cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
തദ്ഗുണം (അലങ്കാരം)
ഒരു വസ്തുവിനോ വ്യക്തിക്കോ സ്വതസ്സിദ്ധമായിട്ടുള്ള ഗുണങ്ങൾ സംസർഗ്ഗത്താലോ അല്ലാതെയോ കൂടുകയോ കുറയുകയോ ചെയ്യുന്നതിനെ കുറിക്കുന്ന അലങ്കാരമാണ് തദ്ഗുണം.
ലക്ഷണം
തദ്ഗുണം സ്വഗുണം വിട്ടു മറ്റൊന്നിൻ ഗുണമേൽക്കുക.
മേയ് 4
ഗ്രിഗോറിയൻ കലണ്ടർ പ്രകാരം മേയ് 4 വർഷത്തിലെ 112(അധിവർഷത്തിൽ 113)-ാം ദിനമാണ്.
ചരമവാർഷികങ്ങൾ
**** 2012 മേയ് 4  സ.TPചന്ദ്രശേഖരൻ രക്തസാക്ഷിയായി
മറ്റു പ്രത്യേകതകൾ
വർഗ്ഗം:മേയ് 4
തൃച്ചാറ്റുകുളം മഹാദേവക്ഷേത്രം
കേരളത്തിലെ ആലപ്പുഴ ജില്ലയിൽ ചേർത്തലയ്ക്കടുത്ത് പാണാവള്ളിയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പുരാതന ക്ഷേത്രമാണ് തൃച്ചാറ്റുകുളം മഹാദേവക്ഷേത്രം. പരശുരാമനാൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടു എന്ന് ഐതിഹ്യമുള്ള ക്ഷേത്രം തൃച്ചാറ്റുകുളം ദേശത്തിലെ പ്രമുഖ ക്ഷേത്രമാണ്. പുരാതന കേരളത്തിലെ 108 ശിവക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പറയുന്ന ചാറ്റുകുളം ആണ് ഈ ശിവക്ഷേത്രം. . പ്രധാന മൂർത്തിയായ ശ്രീ പരമശിവൻ ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ വടുതലേശൻ എന്നപേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. 300px|thumb|വലത്ത്‌|തിരുച്ചാറ്റുകുളം ക്ഷേത്രം - ഉത്സവനാളിൽ
മീലിതം (അലങ്കാരം)
ഏതെങ്കിലും രണ്ട് വസ്തുക്കൾ ചേർന്നിരിക്കുമ്പോൾ അവയുടെ ചേർച്ചയാൽ ഒന്നിൽ നിന്നും മറ്റൊന്നിനെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാതെ വരുന്നു എന്ന അർത്ഥത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നതിനായ് ഉപയോഗിക്കുന്ന അലങ്കാരമാണ്‌ മീലിതം.
തൃച്ചാറ്റുകുളം മഹാദേവക്ഷേത്രം
ഐതിഹ്യം
പരശുരാമ പ്രതിഷ്ഠയാണ് ഇവിടുത്തെ ശിവലിംഗം എന്നു വിശ്വസിക്കുന്നു.
മീലിതം (അലങ്കാരം)
ലക്ഷണം
മീലിതം ഗുണസാമ്യത്താൽ ഭേദം തോന്നാതിരിക്കുക
തൃച്ചാറ്റുകുളം മഹാദേവക്ഷേത്രം
ക്ഷേത്രം
നാലമ്പലത്തിനുള്ലിലായി ഗണപതിയേയും ഭഗവതിയേയും പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഭഗവതിയുടെ പ്രതിഷ്ഠ അടുത്തിടക്കാണ് നടത്തിയത്. 1978-ൽ താന്ത്രികവിധി പ്രകാരമുള്ള പൂജാവിധികളോടെയാണ് ഭഗവതിയെ നാലമ്പലത്തിൽ കുടിയിരുത്തിയത്. അതുപോലെതന്നെ വടക്കുപടിഞ്ഞാറേമൂലയിലായി നാഗയക്ഷിയുടെ പ്രതിഷ്ഠയും ഇവിടെ ദർശിക്കാം. ഭഗവതിയും ഗണപതിയും നാഗയക്ഷിയും കിഴക്കു ദർശനം നൽകിയാണ് പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നത്. ധാരാളം ദാരുശില്പങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമാണ് ഇവിടുത്തെ ശ്രീകോവിൽ. പ്ലാവിൻകാതലിൽ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്ന മനോഹരങ്ങളായ ദാരു നിർമ്മിതികൾ ഇവിടുത്തെ ക്ഷേത്രത്തിന് പ്രശസ്തിയേറ്റുന്നു. ചതുരാകൃതിയിൽ രണ്ടു തട്ടിലായി നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്ന ശ്രീകോവിൽ ചെമ്പുപാളികളാൽ മേഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
ക്ഷേത്രനിർമ്മിതി
കേരളതനിമ വിളിച്ചോതത്തക്കമുള്ള ശില്പനിർമ്മാണ മാതൃകയാണിവിടെയും കാണുന്നത്. ഏകദേശം ആയിരം വർഷങ്ങളുടെ പഴക്കമുള്ള ക്ഷേത്രമാണിത്. പ്ലാവിന്തടിയിൽ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്ന ദാരുശില്പങ്ങൾ ഇവിടുത്തെ ശ്രീകോവിലിൽ പണിതീർത്തിട്ടുണ്ട്. നാലമ്പലവും ബലിക്കൽപ്പുരയും ഓട് മേഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
പൂജാവിധികൾ
അഞ്ചുപൂജകളുള്ള മഹാശിവക്ഷേത്രമാണിത്. ശിവക്ഷേത്രത്തിൽ മൂന്നുശീവേലികളും നിത്യേന പതിവു കല്പിച്ചിട്ടുണ്ട്.
പ്രധാന വഴിപാടുകളിൽ പ്രമുഖമായത് വെടി വഴിപാടാണ്. വെടി വഴിപാടിൽ ഗോപുരത്തിങ്കൽ വെടി എന്ന വഴിപാട് ക്ഷേത്രേശന് പ്രിയങ്കരമാണന്നു വിശ്വസിക്കുന്നു.
ഉത്സവം
മകരമാസത്തിൽ നടത്തുന്ന മകരഭരണി ഉത്സവം (ജനു-ഫെബ്രുവരി) ഇവിടെ കൊടിയേറി പത്തുനാൾ ആഘോഷിക്കുന്നു.
ദേശമുറുക്ക്
തൃച്ചാറ്റുകുളം ക്ഷേത്രത്തിലെ തിരുവുത്സവത്തിനു കൊടി കയറുന്നതിന് മൂന്നുമാസങ്ങൾക്കുമുമ്പ് ദേശമുറുക്ക് എന്ന ആചാരം നിലനിന്നിരുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നും പുറപ്പെട്ട് അരൂക്കുറ്റിയിലെത്തി തെള്ളിക്കാട്ട്, അങ്ങാടി, ചൌക്ക, കുളപ്പുര, മാത്താനം, പതിയങ്കാട്ട് എന്നീ സ്ഥലങ്ങളിൽ പാലക്കമ്പുകുത്തി തൃച്ചാറ്റുകുളത്തപ്പന്റെ അധീശശക്തി ഉറപ്പിക്കുന്ന ചടങ്ങായിരുന്നു ഇത്.
ശിവരാത്രി
കുംഭമാസത്തിലെ കറുത്ത ചതുർദ്ദശി ദിവസമാണ് ശിവരാത്രി ആഘോഷിക്കുന്നത്. അന്നേ ദിനം ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രത്യേക പൂജകൾ നടത്തുന്നു. അന്നേദിവസം നടത്തുന്ന കലശാഭിഷേകത്തിന് ധാരാളം ഭക്തർ എത്താറുണ്ട്.
തിരുവാതിര
ധനുമാസത്തിലെ തിരുവാതിര നാളിലാണ് തിരുവാതിര ആഘോഷിക്കുന്നത്. ധനുമാസത്തിലെ തിരുവാതിരനാളിൽ വ്രതമെടുത്താൽ നെടുമാംഗല്യം ലഭിക്കുമെന്നാണ് വിശ്വാസം. തിരുവാതിര ദിവസം രാവിലെ ക്ഷേത്ര ദർശനം നടത്തി വിവാഹിതരായ സ്ത്രീകൾ നെടുമാംഗല്യത്തിനും കന്യകകൾ നല്ല വിവാഹബന്ധത്തിനും വ്രതം നോറ്റ് ക്ഷേത്ര ദർശനം നടത്തന്നു.
ക്ഷേത്രത്തിലെത്തിചേരാൻ
ചേർത്തല താലൂക്കിലെ പാണാവള്ളി ഗ്രാമത്തിലാണീക്ഷേത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്
അവലംബം
വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ ശിവക്ഷേത്രങ്ങൾ വർഗ്ഗം:ആലപ്പുഴ ജില്ലയിലെ ക്ഷേത്രങ്ങൾ വർഗ്ഗം:നൂറ്റെട്ട് ശിവക്ഷേത്രങ്ങൾ വർഗ്ഗം:ആലപ്പുഴ ജില്ലയിലെ ശിവക്ഷേത്രങ്ങൾ
മാലെ (മാലദ്വീപുകൾ)
മാലദ്വീപിന്റെ തലസ്ഥാനമാണ് മാലെ (ഇംഗ്ലീഷ്: Malé, ദിവെഹി: މާލެ),. കാഫു അടോളിന്റെ തെക്ക് ഭാഗത്തായാണ് ഈ നഗരം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഈ നഗരത്തിന് മഹൽ എന്നും പേരുണ്ട്.
2006-ൽ ഈ നഗരത്തിലെ ജനസംഖ്യ ഒരു ലക്ഷത്തിലധികമായിരുന്നു.
മാലദ്വീപിലെ സാമ്പത്തിക സിരാകേന്ദ്രമായ ഇവിടെയാണ് മാൽദീവിയൻ എയർലൈൻസിന്റെ ആസ്ഥാനം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.
അവലംബം
വർഗ്ഗം:മാലിദ്വീപ്
മൾബറി (നിറം)
മൾബറി നിറം മൾബറി ജാം അല്ലെങ്കിൽ പൈയുടെ നിറത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. 1958 മുതൽ 2003 വരെ ഇത് ഒരു ക്രയോള ക്രയോൺ നിറം എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്നു. 1776-ൽ ഇംഗ്ലീഷ് ഭാഷയിൽ നിറങ്ങളിൽ ആദ്യമായി മൾബറി നിറം ഉപയോഗിച്ചിരുന്നതായി രേഖപ്പെടുത്തിയിരുന്നു.
ലാറ്റിൻ അമേരിക്കയിലെ ചില രാജ്യങ്ങളിൽ മൾബറി എന്നു വിളിക്കുന്ന നിറം റാസ്ബെറിയുടെ മങ്ങിയ ചുവപ്പ് നിറമാണ്. ജനറൽ മോട്ടോഴ്സ് ഹോൾഡർ മൾബറി നിറത്തിൽ ഒരു മോഡൽ പുറത്തിറക്കിയിരുന്നു. ഇത് 1979 എസ്.എൽ / ഇ സ്റ്റേറ്റ്സ്മാൻ ആയിരുന്നു.
അവലംബം
വർഗ്ഗം:വയലറ്റ് നിറങ്ങൾ
മേയ് 6
ഗ്രിഗോറിയൻ കലണ്ടർ പ്രകാരം മേയ് 6 വർഷത്തിലെ 126 (അധിവർഷത്തിൽ 127)-ാം ദിനമാണ്.
മറ്റു പ്രത്യേകതകൾ
വർഗ്ഗം:മേയ് 6
അഗ്നി 1
ഇന്ത്യ തദ്ദേശീയമായി വികസിപ്പിച്ച ആണവായുധം വഹിക്കാൻ ശേഷിയുള്ള ഭൂഖണ്ഡാന്തര മിസൈലാണ് അഗ്നി 1. 2012 ജൂലൈയിൽ ഇത് ഇന്ത്യ വിജയകരമായി പരീക്ഷിച്ചു. 700 കിലോമീറ്റർ ദൂരപരിധിയുള്ള മിസൈലിന്റെ പരീക്ഷണം ഒറീസ തീരത്തെ വീലർ ദ്വീപിലാണ് നടന്നത്. കൃത്യതയോടെ ലക്ഷ്യത്തിലെത്താൻ സഹായിക്കുന്ന നാവിഗേഷൻ സംവിധാനമാണ് അഗ്നി 1 ന്റെ പ്രത്യേകത. 12 ടൺ ഭാരവും 15 മീറ്റർ നീളവുമുള്ള മിസൈലിന് 1000 കിലോഗ്രാം ഭാരം വഹിക്കാനുള്ള ശേഷിയുണ്ട്.
പുറം കണ്ണികൾ
വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത മിസൈലുകൾ
ഉല്ലേഖം (അലങ്കാരം)
പലഗുണങ്ങളുള്ള ഒരു വസ്തുവിനെ അവയിലോരോന്നിനെ പുരസ്കരിച്ച് ഓരോന്നായി കല്പിക്കപ്പെടുന്നതാണ് ഉല്ലേഖം.
ലക്ഷണം
'ഉല്ലേഖമൊന്നിനെത്തന്നെ പലതായി നിനയ്ക്കുകിൽ.'
ഉദാ: കാമനെന്നിവനെ സ്ത്രീകൾ കാലനെന്നോർത്തു വൈരികൾ.'
ചെണ്ടമേളം
വിവിധതരം ചെണ്ടകൾ ചേർത്ത് അവതരിപ്പിക്കുന്ന മേളമാണ് ചെ​ണ്ടമേളം. ചെണ്ടയാണ് പ്രധാനമായും ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പാണ്ടിമേളം,പഞ്ചാരിമേളം മുതലായ വകഭേദങ്ങളും ചെണ്ടമേളത്തിനുണ്ട്. കേരളത്തിലെ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഉത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച് ഒഴിച്ചുകൂടാനാവാത്ത ഒരു പരിപാടിയാണിത്. കൊമ്പ്, കുഴൽ, ഇലത്താളം മുതലായവ ചെണ്ടയുടെ അകമ്പടിയായി ഉണ്ടാവും. കേരളത്തിൽ മറ്റു പ്രധാനപരിപാടികളുടെ അനുബന്ധമായും ചെണ്ടമേളം അവതരിപ്പിച്ചുകാണാറുണ്ട്.‌
മേയ് 5
ഗ്രിഗോറിയൻ കലണ്ടർ പ്രകാരം മേയ് 5 വർഷത്തിലെ 125 (അധിവർഷത്തിൽ 126)-ാം ദിനമാണ്.
മറ്റു പ്രത്യേകതകൾ
വർഗ്ഗം:മേയ് 5
ആലപ്പുഴ വിദ്യാഭ്യാസ ജില്ലയിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ
ആലപ്പുഴ വിദ്യാഭ്യാസ ജില്ലയിലെ ഹൈസ്കൂളുകൾ
References
വർഗ്ഗം:കേരളത്തിലെ വിദ്യാലയങ്ങൾ
വർഗ്ഗം:ആലപ്പുഴ ജില്ലയിലെ കലാലയങ്ങൾ
മേയ് 31
ഗ്രിഗോറിയൻ കലണ്ടർ പ്രകാരം മേയ് 31 വർഷത്തിലെ 151(അധിവർഷത്തിൽ 152)-ാം ദിനമാണ്.
മറ്റു പ്രത്യേകതകൾ
വർഗ്ഗം:മേയ് 31
ദേശീയവും അന്തർദ്ദേശീയവുമായ പ്രാധാന്യമുള്ള ദിനങ്ങൾ
വർഗ്ഗം:പട്ടികകൾ
പരിസംഖ്യ (അലങ്കാരം)
ഒരു വസ്തുവിനോ വ്യക്തിക്കോ അനേകം കാര്യങ്ങൾ ഉള്ളതിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമമായത് കണ്ടെത്തി അതു മാത്രം അനുയോജ്യമാണെന്ന് പറയുന്ന അലങ്കാരമാണ്‌ പരിസംഖ്യ.അനേക വസ്തുക്കൾ ചേരാവുന്ന ധർമ്മത്തെ അതിലല്ല ഇതിലാണെന്ന് ഒന്നിൽ തന്നെ നിയമനം ചെയ്യുന്നു.
ലക്ഷണം
'ഇതാണതല്ലെന്നു വസ്തു- നിയമം പരിസംഖ്യയാം.'
ഉദാ: 'കരത്തിൽ ഭൂഷണം ദാനം ഭാരം താൻ വൈരമോതിരം.'
കരത്തിനു ഭൂഷണത്വം ദാനത്തിലും അംഗുലീയത്തിലും സിദ്ധിച്ചിട്ടുള്ളതിനെ ദാനത്തിൽ മാത്രമേ ഒള്ളു എന്ന് പറയുന്നു.
റാസ്ബെറി (നിറം)
റാസ്ബെറിയുടെ നിറം പോലെ തോന്നിക്കുന്ന ഒരു നിറമാണ് റാസ്ബെറി. 1892-ൽ ഇംഗ്ലീഷ് ഭാഷയിൽ റാസ്ബെറി നിറത്തിൻറെ ഉപയോഗം ആദ്യമായി രേഖപ്പെടുത്തിയിരുന്നു.
2018-ൽ കളറാച്യുറ പ്രസാധകർ "റാസ്ബെറി" നിറത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രത്യേക പുസ്തകം പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു.
വിലവൂർക്കോണം
അവലംബങ്ങൾ
വർഗ്ഗം:കൊല്ലം ജില്ലയിലെ ഗ്രാമങ്ങൾ
സൊലൂഷൻ പോളിമറൈസേഷൻ
ഏകകങ്ങൾക്കും അവ ഇണക്കിച്ചേർത്തുണ്ടാകുന്ന ശൃംഖലകൾക്കും അനുയോജ്യമായ ലായകത്തിൽ നടത്തുന്ന പോളിമറീകരണമാണ് സൊല്യൂഷൻ പോളിമറൈസേഷൻ.
പ്രത്യേകതകൾ
ഫ്രീ റാഡിക്കൽ പോളിമറൈസേഷനു പറ്റിയ രീതികളിലൊന്നാണ് ഇത്. കാരണം ഫ്രീ റാഡിക്കൽ പോളിമറൈസേഷനിൽ ഉത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന താപോർജ്ജം വളരെ കൂടുതലാണ്. അനുയോജ്യമായ ലായകത്തിൽ ലയിപ്പിക്കുക വഴി മിശ്രണം നേർപ്പിക്കപ്പെടുകയും, ചൂട് വികിരണം ചെയ്യൽ എളുപ്പമാകയും ചെയ്യുന്നു, ചില ഉപയോഗങ്ങൾക്ക് ഈ പോളിമർ ലായനി അതേപടി ഉപയോഗിക്കാവുന്നതാണ്. പക്ഷെ ലായനിയിൽ നിന്ന് പോളിമർ വേർതിരിച്ചെടുക്കുക അത്ര എളുപ്പമല്ല. മറ്റൊരു പ്രധാന കാര്യം, ശൃംഖലകളുടെ ദൈർഘ്യം ഉപയോഗിക്കുന്ന ലായകമനുസരിച്ചിരിക്കും എന്നതാണ്. ചില ലായക തന്മാത്രകൾക്ക് വളർന്നു വരുന്ന ശൃംഖലാഗ്രങ്ങളെ നിർവീര്യമാക്കാനുളള കഴിവുളളതുകൊണ്ടാണ് ഇപ്രകാരം സംഭവിക്കുന്നത്.
ഏകകം തന്നെ ലായകമാവുന്ന സന്ദർഭങ്ങളും ഉണ്ട്. ഇത്  ബൾക്ക് പോളിമറൈസേഷൻറെ  വിഭാഗത്തിൽ പെടും. സ്റ്റൈറീൻ, മീഥൈൽ മിഥാക്രിലേറ്റ് തുടങ്ങിയവ ഉദാഹരണം. പോളിമർ ലയിച്ചിട്ടുളള ഏകക ലായനികൾ പ്രിപോളിമർ എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. പല ഉപയോഗങ്ങൾക്കും പ്രി പോളിമർ ലായനികൾ അവശ്യം വേണ്ട ഘടകമാണ് ഉദാഹരണത്തിന് എല്ലുകളുറപ്പിക്കാനുളള സിമൻറുണ്ടാക്കാനും മോണയുടെ അളവെടുക്കാനുളള ഡെൻറൽ സിമ ൻറിനും മിഥൈൽ മിഥാക്രിലേറ്റ് പ്രിപോളിമർ ആവശ്യമാണ്.
ഡയോജനസ്
ബി. സി. 4-ആം നൂറ്റാണ്ടിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന ഒരു യവന ചിന്തകനായിരുന്നു ഡയോജനസ്. സ്വന്തം നഗരത്തിൽ നിന്ന് നാടുകടത്തപ്പെട്ടതിനെ തുടർന്ന് ഏഥൻസിൽ എത്തിയ ഇദ്ദേഹം ആന്റിസ്തെനിസിന്റെ സിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ ആകൃഷ്ടനായി. ദോഷദർശനസ്വഭാവത്തിന്റെ പ്രതീകമായ ഇദ്ദേഹത്തെ ചിത്തഭ്രമം ബാധിച്ച സോക്രട്ടീസ്  എന്ന് പ്ലേറ്റോ വിശേഷിപ്പിച്ചിരുന്നു.
സൊലൂഷൻ പോളിമറൈസേഷൻ
അവലംബം
വർഗ്ഗം:പോളിമറുകൾ
Procédé de polymérisation
ഡയോജനസ്
ഡയോജനസിന്റെ വ്യക്തിത്വം
ഡയോജനസിന്റെ വ്യക്തിത്വത്തെക്കുറിച്ചു രണ്ടു വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങളാണുള്ളത്. നിലവിലിരുന്ന സാമൂഹിക ജീവിത വ്യവസ്ഥിതിയെ അധിക്ഷേപിച്ചു കൊണ്ടു ഒരു ഭ്രാന്തനെപ്പോലെ ഏഥൻസിലും കൊരിന്തിലും അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞു നടന്നിരുന്ന ഒരു വ്യക്തിയായിട്ടാണ് ഉപാഖ്യാനങ്ങൾ ഇദ്ദേഹത്തെ ചിത്രീകരിച്ചിട്ടുള്ളത്. എന്നാൽ, ആദ്ധ്യാത്മിക ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ സാമൂഹിക അനീതികൾക്കെതിരേ ശക്തമായി പോരാടിയ ഒരു ചിന്തകൻ എന്നാണ് ഇദ്ദേഹത്തെ വിലയിരുത്തിയിട്ടുള്ളത്.
ഡയോജനസിന്റെ ആശയങ്ങൾ
പരസ്പര വിദ്വേഷവും അഴിമതിയും നിറഞ്ഞ ലോകത്ത് സന്തോഷകരമായ ജീവിതം നയിക്കുന്നതിനുള്ള മാർഗ്ഗത്തെക്കുറിച്ചാണ് ഡയോജനസ് ഉദ്ബോധിപ്പിച്ചത്. ആത്മസാക്ഷാത്കാരവും ആത്മനിയന്ത്രണവുമാണ് ഇതിനുള്ള ഉപാധികൾ. ജീവിതം നിലനിർത്തുന്നതിന് അവശ്യം വേണ്ടതു മാത്രമേ ഒരാൾ ആഗ്രഹിക്കാവൂ. മറ്റെല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളെയും ത്യജിക്കുന്നതിലൂടെ ആത്മീയസ്വാതന്ത്ര്യം നേടാം. ഇതുവഴി ആത്മനിയന്ത്രണവും ആത്മസാക്ഷാത്കാരവും സ്വായത്തമാവും. തന്റെ ആശയങ്ങൾ സ്വന്തം ജീവിതത്തിൽ പകർത്തുന്നതിനു വേണ്ടി ശാരീരികവും മാനസികവുമായ കടുത്ത പീഡകൾ ഇദ്ദേഹം സഹിച്ചിരുന്നു.
പ്രവൃത്തികൾക്ക് പ്രാധാന്യം കല്പിച്ച വ്യക്തി
വാക്കുകളേക്കാൾ പ്രവൃത്തികൾക്കാണ് ഡയോജനസ് പ്രാധാന്യം നൽകിയത്. സിദ്ധാന്തങ്ങളിലല്ല, പ്രവൃത്തികളിലാണ് നന്മ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതെന്ന് ഇദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു, പ്രചരിപ്പിച്ചു. ഈ ആശയങ്ങളെ സാധൂകരിക്കുന്നതിനായി ശൈത്യകാലത്ത് ഇദ്ദേഹം പ്രതിമകളെ ആലിംഗനം ചെയ്യുകയും പകൽ സമയത്തു വിളക്കു കത്തിച്ചു പിടിച്ച് തെരുവീഥികളിലൂടെ മനുഷ്യനെ തിരഞ്ഞുനടക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. അലക്സാണ്ടർ തുടങ്ങിയ ഉന്നതവ്യക്തികളുടെ ചെയ്തികളെയും ഇദ്ദേഹം നിശിതമായി വിമർശിച്ചിരുന്നു.
മനുഷ്യന്റെ ശോചനീയാവസ്ഥയെ ചിത്രീകരിക്കുന്ന ദു:ഖപര്യവസായികളായ നാടകങ്ങൾ ഡയോജനസ് രചിച്ചിട്ടുണ്ട്. യാഥാസ്ഥിതികമാമൂലുകളെ വിമർശിക്കുന്ന റിപ്പബ്ലിക് ആണ് ഏറ്റവും പ്രധാനകൃതി.
പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ
വർഗ്ഗം:ഗ്രീക്ക് തത്ത്വചിന്തകർ വർഗ്ഗം:പുരാതന ഗ്രീസിലെ അടിമകൾ വർഗ്ഗം:ക്രി.മു. 4-ആം നൂറ്റാണ്ടിലെ തത്ത്വചിന്തകർ വർഗ്ഗം:ക്രി.മു. 4-ആം നൂറ്റാണ്ടിൽ ജീവിച്ചിരുന്നവർ
ഹാമിർപൂർ (ഹിമാചൽ പ്രദേശ്) (ലോകസഭാ മണ്ഡലം)
വടക്കുകിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ ഹിമാചൽ പ്രദേശ് സംസ്ഥാനത്തെ നാലു ലോക്സഭാ മണ്ഡലങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്ഹാമിർപൂർ (ഹിമാചൽ പ്രദേശ്) ലോകസഭാ മണ്ഡലം ( हमीरपुर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र    ). പതിനേഴാം ലോകസഭയിൽ ബിജെപി യിലെ അരുനാഗ് ഥാക്കുർ ആണ് ലോക്‌സഭാംഗം
ഹമിർപൂർ ലോക്സഭാ മണ്ഡലത്തിൽ നിലവിൽ ഇനിപ്പറയുന്ന 17 വിധാൻ സഭ (നിയമസഭ) വിഭാഗങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു: • # Dehra
• # സുജൻപുർ
• # ജസ്വാൻ-പ്രാഗ്പുർ
• # ഹാമിർപുർ
• # ഭോരാഞ്ജ്
• # ബർസാർ
• # ചിന്ത്പൂർണി
• # ഗാഗ്രേത്
• # ഉണ
• # ശ്രീനൈനാദേവിജി
• # ഝാണ്ഡുത
• # ഘുമർവിൻ
• # ബിലാസ്പുർ
• # കുത്ലേൽൻഹർ
പരാമർശങ്ങൾ
വർഗ്ഗം:ഹിമാചൽ പ്രദേശിലെ ലോകസഭാമണ്ഡലങ്ങൾ
ബോർഡ് ഓഫ് കണ്ട്രോൾ ഫോർ ക്രിക്കറ്റ് ഇൻ ഇന്ത്യ
ഇന്ത്യയിലെ ഔദ്യോഗിക ക്രിക്കറ്റ് നയിക്കുന്ന ഭരണസ്ഥാപനമാണ്  മുംബൈ ആസ്ഥാനമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന  ബി.സി.സി.ഐ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബോർഡ് ഓഫ് കണ്ട്രോൾ ഫോർ ക്രിക്കറ്റ് ഇൻ ഇന്ത്യ. 1928 ഡിസംബർ ലാണ് ഇത് രൂപപ്പെട്ടത്. അന്താരാഷ്ട്ര ക്രിക്കറ്റ് നിയന്ത്രിക്കുന്ന അന്താരാഷ്ട്ര ക്രിക്കറ്റ് കൌൺസിലിൽ ബി.സി.സി.ഐ അംഗമാണ്.
അംഗത്വം
ഇന്ത്യയിലെ അഞ്ചു മേഖലകളിൽ നിന്നായി 27 സംസ്ഥാന അസ്സോസിയേഷനുകൾ ബി.സി.സി.ഐ യിൽ അംഗങ്ങളാണ്. നോർത്ത്, സൌത്ത്, ഈസ്റ്റ്, വെസ്റ്റ്, സെണ്ട്രൽ എന്നിവയാണ് ഈ മേഖലകൾ.
ദേശീയ ക്രിക്കറ്റ്
താഴെ പറയുന്ന ദേശീയ ക്രിക്കറ്റ് ബി.സി.സി.ഐ നടത്തിവരുന്നു.
ഉറവിടം
വർഗ്ഗം:Sports governing bodies in India വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ക്രിക്കറ്റ് അധികാര സ്ഥാപനങ്ങൾ വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ കായികസംഘടനകൾ വർഗ്ഗം:ക്രിക്കറ്റ് സംഘടനകൾ വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യൻ ക്രിക്കറ്റ് വർഗ്ഗം:1928-ൽ ഇന്ത്യയിൽ ആരംഭിച്ച സ്ഥാപനങ്ങൾ
മദീന
സൗദി അറേബ്യയുടെ പടിഞ്ഞാറു ഭാഗത്ത് ജിദ്ദ നഗരത്തിൽ നിന്നും ഏകദേശം 400 കിലോമീറ്റർ അകലെ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന നഗരമാണ് മദീന (اَلْمَدِينَة اَلْمَنَوَّرَة, al-Madīnah al-Munawwarah, اَلْمَدِينَة al-Madīnah). ഇസ്‌ലാമികചരിത്രത്തിൽ മുഹമ്മദ് നബിയുടെ ഭരണകൂടത്തിന്റെ തലസ്ഥാനവും മുസ്‌ലിംകളുടെ പരിശുദ്ധമായ നാടുമാണ് മദീന. ഇസ്‌ലാമിക ചരിത്രത്തിൽ ഒട്ടേറെ സംഭവങ്ങൾക്ക് സാക്ഷിയാണ് മദീന പ്രദേശം. മുഹമ്മദ്‌ നബി
നിന്ന് പലായനം ചെയ്ത് മദീനയിലെത്തിയതിനു ശേഷമാണ് പ്രവാചക ജീവിതത്തിലെയും ഇസ്‌ലാമിലെയും നിർണായക സംഭവങ്ങൾ നടന്നത്. മുഹമ്മദ്‌ നബി തന്റെ നിവാസത്തിനു തിരഞ്ഞെടുത്ത പട്ടണം, ഇസ്ലാമിന്റെ വളർച്ചക്കും ഉയർച്ചക്കും പ്രചാരത്തിനും സഹായിച്ച പട്ടണം, ലോകത്തെ ഒന്നാമത്തെ ഇസ്‌ലാമിക രാഷ്ട്രം, ശരീഅത്ത്‌ നിയമങ്ങൾ സമ്പൂർണ്ണമായി പ്രയോഗവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട പ്രദേശം, ഖലീഫമാരായ അബൂബക്കർ, ഉമർ, ഉസ്മാൻ തുടങ്ങിയവരുടെയും ഖിലാഫത്തിന്റെ ആസ്ഥാനം, ഇസ്ലാമിക ജീവിതക്രമം സമ്പൂർണ രൂപത്തിൽ ലോകസമക്ഷം സമർപ്പിക്കപ്പെട്ട ഭൂപ്രദേശം തുടങ്ങി നിരവധി സവിശേഷതകളുള്ള പ്രദേശമാണ് മദീന. ജന്നത്തുൽ ബഖീ, മസ്ജിദ് ഖുബാ, മസ്ജിദ് ഖിബ്‌ലതൈൻ, ഉഹ്‌ദ്, ഖന്തക്ക്‌ തുടങ്ങിയ ചരിത്ര പ്രധാന കേന്ദ്രങ്ങളും ഇവിടെയാണ്‌. ആഗോള മുസ്ലിം സമൂഹത്തിന്റെ സംഗമ കേന്ദ്രമെന്നതിലുപരി സാംസ്കാരികവും ചരിത്രപരവും സാമൂഹികപരവുമായി മദീന നഗരത്തിനു വൻ പ്രാധാന്യവുമുണ്ട്. ആത്മീയത, വിശ്വാസം, വിജ്ഞാനം, ശാസ്ത്രം എന്നിവയുടെ കേന്ദ്രമായ മദീനയെ ഇസ്ലാമിക സംസ്കാരത്തിന്റെ ആസ്ഥാനമായി പ്രഖ്യാപിക്കാനുള്ള തയ്യാറെടുപ്പുകൾ നടക്കുന്നുണ്ട്.
മക്കയിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 447 കിലോമീറ്ററും സൗദി അറേബ്യയുടെ തലസ്ഥാനമായ റിയാദിൽ നിന്നും 900 കിലോമീറ്ററും അകലെയാണ് ഈ നഗരം. ഓട്ടൊമൻ ഭരണ കാലത്ത് ദമാസ്കസ്, ഇസ്താംബുൾ എന്നീ നഗരങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിച്ചു കൊണ്ടുള്ള ചരിത്ര പ്രാധാന്യമുള്ള ഹിജാസ് റെയിൽവേ മദീന ലക്ഷ്യമാക്കി നിർമിച്ചതാണ്. മുമ്പ് യഥ്‌രിബ് എന്ന് പേരുണ്ടായിരുന്ന പട്ടണം മുഹമ്മദ് നബിയുടെ പലായനശേഷം, നബിയുടെ പട്ടണം എന്നയർത്ഥമുള്ള മദീനത്തുന്നബി എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുകയായിരുന്നു. കാലാന്തരത്തിൽ ഈ പട്ടണം മദീന എന്ന ചുരുക്കരൂപത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി. പുകയില ഉത്പന്നങ്ങളുടെ വിൽപ്പനയും ഉപയോഗവും പൂർണ്ണമായി നിരോധിക്കപ്പെട്ട നഗരമാണ്‌ മദീന. ലോകത്ത് ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഖുർആൻ അച്ചടിക്കുന്ന സ്ഥാപനമായ കിംഗ് ഫഹദ് ഖുർആൻ അച്ചടിശാല സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത് മദീനയിലാണ്.
2011-ലെ കാനേഷുമാരി പ്രകാരം മദീനയിലെ ജനസംഖ്യ 1,512,724 ആണ്. . മക്കയിലെ മസ്ജിദുൽ ഹറം കഴിഞ്ഞാൽ മദീനയിലെ മസ്ജിദുന്നബവിയാണ് ലോക മുസ്‌ലിംകളുടെ പ്രധാന ആരാധനാ കേന്ദ്രം. മസ്ജിദുന്നബവിയുടെ ഉൾഭാഗത്താണ് മുഹമ്മദ്‌ നബിയുടെ ഖബറിടം നില കൊള്ളുന്നത്‌. വിശുദ്ധ നഗരമായ മക്കയിലേതു പോലെ മുസ്‌ലിംകളല്ലാത്തവർക്ക് പ്രവേശന അനുമതിയില്ലാത്ത പ്രദേശമാണ് മദീനയും. നിലവിൽ ആധുനിക സൗദി അറേബ്യയുടെ ഭരണ വിഭാഗമായ മദീന പ്രവിശ്യയുടെ ആസ്ഥാനം മദീനയാണ്. മദീന നഗരസഭയാണ് നഗരഭരണം കയ്യാളുന്നത്.
പദോല്പത്തി
പുരാതന കാലത്ത് യസ്'രിബ് എന്നാണ് ഇവിടം അറിയപ്പെട്ടത്. നൂഹ് നബിയുടെ സന്താന പരമ്പരയിൽ പെട്ട യസ്രിബ് എന്ന വ്യക്തിയാണ് ഈ നഗരത്തിനു അടിത്തറ പാകിയത്‌ എന്നതിനാലാണ് യസ്'രിബ് എന്ന നാമത്തിൽ ആദ്യകാലത്ത് അറിയപ്പെട്ടത് എന്ന് അറബ് ചരിത്രകാരന്മാർ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. മുഹമ്മദ്‌ നബിയാണ് ഈ പ്രദേശത്തിന് പട്ടണം എന്ന് അർഥം വരുന്ന അറബി വാക്കായ മദീന എന്ന പേര് നൽകിയത്. തുടർന്ന് മുഹമ്മദ്‌ നബിയുടെ ആഗമനത്തോടെ നബിയുടെ നഗരം എന്നർത്ഥം വരുന്ന മദീനത്തുറസൂൽ (മദീനത്തുന്നബി) എന്നും ആണ് ഈ നഗരം അറിയപ്പെട്ടത്. ഇപ്പോൾ പ്രശോഭിത നഗരം എന്നർഥം വരുന്ന മദീന മുനവ്വറ എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
പേരുകളെ കൊണ്ട് പ്രശസ്തമായ പ്രദേശമാണ് മദീന. നിരവധി പണ്ഡിതന്മാർ മദീനയുടെ ചരിത്രമെഴുതിയിട്ടുണ്ട്. അവരുടെ കൂട്ടത്തിൽ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധനായ അല്ലാമാ അലി സംഹൂദി തന്റെ ഏറ്റവും വിഖ്യാതമായ വഫാഉൽ വഫാ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ മദീനാ പട്ടണത്തിന് ഖുർആൻ, ഹദീസ്, പൂർവ്വ വേദങ്ങൾ, ചരിത്ര ഗ്രന്ഥങ്ങൾ എന്നിവയെ ആധാരമാക്കി 94 പേരുകൾ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ഡോ. മുഹമ്മദ്‌ ഇല്യാസ് അബ്ദുൽ ഖനി തന്റെ ഹിസ്റ്ററി ഓഫ് മദീന മുനവ്വറ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ മദീനയുടെ 64 പേരുകൾ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നുണ്ട്. ത്വാബ, ത്വൈബ, ദാറുൽ ഹിജ്റ, ഖുബ്ബതുൽ ഇസ്ലാം തുടങ്ങി നിരവധി പേരുകൾ ഈ നഗരത്തിനുണ്ട്. നൂറോളം പേരുണ്ടെങ്കിലും പ്രവാചക പട്ടണം എന്നർഥം വരുന്ന മദീനത്തുറസൂൽ എന്ന പേരാണ് പ്രസിദ്ധം.
പുരാതന ചരിത്രം
right|thumb|ബ്രിട്ടീഷ്‌ മ്യൂസിയത്തിൽ ഉള്ള നബോനിഡസ് ഇതിഹാസം ക്രിസ്തുവിന് ആറ് നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുമ്പ് മുതൽക്ക് യഥ്‌രിബ് പട്ടണം നിലനിന്നിരുന്നുവെന്ന് വ്യക്തമാകുന്ന കുറെയേറെ തെളിവുകളുണ്ട്. ക്രിസ്തുവിന് മുമ്പ് 556, 539 വർഷങ്ങൾക്കിടയിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതാണെന്ന് കരുതുന്ന ബാബിലോണിയൻ ക്യൂനിഫോം രേഖയായ നബോനിഡസ് ദിനവൃത്താത്തങ്ങളിൽ ലഥ്‌രിബ് എന്ന് പരാമർശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് യഥ്‌രിബിനെക്കുറിച്ചാണെന്ന പ്രബലമായ അഭിപ്രായം പരിഗണിച്ച് ക്രിസ്തുവിന് ആറു നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുമ്പെങ്കിലും ആ പട്ടണം നിലനിന്നിരുന്നതായാണ് ചരിത്രകാരന്മാർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നത്. ടോളമിയുടെ കാലത്ത് (ക്രിസ്താബ്ദം 90-168) ലഥ്രിപ്പ എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടത് ഇതേ പട്ടണത്തിനാണെന്നാണ് കരുതപ്പെടുന്നു. നൂഹ് നബിയുടെ നാലാം തലമുറയായ അമാലിയ വിഭാഗക്കാരാണ് മദീനയിലെ ആദിമ സമൂഹം എന്നും അഭിപ്രായമുണ്ട്. ഹിജാസിലേക്ക് കുടിയേറിയ ജൂതൻമാരായിരുന്നു ആദ്യമായി യഥ്‌രിബിന്റെ സമ്പന്നതയിലും പുരോഗതിയിലും കാര്യമായ പങ്കുവഹിച്ചത്. ഇങ്ങനെ വന്നവരിൽ നിന്നുണ്ടായ ബനൂഖൈനുവാഅ, ബനൂ നദീർ, ബനൂ ഖുറൈദ എന്നീ മൂന്ന് ജൂത ഗോത്രങ്ങളായിരുന്നു മദീനാവാസികൾ. പിന്നീട് നാലാം നൂറ്റാണ്ടിൽ യെമനിൽ നിന്ന് ബനൂ ഔസ്, ബനൂ ഖസ്റജ് എന്നീ അറബ് ഗോത്രങ്ങൾ യഥ്‌രിബിലേക്ക് വരുകയും അവിടെ താമസമുറപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.
യഹൂദ ഗോത്രങ്ങൾ
മുഹമ്മദ്‌ നബി മദീനയിലേക്ക് വരുന്നതിനു മുമ്പ് യഹൂദ ഗോത്രങ്ങൾ മദീനയിലെ പ്രമുഖ വിഭാഗമായിരുന്നു. എ.ഡി രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ആണ് മദീനയിൽ യഹൂദസമൂഹം കുടിയേറിയത്. ഹീബ്രു ഭാഷ സംസാരിക്കുന്ന അബ്റാനികളായിരുന്ന ഇവർ റോമിന്റേയും അശൂറികളുടെയും മർദനങ്ങൾ കാരണം ഹിജാസിലേക്ക് കുടിയേറിയവരാണ്. മദീനയിലെ പലയിടങ്ങളിലായി അവർ താമസമാക്കി. പിന്നീട് വേഷത്തിലും ഭാഷയിലും നാഗരികതയിലും അറബ് വത്കരിച്ച ഇവർ വ്യക്തിനാമങ്ങളും ഗോത്രങ്ങളും വരെ അറബീകരിക്കുകയുണ്ടായി. തുടർന്ന് അവർക്കും അറബികൾക്കുമിടയിൽ വൈവാഹിക ബന്ധങ്ങളും കുടുംബ ബന്ധങ്ങളും നിലവിൽവന്നു. ഇതോടൊപ്പം തന്നെ തങ്ങളുടെ വംശീയതയും ദേശീയതയും കയ്യൊഴിക്കാതെ ഇവർ പരിരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ഇവർ പ്രധാനമായും ബനൂ ഖുറൈള, ബനൂ നളീർ, ബനൂ ഖൈനുഖാഅ എന്നീ മൂന്ന് ഗോത്രക്കാരായിരുന്നു. മദീനക്കുള്ളിലായിരുന്നു ബനൂ ഖൈനുഖാഅ് വിഭാഗം താമസിച്ചിരുന്നത്. മറ്റു രണ്ടു വിഭാഗങ്ങളായിരുന്ന ബനൂനളിർ, ബനൂഖുറൈള വിഭാഗങ്ങൾ മദീനയുടെ പ്രാന്തപ്രദേശങ്ങളിലായിരുന്നു താമസിച്ചിരുന്നത്. കച്ചവടം, കൃഷി എന്നിവ നല്ല രീതിയിൽ നടത്തി ധനികരായ യഹൂദ വിഭാഗങ്ങൾ മദീനയിലുണ്ടായിരുന്നു. ജീവിതായോധന മാർഗങ്ങളിൽ നിപുണരായിരുന്ന ഇവർ മദീനയിലെ വാണിജ്യരംഗം കയ്യടക്കിവെച്ചിരുന്നു. കൃഷി, കച്ചവടം മുതലായ മാർഗങ്ങളിലൂടെ ഏറെക്കുറെ പട്ടണവാസികളുടെ ജീവിതമാണ് അവർ നയിച്ചിരുന്നത്. കൃഷിസ്ഥലങ്ങളെല്ലാം ഇവരുടെ കീഴിലായിരുന്നു. വസ്ത്രങ്ങളും ധാന്യങ്ങളും മദ്യവും മദീനയിൽ ഇറക്കുമതിചെയ്യുകയും ഈന്തപ്പഴം കയറ്റുമതി ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നതിന് പുറമെ മറ്റു ജോലികളിലും ഇവർ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നു. ഇവിടെയെത്തിയ മുഹമ്മദ്‌ നബി യഹൂദരോട് വളരെയധികം സൗഹൃദം നിലനിർത്തിയിരുന്നു. മുഹമ്മദ്‌ നബി മദീനയിൽ ആഗതനായപ്പോൾ സ്വീകരണം നൽകിയവരിൽ ജൂതൻയഹൂദൻമാരുമുണ്ടായിരുന്നു. പിന്നീട് മുഹമ്മദ്‌ നബിയുടെ ഇസ്‌ലാമിക പ്രബോധനം മുസ്‌ലിംകൾക്കും യഹൂദർക്കുമിടയിൽ ശത്രുത വളരാൻ കാരണമായി.
ഔസ്-ഖസ്റജ് ഗോത്രങ്ങൾ
left|thumb|150px|മദീനയിലേക്കുള്ള കുടിയേറ്റത്തിന്റെ രൂപ രേഖ ക്രിസ്തുവർഷം 450-ൽ യമനിലെ മആരിബ് അണക്കെട്ടു തകർന്നപ്പോൾ അവിടെ നിന്നും അംറുബ്നു ആമിർ എന്നയാൾ തന്റെ കുടുംബവുമായി വടക്കൻ പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. അംറിന്റെ മൂന്നാമത്തെ പുത്രനായ സഅലബത്തിന്റെ രണ്ടുമക്കളായ ഔസും ഖസ്റജും കുടുംബസമേതം മദീനയിൽ താമസമാക്കി. . മദീനയിലെത്തിയ ഔസും ഖസ്റജും തമ്മിൽ നിരന്തരമായി സംഘട്ടനത്തിലായിരുന്നു. മുഹമ്മദ്‌ നബിയുടെ വരവും ഇസ്ലാം സ്വീകരണവും ശത്രുതയിലായിരുന്ന ഈ ഗോത്രങ്ങളെ കൂട്ടിയിണക്കി.
ഔസ്-ഖസ്റജ് ഗോത്രങ്ങൾ വരുമ്പോൾ മദീനയുടെ പരിസര പ്രദേശങ്ങളിൽ ധാരാളം ഗ്രാമീണ അറബി ഗോത്രങ്ങളുമുണ്ടായിരുന്നു. അന്ന് മദീനയിലുണ്ടായിരുന്ന ജൂത ഗോത്രങ്ങൾ ഔസ്-ഖസ്റജ് ഗോത്രങ്ങളെ ഫലഭൂയിഷ്ടമായ ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിക്കാൻ അനുവദിച്ചില്ല. അതിനാൽ കൃഷി യോഗ്യമല്ലാത്ത സ്ഥലങ്ങളിൽ ജീവിക്കാൻ അവർ നിർബന്ധിതരായി. സിറിയയിലുള്ള തങ്ങളുടെ സഹോദര ഗോത്രം അവിടെ ഒരു രാജവംശത്തിന് അടിത്തറയിടുകയും സൈനികമായി ശക്തിപ്രാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് വരെ ഈ അവസ്ഥ തുടർന്നു. പിന്നീട് അവർ സിറിയയിലുള്ള സഹോദര ഗോത്രത്തോട് സഹായം തേടുകയും അവർ സൈന്യസമേതം വന്ന് ബലം പ്രയോഗിച്ച് യഹൂദരെ മദീന പട്ടണത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കുകയും ചെയ്തു. അതോടെ അവിടെയുള്ള നല്ല കൃഷി സ്ഥലങ്ങളെല്ലാം ഔസ്-ഖസ്റജ് വിഭാഗങ്ങൾ സ്വന്തമാക്കി. സുരക്ഷിതത്വത്തിനും പ്രതിരോധത്തിനും സുഖവാസത്തിനുമായി യഥ്‌രിബ് നിവാസികൾ അവിടെ അനേകം കോട്ടകൾ നിർമ്മിച്ചു. അമ്പത്തി ഒമ്പത് കോട്ടകൾ ജൂതന്മാർ നേരത്തെ നിർമ്മിച്ചിട്ടുണ്ടായിരുന്നു. അവരെ അനുകരിച്ചു പിന്നീട് അറബികൾ യഥ്‌രിബിൽ പതിമൂന്നു കോട്ടകൾ കൂടി നിർമ്മിച്ചു. ഇതിനു പുറമെ പിന്നീട് മുഹമ്മദ്‌ നബിയുടെ നിർദ്ദേശ പ്രകാരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുയായികൾ 56 കോട്ടകൾ കൂടി നിർമ്മിച്ചു. അതോടെ മദീനയിൽ കോട്ടകളുടെ എണ്ണം 128 ആയി.
മുഹാജിറുകളും അൻസ്വാറുകളും
മദീനയിലെ മുസ്ലിം സമൂഹം രണ്ടുവിഭാഗമായിരുന്നു. ഇസ്ലാമിക മതമനുസരിച്ച് ജീവിക്കുവാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം തേടി മക്ക വിട്ട് മദീനയിലേക്ക് പലായനം ചെയ്തെത്തിയവരെ മുഹാജിറുകൾ എന്നും അവരെ സ്വീകരിച്ച് സൗകര്യങ്ങൾ നൽകിയ മദീനാ നിവാസികളെ അൻസ്വാറുകൾ എന്നുമാണ് അറിയപ്പെട്ടത്. സകലതും നഷ്ടപ്പെട്ട് ജീവരക്ഷാർഥം മക്കയിൽ നിന്ന് മദീനയിൽ അഭയം തേടിയ മുഹാജിറുകൾക്ക് ഒരഭയകേന്ദ്രമോ ഉപജീവനമോ സാമ്പത്തികാടിത്തറയോ ഇല്ലായിരുന്നു. അൻസ്വാറുകൾ ഭൂവുടമകളും സ്വത്തുടമകളുമായിരുന്നു. അവർ വർഷംതോറും തങ്ങൾക്ക് ലഭിക്കുന്ന ഫലങ്ങളുടെ പകുതി മുഹാജിറുകൾക്ക് നൽകിക്കൊണ്ട് വിഹിതം വെച്ചു. മദീനയിലെത്തിയ മുഹാജിറുകളിൽ പലരും അൻസ്വാറുകളിൽ നിന്നുള്ള ഔദാര്യങ്ങളെ കൃതജ്ഞതാപൂർവം നിരസിച്ചു കൊണ്ട് സ്വയം അധ്വാനിച്ചും കച്ചവടം ചെയ്തും ജീവിക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. അൻസ്വാറുകളോടൊപ്പം അധ്വാനിക്കുകയും തങ്ങൾക്ക് ഔദാര്യമായി ലഭിച്ച സ്വത്തുവകകൾ അവസരമുണ്ടാകുമ്പോൾ തിരിച്ചു കൊടുക്കുകയും ചെയ്യാൻ മുഹാജിറുകൾ ശ്രമിച്ചു. ഗോത്രങ്ങൾക്കകത്ത് മാത്രം നിലനിന്നിരുന്ന നിയമങ്ങൾക്കും മര്യാദകൾക്കും പകരം ഗോത്രാതീതമായ മാനവികവും ആദർശാധിഷ്ഠിതവുമായ സാഹോദര്യമാണ് മുഹാജിറുകളെയും അൻസ്വാരികളെയും ഇണക്കിച്ചേർത്തു കൊണ്ട് മുഹമ്മദ്‌ നബി വളർത്തിയത്.
ഹിജ്‌റയും ഖിബ്‌ലമാറ്റവും
right|thumb|മദീനയിലേക്ക് ഹിജ്റ പോയപ്പോൾ മുഹമ്മദ്‌ നബി വിശ്രമിച്ച സൗർ മലയുടെ മുകളിലുള്ള സൗർ ഗുഹ മുഹമ്മദ്‌ നബിയുടെ ജീവിതത്തിൽ ഒരു നിർണായക സംഭവമായ ഹിജ്റയാണ് മദീന ചരിത്രത്തെ അടിമുടി മാറ്റി മറിച്ചത്. മക്കയിൽ നിന്നും ഒന്നാം ഖലീഫയായ അബൂബക്കർ സിദ്ദീഖിനോടൊപ്പം യഥ്‌രിബിനടുത്തുള്ള ഖുബയിലെത്തിയ മുഹമ്മദ് നബിയെ സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും ഉൾപ്പെടെയുള്ള ജനങ്ങൾ ആഹ്ലാദാരവങ്ങളോടെയാണു സ്വീകരിച്ചത്. മുഹമ്മദ്‌ നബിയുടെ മദീനാ പാലായനത്തിന്റെ സമയം മുതലാണ്‌ കാലഗണനക്കായി ഇസ്‌ലാമിക കലണ്ടർ കണക്കു കൂട്ടി വരുന്നത്. ഖലീഫ ഉമർ ഭരണം നടത്തുന്ന കാലത്ത് മദീനയിൽ സ്വഹാബീ പ്രമുഖരുടെ കൂടിയാലോചനാ യോഗത്തിലാണ് ഹിജ്‌റ വർഷത്തിന് തുടക്കമായത്. അതിനു മുമ്പ് മുഹമ്മദ്‌ നബിയുടെ ജനനവർഷം നടന്ന ആനക്കലഹ സംഭവത്തെ ആസ്പദമാക്കിയും അറേബ്യൻ ഗോത്രവർഗങ്ങൾ തമ്മിൽ നടന്ന രക്തരൂക്ഷിതമായ ഫിജാർ യുദ്ധത്തെ ആസ്പദമാക്കിയും അനൗദ്യോഗിക കാലഗണനകൾ അറബികൾക്കിടയിൽ നിലനിന്നിരുന്നു. ഇപ്പോൾ ഇസ്‌ലാമിലെ ആരാധനകളും കാലഗണനകളുമെല്ലാം ചന്ദ്രമാസത്തെ ആസ്പദമാക്കിയുള്ള ഹിജ്‌റ കലണ്ടർ അനുസരിച്ചാണ് നടക്കുന്നത്. മുഹമ്മദ് നബി എത്തിയ ശേഷം യഥ്‌രിബ് പ്രവാചകന്റെ പട്ടണം അഥവാ മദീന അൽ മുനവ്വറ എന്നറിയപ്പെട്ടു.
മദീനയിൽ നടന്ന യുദ്ധങ്ങൾ
left|thumb|150px|ഉഹ്ദ് മല മുഹമ്മദ് നബിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ മദീനയിലെ മുസ്‌ലിം സമൂഹവും അബുസുഫ്‌യാന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ മക്കയിലെ ഖുറൈഷികളും തമ്മിൽ നടന്ന യുദ്ധമാണ് ഉഹ്‌ദ് യുദ്ധം. മദീനയുടെ പ്രാന്തപ്രദേശമായ ഉഹ്‌ദ് മലയടിവാരത്തിൽ വെച്ച് നടന്ന ഉഹ്‌ദ് യുദ്ധത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ മുസ്ലിംകൾക്കയിരുന്നു വിജയം. യുദ്ധത്തിനൊടുവിൽ മുസ്‌ലിംകൾ ഖുറൈഷികളെ തുരത്തിയെങ്കിലും മുസ്‌ലിംകൾക്ക് കനത്ത നഷ്ടമുണ്ടായി.70ഓളം മുസ്ലിംകൾ ഈ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ടു.
ഹിജ്‌റ വർഷം അഞ്ചിന് ശവ്വാൽ മാസം നടന്ന ഇസ്‌ലാമിക ചരിത്രത്തിലെ സുപ്രധാന യുദ്ധങ്ങളിലൊന്നാണ് അഹ്‌സാബ് യുദ്ധം അഥവാ ഖന്ദഖ് യുദ്ധം. ശത്രുക്കളെ പ്രതിരോധിക്കാൻ മുസ്‌ലിംകൾ കിടങ്ങ് കുഴിച്ചിരുന്നതിനാലാണ് യുദ്ധത്തിന് ഖന്ദഖ് എന്ന പേര് വന്നത്. വിവിധ വിഭാഗങ്ങൾ പങ്കെടുത്തതിനാൽ ഇത് അഹ്‌സാബ് എന്ന പേരിലും അറിയപ്പെട്ടു. അഹ്‌സാബ് യുദ്ധത്തിന് മുൻകൈയ്യെടുത്തത് ബനുനളീർ എന്ന ജൂതഗോത്രമാണ്. ശത്രുക്കളിൽ നിന്നും രക്ഷ നേടാൻ വലിയ കിടങ്ങ് കുഴിച്ചു കൊണ്ടുള്ള ഈ യുദ്ധതന്ത്രം അക്കാലത്തെ അറബികൾക്ക് അജ്ഞാതമായിരുന്നു. കിടങ്ങ് മറികടക്കാൻ കഴിയാതെ അവിടെ നിന്നും ശത്രുക്കൾക്ക് പിന്തിരിഞ്ഞു പോകേണ്ടി വന്നു. ഇപ്പോൾ ഈ സ്ഥലം സബ്അ മസാജിദ് അഥവാ ഏഴു പള്ളികളുള്ള സ്ഥലം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
മദീനയിൽ നിന്നും എഴുപത് മൈലുകൾ അകലെ വടക്ക് കിഴക്ക് ഭാഗത്തായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഖൈബറിൽ വെച്ച് ഇസ്ലാമിക സൈന്യവും പ്രദേശ വാസികളായ യഹൂദ വിഭാഗവും തമ്മിൽ നടന്ന യുദ്ധമാണ് ഖൈബർ യുദ്ധം. ഖൈബറിലെ കൂറ്റൻ കോട്ടകളെ കേന്ദ്രീകരിച്ചായിരുന്നു അരുടെ താവളങ്ങൾ. ശക്തമായ യുദ്ധത്തിനും ഉപരോധത്തിനുമൊടുവിൽ ആദ്യനിരയിലെ അഞ്ചു കോട്ടയും മുസ്‌ലിംകളുടെ കീഴിൽവന്നു. നാശനഷ്ടങ്ങൾ ഭയന്ന് പരാജയം സമ്മതിച്ച യഹൂദർ സന്ധിസംഭാഷണത്തിനു തയ്യാറായി. യഹൂദരുടെ ആവശ്യ പ്രകാരം വിളവിന്റെ പുകുതി നൽകാമെന്ന വ്യവസ്ഥ മുഹമ്മദ്‌ നബി സമ്മതിച്ചു. ഖൈബറിൽ മുസ്‌ലിം പക്ഷത്തുനിന്നും വധിക്കപ്പെട്ടവർ പതിനെട്ടോളം ആളുകൾ ആണ്. ജൂതപക്ഷത്തുനിന്നും തൊണ്ണൂറ്റി മൂന്നോളം ആളുകൾ വധിക്കപ്പെട്ടു.
ഇസ്ലാമിക രാഷ്ട്രം
right|thumb|പ്രവാചക പള്ളിയുടെ 1857-ലെ രൂപം (ചിത്രീകരിച്ചത്) മുഹമ്മദ്‌ നബിയുടെ ആഗമനകാലത്ത് നിയതമായ ഒരു ഭരണക്രമമോ കൃത്യമായ ഒരു നിയമ സംഹിതയോ ഇല്ലാതിരുന്ന യഥ്‌രിബിലെ ജനങ്ങളെ ഐക്യപ്പെടുത്തുകയും ഒരൊറ്റ നിയമസംഹിതക്ക് കീഴിൽ വ്യത്യസ്ത ഗോത്രങ്ങളെ ഒരുമിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടാണ് മദീന രാഷ്ട്രത്തിന് തറക്കല്ലിട്ടത്. നമസ്കാരത്തിനായി ബാങ്ക് വിളിക്കുന്ന സമ്പ്രദായമാണ് മദീനയിൽ വെച്ച് നിയമമാക്കപ്പെട്ട ചര്യകളിൽ ഒന്നാമത്തേത്. മുഹമ്മദ് നബി തന്റെ ഭരണ കാലത്ത് മദീനയിൽ പല അറബ് ക്രൈസ്തവ ഗോത്രങ്ങളുമായും സന്ധിയിലേർപ്പെടുകയും അത് പ്രകാരം അവർക്ക് സംരക്ഷണവും സ്വന്തം മതമാചരിക്കാനുള്ള സ്വതന്ത്രവും നൽകുകയും ചെയ്തു. മദീനയിൽ ഇസ്ലാമിക രാഷ്ട്രവും ഭരണവും രൂപം കൊള്ളുമ്പോൾ മുസ്ലിംകൾ അവിടെ ചെറിയ ന്യൂനപക്ഷമായിരുന്നു. മദീനയിലെ യഹൂദരുൾപ്പെടെ ഇസ്ലാമേതര സമൂഹങ്ങളുടെ സഹകരണത്തോടെയും കൂട്ടായ്മയോടെയും പങ്കാളിത്തത്തോടെയുമാണ് മുഹമ്മദ്‌ നബി ഇസ്ലാമിക രാഷ്ട്രം സ്ഥാപിച്ചത്. തുടർന്ന് തദ്ദേശീയരുമായി ചേർന്ന് അദ്ദേഹം രാജ്യത്തിന് ഒരു ഭരണഘടനയും തയ്യാറാക്കി. അതിൽ പകുതിയോളം ഭാഗം ഇസ്ലാമേതര സമൂഹങ്ങളുടെ അധികാരങ്ങളും അവകാശങ്ങളും ഊന്നിപ്പറയുന്ന ഖണ്ഡികകളാണ്.
ഖിലാഫത് റാഷിദ കാലഘട്ടം
ഇസ്ലാമിക ഭരണത്തിൽ മുഹമ്മദ്‌ നബിയുടെ ഒന്നാം ഘട്ടത്തിന് ശേഷം മദീനയിൽ നിലവിൽ വന്ന രണ്ടാം ഘട്ടമാണ് ഖിലാഫത് റാഷിദ. നാല് ഖലീഫമാരുടെ കീഴിൽ 30 വർഷമാണ് ഖിലാഫത് റാഷിദ ഭരണം നില നിന്നത്. ആദ്യത്തെ ഖലീഫ അബൂബക്കർ സിദ്ദീഖ്‌ ആണ്. പേർഷ്യൻ സാമ്രാജ്യം, ഇറാഖ്, പലസ്തീൻ എന്നിവിടങ്ങളിലെ മിക്ക ഭാഗങ്ങളും അബൂബക്കറിന്റെ ഭരണകാലത്ത് കീഴടക്കി മദീനയെ വലിയ പ്രവിശ്യയാക്കി. ധനികനായിരുന്ന അബൂബക്കർ സിദ്ദീഖ് വളരെ ലളിതമായ ജീവിതം നയിക്കുകയും മർദനമേറ്റ് വലയുന്ന വിശ്വാസികളായ അടിമകളെ വിലക്ക് വാങ്ങി മോചിപ്പിക്കാൻ തന്റെ ധനത്തിൽ വലിയൊരു ഭാഗം ചെലവാക്കുകയും ചെയ്തു. മരണസമയത്ത് തന്റെ കൈവശം ഉണ്ടായിരുന്ന ചില്ലറ നാണയങ്ങൾ പോലും പൊതു ഖജനാവിലേക്ക് തിരിച്ചടയ്ക്കാൻ ഇദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തു. അബൂബക്കർ സിദ്ധീഖിന് ശേഷം നിരവധി വർഷങ്ങൾ ഭരണം നടത്തിയ ഖലീഫയാണ് മക്കയിലെ ഖുറൈഷി ഗോത്രത്തിലെ ബനൂ അദിയ്യ് കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ച ഖലീഫ ഉമർ. ഭരണസംവിധാനം, പ്രജാക്ഷേമം, നീതിനിർവഹണം, രാജ്യവിസതൃതി ഇവയിലെല്ലാം ഉമറിന്റെ ഭരണകാലത്ത് ശ്രദ്ധ നൽകി. ഖലീഫ ഉമറിന്റെ ഭരണകാലത്ത് സിറിയ, ലെബനാൻ, കിഴക്കൻ ജോർദാൻ, പലസ്തീൻ, ഈജിപ്റ്റ്‌, ലിബിയ, ഇറാഖ്‌, ഇറാൻ, അർമേനിയ, അൽ ജസീറ, അസർബെയ്ജാൻ, കിർമാൻ, ഖുറാസാൻ തുടങ്ങിയ പ്രദേശങ്ങൾ ഇസ്ലാമിക രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാറി.
ഉമയ്യദ്, അബ്ബാസി, മംലൂക്കി, ഓട്ടൊമൻ
right|thumb|150px|ഉമയ്യദ് ഭരണ കാലത്തെ ഒരു നാണയം ആദ്യത്തെ നാലു ഖലീഫമാർക്ക് ശേഷം മദീനയിൽ ഭരണം നടത്തിയത് ഉമയ്യദ് രാജവംശമാണ്. ക്രിസ്തു വർഷം 661-ൽ ഉമയ്യദ് ഭരണകൂടത്തിന്റെ ആസ്ഥാനം ദമാസ്കസിലേക്ക് മാറ്റുകയും മതപരമായി പ്രാധാന്യമുള്ള മദീന നഗരത്തെ പ്രവിശ്യ നഗരം എന്ന പദവി നൽകുകയും ചെയ്തു. പ്രവിശ്യ ഗവർണറായി ഉമറുബ്നു അബ്ദുൽ അസീസിനെ നിയമിച്ചു. ഹിജ്‌റ വർഷം 41 മുതൽ 132 (എഡി. 661-750) വരെ ഈ ഭരണം നിലനിന്നു. ഉമയ്യദ് ഖലീഫയായിരുന്ന അൽ-വലീദ് തന്റെ ഭരണ വ്യവസ്ഥയിൽ കുറെ ഇസ്ലാമിക നിയമങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുത്തി. ആ കാലഘട്ടത്തിലെ മറ്റു ഭരണാധികാരികളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ഒരു കൗൺസിൽ രൂപവത്കരിച്ചു കൊണ്ടായിരുന്നു മദീന ഗവർണർ ഉമറുബ്നു അബ്ദുൽ അസീസ് തന്റെ പ്രവിശ്യയിലെ ഭരണം നടത്തിയത്. ദമാസ്കസിലേക്ക് പോയിരുന്ന എല്ലാ ഔദ്യോഗിക പരാതികളും മദീനയിൽ തന്നെ പരിഹരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ഉമയ്യദ് ഭരണാധികാരി വലീദ്‌ ബിൻ അബ്ദുൽ മലികിന്റെ നിർദ്ദേശ പ്രകാരം അന്ന് മദീന ഗവർണർ ആയിരുന്ന ഉമറുബ്നു അബ്ദുൽ അസീസ് ആണ് ഖലീഫ ഉസ്മാന് ശേഷം മസ്ജിദുന്നബവി വിശാലമായി നവീകരിച്ചത്‌. AD 707-710 നടന്ന ഈ വികസനത്തിലൂടെ മസ്ജിദ്‌ 2369 ചതുരശ്ര മീറ്റർ കൂടി ചേർത്ത്‌ വിശാലമാക്കുകയും നാല്‌ മിനാരങ്ങൾ കൂട്ടിചേർക്കുകയും ചെയ്തു.
തുടർന്ന് വന്ന അബ്ബാസി ഖിലാഫത്തിലെ ഭരണാധികാരിയായ ഖലീഫ മഹ്ദി അൽ അബ്ബാസി (AD 779-782) യുടെ കാലത്ത് മസ്ജിദുന്നബവി 2450 ചതുരശ്ര മീറ്റർ കൂടി വികസിപ്പിച്ചു ഇരുപതു പുതിയ കവാടങ്ങൾ കൂടി സ്ഥാപിച്ചു. ജഹ്ഫറബ്നു സുലൈമാൻ ആയിരുന്നു അക്കാലത്ത് മദീന ഗവർണർ. അബ്ബാസിദ് രാജവംശ കാലത്ത് ഇസ്ലാമിക രാഷ്ട്രത്തിന്റെ തലസ്ഥാനം മദീനയിൽ നിന്നും ബാഗ്ദാദിലേക്ക് മാറ്റി.
ഈജിപ്തിലെ കെയ്റോ ആസ്ഥാനമായി ഭരണം നടത്തിയിരുന്ന മംലൂക്കി ഭരണത്തിനു കീഴിലായിരുന്നു തുടർന്ന് മദീനയടക്കമുള്ള ആധുനിക സൗദി അറേബ്യയുടെ കുറെ ഭാഗങ്ങൾ. മംലൂക്കി ഭരണകാലത്ത് 1489-ൽ മസ്ജിദുന്നബവിക്കു തീ പിടിച്ചു. തുടർന്ന് അക്കാലത്തെ ഭരണാധികാരിയായ സുൽത്താൻ അഷ്‌റഫ്‌ ഖായ്തുഭായ് തീ പിടിച്ചു തകർന്ന ഭാഗങ്ങൾ പുനർ നിർമ്മിക്കുകയും പള്ളിയുടെ മുൻഭാഗം കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഭരണമേഖലയിലെ പാളിച്ചകൾ കാരണം വിദ്യാഭ്യാസ-സാംസ്‌കാരിക മേഖലയിൽ വൻ കുതിച്ചു ചാട്ടങ്ങൾ നടത്താൻ മംലൂക്കി ഭരണാധികാരികൾക്ക് സാധിച്ചിരുന്നില്ല. എന്നിരുന്നാലും വൈദ്യശാസ്ത്രവും ഗോളശാസ്ത്രവും കൂടാതെ സാമൂഹ്യശാസ്ത്ര രംഗത്തും അവരുടെതായ ചില മുദ്രകൾ കണ്ടെത്താവുന്നതാണ്.
right|thumb|150px|ഒട്ടോമാൻ ഭരണ കാലത്ത് മദീന ഗവർണറായിരുന്ന ഫക്രുദ്ദീൻ പാഷ ഓട്ടൊമൻ രാജവംശമായിരുന്നു മംലൂക്കി ഭരണ ശേഷം മദീനയടക്കമുള്ള പ്രദേശങ്ങളിൽ ഭരണം നടത്തിയത്. ഈ കാലഘട്ടങ്ങളിൽ ഇസ്താംബൂൾ ആയിരുന്നു തലസ്ഥാന നഗരം. ഒട്ടോമാൻ തുർക്കികളുടെ ഭരണ കാലത്ത് പഴയ കിണറുകളെല്ലാം വൃത്തിയാക്കി മദീനയിൽ കുടിവെള്ള വിതരണവും കനാൽ വഴിയുള്ള ജലസേചന സംവിധാനവും നടപ്പാക്കി. ഓട്ടൊമൻ ഭരണാധികാരി സുൽത്താൻ സുലൈമാൻ തന്റെ ഭരണ കാലത്ത് മദീന നഗരത്തിനു ഒരു ചുറ്റുമതിൽ നിർമിച്ചു. നാല് കവാടങ്ങളും ഒരു കോട്ടയും അടക്കം പത്തു വർഷമെടുത്തു നിർമിച്ച ഈ ചുറ്റുമതിൽ നഗര വിസ്ത്രിതിക്ക് വേണ്ടി പൊളിച്ചെങ്കിലും ചില ഭാഗങ്ങളിൽ അവശിഷ്ടങ്ങൾ ഇപ്പോഴും ഉണ്ട്. സിറിയയിലെ ദമാസ്കസിൽ നിന്നും മദീനയിലേക്കുള്ള ഹിജാസ് റെയിൽവേ ഓട്ടോമൻ രാജാക്കന്മാരുടെ കാലത്താണ് പണിതത്. ഈ റെയിൽവേയുടെ ഭാഗങ്ങളും പഴയ റെയിൽ നിലയങ്ങളും ഇപ്പോഴും നില നിൽക്കുന്നുണ്ട്. ചരിത്ര പ്രാധാന്യമുള്ള ഈ റെയിൽ പാത ഇപ്പോൾ പുതുക്കി പണിതു കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
സൗദി കാലഘട്ടം
വളരെക്കാലം മദീനയിലും പരിസരങ്ങളിലും ഉള്ള തീർത്ഥാടകരും യാത്രക്കാരും നാടോടിഗോത്രങ്ങളിൽ നിന്നും വളരെയേറെ ക്ലേശങ്ങൾ അനുഭവിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. അവരുടെ ആക്രമണങ്ങൾ നിർത്താൻ വേണ്ടി ഹിജ്റ വർഷം 1344 ൽ അബ്ദുൽ അസീസ്‌ രാജാവ് മദീനയിലെത്തി നാടോടിഗോത്രങ്ങളുടെ നേതാക്കളെ കണ്ടു ചർച്ചനടത്തി. ഈ ചർച്ചയിൽ മദീനയിലെയും അവിടേക്ക് വരുന്ന തീർത്ഥാടകരെയും ആക്രമിക്കുകയും കൊള്ളനടത്തുകയും ചെയ്യാതിരിക്കാൻ വേണ്ടി രാജാവ് അവർക്ക് ധനസഹായം നൽകി. തുടർന്ന് അക്രമങ്ങളും കൊള്ളയും നടത്തി ജീവിച്ച ഈ നാടോടിഗോത്രങ്ങളെ നേർവഴിക്ക് നടത്താൻ പരിശീലനം നൽകാൻ പ്രത്യേകം ആളുകളെ നിയോഗിച്ചു. ഒട്ടോമാൻ ഭരണകൂടം സ്ഥാപിച്ചിരുന്ന പോലീസ് സ്റ്റേഷനുകൾക്ക് പകരം തീർത്ഥാകരും കച്ചവടക്കാരും വരുന്ന വഴികളിൽ നാടോടി ഗോത്രങ്ങളിലെ അംഗങ്ങളെ തന്നെ സൈനികരായി വിന്യസിച്ചു. ഈ ചെയ്തിയിലൂടെ അബ്ദുൽ അസീസ്‌ രാജാവ് മദീന മേഖലയിലെ ജനങ്ങളുടെ ജീവനും സ്വത്തിനും സംരക്ഷണം നൽകിക്കൊണ്ട് ചരിത്രപരമായ ദൌത്യം നിർവഹിച്ചു.
1345 ൽ അബ്ദുൽ അസീസ്‌ രാജാവ് പരിവാരങ്ങളോട് കൂടി ആദ്യമായി യാന്ത്രിക വാഹനത്തിൽ മദീനയിലെത്തി. ആ വർഷം ദുൽഹജ്ജ് മാസത്തിൽ തന്നെ മദീനയിലേക്ക് തീർത്ഥാടകരും യാന്ത്രിക വാഹനങ്ങളിൽ വരാൻ തുടങ്ങി. രാജാവിന്റെ ഈ സന്ദർശനത്തോടെ മദീനയിലെ ഭരണഘടനയിൽ അദ്ദേഹം വലിയ മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തി. അത് വരെ മദീനയുടെ ഉപഭരണാധികാരിയായിരുന്ന അമീർ ഇബ്രാഹിം അൽ സബാഹിനെ മാറ്റി ആ സ്ഥാനത്തു അമീർ മിസ്ഹരി ബിൻ സൗദിനെ നിയമിച്ചു. കുറഞ്ഞ മാസങ്ങൾക്ക് ശേഷം അമീർ മിസ്ഹരി രോഗബാധിതനായി ആ സ്ഥാനത്തുനിന്നും മാറി. പകരം അബ്ദുൽ അസീസ്‌ ബിൻ ഇബ്രാഹിമിനെ നിയമിച്ചു. ഇബ്രാഹിമിന്റെ ഭരണ കാലത്ത് മദീനയിൽ സാമ്പത്തിക, സാംസ്കാരിക, വികസന മേഖലകളിൽ കാതലായ മാറ്റങ്ങളാണ് വരുത്തിയത്. ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലത്താണ് മദീനയിൽ ആദ്യമായി പൊതുസ്കൂളുകളും സ്വകാര്യസ്കൂളുകളും സ്ഥാപിച്ചത്. 1929-ൽ വിദേശത്തു നിന്നും സൗദി അറേബ്യയിലേക്ക് കൂടുതൽ വാഹനങ്ങൾ ഇറക്കുമതി ചെയ്യുകയും തുടർന്ന് മദീനയിൽ ട്രാൻസ്പോർട്ട് കമ്പനി സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു. ആ വർഷം തന്നെയാണ് കത്തിടപാടുകൾ നടത്തുന്നതിനു തപാലാപ്പീസ് മദീനയിൽ സ്ഥാപിച്ചത്. പിന്നീട് മദീന പ്രതിനിധിയായി വന്ന അബ്ദുള്ള ബിൻ സാദ് അൽ സുദൈരിയുടെ കാലത്ത് 1946-ലാണ് മദീനയിൽ വിമാനത്താവളം നിർമ്മിച്ചത്‌. 1959 -ൽ അബ്ദുള്ള അൽ സുദൈരി മരണപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മകനായ അബു അബ്ദുറഹ്മാൻ അൽ സുദൈരി മദീനയുടെ പ്രതിനിധിയായി ചുമതലയേറ്റു. right|thumb|ആധുനിക മദീനയുടെ മുഖം അസീസ്‌ രാജാവിന്റെ മരണ ശേഷം രാജ്യത്ത് അധികാരത്തിൽ വന്ന സൗദ് ഇബ്ൻ അബ്ദുൽ അസീസ്‌, ഫൈസൽ ഇബ്ൻ അബ്ദുൽ അസീസ്‌ അൽ സൗദ്, ഖാലിദ് ബിൻ അബ്ദുൽ അസീസ്‌, ഫഹദ്‌ രാജാവ്‌ എന്നിവരെല്ലാം മദീന നഗരവും പ്രവാചക പള്ളിയും അനുബന്ധ ചരിത്രപ്രദേശങ്ങളും ആധുനികവൽക്കരിക്കുന്നതിൽ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധ പുലർത്തിയിരുന്നു. ഫഹദ് രാജാവിന്റെ ഭരണ കാലത്താണ് മസ്ജിദുന്നബവിയുടെ ഏറ്റവും ബൃഹത്തായ വികസന പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടന്നത്. ഫഹദ് രാജാവിന്റെ മരണ ശേഷം 2005 മുതൽ അബ്ദുള്ള രാജാവ് അധികാരത്തിൽ വന്നു. 2015 ൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണശേഷം സല്മാൻ അബ്ദുൾ അസീസ് രാജാവ് സ്ഥാനമേറ്റൂ. സൗദി അറേബ്യ ഭരിക്കുന്ന രാജാക്കന്മാരുടെ പേരിനു കൂടെ തിരുഗേഹങ്ങളുടെ സേവകൻ (ഇരു ഹറമുകളുടെയും സേവകൻ) എന്ന വിശിഷ്ടപദവി ഉപയോഗിച്ച് പോരുന്നുണ്ട്. തങ്ങളുടെ ഭരണകാലത്ത് തിരുഗേഹങ്ങളുടെ കാര്യനിർവഹണത്തിന് ലഭിക്കുന്ന ഈ പദവി വളരെ ശ്രദ്ധയോടും പവിത്രമായും സൗദി ഭരണാധികാരികൾ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു. മക്കയിലെയും മദീനയിലെയും പ്രധാന വികസനപ്രവർത്തനങ്ങൾ എല്ലാം സൗദി രാജാക്കന്മാരുടെ മേൽനോട്ടത്തിൽ നടത്തപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. കൂടാതെ റമദാൻ, ഹജ്ജ് വേളകളിൽ ലോകത്തിന്റെ വിവിധഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുംവരുന്ന വിശിഷ്ടവ്യക്തികളെ സ്വീകരിക്കാനും ദൈനംദിന പ്രവർത്തനങ്ങൾ വിലയിരുത്താനും സൗദി രാജാക്കന്മാർ മക്കയിലും മദീനയിലും നേരിട്ടെത്തി മേൽനോട്ടം വഹിക്കുന്നു.
ഭൂമിശാസ്ത്രം
left|thumb|മദീനയിലെ ഒരു പർവതം സൗദി അറേബ്യയുടെ വടക്ക്-പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് ചെങ്കടൽ തീരത്ത്‌ നിന്നും 150 കിലോമീറ്റർ അകലെയായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന മദീന ചരിത്രപരമായി വളരെ പ്രാധാന്യമുള്ള നിരവധി പർവതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് കിടക്കുന്നു. സമുദ്രനിരപ്പിൽ നിന്ന് 625 മീറ്റർ (2050 അടി) ഉയരത്തിൽ ആണ് മദീന സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഉഹ്ദ്, റുമാത്, സൽഹ്, ഥോർ, ഐർ എന്നിവ മദീനയിലെ ചരിത്ര പ്രധാന പർവതങ്ങളാണ്. 39 ഡിഗ്രി രേഖാംശത്തിലും 24 ഡിഗ്രി അക്ഷാംശത്തിലും നിലകൊള്ളുന്ന മദീനയുടെ വിസ്തീർണ്ണം അമ്പത് കിലോമീറ്ററാണ്. ഉഷ്ണകാലത്ത് അത്യുഷ്ണവും ശൈത്യകാലത്ത് അതിശൈത്യവുമാണ് കാലാവസ്ഥ. അൽഹർറശ്ശർഖിയ്യ, അൽഹർറൽ ഗർബിയ്യ എന്നീ പേരുകളിൽ അറിയപ്പെടുന്ന മദീനയുടെ കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറും ഭാഗങ്ങൾ കറുത്ത കല്ലുകളാൽ നിബിഡമാണ്. വിശാലമായ മണൽപ്പരപ്പും മൊട്ടക്കുന്നുകളും നിറഞ്ഞ ജലശൂന്യമായ വരണ്ട പ്രദേശമായിരുന്നു പഴയ മദീന. ജലം ലഭ്യമായ ചില പ്രദേശങ്ങളിൽ സസ്യങ്ങൾ വളരുകയും അവിടങ്ങളിൽ കൃഷി ചെയ്യുകയും ചെയ്തിരുന്നു. അവിടെയായിരുന്നു ജനങ്ങൾ അധികവും താമസിച്ചിരുന്നത്. ഇത്തരം മരുപ്പച്ചകൾ ജനങ്ങളുടെ ആശ്വാസകേന്ദ്രമായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ വികസന പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഭാഗമായി മദീനയിൽ വളരെയധികം മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്. പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് അൽ-ഹുജൂജ് (തീർഥാടക പർവതം), വടക്കു പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് സലാ പർവതം, തെക്ക് ഭാഗത്ത് അൽ-ഈർ (സഞ്ചാരികളുടെ പർവതം), വടക്ക് ഭാഗത്ത് ഉഹ്ദ് പർവതം എന്നിവയാണ് മദീനയുടെ അതിർത്തികൾ. മദീനയിൽ മൂന്ന് താഴ്‌വരകളുണ്ട്.
താഴ്‌വരകൾ
അൽ-അഖ്‌അൽ, അൽ-അഖീഖ്, അൽ-ഹിമ്ദ് എന്നീ മൂന്നു താഴ്‌വരകളുടെ സന്ധിസ്ഥാനത്ത് പർവതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടാണ് മദീന നഗരം നിലകൊള്ളുന്നത്‌. അതിലെ പ്രധാന താഴ്‌വരയാണ് അനുഗൃഹീത താഴ്‌വരയെന്നു മുഹമ്മദ്‌ നബി വിശേഷിപ്പിച്ച അഖീഖ് താഴ്വര. ഹിജാസിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഈ താഴ്‌വര താഇഫിൽ നിന്നും ആരംഭിച്ചു മദീന വഴി കടന്നു പോകുന്ന അഖീഖ് താഴ്‌വര ഖുലൈലിൽ വച്ച് ഭുത്ഹാൻ, ബനാത് എന്നീ താഴ്‌വരകളുമായി സംഗമിക്കുന്നു. ജലലഭ്യത ഏറ്റവും കൂടുതലുള്ള മദീനയിലെ മറ്റൊരു താഴ്‌വരയാണ് ഖനാത് താഴ്‌വര.
കാലാവസ്ഥ
ചൂടുകാലത്ത് ഉയർന്ന താപനിലയും തണുപ്പുകാലാത്ത് കൊടുംതണുപ്പും അനുഭവപ്പെടുന്ന പ്രദേശമാണ് മദീന. അന്തരീക്ഷതാപനില ഉയരുന്നതോടെ മദീനയിൽ പൊതുജീവിതം കുടുതൽ ദുസ്സഹമാകുന്നു. 42 ഡിഗ്രി സെന്റിഗ്രേഡ്‌ വരെ ഉയർന്ന താപനില രേഖപ്പെടുത്താറുണ്ട്. ആരിദ്‌ മേഖലകളിൽ നിന്നു വീശുന്ന തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ കാറ്റാണ്‌ മദീനയിലെ ഉയർന്ന താപനിലയ്ക്കു കാരണം. മദീനയിൽ എത്തുന്ന തീർത്ഥാടകരുടെ സംരക്ഷണത്തിനായി അധികൃതർ മുൻകരുതൽ നടപടികൾ സ്വീകരിച്ചു വരാറുണ്ട്. ഇതിനായി താപനില രേഖപ്പെടുത്തുന്ന ഉപകരണങ്ങൾ ഇവിടങ്ങളിൽ സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്‌. താപനിലയ്ക്കനുസരിച്ച്‌ ശീതീകരണ സംവിധാനങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കാനും തണൽ ഒരുക്കുന്നതിനും തീർത്ഥാടകരെയും സന്ദർശകരെയും നിരീക്ഷിക്കാനുള്ള സംവിധാനങ്ങളും അധികൃതർ ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ട്‌. ചൂട് കൂടുന്നതിനാൽ ജൂലൈ, ഓഗസ്റ്റ് മാസങ്ങളിൽ 12നും മൂന്നിനുമിടയിൽ പൊതുസ്ഥലങ്ങളിൽ തൊഴിലാളികൾ ജോലി ചെയ്യുന്നത് തൊഴിൽ മന്ത്രാലയം നിരോധിച്ചിട്ടുണ്ട്. മദീനയിലും പരിസരപ്രദേശങ്ങളിലും ഡിസംബർ - ജനുവരി മാസങ്ങളിൽ കഠിനമായ തണുപ്പ് അനുഭവപ്പെടുന്നു. പ്രഭാതം മുതൽ ആഞ്ഞുവീശുന്ന ശീതക്കാറ്റും ദിവസം മുഴുവൻ നിലനിൽക്കുന്ന മഞ്ഞു വീഴ്ചയും കാരണം കട്ടിയുള്ള പുതപ്പുകളും കമ്പിളിവസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചാണ് ആളുകൾ പുറത്തിറങ്ങുക.
ആധുനിക മദീന
വികസന പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഭാഗമായി വളരെ വേഗത്തിൽ മദീന പട്ടണം മാറിക്കൊണ്ടിരിന്നു. മുഹമ്മദ്‌ നബി സഞ്ചരിച്ച പാതയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം തൊട്ടറിഞ്ഞ മരുഭൂമിയും ഈന്തപ്പനത്തോട്ടങ്ങളും കാണാൻ ദിനംപ്രതി നൂറു കണക്കിന് വിശ്വാസികളാണ് മദീനയിൽ എത്തിച്ചേരുന്നത്. പ്രവാചക പള്ളിയുടെ വികസനവും മദീന നഗരത്തിലും അയൽ പ്രദേശങ്ങളിലുമായി നടത്തുന്ന വൻ വികസന പ്രവർത്തനങ്ങളും ധ്രുതഗതിയിലാണ് നടന്നു കൊണ്ടിരിക്കുന്നത്. ബഹിരാകാശത്ത് നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്ക് നോക്കിയാൽ ഏറ്റവുമധികം പ്രകാശിച്ചു നിൽക്കുന്നത് മക്കയും മദീനയുമാണെന്ന് പ്രമുഖ റഷ്യൻ ബഹിരാകാശ യാത്രികനായ അനാറ്റോളി ഇവാനിച്ച് തന്റെ ബഹിരാകാശ നിരീക്ഷണത്തിൽ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. ദശലക്ഷക്കണക്കിന് ഹജ്ജ്, ഉംറ തീർത്ഥാടകർക്ക് കൂടി ഉപകാരപ്പെടുന്ന വിധത്തിലാണ് സൗദി അറേബ്യൻ സർക്കാരിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ മദീനയിൽ വികസന പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടന്നു കൊണ്ടിരിക്കുന്നത്. നിലവിലുള്ള വിമാനത്താവളത്തിന് പുറമേ മറ്റൊരു വിമാനത്താവളം കൂടി നിർമ്മിക്കുന്നുണ്ട്. മദീനാ റൌളയിലേക്കുള്ള യാത്രക്കാരുടെ തിരക്ക് വർധിച്ചു വരുന്നത് കണക്കിലെടുത്ത് മക്കയിൽ നിന്നും മദീനയിലേക്ക് തീവണ്ടി സർവ്വീസും നിർമ്മാണം ആരംഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. ജനസംഖ്യയിൽ രാജ്യത്ത് നാലാം സ്ഥാനമാണ് നിലവിൽ മദീന നഗരത്തിനുള്ളത്.
മദീന പ്രവിശ്യ
left|thumb|150px|യാമ്പു വിമാത്താവളം സൗദി അറേബ്യയുടെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് മദീന നഗരം ആസ്ഥാനമാക്കി പ്രവർത്തിക്കുന്ന പ്രവിശ്യ ഭരണ കൂടമാണ് മദീന പ്രവിശ്യ. സൗദി അറേബ്യയുടെ ഭരണാധികാരി സൽമാൻ രാജാവിനറെ മകൻ ഫൈസൽ സൽമാൻ രാജകുമാരൻ ആണ് നിലവിലെ പ്രവിശ്യാ ഗവർണർ .151,990 ചതുരശ്ര കിലോമീറ്റർ വിസ്തൃതിയുള്ള മദീന പ്രവിശ്യയിലെ ജനസംഖ്യ 2010-ലെ കണക്കെടുപ്പ് പ്രകാരം 1,777,933 ആണ്. മദീന, യാമ്പു എന്നിവയാണ് മദീന പ്രവിശ്യയിലെ പ്രധാന നഗരങ്ങൾ. മദീന, യാമ്പു എന്നിവിടങ്ങളിലാണ് മദീന പ്രവിശ്യയിലെ വിമാനത്താവളങ്ങൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. വ്യാവസായിക മേഖലയായ യാമ്പുവിൽ മൂന്നു പെട്രോളിയം റിഫൈനറികൾ, നിരവധി പെട്രോ കെമിക്കൽ ഫാക്ടറികളും പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്. പെട്രോളിയം ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ കടത്തിനായി യാമ്പു തുറമുഖത്ത് പെട്രോളിയം ഷിപ്പിംഗ് ടെർമിനൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
മദീന നഗരസഭ
മദീന നഗരസഭയുടെ 13 ഭാഗങ്ങൾ
ഹറം അതിർത്തികൾ
ഹറം എന്ന പദം മക്കയോടും മദീനയോടും ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന പ്രത്യേകമായ പ്രദേശത്തിന്റെ പേരാണ്. ഹറം അതിർത്തിക്ക് പുറത്ത് അനുവദനീയമായ പല കാര്യങ്ങളും ഇതിനകത്ത് നിഷിദ്ധമാണ്. പരസ്പരം കലഹിക്കാനോ, മരം മുറിക്കാനോ, മൃഗങ്ങളെ വേട്ടയാടാനോ കൊല്ലാനോ, ഇസ്ലാമിക വിശ്വാസികൾ അല്ലാത്തവർക്ക് പ്രവേശിക്കാനോ പാടില്ലാത്ത പ്രദേശമായി പ്രത്യേകം കണക്കാക്കിയ സ്ഥലമാണ് മദീനയിലെ ഹറം അതിർത്തി. മദീനയിലെ സൗർ, ഐർ മലകൾക്കിടയിലുള്ള പതിനഞ്ച് കിലോമീറ്ററോളം സ്ഥലം ഹറം പരിധിയിൽ പെട്ടതാണ് എന്ന് മുഹമ്മദ് നബി പറഞ്ഞതായിട്ടാണ് ഇസ്ലാമിക ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത്. പുറത്തു നിന്നും വരുന്ന തീർത്ഥാടകർക്ക് എളുപ്പത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനു വേണ്ടി ആധുനിക സൗദി ഭരണകൂടം ഹറം അതിർത്തികൾ പ്രത്യേകമായി അടയാളപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഇതിനായി മദീന നഗരാതിർത്തിയുടെ ചുറ്റു ഭാഗങ്ങളിലുമായി പതിനാറു കിലോമീറ്റർ ചുറ്റളവിനുള്ളിൽ 161 കമാനങ്ങൾ നിർമിച്ചിട്ടുണ്ട്.
ചരിത്ര പ്രധാന സ്ഥലങ്ങൾ
മുസ്ലിങ്ങളുടെ ജീവിതാഭിലാഷങ്ങളിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഒന്നാണ് മദീനാ സന്ദർശനം. ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട മൂന്ന് മസ്ജിദുകളുടെ കേന്ദ്രവുമാണിവിടം.സൗദി കമ്മീഷൻ ഫോർ ടൂറിസം ആന്റ് നാഷണൽ ഹെരിറ്റേജ് കണക്കു പ്രകാരം മദീനയിൽ 266 ഉം ചരിത്ര കേന്ദ്രങ്ങളാണുള്ളത്. മുഹമ്മദ്‌ നബി മരണമടഞ്ഞ അന്നുമുതൽ ആരംഭിച്ച വിശ്വാസികളുടെ സന്ദർശനം ഒരുകാലത്തും മുടങ്ങിയിട്ടില്ല. തീർത്ഥാടകരുടെ തിരക്ക് മൂലം ചില സമയങ്ങളിൽ മണിക്കൂറകൾ ക്യൂ നിന്നെങ്കിലേ അവിടെ എത്തിച്ചേരാൻ കഴിയുകയുള്ളൂ. വിദേശത്തു നിന്നും വരുന്ന തീർത്ഥാടകർക്ക് ഹജ്ജ്, ഉംറ യാത്രകളോട് കൂടി മദീനയും സന്ദർശിക്കാൻ അനുമതിയുണ്ട്‌. മദീന സന്ദർശനം ഹജ്ജിന്റെയും ഉംറയുടെയും ഭാഗമല്ലെങ്കിലും ഹാജിമാർ ഹജ്ജ് യാത്രയിൽ അതു കൂടി ഉൾപ്പെടുത്താറുണ്ട്. ഇസ്ലാമിക പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ പ്രഭവ കേന്ദ്രമെന്ന നിലക്ക് സ്മാരകങ്ങളുടെയും ചരിത്ര സ്ഥലങ്ങളുടെയും കലവറയാണ് മദീന. ഇപ്പോൾ 7 ലക്ഷത്തിലധികം പേർക്ക് ഒരേ സമയം നമസ്ക്കരിക്കാൻ സൌകര്യമുള്ള മസ്ജിദുന്നബവിയും അതിനോടനുബന്ധിച്ചുള്ള മുഹമ്മദ്‌ നബിയുടെ ഖബറിടവും ആണ് മദീനയിലെ ചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും പ്രാധാന്യമുള്ളത്. മസ്ജിദുന്നബവി കൂടാതെ മസ്ജിദ് ഖുബാ, മസ്ജിദുൽ ഖിബ്‌ലതൈൻ എന്നിവ മദീനയിലെ ചരിത്രപ്രാധാന്യമുള്ള പഴയകാല പള്ളികളാണ്. ഉസ്‌മാൻ ബിൻ അഫ്ഫാൻ വിലക്കുവാങ്ങി ദേശസാത്കരിച്ച കിണർ, യുദ്ധവിളംബരമോ മറ്റു പ്രധാനവാർത്തകളോ രാജ്യവാസികളെ അറിയിക്കാൻ കൊടി നാട്ടാറുണ്ടായിരുന്ന റായ പർവതം, ഇസ്‌ലാമിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട രണ്ടാമത്തെ പോരാട്ടം നടക്കുകയും ചെയ്ത ഉഹുദ് മല തുടങ്ങി നിരവധി ചരിത്ര പ്രദേശങ്ങൾ ഇവിടെയുണ്ട്. മസ്ജിദുന്നബവിക്കു മുകളിൽ ബൃഹത്തായ ഒരു ഗ്രന്ഥാലയവും ബാബു ഉമറിൽ ഗവേഷകർക്കു വേണ്ടിയുള്ള മ്യൂസിയവുമുണ്ട്. പൂർവകാല മുസ്ലിംകൾ കാണിച്ച ചരിത്ര ബോധം പിന്നീട് കാണിക്കാതെ പോയതിനാൽ മദീനയിലെ അത്യപൂർവമായ പല ചരിത്ര സ്മാരകങ്ങളും അപ്രതിക്ഷ്യമാവുകയും നാമാവിശേഷമാവുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഫഹദ് രാജാവിന്റെ കാലത്ത് ഇക്കാര്യത്തിൽ ശ്രദ്ധ പതിപ്പിക്കുകയും പല അപൂർവ സ്മാരകങ്ങളും മസ്ജിദുകളും സംരക്ഷിക്കുന്നതിൽ പ്രത്യേക താല്പര്യം എടുക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു ..
മസ്ജിദുന്നബവി
right|thumb|മസ്ജിദുന്നബവിയുടെ പ്രധാന പ്രവേശന കവാടം മക്കയിലെ മസ്ജിദുൽ ഹറാം കഴിഞ്ഞാൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠതയുള്ള പള്ളിയാണ് മദീനയിലെ മസ്ജിദുന്നബവി. മുഹമ്മദ് നബി മക്കയിൽ നിന്ന് പലായനം ചെയ്ത് മദീനയിലെത്തിയ ശേഷം ആദ്യമായി ചെയ്ത പ്രവൃത്തികളിലൊന്നാണ് മസ്ജിദുന്നബവിയുടെ നിർമ്മാണം. വളരെ ചെറിയ ഒരു കുടിൽ പോലെയായിരുന്നു അന്ന് മസ്ജിദുന്നബവി. അതിന്റെ മേൽക്കൂര ഈത്തപ്പനയോല മേഞ്ഞതും ചുമരുകൾ ചുട്ട ഇഷ്ടിക കട്ട കൊണ്ട് പടുത്തതുമായിരുന്നു. ഈത്തപ്പനത്തടികളായിരുന്നു തൂണുകൾ. മണലിലായിരുന്നു നമസ്കാരം. പള്ളിയോട് ചേർന്ന് കിഴക്കു വശത്തായിരുന്നു നബി പത്‌നിമാർക്കു വേണ്ടി പണിത കുടിലുകൾ. അവിടെയായിരുന്നു നബിയുടെ താമസം. ആ വീടുകളുണ്ടായിരുന്ന സ്ഥലത്താണ് ഇപ്പോൾ മുഹമ്മദ് നബിയുടെ ഖബർ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. left|thumb|150px|മസ്ജിദുന്നബവിയുടെ ഉൾവശം
വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിലെ വിപുലീകരണത്തിലൂടെയാണ് ഇന്നുള്ള രീതിയിൽ മസ്ജിദുന്നബവി വിശാലമായത്. AD 622-ൽ മക്കയിൽ നിന്ന് പലായനം ചെയ്തെത്തിയ മുഹമ്മദ്‌ നബി ശിഷ്യരോടൊപ്പം മണ്ണും മരവും ചുമന്ന് നിർമ്മിച്ചതാണ്‌ മസ്ജിദുന്നബവി. 1984 മുതൽ 1994 വരെ ഫഹദ് രാജാവിന്റെ ഭരണ കാലത്താണ് മസ്ജിദുന്നബവിയുടെ ഏറ്റവും ബൃഹത്തായ വികസന പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടന്നത്. . ഇപ്പോൾ പതിനാറു ലക്ഷം വിശ്വാസികൾക്ക് ആരാധനയർപ്പിക്കാൻ സൗകര്യപ്പെടുന്നവിധത്തിൽ മദീന ഹറമിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വികസന പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടന്നു കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. എട്ട് ലക്ഷം പേരെ ഉൾകൊള്ളാവുന്ന തരത്തിൽ രണ്ടു ഘട്ടങ്ങളായാണ് വികസന പദ്ധതി നടപ്പിലാക്കുന്നത് .. ഇപ്പോൾ മദീന പള്ളിയിൽ മൂന്നു ലക്ഷത്തോളം പേർക്കു നമസ്കരിക്കാം. . മുറ്റവും ടെറസും കൂടി ഉപയോഗിച്ചാൽ ആറര ലക്ഷം പേർക്ക് ഒന്നിച്ചു നമസ്കരിക്കാം.
തണൽ കുടകൾ right|thumb|150px|മസ്ജിദുന്നബവിയുടെ മുറ്റത്ത് വെയിലിൽ നിന്നും മഴയിൽ നിന്നും സംരക്ഷണംനൽകുന്ന കുടകൾ ചൂടുകാലാവസ്ഥ, അപ്രതീക്ഷിതമായ മഴ, പൊടിക്കാറ്റ് തുടങ്ങിയവയിൽ നിന്നും സം‌രക്ഷണം നൽകുന്നതാണ് മദീനയിലെ ആധുനിക യന്ത്രക്കുടകൾ. മസ്ജിദുന്നബവിക്കു പുറത്തുള്ള ലൈറ്റ് കാലുകളിലാണ് 40 മീറ്റർ ഉയരവും 18-17 മീറ്റർ ഇരുവശവീതിയുമുള്ള സൂര്യതാപം ഏൽക്കാതിരിക്കാനുള്ള തണൽ കുടകൾ. മണിക്കൂറിൽ 97 കി. മീറ്റർ വേഗത്തിൽ കാറ്റു വീശിയാലും ഒന്നും സംഭവിക്കാത്ത രൂപത്തിലാണ് ഈ കുടകൾ നിർമിച്ചിരിക്കുന്നത്. 26 ഡയാമീറ്റെർ വിസ്താരമുള്ള ഓരോ കുടക്കീഴിലും 800ഓളം തീർത്ഥാടകർക്കു നമസ്കാര സൗകര്യം ഒരുക്കും. ഏതു കാലാവസ്ഥയേയും പ്രതിരോധിക്കാൻ ശേഷിയുള്ള ഈ ഇലക്ട്രോണിക് തെഫ്ലോൺ കുട മഴവെള്ളത്തെ കുടക്കുള്ളിലേക്ക് ഒഴുക്കി പിയാസ്സക്കടിയിൽ പ്രത്യേകം തയ്യാറാക്കിയ ഡ്റെയിനേജ് പൈപ്പുകൾ വഴി പുറത്തേക്ക് ഒഴുക്കി മാറ്റുന്നു. ഒരേ സമയം ഏഴു ലക്ഷത്തോളം തീർഥാടകർക്ക് നമസ്‌കരിക്കാൻ സൗകര്യമുള്ള മസ്ജിദുന്നബവി ഏതാണ്ട് എല്ലാ നമസ്‌കാരങ്ങളുടെ സമയത്തും നിറഞ്ഞു കവിയുന്നതിനാൽ പകൽ നമസ്കാരങ്ങൾക്ക് മസ്ജിദിന്റെ അതിവിശാലമായ മാർബിൾ മുറ്റത്ത് നമസ്‌കരിക്കുന്നവർക്ക് ഒരുക്കിയിരിക്കുന്ന സൗകര്യങ്ങളിൽ പെട്ടതാണ് തണൽകുടകൾ. ഇപ്പോൾ നടപ്പാക്കുന്ന വികസന പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമായി ഹറം വളപ്പിൽ 182 ഭീമൻ യന്ത്രകുടകൾ സ്ഥാപിക്കുന്നുണ്ട്. ഇത് കൂടി പൂർത്തിയായാൽ തണൽ കുടകൾ വഴി ഹറം മുറ്റത്ത്‌ രണ്ടു ലക്ഷത്തോളം പേർക്ക് തണൽ നൽകും.
ജന്നത്തുൽ ബഖീ
left|thumb|ജന്നതുൽ ബഖീ മസ്‌ജിദുന്നബവിയുടെ തെക്ക്-കിഴക്ക് ഭാഗത്ത്‌ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന പ്രമുഖ ഖബറിടമാണ് ജന്നത്തുൽ ബഖീ. മസ്‌ജിദുന്നബവിയുടെ മുൻവശത്തെ മുറ്റത്തുകൂടി മുന്നോട്ടു നടന്നാൽ കാണുന്ന കുറ്റൻ മതിൽക്കെട്ടിനകത്താണ്‌ മദീനയിലെ പ്രമുഖ ഖബറിസ്ഥാൻ ജന്നത്തുൽ ബഖീ (ബഖീഉൽ ഗർദഖ്‌) സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്‌. ഈ ഖബറിസ്ഥാനിലാണ്‌ ഖദീജ, മൈമൂന എന്നിവരൊഴികെ ബാക്കി എല്ലാ പ്രവാചക പത്‌നിമാരെയും ഖബ്‌റടക്കിയിട്ടുള്ളത്‌. മൂന്നാം ഖലീഫ ഉസ്‌മാൻ, അബ്ബാസ്‌, നബിയുടെ മകൾ ഫാത്വിമ, നബിയുടെ അമ്മായി സ്വഫിയ്യ, നബിക്ക്‌ മുലയൂട്ടിയ ഹലീമ, നാല്‌ മദ്‌ഹബീ ഇമാമുകളുടെ കൂട്ടത്തിലെ ഇമാം മാലികുബ്‌നു അനസ്‌ ചെയ്യുന്നത്‌. സുബ്‌ഹി, അസ്വർ നമസ്‌കാരങ്ങൾക്ക്‌ ശേഷം ഖബർ സന്ദർശിക്കാൻ പുരുഷന്മാർക്കു ഇതിന്നകത്തേക്കു പ്രവേശനമുണ്ട്‌.
മസ്ജിദ് ഖിബ്‌ലതൈൻ
right|thumb|150px|മസ്ജിദുൽ ഖിബ്‌ലതൈൻ മദീനയുടെ പടിഞ്ഞാറു ഭാഗത്തുള്ള ഹർറത്തുൽവബ്റ പർവതത്തിന്റെ വടക്കു പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് അഖീഖുസ്സുഗ്റ താഴ്വരക്ക് അഭിമുഖമായിട്ടാണ് മസ്ജിദ് ഖിബ്‌ലതൈൻ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. രണ്ട് മിഹ്റാബുകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു എന്നതാണ് ഈ പള്ളിയുടെ പ്രത്യേകത. ഉൾഭാഗത്ത് കഅബയെ അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന മിഹ്റാബും കാണാം. ഉൾഭാഗത്തെ മിഹ്റാബിന് ഖുബ്ബയുടെ ആകൃതിയാണുള്ളത്. അതിന്റെ നീളം 9.20 മീറ്ററും വീതി 4.50 മീറ്ററും ഉയരം 4.50 മീറ്ററും ആകുന്നു. പള്ളിയെ വലയം ചെയ്ത് വിശാലമായ ഒരു മുറ്റമുണ്ട്. ഓട്ടോമാൻ ഭരണാധികാരികൾ, ചെത്തിമിനിക്കിയ കല്ലുകളും കുമ്മായവും ഉപയോഗിച്ചാണ് ഇത് നിർമിച്ചിരിക്കുന്നത്. മക്കയിലെ മസ്ജിദുൽ ഹറമിനെ ഖിബ്‌ലയാക്കി നിശ്ചയിച്ച സംഭവവുമായാണ് ഖിബ് ലത്തൈൻ മസ്ജിദിന്റെ ബന്ധം. പല ഘട്ടങ്ങളിലായി പള്ളി പുനർനിർമ്മാണം ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. അവസാനമായി ആധുനിക സൗദി ഭരണാധികാരിയായ ഫഹദ് രാജാവിന്റെ കാലത്താണ് ഇന്ന് കാണുന്ന രൂപത്തിൽ പള്ളി പുനർനിർമിച്ചത്.
മസ്ജിദ് ഖുബാ
right|thumb|മദീനയിലെ ഖുബാ മസ്ജിദ് മസ്ജിദുന്നബവിയിൽ നിന്നു മൂന്നു കിലോമീറ്റർ അകലെയായി നിലകൊള്ളുന്ന മസ്ജിദ് ഖുബാ നിരവധി ചരിത്രസ്മരണകൾ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നതാണ്. മദീനയിലെത്തിയ തീർത്ഥാടകരുടെ പ്രധാന സന്ദർശന കേന്ദ്രമാണ് ഖുബാ മസ്ജിദ്. മുഹമ്മദ് നബിക്ക് പ്രവാചക പദവി ലഭിച്ച ശേഷം ആദ്യമായി നിർമിച്ച പള്ളിയാണ് ഖുബ മസ്ജിദ്. ഓരോ കാലഘട്ടങ്ങളിൽ വിവിധ ഭരണാധികാരികളുടെ നേതൃത്വത്തിൽ വിപുലീകരിച്ച പള്ളി ഇന്ന് ഒരേ സമയം 20,000 വിശ്വാസികളെ ഉൾക്കൊള്ളാനാകുംവിധം വിശാലമാണ്. അവസാനമായി 1986-ൽ ഫഹ്ദ് രാജാവ് പുതുക്കി പണിത പള്ളിയാണ് ഇപ്പോഴുള്ളത്. ലൈബ്രറിയും വിശാല പാർക്കിങ് സൗകര്യങ്ങളും നിരവധി ശൗച്യാലയങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ സന്ദർശകർക്കായി നിരവധി സൗകര്യങ്ങൾ ഇപ്പോൾ മസ്ജിദുൽ ഖുബയിൽ ഏർപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.
മറ്റു പ്രധാന പള്ളികൾ
ഖന്തഖ് യുദ്ധം നടന്ന സ്ഥലത്ത് ഉയരം കുറഞ്ഞ മലയുടെ മുകളിൽ ഇരു വശത്തേക്കും ചവിട്ടു പടികളുള്ള ചെറിയൊരു പള്ളിയാണ് മസ്ജിദുൽ ഫതഹ്. ഖന്തഖ് യുദ്ധത്തിൽ പ്രധിരോധം നീണ്ടു പോയപ്പോൾ ഈ പള്ളിയിൽ വച്ച് മുഹമ്മദ്‌ നബി പ്രാർഥിക്കുകയും തുടർന്ന് ശത്രു സൈന്യം കൊടുങ്കാറ്റിൽ പെട്ട് തിരിച്ചു പോവുകയും ചെയ്തു എന്നാണ് ചരിത്ര ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ പറയുന്നത്. അതിനാൽ ശത്രുക്കളിൽ നിന്നും മോചനം എന്നർത്ഥം വരുന്ന മസ്ജിദുൽ ഫതഹ് എന്ന പേര് വന്നു. മദീനയിലെ മറ്റു പള്ളികളെ പോലെ പ്രസിദ്ധമാണ് എയർപോർട്ട് റോഡിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന അബൂദറുൽ ഗിഫാരി മസ്ജിദ്. മുഹമ്മദ്‌ നബി ഒരിക്കൽ രണ്ട് റക്അത് നിസ്കരിച്ചു ദീർഘമായി പ്രാർഥിക്കുകയും തുടർന്ന് ജിബ്രീൽ മാലാഖ വഴി നബിയുടെ പേരിൽ സ്വലാത്ത് ചൊല്ലൽ പുണ്യമാണെന്ന് വഹ്യ് (മാലാഖമാരിൽ നിന്നും ഉള്ള സന്ദേശം) നൽകുകയും ചെയ്തു എന്നാണ് ചരിത്ര ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ കാണുന്നത്. ഈ സംഭവം നടന്ന സ്ഥലത്താണ് മസ്ജിദു അബൂദറുൽ ഗിഫാരി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. left|thumb|മസ്ജിദ് സൽമാനുൽ ഫാരിസി മദീനയിലെത്തിയ മുഹമ്മദ്‌ നബി ആദ്യമായി ജുമുഅ നിസ്കാരം നിർവഹിച്ച പള്ളിയാണ് മസ്ജിദുൽ ജുമുഅ. മക്കയിൽ നിന്നും ഹിജ്റ വന്ന് മസ്ജിദ് ഖുബാ സ്ഥാപിച്ച്, ശേഷം മദീനയിലേക്ക് പോരുമ്പോൾ ബനൂ സാലിംബിൻ ഔഫ്’ കുടുംബക്കാരുടെ നമസ്കാര സ്ഥലമായിരുന്ന മസ്ജിദുൽ ജുമുഅയുടെ സ്ഥാനത്ത് വെച്ച് മുഹമ്മദ്‌ നബി ജുമുഅക്ക് നേതൃത്വം നൽകി. ഈ സ്ഥലം പിന്നീട് സംരക്ഷിക്കപ്പെടുകയും അതിന്റെ നിത്യസ്മാരകമായി ഒരു പള്ളി നിർമ്മിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. അന്നുമുതൽ മസ്ജിദുൽ ജുമുഅ എന്ന പേരിൽ ഈ പള്ളി അറിയപ്പെട്ടു. വളരെ മനോഹരവും ശിൽപ്പഭംഗി നിറഞ്ഞതുമാണ് ഈ പള്ളി. ഉമർബ്‌നു അബ്ദുൽ അസീസിന്റെ കാലത്താണ് മസ്ജിദ് ജുമുഅ ആദ്യമായി പുനരുദ്ധരിച്ചത്. തുടർന്ന് ഹിജ്‌റ ഒമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ശംസുദ്ദീൻ ഖാവാൻ, ഉസ്മാനിയ ഖലീഫ സുൽത്താൻ ബായസീദ്, ഹിജ്‌റ പതിനാലാം നൂറ്റാണ്ടിൽ സയ്യിദ് ഹസൻ ശർബത്‌ലി തുടങ്ങിയവർ അതിന്റെ കേടുപാടുകൾ തീർക്കുകയും വികസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന പള്ളിയുടെ കെട്ടിടം തകർന്നപ്പോൾ നിമിച്ചതാണ് ഇപ്പോഴത്തെ പള്ളി. അവസാനമായി ഫഹദ് രാജാവിന്റെ കാലത്താണ് മസ്ജിദ് പൂർണമായി പുനരുദ്ധരിക്കുകയും മോടി കൂട്ടുകയും 650-ഓളം പേർക്ക് നമസ്‌കരിക്കാവുന്ന വിധം വിശാലപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തത്. ഖുബയിൽ നിന്ന് മദീനയിലേക്ക് വരുമ്പോൾ വലതുവശത്ത് കാണുന്ന ശർബത്തലീ ഗാർഡനിലാണ് ഈ പള്ളി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. മസ്ജിദുൽ വാദീ, മസ്ജിദുൽ ആതിഖ എന്നപേരിലും ഇതറിയപ്പെടുന്നു.
ഉഹ്‌ദ് യുദ്ധം നടന്ന ദിവസം ഉഹ്‌ദ് മലയുടെ താഴ്വാരത്ത് വെച്ച് ളുഹർ നമസ്കരിച്ച പള്ളിയാണ് മസ്ജിദുൽ ഫസ്ഹ്. അന്ന് ഉഹ്‌ദ് താഴ്വാരത്ത് നബിയും സ്വഹാബികളും നമസ്കാരം നിർവഹിച്ച മസ്ജിദുൽ ഫസ്ഹിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ ഇപ്പോഴും അവിടെയുണ്ട്. മദീനയിൽ നിന്നു മക്കയിലേക്ക് ഹജ്ജിനും ഉംറക്കും വരുന്നവർക്ക് മീഖാത്ത് ആണ് മദീന പള്ളിയിൽ നിന്നും 12 കിലോമീറ്റർ അകലെ പഴയ മക്ക റോഡിൽ കൊട്ടാരത്തിനടുത്തുള്ള ദുൽഹുലൈഫ മീഖാത്ത്. മുഹമ്മദ്‌ നബി ഇഹ്റാമിൽ പ്രവേശിച്ച മീഖാത്തെന്ന സവിശേഷതയും ദുൽഹുലൈഫക്കുണ്ട്. ഇവിടെയുള്ള മീഖാത്ത് പള്ളിയിൽ 5000 പേർക്ക് നമസ്കരിക്കാൻ സൌകര്യമുണ്ട്. മസ്ജിദുന്നബവിയിൽ നിന്നും 300 മീറ്റർ അകലെ തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് ആണ് മസ്ജിദുൽ ഗമാമ നില കൊള്ളുന്നത്‌. മുഹമ്മദ് നബി പെരുന്നാൾ നമസ്കാരവും മഴക്കു വേണ്ടിയുള്ള നമസ്കാരവും ഹറമിന്നു പുറത്ത് ഈ ഭാഗത്തു വെച്ചായിരുന്നു നിർവഹിച്ചിരുന്നത്. അതിനാൽ പണ്ടു ഒഴിഞ്ഞുകിടന്നിരുന്ന ഈ ഭാഗം മൈദാനുൽ മുസ്വല്ല എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടു. ഒരിക്കൽ നബി മഴയ്ക്കു വേണ്ടി നമസ്കരിച്ച ഉടൻ ആകാശം മേഘാവൃതമായി നല്ല മഴ പെയ്തു. അതിനാലാണ് പിൽകാലത്ത് ആ സ്ഥലത്ത് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട പള്ളിക്കു മേഘം, മഴ എന്നെല്ലാം അർഥം വരുന്ന മസ്ജിദുൽ ഗമാമ എന്നു പേര് വന്നത്.