cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Apple Pay
Түргэн шуурхай
Жирийн төлбөрийн картыг ашиглах бол түрийвчээ гаргаж ирэх, картаа уншуулах, кодоо хийх эсвэл гарын үсэг зурах гэсэн шат дараалалтай байдаг бол “Apple Pay”-д энэ бүхэн хэрэггүй. Төлбөр хийхийн тулд та ердөө гар утсаа зориулалтын машинд ойртуулахад л хангалттай. Карт уншуулах хэрэг байхгүй. Ямар нэгэн товчлуур дарах ч хэрэг байхгүй.Мөн дэлгүүрийн хувьд бэлэн мөнгөөр гүйлгээ хийхэд түүнийг тоолох, хянаж бүртгэнэ гэдэг их цаг зарцуулдаг. Тиймээс бэлэн бус мөнгөний гүйлгээ илүү үр өгөөжтэй байдаг. Тийм ч учраас үйлчилгээний байгууллага болгонд картаар гүйлгээ хийх орчинг бүрдүүлсэн байдаг.Мөн аппликэйшнээр онлайн худалдаа хийхэд хувийн болон картын мэдээллээ нэг нэгэнгүй оруулах хэрэгтэй байдаг. Энэхүү цаг үрсэн системийг “Apple Pay” байхгүй болгож байгаа юм.
Картын луйвар хийх боломжийг олгодоггүй
Apple Pay үйлчилгээнд хүн бүртгүүлэхдээ кредит картынхаа зургийг авч оруулахад цаанаас картыг нь баталгаажуулах боловч картын дугаарыг нь сандаа хадгалдаггүй. Мөн кредитийн картын луйвар нь энэ салбарын бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний зардлыг нэмэгдүүлэн улмаар эдийн засагт сөрөг нөлөө үзүүлдэг явдлыг бууруулдаг.
Нууцлал
Мобайл төлбөрийн салбарт Apple pay нь маш сайн нууцлалын системийг Touch ID технологитойгоо хослуулснаараа илүү давуу талтай бөгөөд одоогийн уламжлалт аргаас хамаагүй илүү баталгаатай. Учир нь карт оруулах хамгийн эхний үйлдлээс хойш төлбөрийн картны дугаар дахин ашиглагдахгүй. Утсанд ч хадгалагдахгүй. Оронд нь хэрэглэгчийг таних тусгай нууц дугаар л хадгалагдаж, төлбөр хийх бүрт дамжигдана. Тиймээс картны дугаараа алдах эрсдэл байхгүй. Гүйлгээ бүр нь хурууны хээгээр баталгаажина. Утсаа алдлаа гэхэд Find My iPhone үйлчилгээг ашиглан Apple Pay-г зогсоож болно. Мөн хэрэглэгчийн хувийн мэдээлэл үйлчилгээ эрхлэгчдэд үлдэхгүй. Apple Pay үйлчилгээнд хүн бүртгүүлэхдээ кредит картынхаа зургийг авч оруулахад цаанаас картыг нь баталгаажуулах боловч картын дугаарыг нь сандаа хадгалдаггүй. Энэ нь картын луйвар хийх боломжийг олгодоггүйгээрээ давуу талтай. Мөн хэрэглэгчид тооцоо хийхдээ тусгай төхөөрөмжид утсаа ойртуулж, хуруугаа чирэхэд л төлбөр маш амархан хийгддэг.
IPhone болон iPad-д карт нэмэх
Apple Pay нь таны iTunes дансандаа холбосон төлбөрийн картыг автоматаар системдээ бүртгэнэ. Хэрвээ шинэ карт оруулах бол iPhone эсвэл iPad төхөөрөмжийнхөө Passbook-т өөрчлөлт хийж картын мэдээлэлээ оруулна.
1.    Iphone гар утасныхаа Wallet апликейшинийг ажлуулна. Харин  iPad дээр  Settings > Wallet & Apple Pay орж ажлуулна.
2.    Кредит болон дебит картны аль нэгийг нь нэмнэ.
3.    Өөрөөр хэлбэл камер ашиглаж  кредит карт болон дебит картны талаарх мэдээллийг авдаг. Үүний дараа шаардлагатай бусад нэмэлт мэдээллийг бөглөнө.
4.    Тухайн хэрэглэгчийн картыг Apple Pay-рүү нэмж  болох эсэхийг банк шалгана.
5.    Хэрвээ илүү дэлгэрэнгүй мэдээлэл шаардлагатай бол нэмэлт баталгаажуулах асуулт асууна. Ингээд карт бүртгэгдсэн бол одоо ашиглаж болно.
Iphone болон Ipad дээрх өөрийн картаа хэрхэн удирдах вэ?
Та Wallet аппликэйшин дээр карт шинээр нэмэх, default картаа өөрчлөх, картын мэдээлэлээ шинэчлэх, устгах гэх мэт үйлдлүүдийг хийх бүрэн боломжтой байдаг бөгөөд IPhone, IPad, Apple watch нь хамгийн дээд талдаа 8 хүртэлх карттай байж болдог.
Default картаа өөрчлөх
IPhone:
1.    Wallet нээх
3.    Apple Pay card хэсэгт картаа чирч оруулна.
iPad:
Картын мэдээлэлээ шинэчлэх
E-мэйл хаяг, утасны дугаар, хаяг гэх мэт мэдээллийг өөрчилнө.
Settings > Wallet & Apple Pay хэсэгт картын мэдээлэлээ шинэчилнэ.
Картаа устгах
Settings > Wallet & Apple Pay хэсэгт рүү орж  устгахыг  хүссэн картаа сонгоод Remove card дарна.
Дээд палеолит
Дээд палеолитын үе нь дэлхий нийтийг хамарсан мөстлөгийн эцсийн шатанд холбогдох ба палеолитийн төгсгөл юм.
Apple Pay
Төлөх боломжтой газрууд
Одоогийн байдлаар АНУ-д 500 орчим банк, McDonalds, Walgreens, Nike, Whole Foods, Apple-ын өөрийн дэлгүүрүүд гэх мэт 220,000 орчим үйлчилгээний газрууд Apple Pay төлбөрийн системийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. Тэдгээрт тусгай ПОС машин хэрэггүй, “contactless payment” технологитой бүх машин ашиглагдах юм. Цаашдаа энэхүү систем нь илүү олон газарт ашиглагдах боломжтой юм.
Төлбөрөө хэрхэн төлөх вэ?
Дэлгүүр, үйлчилгээ, худалдааны газрууд ПОС машин буюу “contactless payment” гэсэн технологитой бол энэ үйлчилгээг ашиглаж болно гэсэн үг. Эдгээр ПОС машинуудыг  Apple компани гаргаагүй бөгөөд төлбөрийн нэгдсэн стандарттай ердийн ПОС машин байх юм. Ингээд хуруугаа утасныхаа TouchID сканнер дээр тавиад утсаа ПОС машин дээр ойртуулж барина. Гүйлгээ амжилттай болсон эсэхийг дэлгэц рүүгээ заавал харж мэдэх шаардлагагүй бөгөөд гүйлгээ хийгдмэгц утас зөөлөн чичирхийлэхийн хажуугаар дохио дуугарч амжилттай болсныг мэдээлнэ.Мөн утсанд хэд хэдэн карт хадгалж болох тул шууд төлөхөд default карт сонгогдоно. Өөр картаар төлөхөөр болвол Wallet (Passbook)- рүүгээ орж солих шаардлагатай. Төлбөр төлөхдөө дараах 3-н алхамын дагуу хийнэ.
1.    Pay товч болон Buy with Pay товчны аль нэгийг сонгоно.
Дээд палеолит
Дээд палеолитын эхэн үеийн нэг онцгой чухал хүчин зүйл бол хүний бие бялдарт гарсан чанарын том өөрчлөлт юм. Хүний гавлын яс томорч дух өндөрсөж ирсэн нь мичин хүний морфологийн үлдэц болох хөмсөгний ясны товгорыг арилгаж, хэл ярианы аппарат өөрчлөгдсөнтэй холбогдон эрүүний яс одоогийнхтой адил болж орчин үеийн хүн (1юто каргеш заргеш) бий болжээ. Дунд палеолитоос дээд палеолитод шилжих үед орчин үеийн хүн бий болсон нь юуны өмнө чулуун багаж зэвсгийг шинэ арга барилаар хийдэг болсноор илрэх бөгөөд мустьегийн үеийн дугариг таргил үлдэцээс гурвал-жин хэлбэрийн болхи залтас хэлтэлж авдаг байсан бол гонзгой хэлбэрийн үлдэцээс нимгэн урт хутган залтас тал бүрээс нь уртааш нь цуулж түүнийхээ ирмэгийг нэг ба хоёр талаас нь дахин холтчин засаж хурц ир гаргадаг болсон байна. Чулууг цуулах ба сэлтлэн ирлэх болсон нь тэр үед чулуун зэвсэг хийх үйл ажиллагаанд гарсан нэг ёсны шинэ оньсон арга байжээ. Монголын дээд палеолитын үеийн арвин баялаг олдворуудын үйлдвэрлэлийн арга нь харилцан адилгүй юм. Нэг хэсэг нь лөваллуан уламжлал дээр тулгуурлан хөгжсөн байдаг бол, нөгөө хэсэг нь Сибирийн болон Енисөйн дурсгалуудтай ижилсэх хандлагатай байдаг. Мөн энэ үө нь Хятадын хойд хэсэг, Дундад Азийн дурсгалуудтай ч үйлдвэрлэлийн арга төхник, он цагийн хувьд хамааралтай байна. Дунд палөолитьш үөд хэрэглэж байсан чулуун зэвсэг багаж бүрмөсөн шахагдаж гараагүйгээр үл барам тэдгээрийг улам боловсронгуй хийх болсноос гадна эсгүүр, цоолтуур, үзүүр мэс, тал дугуй бичил хусуур, жижиг сүх, ангийн цохиурт жад шинээр буй болж, хянгар, хутга зэрэг зэвсгийн төрөл олширч чанар нь урьдаас эрс сайжирчээ. Огтлох, цоолох, зүсэх зэрэг үйлдэлд зориулсан хөнгөн багаж зэвсэг энэ үөд мод ба' ясан бариултай болсон байна.
Apple Pay
Төлбөрөө хэрхэн төлөх вэ?
2.    Үүний дараа таны төлбөрийн мэдээлэл дэлгэцэнд харагдана. Хэрвээ шаардлагатай бол бусад нэмэлт мэдээллийг оруулж  болно.
Дээд палеолит
Нэмж унших
Ангилал:Археологи Ангилал:Палеолит Ангилал:Түүхийн эринүүд
Paleolitikum
Apple Pay
Шимтгэл нь хэр их вэ?
Apple компани гүйлгээ бүрийн дүнгээс маш бага хувийг хасч авах, эсвэл нэмж авч байгаа бөгөөд банкууд картаа уг үйлчилгээнд бүртгүүлсэнээр “Apple”-д гүйлгээ тутамд тодорхой хэмжээний шимтгэл төлнө. Харин “Apple Pay”-н энгийн хэрэглэгч (бид нар) үйлчилгээ ашигласны төлөө нэмэгдэл үйлчилгээний хураамж төлөхгүй. Apple энэ бизнесээс ашиг олохыг төдийлөн сонирхохгүй байгаа, гол нь Apple Pay нь тэдний утас, таблетуудын борлуулалтыг нэмэх ач холбогдолтой.
Монголын зах зээлд нэвтрүүлэх боломж
Apple-ын мэдээлэлд VISA, Mastercard, American Express мэтийн төлбөрийн картуудтай ажиллана гэсэн байгаа. Гэхдээ манай банкнуудын гаргадаг картнууд хамрагдах эсэх нь тодорхойгүй байна. Олон улсын эрхтэй картнууд нь төлбөр хийх боломжтой байж магадгүй үүнийг одоохондоо тодорхойлох боломжгүй байгаа.Тэгвэл бусад асуудал нь зөвхөн хэрэглэгчээс хамаарна. Гар утас, карт хоёртой байхад л технологийн дэвшлийг хэрэглэж эхлэх юм.
Сэмуэл Смайлс
Сэмуэл Смайлс (Samuel Smiles, * 1812 оны 12-дугаар сарын 23-нд, Шотландын Хаддингтонд төрж, 1904 оны 4-дүгээр сарын 16-нд Лондонгийн Кенсингтонд нас барсан) — Шотландын зохиолч, шинэчлэгч.
Намтар
Шотландын Зүүн Лотиандад орших Хадингтон хотод Сэмуэл Смайлс Хадингтон, Жанэт Вилсон Далкеиз нарын 11 хүүхдийн нэг болон төрсөн. 1826 онд 14 настайдаа сургуулиа орхиж нэгэн эмчид дагалдангаар орсны ачаар сүүлд Эдинбургийн Их Сургуулийн анагаах ухааны ангид орж суралцах боломжтой болсон байна. Түүний эцэг 1832 оны тахалын үеэр нас барсан боловч Сэмуэл эхийнхээ дэмжлэгтэйгээр сургулиа дүүргэж чаджээ. Эх нь хүнд хэцүү үед ажил хийж олон ах дүү нарыг нь тэжээж байсан хичээл зүтгэл хүүгийн цаашдын сэтгэл оюуны төлөвшилд маш хүчтэй нөлөөлсөн байдаг.
Тэрээр оюутан цагаасаа л «Leeds Times» болон «Эдинбургийн долоо хоногийн цуврал»-д зэрэг хэвлэлд парламентаризмын шинэчлэлийн талаар үзэл бодлоо илэрхийлж байжээ.
1838-1845 онуудад Смайлс «Leeds Times» сонины редактораар томилогдон ажиллахдаа эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхээс эхлүүлэн чөлөөт худалдааны талаарх байр сууриа илэрхийлэн хамгаалдаг байжээ.
1845 онд Сэмуэл Смайлс Лийдс хотын дараа нь Зүүн-Өмнөдийн төмөр замын нарийн бичгийн даргаар ажилласан байна. 1866 онд Смайлс Үндэсний урьдчилан харах байгуулагын ерөнхийлөгч болсон. 1871 онд цус харваж дахин бичиж, уншиж сурсан байна. 1904 оны 4 дүгээр сарын 16-нд тэрээр 92 насандаа нас барахад нь Лондон хотын Бромптон дахь оршуулгын газар оршуулсан байна.
Бүтээл
Сэмуэл Смайлсын 1958 онд бичсэн «Өөртөө туслах ухаан» буюу “Self-Help” болон “Сharacter”, “Тhrift”, “Dutу” зэрэг бүтээлүүд нь 19 зууны сүүлчээр АНУ, Япон, Орост их алдартай байсан бөгөөд 10-аад удаа дахин хэвлэгдэж байжээ. «Өөртөө туслах ухаан» номыг Монгол хэл рүү О.Жаргалсайхан япон хэлнээс 2000 онд орчуулж Б.Даш-Ёндон хянсан байна.
Цахим холбоос
Ангилал:Зохиогч Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол Ангилал:Их Британийн утга зохиол Ангилал:19-р зууны утга зохиол Ангилал:Их Британичууд Ангилал:1812 онд төрсөн Ангилал:1904 онд өнгөрсөн
Магнус Карлсен
Свен Магнус Ээн Карлсен (Sven Magnus Øen Carlsen, 1990 онд төрсөн) — Норвегийн Хант Улсын шатарчин, их мастер.
Магнус нь багаасаа л шатар сайн тоглодог байсан бөгөөд хамгийн залуудаа их мастер (13 нас 148 өдөр) болсон хүн юм. Тэрбээр 2013 онд Вишванатан Анандыг буулган авч дэлхийн аварга болсон ба 2014, 2016, 2018 онуудад аваргаа хамгаалаад байна. Мөн 2014, 2015, 2019 онд түргэн тоглолтын, 2014, 2017, 2018, 2019 онд блиц шатрын дэлхийн аварга болжээ.
Түүний тоглох арга байдлын хувьд гараагаа маш олон төрлөөр хийдэг ба энэ нь өрсөлдөгчдөө түүний эсрэг тоглоход бэрх болгодог аж. Багадаа довтлох дуртай байсан ч том болохын хэрээр олон талт тоглогч болсон.
Зураг
Ангилал:Шатрын дэлхийн аварга Ангилал:Норвегийн шатарчин Ангилал:Норвегийн шатрын улсын аварга Ангилал:Норвегийн оны шилдэг тамирчин Ангилал:Норвегичууд Ангилал:1990 онд төрсөн
Мордова
Мордовын Бүгд Найрамдах Улс (Республика Мордовия) нь Оросын Холбооны Улсын Ижил Мөрний Холбооны тойрогт хамаарах Бүгд Найрамдах Улс юм. Нийслэл нь Саранск.
Газарзүй
ОХУ-ын Европын хэсгийн төв хэсэгт орших бөгөөд хойд талаараа Нижегород муж, зүүн талаараа Чуваш, өмнөд талаараа Пенза муж, баруун талаараа Рязань мужтай хиллэнэ.
Түүх
1930 онд Мордовын Автономит муж байгуулагдсан бөгөөд 1934 онд Автономит Бүгд Найрамдах Улс болсон байна.
Хүн ам
Мордова үндэстэн нь Угро-Фин хэлний аймагт хамаарах фин угсааны үндэстэн юм.
Цахим холбоос
Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс Ангилал:Оросын холбооны муж
Бүгд Найрамдах Карель Улс
Бүгд Найрамдах Карель Улс ( Карелиар Karjalan Tazavaldu; Оросоор Республика Карелия) нь Оросын Холбооны Улсын Баруун Хойд Холбооны тойрогт хамаарах Бүгд Найрамдах Улс юм. Нийслэл Петрозаводск.
Газарзүй
ОХУ-ын баруун хойд хэсэгт, Цагаан тэнгисийн баруун эрэгт оршино. Цагаан тэнгисийн эргийн шугамын урт нь 630км орчим.
Баруун талаараа Финландтай хиллэх бөгөөд ОХУ дотроо хойд талаараа Колийн хойг дахь Мурманск муж, зүүн өмнөд талаараа Архангельск муж, өмнөд талаараа Вологда муж, Ленинград мужтай хиллэнэ.
Гол, нуур
27,000 орчим гол горхитой бөгөөд нуур цөөрмийн тоо 60,000-аар тоологдоно. Нутгийн баруун өмнөд хэсэгт байх Ладог нуур, зүүн өмнөд хэсэгт орших Онег нуур нь эзлэх талбайгаараа Европт 1, 2-т ордог.
Ашигт малтмал
Төмрийн хүдэр, алмааз, ванадиум, молибден, алт, мөнгө, титан зэрэг ашигт малтмалын ордууд бий.
Хүн ам
Хүн амын 73.6% нь орос, 10.0% нь карель үндэстэн. Мөн беларусь (7.0%), украйн (3.6%), фин (2.3%) зэрэг үндэстнүүд оршин сууна.
Түүх
13-р зуунаас хойш тус улсын газар нутгийн зарим хэсэг Шведийн мэдэлд байсан ч 18-р зууны эхэнд гарсан умардын их дайн, түүнийг дуусгавар болгосон Ништадтын энхтайвны гэрээ (1721) ёсоор Оросын эзэмшилд шилжжээ.
1923 онд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Карель Улс үндэслэгдсэн. 1939 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын арми Финландад цөмрөн орсны дараа 1940 онд тус улсын нутгийг оролцуулан Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Карель-Фин Улс байгуулагдсан аж. 1944 онд Финланд-ЗХУ-ын дайн зогсч, 1947 онд энхтайвны гэрээ байгуулснаар Финланд нь Карелийн бүс нутгийг ЗХУ-ын эзэмшил болохыг хүлээн зөвшөөрсөн байна. 1956 онд дахин анхны нэрээрээ нэрлэгдэж, улмаар ЗХУ задрахад 1991 оны 11 сарын 13-нд Бүгд Найрамдах Карель Улс гэгдэх болсон юм.
Улс төр
Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бөгөөд ерөнхийлөгч, парламент (1 танхим, 57 суудалтай)-ын сонгууль нь 4 жил тутам явагддаг.
Дима Билан
Дима Билан (Дима Билан, 1981 оны арванхоёрдугаар сарын 24-нд-нд төрсөн) нь Оросын дуучин, жүжигчин юм. Билан 2006 онд Евровидение буюу Европын урлагийн Их наадамд "Never Let You Go" дуугаараа дэд байрт орсон бол 2008 онд мөн тус наадамд "Believe дуугаараа түрүүлж байв. Оросын хөгжмийн жагсаалтыг уран бүтээлүүдээрээ удаа дараалан удаан хугацаагаар тэргүүлж байсан билээ.
Тоглосон кинонууд
Дима Билан нь Оросын олон ангит кинонуудад тоглож байв.
Холбоос
Ангилал:1981 онд төрсөн Ангилал:Оросын дуучин
Лугелин Сантос
Лугелин Сантос (Luguelín Santos, 1992 оны арваннэгдүгээр сарын 12-нд төрсөн) нь Доминиканы гүйгч бөгөөд 400 метрийн зайд уралддаг. Сантос Лондоны олимпод арваннайман настайдаа мөнгөн медаль хүртсэн билээ. Хувийн дээд амжилт нь 44.45 секунд.
Холбоос
Ангилал:Доминиканы 200 метрийн гүйгч Ангилал:Доминиканы 400 метрийн гүйгч Ангилал:Доминиканы 4х400 метрийн буухиа гүйгч Ангилал:Хөнгөн атлетикийн панамерикийн наадмын аварга Ангилал:Хөнгөн атлетикийн универсиадын аварга Ангилал:Доминиканы олимпын мөнгөн медальтан Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Доминиканы олимпын оролцогч Ангилал:Доминиканы панамерикийн наадамд оролцогч Ангилал:Доминиканчууд Ангилал:1992 онд төрсөн
Монако
Монакогийн Гүнт Улс (Principauté de Monaco;Монако:Principatu de Múnegu; Principato di Monaco; Principat de Mónegue) буюу Монако (Monaco) улс нь Баруун Европын өмнөд хэсэгт Газар дундын тэнгисийн төвийн хойд эргийг даган суурьшсан тусгаар тогтносон дэлхийд хоёдугаар тооцогдох бага хот-улс юм. Гурван талаараа Францын нутагтай хиллэдэг тус улсын төв цэг Итали улсаас даруй 16 км. Газар нутгийн нийт талбай 2.02 км2(0.78 м2) бөгөөд хүн амын нийт тоо 33,000.
Монако улсын нийслэл нь энэ улсад байх цорын ганц хот болох Монако. Татвар ногдуулалтын түвшингийн хэмжээ нэн бага гэдгээрээ алдартай тус улсын эдийн засгийн гол хөдөлгөгч хүч нь хүн амын 84 хувийг эзлэх гадаадын харъяат хөрөнгөтөн баячууд юм.
Монакогийн засаглал барих уламжлал нь Үндсэн хуулийг чухалчилсан Хаант болон Вант улс тул төрийн тэргүүн нь Хунтайж II Альберт юм. 1160 онд Италийн Генуя хязгаарын төлөөлөгчийн хүү Гринмалдо Канеллагийн үүсгэн байгуулсан «Гримальдигийн өргөөг» 1297 оноос тус улсын төрийн ордон гэж нэрийдэн ирсэн ба 1861 оны Франц-Монтенегро улсын хоорондын хэлэлцээрийн дагуу 1911 онд тусгаар тогтнолоо олсон түүхтэй. Монако улсыг батлан хамгаалах үүргийг Франц улс хариуцдаг.
Холбоос
Ангилал:Европын орон Ангилал:Европын нийслэл Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Матьё Бодмер
Матьё Бодмер (Mathieu Bodmer; 1982 оны арваннэгдүгээр сарын 22-нд Эврё хотод төрсөн) — Францын хөлбөмбөгчин бөгөөд «Ницца» багт хагас хамгаалагчаар тоглодог.
Замнал
«Пари Сен-Жермен» 2010 оны зургаадугаар сарын 30-нд Бодмертой гурван жилийн гэрээ байгуулсан ба анх 6.5 сая еврогийн үнэд хүргэсэн «Олимпик Лионоос» 4 сая төлөн элсүүлсэн ажээ. 2013 оны есдүгээр сарын 11-нд Бодмерийг «ПСЖ» «Ниццад» худалдсан ба 24 дугаарын өмсгөлтэй тоглохоор болов.
Гадны холбоос
Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч Ангилал:Кан багийн тоглогч Ангилал:Лилль багийн тоглогч Ангилал:Олимпик Лион багийн тоглогч Ангилал:Пари Сен-Жермен багийн тоглогч Ангилал:Сент-Этьен багийн тоглогч Ангилал:Ницца багийн тоглогч Ангилал:Францчууд Ангилал:1982 онд төрсөн
Сариола
Сариола (Sariola) нь 2005 онд Германы Рейн-Рур нутагт байгуулагдсан хамтлаг юм. Сариола нь блэк-готик-метал стилиэр дуулдаг. Гоцлол дуучин болох Силения Тюрвенис 2007 онд хамтлагаа орхисон юм. Хамтлагийн одоогийн бүрэлдэхүүнд Лорелай (дуучин), Аблац (басс), Морган Ле Феи (кибордист), Анагноризис (гитарчин), Е.Конни (гитарчин), Морбид (бөмбөрчин).
Цомгууд
Ангилал:Блэк метал хамтлаг Ангилал:Готик метал хамтлаг Ангилал:Германы хамтлаг Ангилал:Рок хамтлаг Ангилал:Симфоник метал хамтлаг
Бета исэлдэлт
Бета исэлдэлт
Биохими ба бодисын солилцоонд бета исэлдэлт нь өөхний хүчлийн молекулууд цитозол дахь прокариотууд болон митохондрия дахь эукариотуудад нимбэгийн хүчил мөчлөгт ордог ацетил-КоА, мөн NADH(никотинамид аденины динуклеотид), FADH2(Флавин аденины динуклеотид) зэрэгт задардаг катаболик процесс юм. Өөх тосны хүчил бета нүүрстөрөгч нь карбонилын бүлэгт исэлддэг. Бета-исэлдэлтийг голчлон митохондрийн трифункциональ уураг, дотоод митохондрийн мембрантай холбоотой ферментээр идэвхжүүлдэг боловч маш урт гинжин өөхний хүчил нь пероксисомд исэлддэг.
Түүх
1904 онд францын эрдэмтэн Жорж Кноп нь өөх тосны хүчил Бета исэлдүүлэлтийг нээсэн. Тэрээр фенилвалерийн хүчил,фенилбутриний хүчил,гинжин фенил өөхний хүчлийг ашиглан туршилтаа нийтлүүлж өөх тосны хүчлийн метаболизм нь нүүрстөрөгчийн хоёр хэсгийг салгаснаар үүсдэг. Үлдсэн өөхний хэлхээнд карбоксилын хүчил агуулагддаг. Исэлдэлт нь органик химийн хувьд үл мэдэгдэх исэлдэлт болох бета нүүрстөрөгчийн атом дээр явагддаг гэж дүгнэсэн. 1908 онд Хенри Дрисдэйл Дакин өөх тосны хүчлийн фенил деривативыг ашиглан Кнопын Бета исэлдэлтийн онолыг баталж цааш боловсруулсан.
Үе шатууд
Бета исэлдэлт нь усыг нэгдүүлэх, исэлдүүлэх,дегидрогеназа, тиролис гэсэн 4 үе шаттайгаар явагддаг. Шат бүрийг тодорхой ферментээр катализ хийдэг.
дегидрогеназ
Эхний үе шатанд ацил-КоА исэлдүүлж, ацил КоА дегидрогеназа ферментээр исэлддэг. Бета исэлдэлтийн циклд ордог ацил-КоА гинжин хэлхээний хоёр ба гурав дахь нүүрстөрөгч (C2 ба C3) хооронд давхар холбоо үүсдэг. (Доорхи зурагт нүүрстөрөгчийн тоо баруун талаас эхэлнэ. Хүчилтөрөгчийн атомын нүүрстөрөгч нь C1, дараа нь зүүн талд нь C2, C3-тай давхар холбоо үүсгэдэг).
Усыг нэгдүүлэх
Хоёрдахь үе шатанд C2 ба C3-ийн хоорондох давхар холбоо нь нэгдэж, давхаргын оронд гидроксил бүлэг (OH) агуулсан L-β-гидроксиацил CoA-ийг бүрдүүлнэ.
исэлдүүлэх
Гуравдахь үе шатанд L-β-гидроксиацил CoA-ийн C2 дахь гидроксил бүлэг нь 3-гидроксиацил-КоА дегидрогеназаар идэвхжүүлсэн урвалд NAD(Никотинамид аденины динуклеотид)исэлддэг.Эцсийн үр дүн ньβ-кетоацил Коа ба NADH + H. NADH нь нимбэгийн хүчлийн циклд орж, энерги болгон ашигладаг ATP гаргана.
тиролис
Эцэст нь дөрөв дэх үе шатанд β-кетоацил-КоА нь өөр нэг CoA молекулын (CoA-SH) бүлгийн (SH) бүлэгд ордог. Энэ урвалыг идэвхжүүлдэг фермент нь β-кетотиолаза юм. Бета исэлдэлтийн циклд орсон анхны ацил-КоА гинжин хэлхээнээс богино анхны хоёр нүүрстөрөгчийн атом (C1 ба C2) ба ацил-КоА гинжин хоёр нүүрстөрөгчийн атом юм.
Холбогдох өвчнүүд
Бета исэлдэлтийн эмгэг нь өөх тосыг задлахад шаардлагатай ферментийн дутагдал, дутагдалаас үүдэлтэй липидийн солилцооны эмгэг бөгөөд сэтгэцийн болон бие бялдрын хөгжил саатдаг.
Их Авзага хайрхан
Их Авзага хайрхан нь Өвөрхангай аймгийн Тарагт сумын нутагт орших уул юм. Их Авзага хайрханыг урд талаас нь харахад биеэ ороогоод хэвтэж байгаа арслан, бар шиг харагддаг. Тус хайрханы яг ард алдарт Аравгар хээр морины их шүтээн байдаг.
Шүтлэг
Орой дээр нь эмэгтэй хүн гарч болдоггүй догшин хайрхан гэх бөгөөд тус хайрханд дан ганц архи өргөхгүйгээр сүү, цай, идээ өргөдөг заншилтай. Их Авзага хайрхан өөрийгөө шүтдэг ард иргэдээ алс холоос ч маш сайн харж хамгаалдаг гэсэн яриа ард иргэдийн дунд байдаг. Мөн Ав хайрхан, Аав хайрхан ч гэж нэрлэдэг. Аав шиг харж хамгаалдаг болохооор тэгж нэрлэсэн байж болох юм.
Мөн үзэх
Ангилал:Азийн уул Ангилал:Монголын уул Ангилал:Өвөрхангай аймгийн газар зүй
2 сарын 5
2 сарын 5 нь Григорийн тооллын жилийн 36 дахь өдөр бөгөөд жилийн эцэс хүртэл 329 өдөр (өндөр жил бол 330 өдөр) үлдэж байна.
Тэмдэглэлт өдөр
0205 #05
Сара Хьюз
Хувийн амьдрал
Сара Хьюз 6 хүүхэдтэй айлын 4 дэх хүүхэд бөгөөд түүний дүү Эмили мөн эх орноо төлөөлөн 2006 оны өвлийн олимпод оролцон 7-р байр эзэлж байсан уран гулгагч юм.
Спортын замнал
Сара Хьюз 3 настайдаа Робин Вагнераар уран гулгалт заалгаж эхлэн, өсвөрийн Дэлхийн АШТ-д оролцох хүртлээ түүний удирдлага дор бэлтгэл сургуулилт хийж байв.
Хьюз 1997-1998 оны улиралд АНУ-ын АШТ-ий өсвөр насны ангилалд түрүүлсэн. Дараагийн улиралд Олон Улсын Тэшүүрийн Холбооны өсвөрийн гран-прид оролцон, шигшээ уралдаан болон өсвөрийн Дэлхийн АШТ-ээс мөнгөн медаль зүүв. 1999 оны АНУ-ын АШТ-д Хьюз анх томчуудтай өрсөлдөж, дөрөвдүгээр байр эзэлжээ.
Тэр жил АНУ Дэлхийн АШТ-д 3 тамирчин оролцуулах эрхтэй байсан ч АНУ-ын АШТ-ээс мөнгөн медаль зүүсэн Наоми Нари Нам насны хязгаарт хүрээгүй тул Дэлхийн АШТ-д оролцох боломжгүй болж, мөн насны хязгаарт хүрээгүй ч өсвөрийн ДАШТ-ээс мөнгөн медаль зүүсэн Хьюз тусгай журмын дагуу тус ДАШТ-д оролцох эрхтэй болжээ. Ийнхүү оролцсон анхны ДАШТ-дээ тэрээр 7-р байр эзэлсэн аж.
1999–2000 оны улирлаас гран-при цувралд оролцож эхэлсэн Хьюз 1999 оны Трофи Лаликаас хүрэл медаль хүртэв. Улмаар 2000 оны АНУ-ын АШТ-д хүрэл медаль хүртэж, Дэлхийн АШТ-д амжилтаа ахиулан 5-р байр эзэлжээ.
2000–2001 оны улиралд гран-при цувралаас 3 медаль зүүн, шигшээ тэмцээнд шалгаран оролцож, 2000–2001 оны уран гулгалтын гран-при шигшээ тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн. 2001 оны улсынхаа АШТ-ээс мөнгө, Дэлхийн АШТ-ээс мөнгөн медаль хүртсэн.
2001–2002 оны улирлын гран-при цувралаас 2001 оны Скэйт Канада Интернэйшнлд түрүүлж, мөн уг цувралын өөр 2 тэмцээнээс мөнгөн медаль зүүн, улмаар шигшээ тэмцээнд 2 дахь хүрэл медалиа хүртсэн. 2002 оны АНУ-ын АШТ-д хүрэл медаль зүүснээр 2002 оны өвлийн олимпод оролцох эрхээ авчээ.
2002 оны олимп эхлэхээс 7 хоногийн өмнө Хьюзийн зураг Тайм сэтгүүлийн нүүрийг чимсэн билээ.
2002 оны олимпод Хьюз богино үзүүлбэрийн дараа 4-рт бичигдсэн. Урт үзүүлбэртээ тэрээр 7 удаа гурвалсан үсрэлт амжилттай гүйцэтгэсний дотор 2 удаа гурав-гурав комбинацийг хийсэн юм. Ийнхүү урт үзүүлбэртээ оноогоор тэргүүлсэн түүний өмнө явсан 3 өрсөлдөгч нь бүгд урт үзүүлбэртээ алдаа гаргаснаар Сара 4-р байраас шууд 1-р байр луу дэвшиж, алтан медалийн эзэн болжээ.
Олимпийн дараа төрөлх Грэйт Нэк хотынхон нь баярын жагсаал зохион байгуулан түүнийг угтаж авсан бол Нью-Йорк муж улсаас сонгогдсон сенатч Хиллари Родхэм Клинтон тус арга хэмжээнд үг хэлж, Сара Хьюзийн нэрэмжит өдрөөр зарлаж байсан түүхтэй. Мөн онд сонирхогчийн спортын АНУ-ын шилдэг тамирчинд олгодог Жэймс Э. Салливан шагналыг Сара Хьюз хүртсэн.
Олимпийн аварга болсон Хьюз мөн оны ДАШТ-ийг өнжиж, дараагийн улиралдаа бэлджээ. 2002–2003 оны улирал АНУ-ын АШТ-ий мөнгөн медаль, Дэлхийн АШТ-ий 6-р байр гэсэн даруухан амжилттай өндөрлөсөн.
2003 онд Хьюз Йел Их Сургуульд элсэн оржээ. Тэрээр 2004–2005 оны хичээлийн жилд Смакерс компанийн Мөсний одод цуврал шоунд оролцохоор гэрээ байгуулж, сургуулиасаа жилийн чөлөө авсан. Түүнийг 2005 онд Олон Улсын Жүүдүүдийн Спортын Алдрын Танхимд багтаажээ. 2009 оны 5 сарын 25-нд Хьюз Йел Их Сургуулиа Америк судлалын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн бөгөөд төгсөлтийн ажлаа АНУ-ын улс төр ба коммюнитигийн тухай сэдвээр бичжээ.
Хьюз дөрвөлсөн эргэлтийг бэлтгэл дээрээ дөрвөлсөн эргэлт, гурвалсан аксель үсрэлтийг давтдаг байсан гэх боловч албан ёсны тэмцээнд оролдлого хийж байсан удаагүй.
Гадны холбоосууд
Ангилал:АНУ-ын уран гулгагч Ангилал:1985 онд төрсөн Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга Ангилал:Америкчууд
Эйно Пентилла
Эйно Пентилла (Eino Penttilä, 1906 оны 8 сарын 27 – 1982 оны 11 сарын 24) нь Финландын жад шидэгч хөнгөн атлетикч байв.
Тэрээр АНУ-ын Лос-Анжелес хотноо зохион байгуулагдсан 1932 оны зуны олимпод эх орноо төлөөлөн оролцон, жад шидэлтийн төрөлд нутаг нэгт Матти Ярвинен, Матти Сиппала нарын дараа орж хүрэл медаль хүртжээ.
Ангилал:Финландын жад шидэгч‎ Ангилал:Финландын олимпын хүрэл медальтан Ангилал:Финландын олимпын оролцогч Ангилал:1928 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:1932 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Финландчууд Ангилал:1906 онд төрсөн Ангилал:1982 онд өнгөрсөн
Мохаммед Аман
Аман 2013 оны ДАШТ-д 1:43.31 цагийн амжилтаар түрүүлсэн билээ.
Холбоос
Ангилал:Этиопын 800 метрийн гүйгч Ангилал:Этиопын 1500 метрийн гүйгч Ангилал:800 метрийн гүйлтийн дэлхийн аварга Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч Ангилал:Этиопын олимпын оролцогч Ангилал:Этиопчууд Ангилал:1994 онд төрсөн
Доод Новгород
Доод Новгород (Нижний Новгород, нижний - «доод», 1932-1990 оны хооронд Горький хэмээх нэртэй байсан) — Оросын Холбооны Улсын Доод Новгород муж ба Ижил Мөрний Холбооны тойргийн захиргааны төв, 1.2 сая хүнтэй, улсынхаа тавдугаар их хот. Доод Новгород нь Москвагаас зүүн зүгт 400 километрийн зайд, Ока голын Ижил мөрөнд цутгах хэсэгт оршдог. Оросын түүхэнд чухал үүрэгтэй байсан энэ хот нь 1850 оны үеэс Оросын худалдааны төв хот, Зөвлөлт Холбоот Улсын үед чухал аж үйлдвэрийн төв болон хөгжив. Доод Новгород нь өнөөдөр ОХУ-ын улс төр, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, соёлын төв хот юм. Мөн түүнчлэн Ижил Мөрний Холбооны тойргийн захиргааны төвөөс гадна Оросын хамгийн том зам тээврийн зангилаа цэг, жуулчдын ихээр очдог хотуудын нэг юм.
Түүх
Владимир-Суздалийн Вант Улсын их ван Юрий Всеволодович өөрийн ноёрхлын нутаг дэвсгэрийн чухал голууд болох Ока гол ба Ижил мөрний нийлэх хэсэг дээр 1221 онд энэ хотыг байгуулав. Нижний Новгород гэдэг үгийг үгчлэн орчуулбал „Доод Шинэ Хот“ гэсэн утгатай. Түүнээс өмнө үүссэн Новгород хотоос ялгах үүднээс ингэж нэрлэсэн байж ч болох талтай. Москва, Тверийн нэгэн адил Доод Новгород ч бас Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгооны улмаас ач холбогдлоо хэсэг хугацаанд алдав. Харин Алтан Ордны Улсын ноёрхолд (13-р зуунаас 15-р зууны хооронд) байхдаа чухал улс төрийн төв болон сэргэв. 1341 онд Владимир-Суздалиас салан бие даан гарсан ижил нэртэй ван улсын нийслэл болсноос хойш тус хотын ач холбогдол улам бүр нэмэгдэв. Их гүн Дмитрий Константинович (1328-1383 он) өөрийн улсын нийслэлээ түүний өрсөлдөгч Москватай адил болгохын төлөө ихэд зүтгэл гаргажээ. Тэрбээр Монголчуудаас хамгаалах чулуун бэхлэлтийг бариулахаар эхлүүлсэн нь Доод Новгородын кремль юм. Мөн тэрбээр 1377 онд Лаврентий ламд үүрэг өгч хамгийн эртний бүтнээр үлдсэн алдарт гар бичмэл болох Өнгөрсөн жилүүдийн товчооныг бичүүлжээ.
Москвагийн Вант Улсын үе
1392 онд хот Москвагийн Их Вант Улсын нэг хэсэг болсон ба Доод Новгородын ванг Шуйский хэмээн нэрийдэж, Москва руу хотыг нүүлгэсэн бөгөөд Москвад ордны ноёдын адил эрхтэй байснаас гадна богино хугацаанд Василий IV хаан ширээнд хүртэл суусан аж. Москвагийнхан Доод Новгородыг Казанийн Татаруудын эсрэг хийсэн дайн дахь чухал бэхлэлт хэмээн үзэж байлаа. Улаан өнгийн тоосго бүхий эртний, аварга том энэхүү хэрмийг 1508 оноос 1511 оны хооронд босгов. Гэвч 1520 он, 1536 онуудад татарчууд хэрмийг бүслэн довтлох үед энэ хэрэм тийм ч бат бөх биш болох нь нотлогдов. 1552 онд Москвагийн их ван Казанийг эзэлсний дараа Доод Новгородын эдийн засгийн ач холбогдол улам нэмэгдсний учир нь Москва Ижилийн бүх замыг мэдэлдээ оруулсанд байв.
Эшлэл
Ангилал:Доод Новгород мужийн суурин Ангилал:Дотоодын боомттой суурин Ангилал:Ижил мөрний суурин Ангилал:Саятан хот Ангилал:Оросын хот Ангилал:Оросын их сургуулийн хот Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл Ангилал:Ока голын суурин Ангилал:1221 онд байгуулагдсан
Сапармурат Ниязов
Сапармурат Атаевич Ниязов (Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow; Сапармура́т Ата́евич Ния́зов, 1940 оны 2-р сарын 19 - 2006 оны 12-р сарын 21) нь Туркменистаны улс төрч. Туркменистан улсын анхны ерөнхийлөгч, Туркменистаны ардчилсан нам (DPT)-ын дарга. 1993 оноос "Туркменчуудын эцэг" гэсэн утга бүхий "Туркменбаши" (Türkmenbaşy)" хэмээх нэр зүүж, ард түмэндээ Сапармурат Туркменбаши (Saparmyrat Türkmenbaşy) хэмээн нэрлэгдэж байв. Залгамжлагч Гурбангулы Бердымухамедов удирдах арга барил мөн адилхан байв.
Өсвөр залуу нас
Ашхабадын Кипчак тосгонд төрсөн Ниязов бага насандаа өнчирчээ. Эцэг Атамурат Ниязов (1912—1942) нь дэлхийн 2-р дайнд оролцож, 1942 онд дайны талбарт нас нөгчиж, эх Гурбансолтан-эдже болон ах дүү хоёр нь Ашхабадад 1948 онд болсон газар хөдлөлтөд амь үрэгджээ. Ийнхүү тэрээр бүтэн өнчирч хүүхэд асрах газарт өсч торнин, хожим холын хамаатныхаа гэрт амьдрах болжээ. Сурлага сайтай байсан тэрээр 1959 онд Геологи хайгуулын ажилтнуудын үйлдвэрчний эвлэлийн Туркмен дахь салбарын зааварлагчаар ажлын гараагаа эхэлжээ. 1962 онд Коммунист намд гишүүнээр элссэн. Ленинградын аж үйлдвэрийн дээд сургуульд элсэн орж, 1967 онд төгсөөд усан цахилгаан станцад ажиллаж байв.
Коммунист нам
1970 оноос 1980 он хүртэл Туркменистаны Коммунист Намын төв хорооны гишүүн, 1976 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Намын төв хорооны дэргэдэх Намын дээд сургуулийг төгссөн. 1980 онд Ашхабад хотын намын төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга болсон. 1984 оноос 1985 он хүртэл ЗХУ-ын Коммунист Намын төв хорооны Намын байгууллага хариуцсан зааварлагчаар ажиллаж байв.
1985 онд Туркмены Коммунист Намын Нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга болсноос хойш Туркмены улс төрийн хамгийн гол хүн нь болсон. 1989 оноос 1991 онд ЗХУ-ын ардын төлөөлөгчдийн хурлын депутат байв. 1990 оны 1-р сарын 13-нд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркмен Улсын их хурлын дарга болж, түүний удирдлаган дахь парламент тусгаар тогтнох тухай асуудлыг батлан, мөн оны 10-р сарын 17-нд ард түмний санал хураалтаар ЗСБН Туркмен Улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. 1990 оны 7-р сарын 14-нд Сапармурат Ниязов ЗХУКН-ын Төв хорооны Товчооны гишүүнээр сонгогдсон байна.
Туркменбаши
Зөвлөлт Холбоот Улс задарсны дараа Үндсэн хуулийн дагуу 1992 оны 6-р сарын 21-нд Туркменистан улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 1993 онд парламентаас түүнд Туркменбаши (Туркменчуудын эцэг) хэмээх цол олгож, улмаар 1999 оны 12-р сард насан туршийн ерөнхийлөгчөөр зарлагдсан. 2003 оноос төрийн эрх барих дээд байгууллага болох Ардын төлөөлөгчдын хурлын даргаар ажиллаж байв.
Каспийн тэнгисийн эрэг орчмын байгалийн хийг ашиглан олсон орлогоороо улсынхаа эдийн засгийг сайжруулж чадсан. Гадаад харилцаандаа төвийг сахисан улс болохоо зарлаж, харьцангуй хаалттай байсан.
1997 онд Германд зүрхний, 2005 онд нүдний хагалгаа хийлгэх зэргээр эрүүл мэндийн байдал нь сайнгүй байв. Мөн чихрийн шижин өвчтэй байсан гэсэн мэдээ бий.
Ийнхүү амьддаа ард түмэндээ бурхан мэт тахигдсан дарангуйлагч 2006 оны 12-р сарын 21-нд зүрхний дутагдалаар гэнэт нас баржээ.
Гавьяа шагнал
Эдийн засаг, улс төрийн ухааны доктор, Туркменистаны Шинжлэх ухааны академийн гишүүн. Зөвлөлт Холбоот Улсын найрамдлын одонт. Туркменистан улсын баатар цолыг 5 удаа хүртсэн. Бусад олон одон медалиар шагнагдаж байжээ.
Цахим холбоос
Ангилал:Туркменистаны ерөнхийлөгч Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг) Ангилал:ЗСБН Туркменистан Улсын хүн Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн Ангилал:Туркменчүүд Ангилал:1940 онд төрсөн Ангилал:2006 онд өнгөрсөн
Хөх Түрэгийн хаант улс
Түрэгийн хаант улс (551-744) нь 552 онд түрэг аймгууд Нирун улсыг бут цохисны дараа Алтайн түрэгийн удирдагч Буманы тэргүүлсэн Түрэгийн хаант улс байгуулагдсан нь удалгүй Баруун Түрэгийн хаант улс, Зүүн Түрэгийн хаант улс гэж хоёр хуваагджээ. Зүүн Түрэгийн хаант улс 745 онд Уйгур улсад цохигдох хүртлээ Монголд оршин тогтнож байв.
Түрэг аймгийн зонхилогч Буман Нирун улсын харьяанд байсан олон овог аймгийг нэгтгэж, биеэ "Эл" хаан хэмээн өргөмжилжээ. Tүрэг аймгууд нь эрт цагт Хүннү гүрний бүрэлдэхүүнд багтдаг байжээ. Түрэг улс нь зуу гаруй жил оршин тогтнож байгаад Тан улсын эрхшээл нөлөөнд орж, 50 гаруй жил болжээ. VI зууны сүүлчээр Түрэгийн язгууртнууд Кутулуг, Тоньюкук нараар удирдуулсан том бослого гарч, Түрэгийн хант улсыг сэргээн байгуулсан байна. Тэр цагаас хойш Түрэгийн хант улс тусгаар тогтнолоо хамгаалж, Хятадын Тан улстай өрсөлдөн тэмцсээр байжээ. Гэвч 745 онд Түрэг улсын дотоод хямрал гүнзгийрсэн үеэр Уйгур аймгууд бослого гаргаж, Түрэг улсыг мөхөөжээ.
Зүүн Түрэгийн хаант улс
Харин Шиби хааны үед (609-619) Дорнод Түрэгийн хаант улс, Сүй улсын дотоодод гарсан хямралыг ашиглан түр зуур сэргэж дайн байлдааны ажиллагаа өрнүүлэх болжээ. Тэр үеийн тухай нангиад сурвалжид, цэргийнх нь тоо сая хүрч байсан ба умар зүгийн нүүдэлчид хэзээ ч ийм хүчирхэг байсангүй гэж тэмдэглэсэн нь бий. Энэ нь маш их хэтрүүлсэн тоо бөгөөд Түрэгийн байлдааны амжилт нь цэргийн тооны олонд биш, Сүй улсад будлиан хямрал үүсч дотоод байдал нь доройтсонтой холбоотой юм. Сэли хааны үед (620-630) түрэгүүд цэрэглэн хятад лугаа олон удаа байлдсан билээ. Энэ хугацаанд Түрэгийн хаад, Хятадын дотоод тэмцэлд идэвхтэй оролцож Сүй улс мөхөж Тан улс 618-907 мандахад багагүй үүрэг гүйцэтгэжээ. Тан улс дөнгөж үүсч тогтосныхоо дараа хараахан бэхжиж амжаагүй байсан тул Түрэгийн довтолгооны эсрэг шийдвэртэй арга хэмжээ авч чадахгүй байсан тул бэлэг сэлтээр аргацаан тогтнож байв. Гэвч Тан улс удалгүй дотоод байдал нь бэхжиж хүчийг олмогц түрэгийн эсрэг хандаж эзлэн түрэмгийлэх бодлогыг шургуу явуулж эхлэв. Тан улсыг үүсгэн байгуулагч Ли Ши Минь хятад цэрэгт шинэтгэл хийж байлдааны хүч чадал, зохион байгуулалтыг ихэд сайжруулсан байна. 626 онд Ли Ши Минь Тайзун цолтойгоор Тан улсын хаан сууринд сууж, “гадаадын дайн байлдаанаар дотоодын амгалан тайван байдлыг хангах” бодлого явуулж эхэлжээ. Тан улс, Түрэгийн дотоод тэмцэл самууныг ашиглаж, ялангуяа Түрэгийн хаадын хүчээр нэгтгэн захирах бодлогод дургүйцсэн олон аймгийн зонхилогчийг өөгшүүлэн биедээ татаж, нэгдмэл улсын хүчин чадлыг дотроос нь сарниулахад голлон анхаарав. Түрэгийн харьяанд байсан олон аймаг бослого гарган харьяаллаас гарч Хятадад дагаар орох боллоо. Дотроосоо тарж бутран, гадны хүчинд эсэргүүцэл үзүүлэх чадалгүй болсон Түрэгийн үлдэгдэл хүчийг Тайзун хаан 630 онд цэрэг хөдөлгөн бут цохиж Сэли хааныг, үлдсэн хүн ард, мал сүргийнх нь хамт олзлон авч их говь хүртлэх нутгийг бүрэн эрхшээлдээ оруулжээ.
Тан Улсын эрхшээл дэх Түрэг орон
Ийнхүү тусгаар улс гүрэн байгуулж оршин тогтносоор ирсэн түрэгийн ард түмнийг эрхэндээ оруулах гэсэн нангиад хаадын эзлэн түрэмгийлэх бодлогыг Тан улс гүйцэлдүүлж түрэгийн ард түмэн 50 орчим жил хятадын эрхшээлд орсон байна. Говиос хойш Байгал нуур, Алтай, Хинганы хоорондох нутаг Сеяньто аймгийнхны мэдэлд орж олон тооны түрэг нар Сеяньтог дагажээ. Гэвч Сеянтог хожим Тан улсын Уйгурууд устгасан. Тан улсын захирагчид, Түрэгийн цэргийг алс холын аян дайнд нэмэлт хүч болгон ашиглах, тайван цагт, хил хязгаарыг сахин хамгаалах алба гүйцэтгүүлэх болов. Түрэгийн ард түмэн Тан улсын ноёрхолыг хүлцэн тэсвэрлэхгүй тусгаар тогтнолыг мөрөөдөн аятай цагийг хүлээсээр байсан нь Орхоны хөшөөний бичээст тод тусгагджээ.
Хамаг түрэгийн харц иргэн өгүүлрүүн: Эл улс бөлгөө би. Эл улс маань хаана байна. Хэн дор улсуудыг дагуулнам билээ би. Хаантай улс билээ би. ''Хаан маань хаана буй? Ямар хаанд сэтгэл хүчээ өгнөм билээ би. Тийн хэмээгээд нанхиад хаан дор дайсан болж хуучин нутагтаа хүчийг тэжээсүгэй хэмээн нүүж эчвэй''.
Түрэгүүд харийн дарлалыг тэвчин сууж үл чадан бослого хөдөлгөөн гаргаж тэмцсээр байсны тодорхой жишээ нь 679 онд гарч хоёр жил үргэлжилсэн Ашина Фунан тэргүүтэй томхон бослого юм. Хятадын засгийн газар ихээхэн цэрэг зэвсгийн хүчээр 680 онд уг бослогыг дарсан байна.
Түрэгийн хожуу хаант улс
Түрэгчүүдийн түрүүчийн бослого дарагдаад жил ч өнгөрөөгүй байхад Нангиадын эсрэг дахин том бослого гарч нэн эрчимтэй өрнөв. Энэ бослогыг Түрэгийн язгууртны нэгэн төлөөлөгч Кyтyлyг, Нанхиадын эрхшээлд хүмүүжин боловсорсон зөвлөх түшмэл Тоньюкук нар удирджээ. Сурвалжид тэмдэглэснээр Кyтyлyг бол Сэли хааны холын садан бөгөөд Ханьли-Юаньи овгийн ноён, үе улирах Түдүн цолтой байжээ. Фуняний бослого дарагдсанаас хойш Цүньцай уулын дэргэд суурьшиж Хэйшя хотыг барьсан нь тэдний тоо 5000 хүрч байжээ хэмээн сурвалжид тэмдэглэсэн байна. Кyтyлyгийн бослого эхнээсээ амжилт олсон шалтгаан нь тэрбээр бослогын эхлэл цаашдын явцыг маш нарийн төлөвлөн, өөрийн бодит хүчинд зөв зохицуулсанд оршино. Тэр эхлээд шууд Хятадын эзэн хааны цэрэгтэй тулалдахын оронд ямар ч ажиггүй байсан Есөн овгийн Уйгурыг гэнэдүүлэн дайрч, цаашдын дайнд зайлшгүй хэрэгтэй адуун сүрэг олзлон авчээ. Юуны өмнө их хэрмийн дагуух Ордосоос зүүнших нутгийн хилийг бэхэлсэн шугамуудыг гэнэтийн дайралтаар устгав. Энэ үес Хятадад төрийн эргэлт гараад цаг төр тайван бус байснаас гадна Түвэдтэй хийж байсан дайнд ихээхэн цэргийн хүч оролцож, Түрэгийн бослогыг дарах сөхөөгүй байв. Ийм нөхцөлд Түрэгүүдийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэл амжилтыг олж, Нангиадын 50 гаруй жилийн дарлалаас гарч, Кyтyлyгийг Элтэрэс хаан буюу улсыг хураагч хаан цол өргөмжлөн төр улсаа байгуулсан байна. Кyтyлyгийн байгуулсан улс нь Монголын төв нутаг Хангай уулын хавиар төвлөрч байжээ.
Капаган хааны үе
693 онд Элтэрэс хааныг таалал төгсөхөд түүний дүү Можо (Капаган) хаан (691-716 он) орыг залгажээ. Түүний хаанчлалын үед Түрэгийн хоёрдахь хаант улсын цэрэг улс төрийн хүчин чадал туйлдаа хүрэхийн хамт бууран доройтохын эхлэл тавигджээ. Умард Хятадын цэргийн хүчин болон эргэн тойрны овог аймгууд лугаа олон удаа амжилттай дайн хийж, газар нутгаа тэлжээ.
Түрэгийн хожуу хаант улсын мөхөл
Билгэ хааны орыг залгасан түүний хөвгүүд Ижань хаан (734-739) ба Тэнгри хаан (740-741) эцгийнхээ бодлогыг үргэлжлүүлэхийг зорив. Гэвч 741 онд хаант улсын задрал эхэлсэн бөгөөд харьяат нутгуудыг захиран суусан Ашина овгийн засаг ноёд төв засгийн газартаа захирагдахаа больж эхлэв. Насан балчир Тэнгэри хааныг түүний авга ах Кутлук ябгу хороож хааны эрхийг булаан авсан байна. Уйгур, Басмыл, Карлукын холбоотой дайн эхлэж энэ дайнд Кутлук ябгу амиа алджээ. Ийнхүү 745 онд Түрэгийн хаант улс эцэслэн мөхөв. Газар нутгийнхаа зарим хэсгийг хадгалан үлдсэн Түрэгийн аймаг овгууд хожмын түүхэн үйл явдалд мэдэгдэхүйц үүрэг гүйцэтгэж чадсангүй. Билгэ хааны авч явуулсан арга хэмжээнүүд нь Түрэг улсыг түр зуур сэргээн эдийн засаг улс төрийн хүнд байдлаас гаргасан юм. Энэ үеийн төрийн бодлогод Түрэг улсын гурван хааны төрийн зөвлөх асан мэргэн Тоньюкук их үүрэгтэй байжээ.
Тоньюкукын дурсгалд зориулан бүтээсэн хоёр том гэрэлт хөшөө бүхий онгон тахилын сүм Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт өнөөг хүртэл хадгалагдан үлджээ.Тоньюкук нь тухайн үед Түрэг улс Хятадаас Буддын болон Бомбын шашин авч Түрэгийн хүн ам номхрон зөөлөрч хятадчилагдахаас тун их сэргийлж байсны зэрэгцээ тэдний цэрэг зэвсгийн хүчийг бодитой зөв үнэлж шууд халдан довтлохоос зайлсхийн найрамдлын гэрээ байгуулахыг зөвлөж байлаа. Тухайн үед Түрэг улс хүчирхэг байсныг Билгэ хааны үнэнч шударга эевэргүү сэтгэл, Күльтегиний цэргийн ур чадвар, Тоньюкукын эр зориг, туршлага ухаантай холбон үздэг байна. Улс төрийн эдгээр мэргэн бодлоготнуудын үйл ажиллагааны дүнд Түрэг улс нэгэн үе сэргэн эдийн засаг, улс төрийн хүнд байдлаас гарч чадсан авч цаашид удаан насалсангүй. Зэвсгийн хүчээр нэгтгэн авсан овог аймгуудад эдийн засгийн холбоо тогтоож чадаагүй, язгууртан ноёд дайны хөлөөр улс төрийн эрх, хүчин чадлаа эрс нэмэгдүүлсэн нь тэднийг тусгаар тогтнох бодлого явуулахад хүргэсэн, тэрчлэн эзлэгдсэн аймаг ястнуудын эрх чөлөөний хөдөлгөөн зэрэг нь Түрэг улс унахын гол шалтгаан болжээ.
Түрэгийн аж ахуй
Түрэгүүд нүүдлийн мал аж ахуй голлон эрхэлдэг байжээ. Хятад сурвалжид тэднийг майхан, эсгий гэрт сууж өвс усны аяыг даган нэг газраас нөгөө газарт нүүдэллэдэг, мал аж ахуй, ан гөрөө эрхлэн махаар хооллож айраг уух ба арьс ноосон хувцас өмсдөг хэмээн өгүүлжээ. Түүнчлэн эртний түрэгийн хөшөөний бичээсэнд түрэгийн баян язгууртан хүн хэд хичнээн адуутай байсан тухай ч бичсэн зүйл бий. Үүнээс үзэхэд нүүдлийн мал аж ахуй тэдний эрхлэх гол ажил байсан ба энэ нь эртний судлалын олдвороор ч нотлогддог юм. Үүнд, эртний түрэгийн үеийн булшинд, унаж явсан морийг нь эмээл, хазаар, тоног хэрэгслийн хамт дагалдуулан тавьдаг нийтлэг заншил харагддаг билээ. Түрэгүүд Алтайгаас анх гарах үес газар тариалан эрхэлж байсан ба хожим Орхонд төвлөн суухдаа энэхүү уламжлалаа үргэлжлүүлэн бүр өргөн хэмжээгээр тариалах оролдлого ч гарч байжээ. Тухайлбал, Можо хаан Хятадаас 100 000 ху үр, 3000 тариалангийн багаж зэвсэг шаардаж байсан мэдээ бий. Түрэгийн дурсгал малтан судлахад тарианы ажлын багаж, сав суулгын зүйлс олддог. Гэвч нүүдлийн мал аж ахуй голлон эрхэлж үргэлж нүүж байдаг, цаг үргэлжийн дайн тулаан хийгээд орон нутгийн байгал, газар зүйн онцлогоос шалтгаалан газар тариалан нь мал аж ахуй шиг нийтийг хамран өргөн хэмжээгээр хөгжиж чадаагүй байна. Түрэгийн аж ахуйн туслах чанарын нэг салбар нь ан гөрөөний ажил байв. Тэр үеийн булшнаас буга, янгир, хандгайн эврээр хийсэн эдлэл хэрэглэлийн зүйл олддог нь хүнс тэжээлийн зарим хэрэгцээг ан гөрөөгөөр хангаж байсныг гэрчилдэг. Гөрөөлсөн ан амьтныхаа махыг нь идэж арьс ширийг нь хувцас хийх, гэр орноо бүрэхэд хэрэглэдэг байжээ. Түүний хамт үнэт үслэг ангийн арьсыг хувцсанд хэрэглэх, алба татвар авах, худалдаа арилжаанд гаргах зэргээр ашигладаг байв. Нийт Төв Азийн нүүдэлчин аймгуудын нэгэн адил ав гөрөө нь аж ахуйн ач холбогдолтойгоос гадна дайн байлдааны бэлтгэл сургууль болдог байжээ. Манай оронд буй хадны зургийн дотор нум сумаар гөрөөс авлаж байгааг дүрсэлсэн зүйл байхын хамт булшнаас ан амьтны яс элбэг олддог билээ. Түрэгүүд Y зууны үед Алтайгаар нутаглан Нируны харьяанд байх үеэсээ төмрийн хүдэр малтан боловсруулж, төмөр эдлэлээр алба барьдаг байсан ба эртний булш оршуулгаас, төмрийн дархны ажил хийж байсныг гэрчлэх биет хэрэглэгдэхүүн их олддог. Түрэгийн төмөр хайлах ажлын чанар, төвшинг, тэр үеийн булшнаас олдсон төмөр эдлэл, зэр зэвсгийн зүйлсээс тоймлон мэдэж болох юм. Байлдааны зориулалттай олон төрөл зэвсэг үйлдвэрлэж байснаас, зөвхөн сумын зэв гэхэд л хорь гаруй төрөл, түүнчлэн илд, сэлэм, жад, чичлүүр хутга, байлдааны сүх гэх мэт олон төрөл зэвсэг, мөн ялтсан хуяг, бамбай, морины хуяг, шөрөг төмөр зэрэг хамгаалалтын чанартай зэвсгийг уран чадмаг хийдэг байв. Тухайлбал, Төв аймгийн Алтанбулаг сумын нутагт буй Өнгөтийн хөшөө хэмээх дурсгалаас, дайсан довтлох үед тараан хаяж саатуулах зорилготой, газарт хаяхад дөрвөн үзүүрийн нэг нь заавал дээш харж унадаг, шөрөг хэмээх хамгаалалтын зэвсэг олон гарсан нь тэр үед төмөр хайлах ажил эрчимтэй хөгжиж, дайн байлдааны зэр зэвсэг хийхэд голлон чиглэж байсныг харуулдаг.
Түрэгийн соёл, Худалдаа
Түрэгийн холбогдолт эртний дурсгалт зүйлсийн дотор исгэрэх зэв, нарийн хийцэт нум, төмөр дөрөө, хазаарын амгай зуузай, эмээлийн гох дэгээ, бүсний үнэт товруун чимэглэл, унжлага зэрэг зүйлс элбэг тохиолддог нь зөвхөн төмрийн дарх төдийгүй мөн уран дархны ажил бузгай сайн хөгжсөнийг гэрчилж байна. Сурвалж бичгийн мэдээнээс үзэхэд, түрэгүүд нүүдлийн мал аж ахуй голлон эрхлэх боловч тодорхой хэмжээгээр хот орон байгуулж байсан нь мэдэгддэг. Тухайлбал, түрэгийн хөшөөний бичээсэнд «миний эцэг хаан анх 7 эрийн хамт мордлоо. Түүний зах нутагт явсныг хотуудад суугсад сонсоод хотоос угтан гарч, ууланд суугсад уулнаас угтан бууж, бүгд нийлэн 70 эр болов» хэмээн өгүүлдэг. Тэрчлэн Дундад улсын түүхэнд, «Түрэгийн ханьли юаньи овгийн ноён Гудулу/Күтүлүг-ийн харьяат түрэгүүд Цун Цай уулын дэргэд суурьшиж, Хэй-Ша хотыг барьсан байна. Тэдний тоо 5 000 хүн болж байсан» гэж 682 онд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр, эртний судлалын шинжилгээгээр одоо хир Түрэгийн гэгдэх хот суурины дурсгалыг илрүүлэн судалсан зүйл үгүй боловч дээрх мэдээ баримтаас үзэхэд түрэгүүдийн дунд хот суурин барьж байгуулах ажил хөгжиж байсан нь илэрхий байна. Үүнийг нотлох биет баримт бол тэдний бүтээсэн тахил шүтээний барилга байгууламж болно. Эдгээрийг, тоосгоор барьж дээврийг тосгуур, нүүр ваараар чимэглэн, гаднах хэрмийг тойруулж усан татаал хийдэг байснаас гадна ус гүйлгэх тусгай шатаасан шавар хоолой ашиглаж байсан нь хот орон барих арга ухаан хөгжиж дэлгэрснийг харуулдаг билээ. Мөн чулууны ур дарх сайтар хөгжсөн нь тэдний бүтээсэн хүн чулуу, арслан, хонь зэрэг цоолбор дүрс, гэрэлт хөшөө урлан хийж байсан баримтаас тодорхой мэдэгддэг. Түрэгүүдийн дунд дотоодын арилжаа өрнөж овог аймгууд хоорондоо худалдаа солилцоо хийж байснаас гадна Хятад, Дундад Азийн улсуудтай ч харьцаж байжээ. Нангиад сурвалж бичигт түрэг, хятадын хооронд хилийн худалдаа хөгжүүлж зах зээл нээж байсан мэдээ бий. Монгол нутгаас, түрэгийн үед холбогдох Тан улсын зоос элбэг олдохоос гадна тухайн үеийн булшнаас хятадын торго зэрэг эдийн үлдэгдэл гардаг байна. Эдгээр нь зөвхөн дайн тулааны олз төдий бус мөн арилжаа худалдаагаар орж ирсэн зүйлс болно.
Түрэгийн хаант улс нь төв азийн бусад нүүдэлчдийн нэгэн адилаар нүүдлийн мал аж ахуйг тэр дундаа адууг эрхэмлэн өсгөдөг байжээ.Нэгэн язгууртан Уюк Тураны хөшөөнд “Би зургаан мянган адуунаасаа салж одов” гэсэн байдаг бол өөд бологсдоо унаж явсан морь, эмээл хазаартай нь хамт оршуулдаг ёс заншилтай байжээ.Эмэгтэй хүн оршуулсан булшнаас гар тээрмийн чулуу, хүн чулуут булшнаас анжисны төмөр хошуу гарсан нь түргүүд газар тариалан эрхэлдэг байсныг гэрчилнэ. Хятадын сурвалжид тэднийг майхан, эсгий гэрт сууж, өвс усны аяыг дагаж нэг газраас нөгөө газарт нүүдэллэдэг, МАА, ан гөрөө эрхлэн махаар хооллож, айраг уух ба арьс ноосон хувцас өмсдөг хэмээн өгүүлжээ. Алтай хавийн нутаг,долоон усны сав газрын Түрэгүүд газар тариалан эрхэлдэг байсан. Тариалангийн ажил Можо хааны үед нилээд хөгжсөн бөгөөд тэрээр хятадаас 10000 ху будааны үр, 3000 гаруй багаж хэрэгслийг худалдан авч байсан баримт бий. Ойн бүсээр суудаг иргэд нь цаа буга маллаж, ачлага уналгадаа ашиглах, мах сүүгий нь хүнсэндээ хэрэглэх, арьс ширээр нь хувцас хунар хийх, гэр орноо бүрэх зэргээр амьдардаг байв. Ан гөрөө туслах аж ахуйн хэлбэрээр хөгжиж хар булга, хэрэм зэрэг ангын арьсаар алба авдаг байв. Түрэгүүд байлдааны зориулалттай олон зэвсэг үйлдвэрлэдэгээс зөвхөн сумны зэв гэхэд л 20 гаруй төрөл түүнчлэн илд, сэлэм, жад чичлүүр хутга, байлдааны сүх зэрэг олон төрөлийн зэвсэг мөн ялтас хуяг, бамбай, морины хуяг, шорог, төмөр зэрэг хамгаалалтын чанартай зэвсгийг уран чадамгай хийдэг байв. Тэд төмрөөр төдийгүй алт, мөнгө, зэс, туглагаар эд, эдлэл,гоёл чимэглэлийн зүйлсийг чадварлаг хийдэг байжээ. Түрэгүүд дотооддоо арилжаа наймаа хийхийн зэрэгцээ Хятад, Дундад Азийн улс орнуудтай худалдаа хийж байсан тухай мэдээ байдаг. Түрэгийн хаант улс нь торгоны замд ноёрхлоо тогтоож байсан. Түрэгийн гол шүтлэг нь бөө байсан бөгөөд тэд галыг тахиж, дөлөөр нь жилийнхээ өнгийг шинждэг байсан гэдэг. Түрэгүүд YII зууны дунд хүртэл талийгаачдаа шатааж, тэднийхээ сүнсийг галын дөл, утаагаар дамжуулан тэнгэрт илгээж байв. Чандарыг шавар саванд хийж газар булан морь, зэр зэмсэг, эдэлж байсан бусад зүйлийн хамт оршуулж дээр нь дөрвөн чулуу тавьж гортиг татдаг байжээ. Энэ бүхэн урлагийн бүтээлд бүрэн тусгалаа олсон байдаг. Гэвч тэд 7-р зуунаам хойш шаоилыг чандарлалгүй оршуулах болсон байна. Энэ тухай хятад сурвалжид тэд эцэг өвгөдийнхөө ёс заншлыг гээж тэднийг доромжилж байна гэж бичжээ.