cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Спомен-костурница (Струмица)
Спомен-костурницата во Струмица — спомен-костурница изграден на ридот Самораница на 327 метри надморска висина. Комплексот е вклучен во Списокот на Културно наследство на Македонија.
Океанска звучна томографија
Интегрирачко својство на звучните мерења со долг дострел
Океанската звучна томографија ги интегрира температурните варијации на големи растојанија, односно измерените времиња на патување произлегуваат од акумулираните ефекти од сите температурни варијации долж звучната патека, па оттука мерењата со техниката се инхерентно просечни. Ова е важно, уникатно својство, бидејќи сеприсутните турбулентни и внатрешни бранови одлики на океанот обично доминираат во сигналите при мерењата во поединечни точки. На пример, мерењата со топломери треба да се справат со оваа 1-2 °C бучава, така што се потребни голем број инструменти за да се добие точна мерка на просечната температура. Затоа, за мерење на просечната температура на океанските басени, звучното мерење е прилично исплатливо. Томографските мерења, исто така, имаат просечна варијабилност во однос на длабочината, бидејќи патеките на зраците кружат низ водниот столб.
Спомен-костурница (Струмица)
Опис
Меморијалниот комплекс е дело е на архитектот Благој Колев, и истиот е изграден од бел мермер. На висорамнинката е аулата со саркофагот од кафеав мермер. Аулата има 2 врати влез - излез и е во форма на полукруг, осветлена од три странични прозора и еден централен. Висорамнинката е градено во замисла на отворен амфитеатар, а мермерните платна се во форма на раскинати ланци, раскинето ропство.
Пишаните стихови пред влезот во аулата се на Коце Солунски: Татковино огниште разгоривте, древни темели зацврстивте, простор немирлив засводивте, во својата срцевина.
Океанска звучна томографија
Звучна топломерија
Звучната топломерија е идеја за набљудување на светските океански басени, а особено на океанската клима, користејќи акустични преноси преку басенот. „Топломерија“, наместо „томографија“, се користело за да се наведат мерења во слив или глобални размери. Прототип на мерења на температурата се направени во северниот пацифички басен и низ Северноледениот слив.
Програмата „Звучна топломерија на океанската клима“ (ATOC) била имплементирана во северниот дел на Тихиот Океан, со акустични преноси од 1996 година до есента 2006 година. Мерењата завршиле кога завршиле и договорените еколошки протоколи. Децениското распоредување на звучниот извор покажало дека набљудувањата се одржливи дури и со скромен буџет. Преносите се потврдени за да обезбедат точно мерење на температурата на океаните на акустичните патеки, со несигурности кои се далеку помали од кој било друг пристап за мерење на температурата на океанот.
Повторливите земјотреси кои дејствуваат како природни акустични извори исто така се користени во звучна топломерија, што може да биде особено корисно за заклучување на температурната варијабилност во длабокиот океан кој во моментов е слабо земен од инструментите на самото место.
Звучни преноси и морски цицачи
Како резултат на оваа контроверзност, програмата ATOC спровела студија од 6 милиони долари за ефектите од акустичните преноси врз различни морски цицачи. Акустичниот извор бил поставен на дното длабоко околу половина милја, па оттука морските цицачи, кои се врзани за површината, генерално биле подалеку од половина милја од изворот. Нивото на изворот било скромно, помало од нивото на звукот на големите китови, а работниот циклус бил 2% (т.е. звукот е само 2% од денот). По шест години студија, официјалниот, формален заклучок од оваа студија бил дека преносите на ATOC „немаат биолошки значајни ефекти“.
Другите акустични активности во океанот можеби не се толку доброќудни што се однесува до морските цицачи. Различни типови вештачки звуци се проучувани како потенцијални закани за морските цицачи, како што се истрели од воздушни пиштоли за геофизички истражувања, или преноси од американската морнарица за различни цели. Вистинската закана зависи од различни фактори надвор од нивото на бучава: звучна честота, честота и времетраење на преносот, природата на акустичниот сигнал (на пр., ненадеен пулс или кодирана секвенца), длабочината на изворот на звукот, насоченоста на звукот извор, длабочина на вода и локална топографија, одек итн.
Видови пренесени звучни сигнали
Томографските преноси се состојат од долги кодирани сигнали (на пр. „m-секвенци“) кои траат 30 секунди или повеќе. Честотите што се користат се движат од 50 до 1000 Hz и моќноста на изворот се движат од 100 до 250 W, во зависност од конкретните цели на мерењата. Со прецизно тајмирање, како на пример од ГПС, времето на патување може да се измери со номинална точност од 1 милисекунда. Додека овие преноси се слушаат во близина на изворот, надвор од опсегот од неколку километри, сигналите обично се под нивоата на амбиентална бучава, што бара софистицирани техники за обработка на сигнал со широк спектар за да се повратат.
Ракетна печка
Ракетниот шпорет или ракетната печка — ефикасна печка за готвење која користи огревно дрво со мал пречник кои горат на висока температура во комората за согорување која е добро изолирана и гарантира целосно согорување во  вертикалниот оџак пред огнот да стигне до површината за готвење. Принципите се опишани од страна на д-р Лари Винијарски од Aprovecho во 1982 година и печки врз основа на овој дизајн освоиил награди во 2005 и 2006 година. Интерес за ракетниот шпорет доведе до развој на ракетна термо-печка со термална маса и други иновации.
Преглед
Ракетниот шпорет постигнува ефикасно согорување на горивото на висока температура преку обезбедување добар проток на воздухот (бидејќи за согорување покрај горивото потребен е и кислород), контролирана употреба на гориво (постепено горење на дрвената маса), целосно согорување на испарувањата (догорување на јаглерод моноксидот и претворање во јаглерод диоксид) и ефикасна употреба на топлината (преку изолирање на оџакот и фокусирање на топлината каде што е потребно). Денеска ракетниот шпорет се користи за готвење во многу места од третиот свет (особено во Руанда во бегалските кампови), како и за затоплување на водата и просторот.
Главни компоненти на ракетниот шпоретот се:
Просторот за гориво може да биде хоризонтален, каде дополнителното гориво (дрва) ќе се додаваат рачно, или вертикални, за автоматско хранење на горивото. Како што горивото согорува во рамките на комората за согорување, струење привлекува нов воздух во комората за согорување одоздола, осигурувајќи дека дрвата ќе согоруваат правилно согорувајќи ги примарните чадови добиени од тлеење на дрвото (јаглерод моноксид и сл). Оџакот треба да се изолира за да се зголеми температурата и подобри согорување, според студиите ова ќе ја зголеми ефикасноста на согорување и до два проценти повеќе. Во ракетна термо-печка со термална маса, топлината се пренесува во соодветен разменувач на топлина – термална маса за да се обезбеди ефикасно користење на генерирана топлина.
За готвење ракетниот шпорет задржувана добар контакт на тенџерето со огнот на најголема можна површина. Со мала ограда околу тенџерето, се создава тесен канал кој ги принудува топлиот гас да оди по дното и страните на садот за готвење, постигнувајќи поголема ефикасност. Чистото горење (без чад) овозможува вашето тенџере да не поцрнува како што поцрнува на обичен оган. За греење, топлината се пренесува кон термална маса која може во некои случаи да биде дел од структурата на куќата, при што издувните гасови минуваат низ неа и потоа надвор од зградата преку оџак.
Дизајнот на ракетниот шпорет овозможува да се троши половина количина на дрва отколку традиционалниот отворен оган и да користите дрва со помал пречник. Ако шпоретот е изолиран и поддигнат од подот, опасноста од децата самите да се изгорат се намалува. Некои од неодамна дизајниран ракетни шпорети имаат опција за само-хранење со гориво по пат на гравитација што овозможува поголема автономност на самата печка преку користење на долги гранки или отпадни дрва.
Љупчо Коцарев
Љупчо Коцарев (р. во Скопје) — македонски научник и професор од областа на физиката, техничките и компјутерските науки. Член на МАНУ. На изборното собрание на МАНУ одржано на 25 ноември 2019 година, Коцарев бил избран за претседател, чиј мандат започнал на 1 јануари 2020 година, заменувајќи го Таки Фити.
Образование и работен век
Основно, средно и високо образование (Електротехнички факултет) завршил во родниот град. Магистрирал на Електротехничкиот факултет во Белград, а докторирал на Институтот за физика на Природно-математичкиот факултет во Скопје.
Во периодите од 1985 до 1999 година и од 2007 до 2011 година бил вработен на Електротехничкиот факултет и Факултетот за информатички науки и компјутерско инженерство при Универзитетот „Кирил и Методиј“ во Скопје. Од формирањето на Факултетот за информатички науки и компјутерско инженерство (ФИНКИ) во 2011 година до денес е вработен на истиот. Од 1999 до 2016 година бил вработен на Универзитетот Калифорнија во Сан Диего, САД. Остварил студиски престои во САД, Германија, Италија, Унгарија, Шпанија и Јапонија. Во 2006 година е избран за fellow на IEEE (член на Друштвото на електроинженерите во САД). За член на Македонската академија на науките и уметностите надвор од работниот состав е избран на 27 мај 2003, а за редовен член на 1 мај 2007 година.
Научна дејност
Научниот интерес на академик Љупчо Коцарев е широк, опфаќајќи повеќе подрачја од физиката, техничките науки, и компјутерските науки: нелинеарна физика, комплексни системи и мрежи, електрични кола и системи, теорија на информации и криптографија, машинско учење, обработка на податоци и наука за податоци. Во период од 1986 година до денес академик Љупчо Коцарев публикувал повеќе од 140 публикации во списанија со фактор на влијание, повеќе од 10 публикации во (меѓународни и домашни) списанија без фактор на влијание, и повеќе од 150 публикации во зборници на рецензирани трудови од (меѓународни и домашни) конференции. Тој бил едитор на 6 книги и автор на 6 патенти (одобрени во САД и/или Европа). Неговите публикации се цитирани според Web of Science (Science Citation Index) 6384 (6133 без самоцитирање) пати додека според Google Scholar тие се цитирани 11.248 пати (податоците од 25-10-2015 година). Според статистиката што ја води издавачот Elsevier статиите публикувани во Elsevier се видени/пристапени преку порталот на издавачот 18.946 пати (податоци до септември 2015 година). Според статистиката што ја води издавачот Springer, вкупниот број на преземени (download) текстови од книгите кои ги едитирал акад. Коцарев е 36.500 (податоци заклучно со 2014 година). Академик Коцарев соработувал со истражувачи од многу земји вклучувајќи ги САД, Русија, Кина, Јапонија, Германија, Италија, Шпанија, Полска, Унгарија, Велика Британија, Австралија, Данска, Холандија, Франција, Канада, Мексико и многу други. Академик Љупчо Коцарев бил раководител на повеќе научноистражувачки проекти финансирани од ЕУ (програмите ТЕМПУС, ФП6, ФП7 и Хоризон2020), САД (NSF, ONR, NIH), Германија (DFG), НАТО, компанијата ST Microelctronics и Универзитетот на Калифорнија во Сан Диего и Министерството за образование и наука на Република Македонија.
Награди
Во 2019 година, Коцарев ја добил наградата „11 Октомври“ за животно дело во областа на науката.
Рио де Жанеиро (сојузна држава)
Рио де Жанеиро (Rio de Janeiro - Јануарска река на португалски) e државa во југоисточен Бразил. Во државата се наоѓа и истоимениот град Рио де Жанеиро, еден од најголемите во Бразил. Државата на исток излегува на Атлантски Океан, на север се граничи со државите Еспирито Санто и Минас Жераис, а на југ со државата Сао Паоло.
Географија
Рио припаѓа на областа Мата Атлантика, со релјеф составен од ниски планини сместени помеѓу Сера да Mантикеира и Атлантски Океан, различна топологија, преполни заливи, лагуни и тропски шуми. Иако Рио де Жанеиро е една од помалите држави во југоисточниот регион на Бразил, со 635 километри обале, е трета по брегова должина, веднаш зад Баија и Марањао.
Геологија
Генерално почвата во држави е прилично неплодна. Области во кои е сепак можно полјоделство се Кампос дос Гојтаказес, Кантагало, Кордеиро и некои градови во долината на реката Параиба ду Сул.
Релјеф
Државата според релјефот се дели на два дела:
Вегетација
Оригиналната вегетација на овие простори е изменета поради полјоделството и сечата на шуми. Моментално, шумата покрива само десеттина од државата и тоа главно во планинските области. Во Баишада, единствена вегетација се мочуришните шуме мангрови по заливите.
Хидропотенцијал
Најголема река во државата е Параиба ду Сул, која извира во Сао Паоло, и се влева во Атлантски Океан, кај местото Сао Жоао да Бара. Главни притоки се Помба, Муриае, Пиабиња, Пирај и Парајбуна.
Историја
Рио де Жанеиро настал од делови на капетанијата Томе и Сао Висенте. Помеѓу 1555 и 1567 територијата е практично населена од Французите, кои имале намера да направат колонија Француски Антарктик. За да спречи таква намера, во март 1565 година, Естасио де Са го подигна градот Рио де Жанеиро.
Во 17 век, сточарството и плантажите со шеќерна трска се носители на напредокот, а со откривањето на златото во XVIII век и скапоцениот камен во Минас Жераис, Рио де Жанеиро стана главно пристаниште за извоз на руда. Наследувајќи го Салвадор, во 1763 година, Рио де Жанеиро стана приестолнина на колонијалниот Бразил.
Стопанство
Рио де Жанеиро, како држава има втора по големина индустрија во федерацијата, после Сао Паоло и е поврзана за нафтата и рафинериите, хемиската индустрија и бродоградилиштата. Некои од најпознатите бразилски компании се со седиште во Рио, како Петробрас (Petrobrás), најголемата нафтена компанија, и Банку ду Бразил (Banco do Brasil) најголемата банка. Доходот на државата е над државниот просек и може да се спореди со доходот на државите како Чиле, Ирска, Португалија и Данска.
NGC 928
NGC 928 — спирална галаксија во соѕвездието Овен, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела. Телото било предмет и на други истражувања, па освен како NGC 928 се споменува и како MCG 4-6-50, CGCG 483-60.
Откривање
Телото е откриено на 5 септември 1864 година од страна на Алберт Март, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 48 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 928 е од видот S. Видливиот сјај со голо око изнесува 14 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,8 m, додека површинскиот сјај изнесува 12,2 m/лм2. NGC 928 има привидни димензии од 0,7' х 0,3'.
Астрономски податоци
Телото е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 2 ч 27 м 40,8 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, + 27° 13' 15". Положбениот агол на објектот е во износ од 35°.
Други поделби
Проучување на NGC 928 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 9368. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 130; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 1774. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 858.
Рак (болест)
Рак (медицински термин: злоќудна неоплазма) е класа на болести каде што група на клетки пројавува неконтролиран раст преку поделба надвор од нормалните граници, напаѓање и врзување со соседните ткива, и понекогаш појава на метастази, кои ги шират клетките на други места во телото преку лимфниот систем и крвотокот. Овие три злоќудни својства го одвојуваат ракот од доброќудните тумори, кои се самоограничени и не напаѓаат ниту метастазираат.
Класификација
Видовите на рак се класифицираат според видот на клетки кои наликуваат на тумор, и според тоа, на ткивото за кое се претпоставува дека е зачеток на туморот. Подолу е хистологијата и местоположбата на видовите рак. Примери за неколку општи категории се:
Злоќудните тумори (видови рак) обично се именуваат користејќи –карцином, -сарком или –бластом како наставка, и латинскиот или грчкиот збор за органот од кој потекнуваат како корен на името. На пример, ракот на црниот дроб се нарекува хепатокарцином, ракот на масните клетки- липосарком итн. Доброќудните тумори (кои не се рак) се именуваат користејќи –ом како наставка, и името на органот како корен. На пример, бенигнен тумор на мазната мускулатура на матката се нарекува леиомиом (почест израз за овој вид тумор е фиброид). За жал, и некои видови рак ја користат наставката –ом, како што е случајот со меланом и семином.
Знаци и симптоми
Симптомите на рак можеме грубо да ги поделиме во три групи: Секој симптом од горенаведените може да биде предизвикан од различни услови (листа која се нарекува диференцијална дијагноза). Ракот може, но не мора да биде заедничка за причина за секој од нив.
Причини
Видовите на рак пред се, се болест на животната средина, со 90-95% од случаите кои се должат на начинот на живот и факторите на животната средина и 5-10% кои се должат на генетиката. Најчестите фактори на средината кои доведуваат до рак (15-20%) се: тутунот (25-30%), начинот на исхрана и преголемата тежина (30-35%), инфекциите (15-20%), зрачењето, стресот, недостатокот на физичка активност, и загадувачите на животната средина.
Хемикалии
Патогенезата на ракот може да се следи назад до мутациите во ДНК-та кои влијаат на растот на клетките и метастазите. Супстанциите кои ги предизвикуваат овие мутации се познати како мутагени, а мутагените што предизвикуваат рак се познати како карциногени. Посебни супстанции се поврзуваат со посебни видови на рак. Пушењето е поврзано со неколку форми на ракот, и е причинител на 90% на рак на бели дробови. Долгото изложување на азбестни влакна е поврзано со појава на мезотелиом. Многу мутагени се и карциногени, но некои карциногени не се мутагени. Алкохолот е пример за хемиски карциноген што не е мутаген. Вакви хемикалии можат да го поттикнат ракот со стимулација на стапката на клеточна делба. Поголема стапка на репликација, остава помалку време за репараторните ензими да ја поправат оштетената ДНК за време на репликацијата, со што се зголемува можноста за мутација. Децении на истражување ја покажаа врската меѓу пушењето и ракот на белите дробови, грлото, главата, вратот, стомакот, мочниот меур, бубрезите, хранопроводот и панкреасот. Чадот од цигарите содржи преку 50 познати карциногени, вклучувајќи ги нитрозамините и полицикличните ароматични јаглеводороди. Тутунот е одговорен за еден од три смртни случаи предизвикани од рак во развиените земји, и еден од пет смртни случаи во целиот свет. И навистина, ракот на белите дробови во Соединетите Американски Држави е пропорционален на пушачките навики, кои се зголемиле и со тоа стапката на ракот на бели дробови драматично се покачила, а од понеодамна се намалиле и со тоа се намалила и смртноста од овој вид на рак. Сепак, бројот на пушачи во светот се` уште расте, водејќи до состојба која некои од организациите ја опишуваат како „тутунска епидемија“. 2-20% од случаите се претставени со рак поврзан со работното место, професијата. Секоја година, најмалку 200 илјади луѓе ширум светот умираат од рак поврзан со нивното работно место. Милиони работници имаат ризик да заболат од рак, како рак на белите дробови или мезотелиом, што се добива при вдишување азбестни влакна и чад од цигари, или леукемија, ако на нивните работни места се изложени на бензен. Во моментов, најголем број на смртни случаи од рак поврзан со работното место се случуваат во развиениот свет. Според пресметките, секоја година во Соединетите Американски Држави има околу 20 илјади смртни случаи од рак и 40 илјади нови заболени.
Зрачење
Рак можат да предизвикаат и извори на јонизирачко зрачење, како на пример гасот радон. Долготрајното изложување на ултравиолетово зрачење од сонцето може да доведе до појава на меланом и други злоќуднитети на кожата. Според еден извештај, околу 29 илјади на идни случаи на заболувања од рак ќе бидат последица од 70 милиони компјутеризирани томографии извршени во Соединетите Американски Држави. Проценето е дека 0,4 % од сегашните заболувања од рак во САД се должат на компјутеризирани томографии извршени во минатото и дека овој процент може да се зголеми и до 1,5-2% според стапката на користење на овие скенирања. Нејонизирачко радиочестотно зрачење од мобилните телефони и другите слични уреди кои користат радиофреквенции е исто така наведено како причинител на рак, но сè уште нема доволно докази да се поткрепи оваа теза.
Наследност
Повеќето форми на рак се спорадични, што значи дека нема наследена причина за појава на ракот. Сепак, постојат неколку препознатливи синдроми каде што има наследна склоност кон рак, која често се должи на дефект во генот што штити од формирање на тумори. Познати примери се:
Останато
Со исклучок на ретки пренесувања кои се случуваат преку бременост, и маргинално мал број на дарители на органи, ракот општо земено, не е пренослива болест. Главна причина за ова е отфрлање на ткивото заради некомпатибилност. Кај луѓето и другите `рбетници, имунолошкиот систем користи МХЦ антигени за да ги разликува „своите“ од „туѓите“ клетки, бидејќи овие антитела се различни од човек до човек. Кога ќе сретне „туѓи“ антигени, имунолошкиот систем реагира против соодветната клетка. Овие реакции можат да заштитат од вгнездување на клетки на тумор преку отстранување на внесените клетки. Во Соединетите Американски Држави, приближно 3500 трудници годишно добиваат злоќуднитет, и видени се случаи на пренесување на акутна леукемија, лимфоми, меланоми и карциноми преку плацентата од мајката на фетусот. Развитокот на туморите од пресадени органи добиени од дарител е многу редок. Главна причина за вака стекнатите тумори е непрепознавање на малигнениот меланом во органот што се пресадува. Рак може да порасне од еден во друг организам само ако тие ги имаат истите хистокомпатибилни гени, што е докажано користејќи глувци, сепак ова не може да се случи во реални околности, освен оние опишани погоре. Во нечовечките организми, опишани се неколку видови на пренослив рак, каде ракот се шири меѓу животните преку пренесување на самите клетки на туморот. Овој феномен е забележан кај кучиња со стикеров сарком, уште познат како кучешки пренослив венеричен тумор, и како ѓаволов тумор на лицето кај тасманските ѓаволи.
Патофизиологија
Така, ракот често експлодира во нешто слично на верижна реакција предизвикана од неколку грешки, кои се наталожиле во поголеми грешки. Основната причина за ракот се грешките што предизвикуваат повеќе грешки, и тоа е причината зошто е толку тешко да се лекува ракот; дури и ако имало 10 милијарди канцерски клетки и успеале да ги убијат сите освен 10, тие клетки (заедно со други клетки склони кон грешки) повторно можат да се реплицираат или да пратат сигнали кои предизвикуваат грешки во други клетки, почнувајќи го процесот одново. Ова сценарио налик бунт е непожелен опстанок на најсилните, каде што водечките сили на еволуцијата работат против телото и воспоставувањето на ред. Всушност, кога ракот еднаш ќе почне да се развива, со исто темпо продолжува да напредува кон поагресивни фази, што се нарекува клонална еволуција.
Дијагноза
Повеќето случаи на рак првично се дијагностицираат при клинички преглед по откривањето на знаци или симптоми на ракот. Меѓутоа, за конечна дијагноза и типизација на ракот најчесто е потребно мислење од патолог, вид на лекар кој е специјализиран за дијагностицирање на рак и други болести. Тестовите кои се вршат на луѓе што може да имаат рак вклучуваат крвни слики, рендген снимки, снимање на мозокот и ендоскопија.
Патологија
Може да се посомневаме на заболување од рак од различни причини, но конечната дијагноза за повеќето злоќуднинети треба да биде потврдена од хистолошки преглед на канцерогени клетки направен од патолог. Ткивото може да се добие преку биопсија или операција. Многу биопсии (како оние на кожата, градите или црниот дроб) може да се направат во лекарска ординација. Биопсии на други органи се вршат под анестезија и за нив е потребна операција во операциона сала. Дијагнозата на ткивото, дадена од патологот го покажува видот на клетки што се размножува, хистолошката оцена, генетските ненормалности и други одлики на туморот. Заедно, овие информации се корисни за проценување на прогнозата на пациентот и бирање на соодветниот начин на лекување. Цитогенетиката и имунохистохемијата се други начини на испитување кои патологот ги врши врз примероците на ткиво. Овие испитувања можат да овозможат податоци за молекуларните промени (како мутации, фузиски гени и промени во бројот на хромозомите) кои се случуваат во канцерските клетки, и затоа можат да го предвидат однесувањето на ракот и соодветниот третман.
Заштита
Заштитата од рак се дефинира како преземање активни мерки за намалување на појавата на рак. Мнозинството на ризични фактори за појава на рак се поврзани со животната средина и начинот на живеење, што значи дека постои заштита од ракот. Повеќе од 30% од случаите со рак може да се спречат ако се избегнуваат неколку фактори на ризик како: тутунот, преголемата тежина, недоволно конзумирање на овошје и зеленчук, физичка неактивност, алкохол, сексуално преносливи болести и загадување на воздухот. Примери за приспособливоста на факторите на ризик се конзумирање на алкохол (поврзано со зголемен ризик од устен рак, рак на хранопроводот, на дојката итн), пушење (80% од жените заболени од рак на бели дробови биле пушачи, 90% од мажите), физичка неактивност (поврзана со зголемен ризик од рак на дебелото црево, градите, ендометриумот и други видови рак). Според епидемиолошките докази, сега знаеме дека избегнувањето на претерано конзумирање алкохол може да придонесе за намалување на ризикот од одредени видови рак. Сепак, споредено со изложеноста на тутун, силата на овие докази е често слаба. Други фактори на животната средина и начинот на живеење кои влијаат врз ризикот од рак (или поволно или неповолно) се одредени сексуално преносливи болести, употребата на егзогени хормони, изложувањето на јонизирачко зрачење и ултравиолетово зрачење од сонцето или солариумите, и одредени изложувања на работното место.
Исхрана и зголемена тежина
Поврзаноста помеѓу исхраната и ракот е во тоа што дебелината го зголемува ризикот за развивање на рак. Различните појави на рак во одредени земји се објаснува со посебните начини на исхрана во нив (на пример, ракот на желудник е почест во Јапонија, додека ракот на дебелото црево е почест во САД). Според истражувањата, кај имигрантите се појавува ризикот што го има во новото место на живеење, често во рамките на една генерација, што е знак дека има врска помеѓу исхраната и ракот. Дали со намалувањето на прекумерната тежина се намалува и ризикот од појава на рак се` уште не е познато.
Сепак, некои истражувања покажаа дека консумирањето големи количини на овошје и зеленчук има мал, или скоро никаков ефект врз спречувањето на ракот. Предложените интервенции во исхраната за првично намалување на ризикот од рак генерално се поддржани од студиите на епидемиолошките здруженија. Во примери за вакви студии се вбројуваат извештаи за врската меѓу намаленото консумирање на месо и намалениот ризик од рак на дебелото црево, и извештаи во кои се вели дека консумирањето на кафе е поврзано со намален ризик од рак на црниот дроб. Студиите го поврзаа консумирањето на месо на скара со зголемен ризик од рак на стомакот, рак на дебелото црево, рак на дојката и рак на панкреасот, феномен кој најверојатно се должи на присуството на карциногени како бензопиренот во храна подготвена на високи температури. Една неодамнешна студија ја анализираше врската меѓу многуте фактори и ракот, беше заклучено дека најголемиот фактор во исхраната кој придонесува за појава на рак се животинските белковини, додека растителните белковини немаат никаков ефект. Истражување врз животни го потврди механизмот, со тоа што се покажа дека со намалување на количината на животински белковини се прекинуваат почетните фази и фазите на развој. Во 2005-тата година, студија за второстепеното спречување на ракот покажа дека применувањето на исхрана заснована врз растенија и промените во начинот на живот резултирале со намалување на знаците на рак кај група мажи со рак на простатата кои не примале конвенционално лечење во тоа време. Овие резултати беа поткрепени со студија од 2006-тата година. Преку 2,400 жени учествуваа во неа, од кои на половина им беше назначена нормална исхрана, додека на другата половина им беше назначена исхрана која содржи 20% помалку калории од масти. Жените кои практикувале исхрана со помалку масти имале значително помал ризик од повторна појава на рак на дојка, според привремениот извештај од декември 2006 година. Во неодамнешните истражувања исто така беше пронајдена можна врска помеѓу некои видови на рак и големото консумирање на рафинирани шеќери и други прости јаглехидрати. Иако се` уште се дебатира за степенот на поврзаност и бројот на жртви, некои организации всуштност почнаа да препорачуваат намалување на внесувањето на рафинирани шеќери и скроб, како дел од нивните режими за заштита од рак. 10 препораки за да се намали ризикот од развивање на ракот, ги вклучуваат следниве упатства за исхрана: (1) намалување на внесувањето на храна и пијалаци кои дебелеат, имено високоенергетска храна и пијалаци со шеќер, (2) јадење храна претежно со растително потекло, (3) ограничување на внесувањето на црвено месо и избегнување на преработено месо, (4) ограничување на внесувањето на алкохолни пијалаци, и (5) намалување на внесувањето на сол и избегнување на житарици или мешункасти плодови.
Лекови
Идејата дека лековите можат да се користат за спречување на ракот е привлечна, и многу висококвалитетни клинички испитувања ја подджуваат употребата на хемопревенцијата во посебни околности. Секојдневната употреба на Тамоксифен, селективен естроген рецептор модулатор (СЕРМ), обично во период од 5 години го намалува ризикот од развивање на рак на дојката за околу 50% кај жени кои имаат висок ризик од заболување. Неодамнешно истражување покажа дека селективниот естроген рецептор модулатор Ралоксифен има слични придобивки како Тамоксифенот во превенцијата на ракот на дојката кај жени што имаат висок ризик од заболување, но со помалку несакани ефекти. Ралоксифен е СЕРМ како Тамксифенот; според медицинските испитувања, тој го намалува ризикот од рак на дојка подеднакво добро како и Тамоксифенот кај жени што имаат висок ризик од заболување. Во едно такво истражување кое опфати скоро 20 000 илјади жени, Ралоксифенот имал помалку несакани ефекти од Тамоксифенот, иако допуштал создавање на повеќе карциноми со дуктална „ин ситу“ форма. Финастерид, 5-алфа-редуктаза инхибитор, го намалува ризикот од рак на простатата, иако се чини дека најчесто ги спречува само несериозните тумори. Ефектите од „кокс-2“ инхибиторите како Рофекоксиб и Целекоксиб врз ризикот од полипи на дебелото црево се проучуваат во пациенти со семејна аденоматозна полипоза, и во голем број од населението. Во двете групи, имало значително намалување на создавањето на полипи на дебелото црево, но по цена на зголемена токсичност во кардиоваскуларниот систем. Од 2010 година, се покажало дека витамините не се ефикасни во превенцијата од рак, додека намалените нивоа на Д-витаминот се поврзани со зголемен ризик од појава на рак. Се` уште не е утврдено дали оваа врска е случајна или додатоците на Д-витамин имаат заштитно дејство. Бета-каротин додатокот незначително го зголемува ризикот од рак на белите дробови. Фолната киселина нема ефект во спречувањето на ракот на дебелото црево и може да предизвика зголемување на бројот на полипите.
Вакцинација
Направени се вакцини за спречување на онкогените инфективни агенси, а во процес на правење се терапевтски вакцини кои симулираат имунолошки одговор против специфичните епитопи на ракот. Вакцината за ХПВ (Гардасил и Церварикс) го намалува ризикот од развивање на ракот на грлото на матката. Вакцината за хепатит Б заштитува од инфекција на хепатит Б вирусот и со тоа го намалува ризикот од рак на црниот дроб.
Рано откривање и следење
Рано откривање и следење на ракот вклучуваат напори за да се забележи ракот пред да се појават симптомите. Ова може да вклучува физичко испитување, тестови на крв и урина или медицинска визуелизација. Иако тестовите за рано откривање и следење на ракот носат ризици, имаат повеќе позитивни страни, една од нив е раното откривање и лечење, особено ако се препорачуваат за голем дел од населението.
Препораки
Работната група за превентивни услуги во САД го препорачува раното откривање и следење на ракот на грлото на матката кај оние што се сексуално активни и имаат матка, барем до 65 – годишна возраст. Се препорачува мамографија за откривање на рак на дојката на секои две години кај жени на возраст од 50-74 години, но сепак не се препорачува самоиспитување на градите или клиничко испитување на градите. Се препорачува рано откривање и следење на ракот на дебелото црево преку тесирање на невидливото крварење во изметот, сигмоидоскопија или колоноскопија, почнувајќи на возраст од 50 до 75 години. Нема доволно докази за тоа дали треба или не да се врши рано откривање и следење на ракот на кожата, ракот на устата, ракот на белите дробови или ракот на простатата кај мажи постари од 75 години. Рутинско откривање и следење не се препорачува за ракот на мочниот меур, ракот на тестисите, ракот на јајчниците, ракот на панкреасот или ракот на простатата кај мажи постари од 75 години. Според една Кохранова студија во 2009 – тата година, дојдено е до малку поразличен заклучок во однос на раното откривање и следење на ракот на дојката, и се вели дека мамографијата може повеќе да наштети отколку да помогне.
Генетско тестирање
Веќе е достапно генетското тестирање на поединци со висок ризик од генетски мутации поврзани со ракот. Носителите на генетските мутации кои го зголемуваат ризикот од појава на рак можат да подлежат на зголемена контрола, хемопревенција, или операција за намалување на ризикот. Раното откривање на наследениот генетски ризик од рак, заедно со интервенциите за спречување на ракот како операциите или зголемената контрола, можат да им го спасат животот на поединците со висок ризик.
Борба против ракот
Постојат многу можности за справување со ракот, меѓу кои: хемотерапија, терапија со зрачење, операција, имунотерапија, терапија со моноклонални антитела и други методи. Кој од нив ќе се користи зависи од местоположбата и сериозноста на туморот и степенот на болеста, како и општата здравствена состојба на човекот. Во развојна фаза се и експериментални третмани против ракот. Целта на третманот е целосно отстранување на ракот без притоа да се оштети остатокот од телото. Понекогаш ова се постигнува со операција, но склоноста на ракот да ги напаѓа соседните ткива, или да се шири на подалечни места со микроскопски метастази, често ја ограничува ефикасноста на операцијата. Операцијата често бара отстранување на широка хируршка маргина, или на слободна маргина. Ширината на слободната маргина зависи од видот на ракот, методот на отстранување (Мохсова хирургија и сл.). Маргината може да биде мала и до 1 милиметар за рак на базалните клетки, користејќи Мохсова хирургија, до неколку сантиметри за агресивните видови на рак. Ефикасноста на хемотерапијата често е ограничена заради нејзината токсичноста за другите ткива во телото. Зрачењето исто така може да предизвика штета на нормалното ткиво. Бидејќи ракот е класа на болести, веројатноста дека некогаш ќе има еден единствен „лек за рак“ е мала, иста како онаа дека ќе има единствен третман за сите инфективни болести. Порано за инхибиторите на ангиогенезата се мислеше дека имаат потенцијал како „сребрен куршум“ кој може да се примени кај многу видови на рак, но ова не се покажа вистинито во пракса.
Прогноза
Ракот има репутација како смртоносна болест. Иако ова секако важи за одредени посебни видови, вистината зад историските конотации на ракот се надминуваат постојано од напредоците во медицинската нега. Некои видови на рак имаат многу подобра прогноза отколку некои незлоќудни болести како откажување на работата на срцето или мозочен удар. Прогресивните и распространувачки злоќудни болести имаат значително влијание врз квалитетот на животот на пациентот, и многу од третманите за рак (како хемотерапијата) може да имаат тешки несакани последици. Во напредните фази на ракот, на многу пациенти им е потребна посебна нега, што ги засегнува и членовите на семејството и пријателите. Палијативната грижа како решение може да вклучува трајна или повремена грижа во дом.
Епидемиологија
Во 2004 година, во Македонија од рак починале 157 лица на 100.000 жители, а веќе во 2014 година смртноста се зголемила на 180 починати лица на 100.000 жители. Така, во 2014 година, вкупно 3.730 луѓе умреле од рак во Македонија, што изнесувало 18,9% од вкупниот број на умрените лица. Набљудувано по региони, најмала е смртноста во Полошкиот Регион (120 починати на 100.000 жители), а најголема во Пелагонискиот (214 починати на 100.000 жители) и во Скопскиот Регион (213 починати на 100.000 жители). Во споредба со останатите земји во Европа, Македонија се наоѓа кон средината во поглед на смртноста поради рак. Во тој поглед, најголема смртност има во Унгарија, каде во 2012 година од рак починале 361 лице на 100.000 жители. Исто така, смртноста е висока во Хрватска (341 починато лице на 100.000 жители во 2011 година), Словачка (325 починати лица на 100.000 жители) и Словенија (318 починати лица на 100.000 жители). Во светот постои тренд на зголемување на бројот на починати лица од рак при што дури 66% од сите случаи на злоќудни заболувања отпаѓаат на земјите во развој и неразвиените земји. Сепак, според д-р Милан Ристевски, Македонија се наоѓа на самиот врв во Европа според смртноста поради одредени видови рак, како што се ракот на дојката и ракот на белите дробови.
Хоџово
Хоџово или Хоџов Чифлик е село во Серско, Егејска Македонија, денес во Грција.
Рак (болест)
Истражување
Истражувањето на ракот претставува интензивен научен напор за да се разберат процесите на болеста и да се откријат можни начини на лекување. Подобреното сфаќање на молекуларната и клеточната биологија благодарение на истражувањата за ракот доведе до мнозина нови, ефикасни начини на лекување на ракот, откако тогашниот претседател на САД, Ричард Никсон ја објави „Војната против ракот“ во 1971 година. Од 1971 година па наваму, Соединетите Американски Држави имаат вложено над 200 милијарди долари во истражувањето за ракот (таа сума вклучува пари вложени од страна на приватни и државни сектори и фондации). И покрај овие значителни вложувања, оваа земја доживеала намалување на смртната стапка од рак за само 5% (според бројноста и возраста на населението) во периодот меѓу 1950-та и 2005-тата година.
Рак на дојка
Ракот на дојката (злоќудна неоплазма на дојката) е рак кој потекнува од ткивото на градите, најчесто од внатрешните делови на млечните канали или лобулите кои ги снабдуваат каналите со млеко. Видовите рак кои потекнуваат од каналите се нарекуваат дуктални карциноми, а оние што потекнуваат од лобулите се познати како лобуларни карциноми. Прогнозата и стапката на преживување варира и во главно зависи од видот на ракот и степенот на ширење. За предвидување на стапката на преживување, постојат компјутеризирани модели. Со најдобрите начини на лечење и во зависност од фазата во која е ракот, стапката на преживување без болеста варира од 98% до 10%. Во начините на лекување се вбројуваат операција, лекови (хемотерапија и хормонална терапија) и зрачење. Низ целиот свет, ракот на дојката сочинува 10,4% од вкупните појавувања на ракот меѓу жените, и со тоа е најчестиот вид на рак кај жените кој потекнува од кожата (епителни клетки), и петтиот најчест причинител на смртни случаи поврзани со рак. Во 2004 година, ракот на дојката предизвикал 519 илјади смртни случаи низ целиот свет (7% од сите смртни случаи поврзани со ракот, скоро 1% од сите смртни случаи општо). Ракот на дојката е околу 100 пати почест кај жените отколку кај мажите, иако имаат послаби резултати, што се должи на ненавременото дијагностицирање. Некои видови на ракот на дојка се чувствителни на хормони како естроген и/или прогестерон, што овозможува да бидат лекувани со спречување на ефектите на овие хормони во целните ткива. Естроген или прогестерон рецептор позитивните тумори имаат подобра прогноза и бараат помалку агресивно лекување отколку оние видови на рак што се негативни. Оние видови на рак на дојка без хормонски рецептори, кои се прошириле во лимфните јазли под пазувите, или пак изразуваат одредени генетски одлики, се поризични и се лекуваат на поагресивен начин. Зрачењето се користи за контролирање на канцерските клетки кои не биле отстранети при операција, со што обично се продолжува животниот век, иако изложувањето на срцето на зрачење може да предизвика штета и срцев удар во подоцнежните години.
Херман Вајл
Херман Клаус Хуго Вејл Elmshorn, 9 ноември 1885 - Цирих, 8 декември 1955, германски математичар, еден од најголемите математичари на дваесеттиот век. Иако го поминал најголемиот дел од својот работен живот во Цирих, а потоа и во Принстон, Вајл бил претставник на Математичкото училиште Гетен, каде учители му билр Дејвид Хилберт и Херман Минковски. Најзначајните, веројатно, се Хермановите трудови од теоријата на репрезентација на (непрекидни)групи, на која ѝ поставил темели, со примена на проблемите во геометријата и физиката, кои Вајл еднаш ги опишал како свои најдобри достигнувања. Неговите истражувања се од големото значење како во теоретската физика, и во квантната механика, теоријата на калибар инвариант и бројните гранки на теоретската математика, како што се хармониска анализа, теорија на броеви, комплексна анализа, диференцијални и интегрални равенки, а исто така се интересирал и за основите на математиката.
Вајл бил еден од клучните членови на Принстонскиот институт за напредни студии во неговите најрани години во создавање на единствен и меѓународен поглед и еден од највлијателните математичари на дваесеттиот век воопшто. Тој објавил голем број на стручни и општи трудови за просторот, времето, материјата, филозофијата, логиката, симетријата и историјата на математиката. Во целост напишал над 200 дела и неколку книги. Тој бил еден од првите кој ја споил општата теорија на релативноста со законите на електромагнетиката. Иако ниту еден математичар од неговата генерација не претендирал за универзалноста на Анри Поенкаре или Дејвид Хилберт, Вајл сигурно бил најблиску до тој идеал. Мајкл Атија рекол дека, секогаш кога ќе почне да истражува поле, откривал дека Веил веќе му претходел.
Поради сличноста на презимето, Херман Вајла често се меша со францускиот математичар Андре Вејл. Математичарите честопати велат дека се работи за шега дека ова е еден од ретките примери во кои грешките во говорот што ќе ги направи некој нема да го навредат ниту еден од нив.
Животопис
Херман Вајл, син на Лудвиг и Ана Вејл, е роден во Елмсхорн, град близу Хамбург во Шлезвиг ( Германија ).
Од 1904 до 1908 година, Вејл студирал математика и физика во Гетинген и Минхен. Докторирал на Универзитетот во Гетинген, каде што негов ментор бил Дејвид Хилберт, кого високо го ценел и кого ја бранел, во 1908 година, дисертација на тема "Единствени интегрални равенки". Тој подоцна му кажал на Хилберт
Тој предавал неколку години во Гетинген, каде што во 1910 година хабилитирал во приватен доцент, а потоа ( 1913 ) тој оди во Цирих, каде што ја презел катедрата за геометрија на Швајцарскиот сојузен политехнички колеџ (ЕТХ) во Цирих]]. На ЕТХ работел во тоа време и Алберт Ајнштајн, кој ги разработувал деталите на на теоријата на општата релативност. Ајнштајн и Вејл на тој начин станале колеги, Ајнштајн имал трајно влијание врз Вајл кој останал фасциниран од математичката физика и диференцијалната геометрија. Во 1918 година го објавил својот влијателентрид "Простор-време-материја". Во 1921 година Вејл го сретнал Ервин Шредингер, кога тој бил назначен за редовен професор на Универзитетот во Цирих. Со текот на времето, тие станале најблиски пријатели.
Од 1928 до 1929 година бил визитинг професор на Универзитетот Принстон. Вајл првично одбил да се врати во Геттинг за да го наследи Феликс Клеј, но сепак го напуштил Цирих во 1930 година, со цел да го преземе местото на Дејвид Хилберт во Гетинген (по пензионирањето). Но, веќе во 1933 година Вејл повеќе не бил во можност да предава во Германија под нацистичката администрација. Под влијание на настаните ѕаминал во новоформираниот Принстонски во институт за напредни студии во Њу Џерси, САД, каде што му било понудено место професор една година порано и каде што Ајнштајн веќе бил. Таму се пензионирал во 1951 година. Остатокот од својот живот го поминал со својата сопруга, главно во Цирих, иако се враќал во Принстон на неколку месеци секоја година. Одбележувањето на неговиот 70-ти роденден бил вистински собир на неговите пријатели, соработници и студенти. Кратко потоа, на 9 декември 1955 година, Херман Вејл починал во Цирих.
Вајл пишувал во литературен, речиси поетски стил, кој не исчезнал, дури по принудното префрлање на англиски јазик. Во воведот на Класичните групи од 1939 година, Вајл во вообичаената екстаза вели дека "боговите го наметнаа моето пишување на јаремот на странски јазик кој не бил пеен до мојата лулка" итн.
Геометриски основи на многообразноста и физиката
Во 1913 година, Вајл ја објавил книгата Идејата за површината на Риман, обединета обработка наТеорија на Римановите површини, настаната во текот на првите предавања на есенскиот падот семестарот 1911/12 година. Вајл бил првиот што ја користел општата топологија од раните дела на Брауер, со цел да ја стави теоријата на површините на Риман на алгебарските функции на цврсти, прецизни основи кои би ги задоволиле барањата на Хилберт за содржината и методолошката строгост.
Во 1918 година, тој го претставувал терминот калибар, и го дал првиот пример на размислување, што ние денес го нарекуваме Теоријата за калибарска инвариантност. Теоријата на Веил за калибарна инвариантност била неуспешен обид да се моделира електромагнетното поле и гравитационото поле како геометриски својства на просторот-време. Калибар се менува од точка до точка, со варијација околу затворена крива во просторот-време што содржи податоци за електромагнетната сила. Иако самиот Ајнштајн, ја критикувал идејата од физички причини, идејата на Вајл му изгледала премногу убава и елегантна за да се предаде, и неколку години подоцна, со појавата на квантната механика, пресметката на Вајл добила нова физичка интерпретација и денес е целосно прифатена.
Кладба!
За време на собирот на математичари во Цирих, на 9 февруари 1918 година, Ѓерѓ Поја и Вајл пред 12 сведоци се опкладиле за идната насока на математиката, на конкретниот случај од следните две тврдења:
Дека оваа кладба навистина постоела потврдува прецизен запис кој во 1995 година на ЕТХ го открил Јуриј Гуревич, и велат дека пријателската кладба била завршена 1937 година, собраните го прогласиле Поја за победника (при што само Курт Гедел имал поинакво мислење. Иако Вајл признал пораз, сепак со одобрување на Поја не морал за тоа да објави оглас во годишникот на Германското математичко друштво, како што било прецизирано прри кладбата.
Окрузи во Романија
Романија се дели на 41 округ (județ, жудец) и општината Букурешт, сите со своја месна самоуправа. Највеќето се наречени по реки, а некои го носат името на значаен град во нив.