспресслэгдэх боломжтой гэдэг нь тогтоогдоод байна. Иймд, "хог ДНХ" гэдэг нэр тохиромжгүй нэршил байж болох юм.
Генийн экспресс
Бүх организмд, уураг-кодлох генийг түүний уургаас салгах хоёр үндсэн шат бий. Нэгдүгээрт, тухайн ген оршиж байгаа ДНХ нь мессенжер РНХ буюу mРНХ болон транскрипцлагддаг, хоёрдугаарт mРНХ-ээс уураг болон трансляцлагдана. РНХ-г кодчилдог генүүд нь эхний шатыг дамжих ёстой боловч, уураг болон трансляцлагддаггүй. Биологийн үүрэгтэй молекул (уураг эсвэл РНХ) бүтээж байгаа процессыг генийн экспресс, үүсэж байгаа бүтээгдэхүүнийг генийн бүтээгдэхүүн гэж тус тус нэрлэдэг.
Генетик код
Ажиллагаатай уураг болон трансляцлагддаг генийг илтгэх химийн тэмдгүүдийн олонлогийг генетик код гэнэ. Ген болгон нь ДНХ-ийн хэлхээ дээр (зарим вирусийн хувьд РНХ-ийн хэлхээ дээр ) байрлах нуклеотидуудын тодорхой дараалал байдлаар кодлогдсон байдаг. Нуклеотид (генийн материалын бүтээгч үндсэн блок) болон амин хүчил (уургыг бүтээгч үндсэн блок) хоёрын хоорондын харилцаа нь генийг уураг болон амжилттай трасляцлагдахаар тогтоогдсон байх ёстой. Гурван нуклеотидын багцыг кодон гэж нэрлэх ба багц бүр нь тодорхой амин хүчил эсвэл дохиололыг заадаг. Гурван кодоныг "зогсоох кодон" гэж нэрлэдэг ба тэд шинэ амин хүчлийг тодорхойлохгүй, харин генийн төгсгөл гэдгийг трансляцын механизмд зааж өгдөг. Нийт 64 кодон (4 нуклеотидийн 3 байрлалд байх боломж 43), 20 амин хүчил байдаг. Үүнээс дүгнэхэд хэд хэдэн кодон нэг амин хүчлийг зааж болдог. Бүх мэдэгдэж буй организмуудын кодон болон амин хүчлийн хоорондын хамаарал нь универсал байдаг.
Транскрипц
Генийн транскрипц нь мессенжер РНХ гэж нэрлэгддэг дан хэлхээтэй РНХ молекулыг үүсгэдэг. Үүсэн РНХ-ийн нуклеотидуудын дараалал нь транскрипц хийсэн ДНХ-ийн (уг РНХ-г үүсгэсэн ДНХ) дараалалтай адилхан байдаг. РНХ-ийн хэлхээний дараалалтай дараалал нь таарч байгаа ДНХ-ийн хэлхээг кодлогч хэлхээ гэж нэрлэдэг. Тухайн РНХ-г үүсгэсэн (нийлэгжүүлсэн) ДНХ-ийн хэлхээг загвар хэлхээ гэж нэрлэнэ. РНХ полимераз гэдэг фермент транскрипцийн процессийг явуулдаг. Энэ фермент нь ДНХ-г 3' - 5' чиглэлтэй уншиж, РНХ-г 5' - 3' чиглэлтэй нийлэгжүүлдэг. Транскрипцйиг эхлүүлэхийн тулд полимераз нь генийн промоутэр хэсгийг таньж, түүнтэй холбогддог. Генийн тохируулгын үндсэн механизм нь: a) промоутэр хэсгийг хаах (блоклох) эсвэл тусгаарлахад оршино; б) дарангуйлагч (репрессор) молекулыг нягт холбож, уг молекул нь физик төвшинд полимеразыг блоклоход оршино; в) промоутэр хэсэгт хандах боломжгүйгээр ДНХ-г зохион багйуулахад оршино.
Прокариотуудын хувьд транскрипц нь цитоплазмд явагддаг. Маш урт транскрипцийн үед, РНХ-ийн 3' төгсгөлийн транскрипц дуусаагүй байхад, 5' төгсгөлөөс трансляц нь эхлэх боломжтой. Эукариотуудын хувьд транскрипц нь эсийн цөм дотор явагддаг ба тэнд эсийн ДНХ нь тусгаарлагдсан байдаг. Полимеразийн үүсгэсэн РНХ-ийн молекулыг анхны транскрипт гэж нэрлэдэг бөгөөд, энэ нь цитоплазмлуу орж трансляцлагахаас өмнө транскрипцийн дараах сайжруулалтад орох ёстой. Транскрипцлэгдсэн хэсэгт оршиж буй интронуудын сплайсинг (холболт) нь эукариотуудын хувьд өвөрмөц өөрчлөлт (модификаци) юм. Альтернатив сплайсингийн (өөр өөр холболтын) механизмууд нь нэг генээс өөр өөр дараалалтай транскрипцуудыг үүсгэдэг ба эдгээр нь өөр өөр уургыг кодчилдог. Энэ нь эукариот эсийн чухал тохируулах хэлбэр юм.
Трансляц
Боловсорсон мРНХ (mRNA) молекулыг загвар болгон ашиглаж шинэ уураг үүсгэх процессыг трансляц гэдэг. Трансляц нь рибосомуудаар гүйцэтгэгддэг. Рибосомууд нь РНХ ба уургаас бүрдсэн том цогцолбор бөгөөд, томорч байгаа полипептидын хэлхээнд шинэ амин хүчил залгах замаар пептидын холбоог үүсгэдэг химийн урвалыг хариуцдаг. Генийн кодчилол нь гурван нуклеодтидээс бүрдэх кодонуудаас тогтох ба зөөгч РНХ (tRNA) гэж нэрлэгддэг тусгай РНХ-ийн тусламжтайгаар (нэг удаад 1 кодон буюу 3 нуклеотид) уншигддаг. Зөөгч РНХ болгон, уншиж байгаа кодоныг нөхөж өгдөг гурван хослоогүй суурьтай байдаг ба тэдгээрийг антикодон гэдэг. Зөөгч РНХ нь мөн амин хүчилтэй ковалент холбоогоор холбогдсон байдаг. Зөөгч РНХ нь мессенжер РНХ хэлхээнд орших кодонтой нэгдэхэд, рибосом лигатууд нь өөрийн амин хүчлийг шинэ полипептидийн хэлхээ рүү тээвэрлэдэг. Энэ нь шинэ полипиптидын хэлхээ нийлэгжүүлдэг. Шинэ уураг, эсийн үүрэг гүйцэтгэж эхлэхээс өмнө, үүсэж байх үедээ болон үүссэний дараа өөрийн идэвхтэй гурван хэмжээст хэлбэрт шилжинэ.
ДНХ репликац (хуулбарлалт) болон удамшил
Организмын өсөлт, хөгжил ба үржил нь эсийн хуваагдал дээр суурилдаг. Өөрөөр хэлбэл нэг эс хоёр ихэвчлэн ижил охин эс болон хуваагдах процессоос хамааралтай байдаг. Процесс нь, юуны өмнө ДНХ репликац гэж нэрлэгдэх процессоор геном дахь бүх генийн хуулбарлахыг шаарддаг. Хуулбарууд нь ДНХ полимераз гэдэг тусгай ферментээр хийгддэг. ДНХ полимераз нь загвар хэлхээ болох хос ДНХ спиралийн нэгийг нь уншиж түүнээс шинэ эсрэг хэлхээг нь нийлэгжүүлдэг. Учир нь, хос ДНХ спиралийн хэлхээнүүд нь хоорондоо суурь хослох холбоогоор холбогдсон байдаг учир нэг хэлхээ нь нөгөөгөө тодорхойлдог. Иймээс фермент нь хос хэлхээний нэгийг нь л уншихад баталгаатай хуулбар хийхэд хангалттай байдаг. ДНХ репликац нь хагас консерватив процесс юм. Өөрөөр хэлбэл, охин эс бүрээс удамшсан геномын хуулбар нь нэг эх хувь, нэг шинээр нийлэгжсэн хуулбар ДНХ-ын хэлхээтэй байдаг.
Молекул удамшил
Хуулбарлалт (дубликаци) болон дамжуулалтаар, генийн материал нэг эсээс дараагийнхад шилжих нь молекул удамшлын үндэс бөгөөд, генийн молекулын ба сонгодог дүрслэлийн хоорондын холбоо юм. Организмууд нь эцэг эхийнхээ шинж тэмдгүүдийг агуулдаг учир нь, үр төлийн эсүүд нь эцэг эхийн генийн хуулбарыг агуулдагт оршино. Бэлгийн бус үржилтэй организмуудын үр төл нь эх организмын генетик хуулбар эсвэл клон байдаг. Бэлгийн үржлээр үрждэг организмууд нь мейоз гэж нэрлэгддэг эсийн хуваагдлын тусгай хувилбартай байдаг. Энэ хуваагдлын үр дүнд гаметууд буюу үржлийн эсүүд үүсдэг. Үржлийн эсүүд нь гаплойд буюу ген тус бүрээс зөвхөн ганц хуулбарыг агуулдаг. Эм организмаас үүсдэг гаметыг өндгөн эс гэж нэрлэдэг ба эрээс үүсдэг гаметыг сперм гэдэг. Хоёр гамет нь нийлээд үр хөврөлийн эсийг үүсгэдэг ба энэ эс нь диплоид тооны генийг агуулдаг (эцэг болон эхээс ирсэн ген бүрийн хуулбар нийлээд).
Меотик эсийн хуваагдлын үед, генийн рекомбинаци эсвэл кросс овер (дамжих) гэдэг нэртэй үзэгдэл заримдаа дагалддаг. Энэ үзэгдлээр нэг хроматид дээр байгаа тодорхой урттай ДНХ нь эгч (хамааралтай) хроматидын тодорхой урттай ДНХ-аар солигддог. Хэрвээ хроматидууд дээр байгаа аллелууд нь адилхан байвал энэ процесс ямар ч нөлөөлөл үзүүлдэггүй, харин холбогдсон аллелууд нь өөр өөр байвал тэдгээрийн байрлал нь солигддог. Менделийн үл хамаарах багцын тухай зарчмаар бол, ''ямар ч шинж тэмдгийг илэрхийлэх эцэг эхийн хоёр ген үл хамаарах байдлаар гамет уруу орно. Организмд аль нэг шинж тэмдгийг илэрхийлэх эцэх эхийн аллелийн аль нь удамших нь, өөр шинж тэмдгийн аль аллел удамшихтай хамааралгүй байдаг.'' Энэ зарчим нь зөвхөн нэг хромосом дээр оршдоггүй генүүдэд, эсвэл нэг хромосом дээр мөртлөө хоорондоо хол орших генүүдийн хувьд үйлчилнэ. Нэг хромосом дээр генүүд ойрхон орших тусмаа гамет дээр илүү ойр байрлаж цуг удамших магадлал нь ихэснэ. Хэт ойрхон орших генүүд нь огт бие биеэсээ салдаггүй гэж хэлж болно. Учир нь, тэнд кросс овер явагдах боломжгүй. Үнийг генийн холбоо гэж нэрлэдэг.
Түүх
Генийн тухай ойлголт нь анх Грегор Мендел биологийн өөрчлөлтүүд нь эцэг-эх организмаас удамшдаг, тодорхой, тусгай шинжтэй гэдгийг анзаарсан үеэс эхэлж, генийн шинжлэх ухаантай хамт хөгжиж байгаа. Шинж тэмдгийг илэрхийлдэг биологийн нэршлийг ген гэж нэлээд хожим нэрлэх болсон. Гэвч удамшлын биологийн суурь нь 1940-өөд онд ДНХ нь генийн материал гэдэг тогтоогдох хүртэл тодорхойгүй байсан. Менделийн нээлтээс өмнө "эцэг-эхийн шинжүүд нь үр төл дотор үргэлжлэн холилддог" гэдэг удамшлын тухай давамгайлсан онол байсан. Менделийн нээлт нь 1866 нийтлэгдсэнийхээ дараа шууд хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй боловч, сүүлд 1900 онд Хуго дэ Вриэс, Карл Корренс, Эрик вон Чермак нар Менделийн дүгнэлттэй ижил дүгнэлтэд хүрсэн нь, Менделийн бүтээлийг дахин нээж өгсөн юм. Хэдийгээр эдгээр эрдэмтдийн дүгнэлт зөв байсан ч тэд генийн материал оршдог "тусгай нэгж"-ийн тухай ямар ч ойлголтгүй байсан.
Генүүд оршдог гэдгийг анх Грегор Мендел (1822-1884) санал болгосон юм. Тэрээр 1860 онд вандуйны (Pisum sativum) тариалан дээр удамшлыг судалж байсан ба шинж тэмдгийг эцэг эхээс үр төл уруу дамжуулдаг хүчний талаар таамаг дэвшүүлсэн. Тэр амьдралынхаа 10 гаруй жилийг нэг туршилтад зарцуулсан. Тэр ген гэдэг нэршлийг ашиглаагүй ч, өөрийн дүгнэлтүүдэд удамшдаг шинж тэмдгүүд гэж тайлбарласан байдаг. Мендел мөн, үл хамаарах удамшил, доминант болон рецессив хоорондын ялгаа, гетерозигот болон гомозигот хоорондын ялгаа ба хожим генотип (организмын генетик материал) болон фенотип (тухайн организмын үзэгдэх шинжүүд) хоёрын ялгааны талаар таамгуудын дэвшүүлсэн анхны хүн байсан.
Чарльз Дарвин удамшлын микроскопын хэмжээний нэгжийг геммул гэж нэрлэн судалж байсан нь хожим хромосом гэж нэрлэгдэх болсон ба 1848 оны эхээр Вильгелм Хофмайстер эсийн хуваагдлын үеэр хромосомуудыг салж байхыг ажигласан. Хромосомууд нь удамшлыг тээвэрлэн дамжуулдаг гэдэг саналыг 1883 онд Вильгелм Роукс дэвшүүлсэн. Мөн Дарвин пангенесис гэдэг ойлголтыг 1868 онд шинээр нэвтрүүлсэн. Пангенесис нь, pan ('бүтэн' болон 'нийтлэг') гэсэн угтвар ба genesis ('төрөлт') эсвэл genos ('эх') гэдэг грек үгнүүдээс үүсэлтэй.
1889 онд Хюго дэ Вриэс "Эсийн доторх пангенесис" гэдэг номдоо анх Менделийн онолд нэр өгсөн. Тэрээр магадгүй Менделийн ажлын тухай мэдээгүй байх үедээ, удамшдаг шинжийн хамгийн бага нэг нэгжийг "панген" гэж нэрлэсэн. Данийн ургамал судлаач Вильгелм Ёхансэн 1909 онд удамшлын физикийн болон үйлдлийн нэгжийг "ген" гэж нэрлэн тайлбарлаж байхад, 1905 онд "генетик" гэсэн гентэй хамааралтай үгийн анх Вильям Байтэсон ашигласан. Тэр, уг ойлголтыг Хюго дэ Вриэсийн "панген" гэдэг үгнээс гарган авсан. 19 дүгээр зууны эхээр Менделийн ажил нь эрдэмтдийн анхаарлыг маш ихээр татах болсон. 1910 онд Томас Хант Морган генүүд нь тодорхой хромосом дээр байрладаг гэдгийг харуулсан. Хожин тэрээ генүүд нь хромосом дээр тодорхой байрлал эзэлдэг гэдгийг тогтоосон. Энэ нээлтээ ашиглан Морган ба түүний шавь нар Дрософила (Drosophila) гэдэг жимсний ялааны хромосомын анхны дүрслэлийг зохиож эхэлсэн. 1928 онд, Фредерик Гриффит генийг шилжүүлж болдог гэдгийг харуулсан. Дулааны үйлчлэлээр үхүүлсэн, үхлийн аюултай үйлдэрийн (штамм) бактерийн генийн мэдээллийг уг бактерийн аюулгүй үйлдэрт суулган хулганад хийхэд хулгана үхдэг. Энэ туршилтыг одоо цагт Гриффитийн туршилт гэж нэрлэгддэг.
Хэд хэдэн дараалсан нээлтүүд нь хэдэн арван жилийн дараа эс дэх хромосомууд нь генетик материалын тээгч ба тэдгээр нь ДНХ-аас бүрддэг гэдэг дүгнэлтэд хүргэсэн. Менделийн удамшлын салангид нэгжүүд кодчилогдсон, бүх эсүүдэд агуулагддаг полимер молекулыг ДНХ гэж нэрлэдэг. 1941 онд, Жорж Уэллс Бидл, Эдвард Лори Татум нар, ген дэх мутаци нь метаболизмийн тодорхой үе шатуудад алдаа учруулдгийг баталсан. Энэ нь тодорхой генүүд тодорхой уургуудыг кодчилдог болохыг харуулж, "нэг ген, нэг фермент" гэдэг таамаглалыг дэвшүүлэхэд хүргэсэн. 1944 онд, Освальд Эйвери, Колин Манро Маклеод, Маклин МакКарти нар, генийн мэдээллийг ДНХ агуулж байдгийг баталсан. 1953 онд, Жеймс Д.Ватсон, Фрэнсис Крик нар, ДНХ-ийн бүтцийг хийж харуулсан. Эдгээр нээлтүүд нь, уургууд, ДНХ-аас транскрипцлагдсан РНХ-аас трансляцлагддаг гэдэг молекулын биологийн гол онолын нээлтэд хүргэсэн. Хожим энэ онолд захирагддаггүй зүйл байдаг гэдэг нь харагдсан. Жишээ нь, ретровирусд эсрэг транскрипц явагддаг.
1972 онд, Уолтэр Фирс ба Гентийн Их сургуулийн (Бельги) Молекулын биологийн лаборатори дахь түүний баг, генийн дарааллыг тогтоосон анхны хүмүүс байсан. Тэд Бактериофаг MS2 бүрхүүлийн уургын генийн дарааллыг тогтоосон. 1977 онд, Ричард Жэй.Робертс, Филлип Шарп нар, ген нь сегментүүдэд хуваагдаж болдгийг нээснээр, нэг ген хэд хэдэн уургийг кодчилох чадвартай гэдэг саналыг дэвшүүлэхэд хүргэсэн. Саяхан (2003-2006 онуудад), биологийн судалгаануудын үр дүнд генийн тухай ойлголт өөрчлөгдсөн. ДНХ дээр генүүд нь сувдан зүүлт шиг дараалсан байрлалтай байдаггүй, харин ДНХ-гийн өөр өөр уургыг кодчилох хэсгүүд нь давхцаж болдог гэдгээс, "генүүд нь нэг урт үргэлжилсэн зүйл" гэдэг таамаг гарч ирсэн. Энэ таамгийг анх 1986 онд Уолтэр Гилбэрт дэвшүүлсэн. Тэрээр, "РНХ нь катализаторын болон генийн мэдээллийг хадгалах процессорын үүргүүдийг хялбархан гүйцэтгэж чадах, дэлхийн маш эртний үетэй адил ийм энгийн системд, ДНХ ч, уураг ч хэрэггүй байхсан" гэжээ.
Орчин үед генийг, ДНХ-гийн хэмжээнд судалж байгаа ухааныг молекулын генетик гэдэг бөгөөд, уламжлалт Дарвиний эволюцын хамт молекулын генетикийг, орчин цагийн эволюцийн синтез гэж нэрлэдэг.
Менделийн удамшил ба сонгодог генетик
Менделийн удамшлын онолоор, фенотип янз бүр байх (организмын физик ба үйл хөдлөлийн шинж чанаруудын ялгаатай байдал) нь генотипийн өөрчлөлтөөс, эсвэл тухайн организмын генүүдийн багцаас (ген бүр тодорхой шинж тэмдэг илэрхийлдэг) хамаардаг. Генийн өөр өөр хэлбэрүүд нь өөр өөр фенотипийг заах ба тэдгээр генийн ялгаатай хэлбэрүүдийг аллел гэдэг. Менделийн ажиллаж байсан олон ургамал, амьтдаас вандуйтай мэт организмуудад, нэг шинж тэмдгийг, эцэг эх тус бүрээс уламжилж ирсэн хоёр аллел тодорхойлдог. Аллелиудийг доминант (давамгай) эсвэл рецессив (сул дорой) гэж ангилдаг. Доминант аллелууд нь түүнтэй ижил шинж чанарыг агуулдаг ямар ч аллелтэй хослоход өөрийн фенотипийг илтгэдэг байхад, рецессив аллелууд нь зөвхөн өөртэй нь адил аллелтэй (өөртэй нь ижил аллелийн хуулбартай) хосолбол шинжээ илтгэдэг. Жишээлбэл, вандуй эцэг эхээсээ нэг өндөр ишний аллел, нэг богино ишний аллел уламжилж авсан ба өндөр ишний шинжийг агуулдаг аллел нь доминант байвал, тэр вандуй өндөр иштэй байна. Менделийн судалгааны ажлууд нь, "аллелууд нь, гаметууд эсвэл үржлийн эсүүдийн үйлдвэрлэлд бие даан оролцож, үр удам дахь өөрчлөлтүүдийг бий болгодог" болохыг харуулж чадсан.
Мутац
Дараагийн үед (удамд) дамжсан мутац нь тодорхой популяцад өөрчлөлтүүдийг үүсгэдэг. Нэг генийн өөр өөр хэлбэрүүд нь аллел ба, аллелд орсон өөрчлөлтүүд нь ялгаатай шинжүүдийг үүсгэх магадлалтай. Гэхдээ ганц ген дэх хувилбарууд нь тод ялгарах фенотипийн шижнийг үүсгэх нь маш бага магадлалтай ч, зарим тод ялгарах шинжүүдийг нэг генетик локус хянадаг (удирддаг). Генийн хамгийн элбэг тохиолдох аллелуудыг зэрлэг аллел гэж нэрлэгддэг бол, ховор тохиолдог аллелуудыг мутант гэж нэрлэгддэг. Энэ нь зэрлэг аллел нь мутант аллелуудын өвөг эцэг гэсэн үг биш юм. Дийлэнх тохиолдолд мутацууд нь рецессив (сул дорой) байдаг ба хурдан үгүй болдог ч, зарим тохиолдолд бусад аллелуудад доминант (давамгайлагч) болдог ба түүний давамгайлж байгааг дараачийн популяцаас харж болно.
Сонгомол бөх
Сонгомол бөх гэж бөх барилдааны нэг төрөл юм. Гадаад хэлнээ грек-ром барилдаан гэж хэлдэг. Энэ барилдааны бусад, ялангуяа чөлөөт бөхийн барилдаанаас ялгарах онцлог нь хөл мэх буюу хөл оролцсон барилдааныг хориглодог байна.
Ген
Хромосомт бүтэц
Организмийн эсвэл эсийн генүүдийн нийлбэрийг түүний геном гэдэг. Прокариотуудад, генүүдийн ихэнх нь цагираг ДНХ-ээс тогтох ганцхан хромосом дээр байрладаг бол, эукариотуудад ихэвчлэн хромосом гэж нэрлэгдэх, ДНХ ба уургаас тогтох комлекс (иж бүрдэл) дээр орших, олон бие даасан шулуун спираль ДНХ-үүд дээр агуулагддаг. Нэг зүйлийн нэг хромосом дээр илэрч байгаа генүүд нь өөр зүйлийн хромосом дээр илрэх магадлалтай. Олон зүйлүүд өөрийн геномын нэгээс илүү хуулбарыг, өөрийн соматик эс болгонд хадгалж байдаг. Хромосомуудын зөвхөн ганц хуулбартай эс эсвэл организмыг гаплойд гэж нэрлэдэг бөгөөд, хоёр ба түүнээс дээш хуулбартайг нь полиплойд гэдэг. Хромосом дээр орших генүүдийн хуулбарууд нь заавал адил байх шаардлагагүй. Бэлгийн үржлээр үрждэг организмуудад, эцэг эх хоёроос нэг нэг хуулбар удамшдаг.
Генийн тоо
Дарааллыг илтгэх зэргийг ашиглан тооцоолсон хүний генийн анхны тоо нь 50 000–100 000. Хүний геном болон бусад геномуудын дарааллуудыг судлах явцад, цөөхөн тооны ген (хүн, хулгана, ялаанд ~20 000, ~ 13 000 аскаридуудад, > 46 000 цагаан будаанд ) тухайн организм дахь бүх уургыг кодчилдог болохыг тогтоосон. Хүний уураг кодчилдог дарааллууд нь хүний нийт геномын 1-2 хувийг эзэлдэг. Геномын дийлэнх хэсэг нь интрон, ретротранспосон болон маш олон кодлох үүрэггүй РНХ дараалал болон транскрипцлагддаг. Нийт уургийн тоо нь (Дэлхийн протеом) ойролцоогоор 5 сая юм.
Сонгомол бөх
Ангилал:Спортын төрөл Ангилал:Бөх барилдаан
Валенси
Валенси (València, []) нь Испани улсын засаг захиргааны томоохон хот юм.
Ген
Ген бa геномын бүртгэл
ХГБ дэргэдэх генийн бүртгэлийн хороо (ГБХ) нь генийн бүртгэлийг анх хийж, хүний мэдэгдэж буй бүх генд тусгай нэр болон тэмдэглэгээг (товчлол) олгосон. Бүртгэгдсэн бүх ген нь ГБХ-ны мэдээллийн санд оршдог. Тэмдэглэгээ болгон нь үл давтагдах бөгөөд, ген бүр зөвшөөрөгдсөн ганц тэмдэгтэй. Энэ нь мэдээллээс цахим өгөгдлийг ялган авахад маш их тус болдог. Бүртгэлд, генүүдийн тэмдэглэгээ бүр нь тухайн генийн бүлийн гишүүдтэй зэрэгцээ оршдог. Хүний генийн бүртгэлийг өөр зүйлүүдэд (ихэвчлэн хулганад) ашиглаж болдог.
Үндсэн генүүд
Организм амьд оршиход зайлшгүй шаардлагатай генүүдийг үндсэн генүүд гэж нэрлэдэг. Бактериуд амьд оршиход зайлшгүй шаардлагатай хэдхэн ген байдаг гэдгийг тогтоосон нь гайхалтай явдал юм. Жишээ нь, гэдэсний савханцар (Escherichia coli) оршин тогтноход түүнд агуулагддаг генүүдийн (~4200) зөвхөн 10% нь л шаардлагатай байдаг.
Ген уламжлалын ойлголт
Георг С.Виллиамс анх 1966 онд өөрийнхөө "Дасан зохицох нь ба байгалийн шалгарал" гэдэг номдоо ген-төвт эволюцийн үзэл санаагаа маш тодоор хамгаалсан юм. Тэрээр генийн эволюцийн концепцийг (үзэл санаа) санал болгосон бөгөөд, энэ концепц байгалийн шалгарал нь зарим генийг дэмждэг тухай ойлгоход тусалдаг. Тодорхойлолт нь: "that which segregates and recombines with appreciable frequency." Энэ тодорхойлолтын дагуу бол, асексуал геномыг (үргүй геном) хүртэл ген гэж үзэх юм. Учир нь, тэд олон үе удам дамжин тогтмол байдагт оршино. Молекул ген нь нэг нэгж гэж транскрипцлагддаг ба уламжлалт ген нь бас нэг нэгж гэж уламжлагддаг.
Валенси
Холбоос
Ангилал:Далайн боомттой суурин Ангилал:Испанийн аймгийн төв Ангилал:Испанийн мужийн нийслэл Ангилал:Испанийн урьдын нийслэл Ангилал:Испанийн хот Ангилал:Испанийн их сургуулийн хот Ангилал:Валенсийн нийгэмлэгийн суурин Ангилал:Валенсийн нийгэмлэгийн коммун
Ген
Генийн таргетинг (targeting) ба үр дагавар
Хүний үр хөврөлийн хөгжилд, хүний организмд горим алдагдахад, хөгшрөлт болон өвчлөлийн үед, тухайн генийн гүйцэтгэх үүргийг судлахын тулд хулганы генийг өөрчилж эсвэл сүйтгэж үүсэн модель хулгана дээр судалгаа хийх аргачлалыг генийн таргетинг гэж ойлгодог. Нэг буюу түүнээс дээш генүүдийг нь идэвхгүй эсвэл ажиллагаагүй болгосон модель хулгануудыг нокаут хулганууд гэдэг. Үр хөврөлийн голын эсүүд доторх гомолог хромосомуудын гомолог сэлгээг ашиглан ген таргеталсан хулгануудыг үүсгэдэг тухай анх мэдээлснээс хойш, ген таргетлах нь сүүн тэжээлтний геномыг нарийн удирдах хүчирхэг арга болж хөгжсөн ба багаар тооцоход хулганы 10 мянган мутант штаммыг бий болгосон бөгөөд, одоогийн байдлаар тодорхой хугацааны агшинд, эсвэл тодорхой эс болон эрхтэнд идэвхжүүлж болдог мутацийг, үр хөврөлийн үед болон насанд хүрсэн амьтанд хэрэглэх боломжтой болсон.
Ген таргетлах аргууд нь хүрээгээ тэлж, цэгэн мутац, изоформ устгалт, мутант аллелийн засвар, хромосомын ДНХ-ийн том хэсгийг суулгалт болон устгалт гэх мэт бүх төрлийн хувиргалтыг хамарсан. Урьдчилан тодорхойлогдсон фенотиптэй модель хулгана гарган авах боломж нь сайжруулалт, дархлаа судлал, мэдрэлийн биологи, хавдар судлал, физиологи, метаболизм болон хүний өвчнүүдийн шатуудын судалгаанд маш их нөлөө үзүүлнэ гэж таамаглаж байгаа. Онолын хувьд, генийн таргетингийг зүйлүүдэд, титопотент үр хөврөлийн голын эсийг суулгахад ашиглаж болох ба ингэснээр гэрийн тэжээмэл амьтан, ургамлуудыг сайжруулах боломж нэмэгдэх боломжтой.
Өөрчлөгдөж буй ойлголт
Генийн тухай ойлголт нь мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөөр ирсэн юм. Генийн тодорхойлолт нь, анхны "удамшлын нэгж" гэсэн ойлголтоос, "ДНХ дээр суурилдаг ба РНХ болон уургаар дамжуулж организмд нөлөөллөө илэрхийлдэг нэгж" гэдэг утгатай болон сайжирсан. Өмнө нь нэг ген нэг уураг кодчилодог гэдэгт итгэдэг байсан бол, альтернатив холболт болон транс холболтууд нээгдсэнээр энэ таамаг худал болох нь тогтоогдсон.
Генийн тодорхойлолт одоо хүртэл өөрчлөгдсөөр байгаа билээ. РНХ дээр тулгуурласан удамшил нь анх сүүн тэжээлтнүүдэд тогтоогджээ. Генийн удирдах хэсэг нь кодчилж байгаа дараалалтай ойрхон байх албагүй ба бүүр нэг хромосом дээр ч байх шаардлагагүй гэж үзэх баталгаанууд цуглараад байгаа юм. Спилианакис ба түүний хамтрагч нар, хромосом 10 дээр байх интерферон-гамма ген дэх промоутэр хэсэг ба хромосом 11 дээрх T(H)2 цитокаин байрлалд байдаг тохируулах хэсгүүд, хамтдаа тохируулагдахаар бөөм дотор маш ойрхон байрлах бололцоотой гэдгийг судалсан. Тэр бүү хэл, генийн кодчилох дараалал нь тухайн гентэй нэг хромосом дээр байх албагүй: Марандэ, Бургер нар протист Diplonema papillatum-ийн митохондр дотор генүүд нь эмх цэгцтэйгээр жижиг хэсгүүдэд хуваагдсан ба тэдгээр нь өөр өөр хромосом дээр кодчилогдсон байдаг бөгөөд нэг нэгээрээ транскрипцлагдаад дараа нь мессенжер РНХ молекулыг үүсгэн нэгддэг болохыг тогтоосон.
Генүүд тод хязгаартай байдаг гэсэн ойлголт яваандаа үгүй болж байна. Тус тусдаа уураг гаргах чадвартай залгаа хоёр генээс нийлмэл уургууд үүсээд байгаа гэдэг нь батлагдсан. Эдгээр нийлмэл уургууд ажиллагаатай эсэх нь тогтоогдоогүй байгаа боловч, энэ уургууд үүсэх давтамж нь өмнө үзэж байснаас их байдаг нь илэрсэн. Нийлмэл уургаас илүү шинэлэг нээлт нь, зарим уургууд зайтай орших хэсгүүдийн ексонуудаас тогтдог, тэр бүү хэл өөр өөр хромосомын эксонуудаас бүрддэг тухай ажиглалт юм. Энэ шинэ нээлт нь генийн шинэчлэгдсэн, магадгүй урьдчилсан тодорхойлолтыг бий болгосон: "хоорондоо давхцах боломжтой, ажиллагаатай бүлэг бүтээгдэхүүнүүдийг кодчилдог геномын дарааллуудын нэгдэл". Энэ шинэ тодорхойлолт нь генүүдийг (уураг эсвэл РНХ гэдгээс нь хамаарахгүйгээр) ДНХ-ийн байрлалаар нь бус, ажиллагаатай бүтээгдэхүүнээр нь ангилах болсон. Үүнээс үүдэн ДНХ-ийн тохируулах бүх элементүүдийг ген дүрст хэсэг гэж ангилагдана.
Мөн үзэх
• 3
Эх сурвалж
Ангилал:Википедиа:Уншууштай өгүүлэл  Ангилал:Нуклейн хүчил Ангилал:Молекул биологи
Тишон Тайлор
Тишон Жамар Тайлор (Tyshawn Jamar Taylor, 1990 оны дөрөвдүгээр сарын 12-нд Нью-Жерси мужийн Хобокен хотод төрсөн) — Америкийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны Брүүклин Нетс багийн холбон тоглогч юм. Тэр Канзасын их сургуулиас 2012 оны зургаадугаар сарын 28-нд драфтын №41 болж Портлэнд Трэйл Блэйзерс багт сонгогдсон байдаг. Уг багаас Брүүклин Нетс багт тоглогч солилцоогоор 2012 оны долоодугаар сарын 6-нд шилжсэн байна.
Эшлэл
Ангилал:1990 онд төрсөн Ангилал:НБА-гийн тоглогч Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин Ангилал:Сагсан бөмбөгийн холбогч Ангилал:Брүүклин Нетс тоглогч Ангилал:Америкчууд
Алтангэрэл (судар)
Алтангэрэл судар нь холоос олдох олзыг наашлуулж, ойртож ирсэн гарзын үүдийг хааж, айл өрх, хувь хүнд эд хөрөнгө, хишиг буяныг даллан авчрах увидастай тул айл бүр хоймортоо залваас гай барцад бүхнийг гэтэлж, эд агуурс элбэг дэлбэг, амар тайван аж төрөх бүлгээ.
Хиргүй ариун Алтангэрэл судар нь судрын аймгийн хаан болой. Тэрээр ихэд ид хүчтэй хийгээд амьтны горил хүслийг хангагч, түүнчлэн хамаг амьтны амар амгалан хийгээд бодийн хутаг хүртэлх хамаг жаргаланг үүтгэгч юм. Мөн түүнчлэн энэ нь дэлхий нийтийг энх амгалантай байлгах төдийгүй өөрийг тань болоод улс орон, дэлхий даяарыг хамгаалах ихэд хүчтэй ном юм. Мөн тухайн улс орны хүн зоныг илааршуулах увдистай билээ.
Монгол оронд бурханы шашин дэлгэрэхэд Алтангэрэл судар дэлгэрсэн. Ер нь тухайн улс оронд бурханы шашин дэлгэрэхэд ямар нэг судраар дамжиж дэлгэрсэн байдаг. Үүний нотолгоо нь гэвэл Жадамба, Цэнд, Таравчинба, Доржзодов гээд бүгд төвд нэрээр байж байхад Алтангэрэл судар ганцаараа монгол нэрээрээ байдаг.
Алтангэрэл судрын эхний бүлгүүдэд гэгээрлийн тухай бурханы хутаг гэж юу вэ, Бурхан багшийн насны хэмжээ ямар вэ, Бурханы ямар ямар лагшин байдаг вэ, Бурхан болдог арван газар хэрхэн зорчлох вэ, Бурхан багш урьд төрөлдөө бодисадвагийн замаар явж, амьтны тусыг яаж бүтээсэн, 5 зулзагатай өлөгчин баранд бие өгсөн Бурхан багш нэг түмэн загасанд ус өгч амийг аварсан, тэдгээр загасанд тарни хэлснээр 33 тэнгэрийн оронд төрсөн гээд Бурханы хамаг амьтны тусыг хэрхэн хийх боди сэтгэлийг хэрхэн үүсгэх, ямар арга замаар яваад бурханы хутаг олох вэ гэдгийг сонссон олон тэнгэр лусууд баясаад энэ судрыг сонссон, уншсан хүмүүсийг бид ингэж сахиж хамгаална хэмээн тангарагаа өргөсөн учраас энэхүү судрын нэг үгийг уншсан төдийд хэрэг тус нь бүтдэг маш их тус эрдэмтэй юм. Бурханы зарлиг гэдэг үнэхээр агуу. Яагаад гэвэл бурхан багш өөрөө тоолшгүй гурван галавын турш амьтны тусын тулд заримдаа биеэ өгч, заримдаа амиа өгч олон төрөл дараалан амьтны тусын тулд хичээн зүтгэж, хэмжээлшгүй буяныг хурааж буяны болон билгүүний хоёр чуулганыг гүйцээсний үр дүнд Бурханы зарлиг гарч тэгээд бурхан амьтны тусын тулд номоо номлож байгаа юм. Амьтны тусыг хийх хамгийн том арга бол ном номлох байдаг. “Зохиол бүгдийн дотроос зарлигийн зохиол дээд нь юм” хэмээн Богд лам айлдсан. Тийм учир Бурханы зарлигийг уншсан төдийгөөр маш их буян хураана, үгийг нь ойлгосон ойлгоогүй хамаагүй уншсан төдийд буян хураадаг учиртай.
Ангилал:Буддын шашин
Риау арлуудын муж
Риау арлуудын муж (индонезээр Kepulauan Riau) — Индонез улсын 34 мужийн нэг. 1.7 сая хүнтэй. Төв нь Танжун Пинан ( Tanjung Pinang) хот. Хүн амын 35% нь Малай үндэстэн, 22% нь Жава үндэстэн, 9% нь Хятад үндэстэн, 9% нь Минанкабау ястан, 8% нь Батак ястан.
Зүүлтийн тайлбар
Ангилал:Индонезийн аймаг Ангилал:2002 онд байгуулагдсан
Куанхэгүнь ван
Куанхэгүнь (солонгосоор 광해군, төрсөн нэр нь 이혼 буюу И Хунь; 1574–1641) — Чусонь улсын 15-р эзэн ван. Эцэг Соньжу вангийн хаан өвийг залган 15 жил (1608–1623) хаанчлаад төрийн эргэлтээр Иньжу ванд зай тавьсан. Чэжү арал руу цөлөгдсөн.
Ангилал:1574 онд төрсөн Ангилал:1641 онд өнгөрсөн Ангилал:Чусоний ван
Уран бичлэг
Уран бичлэг (Англи: Calligraphy) гэдэг бол дүрслэх урлагийн нэг төрөл юм. Орчин үед бичээч нь өвөрмөцөөр сэтгэж, аливаа үгсийг гоёмсог, маяг, жигтэй харагдуулахаар урладаг. Мөн зарим бичлэг нь үг, үсэг нь танигдахад бэрх, тал бүрээс өөрөөр уншигдах, эсвэл билэг тэмдэг, хүн, амьтан, юмсыг хамтатган зурагласан байх зэрэг олон талаас дүгнэж болдгоос мөн бичиг болон зургийн холимог урлал болно.
Уран бичлэг мөн хурим, аливаа ёслолын урилга, бичгийн тиг, гараар урлах билэг тэмдэг, шашны урлал, зарлал, чулууны бичиг, дурсгалын бичиг гэх мэт өргөн хүрээнд тусгалаа олдог болсон.