cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хөлбөмбөг
Энэ спортод тус бүр 11 хүнтэй 2 баг тэгш өнцөгт хэлбэртэй талбайд бөмбөг ашиглан тоглодог. Тоглоомын зорилго нь чухам энэ бөмбөгийг эсрэг багийнхаа хаалганд оруулах юм. Хөлбөмбөгт зөвхөн хаалгач л бөмбөгөнд гараараа хүрэх боломжтой байдаг ба бусад нь тоглогчид нь хөлөөрөө бөмбөгийг өшиглөж тоглоно. Мөн агаар дахь бөмбөгтэй толгой, цээжээ ашиглан тоглож болдог. Тоглолтын төгсгөлд хамгийн олон гоол оруулсан баг нь ялсанд тооцогдоно. Хэрвээ тоглолтын төгсгөлд 2 багийн оруулсан бөмбөгийн тоо адилхан бол тэнцсэн гэж үзнэ. Гэхдээ тэмцээнийн төрлөөс хамааран цаг сунгах, 11 метрийн торгуулийн цохилтоор ялагчаа тодруулах тохиолдол бий.
Орчин үеийн хөлбөмбөгийн дүрмийг анх Английн Хөлбөмбөгийн холбоо (The Football Association) 1863 онд The Laws of the Game буюу Тоглолтын дүрмүүд нэртэйгээр гаргасан. Энэ нь одоогийн хөлбөмбөгийн үндсэн дүрэм болж ирсэн байна. Хөлбөмбөгийн хамгийн том тэмцээнүүдийг Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо буюу FIFA (Fédération Internationale de Football Association) ерөнхийд нь зохион байгуулдаг. Тэдгээрийн хамгийн алдартай нь 4 жилд нэг удаа болдог дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн юм. Энэ нь зуны олимпоос 2 дахин их үзэгчтэй дэлхийн хамгийн том шоу спорт юм.
Хэв маяг
Хөлбөмбөгийн багийн хаалгачаас бусад тоглогчид бөмбөгөнд бөмбөгийг гараараа шидэж гарахаас бусад тохиолдолд гараараа хүрэх нь хориотой байдаг. Тоглолтын үед тоглогчид хурдан гүйх, багийнхаа хүнд бөмбөг дамжуулах, хаалга руу цохих зэрэг өөрсдийн ур чадвараа ашиглан эсрэг багийнхаа хаалгачийн хааж буй хаалганд гоол оруулахыг хичээн өрсөлдөнө. Эсрэг багийн тоглогчид нь үүнийг эсэргүүцэн бөмбөгийг өөрсдийн болгохоор хамгаалан тоглоно. Хөлбөмбөгийн тоглолтыг бөмбөг талбайгаас гарах, шүүгч тоглолтыг зогсоох, аль нэг багийн тоглогч ноцтой алдаа гаргах гэсэн 3 тохиолдолд л зогсооно.
Мэргэжлийн хөлбөмбөгийн тоглолтод цөөн тооны гоол ордог. Жишээлбэл 2005-2006 оны Английн хөлбөмбөгийн Премьер лигт нэг тоглолтод дунджаар 2.48 гоол орж байжээ. Хөлбөмбөгийн дүрмээр бол хаалгачаас бусад тоглогчдийн тоглох байрлалыг тогтоогоогүй байдаг боловч мэргэжлийн хөлбөмбөгт өөр өөрийн үүрэг бүхий байрлалд тоглодог хөлбөмбөгчид бий болсон байна. Эдгээрийг гоол оруулах үүрэг бүхий довтлогч, төвийн байрлалд тоглож, хамгаалалт довтолгоонд зэрэг оролцдог төвийн тоглогч, өрсөлдөгчдийнхөө гоол оруулахад саад хийн тоглодог хамгаалагч гэсэн үндсэн 3 төрөлд ангилдаг. Эдгээр ангилалууд нь цаашаа нарийвчлан задарч байрлалаар нь жигүүрийн хамгаалагч, төвийн хамгаалагч, цэвэрлэгч, төвийн тоглогч, жигүүрийн тоглогч, довтлох чиглэлийн төвийн тоглогч, хамгаалах чиглэлийн төвийн тоглогч гэх мэтээр ангилагдана. Эдгээр тоглогчдийн тооны харьцаанаас хамааран янз бүрийн комбинацаар тоглох боломжтой болно. Жишээ нь олон тооны довтлогчтой баг хурдан темптэй довтолсон тоглолт үзүүлдэг (гэхдээ хамгаалалт нь суларч эсрэг багийнхандаа гоол алдах магадлал мөн адил ихсэнэ) бол олон хамгаалагчтай багийн тоглолтын темп удаан эсрэг багийнхандаа гоол хийхэд хүндрэлтэй байдаг. Үүнийг хөлбөмбөгт формац буюу байрлал гэж нэрлэдэг. Энэ формацийг гаргах, тактикийг зохиох нь багийн ерөнхий дасгалжуулагч буюу менежерийн үүрэг юм.
Түүх
Орчин үеийн хөлбөмбөгийн эхлэл 19-р зуунд Английн сургууль бүрд өөрийн өөрийн дүрмээр тоглогдож байсан бөмбөг өшиглөх тоглоомыг нэгдсэн нэг дүрмэнд оруулснаар тавигджээ. 1863 оны 10 сарын 26-нд Лондоны Квин гудамжны Фриймэйсоны уушын газарт анхны хөлбөмбөгийн холбоо (The Football Association)-ны уулзалт болжээ. 10-12 сарын хооронд уг уушын газар 5 уулзалт хурал болж хамгийн анхны хөлбөмбөгийн дүрмийг гаргасан байна. Гэхдээ сүүлчийн уулзалтан дээр Блекхет болон бусад зарим багийн төлөөлөгч бөмбөгийг гараараа барьж гүйх, ингэж гүйж байхад нь бөмбөгийг хүчээр булааж авч болох гэсэн дүрмийг нь зөвшөөрөөгүйн улмаас энэ холбоог орхин гарчээ. Тэд сүүлд нь 1871 онд Регбигийн хөлбөмбөгийн холбоог үүсгэсэн байна. Дэлхийн хамгийн эртний хөлбөмбөгийн тэмцээн бол FA Cup буюу Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомын тэмцээн юм. Энэ тэмцээнийг анх Чарльз Алкок санаачилжээ. Хамгийн анхны олон улсын хөлбөмбөгийн тоглолт 1872 онд Англи Шотландын багуудын хооронд болсон байна.
Харин 1904 онд Парис хотноо ФИФА буюу Олон Улсын Хөлбөмбөгийн Холбоо байгуулагдсан байна. Хөлбөмбөгийн хамрах хүрээ өргөжсөний улмаас 1913 онд Олон улсын хөлбөмбөгийн удирдах зөвлөлийг байгуулжээ. Анхны зөвлөлд энэ холбооны 4 гишүүн улс бүрээс нэг, Их Британы 4 улс (Англи, Шотланд, Уэльс, Ирланд)-аас тус бүр нэг гишүүн оржээ.
Өнөөдөр хөлбөмбөгийн холбоо нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагаас олон гишүүн орнуудтай болж, дэлхийн хамгийн том спортын холбоо гэж тооцогддог. Сая сая чөлөөт цагаараа, эсвэл мэргэжлийн дагуу хөлбөмбөг тоглохоор талбай руу явж байхад олон тэрбум хүмүүс түүнийг сонирхон үздэг болжээ. ФИФА-гаас гаргасан тооцоогоор бол 2001 онд дэлхийн 200 гаруй орны 240 сая хүн байнга хөлбөмбөг тоглодог байна. Хөлбөмбөгийн хялбар дүрэм, янз бүрийн нэмэлт төхөөрөмж шаардлагагүй зэрэг нь хөлбөмбөгийг ингэж өргөн дэлгэр тархахад нөлөөлсөн нь дамжиггүй.
Дэлхийн өнцөг булан бүрт хөлбөмбөг нь энгийн нэгэн фен, ямар нэгэн олон нийтийн байгууллага, эсвэл бүр бүхэл бүтэн улс орны урам зориг, утга учир нь болж чадсан. ESPN–ээс Кот-д'Ивуарт иргэний дайн гарахаас хөлбөмбөгийн баг нь сэргийлсэн гэж үздэг байна. Тэр бүү хэл 1969 онд Сальвадор болон Хондурасын хооронд хөлбөмбөгөөс болж дайн дэгдэж байсан түүхтэй. 1990 оны 3 сард Динамо Загреб, Ред Стар Белград багийн тоглолт нь 1990-өөд оны Югославийн дайны эхлэлийг тавьсан гэж үздэг.
Дүрэм
Хөлбөмбөгийн албан ёсны дүрмээр бол баг хамгийн ихдээ 11, багадаа 7 хүнтэй байдаг. Тэдний нэг нь заавал хаалгач байх ёстой. Хаалгач нь бөмбөгөнд зөвхөн өөрийн багийн хаалганы өмнө байх торгуулийн бүсэд л гараараа хүрэх эрхтэй байна. Дээр дурдсанаар бусад тоглогчид бөмбөгөнд зөвхөн хөлөөрөө хүрэх эрхтэй ба хаана тоглох нь хамаагүй байдаг.
Тоглогчид адил өнгөтэй шорт, фудволка өмснө.Харин оймс, гутал,хөлийн хамгаалалтыг нь өөр өөр компани хийсэн байж болно. Бусад тоглогчидоо гэмтэл учруулах тоглолтыг болон хувцас хэрэглэл өмсөхийг хатуу хориглодог. Хаалгачийн хувьд багийн бусад тоглогчидоосоо илт ялгарахуйц хувцас өмсөх ёстой байдаг.
Хамгийн өрсөлдөөнтэй тоглолт бүхий лигүүд, олон улсын тэмцээнд зөвшөөрөгдөх сэлгээний тоо нь 3 байдаг. Сэлгээ хийх үндсэн шалтгаан нь гэмтэх, ядрах, үр ашиггүй болох, тактикийн, заримдаа цаг гүйлгэх зэрэг юм. Стандарт олон улсын насанд хүрэгчлийн тоглолтод сэлгээгээр тоглолтоос гарсан тоглогч тэр тоглолтод буцаж орох боломжгүй байдаг.
Тоглолтыг шүүгч зохион байгуулж явуулах ба түүний ямар ч шийдвэр эцсийнх байна. Тэр зөвхөн хөлбөмбөгийн холбооны өмнө л хариуцлага хүлээнэ. Ихэнхдээ ерөнхий шүүгч нь хоёр туслахтай байдаг. Зарим том тэмцээнүүд дээр 4 хүртэл тооны туслах шүүгтэй байдаг, мөн 2017 оны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд анх удаа камерын шүүгч буюу бичлэгийн шүүгчийг ашигласан байна. Олон улсын хөлбөмбөгийн дүрмээр бол талбайн өргөний хэмжээ нь 64-75 метр, урт нь 110-120 метр байдаг. Энэ талбайн хоёр талд тэгш өнцөгт хэлбэртэй хоёр хаалга байна. Хаалганы өргөн нь 7.3 метр, өндөр нь 2.44 метр байна. Хаалгыг торлосон байх ёстой гэж хөлбөмбөгийн дүрмэнд заагаагүй байдаг. Хаалганы өмнө 16.5 метр хэмжээтэй торгуулийн бүс байна. Стандарт тоглолт нь хоёр үеэс бүрдэж хэсэг тус бүр 45 минут тоглоно. Тоглолтын үеэр тоглолтын цаг зогсолтгүй үргэлжилэх буюу "бохир" цагаар тоголдо байна. Шүүгч алдагдсан цагийг өөийн үзэмжээр нөхөж цаг сунгах эрхтэй байна. Мөн шүүгч тоглолт дууссаныг зарлаж шүгэл үлээснээр тоглолт дуусна.Тоглолт тэнцээгээр дууссан үед шигшээ тоглолт бол тус бүр 15 минут бүхий 2 үе сунгаж тоглоно. Ингэж тоглоод ч тэнцэж байвал торгуулийн 5,5 цохилтыг хоёр баг ээлжлэн хийж хэн олон бөмбөг оруулсан нь хожино.Тоглогч хөлбөмбөгийн дүрмээр хориглогдсон бөмбөгөнд гараар хүрэх, өрсөлдөгчөө түлхэх, унагаах гэх мэт үйлдэл хийх бүрд торгууль тооцно. Алдаа хийсэн байрлалаас нь хамааран шууд чөлөөт цохилт, шууд бус чөлөөд цохилт, торгуулийн цохилт зэргийг онооно. Мөн шүүгч нь алдаа хийсэн тоглогчид сануулах шар карт, тоглолтоос гаргах улаан карт өгөх эрхтэй байна. Хэрвээ тоглогч нэг тоглолтод хоёрдох шар картаа авбал түүнийг улаан карт авсан гэж тооцно. Шүүгч нь мөн тоглолтод оролцоогүй байгаа боловч бүдүүлэг алдаа гаргасан багийн бусад тоглогч, багийн дасгалжуулагч нарт карт өгөх эрхтэй байдаг.Мөн шүүгч өөрийн үзэмжээр нөгөө баг нь алдаа хийсэн ч гэсэн хэрвээ бөмбөг ашигтай байрлалд байвал тоглолтыг үргэлжлүүлэхээр зааж болно. Хөлбөмбөгийн хамгийн нарийн дүрэм бол offside буюу отон тоглолтын дүрэм юм. Энэ дүрэм нь багийн довтлон тоглогчийн эсрэг багийнхаа хаалганы хажууд бөмбөг хүлээгээд зогсохоос сэргийлдэг.
Монгол дахь хөлбөмбөг.
Монголын хөлбөмбөгийн холбоо (товч. МХБХ, англ. Mongolian Football Federation)– Монгол улсад хөлбөмбөгийн спортыг хөгжүүлэх, сурталчлан дэлгэрүүлэх үндсэн зорилго бүхий олон нийтийн байгууллага. Монголын хөлбөмбөгийн хөгжлийн бодлого төлөвлөгөөг боловсруулах, үндэсний хэмжээнд хөлбөмбөгийн төрөл бүрийн тэмцээн зохион байгуулж явуулах, улсын шигшээ багийг бүрдүүлэх, бэлтгэл сургуулилтыг нь хангах, материаллаг бааз бүрдүүлэх, сургалт зохион байгуулах, клубүүдийг дэмжих зэрэг олон талт үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Анх 1959 оны 10 дугаар сарын нэгэнд үүсгэн байгуулагдсан. Улмаар 1997 онд шинээр зохион байгуулагдсан бөгөөд мөн ондоо Азийн хөлбөмбөгийн холбоо (AFF), 1998 онд Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоонд (FIFA) гишүүнээр элсчээ. Мөн Зүүн Азийн хөлбөмбөгийн холбоонд (EAFF) 2002 онд элссэн. 2016 оны долдугаар сарын 14-ний байдлаарх ОУХБХ-ны чансаагаар Монголын хөлбөмбөгийн холбоо 202 дугаарт байна. ОУХБХ-нд элссэнээс хойших дундаж чансаа нь 186 (2016 оны байдл ххй хасхаогёжнраоьн
1959 онд МХБХ байгуулагдахад анхны даргаар нь хөлбөмбөгийн ууган тамирчин, багш-дасгалжуулагч Н.Лувсандорж томилогджээ. Тэрбээр ЗХУ-аас уригдан ирсэн багш П.Севастьяновын хамтаар анхны шигшээ багийг байгуулалцаж, Монгол дахь хөлбөмбөгийн хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан төдийгүй бокс зэрэг бусад олон спортын тулгын чулууг тавихад идэвхийлэн хэөёо рхачннэё
Эшлэл
Ангилал:Багийн спортын төрөл Ангилал:Олимпын спортын төрөл
Ховд аймаг
Ховд нь Монгол улсын аймаг юм. Аймгийн төв нь Ховд хот. Ховд хот нь Улаанбаатараас 1,580 км, харин МУ-ын зүүн хязгаар болох Дорнод аймгаас 2300-аад км-н зайд оршдог.
Түүх
Ховоо ховил хотгор хөндийг Ховд гэнэ.1755 онд Манж нар Зүүнгарын хаант улсыг эзэлж авсны дараа Зүүнгарын уламжлалт засаг захиргааны хэлбэрийг эвдэн Манж чин улсын Ховдын хязгаар хэмээх засаг захиргааны зохион байгуулалтыг бий болгожээ.
Ховд хязгаар гэдэгт Дөрвөдийн нэг чуулган хоёр аймаг, 16 хошуу, Торгуудын чуулган гурван хошуу, Алтайн Урианхайн 7 хошуу, Захчины хоёр хошуу, Өөлд, Мянгадын нэг нэг хошуу тус тус багтаж байв.
Богд хаант улсын үед Ховдын хязгаар нь Монгол Улсын зургаан аймгийн хоёр нь болжээ. Дөрвөдийн Зүүн гарын Бат-Ерөөлт төгс хүлэг Далайхан аймаг 12 хошуутай хөвөөт цагаан өнгөт тугтай, Баруун гарын Зоригт хан аймаг нь 15 хошуу, хөвөөт шар тугтай байжээ.1921 оны хувьсгалын дараа баруун хязгаарын ар түмний анхдугаар хурал “Дөрвөд” хэмээх яс угсаагаар ялгаатай хуучин нэрийг халж, Чандмань уулын аймаг хэмээн нэрлэхээр шийдвэрлэжээ. Эл аймагт Цамбагарав уулын, Төгс буянтхан уулын, Баян Чандмань уулын, Ханбаатар хайрхан уулын 8 хошуу, 41 сум, 115 баг хамрагдаж байв.
БНМАУ-ын Засгийн газраас 1931 оны 02 дугаар сард Хошуудыг өөрчилж эдийн засгийн талаар аймагчлах хууль гаргажээ. Нутаг дэвсгэрийг шинэчлэн ангилах тухай хуулийг баримтлан Чандмань уулын аймгийг Ховд, Увс хоёр аймаг болгон байгуулжээ.
БНМАУ-ын Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн 1931 оны 02 дугаар сарын 07-ны өдрийн 05 дугаар хурлын тогтоолоор Жаргалант төвтэй Ховд аймгийг Алтай, Алтантээл, Манхан, Үенч, Булган, Цагаанбулан(Мянгад), Буянт, Эрдэнэбүрэн, Дарви, Чандмань, Хайрхан, Цэцэг, Мөнххайрхан гэсэн 13 сумтай байгуулжээ.
Хүн ам
Эдгээр ястан, үндэстнүүд нь бүгд өөрсдийн уламжлалт суурин газар, түүний хэв маяг, уламжлалт хувцас зэрэг соёлын ялгаанууд, мөн уран зохиолын, урлагийн, дуу хөгжмийн уламжлалуудтай юм. Ховд аймгийн олон ястан иргэд өөр өөрийн онцлог аман аялага бүхий Монгол хэл-ээр харилцах ба Жаргалант сум, Ховд сум, Буянт сум, Булган сум зэрэг зарим сумдад олноор суурьшсан казакууд Монгол хэл ба Казах хэл-ээр харилцдаг.
Ховд аймгийн хүн амын өсөлт нь 1991 онд зогсжээ. Үүний дараа аймгаас гарах хөдөлгөөн (1992-2004 онуудад ойролцоогоор 20,000) нь байгалийн өсөлтийг болиулж аймгийн хүн амыг 87,000 – 92,000 байлгахад хүрчээ.
Газар зүй
Ховд аймаг нь Алтайн нуруу Монгол Алтайн их уулст оршино, Энд Мөнххайрхан,Хөхсэрх,Баатар хайрхан,Мянган Угалзат зэрэг том уулууд бий бөгөөд аймгийн нутгийн 20 орчим хувийг говь тал эзэлнэ. Уулархаг нутгаар кембрийн өмнөх үе ийн суурь чулуулаг, нутгийн өмнө захаар дөрөвдөгчийн хурдас тархжээ. Нүүрс (Хөндлөн), гянта гануур (Бодонч), болор (Оошигийн ус, Цагаантолгой) бий бөгөөд барилгын материалын баялаг бий.
Ховд аймгийн нутгаар Ховд гол, Буянт гол, Булган гол, Чонохарайх гол, Цэнхэр гол зэрэг том голууд урсах бөгөөд Хар-Ус нуур, Хар нуур, Дөргөн нуур, Цэцэг нуур зэрэг том, жижиг нуурууд оршдог.Нэвтийн рашаан, Булганы рашаан, Индэртийн рашаан зэрэг рашаан ус олон бий.
Амьтан ургамал
Өндөр уулаар хад асга, тагийн бүсийн хөрс, нутгийн хойд хэсгээр хээрийн цайвар хүрэн хөрс, өмнөд хэсгээр нь Говийн саарал хөрс тархжээ. Уулархаг нутгаар тагийн бүсийн ба уулын хээрийн ургамал, өмнөд хэсгээр нь говийн ургамал ургана. Дэлхийд ховордсон хулан, хавтгай, бөхөн ,азийн шар минж зэрэг олон ан амьтан амьдарна. Ийм учраас Булган гол, Хөхсэрхийн нурууг дархлан хамгаалжээ.
Ховд аймаг ямаа олонтой. Аймгийн олон суманд хүнсний ногоо тухайлбал амтат гуа, тарвас тариалдаг.Булган суманд Монголдоо ховор жимс тариалдаг. Ховд аймагт Хятад улс руу гарах хилийн боомт Ярант, Байтаг хоёр Булган суманд байдаг юм.
Уур амьсгал
Ховд нь маш эрс тэс уур амьсгалтай. Зун +40O C хүрч байхад өвөл -35O C хүрдэг. Уур амьсгал нь хуурай.
Эдийн засаг
Ховд аймаг нь Монголд тарвасаараа алдаршсан.
Ховдод Дөргөний усан цахилгаан станцыг барьж дууссан.
Тээвэр
Ховд нисэх буудал (HVD/ZMKD) нь 2 зурвастай ба үүний нэг нь засмал. Улаанбаатар, Мөрөн, Булган хотууд руу нислэгтэй.
Эшлэл
Ангилал:Монголын аймаг !
Кантхо
Кантхо́ гэх юм уу Гантхо́ (вьетнамаар Cần Thơ, дуудлага нь [гань тхоо] буюу [Гань Той], оросоор Кантхо́) гэдэг нь Вьетнам улсын аль нэг аймгийн харъяанаас гадуур таван чухал хотын нэг, 1,187,089 хүнтэй хот.
Цахим холбоос
Ангилал:Вьетнамын суурин Ангилал:Вьетнамын аймаг Ангилал:Саятан хот  Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот
Гран Торино
Гран Торино (Gran Torino) нь 2008 оны Америкийн драм кино юм. Клинт Иствүүд найруулагч, продюсерээр нь ажиллаж өөрөө мөн тоглосон уг кино нь гэр бүлийнхэнтэйгээ таарамж муутай, орчин тойрондоо байнга сэтгэл дундуур ханддаг, Солонгосын дайнд оролцож байсан ахмад дайчин Уолт Ковальски, түүний залуу хөрш Тао Ланг Ло хоёрын харилцаа болон 1972 оны Форд Гран Торино автомашиныг харуулах болно.
Холбоос
Ангилал:2008 оны кино Ангилал:АНУ-ын кино Ангилал:Уран сайхны кино Ангилал:Триллер кино Ангилал:Настан кинонд
Онгонит
Онгонит  энэ нь Монгол улсаас анх удаа олдсон нэг төрлийн чулуулаг юм. Өнгө нь цайвар, болрын толботой цул нягт бүтэцтэй, найрлагад нь натри, калийн аргай, болор голлохоос гадна молор, гялтгануур оролцдог. Мөн маш бага хэмжээгээр анар, хайлуур жонш, ильменит зэрэг эрдсийн хольцтой байдаг. Энэ чулуулгийг Төв аймгийн нутагт геохимийн судалгаа хийж байхдаа 1968 онд анх олж, олдсон газрын нэрээр нэрлэжээ. Хайлмаг магм газрын гадарга өөд хөөрч, бэсрэг гүний нөхцөлд фтор, усаар баяжин, 550-600°C-т түргэн царцаж онгонитыг үүсгэдэг болохыг эрдэмтэд лабораторийн туршилт шинжилгээгээр тогтоожээ.
Онгонитын магм газрын гүнд үнэхээр байж болох тухай шинжилгээний материал нь хайлмаг магм гүний нөхцөлд үүсэж бий болох, физик, химийн нарийн горимын дагуу царцан магмын чулуулаг үүсгэх тухай онолд шинэ хувь нэмэр оруулсан чухал нээлт болсон юм. Онгонит шиг ийм бага хэмд хайлдаг магмын чулуулаг урьд өмнө мэдэгдээгүй билээ.
Онгонит нь субвулкан гаралтай чулуулаг юм. Геологийн макро бичиглэл хийвэл: өнгө: цагаан цайвар структур: дунд мөхлөгт текстур: цул, нягт нэр: Онгонит Фенокрист     мусковит-3%, кварц-4%, плагиоклаз-5%, үндсэн хэсэг-88%
Ашигласан материал
Ангилал:Чулуулаг
Калгари
Калгари ( Англиар Calgary) нь Канадын Альберта мужийн хамгийн том хот болно. Тус хот мужийн өмнөд хэсэгт, дов толгод, өндөрлөг тэгш газарт Канадын Рокки нуруунаас зүүн тийш 80 орчим км-т оршино. Калгари Альберта мужийн Парклэнд бүсэд хамаарна. Калгари нь Канадын гуравдахь том хот бөгөөд 2008 оны хүн амын тооллогоор Калгарид 1,042,892 хүн оршин сууж байлаа. 2006 онд метрополитан бүсийн хүн амын тоо 1,162,310 байсан нь Калгарийн бүсийг Канадын хэмжээнд тавдахь том метрополитан бүс болгож байна. Калгари нь Эдмонтон хотоос чанх өмнө зүгт 298 км-т орших тул статистикчид эдгээр хотын хооронд хүн ам суурьшсан нарийн бүсийг "Калгари-Эдмонтоны коридор" гэж нэрлэдэг. Калгари нь Торонто, Ванкуверийн хоорондох Канадын хамгийн том метрополитан бүс болно.
Калгари өвлийн спорт, эко-жуулчлалаар ихэд алдаршсан бөгөөд хотын ойролцоо томоохон уулын амралтын баазууд олон бий. Калгарийн эдийн засгийн үйл ажиллагаа нь газрын тосны салбарт төвлөрсөн боловч хөдөө аж ахуй, аялал жуулчлал, өндөр технологийн салбар мөн хотын эдийн засгийн түргэн өсөлтөд хувь нэмрээ оруулдаг. Калгарид жил бүр олон томоохон баяр наадам болдгийн дотор Калгарийн үхэрчдийн баяр, Ардын дуу хөгжмийн наадам, Голтборын наадам, Нэг шар молтогчин родеогийн үзүүлбэр - Калгарийн олон улсын урлагийн наадам, Вөрдфест: Бэнфф-Калгарийн олон улсын зохиолчдын наадам, Нэг Дэлхий наадам (ГлөүбалФест), Карифест буюу Карибын наадам болдог. 1988 онд Калгари хот өвлийн Олимпийн наадмыг зохион байгуулсан Канадын анхны хот болсон. Энэхүү тоглолтыг зохион байгуулахын тулд Калгарийн Их Сургууль дээр дэлхийд хамгийн хурдан холын зайн тэшүүрийн уралдааны зам байгуулсан.
Калгари нь 2007 онд Форбс сэтгүүлд хэвлэгдсэн судалгаагаар Мерсерийн амьдралын чанарын үзүүлэлтээр дэлхийн хамгийн цэвэр хотод тооцогдсон.
Гадны холбоос
Ангилал:Канадын хотууд
Томас Бах
Томас Бах (Thomas Bach, 1953 оны арванхоёрдугаар сарын 29-нд Вюрцбург хотод төрсөн) — Германы туялзуур сэлмийн тамирчин байсан бөгөөд Олон улсын олимпын хорооны ес дэх удаагийн тэргүүнээр 2013 оны есдүгээр сарын 10-нд томилогдон ажиллаж байгаа юм.
Өмнө тэрбээр туялзуур сэлмийн төрлөөр 1976 оны Монреалийн олимпын аварга болж байв. Хожмоо хуульч мэргэжил эзэмшсэн ба Германы олимпын спортын холбоодын тэргүүнээр ажиллаж байсан.
Франц, англи болон испани хэлтэй.
Холбоос
Ангилал:Германы өмгөөлөгч Ангилал:Германы спортын тэргүүн Ангилал:Германы туялзуур сэлэмчин Ангилал:Германы олимпын оролцогч Ангилал:Олон улсын олимпын хорооны гишүүн Ангилал:Чөлөөт Ардчилсан Намын гишүүн Ангилал:Туялзуур сэлмийн олимпын аварга Ангилал:Туялзуур сэлмийн дэлхийн аварга Ангилал:Германы олимпын аварга Ангилал:Баден-Вюртемберг Муж Улсын Гавьяаны одон шагналтан Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан Ангилал:Холбооны Германы Их Гавьяаны Загалмай одон шагналтан Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (5-р зэрэг) Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Баден-Вюртембергийн хүндэт иргэн Ангилал:Сөүлийн хүндэт иргэн Ангилал:Германчууд Ангилал:1953 онд төрсөн
Афганистаны иргэний дайн 1989-2001 он
Bibliography
Ангилал:Орчин үеийн Афганистан
Зараа
Зараа нь Erinaceinae дэд овгийн хөхтөн амьтан юм. Нийт 5 төрөл, 17 зүйл бий. Тэд Европ, Ази, Африк, Шинэ Зеландаар тархан нутагладаг ба Австрали болон Хойд Америкаас гаралтай зараа байхгүй юм.
Идэш тэжээл
Зараа нь хорхой шавьж, дун, мэлхий, могой, шувууны өндөг, мөөг, ургамлын үндэс, жимс жимсгэнэ, тарвас, үхсэн амьтны сэг гэх мэт олон янзын зүйлээр хооллодог.
Үржил
Том биетэй зүйл нь 4-7 жил, жижиг зүйл нь 2-4 жил насалдаг.
Төрөл ба зүйлүүд
Дэд овог Erinaceinae (Hedgehogs)
Орхон аймаг
Эрдэнэт, — Орхон аймгийн төв, Монгол Улсын хоёрдугаар их хот, улсынхаа аж үйлдвэрийн томоохон төв. Улаанбаатар хотоос ойролцоогоор 380км зайд орших бөгөөд засмал болон төмөр замаар нийслэл хоттой холбогдсон байдаг.
Сумд
Жаргалант гэх 1 дагуул сумтай
Спортын алдартнууд
Орхан аймаг спортын олон алдартнуудтай
Сагсан бөмбөгийн ОУХМ Шаравжамц. Чөлөөт бөхийн улсын аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Батзул. Чөлөөт бөхийн улсын аварга, ОУХМ Болортуяа. Ширээний теннисний спортын мастер Х.Дамдинбаяр, Х.Эрдэнэбаяр. Паралимпийн аварга, дэлхийн аварга, МУ-ын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Содномпэлжээ. Дэлхийн шатрын их мастер (Хамгийн залуудаа их мастер болсон монгол шатарчин, 16 настайдаа), өсвөрийн дэлхийн аварга Д.Батсүрэн. МУ-ын начин Б.Эрдэнэхүү. МУ-ын даян мэргэн, төрийн наадмын түрүү харваач Б.Ёндон.
Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн
Гадаад харилцааны сайд Н.Энхтайван. МУ-ын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан, Эрдэнэс Таван толгой компанийн захирал Ганхуяг.
Эх сурвалж
Ангилал:Монголын аймаг
Нячанг
Нячанг (Вьетнам хэл: Nha Trang) нь умард Вьетнамын Кханьхоа мужийн төв юм. Хүн ам нь 392.244 (2009). Нячанг нь Хо Ши Мин хотаас өмнө зүгт 485 км зайд оршдог.
Газар зүй
Тус хот нь Өмнөд Хятадын тэнгист цутгах Хонг Ха голын цутгалд орших ба Хошимин хотоос зүүн хойд зүгт 447 километр орчмын зайтай.
Халуун орны уур амьсгалтай ба дундаж температур нь 27 °C байдаг. Жилийн хур тунадасны нийлбэр нь ойролцоогоор 2000 мм хүрнэ.
Цахим холбоос
Ангилал:Вьетнамын дүүрэг Ангилал:Вьетнамын суурин Ангилал:Кхань Хоа
Индонез
Зүүн Өмнөд Азийн, Далайн орнуудын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог тусгаар тогтносон, бүрэн эрхт улсыг Бүгд Найрамдах Индонез Улс (Republik Indonesia), товчоор Индонез улс, Индонез гэнэ.
Нидерланд XVII зууны үеэс Зондын арлуудад эзэмшил орон (колони)-оо тэлсээр байлаа. XX зууны эхнээс нутгийн ард түмэн яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. Жава тэргүүтэй энэ олон ястан одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл, төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан бүгд найрамдах засагтай болжээ. Одоо орон нутаг, засаг захиргааны шаардлагаар дотроо 33 муж болж хуваагддаг. Ойр хавийн Сингапур, Бруней, Малайз гурван улсынхтай яг адил Малай хэлний нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ Индонез хэл гэж итгэж, латин үсгээр бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна Зүүн Тимор, Папуа-Шинэ Гвиней, Австрали, Палау, Филиппин, Энэтхэгтэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг.
Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2011 онд 238 сая хүн амьдарч байна. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор 4-р олон, газар нутгийн хэмжээгээр 15-р том улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны Шривижая, XIII зууны Мажапахит гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд Буддын шашин, Хиндү шашин дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь Исламын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь мусульман (хотон) гэдэг. Исламын улс гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ.
Индонезийн газрын доор техтоник хавтангууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй галт уулстай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир амьтан, ургамлаар баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн ДНБ [2010 онд] 1.124 тэрбум америк доллартай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн 16-р их орлогот улс гэгдэж Их Хорийн эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа, нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд АСЕАН-ыг байгуулалцсан.
Нэр
Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан нидерландаараа Maleische Archipel (Малайн олтриг), Nederlandsch Oost Indië (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), Indië (Энэтхэг), de Oost (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ. 1850 онд Английн угсаатны зүйч Жорж Виндзор Эрл Англи хэлнээ Indunesians (Индунезианс, «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ. Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл Indus (Инд мөрөн дахь нутаг буюу «Энэтхэг» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (несос - «арал») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ. 1900 он гарахад англи Indonesia нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ. . Монголд 20-р зуунд оросоор Индонезия гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай -ия дагаврыг салгаж кирилл монголоор Индонез гэж бичдэг болжээ.
Түүх
Жава арлаас босоо хүний (homo erectus) хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад балар эртний үед хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "Жава хүн" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг. Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь Австронез угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс Зүүн Өмнөд Ази, Тайвань зэрэг газраас эхлэн нүүгээд М.Э.Ө 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн Меланез хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг. М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс газар тариалан эрхлэх, тутаргын талбайд ажилладаг болцгоож, М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн. Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.
VII зуунаас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг Шривижая улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед Буддын шашин, Хиндү шашин дэлгэрчээ. VIII-X зуунд Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт Сайлендра, Хиндү шүтлэгт Матарам зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн суврага, шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. XIII зуунаас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй Мажапахит гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.
Мусульман (хотон) худалдаачид Суматра арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд Ислам шашиндаа итгүүлээд амжжээ. Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр XVI зуун гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон. Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх задь, башир цэцэг гэх мэт үнэт халуун ногоо авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн Франсишку Серраны ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг. Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд Нидерландын Дорно Энэтхэг компани үүссэн. 1800 онд Нидерландын Дорно Энэтхэг гэх нэртэй эзэмшил орон (колони) гэгдэх болжээ.
Нидерланд анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. XX зууны эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ. Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. Дэлхийн II дайны үед Индонезийг Япон эзлэж Нидерландынхан талийж одсон. Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч Сукарног ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ. Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн. Тэгэхдээ Нидерландын Шинэ Гвинейг өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны Нью-Йоркийн гэрээ, 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.
Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч цэргийнхэн болон Индонезийн коммунист нам (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв. 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, коммунизмыг зэвсгийн хүчээр дараад (хагас сая хүн алагдсан уу? ), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй. Цэргийн дарга нараас генерал Сухарто 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа шинээр журамлаж, АНУ-аар тэтгүүлж байв. Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт ч сайнаар нөлөөлж байв. Гэхдээ түүний дарангуйлал авлигыг тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.
1997 оны Азийн санхүүгийн хямралаар Индонез их хохирсон. 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров. Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд НҮБ-ийн дэмжлэгтэйгээр Зүүн Тимор тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан. Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд Ачегийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.
Төр засаг
Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан бүгд найрамдах засагтай, төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг нэгдмэл төрийн байгууламжтай улс юм. Гучаад жил эрх барьсан Сухарто 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан. Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ. Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.
Индонез улсын хурлыг Ардын Зөвлөлдөх Хурал (АЗХ, People's Consultative Assembly) гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй. Дотроо 560 суудалт Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл (АТЗ, People's Representative Council), 132 суудалт Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл (ОНТЗ, Regional Representative Council) гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг. 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн. ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.
33 муж
Онцгой эрхтэй таван мужийг * -оор тэмдэглэв.
Суматра арлын 10 муж Жава арлын 6 муж Бага Зондын арлуудын 3 муж
Калимантан арлын 4 муж Сулавеси арлын 6 муж Малуку арлуудын 2 муж Шинэ Гвиней арлын 2 муж
Газар орон
Ө.ө. 11° – х.ө. 6°, з.у. 95° – 141° хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй. Эднээс Жава, Суматра, Калимантан (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), Шинэ Гвиней (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), Сулавеси гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, Тимор арал дээр Зүүн Тимортой хил залгадаг бол Сингапур, Малайз, Филиппин, Палау, Австралитай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл Жакарта. Залгуулаад бичвэл Сурабая, Бандун, Медан, Семаран гээд томоохон хотууд байдаг.
1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ. Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно. Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа Пунчак Жая уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км2 талбайт Тоба нуур юм. Махакам, Барито гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.
Номхон далайн, Евразийн, Австралийн гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан Кракатоа, Тамбора хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй галт уул үе үе идэвхждэг. Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.
Экваторын дагуу байршдаг тул борооны, хуурай хоёр улиралтай, халуун орны уур амьсгалтай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.
Хүн ам
2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч, жилд 1.9%-иар өсч байна. Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх Жава аралд оршин суудаг. Гэр бүл төлөвлөх хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.
Индонезэд 742 янзын хэл аялгуугаар ярилцдаг 300 гаран яс үндэсний хүмүүс аж төрөн суудаг. Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц Австронез язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах Меланез язгуурын ард түмэн бас байдаг. Нэр бүхий ард түмнээс Жава үндэстэн хүн амын 42% эзлэдэг. Жавагийн араас Сунда, Малай, Мадура гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая Хятад, 5 сая Араб гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ. Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг. Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.
Жохорын султант улсын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн Малай хэлний чухал нэгэн аялгуу байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг Сингапур, Малайз, Бруней, Индонез дөрвөн улсад албан ёсны хэл болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг Индонез хэл (Bahasa Indonesia) гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс 742 янзын хэл аялгууныхаа нэгийг өөрийн төрөлх хэл гэж боддог. Үүнээс мэдээж Жава хэлийг хамгийн олуулаа тээж яваа. Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.
Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх гэсэн мөртлөө өөр баримтаар Ислам, Протестант, Католик, Хиндү, Буддын шашин, Күнзийн суртал зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм. 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно. Хиндү шашинтны олонх нь бали, Буддын шашинтны олонх нь хятад. Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон. Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Азийн орон Ангилал:Арлын орон Ангилал:Австрали ба Далайн орон Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Монголын нисэх хүчин
Монголын Нисэх хүчин
Монгол Улсын Нисэх хүчний яруу алдарт түүхийг томоохон үйл явдал, өөрчлөлт, шинэчлэлүүд өрнөсөн, хөгжлийн 3 үе шатыг туулсан гэж үзэж болно.
Товчоолбол:
- Эхний 30 жил: 1925-1955 он
- Хоёр дахь 30 жил: 1955-1985 он
- Гурав дахь 30 жил: 1985-2015 он
Эхний 30 жил 1925-1955 онбол агаарын нисэх хүчин үүсэн бий болсон, бүс нутгийн болон дэлхийн дайнд оролцож эх орныхоо тусгаар тогтнол, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хангахад Монголын нисэх хүчин онцгой чухал үүрэгтэйгээр оролцсон, шинэ онгоц техник зэвсгийг Монголын малчин залуус эзэмшсэн, Агаарын зоригт баатрууд олноороо мэндэлсэн он жилүүд байлаа. Нисэх хүчний хөгжлийн эхний энэ 30 жилд Монгол залуус “Ю-13”, “Ил-2”, “Р-1”, “Р-5”, “У-2”, “ПО-2”, “ЯК-7” загварын онгоцууд эзэмшиж, Шагдарсүрэн, Жамбаа, Дэмбэрэл, Шагдар нарын агаарын зоригт баатрууд төрж, Зөвлөлтийн сургагч нарын удирдлагаар олон олон ирээдүйн нисэх хүчний зүтгэлтнүүд анхныхаа нисэх дадлагыг авч байсан он жилүүд юм.
Чухам энэ жилүүдэд Маршал Х.Чойбалсангийн дэмжлэг санаачлагаар агаарын цэргийн чухал төрөл салбар болох тээврийн нисэх хүчний суурь тавигдсаныг бид мартах ёсгүй билээ. 1956 оны 7-р сарын 7-ны өдөр Улаанбаатар-Мөрөн-Ховдын чиглэлд Ан-2 онгоцоор анхны зорчигч тээврийн нислэг хийснээр хоёрдугаар 30 жил болох 1955-1985 он жилүүдийн Монголын иргэний агаарын тээврийн түүхэн замнал эхэлсэн билээ. Уг нислэгээс хойш иргэний агаарын тээврийн салбар бүрэн тусгаар биеэ даасан салбар болон хөгжиж улс ардын аж ахуйн нэн чухал зорилтуудыг хэрэгжүүлэн биелүүлсээр ирсэн түүхтэй.
Эдгээр он жилүүдэд Ах дүүгийн ган бат найрамдалт Зөвлөлт Холбоот Улсын нисэхийн училищ, агаарын тээврийн их, дээд сургуульд манай олон зуун мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэгдэж Ан-2, Ил-14, Ан-24, Ан-26, Ан-30, Ми-8 зэрэг онгоц техникийг амжилттай эзэмшиж, 18 аймаг, 300 гаруй сум, суурин газарттогтмол нислэг үйлдэж, иргэний агаарын тээврийг улс ардын аж ахуйн бүхий салбарт өргөн хэрэглэж, орчин үеийн шинэ техник технологи тасралтгүй нэвтэрч байлаа. Товчхондоо энэ 30 жил бол БНМАУ-ын социализмын материал техникийн баазыг барьж байгуулах, улс ардын аж ахуйг босгоход иргэний агаарын тээврийг өргөн ашиглаж, хамгийн олон зорчигч тээвэрлэж байсанон жилүүд байлаа.
1986 онд Агаарын тээврийн салбар цэргийн удирдлагын тогтолцооноос иргэний нисэхийн байгуулагад шилжиж, Буянт-Ухаа дахь Шинэ нисэх буудал ашиглалтанд орсноор Гуравдахь гучин жил, 1985-2015 он хүртэлх Их шинэчлэлтийн он жилүүдийн түүх үргэлжилж байна. 1988-1990 онд дотоодын агаарын тээврээр үйлчлүүлсэн зорчигчдын тоо жилд 800,000-д хүрч байсан нь одоо ч эвдэгдээгүй дээд амжилт билээ. 1989 онд БНМАУ нь Нэгдсэн Үндэсний Байгууллагын төрөлжсөн байгууллага Олон Улсын Иргэний Нисэхийн Байгууллага ИКАО-д гишүүнээр элсэж, олон улсын нислэгүүдийг өөрийн нутаг дээгүүр дамжин өнгөрүүлэх, олон улсын нислэгт харилцан ашигтай, хамтран ажиллах бололцоогоо нээж авсан билээ.
Монголын иргэний агаарын тээвэр 1990-ээд оны нийгмийн шилжилтийн үед олон зуун улсын үйлдвэрүүд үүд хаалгаа барин дампуурч, улс орны эдийн засаг хямарч, картын бараанд очерлож байхад мөнгөн цагаан хөлгийнхөө хөдөлгүүрийг унтраалгүй хөгжлийнхөө хурдыг улам бүр нэмсэн бахархам гавъяатай билээ.
1990 оны Ардчилсан Хувьсгалын үр дүнд Монголын ард түмэн гадаад паспорттой болж, гадаад улс оронд эрх чөлөөтэй зорчих болсоноор 1990-1992 онуудад МИАТ нэгтгэлийн Ту-154, Боинг 727 онгоцуудУБ-Бээжин-УБ, УБ-Москва-УБ чиглэлд зогсолтгүй нисэж, олон зуун бизнес эрхлэгчид, ганзагын наймаачдын ачаа, барааг хоёр улсын хооронд агаараар тээвэрлэж анхны транзит тээвэр эхлүүлж байсан түүхтэй.
1992 оноос Азийн хөгжлийн банкны санхүүжилтээр Агаарын навигацыг хөгжүүлэх төсөл, Буянт-Ухаа нисэх буудлыг өргөтгөх төсөл хэрэгжсэнээр агаарын тээврийн шинэ шинэ боломжуудыг өргөнөөр нээсэн юм.
1992 онд иргэний нисэхийн анхны эрх зүйн баримт бичиг болох “Агаарын зайд нислэг үйлдэх тухай хууль” батлагдсан, 1993 онд Иргэний агаарын тээврийн МИАТ нэгтгэлийг задалж, бүтцийн өөрчлөлт, шинэчлэлт хийгдэж Агаарын харилцааны газар, МИАТ Хувьцаат Компани байгуулагдсан, 1999 онд Иргэний Нисэхийн тухай хуульбатлагдсан, 1999-2006 оны хооронд Иргэний нисэхийн багц дүрмийн тогтолцоо түүнийг дагалдан буй болсон үйл ажиллагааны зааврууд, зөвлөмжийн цувралууд, үзлэг шалгалтын стандартуудтай болж эрх зүйн шинэчлэлтийг амжилттай хийсэн юм. Энэ нүсэр оюуны ажлын голыг нугалсан тэргүүний сэхээтнүүд өнөөдөр ч та бидний дунд байгаад би бахархан талархаж байна.
Монголын үндэсний агаарын тээвэрлэгч МИАТ Хувьцаат Компани 1993 оноос Боинг 727, Эйрбус 310, Боинг 737, Боинг 767 зэрэг агаарын хөлгүүдийг амжилттай эзэмшиж Москва, Бээжин, Берлин, Истанбул, Сөүл, Токио, Хонгконгзэрэг олон улсын агаарын замууд шинээр нээгдэж олон улсын тогтмол нислэгүүд үйлдэгдэж байна.
Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээгүүрхи олон улсын дамжин өнгөрөлтийн нислэг нэмэгдэж, түүнд үйлчлэх агаарын навигацын тоног төхөөрөмж, технологи, боловсон хүчинолон улсын түвшинд хүрснээр навигацын орлого сүүлийн 20 жил тасралтгүй өссөн бөгөөд уг эх үүсвэрээс орон нутгийн 10-аад нисэх буудлыг шинэчилж, аэродромыг хатуу хучилттай зурвастай болголоо.
Монгол Улсаас ИАТА-гийн гишүүн агаарын тээвэрлэгч төрж, Монгол Улс ИКАО-д дээгүүрт үнэлэгдэн шалгуулсан билээ. Улсын Их Хурлаас “Төрөөс иргэний нисэхийн салбарт 2020 он хүртэл баримтлах бодлого” батлагдсанаар агаарын тээврийн хөгжлийн бодлого тодорхой болсон.
Монголын иргэний агаарын тээврийн дараагийн 30 жилийн түүх нь транзит агаарын тээврийн хөгжлөөр эдийн засгийн шинэчлэлт хийсэн, үсрэнгүй хөгжлийн он жилүүд байх болно.
Энэхүү дараагийн 30 жилийн түүх маань ИНЕГ-ын бүтцээс Иргэний нисэхийн үндэсний корпораци байгуулагдаж, салбарын бүтцийн томоохон өөрчлөлтөнд орох ажлаар эхэлж байна. Энэ бол олон улсын жишигт нийцсэн, үйлдвэрлэл, зохицуулалтыг заагласан, нэн шаардлагатай, цагаа олсон чухал ажил билээ. Үүний үр дүнд аюулгүй байдал, хариуцлагын тогтолцоо улам боловсронгуй болж улмаар агаарын тээврийн хөгжил бас нэг шатаар ахина.
2017 онд Хөшигийн хөндийн шинэ нисэх буудал ашиглалтанд ороход зорчигч урсгал, агаарын хөлгийн паркийн хүчин чадал нэг дахин нэмэгдсэн байх, агаарын тээвэрлэгчдийн санхүү-эдийн засгийн чадавхи сайжирч, шинэ зах зээлд өрсөлдөх чадвартай болох зайлшгүй шаардлагатай байна. Иймд ИНЕГ-аас 2017 онд Хөшгийн хөндийн шинэ нисэх буудал ашиглалтанд орохыг хүлээлгүйгээр хөрш зэргэлдээ ОХУ болон БНХАУ-ын хооронд агаарын тээврийн транзит зах зээлийг бойжуулахаар ажиллаад эхэлснийг дуулгахад таатай байна.
Чингис Хаан ОУНБ-ыг транзит заалтай болгож ОХУ-ын Сибирийн томоохон хотуудыг БНХАУ-ын худалдаа, эдийн засаг, аялал жуулчлалын бүс Шанхай, Хонгконг, Макао, Хайнан болон БНСУ, Япон, Зүүн өмнөд Азийн аялал жуучлалын бүстэй холбосон транзит нислэгийг энэ намраас эхлүүлэхээр шамдан ажиллаж байна. Шинээр баригдаж байгаа олон улсын нисэх буудлыг Хойд Азийн зорчигч, ачаа тээврийн зангилаа болгон нисэх буудлын нутаг дэвсгэрийг оролцуулан эдийн засгийн чөлөөт бүс болгох төрийн бодлогыг хэрэгжүүлнэ.
Мөн ойрын жилүүдэд 18 аймгийн, 160 гаруй сум, суурийн газрын тогтмол нислэгийг сэргээж,өргөн уудам нутаг дэвсгэрийг хамарсан дотоодын агаарын тээврийн өргөн сүлжээтэй болгох томоохон төсөл, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлнэ.
Өргөн уудам нутаг дэвсгэртэй, хүн амын суурьшил сийрэг, далайд гарцгүй манай орны хувьд иргэний нисэхийн салбар нь гадаад ертөнцөд гарах гол гарц болон үндэсний аюулгүй байдлын тулгуур хүчин зүйл тул агаарын тээвэрт хөрөнгө оруулагчдыг татах, эдийн засгийн зохицуулалтыг ойлгомжтой болгох, нислэгийн хөдөлгөөний процедурыг хялбаршуулахтай холбоотой эрх зүйн орчинг улам боловсронгуй болгоно.
Сингапур, Катар, Арабын Нэгдсэн Эмират зэрэг газар нутгийн хэмжээгээр манайхаас хэд дахин бага, хүн амын тоогоор бидэнтэй ойролцоо 2-5 сая цөөхөн хүн амтай улсууд газар зүйн байршлын давуу талаа ашиглан транзит агаарын тээврээр жилдээ хэдэн арван сая зорчигч, хэдэн зуун мянган тонн ачаа дамжуулан тээвэрлэж, агаарын тээврийн салбараа дэлхийд тэргүүлэгч болгон хөгжүүлсэн байна.
Тэгвэл Монголчууд бид тэдний адил газар зүйн байршлын давуу талаа ашиглан даяаршлагдсан иргэний агаарын тээврийн нэгэн бүрдэл болж, Монгол улс олон улсын зорчигч болон ачаа тээврийн бүс нутгийн хэмжээний зангилаа болж, дэлхийд тэргүүлэгч хүчирхэг агаарын тээврийн салбартай болох дараа дараагийн түүх энэ мөчөөс эхэлж байна.
Цаашид Монголын иргэний нисэхийн салбарт аюулгүй ажиллагааны өндөр стандарт бий болж, агаарын тээврийн салбар маань улс орны эдийн засгийн нэг тулгуур болох Эдийн засгийн шинэчлэл, үсрэнгүй хөгжлийн үе байх болно. Ангилал:Монголын агаарын тээвэр Ангилал:Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр
Протактини
Протактини (Protactinium, угтаа Прото-актини Proto-actinium гэсэн үгийг товчлон хэрэглэсэн, (грекээр πρώτος (прõтос) = анхны ба актини)) нь Pa гэж тэмдэглэгддэг, атомын дугаар 91 бүхий химийн элемент юм. Протактини нь цацраг идэвхт, актиноидын бүлгийн, 7-р үеийн металл. Энэ элемент мөнгөлөг өнгөтэй ба 1,4 кельвинээс доош температурт хэт дамжуулах чадвартай төлөв байдалд шилждэг. Байгальд маш бага тархсан учир ихэнхийг зохиомлоор гаргаж авдаг.
Түүх
1900 онд Уильям Крүүкс уранаас маш их цацраг идэвхт материал тусгаарлан гаргасан боловч түүнээ шинэ химийн элемент гэдгийг нь тодорхойлж чадаагүй бөгөөд Уран-X (УХ) хэмээн нэрлэв.
Эшлэл
Ангилал:7-р үеийн элемент Ангилал:Отто Хан Ангилал:Лизе Майтнер
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс бол 1924-1992 оны хооронд оршин тогтнож байсан нэг намын тогтолцоотой Бүгд найрамдах засаглалтай социалист улс юм. 1989 онд болсон Ардчилсан Хувьсгалын үр дүнд шинэ Үндсэн хууль батлагдан, Монгол Улс байгууллагдсан.
Түүх
Богд хааны хойт дүрийг тодруулахыг Ардын засгийн газраас хориглосон шийдвэр гаргасны үр дүнд Бүгд найрамдах төрийг тунхаглах үндэс бүрдсэн байна. Үүний дараа 1924 оны намар МАН-ын Их хурлыг зарлан хуралдуулж үндсэн хуульт бүгд найрамдах засаглалыг тогтоохооор шийдвэрлэсэн бөгөөд энэ Их хурлын үеэр Хөрөнгөтний бүгд найрамдах засаглалын талыг баримтлагч Ерөнхий сайдын орлогч, Бүх цэргийн жанжин С. Данзанг Зөвлөлт орос улсын болон Коминтерний төлөөлөгчдийн шууд удирдлагаар баривчлан буудан хороосон байна. 1924 оны 11 сарын 26-нд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг зарлан тунхаглаж, Анхдугаар үндсэн хуулийг баталсан байна. Ийнхүү БНМАУ тунхагласан 11-р сарын 26-ны өдрийг "Улс тунхагласны баяр" хэмээн нэрлэн тэмдэглэн өнгөрөөх болсон.
Дамдины Сүхбаатар, маршал Дэмид зэрэг монголчуудын дунд асар их нэр хүндтэй хүмүүсийг шууд хороож болохгүй байсан тул Зөвлөлт улс энэ хоёрыг нууцаар хороосон гэж үздэг. Монголын Тагнуулын Төв Газар шинээр илэрсэн баримтад тулгуурлан Дамдины Сүхбаатарыг оросууд хороосон гэж үзэж байна.
БНМАУ-ын гадаад байдал энэ үед хурцадсан байсан бөгөөд ЗХУ нь 1924 онд Бээжинд БНХУ буюу Гоминданы Засгийн газартай байгуулсан Зөвлөлт-Хятадын гэрээгээр БНМАУ-ыг Хятадын салшгүй нэгэн хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрсөн байсан ба үүнийгээ Монголын талд эсрэгээр тайлбарлан хоёр нүүр гаргасан бодлого баримталж байсан байна. Үүний тод жишээ нь 1946 он хүртэл БНМАУ-тай дипломат харилцаа тогтоогүй байсан бөгөөд БНМАУ-д "төлөөлөгч" л суулгаж байсан ба албан ёсны нэг ч гэрээг хоёр улсын хооронд байгуулаагүй байна. Алс дорнодод Японы эзэнт гүрний түрэмгий бодлогын үр дүнд Манжуур Японд эзлэгдэн ЗХУ-ын дорнод хил тайван бус болсонтой холбоотойгоор ЗХУ-ын удирдлага БНМАУ-ыг жийргэвч бамбай улс болгон ашиглах, стратегийн давуу байрлал эзэмших үүднээс 1936 онд харилцан туслалцах Протоколыг л байгуулсан байна. Энэ үед БНМАУ-ын дорнод хилийн дагуу Япон болон Японы байгуулсан Манж-го улсын цэргүүд байнгын халдлага довтолгоон өдүүлж байсан төдийгүй Халхын сүмийн хэсгийн цэргийн хүчээр булаан эзэлсэн байна. Хилийн мөргөлдөөнийг зохицуулахын тулд БНМАУ болон Япон-Манж-гогийн талтай хилийн будилааныг зохицуулах Манжуурын бага хурлыг зохион байгуулсан боловч үр дүнд хүрээгүй байна. Үүнтэй холбогдуулан ЗХУ нь өмнөх Протоколын дагуу 57-р армийн корпусыг Монголын нутагт байршуулжээ. Улмаар хилийн мөргөлдөөн нь 1939 оны Халх голын дайнд хүргэж, энэ дайнд ЗХУ, Монголын хамтарсан хүчин Японы армийг ялжээ. Энэ байлдааны үр дүнд ЗХУ нь Японтой төвийг сахих гэрээнд гарын үсэг зуржээ.