cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хипертензија
Хипертензија или висок крвен притисок, а понекогаш и артериска хипертензија, е хронична медицинска состојба во која крвниот притисок во артериите е покачен. Поради ова покачување на притисокот срцето треба да работи понапорно за крвта да може да циркулира низ крвните садови. Крвниот притисок има две вредности, систолен и дијастолен притисок, кои зависат од тоа дали срцето е контрахирано (систола) или релаксирано (дијастола). Нормален крвен притисок во мирување е од 100-140 mmHg кај систоличниот (високиот) и 60-90 mmHg кај дијастоличниот (нискиот). Постои присуство на висок крвен притисок доколку притисокот е постојано 140/90 mmHg или повеќе. Хипертензијата е класифицирана како примарна (есенцијална) хипертензија или секундарна хипертензија. Околу 90-95% од случаите се категоризирани како "примарна хипертензија", што значи висок крвен притисок без очигледна медицинска причина Други состојби кои влијаат на бубрезите, артериите, срцето или ендокриниот систем се причина за останатите 5-10% од случаите (секундарна хипертензија). Хипертензијата е главен ризичен фактор за мозочен удар, миокардијален инфаркт (срцев удар), срцева слабост, аневризма на артериите (на пр., аневризма на аортата), периферна артериска болест и е причина за хронична бубрежна болест. Дури и умерено зголемување на артерискиот крвен притисок се поврзува со скратен животен век. Промени во исхраната и начинот на живот можат да ја подобрат контролата на крвниот притисок и да го намалат ризикот од поврзани здравствени компликации. Но, за луѓе кај кои промените во начинот на живот се неефикасни или недоволни, потребен е медикаментозен третман.
Возрасни
Кај лицата на возраст од 18 години или постари, хипертензијата се дефинира како систолен и / или дијастолен притисок кој постојано е повисок од прифатената нормална вредност (моментално 139 mmHg систолен, 89 mmHg дијастолен: види табела - Класификација (JNC7)). Доколку вредностите се добиени од 24 часовен или амбулаторен мониторинг, прагот се снижува (135 mmHg систолен или 85 mmHg дијастолен) Исто така неодамна се создадени меѓународни упатства кои создадоа категории под опсегот на хипертензија за да укажат на континуум на ризик со висок крвен притисок во границите на нормалниот. Во JNC7 (2003) се употребува терминот прехипертензија за крвен притисок во рамките од 120-139 mmHg систолен и / или 80-89 mmHg дијастолен, од друга страна Esh-парница Упатствата (2007) и BHS IV (2004) < код име = BHSIV> ги употребуваат категориите: оптимален, нормален и високонормален за да ги поделат притисоците кои се пониски од 140 mmHg систолен и 90 mmHg дијастолен. Хипертензијата, исто така, се поткласифицира вака: JNC7 има хипертензија од прв степен, хипертензија од втор степен и изолирана систолна хипертензија. Изолирана систолна хипертензија се однесува на покачен систолен притисок со нормален дијастолен притисок, ова е вообичаено кај постарите лица. Esh-парница Упатствата (2007) и BHS IV (2004), одредуваат хипертензија од трет степен кај лица со систолен крвен притисок повисок од 179 mmHg или дијастолен притисок над 109 mmHg. Хипертезијата се класифицира како "резистентна" доколку медикаменти не го намалат притисокот до нормално ниво.
Новороденчиња и бебиња
Хипертензијата кај новороденчиња е ретка и се јавува кај околу 0,2-3% од новородените. Крвниот притисок не се мери рутински кај здрави новороденчиња Хипертензијата е позастапена кај високоризични новороденчиња. Различни фактори, како на пример гестациска возраст, постконцепциска возраст и родилна тежина треба да се земат предвид кога се одлучува дали крвниот притисок е нормален кај новороденчето.
Деца и адолесценти
Хипертензијата се јавува релативно често кај деца и адолесценти (2-9% зависно од возраст, пол и етничка припадност) и е поврзан со долгорочните ризици за слабото здравје Сега е препорачливо да се проверува крвниот притисок на деца постари од 3 години секојпат кога имаат систематски преглед или проверка, но висок крвен притисок треба да се потврди на повторни прегледи пред да се одликува дека детето има хипертензија. Крвниот притисок се повишува со возраста во детството и, кај деца, хипертензија се дефинира како просечен систолен или дијастолен притисок од три или повеќе мерења кај поголем или еднаков на 95 перцентил за возраста, полот или висината на детето.Прехипертензија кај деца се дефинира како просечен систолен или дијастолен крвен притисок кој е поголем или еднаков на 90 перцентил, но помал од 95 перцентил. Кај адолесценти, се предложува хипертезијата и прехипертензијата да се дијагностицираат и класифицираат со исти критериуми како кај возрасни.
Знаци и симптоми
Ретко кога хипертензијата покажува какви било симптоми и обично се идентификува преку скрининг, или кога се бара грижа за неповрзан здравствен проблем.Некои луѓе со висок крвен притисок се жалат од главоболка (посебно во задниот дел на главата и наутро), како и зашеметеност, вртоглавица, тинитус (ѕвонење или зуење во ушите), прометен вид или несвестица На физикален преглед, се претпоставува дека постои хипертензија кога има откриено хипертензивна ретинопатија при испитување на оптичкиот фундус во задниот дел на окото со помош на офталмоскопија. Вообичаено, тежината на хипертензивната ретинопатија се рангира од I-IV, иако е тешко да се разликуваат полесните. Офталмоскопските наоди исто така може да укажат колку долго лицето имало хипертензија.
Секундарна Хипертензија
Некои додатни знаци и симптоми може да сугерираат на секундарна хипертензија, хипертензија предизвикана од препознатливи причини како што се бубрежни болести или ендокрини болести. На пример, дебелина на градите и абдоменот, гликозна интолеранција, задебелено лице, задебелување во тилот и модри стрии укажуваат на Кушингов синдром. Штитната болест и акромегалијата, исто така, можат да предизвикаат хипертензија и да имаат карактеристични симптоми и знаци. Абдоминалем шум може да индицира бубрежна стеноза (стеснување на бубрежните артерии). Доколку крвниот притисок во нозете е намален или пулсот во феморалната артерија е одложен или отсутен може да е индикација за коарктација на аортата (стеснување на аортата).Доколку има хипертензија којашто варира, главоболка, палпитации, бледило и потење би требало да се сомневаме на феохромоцитом.
Хипертензивна криза
Сериозно покачен крвен притисок (еднаков или поголем од – систолен 180 или дијастолен 110, понекогаш се нарекува и злоќудна) се нарекува „хипертензивна криза“. Крвен притисок повисок од овие граници укажува на висок ризик од компликации. Луѓе со крвен притисок во овие граници може да немаат никакви симптоми, но се со поголема веројатност да пријават главоболки (22% од случаите) и вртоглавица од општата популација. Други симптоми на хипертензивна криза може да бидат влошување на видот или гушење поради срцева слабост или општо чувство на малаксаност поради ренална инсуфициенција. Се знае дека повеќето луѓе со хипертензивна криза имаат покачен крвен притисок, но до нејзин ненадеен пораст може да дојде и од други причинители. „Mалигна хипертензија“ се јавува кога постои доказ за директно оштетување на еден или повеќе органи како резултат на сериозно покачен крвен притисок. Оваа штета може да биде хипертензивна енцефалопатија, предизвикана од отекување на мозокот и дисфункција, и се одликува со главоболки и изменето ниво на свест (збунетост или поспаност). Ретинален папилоедем и фундални хеморагии и ексудат се уште еден знак за оштетување на целните органи. Градна болка може да укаже на оштетување на срцевиот мускул (што може да доведе до миокарден инфаркт) или понекогаш аортна дисекција, кинење на внатрешниот ѕид на аортата. Отежнато дишење, кашлица и искашлување на окрвавен секрет се карактеристични знаци на белодробен едем. Оваа состојба е отекување на ткивото на белите дробови поради слабост на левата комора, неспособност на левата комора на срцето соодветно да пумпа крв од белите дробови во артерискиот систем. Може да дојде и до брзо влошување на функцијата на бубрезите (акутна бубрежна повреда) и микроангиопатска хемолитична анемија (уништување на крвни клетки. Во овие ситуации, задолжително е брзо намалување на крвниот притисок за да се запре тековното оштетување на органите. Во спротивно, не е евидентирано дека крвниот притисок треба да се спушти брзо кај злоќудни хипертензии каде што не постои доказ за оштетување на целните органи. Агресивното намалување на крвниот притисок носи свои ризици. Се препорачува употреба на орални лекови за постепено намалување на крвниот притисок во текот на 24 до 48 часа кај злоќудна хипертензија.
Бременост
До хипертензија доаѓа во 8-10% бремености Повеќето жени со хипертензија во бременоста имаат претходно постоечка примарна хипертензија. Висок крвен притисок во бременоста може да биде прв знак за прееклампсија, сериозна состојба во втората половина од бременоста и неколку недели по породувањето. Дијагнозата на прееклампсија вклучува покачен крвен притисок и присуство на белковина во урината. До прееклампсија доаѓа во околу 5% бремености и таа е причина за околу 16% од сите случаи на смрт при породување на глобано ниво. Прееклампсијата го дуплира и ризикот од смрт на бебето. Прееклампсијата обично нема симптоми и таа се открива при рутински преглед. Кога ќе се појават, најчестите симптоми на прееклампсија се главоболка, пореметен вид (честопати „трепкави светла“), повраќање, епигастрична болка и едем (отоци). Прееклампсијата може понекогаш да премине во состојба опасна по животот, наречена еклампсија. Еклампсијата е хипертензивна криза и има неколку сериозни компликации. Во овие компликации спаѓаат губење на видот, отекување на мозокот, напади или грчеви, бубрежна инсуфициенција, белодробен едем и дисеминирана интраваскуларна коагулација (пореметување на згрутчувањето на крвта).
Бебиња и деца
Слабо напредување, напади, раздразливост, недостаток на енергија, и отежнато дишење може да се поврзат со хипертензија кај новородени и мали бебиња. Кај поголемите бебиња и кај децата, хипертензијата може да предизвика главоболка, необјаснета раздразливост, замор, слабо напредување, заматен вид, крвавење од носот, и фацијална парализа.
Компликации
Хипертензијата е најважниот фактор на ризик за предвремена смрт ширум светот што може да се спречи. Таа го зголемува ризикот од исхемична срцева болест мозочни удари, периферна васкуларна болест, и други кардиоваскуларни болести, во кои спаѓаат срцева слабост, аортна аневризма, дифузна атеросклероза и белодробна емболија. Хипертензијата е фактор на ризик и за намалена когнитивна функција, деменција и хронична бубрежна болест. Во останати компликации спаѓаат:
Примарна хипертензија
Примарната (есенцијална) хипертензија е најчестиот облик на хипертензија, а опфаќа 90–95% од сите случаи на хипертензија. Во речиси сите современи општества, крвниот притисок расте со стареењето и ризикот од станување хипертоничар е поголем во подоцнежните години од животот. Хипертензијата е резултат на сложената интеракција на гените и факторите на животната средина. Идентификувани се бројни заеднички гени, со мали ефекти на крвниот притисок како и некои ретки гени, со големи ефекти на крвниот притисок, но генетската основа на хипертензијата сè уште не е многу јасна. Неколку фактори на животната средина влијаат на крвниот притисок. Во факторите на стилот на живеење коишто го намалуваат крвниот притисок спаѓаат намалено внесување сол, поголемо конзумирање овошје и производи со ниска содржина на масти (диететски пристапи за запирање на хипертензијата (диета DASH)). Вежбање, намалување на телесната тежина и намалено внесување на алкохол исто така помагаат во намалување на крвниот притисок. Можната улога на други фактори, како што се стрес, внесувањето кофеин, и недостаток од витамин Д се помалку познати. Се смета дека и инсулинската резистенција којашто е честа појава кај дебелината и којашто е компонента на синдромот X (или метаболичен синдром) придонесува кон хипертензијата. Современите студии вклучуваат и случки од раните фази од животот (на пример, деца со мала тежина при раѓање, чијашто мајка пушела и коишто не биле доени) како фактори на ризик за возрасна есенцијална хипертензија. Меѓутоа, механизмите коишто ги поврзуваат овие излагања со возрасната хипертензија остануваат нејасни.
Секундарна хипертензија
Секундарната хипертензија резултира од причина која што може да се идентификува. Бубрежната болест е најчеста причина за хипертензија. Хипертензијата може да биде предизвикана и од ендокрини состојби, како што се Кушингов синдром, хипертиреоза, хипотиреоза, акромегалија, Конов синдром или хипералдостеронизам, хиперпаратиреоидизам, and феохромоцитома. Други причини за хипертензија се дебелина, апнеа при спиење, бременост, коарктација на аортата, претерано внесување сладок корен и некои лекови на рецепта, растителни лековити средства и илегални дроги.
Патофизиологија
Кај повеќето луѓе со утврдена (примарна) хипертензија, зголемениот отпор при циркулацијата на крвта (вкупен периферен отпор) е причина за високиот притисок, додека минутниот волумен на срцето останува нормален. Постојат докази дека некои помлади луѓе со прехипертензија или „гранична хипертензија“ имаат висок минутен волумен на срцето, забрзан пулс и нормална периферна резистентност. Оваа состојба се нарекува хиперкинетичка гранична хипертензија. Подоцна во животот, како што им опаѓа минутниот волумен на срцето и како што периферната резистентност расте со староста, овие лица развиваат типични особини на утврдена есенцијална хипертензија. Спорно е дали оваа шема е типична за сите луѓе коишто на крајот ќе развијат хипертензија. Покачената периферна резистентност кај утврдена хипертензија воглавно се должи на структуралното стеснување на малите артерии и артериоли. Намалувањето на бројот и на густината на капиларите може исто така да придонесе кон периферната резистентност. Хипертензијата е поврзана и со намалена флексибилност на периферните вени, што може да го зголеми враќањето на крвта во срцето, да го зголеми срцевото преоптоварување преоптоварување и на крајот да предизвика дијастолна дисфункција. Не е јасно дали активното стегање на крвните садови игра улога во утврдената есенцијална хипертензија. Пулсниот притисок (разликата меѓу систолниот и дијастолниот крвен притисок) е честопати поголем кај постари луѓе со хипертензија. Ситуацијата може да вклучува абнормално висок систолен притисок, со нормален до низок дијастолен притисок. Оваа состојба се вика изолирана систолна хипертензија. Високиот пулсен притисок кај постарите луѓе се објаснува со покачена артериска крутост, којашто обично оди рака под рака со стареењето и може да се влоши со висок крвен притисок. Се предлагаат многу механизми како причина за зголемената отпорност што, при хипертензија, се јавува во артерискиот систем. Повеќето докази вклучуваат една или две од следниве причини: Овие механизми не се исклучуваат меѓусебно и во повеќето случаи на есенцијална хипертензија веројатно и двата придонесуваат до одредена мерка за истата. Напомнато е дека и ендотелијалната дисфункција (дисфункција на облогата на крвните садови) и васкуларното воспаление може да придонесат за отпорност и васкуларно оштетување при хипертензија.
Дијагноза
Хипертензијата се дијагностицира кога пациентот има постојано висок притисок. Традиционално, дијагнозата бара три посебни сфигоманометарски мерења во интервал од по еден месец. Првичната проценка на хипертензивните пациенти вклучува целосна историја и лекарски преглед. Со достапноста на 24-часовни монитори на амбулаторниот крвен притисок и домашните апарати за мерење на крвниот притисок, важноста од избегнување на погрешно дијагностицирање пациенти со ефект на „хипертензија од бел мантил“ довела до промена на протоколите. Во Велика Британија, во моментот се смета како најдобра постапка да се следи единечно клиничко читање, со амбулаторно мерење. Може да се преземе и следење, што не е најидеално, со домашно посматрање на крвниот притисок во текот на седум дена. Штом ќе се одреди дијагнозата на хипертензија, лекарите се обидуваат врз основа на факторите на ризик и другите симптоми, ако ги има, да ја утврдат основната причина. Секундарната хипертензија е почеста кај децата пред пубертетот и најчесто е предизвикана од бубрежно заболување. Примарната или есенцијалната хипертензија е почеста кај адолесцентите и има повеќе фактори на ризик, во кои спаѓаат дебелина и семејна историја на хипертензија. За идентификација на можните причини за секундарна хипертензија, како и за утврдување дали хипертензијата предизвикала оштетување на срцето, очите и бубрезите може да се направат и лабораториски испитувања. Се прават и дополнителни испитувања за дијабетес и високи нивоа на холестерол, затоа што тие состојби се фактори на ризик за развиток на срцеви заболувања и може да бараат третман. Се мери серумот креатинин за да се одреди присуството на некое бубрежно заболување коешто може да биде причина за хипертензија или последица од неа. Но, само серумот креатинин може да ја прецени состојбата стапка на гломеруларна филтрација. Најновите смерници препорачуваат употреба на предиктивни равенки, како што е формулата за модификација на диетата при бубрежно заболување (MDRD) за проценка на стапката на гломеруларна филтрација (eGFR). eGFR може да даде и основно мерење на функцијата на бубрезите, што може да се користи за следење на несаканите ефекти на некои лекови против хипертензија на функцијата на бубрезите. Како секундарен показател за бубрежно заболување се користи и испитување на урина за белковина. Електрокардиограм (ЕКГ) се прави за да се потврди дека срцето се напрега од високиот крвен притисок. Тоа може да покаже и задебелување на срцевиот мускул (хипертрофија на левата комора) или дали срцето имало претходно помало нарушување, како на пример, тивок срцев удар. Кога се бараат знаци на зголемување или оштетување на срцето може да се направат и рендгенско снимање на градите или ехокардиограм.
Спречување
Бројот на луѓе коишто имаат хипертензија, а не се ни свесни за тоа е прилично голем. Потребни се мерки за целата популација, за да се намалат последиците од високиот крвен притисок и да се минимизира потребата од лекови против хипертензија. Пред воведување терапија со лекови се препорачува промена на животниот стил за да се намали крвниот притисок. Смерниците на Британското друштво за хипертензија од 2004 година ги препорачуваат следните промени на животниот стил коишто се совпаѓаат и со смерниците на Националната програма на САД за образување за висок крвен притисок, од 2002 година за примарна превенција на хипертензија: Ефикасната промена на животниот стил може да го намали крвниот притисок колку и некој лек против хипертензија. Со комбинацијата на повеќе промени на животниот стил може да се постигнат уште подобри резултати.
Промени на животниот стил
Првиот тип третман за хипертензија е ист со препорачаните превентативни промени на животниот стил и вклучува промени во исхраната физички вежби и намалување на тежината. Сите овие промени докажано значително го намалуваат крвниот притисок кај луѓето со хипертензија. Дури и ако хипертензијата е доволно висока за да оправда директна употреба на лекови, промените на животниот стил и понатаму се препорачани. За намалување на хипертензијата се препорачуваат различни програми наменети за намалување на психолошкиот стрес, како што се биофидбек (повратна информација за биолошките функции), релаксација или медитација. Меѓутоа, научните студии, во принцип, не ја поддржуваат нивната ефикасност, бидејќи тие студии обично се со слаб квалитет. Промената во исхраната, како на пример, исхрана со ниско количество натриум е корисна. Долгорочна (повеќе од 4 недели) исхрана со ниско количество натриум кај белците е корисна како за луѓе со хипертензија, така и за луѓе со нормален крвен притисок. Крвниот притисок го намалува и диетата DASH, богата со јаткасти плодови, житарици, риба, живина, овошје и зеленчук, којашто ја промовира Националниот институт за срце, бели дробови и крв. Најистакната одлика на овој план за исхрана е ограниченото внесување натриум, иако диетата е богата со калиум, магнезиум, калциум и белковини.
Лекарства
За лекување на хипертензија достапни се неколку категории на лекарства, со заедничко име наречени антихипертензивни лекарства. Кога се препишуваат лекарствата, се зема предвид кардиоваскуларниот ризик на лицето, (вклучувајќи го ризикот од инфаркт на миокардот и мозочен удар) и резултатите од мерењето на крвниот притисок. Ако се иницира третман со лекарства,Седмиот заеднички национален комитет за висок крвен притисок на Националниот институт за срце, бели дробови и крв препорачува лекарот да го следи дејството на третманот и да процени какви било несакани реакции кои произлегуваат од  лекарството. Намалувањето на крвниот притисокза 5 mmHg може да го намали ризикот од удар за 34 % и ризикот од исхемична срцева болест за  21%.Намалувањето на крвниот притисок, исто така, може да ја намали веројатноста за деменција, срцева слабост и смртност од кардиоваскуларна болест. Целта на третманот е да се намали крвниот притисок на помалку од 140/90 mmHg кај најголем број од лицата, а кај лицата со дијабетес или болест на бубрезите да се намали крвниот притисок. Некои медицински стручњаци препорачуваат да се одржуваат нивоата на притисок под 120/80 mmHg. If the blood pressure goal is not met, more treatment is needed. Препораките за изборот на лекарства, и како најдобро да се определи третман за различни подгрупи, се менуваат со тек на време и се разликуваат од една до друга земја.Експертите не се согласуваат за тоа кој е најдобриот лек. Кохрановата колаборација, Светската здравствена организација и упатствата во Соединетите Американски Држави поддржуваат ниска доза на диуретик заснован на тијазид како најпрепорачлив почетен третман. Упатствата во Велика Британија ги нагласуваат  калциум канал блокаторите (ККБ) за луѓе постари од 55 години со семејно потекло од Африка или Карибите. Овие упатства препорачуваат ензимски инхибитори што претвораат ангиотензин (ACE-I) како подобар почетен третман за помлади луѓе. Во Јапонија, се смета разумно да се почне со која било од шесте групи на лекарства вклучувајќи ги: ККБ, АКЕИ/АРБ, тријазид диуретици, бета блокатори и алфа блокатори .Во Канада, како можни опции се препорачуваат сите овие лекарства со исклучок на алфа блокаторите.
Комбинации на лекарства
На многумина им е потребен повеќе од еден лек за да ја контролираат хипертензијата. Упатствата на ЗНК7 и упатствата на ЕЗХ-ЕЦХ се залагаат за почетен третман со две лекарства кога крвниот притисок е повисок од 20 mmHg над целта за систолична вредност и повеќе од 10 mmHg над целта за дијастолична вредност. Комбинации кои се претпочитаат се инхибитори на системот ренин-ангиотензин и блокатори на каналите за калциум, или инхибитори на системот ренин-ангиотензин и диуретици Прифатливите комбинации ги вкучуваат следните: Неприфатливи комбинации се следните Секогаш кога е можно, избегнувајте комбинирање на АКЕ инхибитор или ангиотензин 2 рецептор антагонист, диуретик и НАИЛ (вклучително и селективен КОКС -2 инхибитори и лекарства кои се издаваат без рецепт како ибупрофен), бидејќи има висок ризик од акутна ренална слабост. Во австралиската здравствена индустрија, комбинацијата народски е позната како „тројна магија“. Достапни се и таблети што содржат фиксни комбинации на двете класи на лекарства. Иако се погодни, тие најдобро делуваат на луѓе кај кои има утврдени поединечни компоненти.
Постари лица
Лекувањето на умерена и изразена хипертензија ја намалува стапката на смртност и кардиоваскуларните несакани ефекти кај луѓето на возраст од 60 години, па и постари. Кај луѓе постари од 80 години, лекувањето не покажува значително намалување на вкупната стапка на смртност, но го намалува ризикот од срцева болест. Препорачана цел за крвниот притисок е да биде понизок од 140/90 mm Hg со тијазид диуретици што се претпочитаат во Америка. Во ревидираните упатства на Велика Британија, блокаторите на калциумови канали се терапија со која се постигнуваат целни вредности пониски од 150/90 mmHg кај клинички мерења, или вредности пониски од 145/85 mmHg на апарат за мерење што го носи пациентот или во услови на домашно посматрање.
Резистентна хипертензија
Резистентна хипертензија е хипертензија при која вредноста на крвниот притисок останува повисока од вредноста на очекуваната цел и покрај истовремено користење на антихипертензивни агенси што им припаѓаат на различни антихипертензивни класи на лекарства. Упатства за лекување на резистентна хипертензија се издадени во ВБ и во САД.
Деца
Стапката на висок крвен притисок кај деца се зголемува. Кај најголем број хипертензии во детството, особено кај преадолесцентите, таа е секундарна на некое претходно нарушување. Покрај згоеност,болеста на бубрезите е најчеста (60–70%) од случаите на хипертензија кај деца. Адолесцентите вообичаено имаат примарна или основна хипертензија на која ѝ припаѓаат 85–95% од случаите.
Вернагт-Стаузе (езеро)
Езерото Вернаго или Вернагт-Стаузе е резервоар во Шналстал, Јужен Тирол, Италија. Водата од акумулацијата се користи за производство на електрична енергија во електраната Етшверке во селото Натурнс.
Шарлот хорнетс
Шарлот хорнетс — американски професионален кошаркарски тим со седиште во Шарлот, Северна Каролина. Хорнетс се натпреваруваат во Националната кошаркарска асоцијација (НБА), како член на Источната конференција во Југоисточна дивизија на лигата. Тимот е во сопственост на членот на Кошаркарската куќа на славните Мајкл Џордан, кој се заинтересирал за тимот во 2010 година. Хорнетс своите домашни натпревари ги играат во Спектрум центарот во Аптаун Шарлот.
Оригиналниот тим на Хорнетс бил основан во 1988 година, од страна на Џорџ Шин. Во 2002 година, седиштето на тимот се преместува во Њу Орлеанс и стануваат Њу Орлеанс Хорнетс. Во 2004 година, НБА го основал тимот Шарлот Бобкетс, кој во тоа време се сметал за нов и неискусен тим. Во 2014 година, Бобкетс биле преименувани во Шарлот Хорнетс и се здобиле со официјалната историја и рекордите на оригиналните Хорнетс (кои се протегаат од 1988 до 2002 година), додека тимот на Њу Орлеанс бил преименуван во Пеликанс.
Кримин
Кримин (Κριμήνι, Кримини; книжевно: Κριμήνιον, Криминион) — село во Населичко, Егејска Македонија, денес во општината Горуша на Кожанскиот округ во областа Западна Македонија, Грција. Населението брои 45 жители (2011).
Црн витез (сателит)
Сателитот Црн Витез (англиски: Black Knight satellite) според уфолозите и теоретичарите на завера е назив за предмет кој се појавува во Земјината поларна орбита. Уфолозите веруваат дека предметот е стар околу 13.000 години, дека се од вонземско потекло. Бидејќи предметот е виден уште од времето на првите мисии во вселената, веројатно е дека не се остатоци од сателит или ракета.
Наводно постои врска помеѓу овој предмет и сигналот кој Никола Тесла го фатил со помош на радио во 1899 година. Се верувало дека тој сигнал дошол од  вселената. Истражувачите од Американското воено воздухопловство, помеѓу кои бил и Доналд Кејхо, наводно откриле  во Земјината орбита два предмета  за кои  се  кажало дека се Земјини природни сателити. Тогаш ниту еден сателит кој го направил човекот не бил испратен во вселената.
Дискриминација
Дискриминација значи секое правење разлика, искористување или ограничување на луѓето врз основа на нивните колективни идентитети (пол/род, класа, етнос) со што ги загрозува или оневозможува остварувањето или заштитата на нивните човекови права и слободи.
Дискриминацијата е осудувачки третман или предрасуда кон едно битие, заснована врз група, класа или категорија на којашто се смета дека истото припаѓа. Дискриминацијата е обележје врз кое не треба да се темели недозволениот различен третман, а кое може да биде лична одлика или статус, или, пак, претпоставена или сродна лична одлика или статус преку која едно лице или група на лица се идентификува(ат) со одредена раса, боја на кожа, етничка припадност, јазик, државјанство, пол, род, сексуална ориентација, религија, уверување, образование, ментална и телесна попреченост, возраст, семејна или брачна состојба, здравствена состојба итн. Тука спаѓаат и семејниот статус, родовиот идентитет, родовиот израз, генетските одлики, брачниот статус, националноста, религијата, полот, како и сексуалните одлики, сексуалната ориентација, општествената класа итн. Ваквата перцепција доведува до исклучување на поединецот, засновано на нелогично или ирационално одлучување.
Потекло на поимот
Терминот дискриминација се појавува во почетокот на 17 век во англискиот јазик. Потекнува од латинскиот збор “Discriminat” – што значи „разликува помеѓу“, како и од глаголите „Discriminare“ и „Discernere”.
Основи за дискриминација
Постојат различни дефиниции за „основа за дискриминација“. Една од најчесто цитираните дефиниции е онаа на Европскиот суд за човекови права (ЕСЧП), според која тоа е „лична одлика според која лицата или групите на лица се разликуваат едни од други“.
Во зависност од тоа како се утврдени основите во законската рамка на една држава, постојат три модели на одредување на основите за дискриминација:
Историски развој
Од историска гледна точка еднаквоста меѓу граѓаните и во рамки на Социјалистичка Федеративна Република Југославија била третирана првенствено во Уставот, на највисоко ниво, без оглед на националност, раса, пол, јазик, вероисповед, образование или социјална положба.
Имајќи ја предвид оваа одредба, може да се заклучи дека и во време на тогашниот, социјалистички систем, законодавецот ја истакнувал и сериозно ја третирал забраната за дискриминација според повеќе дискриминаторски основи.
По осамостојувањето на Република Македонија и по донесувањето на Уставот на 17 ноември 1991 г., начелото на еднаквост било издигнато на највисоко (уставно) ниво, каде било предвидено: „Граѓаните на Република Македонија се еднакви во слободите и правата, независно од полот, расата, бојата на кожата, националното и социјалното потекло, политичкото и верското уверување, имотната и општествената положба. Граѓаните, пред Уставот и законите се еднакви”.
Понатаму, член 110, став 3 од Уставот експлицитно забранувал дискриминација на граѓаните по основ на пол, раса, верска, национална, социјална и политичка припадност и во таа смисла Уставниот суд е овластен да постапува по поединечни барања за заштита на некое од погоре наведените права. Воедно, нормативното уредување на принципот на недискриминација предвидува два вида судска заштита и тоа: судска заштита во постапка пред редовните судови, како и уставно-судска заштита пред Уставниот суд, согласно со одредбата од член 50 од Уставот.
Покрај уставотворниот аспект на дискриминацијата, опфатен во погоренаведените уставни одредби, како и кривичниот аспект, опфатен преку дефинирање на начелото на еднаквост во Кривичниот законик, недостасувал само граѓанскиот аспект, кој потоа се реализирал преку носење на „lex specialis,“ кој ја тангирал превенцијата, како и забраната за дискриминација.
Во 2010 година бил донесен Закон за спречување и заштита од дискриминација, кој не понудил целосно усогласување со праксата на Европскиот суд за човекови права (ЕСЧП) во примената на Европската конвенција за човекови права (ЕКЧП), Протоколот бр.12 на ЕКЧП, кој Македонија го ратификувал и кој стапил во сила во 2005 година. Особено, Законот не понудил концепт на целосно професионализирана Комисија за заштита од дискриминација која ќе постапува по поднесени претставки од граѓани кои сметаат дека биле дискриминирани поради еден или повеќе дискриминаторски основи. Во однос на дискриминаторските основи, потребно е да се истакне дека меѓународната теорија препознава широк дијапазон на основи на дискриминација, додека пак, во Законот од 2010 година, таксативно беа наведени неколку основи, па оттаму списокот на дискриминаторски основи не ги исцрпувал сите основи и остава простор за различно толкување. Другите основи би можеле да се вклучат во ова таксативно набројување, ако се има предвид фактот дека личниот и правниот живот се еволутивни категории и бараат соодветен третман од законодавен аспект, но и имплементација во практика и усогласување со другите закони кои ја тангираат превенцијата од дискриминација. Во таа насока, доколку се има предвид интерпретацијата на Европскиот суд за човекови права, во кој е потцртано дека Конвенцијата е „жив инструмент кој треба да се толкува во сегашни услови”, се поставувало прашањето дали во Законот за спречување и заштита од дискриминација, по набројувањето на дискриминаторските основи, постоел и избор на други основи, како што всушност е и во ЕКЧП.
Така, нашиот законодавец, сакајќи да се доближи до правото на ЕУ и до Советот на Европа и да ја хармонизира легислативата, на 16 мај 2019 година, го донел новиот Закон за спречување и заштита од дискриминација. Законот бил донесен со многубројни пречки и оспорувања, па не останал многу простор за неговата имплементација.
Лука Јовиќ
Лука Јовиќ (роден на 23 декември 1997 година) е српски професионален фудбалер кој игра како напаѓач за италијанскиот клуб Фјорентина, и за репрезентацијата на Србија.
Реал Мадрид
На 4 јуни 2019 година, Јовиќ потпишал за Реал Мадрид за сума од €60 милиони евра, на шест години договор.
Бојан Пајтиќ
Бојан Пајтиќ (срп. Бојан Пајтић; р. 2 мај 1970 in Сента, Војводина, Србија) е моментален претседател на владата на Војводина.
Пајтиќ е член на Демократска партија и нејзин потпретседател. Доктрирал правни науки на Универзитетот во Нови Сад. Зборува српски, унгарски и англиски. Од ноември 2004 е на функцијата Претседател на Извршниот совет на Војводина, а потоа Претседател на владата.
Формула
Во математиката
Во математиката, формулите се од круцијално значење за резултатите на многу пресметки. На пример, проблемот на одредување на волумен на топка е таков што бара решавање со доста интегрално сметање. Меѓутоа, откога еднаш ќе се пресмета, математичарите можат да дадат формула за опис на волуменот изразен преку некој друг параметар (на пр. полупречник). Оваа конкретна формула е:
(\pi во оваа формула е количеството пи). Откако ќе го добиеме овој резултат, и го знаеме полупречникот на топката, можеме бро и лесно да ѝ го одредиме волуменот. Треба да се спомене дека количествата V, волуменот и r полупречникот се изразени со единечни букви. Иако е помалку важна во релативнопроста формула, со оваа практика математичарите можат побрзо да работат со поголеми и покомплексни формули.
Во општата математичка употреба нема суштинска смисловна разлика кај поимот „израз“, иако зборот „формула“ е повеќе резервиран за израз кој „може да стои сам“, кој има значење вон непосредниот контекст во кој се јавува и значење кое може да се сфати интуитивно.
Математиката во најголем дел работи со формули во многу различни форми, од квадратни равенки до равенките за движење (главно кај механичката математика и физиката). Во општ контекст, формулите се применуваат за добивање на математичко решение на проблеми од вистинскиот живот. Некои можат да бидат општи формули осмислени за објаснување на феномени кои се случуваат насекаде - пример: сила = маса × забрзување. Ова е формула која важи секаде во вселената. Други формули може да бидат специјално создадени за решавање на одреден проблем - на пример, употребата на равенка за синусоида за моделирање на движењето на плимата и осеката во еден залив. Меѓутоа во сите други случаи, формулите ја чинат основата за сите пресметки.
Во сметањето
Во сметањето, формулата дава опис на една пресметка како додавање, која треба да се изврши на две или повеќе променливи. Формулата е имплицитно дадена во облик на компјутерска инструкција како:
Во компјутерската терминологија на табеларни пресметки, формулата обично е текстуална низа кој содржи ќелиен навод, на пр.
каде и A1 и A2 се „ќелии“ (колона A, ред 1 и 2) во рамките на табеларната пресметка. Резултатот се јавува во рамките на ќелијата која ја содржи самата формула (можеби A3, на крајот на вредностите во колона A). Знакот = ѝ претходи на десната страна на формулата и укажува на тоа дека ќелијата содржи формула, а не податоци. Левата страна од формулата по обичај се испушта бидејќи резултатот секогаш се зачувува во самата ќелија и би била излишна.
Сметачко глувче
Според функционалноста можеме да ги наведеме следниве типови на глувчиња:
Со напредокот на технологијата и кај овој уред се видни подобрувања и сè повеќе се физички ергономски дотерани за полес-но ракување и намалување на штетните последици од долготрајно ракување. Новата технологија за изработка на овој уред го донесе и оптичкиот глушец. Овој глушец работи на принципот на емитирање на инфрацрвени зраци, кон подлогата и со неверојатна брзина од неколку милиони пати во секунда врши отчи-тување на рефлектираните инфрацрвени зраци, со чија помош ја дефинира моменталната способност. За разлика од стандардно изведените глувци, кој имаат топче на долниот дел кон подлогата и вршат отчитување со помош на механички пренос до внатре вградените читачи, овој нов тип не само што има подобри перформанси туку е и од хигиенска и практична гледна точка подобар. Безжичноста покрај воведувањето кај тастатурата се воведе и во овој уред.
Денес ги сретнуваме овој тип на безжични глувци (wireless mouse) кој користат два типа на примопредаватели:
Постојат комбинирани глувци од сето горе наведено.
Кисела Вода (населба)
Кисела Вода — населба во Скопје. Оваа населба е една од поголемите населби во Општина Кисела Вода што зафаќа површина од 43 км2 и има население од 58.216 жители, од кои 50.702 се Македонци.
Население
Според последниот попис на населението на Македонија од 2021 година, Кисела Вода има 51.357 жители.
Следува табела на народносната структура на населението:
Потекло на името
Месноста е наречена по изворот што постоел на местото каде што денес стои црквата „Св. Никита“.
Според преданието, кон крајот на XVIII век во овој крај се населил Усеин-бег, кој тука направил цветни градини. Бегот бил слеп, и при една прошетка низ чифликот застанал да се измие од водата и прогледал. Тогаш местото го прогласил за свето и не го давал за јавна употреба сè до неговото заминување, кога им го подарил на селаните за тука да изградат црква.
Црква „Св. Никола“ - Орашац
'''Св. Никола''' — православна црква во кумановското село Орашац. Му припаѓа на Кумановско-кратовското архијерејско намесништво во Кумановско-осоговската епархија на МПЦ - ОА.
Ова е гробишен храм, сместен југоисточно од селото, во месноста Калиште. Црквата е скриена во подножјето на ридот. Во архитектонски поглед, се работи за еднокорабна градба, делумно вкопана во североисточната страна и засводена со полукружен лак. Изградена е од кршен камен и има покрив со ќерамиди на две води. Судејќи по градбата, црквата е доградена врз храм од XVI или XVII век. На јужната фасада има правоаголен отвор со железна решетка. На западната фасада е главниот влез, над кој е насликан Исус Христос, а помощният влез е од југ, и над него има слепа лунета на која е претставен Свети Никола. Обата живописа се многу оштетени. И двата влеза се врамени во камен. Единствениот фрескопис во внатрешноста е во апсидата, каде место традиционалната слика на Пресвета Богородица има допојасна претстава на Христос Велик Архијереј со круна на главата — единствен пример во Кумановско. Во олтарот за света трпеза служи римска мермерна стела со натпис на која е напишано дека храмот е изграден врз постара античка црква. Иконостасот, певницата и владичкиот престол се од средината на XIX век.
Трка околу Гуангси 2019
Трка околу Гуангси 2019 — 3. издание на велосипедската етапна Трка околу Гуангси, која се одржала помеѓу 17 и 22 октомври како 38. настан во сезоната на Светската турнеја.
Била освоена од Шпанецот Енрик Мас од екипата.
Екипи
Како нов настан од Светската турнеја, сите осумнаесет UCI World Tour екипи биле автоматски поканети, но не биле обврзани да учествуваат на трката.
Од нив 15 екипи одлучиле да земат учество, а дополнително три професионални континентални екипи биле поканети на трка. Секоја екипа настапила со седум возачи, освен, кои настапиле со шест возачи и , кои имале пет возачи. Со тоа 123 возачи ја започнале трката, а на крајот завршиле 118.
Рене
Рене (René) — кратка новела од францускиот писател Франсоа Рене де Шатобријан објавена во 1802. Делото имало влијание врз раниот романтизам, речиси во иста мера како Страдањата на младиот Вертер од Гете. Како и германската новела, Рене раскажува за страсен и чувствителен млад човек кој има необични доживувања во современото општество. Рене бил прво објавен како дел од Шатобријановиот Генијот на христијанството, заедно со уште една новела, Атала, иако бил извадок од подолго прозно дело што Шатобријан го напишал помеѓу 1793 и 1799, но не го објавил до 1826. Рене доживеал огромна популарност и бил повторно отпечатен во 1805 заедно со Атала.
Содржина
Рене. несреќен млад Французин, бара прибежиште кај племето Натчези во американската држава Луизијана. Минало долго време пред тој да ги открие причините за својата тага. Раскажал за осаменото детство во татковиот замок во Бретања. Мајка му починала веднаш откако го родила, а татко му бил строг и повлечен. Рене наоѓал утеха кај сестра си Амели, со која многу се дружел и имал долги прошетки низ полјаните близу замокот.
"Наскоро бев повеќе изолиран во сопствената земја, отколку кога бев во странство. Долго сакав да се пронајдам во свет кој ништо не ми велеше и ништо не ме разбираше. Мојата душа, сѐ уште неистрошена од страст, бараше предмет со кој ќе се поврзе; но дознав дека повеќе давав отколку што добивав. Не беа префинетиот јазик или длабоките чувства што ми беа побарани. Единствена задача ми беше да ја удавам мојата душа и да се спуштам на ниво на општеството."
Згрозен, Рене се повлекол од јавниот живот и се преселил во запуштена населба од градот. Но и овој повлечен живот наскоро му здосадил. Отишол на село, но и таму не нашол среќа: Конечно бев сам, сам на светот. Силна летаргија ми го обземаше телото. Одвратноста кон животот која ја имав во детството повторно се врати со поголема сила. Од скоро моето срце не испраќа храна до мојот мозок, и единствено чувствував апатија во моето постоење.
Рене решил да се самоубие, но кога сестрата дознала за неговата намера, повторно се спријателиле. Но немало среќен крај, бидејќи Амели имала други планови. Еден ден, Рене дознал дека си заминала, а во писмо што го иставила прочитал дека сакала да стане чесна сестра и заминала во манастир, но не кажала зошто. Рене бил присутен на церемонијата за замонашување, и таму таа му раскажала дека се посветила на црквата бидејќи сакала да ја преброди инцестната љубов кон него. Потресен од оваа исповед, Рене ја напуштил Европа и заминал за Америка. Откако минал некое време со Индијанците, добил писмо во кое бил известен за смртта на сестра му. Откако Рене ја раскажал својата животна приказна, новелата завршува со напомена дека Рене бил убиен во битка помеѓу Натчезите и Французите.
Значење и критика
Според насловот, книгата содржи многу автобиографски елементи, кои се потпираат на сеќавањата на Шатобријан за неговото детство во Бретања и неговите патувања во Северна Америка во 1791. Шатобријан бил критикуван за вметнување на темата инцест бидејќи не постоеле индиции дека неговата сестра Лусил била вљубена во него. Рене бил инспирација за многу млади писатели од ерата на романтизмот, кои мислеле дека новелата прецизно ја доловува тежината на светот која ја доживувала нивната генерација. Меѓу позначајните уметници кои го пофалиле делото се композиторот Хектор Берлиоз и поетот Алфред де Мисе. Содржината на Рене била инспирација за поемата Странствувањето на Чајлд Харолд од Џорџ Гордон Бајрон. Ликовите на Рене и Харолд се немирни авантуристи со аристократско гледање за баналноста на светот. Како и Гете со Вертер, Шатобријан во поодминати години гледал со негодување за популарноста на Рене.
"Ако Рене не постоеше, јас не би го пишувал повторно; ако е можно да го уништам, би го уништил. Тој создаде цели контингенти на поети иснпирирани од Рене и трговци со проза; сѐ што слушаме деновиве се бедни и неповрзани фрази; единствената тема се силни ветрови и бури, и непознати болни ликови што преку цела ноќ стенкаат до небото. Не постои шарлатан што не завршил факултет и кој не мисли дека тој е најсреќниот од сите луѓе; тоа не е неисцрпна крава молзница што постојано има што да понуди; кој верувал во себе и не бил измачуван од својот гениј; кој во длабочините на своите мисли, не се предал на „бранот на страсти“; кој не го подигнал бледото и набрчкано чело и го изненадил човештвото со страдален лик чие име ниту тој, ниту пак некој друг го знае."
Илија Давчевски
Илија Давчевски — историчар и писател на историски книги. Тој е наставник во ОУ „Димката Ангелов - Габерот“ Кавадарци и е еден од поистакнатите драматурзи. Тој успешно има реализирано неколку драми, меѓу кои и „Цар Самоил“, „Македонската фаланга на Филип Македонски“, „Габеров Непокор“ и др.
Вануатски вату
Ватуто (знак : VT; ISO 4217: VUV) ― валута на Вануату. Ватуто нема помали парични единици.
Историја
Ватуто било воведено во 1981 година, една година по независноста, за да го замени новохебридскиот франк на исто ниво. Ватуто било издадено како единствена единица без помали единици, со тоа што монетата од 1 вату била најмалата издадена деноминација, на сличен начин како јапонскиот јен (по 1953 година) и таџикистанската рубља (иако таа имала службено, иако теоретски, помала единици).
Валутниот кодот ISO 4217 за вануатското вату е VUV. Неговиот национално признат симбол Vt е најчесто користен во пишан формат. Воведувањето на ватуто, исто така, ставило крај на службениот промет на австралискиот долар во Вануату.
Монети
Првата поколонијална монета на Вануату била монета од 50 вату воведена во 1981 година и ја одбележувала независноста. Таа била направена во бакар-никел како и претходните изданија и била пуштен во промет, иако првично нејзиното пуштање било насочено повеќе кон собирачите. Наскоро потоа, во 1983 година, ватуски монети во вредност од 1, 2, 5 биле пуштени во алуминиумска бронза и ватуа од 10, 20 и 50 биле воведени во бакар-никел, заменувајќи ја кованицата на новохебридскиот франк како нова валута за оптег. Оваа исто така ја заменила австралиската валута што кружела на британските контролирани острови. На сите вануатски монети е прикажан грбот на Вануату, кој се состои од домороден воин пред бивни од свиња, кој е традиционален предмет од вредност. На реверсите се прикажани други традиционални предмети од вредност.
Поради француската колонијална историја на Вануату, сегашните ватуски монети имаат иста големина и боја на новохебридските монети кои се засноваат делумно на француските единици, особено на 1, 2 и 5 ватуа според нивната сличност по големина и состав со 5, 10 и 20 стотинки од стариот француски франк. 10, 20 и 50 ватуа имаат некои сличности со австралиските монети, но всушност се малку поголеми со поблиска приближна големина на монетите со слична проценка на оние во Нова Каледонија и Француска Полинезија. Во 1988 година, била воведена монета од 100 ватуа од никел-месинг, оваа монета ја заменила банкнотата од 100 ватуа. Монетата е со иста големина и општа дебелина на британската монета од 1 фунта.
Во 2011 година, Резервната банка на Вануату престанал да издава ватуски монети од 1 и 2, кои се користеле ретко поради инфлацијата. Цените во продавниците во Вануату сега се заокружуваат на најблиските 5 ватуа.
Како дел од реформата на ковани пари, нови монети биле ковани во 2015 година од Кралската австралиска ковачница.
Овие монети се деноминирани 5, 10, 20, 50 и 100 вати. Понова кованица:
Банкноти
На 22 март 1982 година, Централната банка на Вануату вовела белешки во апоени од 100, 500 и 1.000 ватуа. Овие службено ги замениле франковите банкноти на поранешните Нови Хебриди. Во 1988 година, банкнотата од 100 ватуа била повлечена од оптек и била заменета со монетаа од 100 ватуа. Во 1989 година биле воведени банкноти од 5,000 ватуа.