cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Облакодер
Современи облакодери
Twin Towers во Kuala Lumpur која ја носеше титулата шест години. Од 1930 па натаму облакодерите почнаа да се појавуваат и во Латинска Америка Сан Паоло, Рио де Жанеиро, Буенос Аирес,  Сантјаго,  Каракас, Богота,  Мексико Сити  и во Азија во Токио,  Шангај, Хонгконг, Манила, Сингапур, Мумбај, Сеул, Куала Лампур, Тајпеј, Банког. Веднаш по втората светска војна советскиот сојуз планира осум гигантски облакодери како Stalin Towers за Москва сè на сè седум од нив беа изградени. Остатокот од Европа исто така полека почна со дозволување на облакодерите почнувајќи со Мадрид во 1950. Конечно облакодери почнаа да се градат и во Африка Блискиот Исток, Океанија ,воглавно Австралија ,во доцните 1950 години. После големиот застој конструкцијата на облакодерите беше заборавена за околу триесет години. Fazlur Khan повеќе од сите придонесе за преродбата на конструкцијата на облакодерите од 1960 со структурни промени кои ја трансформираа индустријата. Исто така и други пронаоѓачи вклучувајќи ги Hal Iyengar, William Lemesserier. Во 1960 градежниот инженер Fazlur Khan открива дека нееластичната челична конструкција која доминира во високите згради, дизајнот и конструкцијата не се едниствениот систем на монтажа за облакодери, обележувајки го почетокот на новата ера во облакодерската револуција со терминот, повеќекратни структурни системи. Неговата главна иновација во дизајнот и структурата на облакодерите е идејата за цевкастиот стурктурен систем, вклучувајќи градежни цевки, носечки цевки, и свиткани цевки. Овој систем овозможува голема економска ефикасност, и исто така овозможува облакодерите да бидат во различни облици, и да не биде само во форма на кутија. Во следните педесет години многу кули биле изградени од Khan и Second Chicago School", вклучувајќи ги 442 височина  Willis Tower. Цевкастиот систем е главен за дизајнот на високите згради. Многу згради со преку 40 спрата коснтруирани во 1960 сега користат цевкаст систем извлечени од градежните структурни принципи на Khan. Од 2000 година градовите како Чикаго, [45] Шангај, [46]  Дубаи, Њујорк  и Торонто  искусија големи промени во конструкцијата на облакодери благодарќи на иновациите на Khan' кои овозможија економични облакодери. Чикаго, Хонгконг и Њујорк меѓу друго познати како големата тројка се препознатливи во градежните кругови кои имаат посебни несовладливи хоризонти. Значајните облакодери инспирираат за пораст на нови високи проекти во истиот град како  Taipe 101  направен во 2004. Во 2010 Bank of America Tower во  One Bryant Park стана првиот комерцијален облакодер од платина во светот.
Основни сфаќања за дизајнот
Добриот структурен дизајн е важен за дизајнот на целата зграда но, посебно за облакодерите за една мала грешка постои шанса за катастрофален неуспех и е неприфатлива цена. Ова претставува парадокс за граѓанските инженери едниствениот начин на неуспех е да се тестираат сите начини на дефект во двете лаборатории во светот. Но едниствениот начин да и знаеш сите грешки е да учиш од претходно направените. Така ниеден инженер не може да биде сигурен дека дадената конструкција ќе ги издржи сите натоварувања кои може да предизвикаат катастрофа но можат да земат големи мерки на претпазливост затоа што катастрофата е неприфатлива. Кога зградата ќе се руши прашањето е од каде настанало тоа дали од непретпазливост или од непознат фактор.
Товар и вибрации
Товарот на облакодерот е од големиот и јак материјал којшто е во него. Во поголемиот дизајн на зградите тежината на структурата е поголема од материјалот кој е ставен врз неа. Во технички услови вештачкиот товар товарот на структурата е поголем од природниот товар тежината на нештата кои се во структурата. Исто така важно е дека материјалот кој е за пониските о блакодери ќе биде помалку од оној за големите облакодери. Ова не е секогаш визуелно очигледно .Пречките во Empire State Building се резултат на градежно правило во тоа време. Од друга страна John Hancock Center's влијателни се резултатите од тоа како се направени носечките столбови. Вертикалната поддршка може да се состои од неколку типови помеѓу кој најмногу вообичаен за облакодерите е челичниот начин бетонска средина ,цевки со цевкаст дизајн,и прекршени ѕидови. Витката подлога на облакодерот е исто така важна. Во случај на странична витка подлога ставена на екстремно висока структура главен е факторот на управување во структурниот дизајн. Страничниот притисок се зголемува со тежината па затоа за високите згради подлогата поврзана со страната е поголема од вештачкиот или природниот товар. Други вертикални или хоризонтални фактори за поддршка доаѓаат од наизменичен непредвидлив извор,слично како земјотресите.
Изработени ѕидови
Изработениот ѕид во едноставна дефиниција е ѕид каде целиот материјал е изработен со спротивставување на двете страни хоризонталната и вертикалната. Типичен пример е ѕид од цигли или јагленисан. Откако материјалот за ѕидот е употребен да ја држи тежината така тој се шири и мора да издржи поголема тежина. Некои изразни делови на заоблениот ѕид се прифатливи за помали конструкции како предградски живеалишта или објекти со црвеникав камен, кои бараат помалку материјал и запазување. На овој начин изработените ѕидови вообичаено во форма од иверица или рамка цигли или јаглен се употребуваат во овие конструкции. За облакодерите дури и ако големината на конструкцијата нарасне така и големината на потпорниот ѕид. Големите структури како замоци и катедрали по природа ги примаат овие облици како како дел од голем ѕид кој е корисен во замоците или паметно изграден околу катедралите. Откако во облакодерите се настојува да се добие на максимумот на слободен простор на спратовите со засилена структурна поддршка, изработените ѕидови се насочени да бидат употребени во спој со други поддржувачки системи.
Челична конструкција
Класичниот поим за облакодер е е голема челична кутија со многу мали кутии во неа. Генијалноста на челичната конструкција е едноставна. Со елиминацијата на неефикасниот дел од изработениот ѕид, главниот дел и засилените поддржувачки членови во многу по јак материјал, челик, облакодерот може да биде изграден со двете хоризонтални и вертикални потпирачи целосно. Овој метод и покрај тоа има недостаток. Главно помеѓу тоа и ова е што мора да биде ставен повеќе материјал како што нараснува висината, растојанието помеѓу потпирачките членови мора да се намали што фактички го зголемува бројот на материјали што морат да бидат потпрени. Ова стана неефикасно и неекономично за згради преку 40 спрата високи и како употребливиот простор на спратовите е зафатен за потпирачките столбови и делови со повеќе челик.
Цевкаста конструкција
Од 1963 новиот градежен систем на цевкаста конструкција стана високо влијателен во дизајнот и конструкцијата на облакодери. Khan ја објаснува цевкастата конструкција како три димензионална просторна структура составена од три, четири или повеќе градби, потпорна конструкција или изработени ѕидови придружени до или приближно до нивните граници до формна на вертикално цевкаста градежна структура способна за отпорност на странични сили од различни насоки од носење на основата. Тесно поврзаните внатрешни столбови се поврзани со цевки. Хоризонталните подлоги на пример од ветер и земјотрес се потпрени од конструкција целосно. Околу половина од надворешниот простор е овозможен за прозорци. Цевкастата конструкција овозможува неколку внатрешни столбови со што се добива поголем простор за користење на спратовите. Извитканата цевкаста конструкција е повеќе ефикасна за високите згради ја намалуваат цената за височината. Овие градежни конструкции овозможуваат внатрешните столбови да бидат помали и средината на зградата да биде ослободена од потпорни греди и изработени ѕидови кој го зафаќаат корисниот простор. Каде што големите отвори како гаражите и вратите се неопходни цевкастата конструкција мора да биде испрекината со носечки спојки кои се употребени да ја држат конструкцијата целосно. Првата зграда која ја примени цевкастата конструкција беше DeWitt-Chestnut Apartments која Khan ја дизајнираше и ја заврши во Чикаго во 1963 г. Ова ја потврди основата за цевкастата конструкција употребена во конструкција за World Trade Center. John Hancock Center дизајниран од  Skidmore, Owings и Merrill  со главниот дизајнер  Bruce Graham  и градежниот инженер Fazlur Khan .Зградата беше завршена во 1969.
Потпорни цевки и X-потпори
Khan пронашол уште неколку видови на цевкаст структурен дизајн.Еден од овие беше X-потпората или потпорните цевки првпат употребени за John Hancock Center.Оваа замисла го намалува страничниот товар на зградите пренесувајќи го товарот на надворешните столбови. Ова овозможува и намалување на внатрешните столбови кои прават повеќе корисен простор. Овој пронајдок може да биде виден на John Hancock Center, дизајниран во 1965 и завршена во 1969. Една од најпознатите на структурниот експресионистички стил специфичната облакодерска X-потпора надворешно е фактички знак дека обвивката на облакодерот е впрочем дел од цевкастиот систем. Оваа идеја е една од градежните техники употребени во зградите за кревање на рекордни височини (во основа цевкастиот систем е столб кој помага зградите да стоат исправено за време на ветер и земјотрес. Овие X-потпори овозможуваат за двете високи перформанси за високи структури и капацитет за отворање план за основа и употреблив простор на спратовите ако архитектот посакува. Вистинскиот израз на лицето на надворешната обвивка измислена од Fazlur Khan го направи John Hancock Center градежна икона. За разлика од претходните челични конструкции како Empire State Building 1931 кој содржи околу 206 килограми челик на метар квадратен и Chase Manhattan Bank Building 1961 која содржи околу 275 килограми челик во метар квадратен. John Hancock Center беше многу по ефикасен со само 145 килограми челик во метар квадратен. Идејата со потпорните цевки беше применета во многу подоцнежни облакодери како Onterie Center, Citigroup Center and Bank of China Tower.
Извиткани цевки
Еден од најважните варијанти во замислите на цевкастата структура на Khan беа извитканите цевки кои беа користени во Sears Tower and One Magnificent Mile. Извитканиот цевкаст дизајн не беше само многу корисен во економични термини туку и иновираше во неговите потенцијални вешти создавања за градежен простор. Вистинските кули повеќе не мораат да личат на кутии цевкастата единица овозможува различни форми и може да бидат свиткани заедно во различни сорти и групирања.
Лифтовите во Empire State Building
Изумот за лифтот беше предуслов за изумот на облакодерот со тоа што повеќето од луѓето не можат да се качуваат неколку спрата скали. Лифтовите во облакодерите не се толку неопходни како дотекот на водата и струјата но, во суштина се блиски во однос на целиот структурен дизајн висока зграда побарува повеќе лифтови за дополнително да ги услужува спратовите но отворите на лифтот зафаќаат вреден простор. Ако важната послуга која ги содржи и отворите на лифтот стане преголема може да ја намале корисноста на зградата. Како резултат на рамнотежата архитектите мораат важната добивка со подигање на висината против важниот губиток до растегливиот важен дел. Многу високи згради користат лифтови во нестандардна конфигурација за да го намалат нивното одење. Згради како тогашниот World Trade Center Towers и Chicago's John Hancock Center користат фоајеа каде експресните лифтови ги носат патниците до погорните спратови кое служи како база за лифтовите. Ова им овозможува на архитектите и инженерите да стават отвор за лифт на секое од нив. Фоајеата и лифтовите имаат големо значење за просторот како и да е го ублажуваат и трошењето на времето помеѓу спратовите. Други згради како Petronas Towers користат двокатни лифтови кои овозможуваат повеќе луѓе да се качат во еден лифт и стигнување на два спрата на секое застанување. Можно е да се користат и повеќе од два нивоа на лифт иако ова не е никогаш направено. Главниот проблем со двокатните лифтови е дека тие се причина за сите кои се во лифтот да застанат кога сакаат да се симнат само патници од едниот спрат.
Фоајеа
Првото фоаје исто така беше направено од Khan за John Hancock Center.Подоцна зградите со фоајеа се World Trade Center,  Petronas Twin Towers  Taipei 101. 44 спратното фоаје во John Hancock Center исто така го имаше првиот внатрешен базен кој претставува највисок во Америка. Ова беше првпат луѓето да имаат можност да живеат и работат на небото.
Економски принцип
Облакодерите обично се стационирани во центарот на градот каде цената на земјата е скапа. Конструирање облакодер станува оправдано ако цената на земјата е толку висока што има економска смисла да се градат повеќе спрата нагоре да се намали трошокот на земјата за целата зграда. Како резултат на тоа конструкцијата на облакодерот е одредена од економичари и резултатите за облакодерот во некој дел од голем град освен освен правилот за зграда ја ограничува и висината. Облакодерите ретко ги има во малите градови тие се карактеристични за големите градови затоа што од голема важност е земјата и цената за конструкцијата. Обично само канцелариските, комерцијалните и хотелите можат да си дозволат да земат во центарот на градот и според тоа повеќе станари во облакодери се од овие класи. Некои облакодери се изградени во места каде темелите се блиску до површината затоа што ова ја прави конструкцијата на подлогата поевтина како на пример во случајот Midtown Manhattan и Lower Manhattan,во Њујорк. Денеска облакодерите се повеќе се вообичаени каде што земјата е скапа како во центарот на градовите затоа што со тоа се добива голем простор за изнајмување.
IC 729
IC 729 — галаксија во соѕвездието Лав, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како IC 729 се споменува и како UGC 6775, MCG 2-30-38, CGCG 68-69.
Откривање
Објектот е откриен на 23 април 1892 година од страна на Стефан Жавел.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, IC 729 е од видот Sbc. Видливиот сјај со голо око изнесува 14,1 mag, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,9 mag, додека површинскиот сјај изнесува 13,8 m/лм2. IC 729 има привидни димензии од 1,4' х 0,8'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 11 ч 48 м 12,8 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +13° 12' 32"". Положбениот агол на објектот е во износ од 103°.
Други поделби
Проучување на IC 729 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 36849.
Користена литература
Vol.I. Pasadena, Calif., California Institute of Technology, 1961. Also, successive volumes through 1968. (1,380) (Catalog)
Мала детелина
__БЕЗСОДРЖИНА__
Мала детелина (науч. Trifolium dubium) — растение од родот детелина во фамилијата бобови. По обичај, ова е главното растение што ја претставува традиционалната ирска детелина ().
Растението е автохтоно во Европа, но се среќава и во други краишта како доведен вид. Веројатно е алотетраплоидно, произлезено од вкрстување на полската детелина (Trifolium campestre) со тенката детелина (Trifolium micranthum).
Посреднички елемент
Сроден (но поразличен) поим е програмски кориснички елемент, кој може да се најде на работната површина на сметачот. Ова е мал специјализиран посреднички програм што дава извесни визуелни информации и/или лесен пристап до често користени функции како часовник, календар, новински агрегати, калкулатор и лепенки за белешки. Ваквите елементи работат на основа на програм за кориснички елементи (англ. widget engine).
Трст виа Скопје (телевизиска серија)
„Трст виа Скопје“ — македонска ТВ серија од 1987 година. Режисер и сценарист е Богдан Поп Ѓорчев, а настапуваат: Себастијан Шабан, Снежана Стамеска, Ванчо Петрушевски, Мето Јовановски, Илија Џувалековски, Владимир Ендровски, Катерина Крстева, Мите Грозданов, Ѓорѓи Колозов, Гоце Тодоровски, Шенка Колозова, Димче Мешковски и други;
Административна поделба на Латвија
Латвија е административно поделена на 110 општини (novadi) и 9 републички градови () со свои совети и управа.
V2362 Лебед
V2362 Лебед — променлива ѕвезда во соѕвездието Лебед со просечна привидна величина од 9,673.
Список на македонски книги од 1990 година
Следува список на книги од македонски автори издадени во 1990 година. Можно е списокот да е нецелосен.
НБА плејоф 2004
НБА финале 2004
Натпревар 1
Натпревар 4
Натпревар 5
Сатрап
Сатрап (персиски: ﺳﺎ تراپ) е назив за управител на покраина во древните Медејска и Ахаменидска империја и во државните творби наследници на овие две империи, како што се Сасанидското Царство и наследничките на Македонската империја.
Титулата сатрап е со потекло од Медеја и била користена за да ги опише вазалните кралеви во Медејската империја. Медејските и персиските кралеви за контрола и надгледување на своите сатрапи испраќале надзорници кои носеле титула "кралско око".
Зборот сатрап исто така често се користи во медерната литература за светски водачи или управители кои се под силно влијание на големите светски велесили или хегемонии и делуваат како нивни сурогати.
Потекло на поимот
Зборот „сатрап“ има авестиски корен и е сличен со санскритскиот збор кшатрапа. На старо персиски 𐎧𐏁𐎰𐎼𐎱𐎠𐎺𐎠 xšaθrapāvan („заштитник на покраината“), од xšaθra ("подрачје" или "покраина") и pāvan ("заштитник"). На старо-грчки јазик, зборот бил изговаран како σατράπης, сатрапес, и бил романизиран како satrapes, од старо-персискиот xšaθrapā(van)). Во современиот персиски јазик зборот еволвирал во  شهربان (shahrbān). "Sharbān", преведено од современиот персиски јазик, буквално значи "градски чувар"; (ﺷﻬﺮ "шахр", со значење "град", بان "бан" со значење "чувар"). Зборот најверојатно е деривација од древниот индо-персиски јазик.
Медо-персиски сатрапи
Широката примена на сатрапиите или покраините, датира од периодот на првото персиско кралство за време на Кир Велики, околу 530 гпне. Но, административната организација на покраини потекнува од ерата на Медеја, најверојатно околу 648 гпне.
Сатрапот бил на чело на администрацијата во својата покраина (сатрапија). Прибирал данок, ги контролирал локалните намесници, припоените градови и народи и бил врховен судија во покраините во сите граѓански и криминални спорови. Бил одговорен за сигурноста на патиштата и должен да ја елиминира секоја буна или отпор.
Во неговите работи му помагал Советот на Персијците, кадешто членувале и локални советници. Советот бил контролиран од страна на кралски секретари и лични емисари на кралот, посебно од страна на "кралското око", кој спроведувал годишна инспекција.
Од голема помош но и противтежа на секој сатрап, покрај писарот бил и неговиот главен финансиски чиновник (старо-персиски: ganzabara), додека генералот задолжен за регуларната војска во покраината и утврдувањата бил независен и одговорен лично на кралот. На сатрапите не им било забрането да имаат и сопствени трупи потчинети лично нему.
Поголемите сатрапии најчесто биле поделени во помали региони, чии гувернери исто така се нарекувале сатрапи или хипарси (од грчки Hyparkhos - понизок намесник). Честопати доаѓало до прерасподелба на големите сатрапии, па се случувало две сатрапии да бидат под власт на еден сатрап.
Со оглед на тоа дека покраините на големите империи настанувале како резулатат на постојаните освојувања (матичната територија имала посебен статус и била изземена од плаќање на покраински даноци), сатрапиите најчесто биле во старите граници на покорените држави или етно-религиските идентитети. Една од клучните причини за успехот на Ахаменидите, како една од светските империи кои опстанале најдолго на историската сцена, била нивната отвореност и толеранција спрема културите и религиите на покорените народи. Во таа смисла, препознатливата персиска култура најповеќе трпела притисоци во поглед на својата постојаност поради настојувањата на Големиот крал културите на сите свои поданици да ги спои во нова империјална култура. Тоа најдобро можело да се види во изгледот на главниот градот Персеполис.
Секогаш кога централната власт во империјата ќе ослабела, сатрапот се обидувал да избори независност, на тој начин што спротивно на сите правила ја преземал улогата на главен заповедник над војската. Побуните на сатрапите станале зачестени од средината на петтиот век пред нашата ера. Дариј I, за време на своето владеење помеѓу 521 и 485 гпне, честопати се соочувал со побуни, а за време на Артаксеркс II (владетел на Персија од 404 - 358 гпне) повеќепати доаѓало до отворени побуни во поголемиот дел на Мала Азија и Сирија. Последните големи побуни биле за време на владеењето на Артаксеркс III (343 - 338 гпне), кој безуспешно обидувајќи се да ја сочува Персија од граѓанска војна ги погубил сите свои роднини, со воена интервенција ја вратил под контрола Египетската сатрапија, но сепак на крајот бил убиен од страна на еден свој министер.
Македонски сатрапи
Сатрапската администрација и титула ја обновил Александар Македонски, кој го покорил персиското царство а границите на своето царство ги проширил далеку зад границите на персиското. Наследниците на Александар Македонски (дијадосите), после неговата смртт ги прекроиле границите на големата империја. Посебно во Селевкидската империја се владеело преку сатрапи со покраините.
Партијански и Сасанидски сатрапи
Во Партијанската империја моќта на кралот се засновала на поддршка на аристокраските фамилии кои управувале со големите поседи, а за возврат ја снабдувале војската и плаќале даноци. Градовите-држави во рамките на кралството имале одреден степен на самоуправа, но и тие му плаќале данок на кралот.
Администрацијата во Сасанидското Царство била далеку поцентрализирана од онаа во Партијанската империја. Делумно независните кралства и градови-држави со сопствена управа од времето на Партијанската империја биле заменети со системот на "кралски градови" кои служеле како седишта на централно назначените гувернери (нарекувани shahrabs) и истовремено биле седишта на воените гарнизони. Шахрабите управувале со градот и руралниот регион околу градот.
Источнатa римска империја исто така ја адаптирала титулата "сатрап", за полуавтономните принцови кои управувале со една од Ерменските провинции, Сатрапија.
Други сатрапи
По аналогија, зборот сатрап анахронистички се користи за различни гувернери, посебно на Ориентот, чија вистинска титула е етимолошки независна, како на пример shaknu и bel pihati во стара Асирија (а подоцна и во Вавилон?)
Во поново време, најчесто погрдно, зборот сатрап се користи за да се обележат поданиците и соработниците на некоја моќна личност или субјект во политиката или бизнисот.
Марга Сол
Марга Сол — македонска музичарка, деџејка и музичка продуцентка.
Дискографија
Марга Сол има своја издавачка куќа M-Sol Records. Претежно право лаунџ музика, а како диџеј најмногу пушта хаус музика. Таа ја напишала музиката за мултимедијалната монографија „Чудесна Македонија“ на продуцентот Иво Јанковски. Нејзиниот прв албум бил „Beat of the Old Bazaar“, додека „Love sensation“ е седми албум по ред во нејзината кариера.
Исто така, таа била актуелна и со сингловите: „Дали сонувам?“ и „Heaven“.
Список на државни водачи во 691 година
Ова е список на државни водачи во 91 година. Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција.
Списокот е поделен на континентите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината.
Покачување на морското ниво
Мерењата на плимомерите покажуваат дека сегашното глобално покачување на морското ниво започнало на почетокот на 20 век. Помеѓу 1900 и 2017 година, просечното глобално ниво на морето се зголемило за 16-21 сантиметри. Попрецизни податоци собрани од мерењата на сателитски радар откриваат забрзан пораст од 7.5 см од 1993 до 2017 година, за просечна стапка од  по деценија. Ова забрзување се должи најмногу на климатските промени, кои вклучуваат загревање на океанот и топење на копнените ледени плочи и ледниците. Помеѓу 1993 и 2018 година, топлинското ширење на водата придонела за 42% за зголемување на нивото на морето; топење на умерените ледници, 21%; Гренланд, 15%; и Антарктикот, 8%. Климатолозите очекуваат стапката дополнително да се забрза во текот на 21 век, при што најновите мерења велат дека нивото на морето во моментов се зголемува за 3,6 мм годишно.
Проектирањето на идното ниво на морето е предизвик, поради сложеноста на многу аспекти на климатскиот систем и временските заостанувања во реакциите на нивото на морето на промените на температурата на Земјата. Бидејќи климатските истражувања во минатото и сегашното ниво на морето доведуваат до подобрени компјутерски модели, проекциите постојано се зголемуваат. Во 2007 година, Меѓувладиниот панел за климатски промени (IPCC) проектирал највисока проценка од 60 см до 2099 година, но нивниот извештај од 2014 година ја зголемил највисоката проценка на околу 90 см. Голем број подоцнежни студии заклучиле дека глобалното покачување на морското ниво од 200–270 см овој век е „физички веродостојно“. Конзервативната проценка на долгорочните проекции е дека секој Целзиусов степен на пораст на температурата предизвикува пораст на нивото на морето за приближно 2,3 метри во период од два милениуми (2.000 години): пример за климатска инерција. Во февруари 2021 година, еден труд објавен во Ocean Science сугерирал дека минатите проекции за глобалното покачување на нивото на морето до 2100 година, пријавени од IPCC, најверојатно се конзервативни и дека нивото на морето ќе се зголеми повеќе од претходно очекуваното.
Нивото на морето нема да се подигне рамномерно насекаде на Земјата, па дури и малку ќе се намали на некои локации, како што е Арктикот. Локалните фактори вклучуваат тектонски ефекти и слегнување на земјиштето, плима, струи и бури. Зголемувањето на нивото на морето може значително да влијае на човечката популација во крајбрежните и островските региони. Се очекуваат широки поплави на крајбрежјето со неколку степени на затоплување кое ќе се одржува со милениуми. Понатамошни ефекти се поголеми бранови на бури и поопасни цунами, раселување на населението, губење и деградација на земјоделско земјиште и штети во градовите. Природните средини како морските екосистеми се исто така погодени, при што рибите, птиците и растенијата губат делови од нивното живеалиште.
Општествата можат да се прилагодат на подигнувањето на нивото на морето на три различни начини: спроведување на управувано повлекување, приспособување на промените на крајбрежјето или заштита од пораст на нивото на морето преку тешки градежни практики, како што се морските ѕидови или меки пристапи, како што се изградба на дини и заштита на плажите. Понекогаш овие стратегии за адаптација одат рака под рака, но во други времиња треба да се направат избори меѓу различни стратегии. За некои човечки средини, како што се т.н. градови што тонат, адаптацијата на покачувањето на нивото на морето може да се надополни со други еколошки прашања, како што е потонувањето. Природните екосистеми обично се прилагодуваат на подигањето на нивото на морето со движење во внатрешноста; сепак, тие не секогаш можат да го сторат тоа, поради природни или вештачки бариери.
Минати промени
Од последниот глацијален максимум пред околу 20.000 години, нивото на морето се зголемило за повеќе од 125 метри, со стапки кои варираат од помалку од мм/годишно до 40+ мм/годишно, како резултат на топењето на ледените плочи над Канада и Евроазија. Брзото распаѓање на ледените плочи довело до таканаречените „пулсови на топена вода“, периоди во кои нивото на морето брзо се зголемувало. Стапката на пораст почнала да се забавува пред околу 8.200 години; нивото на морето било речиси константно во последните 2.500 години, пред неодамнешниот растечки тренд кој започнал на крајот на 19 век или на почетокот на 20 век.
Мерење
Промените на нивото на морето може да бидат предизвикани или од варијации во количината на вода во океаните, волуменот на океанот или од промените на копното во споредба со површината на морето. Различните техники кои се користат за мерење на промените на нивото на морето не го мерат точно истото ниво. Плимомерите можат да го мерат само релативното ниво на морето, додека сателитите можат да ги мерат и апсолутните промени на нивото на морето. За да се добијат прецизни мерења за нивото на морето, истражувачите кои го проучуваат мразот и океаните на нашата планета влијаат на тековните деформации на цврстата Земја, особено поради копнените маси кои сè уште се издигнуваат од минатите ледени маси кои се повлекуваат, а исто така и поради гравитацијата и ротацијата на Земјата.
Сателити
Од лансирањето на ТОПЕКС/Посејдон во 1992 година, преклопуваната серија на алтиметриски сателити континуирано ги снимаат промените во нивото на морето. Тие сателити можат да ги мерат ридовите и долините во морето предизвикани од струите и да детектираат трендови во нивната висина. За да го измерат растојанието до површината на морето, сателитите испраќаат микробрановен пулс до површината на океанот и го снимаат времето потребно за враќање. Микробрановите радиометри го коригираат дополнителното доцнење предизвикано од водената пареа во атмосферата. Комбинирањето на овие податоци со прецизно познатата местоположба на леталото овозможува да се одреди висината на површината на морето во рок од неколку сантиметри (околу еден инч). Се проценува дека сегашните стапки на пораст на морското ниво од сателитската височина се 3.0 ± 0.4 милиметри (1⁄8 ± 1⁄64) годишно за периодот 1993–2017 година. Претходните сателитски мерења претходно биле малку во спротивност со мерењата на плимомерот. Мала грешка во баждарењето за сателитот Топекс/Посејдон на крајот била идентификувана дека предизвикала мало преценување на нивото на морето од 1992 до 2005 година, што го маскирала во сателитските мерења тековното забрзување на порастот на морското ниво кое било видливо во временските серии на плимомерот.
Плимонери
Друг важен извор на набљудувања на нивото на морето е глобалната мрежа на плимомери. Во споредба со сателитски рекорд, овој запис има големи просторни празнини, но покрива многу подолг временски период. Покриеноста на мерачите на плимата започнало првенствено на северната полутопка, а податоците за јужната полутопка останале слаби до 1970-тите. Најдолгите мерења на нивото на морето, NAP или Amsterdam Ordnance Datatum, воспоставени во 1675 година, се забележани во Амстердам, Холандија. Во Австралија, колекцијата на записи е исто така доста обемна, вклучувајќи мерења од метеоролошки аматери кои започнале во 1837 година и мерења земени од репер за нивото на морето удрено на мала карпа на Островот на Мртвите во близина на населбата Порт Артур во 1841 година.
Оваа мрежа била искористена, во комбинација со сателитски податоци за височина, за да се утврди дека средното глобално покачување на нивото на морето изнесувало 19.5 сантиматри помеѓу 1870 и 2004 година со просечна стапка од околу 1,44 мм/год (1,7мм/годишно во текот на 20 век). Податоците собрани од Организацијата за научни и индустриски истражувања на Комонвелтот (CSIRO) во Австралија го покажуваат тековниот тренд на глобално средно ниво на морето да биде 3.2 мм годишно, двојно зголемување на стапката во текот на 20 век. Ова е важна потврда за симулациите на климатските промени кои предвидуваат дека порастот на нивото на морето ќе се забрза како одговор на климатските промени.
Некои регионални разлики се видливи и во податоците за плимомерот. Некои од регистрираните регионални разлики се должат на разликите во вистинското ниво на морето, додека други се должат на вертикалните движења на копното. Во Европа, на пример, има значителни варијации бидејќи некои копнени површини се зголемуваат, додека други тонат. Од 1970 година, повеќето плимни станици ги мереле повисоките мориња, но нивото на морето долж северното Балтичко Море се намалило поради пост-глацијалниот отскок.
Придонеси
Трите главни причини поради кои затоплувањето предизвикува глобално покачување на нивото на морињата се: океаните се шират, ледените плочи го губат мразот побрзо отколку што се формира од снежните врнежи, а ледниките на повисоките места исто така се топат. Подигнувањето на нивото на морето од почетокот на 20 век доминира со повлекување на ледниците и проширување на океанот, но придонесот на двете големи ледени плочи (Гренланд и Антарктикот) се очекува да се зголеми во 21 век. Ледените плочи го складираат најголемиот дел од копнениот мраз (~ 99,5%), со еквивалент на нивото на морето (SLE) од 7,4 метри за Гренланд и 58,3 метри за Антарктикот.
Загревање на океаните
Поголемиот дел од дополнителната топлина заробена во климатскиот систем на Земјата поради климатските промени се складира во океаните. Тие складираат повеќе од 90% од дополнителната топлина и делуваат како тампон против последиците од климатските промени. Топлината потребна за да се зголеми просечното зголемување на температурата на целиот светски океан за 0,01 °C би ја зголемила атмосферската температура за приближно 10 °C. Така, мала промена во просечната температура на океанот претставува многу голема промена во вкупната содржина на топлина на климатскиот систем.
Кога океанот добива топлина, водата се шири и нивото на морето се зголемува. Количината на проширување варира и со температурата и притисокот на водата. За секој степен, топлата вода и водата под голем притисок (поради длабочината) се шират повеќе од поладна вода и вода под помал притисок. Ова значи дека студената вода на Северноледениот Океан ќе се прошири помалку во споредба со топлата тропска вода. Бидејќи различните климатски модели имаат малку различни модели на загревање на океаните, тие не се согласуваат целосно со предвидувањата за придонесот на загревањето на океаните врз порастот на нивото на морето. Топлината се пренесува во подлабоките делови на океанот со ветрови и струи, а некои од неа достигнуваат длабочини повеќе од 2,000 метри.
Источен Антарктик
Најголемиот потенцијален извор во светот за подигање на нивото на морето е ледената покривка на Источен Антарктик, која содржи доволно мраз за да го подигне глобалното ниво на морињата за 53,3 метри. Ледената покривка историски се сметала за релативно стабилна и затоа привлекувала помалку научно внимание и набљудувања во споредба со Западен Антарктик. Комбинацијата од сателитски набљудувања на неговиот променлив волумен, проток и гравитациска привлечност со моделирање на рамнотежата на неговата површинска маса сугерира дека вкупната маса на ледената покривка на Источниот Антарктик била релативно стабилна или малку позитивна во поголемиот дел од периодот 1992-2017 година. Студијата од 2019 година, сепак, користејќи различна методологија, заклучила дека Источен Антарктик губи значителни количини на ледена маса. Главниот научник Ерик Рињот изјавил за Си-Ен-Ен: „Топењето се случува во најранливите делови на Антарктикот... делови кои имаат потенцијал за повеќе метри покачување на нивото на морето во наредниот век или два“.
Методите се согласуваат дека ледникот Тотен изгубил мраз во последните децении како одговор на затоплувањето на океаните и веројатно намалувањето на локалната ледена покривка на морето. Ледникот Тотен е примарен излез на подледничкот басен Аурора, главен резервоарен мраз на источен Антарктик кој може брзо да се повлече поради хидролошките процеси. Глобалниот потенцијал на нивото на морето од 3,5 метри тече низ ледникот Тотен и е со слична големина на целиот веројатен придонес на ледената покривка на Западен Антарктик. Другиот голем резервоарен мраз на источен Антарктик кој може брзо да се повлече е басенот Вилкс кој е предмет на нестабилност на морските ледени плочи. Загубата на мразот од овие излезни ледници веројатно се компензира со акумулационите придобивки во другите делови на Антарктикот.
Западен Антарктик
И покрај тоа што Источен Антарктик го содржи најголемиот потенцијален извор на подигање на нивото на морето, Западен Антарктик е тој што моментално доживува нето одлив на мраз, што предизвикува зголемување на нивото на морето. Користењето на различни сателити од 1992 до 2017 година покажува дека топењето значително се зголемува во овој период. Антарктикот како целина предизвика вкупно 7.6 ± 3.9 милиметри (0.30 ± 0.15 ин) пораст на нивото на морето. Со оглед на масената рамнотежа на ледената покривка на источниот Антарктик, која била релативно стабилна, главниот придонесувач бил Западен Антарктик. Значајното забрзување на одливот на ледниците во Амундсенското Море можеби придонел за ова зголемување. За разлика од Источен Антарктик и Антарктичкиот Полуостров, температурите на Западен Антарктик значително се зголемиле со тренд помеѓу 0.08 C-change по деценија и 0.96 C-change по деценија помеѓу 1976 и 2012 година.
Повеќе видови на нестабилност се во игра на Западен Антарктик. Една од нив е нестабилноста на морската ледена покривка, каде што основата на која почиваат делови од ледената покривка е подлабоко во внатрешноста. Ова значи дека кога дел од ледената покривка се топи, подебел дел од ледената покривка е изложен на океанот, што може да доведе до дополнително губење на мразот. Второ, топењето на ледените полици, пловечките продолжетоци на ледената покривка, доведува до процес наречен Нестабилност на морските ледени карпи. Бидејќи тие функционираат како потпора за ледената покривка, нивното топење доведува до дополнителен проток на мраз (видете ја анимацијата една минута во видеото). Топењето на ледените полици се забрзува кога топењето на површината создава пукнатини и овие пукнатини предизвикуваат фрактура.
Ледниците Твајтс и Пајн Ајланд се идентификувани како потенцијално склони кон овие процеси, бидејќи топографијата на основата на двете ледници станува се подлабоко подалеку во внатрешноста, изложувајќи ги на повеќе навлегување топла вода во зоната на заземјување. Со постојаното топење и повлекување тие придонесуваат за подигање на глобалното ниво на морињата. Според Тед Скамбос, глациолог од Универзитетот во Колорадо и водач на Меѓународната соработка на ледниците Твајтс, „Ако Твајтс се урне, тој би го одвлекол со себе најголемиот дел од мразот на Западен Антарктик. Значи, критично е да се добие појасна слика за тоа како ледникот ќе се однесува во следните 100 години.“ Во интервју во 2021 година за Вашингтон пост од станицата Мекмердо, Скамбос додал: „Работите се развиваат навистина брзо овде. Тоа е застрашувачко.“
Топењето на овие два ледници се забрзало на почетокот на 21 век. Може да ја дестабилизира целата ледена покривка на Западен Антарктик. Сепак, процесот веројатно нема да биде завршен во овој век. Поголемиот дел од основната карпа што лежи во основата на ледената покривка на Западниот Антарктик лежи далеку под нивото на морето. Брзиот колапс на ледената покривка на Западен Антарктик може да го подигне нивото на морето за 3,3 метри.
Гренланд
Поголемиот дел од мразот на Гренланд е дел од ледената покривка на Гренланд, која е 3 километри најгуст. Остатокот од мразот на Гренланд е дел од изолирани ледници и ледени капи. Изворите кои придонесуваат за подигање на нивото на морето од Гренланд се од топењето на ледените плочи (70%) и од отселувањето на ледниците (30%). Прашината, саѓите и микробите и алгите кои живеат на делови од ледената покривка дополнително го подобруваат топењето така што ја затемнуваат неговата површина и на тој начин апсорбираат повеќе топлинско зрачење; овие региони пораснале за 12% помеѓу 2000 и 2012 година и веројатно ќе се прошират понатаму. Просечната годишна загуба на мраз во Гренланд се зголемила повеќе од двојно на почетокот на 21 век во споредба со 20 век. Некои од најголемите излезни ледници на Гренланд, како што се Јакобшавн и ледникот Кангерлусуак, течат побрзо во океанот.
Студијата објавена во 2017 година заклучила дека периферните ледници и ледените капи на Гренланд поминале неповратна точка на превртување околу 1997 година и ќе продолжат да се топат. Ледената покривка на Гренланд и нејзините ледници и ледени капи се најголемиот придонесувач за зголемувањето на нивото на морето од копнените извори на мраз (со исклучок на топлинското ширење), заедно со 71 процент или 1,32 mm годишно во периодот 2012–2016 година.
Студијата објавена во 2020 година проценува дека ледената покривка на Гренланд изгубила вкупно 3.902 гигатони (Gt) мраз помеѓу 1992 и 2018 година, што одговара на придонесот за пораст на нивото на морето за 10,8 мм. Покачувањето на нивото на морето поради ледената покривка на Гренланд генерално се зголемила со текот на времето, искачувајќи се од 0,07 mm годишно помеѓу 1992 и 1997 година до 0,68 mm годишно помеѓу 2012 и 2017 година.
Ледници
Помалку од 1% од мразот на ледниците е во планинските ледници, во споредба со 99% во Гренланд и Антарктикот. Сепак, планинските ледници значително придонеле за историскиот пораст на морското ниво и треба да придонесат за помал, но сепак значителен дел од порастот на нивото на морето во 21 век. Околу 200.000 ледници на земјата се распространети низ сите континенти. Различни ледници различно реагираат на зголемување на температурите. На пример, долинските ледници кои имаат плитка падина се повлекуваат под дури и благо затоплување. Секој ледник има висина над која има нето добивка во маса и под која ледникот губи маса. Ако таа висина малку се промени, тоа има големи последици за ледниците со плитка падина. Многу ледници се слеваат во океанот и затоа загубата на мраз може да се зголеми кога температурата на океаните се зголемува.
Набљудувачките и моделарските студии за загубата на маса од ледниците и ледените капи укажуваат на придонес во порастот на нивото на морето од 0,2-0,4 mm годишно, во просек во текот на 20 век. Во текот на 21 век, се очекува ова да се зголеми, а ледниците ќе придонесат 7–24 см (3–9+1⁄2) до глобалното ниво на морињата. Ледниците придонеле за околу 40% за зголемувањето на нивото на морето во текот на 20 век, со проценки за 21 век од околу 30%.
Морски мраз
Топењето на морскиот мраз многу малку придонесува за глобалното зголемување на нивото на морето. Ако топената вода од мразот што плови во морето била сосема иста како и морската вода, тогаш, според принципот на Архимед, немало да дојде до покачување. Сепак, стопениот морски мраз содржи помалку растворена сол од морската вода и затоа е помалку густ: со други зборови, иако стопениот морски мраз тежи исто како и морската вода што ја поместувала кога бил мраз, неговиот волумен е сè уште малку поголем. Ако сите лебдечки ледени гребени и ледени брегови се стопат, нивото на морето ќе се зголеми само за околу 4 сантиметри.
Складирање на копнена вода
Луѓето влијаат на тоа колку вода се складира на копно. Изградбата на брани спречува големи маси на вода да течат во морето и затоа го зголемува складирањето на вода на копно. Од друга страна, луѓето извлекуваат вода од езерата, мочуриштата и подземните акумулации за производство на храна што доведува до пораст на морињата. Понатаму, хидролошкиот циклус е под влијание на климатските промени и уништувањето на шумите, што може да доведе до натамошни позитивни и негативни придонеси за зголемување на нивото на морето. Во 20 век, овие процеси приближно се избалансирале, но изградбата на брани забавила и се очекува да остане ниска за 21 век.
Проекции
Постојат два начина за моделирање на покачувањето на морското ниво и правење идни проекции. Во еден пристап, научниците користат моделирање засновано на процеси, каде што сите релевантни и добро разбрани физички процеси се вклучени во глобален физички модел. Се користи модел на ледена покривка за пресметување на придонесите на ледените плочи и модел на општа циркулација се користи за пресметување на зголемената температура на морето и нејзиното проширување. Недостаток на овој метод е што не сите релевантни процеси може да се разберат на доволно ниво, но тој може да предвиди нелинеарност и долги доцнења во одговорот што ќе го пропуштат студиите од неодамнешното минато.
Во другиот пристап, научниците користат полуемпириски техники кои користат геолошки податоци од минатото за да ги утврдат веројатните реакции на нивото на морето на затоплувањето на светот, како додаток на некои основни физички модели. Овие полуемпириски модели на нивото на морето се потпираат на статистички техники, користејќи врски помеѓу набљудуваното минато на глобалното средно ниво на морето и глобалната средна температура. Овој тип на моделирање бил делумно мотивиран од повеќето физички модели во претходните проценки на литературата од страна на Меѓувладиниот панел за климатски промени (IPCC) кој го потценил износот на пораст на нивото на морето во споредба со набљудувањата од 20 век.
Проекции за 21 век
Во својот петти извештај за проценка (2013) Меѓувладиниот панел за климатски промени (IPCC) проценил колку нивото на морето веројатно ќе се зголеми во 21 век врз основа на различните нивоа на емисии на стакленички гасови. Овие проекции се засноваат на добро познати фактори кои придонесуваат за зголемување на нивото на морето, но исклучуваат други процеси кои се помалку разбрани. Ако земјите направат брзи намалувања на емисиите ( сценариото RCP 2.6), IPCC смета дека е веројатно нивото на морето да се зголеми за 26–55 cm (10–21+1⁄2) со интервал на доверба од 67%. Ако емисиите останат многу високи, IPCC проектира дека нивото на морето ќе се зголеми за 52–98 cm (20+1⁄2–38+1⁄2). Во август 2020 година, научниците објавиле дека забележаните загуби на ледените покривки на Гренланд и на Антарктикот ги следат најлошите сценарија од проекциите за пораст на нивото на морето на Петтиот извештај за проценка на IPCC.
Од објавувањето на проценката на IPCC од 2013 година, направени се обиди да се вклучат повеќе физички процеси и да се развијат модели кои можат да го проектираат порастот на морското ниво користејќи податоци за палеоклимата. Ова вообичаено довело до повисоки проценки за пораст на нивото на морето. На пример, студија од 2016 година, предводена од Џим Хансен, заклучила дека врз основа на минатите податоци за климатските промени, порастот на морското ниво би можел експоненцијално да се забрза во наредните децении, со двојно време од 10, 20 или 40 години, соодветно, подигајќи го океанот за неколку метри. за 50, 100 или 200 години. Сепак, Грег Холанд од Националниот центар за атмосферски истражувања, кој ја прегледал студијата, забележал: „Нема сомнеж дека порастот на нивото на морето, во рамките на IPCC, е многу конзервативна бројка, така што вистината лежи некаде помеѓу IPCC и Џим. "