cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Етничко чистење во Босанската војна
Историска позадина
Османлиското Царство управувала со Босна и Херцеговина од 1463 до 1878 година и во овој период, голем дел населението, претежно Бошњаци или босански муслимани, ја смениле религијата во ислам, давајќи му на општеството свој мултиетнички карактер. Трите етнички групи, Бошњаците, босанските Срби и босанските Хрвати живееле претежно мирно од 1878 до Првата светска војна во 1914 година. Повремени тензии меѓу трите групи се појавувале главно како резултат на економски проблеми, иако Србија изразувала територијални претензии кон Босна и Херцеговина уште од 1878 година. Некои историчари истакнуваат дека одредени српски и хрватски националисти, кои практикувале православно и католичко христијанство, никогаш не ги прифатиле Бошњаците како националност и се обиделе да ги асимилираат. Втората светска војна довела до меѓуетнички судири, иако трите групи дури и таму биле поделени во различни фракции кои не секогаш соодветсвувале на етничка припадност. По Втората светска војна, Босна и Херцеговина се нашла во составот на Социјалистичка Федеративна Република Југославија.
По смртта на водичот Јосип Броз Тито, Југославија доживеала големи нефукнционални промени во политичкиот систем и економска несреќа во осумдесеттите години на минатиот век. Со намалувањето на влијанието на комунизмот, се појавиле нови националистички водачи, како Слободан Милошевиќ во Србија и Фрањо Туѓман во Хрватска. Словенија и Хрватска повикувале на реформи во Југославија и создавање на полабава конфедерација на државата при што наишле на пречки од страна на белградската влада. На 25 јуни 1991 година, Словенија и Хрватска прогласиле независност. Следува краток вооружен конфликт во Словенија, а хрватската војна за независност ескалира во голем воен конфликт. Македонија исто така прогласила независност која за разлика од другите југословенски држави, била прифатена мирно од страна Југославија. Рам планот започнал да се спроведува, поставувајќи темели за новите граници на „Трета Југославија“ во обид да се формира земја во која „сите Срби и териториите кои ги населувале би биле обединети заедно во иста држава“.
Планот Изетбеговиќ-Глигоров претставил реструктуирање на Југославија, засновано врз принципот 2+2+2, со што Србија и Црна Гора би биле сржта на асиметричната федерација, додека Босна и Македонија би биле во лабава федерација, а Хрватска и Словенија во уште полабава конфедерација. Ваквиот план не бил прифатен од ниту една страна. Србите започнале да формираат автономни субјекти во Босна во есента 1991 година. Кога претставниците на партијата СДА во Собранието на Република Босна и Херцеговина го објавила својот план за референдум за независност од Југославија, на 14 октомври 1991 година, полтичарот Радован Караџиќ, предводник на босанските Срби, одржал говор на седницата на парламентот со кој јавно се заканил со војна и истребување на Бошњаците како народ. На 9 јануари 1992 година, Собранието на босанските Срби ја прогласи „ Република на српскиот народ на Босна и Херцеговина “, која во својот склоп ќе вклучува територија со српско мнозинство и „дополнителни територ кои не прецизно утврдени, но ќе вклучуваат области каде што Србите биле мнозинство пред втората светска војна. На 29 февруари и 1 март 1992 година, Босна и Херцеговина одржала референдум за независност, по што самата прогласила независност од Југославија. Поголемиот дел од босанските Срби сакале да останат во иста држава со Србија. За време на 16-та седница на Собранието на босанските Срби, на 12 мај 1992 година, Караџиќ, тогашен предводник на самопрогласената прото-држава Република Српска, ги претставил своите „шест стратешки цели“, од кои две биле „одвојување од другите две национални заедници и раздвојување на државите“ и „создавање на коридор во долината на Дрина со што истата ќе се елиминира како граница меѓу српските држави“. Генералот на Република Српска Ратко Младиќ ги идентификувал „муслиманите и хрватите орди“ како непријатели и му предложил на Собранието дека мора да дефинира дали истите ќе бидат исфрлени со политички средства или со користење на сила.
Босанската војна ескалирала брзо. Српските сили беа составени од Армијата на Република Српска (АРС), Југословенската народна армија (ЈНА) и паравоени франциски сили на Србите и босанските Срби. Нивната цел била или да формираат оставнина на Југославија или Голема Србија. Српските власти во Белград сакале да создадат нови територии за Србите во Босна и Хрватска, кои на крајот ќе бидат додадени во Србија и Црна Гора.
На почетокот на војната, бошњачките сили, организирани во Армијата на Република Босна и Херцеговина (АРБиХ) и хрватските сили, организирани во Хрватскиот совет за одбрана (ХВО), првично соработувале против ЈНА и ВРС. ХВО била официјалната армија на Хрватската Република Херцег-Босна (ХР ХБ), посебен „политички, културен, економски и територијален ентитет“ во Босна, прогласен од страна на Мате Бобан на 18 ноември 1991 година. Партијата тврдела дека нема цели за одделување и ветила дека ќе ја почитува централната власт во Сараево. ХР ХБ била финансирана и вооружена од Хрватска. Се претпоставува дека ХР ХБ исто така планирала отцепување на областите со мнозинство Хрвати во Босна и нивно обединување со Хрватска, всушност, разделувајќи ја Босна и Херцеговина помеѓу проширените Србија и Хрватска.
Дефиниции
Етничкото чистење е умислена политика на „создавање на етнички хомогена област со употреба на сила или заплашување со цел да се отстрани одредена етничка група од одредена област“.
Во извештајот од 24 мај 1994 година на Комисијата на експерти на ООН, се утврдува дека етничко чистење било извршено преку „убиство, измачување, произволно апсење и притвор, вонсудски погубувања, силување и сексуална злоупотреба, затворање на цивилно население во гето области, присилно отстранување, раселување и депортирање на цивилното население, умислени воени напади или закани за напад врз цивили и цивилни области и неконтролирано уништување на имот“. Ваквите форми на гонења на една група биле дефинирани како злосторства против човештвото, иако тие исто така можат да бидат толкувани според Конвенцијата за геноцид.
Етничкото чистење е различно од геноцид. Овие термини не се синоними, но сепак академски се смета дека двата концепти постојат во рамките на скалата на напади врз нации или религиско-етнички групи. Етничкото чистење е слично на присилното депортирање или пренесување на населението од една група со цел да се постигне промена на етничкиот состав на територијата, додека геноцидот е насочен кон уништување на група.
Меѓународниот суд на правдата (МСП) донел пресуда во случајот „Босански геноцид“ за да се направи разлика помеѓу етничко чистење и геноцид. "Тоа [т.е. етничкото чистење ] може да биде форма на геноцид во рамките на дефиницијата на Конвенцијата [за Геноцид], ако соодветствува или впаѓа во една од категориите на акти забранети со член II од Конвенцијата. Намерата, како политичка алатка, да се создаде „етнички хомогена“ област, и операциите што може да се искористат за спроведување на ваквата политика, не можат како такви да се означат како геноцид: намерата што го карактеризира геноцидот е „да се уништи, целосно или делумно“ одредена група, и депортацијата или раселувањето на членовите на таа групата, дури и ако се изврши со употреба на сила, не мора да соодветствуваат на уништување на таа група, ниту пак таквото уништување да е автоматска последица на раселувањето. Ова не значи дека делата кои се опишани како „етничко чистење“ не може да претставуваат геноцид, доколку тие можат да се одликуваат како, на пример, „намерно воведување на групни услови за живот кои ќе доведат до целокупно или делумно физичко уништување “, спротивно на членот 2, став (в) од Конвенцијата, доколку таквиот акт се спроведува со потребната определена намера (dolus specialis), што значи да се тргне со замисла за уништување на групата, што е различно од нејзиното отстранување од регионот. - МСП."
Меѓународни извештаи
Комисијата за надворешни односи на Сенатот на Соединетите Држави објавила извештај за етничкото чистење во Босна во август 1992 година и одржала расправа за воените злосторства на Балканот на 9 август 1995 година.
На 17 ноември 1992 година, специјалниот известувач на Обединетите нации Тадеуш Мазовиецки го објавил извештајот Ситуацијата на човековите права на територијата на поранешна Југославија во ООН. Во него, било издвоено етничкото чистење во Босна и Херцеговина и било опишано како политичка цел на српските националисти кои сакаат да воспостават контрола на териториите со српско мнозинство, како и „соседните територии асимилирани за нив“. Според извештајот, паравоените сили играле голема улога во етничкото чистење.
На 18 декември 1992 година, Генералното собрание на Обединетите нации издало резолуција 47/147, во која ја одбило „преземање на територија со сила“ и ја осудило „со најсилни можни термини одвратната практика на ' етничко чистење' и е ја изразило свесноста дека српското раководство на териториите што се под контрола на Босна и Херцеговина, Југословенската армија и политичкото раководство на Република Србија ја имаат главната одговорност за ваквата акција што заслужува прекор“.
На 1 јануари 1993 година, Хелсиншкиот Уач објавил извештај за конфликтите во поранешна Југославија. Здружението утврдило дека етничкото чистење било „најшокантните прекршувања во Хрватска и Босна и Херцеговина“, бидејќи предвидувало „погубување, исчезнување, произволе притвор, депортација и присилно раселување на стотици илјади луѓе врз основа на нивната религија или националност".
Резолуцијата 780 на Советот за безбедност на Обединетите нации одобрила формирање на Комисија за експерти за евидентирање на злосторствата во поранешна Југославија, вклучувајќи ја и Босна и Херцеговина. На 27 мај 1994 година, овие извештаи биле завршени и ја опишале политиката на етничко чистење.
На 15 ноември 1999 година, ООН го објавила Извештајот на Генералниот секретар согласно резолуцијата 53/35 на Генералното собрание: Падот на Сребреница [A / 54/549]. Тој го опишал падот на Сребреница во јули 1995 година и открил дека е дел од поголемиот план на српското население за етничко чистење и депопулација на посакуваните босански територии со цел тие да се репопулираат со Срби.
Кампањи и методи
Методите користени за време на босанското етничко чистење вклучувале „убивање на цивили, силување, насилство, уништување на граѓански, јавни и културни поседувања, грабежи и пљачки и присилно преместување на цивилната популација“. Принудното преместување на цивилната популација не било само последница на конфликтот туку била и цел на етничкото чистење. Срспката кампања вклучувала селектирано убивање на граѓански, верски и интелектуални претставници на Босанците и Хрватите; праќање на возрасни мажи во концентрациони логори и силувања врз жените. Дел од овие методи исто така вклучувале и уништување и палење на нивните историски, верски и културни објекти.
Српски сили
Околу 700,000 и 1,000,000 Бошљаци биле избркани од нивните домови од териториите на Босна кои биле контролирани од српските сили. Методите кои што се користеле за ова биле користење на сила и терор со цел да ги притиснат Бошњаците да ги напуштат териториите кои ги присвоиле Србите.
Голем број дискриминаторни мерки биле преземени врз Бошњаците врз територијата која што ја имала ВРС. Во општината Приједор, започнувајќи на 30 април 1992, сите кои не биле Срби биле отпуштени од работа и не им било дозволено да влегуваат во зградата на судот. На нивни места дошле Срби. Босанските интелектуалци и друг дел од населението биле депортирани во Кампот во Омарска. Куќите на Бошњаците и на Хрватите биле пребарувани за поседување на оружја и некогаш биле пљачкани. Српските сили ги придружувале луѓето кои не биле Срби, кои исто така биле маркирани со бели завои, до автобуси кои ги одвеле до Омарска, Трнопоље и Кератерм. Движењето на цивилите било ограничено со полициски часови и одредени местоа до кои смеело да се оди. Радио станиците вршеле апел на Србите да ги „линчуваат“ Бошњаците и Хрватите. Измачување и злодела во затвореничките центри биле спроведувани со цел затворениците да немаат друг избор освен да ги прифатат понудите за ослободување под услов да потпишат документ дека ќе го напуштат регионот.
Во Бања Лука, Бошњаците и Хрватите биле избркани од нивните апартмани, додека Срби кои исто така биле преместени и пристигнале на територијата ги презеле нивните живеалишта. Принудното работење кое било спроведено од страна на надлежните органи исто така го забрзало напуштањето. Тие кои што ја напуштале Бања Лука морале да потпишуваат документи со кои се согласуваат на нашуштање на нивните имоти без притоа да добијат компензација. Паравоените сили честопати пробивале во становите на несрпското население и извршувале кражби и насилство врз сопствениците. Честопати, било и пукано во куќите. Локалната српска полиција не се вклучувала во допирање на ваквите напади. Во Зворник, на Бошњаците им биле дадени официјални печати на личните карди за промена на домовите. Со цел да го напуштат регионот, тие требало да извршат трансфер на нивните поседништва на агенција за размена на куќи. Започнувајќи од мај/јуни 1992, Бошњаците биле одведени со автобуси во Тузла или Суботица во Србија. На некои им било наредено да заминат со вооружени закани. Слични принудни размени се случиле во Фоча, Власеница, Брчко и Босански Шамац. Претставниците на УНХЦР не сакале да им помагаат на Бошњаците да ги напуштат регионите кои биле афектирани од војната, сметајќи дека ќе бидат сметани за соучесцници на етничкото чистње. Во Фоча, дури и името на градот било сменето во Србиње, односно „место на Србите“.
Босанските делови биле поставени под опсада од ВРС. По Опсадата на Сребреница на 11 јули 1995, Босански мажи биле убиени во масакрот додека на 13 јули, 23,000 мажи биле испратени со автобуси надвор од регионот.
Хрватски сили
Во пролетта во 1992, додека силите на ВСР продолжувале кон Оџак и Босанска Посавина, хрватските сили ги преселиле српските цивили од регионот и ги транспортирале во Хрватска. Тие исто така избркалеи Срби од Херцеговина и им ги запалиле домовите во мај 1992. Во 1993, босанските хрватски државни органи исто така започнале процес на етничко чистење заедно со нападите врз Мостар каде што Бошњаците биле сместени во притворенички логори. Бошњаците биле избрскани од западниот дел на Мостар од страна на хрватските сили, а истото се случило и со Бошњаците од останатите провинцијални центри, градови и села како што биле Столац, Чапљина и други. Со цел да воспостави сила во заедниците во Централна Босна и Западна Херцеговина кои биле посакувани од ХР БХ, претседателот Мате Бобан го повикал Хрватскиот одбранбен совет (ХВО) да започне со прогон врз Бошњаците кои ги населувале тие територии. Хрватските сили користеле „оружја, евакуација, насилство, кражби и принудување“ за да го избркаат или убијат босанското население. Некои биле затворени во логорите во Хелидром и Дретељ. Масакрите во Ахбичи и Ступни До исто така имале за цел етнички да го исчистат регионот од Бошњаци.
Хрватските војници демолирале продавници поседувани од Босанците во неколку градови. Уапсиле илјадници босански цивили и пробале да ги депортираат во други држави со цел да ги тргнат од Херцеговина. Силите на ХР ХБ ги исчистиле Србите и Бошњаците од државните канцеларии и полицијата. Босанците во регионите кои биле означени од ХР ХБ биле сè почесто предмет на злодела. Во Витез и Зеница во април 1993, хрватските војници ги предупредил Бошњаците дека ќе бидат убиени за три часа доколку не ги напуштат своите домови. Слични стратегии биле користени во Прозор, кадешто Бошњаците ги напуштиле териториите откако хрватските сили го презеле градот, ги опљачкале и ги запалиле нивните продавници.
Босански сили
Според „Последниот извештај (1994)“ на Безбедносниот совет на ОН, иако Бошњаците биле дел од „прекршувања на Женевската Конвенција и интернационалното хуманитарно право“, тие не биле вклучени во „систематско етничко чистење“. За време на Опсадата во Горажде, босанските сили избркале Срби од Горажде и натерале дел од нив да останат во куќен притвор во 1993. Слична кампања била спроведена од страна на босанските државни власти со цел да се пренесат сите Хрвати од Коњиџ цо март 1993. За време на Опсадата на Сараево, босанскиот паравоен предводник Мушан Топаловиќ и неговите сили киднапирале и убиле српски цивили пред тој да биде убиен од страна на босанската полиција во октомври 1993. Во 2017, босанските обвинители ги обвиниле поранешни членови на Босанската армија за криминални дела против човештвото извршени против Срби, со цел да ги избркаат истите од општината Коњиц и околните села во мај 1992. После војната, Хрватите доброволно го напуштиле Вареш, првично од страв од босанска одмазда. Заминувањето на Хрвати од Сараево, Тузла и Зеница имало различни мотиви кои не секогаш биле директен резултат на притисок од Бошњаците.
Демографски промени
Според пописот во 1991, Босна и Херцеговина имала население од 4,364,574, од кое 43.7% биле Бошњаци, 31.4% Срби, 17.3% Хрвати и 5.5% југословени. Околу 16% од луѓето имале мешани потекла во 1981. Покрај тоа што Србите составувале 31% од Босна и Херцеговина, Караџиќ имал за цел да присвои 70% од територијата на државата. Организаторите на етничкото чистење имале за цел да се уништи мултиетничкото општество во Босна со цел да се оствари општество засновано на националистичка надмоќ на една етничка група, односно Србите, на што било гледано како „Србизација“ на овие региони. Индискиот академик Радха Кумар ја опишал ваквата територијална поделба врз основа на националност како „етничките апартхајд“.
Целосно, се пресметува дека помеѓу 1.0 и 1.3 милиони луѓе биле раселени за време на етничкото чистење и десетици илјади биле убиени. Најголемиот број на извршители на злодела за време на етничките кампањи биле српските сили, а најголем број на жртви биле Бошњаци. Во септември 1994, претставници на УНХЦР сметале дека само околу 80,000 припадници на несрпско население останале додека 837,000 биле раселени од териториите контролирани од страна на Србите на територијата на Босна и Херцеговина. Со тоа, се смета дека девет од секој десетти босански и хрватски населеник бил избркан од регионите кои биле посакувани од Србите. Заклучокот бил дека речиси сите биле намерно избркани од нивните домови. Кон крајот на војната во 1995, босанските Срби избркале 95% од несрпското население од териториите кои ги добиле.
Пред војната, босанската територија која ја поседувала Армијата на Република Српска, се состоела од 47% Срби, 33% Бошњаци и 13% Хрвати. После војната, според истражувања на босанскиот експерт за демографија Мурат Прашо, во 1995 Србите сочинувале 89%, додека Босанците 3% и Хрватите 1% од остатокот на населението.
Во босанските територии кои паднале под власт на ХВО и на хрватската армија, пред војната, Хрватите претставувале 49% од населението. Нивниот процент се зголемил до 96% во 1996, додека процентот на Бошњаци и Срби паднал од 22 на 2.5% и од 25 до 0.3%. Територијата која ја контролирала босанската влада исто така забележала зголемување на популацијата; пред војната Бошњаците претставувале 57% од населението, што се зголемило во 74% кон крајот на војната.
Хрватскиот историчар Саша Мрдуљаш ги анализирал демократските промени засновани на територијалната контрола после дајтонскиот договор. Според неговото истражување, бројот на Бошњаци во Република Српска се сменил од 473,000 во 1991 до 100,000 во 2011, бројот на Хрвати од 151,000 до 15,000, додека бројот на Срби од 886,000 до 1,220,000.
Во територијата под контрола на АРБиХ, бројот на Срби се сменил од 400,000 во 50,000, на Хрвати од 243,000 до 110,000 и на Бошњаци од 1,323,000 во 1,550,000. Во територијата под контрола на ХВО, бројот на Срби се сменил од 80,000 до 20,000, на Бошњациц од 107,000 до 70,000, и на Хрвати од 367,000 во 1991 до 370,000 во 2011.
Според првичните претпоставки, целосниот број на бегалци и на луѓе кои биле раселени во државата за време на босанската војна изнесувал 2.7 милиони луѓе, иако подоцни извештани на ОН објавуваат бројки од 2.2 милиони луѓе кои избегале или биле иселени од нивните домови. Иселувањето од Босна претставувало најголемиот егзодус по Втората светска војна. 1 милион биле внатрешно разместени и 1.2 милиони биле бегалци кои ја напуштиле земјата, од кои 685,000 избегале во Западна Европа (најголем дел од нив, 330,000, во Германија) и 446,500 во останатите поранешни југословенски републики. Босанската војна завршила со потпишувањето на дајтонскиот договор на 14 декември 1995. Во него било изјавени дека Босна и Херцеговина треба да остане обединета држава која се состои од две тела (Федерација на Босна и Херцеговина (ФБиХ) и Република Српска) и им се овозможени правата да се вратат на жртвите од етничкото чистење.
Сепак, откако завршила војната, хомогенизацијата на населението продолжила. Кога деловите од Сараево кои биле под власт на Србите биле префрлени на ФБиХ во март 1996, Србите масовно го напуштиле Сараево во наредните месеци. Помеѓу 60,000 и 90,000 Срби ги напуштиле предградијата на Сараево. Се смета дека ова се случило како резултат на поделбата на Босна врз основа на етничка линија со барањата во дајтонскиот договор. Политичарите на босанските Срби ги притискале Србите да го напуштат Сараево, додека нејасните изјави на босанската влада исто така придонела кон создавање на недоверба меѓу српските жители. Босанските српски екстремисти ги запалиле становите и ги избркале луѓето кои живееле во пределите пред да ги предадат териториите на босанската влада. Во Илиџа, дури и медицината, машините и останатите справи исчезнале. Срспкиот почитичар Момчило Крајишник јавно ги повикал Србите да го напуштат Сараево што довело до еден офицер на ОН да ги нарече српските државни органи „експерти за манипулација“. За ваквиот повик било речено дека е „тешко да се разликува помеѓу присила и волонтерство“.
Демографските промени биле најкритични во последните 100 години во ддржавата; според пописот во 2013 имало 3,531,159 жители во Босна и Херцеговина, повеќе од 19% намалување во една генерација.
Католички
Во 1998, босанските бискупи пријавиле 269 уништени католички цркви во босанската војна.
Уништување на останати објекти
Од 1,295,000 станбени единици во Босна, околу 500,000 биле или оштетени или уништени. 50% биле оштетени и 6% уништени во ФБиХ, 24% биле оштетени и 5% уништени во РС. Некои од оштетите биле резултат на ненамерна штета за време на пресметките, но поголемиот дел на уништувањето и пљачките биле дел од планот за етничко чистење чија главна цел била да се спречат избрканите луѓе од враќање во нивните куќи. Половина од училиштата и третина од болниците биле оштетени или уништени.
Легално гонење и судење за воени злосторства
Неколку луѓе биле судени од страна на Меѓународниот кривичен суд за поранешна Југославија (МКСПЈ) во врска со прогонот на расна, верска и етничка основа, присилно раселување и депортација како криминални дела против човештвото за време на босанската војна во 1990-те. Масакрот во Сребреница, исто така бил вклучен како дел од кампањата за етничко чистење, и бил прогласен за криминално дело - геноцид.
Овие судења ги вклучиле и политичарите кои биле босански Срби, војници и службеници како Момчило Крајишник, Радослав Брѓанин, Стојан Жупљанин, Миќо Станишиќ, Билјана Плавшиќ, Горан Јелисиќ, Мирослав Дероњиќ, Зоран Жигиќ, Благоје Симиќ, Радован Караџич и Ратко Младиќ. Исто така вклучени биле и неколку службеници кои биле Босански Хрвати, како Младен Налетилиќ, Дарио Кордиќ, Слободан Праљак, Бруно Стојиќ и Јадранко Прлиќ.
Во пресудата против Караџиќ, МКСПЈ откриле дека постоел заеднички криминален потфат уште од октомври 1991 со цел присилно да се расели несрпското население од поголемите делови на Босна:
Слично, во пресудата на водачот на босанските Хрвати, Дарио Кордиќ, МКСПЈ открла дека имало план да се преместат Бошњаците од териториите кои ги придобиле Хрватите:
"...Домот го донесува овој заклучок од доказите (и доказите од другите напади на ХВО во април 1993) дека во тоа време имал заеднички дизајн или план кој што бил осмислен и изведен од водството на босанските Хрвати етнички да ја исчистат долината Лашва од муслимани. Дарио Кордиќ, локалниот политички водач, бил дел од овој план, неговата главна улога бил глава на планот или тој ког јо поттикнал неговото спроведување."
Девалвација
Девалвација (англ.: devaluation) претставува мерка на економската политика со која се намалува вредноста на домашната валута во однос на една или повеќе странски валути. Девалвацијата се презема со цел да се отстрани надворешната нерамнотежа во економијата, т.е. да се подобри состојбата во билансот на меѓународните плаќања.
Поим за девалвација
Девалвацијата претставува официјален акт на економската политика со кој се намалува надворешната вредност на домашната валута. Девалвацијата се спроведува така што со посебна одлука на владата или централната банка (или заедничка одлука на владата и централната банка) се намалува вредноста на домашната валута во однос на странските валути. Според тоа, девалвацијата се разликува од депрецијацијата (depreciation), каде што домашната валута ја губи својата вредност во однос на странските валути на девизниот пазар, под влијание на понудата и побарувачката.
Девалвацијата се применува многу често заради две причини:
Како основни критериуми за потребата од девалвација се јавува дефицитот во тековната сметка: ако дефицитот во тековната сметка е неодржлив, т.е. не може да се финансира преку задолжување во странство или намалување на девизните резерви, тоа е знак дека е потребна девалвација. Притоа, како показатели за потребата од девалвација можат да послужат: тековната сметка, девизните резерви, реалниот девизен курс, надворешниот долг итн.
Позитивни ефекти од девалвацијата
Во теоријата, позитивните ефекти на девалвацијата се изразуваат преку промената на релативните цени на домашните и странските производи, т.е. девалвацијата ги зголемува цените на увозните производи во споредба со домашните производи, со што се намалува увозот. Во исто време, девалвацијата ја зголемува цената на извозните производи во споредба со домашните и така се поттикнува извозот. Двата ефекта заедно водат кон отстранување на нерамнотежата во билансот на меѓународните плаќања. Во продолжение, девалвацијата ја намалува реалната парична маса, со што опаѓа потрошувачката и, при дадено производство, се подобрува билансот на плаќањата. Освен тоа, позитивните ефекти на девалвацијата доаѓаат и низ следниве канали:
Иако девалвацијата првенствено се употребува како инструмент за отстранување на надворешната нерамнотежа, таа предизвикува и бројни ефекти внатре во економијата. Така, девалвацијата ја зголемува профитабилноста на извозниот сектор и предизвикува замена на увозните производи со домашно производство и, на тој начин, води кон пораст на домашното производство и вработеноста. Исто така, преку зголемениот доход, девалвацијата ја зголемува и побарувачката на неразменливите производи, така што и нивното производство покажува пораст.
Делотворност на девалвацијата
На прв поглед, девалвацијата претставува моќен инструмент за отстранување на надворешната нерамнотежа. Меѓутоа, делотворноста на девалвацијата пресудно зависи од еластичноста на домашната извозна понуда и еластичноста на увозната побарувачка. На кус рок, овие еластичности се мали и затоа, позитивните ефекти на девалвацијата доаѓаат со одредено задоцнување, т.е. ефектите од девалвацијата врз билансот на меѓународните плаќања може да се прикажат преку т.н. J-крива: на почетокот, билансот на меѓународните плаќања се влошува, а потоа, постепено се подобрува.
Девалвацијата го зголемува извозот и со тоа и доходот, а повисокиот доход, по правило, води кон поголема потрошувачка и поголем увоз. Оттука, крајните ефекти на девалвацијата се неизвесни и зависат од тоа, дали дополнителниот доход од поголемиот извоз претежно се штеди или се троши. Во општ случај, девалвацијата ќе обезбеди надворешна рамнотежа, само доколку е задоволен условот на Маршал и Лернер. Најпосле, девалвацијата предизвикува пораст на домашната понуда на пари (преку девизните резерви), а тоа предизвикува пораст на домашните цени.
За да биде делотворна во отстранувањето на надворешната нерамнотежа, девалвацијата мора да биде реална, а не само номинална. Токму тука доаѓаат најголемите проблеми, затоа што централната банка го контролира само номиналниот девизен курс, додека реалниот девизен курс е определен од однесувањето на економските агенти, како и од фискалната политика. Исто така, делотворноста на девалвацијата во голема мерка е ограничена од степенот на индексација на платите. Освен тоа, при рационални очекувања, политиката на девалвација страда од проблемот со временската неконзистентност. Имено, при постоење на номинални договори во кои веќе се вградени очекувањата на економските агенти, централната банка има мотив да создаде ненајавена девалвација. Тоа го знаат економските агенти и, оттука, кога девалвацијата навистина ќе се случи, таа ќе биде предвидена и нема да предизвика никаков ефект. Според тоа, концептот на рационални очекувања ја негира делотворноста на девалвацијата, а тоа значи дека отстранувањето на надворешната нерамнотежа треба да се изврши преку приспособување на економијата.
Негативни ефекти на девалвацијата
Најголемата опасност од девалвацијата се состои во нејзиното инфлаторно влијание, кое се изразува низ два канала: Притоа, земјата може многу лесно да западне во спиралата девалвација-инфлација, каде што девалвацијата ја разгорува инфлацијата, која понатаму ги поткопува ефектите на девалвацијата и затоа е потребна нова девалвација итн. Оттука, за да се искористат позитивните ефекти на девалвацијата и, во исто време, да се избегне нејзиното инфлаторно влијание, таа не смее да се применува како изолирана мерка, туку треба да биде надополнета со другите политики кои ќе ја држат под контрола домашната потрошувачка.
NGC 3904
NGC 3904 — елиптична галаксија во соѕвездието Водна Змија, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3904 се споменува и како ESO 440-13, MCG -5-28-9.
Откривање
Објектот е откриен на 7 март 1791 година од страна на Вилијам Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 3904 е од видот E2. Видливиот сјај со голо око изнесува 10,9 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 11,8 m, додека површинскиот сјај изнесува 12,7 m/лм2. NGC 3904 има привидни димензии од 2,7' х 2'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Положбениот агол на објектот е во износ од 8°.
Други поделби
Проучување на NGC 3904 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 36918. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 368; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 6677. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 81.
NGC 6247
NGC 6247 — галаксија во соѕвездието Змеј, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6247 се споменува и како UGC 10572, CGCG 320-44, KAZ 98, IRAS 16478+6303.
Откривање
Објектот е откриен на 24 септември 1862 година од страна на Хајнрих Даре, со помош на рефрактор, чијашто леќа имала пречник од 11 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 6247 е од видот P. Видливиот сјај со голо око изнесува 12,9 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,9 m, додека површинскиот сјај изнесува 11,4 m/лм2. NGC 6247 има привидни димензии од 1' х 0,3'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 16 ч 48 м 19,4 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +62° 58' 38"". Положбениот агол на објектот е во износ од 58°.
Други поделби
Проучување на NGC 6247 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 59023. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 29; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 4194. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 745.
Јанош Хегедуш
Јанош Хегедус (János Hegedűs роден на 4 октомври 1996 година во Будимпешта) — унгарски фудбалер кој во моментов игра за Академија Пушкаш.
Негова кариера
На јануари 2017 година тој потпишал триипол годишен договор со клубот Академија Пушкаш. На 20 октомври 2018 година, во 11-та рунда од сезоната 2018-2019 г., тој даде гол од слободен удар оддалечен 60 метри, и неговиот тим го освои мечот 1-0. Во следниот круг, тој, исто така, освои слободен удар против ФК Диосгиор. Неговата изведба го привлече интересот на странските клубови, како италијанскиот клуб СПАЛ.
Интернационално
Во мај 2018 година доби покана од страната на капитенот Жорж Леексен да се приклучи на Унгарската репрезентација.
Михаел Гвиздек
Михаел Гвисдек (роден на 14 јануари 1942 година) е германски глумец и филмски режисер. Тој ја започнал неговата глумечка кариера во Источна Германија и од 1968-ма година наваму, има играно во повеќе од 130 филмови и телевизиски емисии. Неговото режисерско деби, филмот, Treffen in Travers, бил прикажан во делот „Un Certain Regard“ на Канскиот филмски фестивал во 1989 година. Неговиот филм од 1998-ма година: „Големиот мамбо“ бил примен на 48-тиот Меѓународен филмски фестивал во Берлин. Следната година, тој ја освоил Сребрената мечка за најдобар глумец на 49-тиот Меѓународен филмски фестивал во Берлин, за неговата улога во филмот Nightshapes.
Тој се оженил за глумицата Корина Харфух во 1985 година и се развеле во 1997 година. Тие имале два сина заедно пред да стапат во брак; музичарот Јоханес Гвисдек (роден 1980) и глумецот Роберт Гвисдек (роден 1984). Тој се оженил со неговата втора сопруга, Габриела, кусо по разводот со Харфух.
Лукас Окампос
Лукас Ариел Окампос (роден на година) — аргентински професионален фудбалер кој игра како крилен напаѓач за Ајакс од Ередивиси, како позајмен од Ла Лига клубот Севиља и за репрезентацијата на Аргентина.
Окампос ја започнал својата сениорска кариера во Аргентина во Ривер Плата пред да се приклучи на Монако за рекордна сума од 11 милиони евра во Лига 2 во 2012 година. Тој поминал две и пол сезони во кнежевството и бил номиниран за европската награда Златно момче пред да се приклучи на Марсеј. Таму, тој поминал четири сезони, од двете страни на позајмица во Италија со Џенова и Милан, пред да се приклучи на Севиља во 2019 година.
Рана кариера
Окампос почнал да игра фудбал во академијата на Килмес на шестгодишна возраст, каде за прв пат играл како напаѓач. Токму со Килмес, Окампос бил забележан од Ривер Плата. Во младинскиот натпревар против клубот од Буенос Аирес, Окампос постигнал два гола, што го натерало раководството на Ривер да го следи неговиот напредок. Тие го комплетирале неговото потпишување по Судамерикано до 15 години во кој Окампос бил одличен за Аргентина, потпишувајќи го на 50% договор за косопственост со Квилмес.
Ривер Плата
Првата можност на Окампос со високиот тим на Ривер Плата се појавил во 2011 година по испаѓањето на клубот во Национал Б за прв пат во нивната историја. Своето деби за првиот тим му било доделено од менаџерот Матија Алмејда на 16 август 2011 година, на 17-годишна возраст, против Чакарита Јуниорс и го постигнал својот прв гол за клубот на следниот натпревар, постигнувајќи го првиот гол на Ривер во победата од 3–1 над Индепендиенте Ривадавија. Патеките на Окампос и Алмејда претходно се вкрстувале во Килмес каде што Алмејда бил играч во времето на пристигнувањето на Окампос во академијата. Окампос набрзо се етаблирал како редовен играч во стартните единаесет и бил клучен за Ривер да се обезбеди промоција на клубот назад во Примера дивисион, завршувајќи ја сезоната со 7 гола со 38 настапи. Неговата форма во текот на целата сезона, исто така, го прогласила ФИФА како еден од играчите што треба да се гледаат во 2012 година. Тој го направил своето деби во Примера дивисион на првиот ден од следната сезона против Белграно. Сепак, тоа ќе биде неговиот последен настап за клубот, бидејќи на 6 август 2012 година го завршил трансферот во францускиот клуб Монако.
Монако
На 6 август 2012 година, тимот од Лига 2, Монако, во сопственост на рускиот милијардер Дмитри Риболовлев и управуван од Клаудио Раниери, го завршил потпишувањето на Окампос за пријавена сума од 11 милиони евра, при што надоместокот бил поделен помеѓу Килмес, Ривер и група инвеститори. По завршувањето на договорот, Окампос станал најскапото потпишување во Лига 2 на сите времиња. Тој го направил своето деби за клубот на 31 август 2012 година, влегувајќи како замена во второто полувреме за Емир Бајрами во поразот со 2–1 против Ле Авр. Потоа, Окампос го постигнал својот прв гол за клубот во неговиот втор настап во третото коло од Купот на Лига кога Монако го победил Валенсиен со 4-2. Голот, подоцна бил избран од страна на поддржувачите на Монако за гол на сезоната на клубот. Неговиот прв првенствен гол за клубот дошол на 18 јануари 2013 година кога постигнал еден и забележал асистенција за Гери Кагелмахер во победата од 2–0 над Истрес. Окампос на крајот настапил на 29 натпревари во текот на првенството, постигнувајќи четири гола додека Монако го обезбедил своето враќање во Лига 1.
Промоцијата на Монако во Лига 1 било придружено со бран трошење од Риболовлјев. Рускиот сопственик ги комплетирал засилувањата со големи пари на Џејмс Родригес, Радамел Фалкао и Жоао Мутињо, меѓу другите, со ефектот што Окампос сфатил дека неговото влијание во тимот на Монако се намалува. И покрај тоа што играл повеќе од клупата отколку од самиот почеток, Окампос сепак успеал да постигне 5 гола во 34 настапи а Монако ја завршил сезоната како второпласиран пред ПСЖ. Неуспехот на Монако да ја обезбеди титулата во лигата и покрај големите инвестиции довело до отказ на Раниери на крајот на сезоната и замена со Леонардо Жардим. И покрај тоа што знаел дека неговото време за игра дополнително се намалува под Жардим, Окампос бил номиниран за европската награда „Златно момче“ во октомври 2014 година, иако наградата на крајот ја освоил Рахим Стерлинг од Ливерпул. На 26 ноември, Окампос го постигнал својот прв гол во Лигата на шампионите во победата од 1–0 на гости против Баер Леверкузен. Откако започнал само седум натпревари до крајот на јануари 2015 година, Окампос побарал да се оддалечи од кнежевството и му била исполнета желбата со трансфер во ривалите од Лига 1, Марсеј.
Марсеј
На 3 февруари 2015 година, Окампос потпишал за ривалите од Лига 1 на Монако, Марсеј, на позајмица до крајот на сезоната, каде што се здружил со сонародникот и менаџер, Марсело Биелса. Четири дена подоцна, тој дебитирал со голови за клубот, постигнувајќи во ремито 1-1 со Рен. Тој на крајот забележал четиринаесет настапи и постигнал два гола за време на неговата позајмица бидејќи Марсеј ја завршил сезоната на четвртото место. На 30 јуни 2015 година, Марсеј објавил дека Окампос потпишал за клубот на постојан договор за сума за која се верува дека изнесува околу 7 милиони евра. Тој го постигнал својот прв гол во сезоната во победата со 6-0 над Троа на 23 август. Голот подоцна бил номиниран за наградата гол на сезоната во Лига 1, која на крајот ја освоил Пјерик Капеле од Анже Тоа бил неговиот единствен придонес и по оставката на Биелса во почетокот на кампањата, Окампос се борел да импресионира под водство на новиот менаџер Мишел, и забележал само 17 настапи во текот на сезоната во лигата.
Позајмици
На 29 јуни 2016 година, тимот од Серија А, Џенова, го објавил потпишувањето на Окампос на сезонска позајмица, со вклучена опција за купување. Тој го направил своето деби за клубот на 12 август, влегувајќи како замена во второто полувреме во победата од 3–2 во Купот на Италија над Лече, и го направил своето деби во Серија А на 21 август во победата со 3–1 над новопромовираниот Каљари. Во септември, Окампос ги повредил лигаментите на коленото поради што го исклучило еден месец од терените. Тој се вратил на 6 ноември и го постигнал својот прв гол за Џенова во ремито 1–1 со Удинезе. Тој го постигнал својот втор гол следната недела во поразот со 3-1 од Лацио пред да го постигне својот трет и последен гол за клубот на 22 јануари 2017 година, постигнувајќи го вториот гол за Џенова во ремито 2-2 со Кротоне. Кон крајот на јануари, Џенова и Марсеј постигнале договор да му дозволат на Окампос да му се приклучи на Милан за остатокот од неговата позајмица за пријавена сума од 500 илјади евра.
На 30 јануари 2017 година, Милан го потврдил потпишувањето на позајмица на Окампос до крајот на сезоната, при што Џенова ја задржала опцијата да го купи од Марсеј на крајот од позајмицата. Тој бил позајмен како замена за Французинот М'Баје Нијанг, кој се преселил на позајмица во Премиер лигата за екипата на Вотфорд. Окампос го направил своето деби за клубот на 5 февруари, влегувајќи како замена во доцното второ полувреме наместо Андреја Бертолачи во поразот од Сампдорија со 1–0. Сепак, тој настапувал спорадично за клубот, а на крајот на сезоната се вратил во Марсеј, играјќи вкупно 29 натпревари и постигнувајќи 3 гола во сите натпреварувања за време на неговиот престој со Џенова и Милан.
Севиља
На 3 јули 2019 година, Окампос потпишал петгодишен договор со Севиља од Ла Лига за необјавена сума. На 11 август 2020 година, тој го постигнал победничкиот гол за Севиља во 88-та минута, во победата со 1-0 против Вулверхемптон Вондерерс во четврт-финалето на УЕФА Лига Европа 2019-20. Во својата дебитантска сезона со Севиља, Окампос постигнал 14 гола во Ла Лига за да заврши на 4-то место на табелата, и на крајот ја освоил Лигата на Европа. На 24 септември 2020 година, тој постигнал гол од пенал во поразот од 1–2 против Баерн Минхен во Суперкупот на УЕФА 2020 година.
Ајакс
На 31 август 2022 година, Окампос потпишал за Ајакс на позајмица со вклучена опција за купување во вредност од 16 милиони евра. Окампос бил доведен како директна замена за Антони, кој штотуку му се приклучил на Манчестер Јунајтед за рекордна сума од Ередивиси од 100 милиони евра.
Меѓународна кариера
Откако претходно ја претставувал својата нација на младинско ниво, Окампос го имал своето деби за сениорската репрезентација на Аргентина на 9 октомври 2019 година за време на пријателскиот натпревар против Германија, влегувајќи како замена на полувремето за Анхел Кореја и постигнувајќи доцно израмнувачки гол во ремито 2-2.
Клупска
Ривер Плата
NGC 1818
NGC 1818 — расеано ѕвездено јато во соѕвездието Златна Рипка, заведено во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 1818 се споменува и како ESO 85-SC40, in LMC.
Откривање
Објектот е откриен на 3 август 1826 година од страна на Џејмс Данлоп, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 9 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 1818 е од видот OCL. Видливиот сјај со голо око изнесува 9,7 m. NGC 1818 има само една позната привидна димензија, која изнесува 3,4'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 5 ч 4 м 14,8 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, - 66° 26' 4".
Други поделби
Проучување на NGC 1818 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 444; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 8889.
Јордан Цеков - Дане
Јордан Цеков - Дане (, -, ) - македонски публицист, учесник во НОБ од 1941 година, командант на Третата македонска ударна бригада и пратеник во Собранието на Народна Република Македонија. Носител е на „Партизанска споменица 1941“ и други воени одликувања.
Рани години
Роден е во Куманово, во тогашното Кралство СХС, како трето дете на Денко и Вета Цекови. Член на СКОЈ од средината на 1938, а на КПЈ и КПМ од февруари 1943 година.
Во септември 1941 е еден од организаторите на познатиот штрајк на учениците во Кумановската гимназија. Автор е на Резолуцијата со барања на учениците, која почнува со зборовите: „Ние синовите на македонскиот народ...“. Поради тоа е уапсен од бугарската полиција, но поради недостиг на докази, по едномесечна тортура во затворите во Куманово и Скопје е ослободен кон крајот на октомври 1941. Во учебната 1942/43 година завршил гимназија и положил матура.
НОВ
Во јули и август 1941 година со Апостол Зордумис-Толи работи на партиска техника. Во септември 1941, со брат му Стојко и Панче Пешев прибира и засолнува оружје во семејната куќа во Куманово. Од вкупно 35 пушки кои партиските активисти ги прибраа во градот, 28 пушки и 2 пушко-митралези со 6 сандаци муниција, беа засолнети во куќата на Цекови. На 12 октомври 1941 вечерта, оружјето било изнесено и употребено за вооружување на партизаните на Козјачкиот и Карадачкиот партизански одред, чии две борби против бугарската војска во селата Белановце и Малотино на 12 и 17 октомври, заедно со акциите на партизаните на Прилеп и Скопје, го означија почетокот на анти-фашистичкото востание на македонскиот народ.
Во 1942 година, со Бојан Зафировски и Благоја Стефановски - Гојчо, е член на редакцијата на „Октобрис“, весник на кумановската партиска организација, во кој објавува статии. Бил технички уредник на шест броја на весникот, кој е печатен во неговата куќа.