cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сент Џонс (Канада)
Сент Џонс (анг. St. John's, фр. Saint-Jean) е град на истокот на Канада и главен град на провинцијата Њуфаундленд и Лабрадор. Се наоѓа на природно пристаниште на југоисточниот брег на островот Њуфаундленд. Основан е во 1583. година и е најстара населба во Канада. Сент Џонс има 100.646 жители.
Ѕвездена ноќ
Ѕвездена ноќ (De sterrennacht) е слика на познатиот холандски постимпресионсист Винсент ван Гог. На сликата е претставен погледот од прозорецот на собата во санаториумот во кој уметникот престојувал. Сликата е насликана во дневни услови по сеќавање. Од 1941 година претставува дел од колекцијата на Музејот на модерна уметност во Њујорк, САД. Оваа слика се смета за ремек-дело на Ван Гог.
Генеза
Во средината на септември 1889 после тешката криза која уметникот ја имал (и која траела од средината на јули до крајот на август) решил да го вклучи неговото Истражување на ноќта во следните свои дела кои планирал да му ги испрати на својот брат Тео во Париз. Во едно од своите писма до својот брат тој кажува дека не е задоволен од сликата.
Инспирација за други уметници
Сликата Ѕвездена ноќ претставувала инспирација за повеќе уметници:
Пантеизам
Пантеизам — филозофско учење според кое Бог е безлична појава исто како и природата. Во раните векови често бил форма позади која се криел филозофскиот материјализам (Џордано Бруно, Спиноза). Пантеисти имало и меѓу старите грчки филозофи - претсократовците (Ксенофан) и неоплатонистите. Во поново време, пантеизмот често е облик под кој одделни мислители настојуваат да задржат барем остатоци од религиозното празноверие.
Модем за дигитална претплатничка линија
Некои ДПЛ модеми можат да ја управуваат и делат услугата во мрежа, во овој случај, се нарекуваат ДПЛ преклопници или residental gateway. ДПЛ преклопниците имаат компоненти кои изведуваат врамување, додека други компоненти изведуваат Асинхрон трансфер мод сегментација и составување, IEEE 802.1D премостување и/или IP насочување. Типични интерфејси се Ethernet и Universal Serial Bus (USB). Иако ДПЛ модемот работејќи како мост нема потреба од IP-адреси, може да има една, доделена за менаџерски цели.
Споредба со voice-band модем
ДПЛ модемот ги модулира високо феквентните тонови за трансмисија до мултиплексер за дигитална претплатничка линија (DSLAM) и обратно, ги прима и демодулира од DSLAM. Служи за истата цел како и voice-band модем, кој беше главен во последните години од дваесеттиот век, но се разликува од него на важни начини.
Повеќето од овие разлики се од мал интерес на потрошувачите освен поголемата брзина на DSL и можност да се користи телефонот дури и кога компјутерот е онлајн.
Бидејќи единствена телефонска линија често пренесува DSL и глас, DSL филтри се користат за да ги оделат двете услуги.
Хардверски компоненти
Како што напреднува технологијата, функциите кои се овозможени од повеќе чипови можат да бидат интегрирани во еден чип. Повисоко ниво на интегрираност му е од корист на DSL како и на други компјутерски хардверски компоненти. DSL модеми го бараат следново за нивните операции; (точно како што е означено на картичката и како тоа може да се смени со подобрување на технологијата):
Одлики на услугата
Освен поврзување со DSL сервис, повеќето модеми нудат дополнителни интегрирани функции кои го формираат излезна порта (residental gateway):
Многу DSL модеми дозволуваат надградба за поддршка на дополнителни одлики или поправање на постоечки проблеми. Ова може да се врши преку мрежата или со користење на посветена сериска врска.
Фосиноприл
Фосиноприлот е инхибитор на ангиотензин-претворачкиот ензим (АКЕ) кој се користи за третман на хипертензија. Фосиноприлот е единствениот фосфинатен АКЕ инхибитор на пазарот. Фосиноприлот претставува пролек кој ин виво се претвора во активната форма фосиноприлат.
Крапинско-загорска жупанија
Крапинско-загорска жупанија (Krapinsko-zagorska županija) — жупанија во северозападниот дел на Република Хрватска и припаѓа на просторот на централна Хрватска.
Географија
Крапинско-загорската жупанија се граничи на север со Република Словенија и Вараждинската жупанија, на запад со Република Словенија, на југ со градот Загреб и Загрепската жупанија и на исток со Загрепската и Вараждинската жупанија. Таа го опфаќа јужниот дел на Хрватско Загорје и се наоѓа меѓу Медведница, Калник, Иванчица, Страхинчица, мацељска Гора и реката Сутла. Релјефот е претежно ритчест, а низ жупанијата поминува реката Крапина. Жупанијата е густо населена, но поголемите населби се сместени по речните долини, додека останатите населби се мали и раштркани. Најголемо место е Крапина, кое лежи во долината Крапинчица. Областа е позната и по големиот број извори на термални води.
Население
Според пописот од 2011 година на подрачјето на Крапинско-загорската жупанија живееле 133,064 жители, што е околу 3% од вкупниот број на жители во Република Хрватска. Етнички состав бил следниот: Хрвати 98,4%, Словенци 0,3%, Срби 0,2% и други.
Иран на Олимписките игри
Ферјдун Малком, мечувалец кој се натпреварувал во мечување на игрите во 1900 година, бил првиот иранец кој се натпреварувал на Олимписките игри. Иранските натпреварувачи имаат освоено 60 медали, сите во борење, кревање тегови, теквондо и атлетика.
Иранскиот Национален олимписки колитет бил основан во 1947 година.
Грамади (Мургаш)
Грамади - Мургашки Лозја  — археолошко наоѓалиште во кумановското село Мургаш.
Наоѓалиштето претставува населба од римско време.
Се наоѓа на 1 км југоисточно од селото Косматец и 1 км од селото Мургаш, на двете страни на долот. На површината има фрагменти од керамички садови, питоси, тегули, имбрекси, а биле најдени и монети.
Превртено (филм)
Превртено — македонски игран филм во режија на Игор Иванов Изи, по сценарио на Венко Андоновски и Игор Иванов Изи, според вториот дел од романот „Папокот на светот“ од Венко Андоновски. Филмот е во продукција на Сектор филм Скопје, Меинфрејм продукција Загреб и Синеарс Белград. Продуценти на филмот се Владимир Анастасов и Игор А. Нола, кинематографер е Томи Салковски, а музиката ја потпишува Зоран Спасовски. Во филмот се користат и песни од легендарната скопска панк група Бадмингтонс. Во филмот учествуваат: Гоце Тодоровски, Јовица Михајловски, Петар Мирчевски, Милан Тоциновски, Сања Трајковиќ, Славиша Кајевски, Никола Ристановски, Јордан Симонов, Инес Бојаниќ, Марија Кондовска, Наџи Шабан и Ѓорѓи Јолевски. Превртено бил премиерно прикажан на фестивалот во Карлови Вари 2007 година.
Српски пасош
Српските пасоши се издаваат на српски државјани на која било возраст и тоа е примарен документ за меѓународно патување што го издава Србија.
Пасошите ги издава Министерството за внатрешни работи или, доколку граѓанинот престојува во странство, во амбасадата. Освен што служат како доказ за идентитетот и државјанството, тие го олеснуваат процесот на обезбедување помош од српските конзуларни службеници во странство, доколку е потребно. Граѓаните не можат да имаат повеќе српски пасоши истовремено.
Српските биометриски пасоши беа воведени на 1 јули 2008 година.
Дизајн
Сегашните пасоши се издаваат во согласност со „Законот за патни исправи“ од 2007 година. Српските пасоши имаат бордо црвена корица, во согласност со стандардот на ЕУ, и имаат натписи со златни букви - РЕПУБЛИКА СРБИЈА, REPUBLIC OF SERBIA и RÉPUBLIQUE DE SERBIE, на врвот, и ПАСОШ, PASSPORT и PASSEPORT на дното поделено со грбот (текст на англиски и француски додаден во 2016 година). Симболот за биометриски пасош, кој предупредува за присуство на RFID чип во документот, се наоѓа на самото дно на насловната страница. Внатрешната корица го прикажува српскиот грб со темносино мастило, додека првата страница го содржи името на државата и зборот „пасош“ на три јазици - српски (кирилично писмо), англиски и француски. Внатрешната задна корица содржи информации за конзуларната помош на трите гореспоменатите јазици.
Страница со информации за идентитетот
Страницата за идентитет го содржи и RFID чипот.
Јазици
Страницата со податоци се печати на српски (кирилично писмо), англиски и француски јазик, додека личните податоци се внесуваат на српски (латиница).
Страници за виза
Пасошот содржи дополнителни 32 страници погодни за визи и гранични печати. Имаат низа светли бои, претежно црвена, зелена, жолта и сина, а во средината го имаат српскиот грб. Тие се продупчени со серискиот број на пасошот на дното и имаат водени жигови со броеви на страници.
Потребна виза за српските државјани
Од 2020 година, српските граѓани имаа безвизен или визен пристап при пристигнување во 136 земји и територии, рангирајќи го српскиот пасош на 40-то место во целина во однос на слободата на патување според Индексот за пасоши на Хенли.
Српскиот пасош е еден од 5-те пасоши со најмногу подобрен рејтинг на глобално ниво од 2006 година во однос на бројот на земји што неговите сопственици можат да ги посетат без виза.
Жителите на Косово
Според српскиот закон, луѓето родени во Косово или на друг начин легално населени во Косово, според законот се сметаат за српски државјани и како такви имаат право на српски пасош. Но, овие пасоши не ги издава српското МВР. Наместо тоа, тие се издадени од српската координативна управа. Овие конкретни пасоши не му дозволуваат на носителот да влезе во Шенген зоната без виза за престој помал од три месеци во рок од половина година, додека српските државјани со пасоши издадени од српското Министерство за внатрешни работи уживаат таква привилегија. Носителите на пасоши издадени од српската Координативна Дирекција бараат Шенген виза за патување во Шенген зоната бидејќи тие не се опфатени со списокот на Анекс II на земји на кои им е дозволен влез без виза во Шенген зоната. Европската унија смета дека е невозможно Србија да го оцени издавањето на матичната книга на родените потребни за аплицирање за пасош и интегритетот на процедурите што ги применува Србија за да ја провери автентичноста на документите што ги доставиле барателите за таа цел.
NGC 3347A
NGC 3347A — спирална галаксија во соѕвездието Пумпа, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела. Објектот не претставува Дрееров објект.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3347A се споменува и како ESO 376-4, MCG -6-24-2, AM 1038-360, IRAS 10380-3609.
Откривање
Објектот е откриен на 1 мај 1834 година од страна на Џон Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 3347A е од видот SBc. Видливиот сјај со голо око изнесува 12,8 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,5 m, додека површинскиот сјај изнесува 13,2 m/лм2. NGC 3347A има привидни димензии од 2' х 0,8'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Положбениот агол на објектот е во износ од 5°.
Други поделби
Проучување на NGC 3347A е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 31761. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 366; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 7198. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A.
Користена литература
Sky Publishing Corp. and Cambridge University Press, 1985. (3098,238)
Марсеј
Марсеј (Marseille) — втор најголем град во Франција, најважно француско пристаниште и трето пристаниште во Европа по големина. Градот се наоѓа во департманот Устие на Рона (регион Прованса-Алпи-Азурен Брег). Марсејската урбана област е трета по големина, зад париската и лионската. Градот лежи на брегот на Лионскиот Залив, кој припаѓа на Средоземното Море.
Географија
Марсеј заедно со урбаната зона околу него е една од најгусто населените области во Франција, односно е трета по големина, зад париската и лионската област. Градското население во Марсеј е околу 821.000 жители, а во пошироката градска агломерација околу 1.804.000 жители (2007).
Значењето на Марсеј како пристаниште се зголемило во 19 век, пред сè како резултат на колонизирањето на Африка, откривањето на Суецкиот Канал и развивањето на трговијата.
Спорт
Најпопуларен спортски клуб е фудбалскиот клуб, Олимпик Марсеј, којшто има освоено вкупно 8 шампионски титули во француското првенство и една титула во Лигата на Шампионите на УЕФА во 1993 година, како и две финалиња на УЕФА купот во 1999 и 2004 година.
Обработувачки регистар
Обработувачките регистри се мали единици во обработувачот за сместување на податоц во форма на битови, кон коишто обработувачот може да пристапи најбрзо во однос на било која друга меморија. Повеќето модерни компјутери работаат на принципот на преместување на податоците од компјутерската меморија во регистрите па повторно враќање назад кон меморијата. Значи тие се основните единици што ги користи обработувачот при извршувањето на својата работа.
Со напредокот во обработувачката технологија имаме и зголемување на регистрите така што денешните регистри содржат 64-битни информации.
Поделба на обработувачките регистри
Според нивната употреба или нивните одлики има многу различни поделби па ќе ги споменеме поважните:
Манастир „Св. Јован Златоуст“ - Елешница
Свети Јован Златоуст, Стефан и Олга (Ιερά Μονή Αγίου Ιωάννου Χρυσοστόμου, Στεφάνου και Όλγας) — женски манастир кај селото Елешница, Валовишко, Егејска Македонија. Влегува во состав на Валовишката епархија на Цариградската патријаршија.
Местоположба
Манастирот се наоѓа на 1 км југоисточно над селото и 11 км североисточно од градот Валовишта.
Историја
Основан е во 1983 г. од митрополитот Јован Валовишки и калуѓерките од манастирот „Св. Кирик и Јулита“. Најпрво е изградена двокатна градба, на чие приземје се наоѓа параклисот „Св. Јован Златоуст, Свети првомаченик и архиѓакон Стефан и Света рамноапостолска кнегиња Олга“. На катот се трпезаријата и конаците. Манастирската црква е простран еднокорабен храм, посветен на Свети Јован Златоуст, изграден во 1991 г.
Руско-ирски односи
Руско-ирските односи се надворешни односи меѓу Република Ирска и Руската Федерација.
Ирска има амбасада во Москва, а Русија има амбасада во Даблин.
Историја
Во јуни 1920 година, како дел од напорите на Шин Фејн Република Ирска да добие меѓународно признавање бил направен Нацрт договор помеѓу новите две земји. Според Едвард Кар преговорите не биле сериозно разгледувани од двете страни.
Соработката меѓу двете земји била повеќе активна по крајот на Студената војна. Многу билатерални договори постојат меѓу двете земји во различни области (оданочување, заштита на инвестициите, култура и научна, авијација, итн.)
Двете земји се полноправни членки на Советот на Европа и Организацијата за безбедност и соработка во Европа.
На 1 февруари 2011 година, за првпат од 1983 година, ирската влада донела одлука за протерување на рускиот дипломат со седиште во Даблин, откако бил информиран од страна на службата за безбедност дека идентитетот на шест ирски државјани биле украдени и искористени како покритие за руски шпиони како резултат да нивните дејства во САД во јуни 2010 година.
Западен Калимантан
Западен Калимантан е област што може да се нарече „Провинција на илјада реки“. Прекарот е усогласен со географските услови што имаат стотици големи и мали реки кои можат да бидат и честопати се пловни. Неколку поголеми реки сè уште се главната рута за товар до внатрешноста, иако патната инфраструктура сега достигнува до повеќето области.
Иако мал дел од регионот на Западен Калимантан е морска вода, Западен Калимантан има десетици големи и мали острови (претежно ненаселени) распоредени по теснецот Каримата и морето Натуна, што граничи со покраината Острови Риау. Вкупното население во покраината, според пописот во 2000 година, изнесувал 4.073.430 жители (1,85% од популацијата на Индонезија), но до 2019 година достигна 5.045.700.
Африкански крокодил
Африканскиот крокодил (Crocodylus cataphractus), наречен и тенкомуцест крокодил, е вид крокодил кој спаѓа во родот Crocodylus. Според последните истражувања на морфологијата и ДНК на овој вид, се отвора можноста дека припаѓа на посебен род именуван Mecistops. Сепак сѐ уште се користи класификацијата во Crocodylus за африканскиот крокодил   и дека треба да биде поделен на два вида.
Опис
Африканскиот крокодил живее во слатките води во централна и западна Африка. Тие се крокодили со средна големина и растат околу 3-4 метри во должина. Има карактеристична тенка муцка, според која и го добил името. Најчесто овие крокодили се хранат до риби, ракови и водоземци.
Статус
За овој вид не се знае многу и направени се само неколку проучувања на дивата популација. Според извештај од 2014, се смета за критичнозагрозен вид и се чини дека целосно исчезнал од некои земји каде порано бил присутен а во други, популацијата се намалува. Сепак, иако загрозен, доста голема популација е забележана во централниот дел на Африка особено во Габон. За разлика оттаму, многу ретко се среќава во Западна Африка каде скоро и да исчезнал. Заканите се ловот (главно заради кожата), загуба на живеалиштето, немање храна (главно се храни со риби). Не се знае со сигурност колкава е неговата населеност во дивината, но се проценува помеѓу 1,000 до 20,000. Крокодили од овој вид се среќаваат во повеќе зоолошки градини во Европа и САД.
Таксономија
Традиционално сместен во родот Crocodylus,проучувањата на DNA и морфологијата покажаа дека може да постојат два вида Mecistops. Генетски докази објавени во 2014 сугерираат дека овој крокодил ги бележи видовите Mecistops cataphractus (Централна Африка) и видот кој е присутен во Западна Африка, кој сè уште не е именуван.
Јужен мост (Киев)
Јужниот мост (украински: Південний міст ) е мост кој минува низ реката Днепар во престолнината на Украина, Киев.
Изградбата на мостот започнала во 1983 година, за да на 25 декември 1990 година мостот биде официјално пуштен во употреба. Во декември 1992 година била пуштена и железничката линија. Главен инженер за проектот бил Георгиј Фухс.
Мостот се смета за еден од најубавите кои биле некогаш изградени во Советскиот Сојуз. Неговата градба чинела околу 112 советски рубли или околу $ 200,000,000. На отворањето на мостот, првиот секретат на Комунистичката партија на земјата мостот го нарекол Гордоста на Украина и Киев.
Должината на мостот е 1,256 метри, со ширина 41 метар.
Кинеска филозофија
Кинеска филозофија — сè до најновите времиња, на Кинезите не им бил познат терминот филозофија во модерната смисла на зборот. Владеело општо сфаќање дека старите мудреци веќе ја пронашле вистината и затоа кинескиот човек сметал дека не му е потребно ништо друго освен да ги усвои резултатите до кои дошле древните мудреци.
Со запознавањето на европската и кинеската култура, филозофијата на кинеското тло почнала да се развива онаква каква што ја знаеме денес. Новите кинески историчари на филозофијата Вулианг и Ху Ша разликуваат три главни епохи на кинеската филозофија. Првата епоха ја сочинуваат најстарите времиња до крајот на владеењето на династијата Ќин, од 2500 до 206 г. п.н.е. Тоа е славното време на кинеската филозофија. Од оваа епоха потекнуваат пет канонски книги, кои во исто време се и најстарите литературни споменици на човештвото. Тогаш настанале и најразлични системи кои взаемно се натпреваруваат за првенство. Најмногу се истакнуваат политичките филозофи и три школи кои ги основале Конфуциј, Лао-це и Мо-це. Втората епоха ја сочинува средниот период, од 206 п.н.е. до 960 п.н.е., а третата ја сочинува новото време, од 960 година до денес.
Шрек
Шрек (Shrek) е американски анимиран филм, продуциран од страна на Дрим Воркс, а во режија на Ендрју Адамсон и Вики Џенсон. „Шрек“ е првиот филм кој добил „Оскар“ за најдобар анимиран филм - категорија која првпат била воведена во 2001 година. Филмот бил премиерно прикажан во кино-салите на 18 мај 2001 година, а бил реализиран на ДВД и на ВХС на 1 ноември 2001 година.
Содржина
Принцот од едно кралство, со џуџест раст, сака да стане крал, но најпрвин мора да се ожени со некоја принцеза. Затоа, тој бара од волшебното огледало да му каже, која е најубавата принцеза на светот, а тоа му соопштува дека тоа е принцезата Фиона (гласот го позајмува Дијаз), која е затворена во далечен замок, каде ја чува змеј.
Истовремено, принцот сака да го исчисти своето кралство од суштествата од бајките и затоа ги заробува сите нив, со намера да ги однесе во мочуриштето. Но, таму живее огарот Шрек (гласот го позајмува Маерс), кој го претпочита мирниот, осаменички живот и затоа оди кај принцот, барајќи од него да си ги земе назад суштествата од бајките. По патот, него го придружува едно здодевно магаре (гласот го позајмува Марфи), кое знае да зборува. Кога пристигнуваат во градот Дулок, рицарите го напаѓаат Шрек, но тој лесно ги средува сите, по што, принцот му ветува дека ќе си ги земе суштествата од бајките, ако Шрек оди во замокот и му ја донесе Фиона.
Шрек и магарето ја извршуваат задачата, а Фиона мисли дека Шрек е убав рицар, кој воден од љубовта, дошол да ја спаси. Кога открива дека тој е огар, таа е разочарана. Истовремено, змејот што ја чува Фиона (кој е од женски род) се вљубува во магарето. На патот кон Дулок, Шрек и Фиона воспоставуваат блиски односи и Шрек се вљубува во неа. Една ноќ, магарето случајно открива дека Фиона ноќе се претвора во огар, како последица на дамнешна магија. Поради едно недоразбирање, Шрек и Фиона се караат, а потоа Шрек му ја предава Фиона на принцот.
По убедување на магарето, Шрек оди во Дулок, каде е во тек венчавката на принцот и Фиона. Шрек и магарето упаѓаат на церемонијата и Шрек ѝ кажува на Фиона дека ја сака, а сите го исмејуваат. Тогаш, започнува да се стемнува и Фиона се претвора во огар, по што Шрек сфаќа зошто таа се однесувала чудно за време на патувањето од замокот до Дулок. Кога принцот им наредува војниците да го заробат Шрек, змејот го изедува принцот.
NGC 5822
NGC 5822 — расеано ѕвездено јато во соѕвездието Волк, заведено во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 5822 се споменува и како OCL 937, ESO 176-SC9.
Откривање
Објектот е откриен на 3 јули 1836 година од страна на Џон Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 5822 е од видот II1r. Видливиот сјај со голо око изнесува 6,5 m. NGC 5822 има само една позната привидна димензија, која изнесува 35'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 15 ч 4 м 2,3 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, -54° 20' 21"".
Други поделби
Проучување на NGC 5822 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 431; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 8685. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A.
Филозофија
Филозофија — хуманистичка дисциплина чија цел е стекнување на знаење или мудрост за општи начела како стварноста, знаењето, значењето, вредноста, постоењето и вистината. Не постои договор за употреба на правилниот пристап за ова занимање, а оттаму прашањето дали на филозофијата и е нужен античкиот дијалектички, т.е. дијалошки пристап. Навистина, филозофијата во текот на историјата се толкува најразлично од разновидни филозофи и мислители. Мета-филозофијата се јавува како соодветен алат за точно разграничување на границите на предметот на проучување и пристапот во истражувањата.
Потекло на поимот
Зборот „филозофија“ доаѓа од грчкиот φιλοσοφία, што буквално значи „љубов за мудроста“.
Воведувањето на изразите „филозоф“ и „филозофија“ му се припишуваат на грчкиот мислител Питагора. Се вели дека припишувањето се заснова на премин во изгубена работа на Хераклеидес Понтикос, ученик на Аристотел. Тоа се смета да биде дел од широкото тело на легендите на Питагора на ова време. „Филозоф“ е разбран како збор кој во контраст со „софист“ (од sophoi). Софистите патувачи или „мудреци“ се важни во класичната Грција, често заработувале пари како наставници, додека филозофите се „љубовници на мудроста“ а не професионалци.
Предмет и карактер на филозофијата
Филозофијата се занимава со проучување на општите и основните проблеми поврзани со постоењето, знаењето, вредностите, причината, умот и јазикот. Философскиот се разликува од другите начини за надминување на ваквите проблеми од страна на неговиот критички, генерално систематски пристап и неговата зависност од рационалниот аргумент.
Според српскиот поет Јован Дучиќ, „секоја филозофија е тажна“. Италијанскиот поет Џакомо Леопарди смета дека, заедно со поезијата, философијата претставува најблагородното, најпрекрасното и најнеобичното нешто што човекот сака да го постигне и дека поезијата е врв на науката. Меѓутоа, тој е многу скептичен во поглед на оценувањето на вредноста на философските дела, зашто само философите можат да ја сфатат вредноста и да го почувствуваат задоволството од философските дела. Луѓето кои не се навикнати на длабоко размислување и философирање го сфаќаат она што сака да го каже философот, но не и вистинитоста на она што го кажува тој, без оглед на тоа колку јасно е таа изложена и докажана. Тоа произлегува оттаму што луѓето кои не се надарени за философија не можат во својата душа да ја изведат постапката и да ги почувствуваат впечатоците кои философот ги почувствувал во својата душа. А, тоа е единствениот начин за да се оценат причините кои го навеле философот да го изведе еден или друг суд. Оттука, тие не разбираат дали судот на философот е вистинит, зашто немаат никакво искуство за вистинитоста на тој суд.
Гранки на филозофијата
Главните области на студии во филозофијата денес ги вклучуваат епистемологијата, логиката, метафизиката, етиката и естетиката.
Епистемологија
Во прашање можноста за оправдување на каква било вистина. Минчосен Трилема наведува дека трите опции за убедливо да се докаже една вистина не се задоволителни. Една од нив е аргументот на регрес, каде што, со бесконечна регресија, секој доказ бара уште еден доказ. Инфинитизмот тврди дека синџирот може да оди засекогаш. Другиот е фундаментализмот, каде што оправдувањето на крајот почива врз нејасни основните верувања или аксиоми. Логичкиот атомизам вели дека постојат логички „факти“ (или „атоми“) кои не може да се разложат понатаму. Друг метод на оправдување го вклучува аргументот, во која теоријата и доказот се поддржуваат еден со друг. Кохерентизмот тврди дека верувањето е оправдано ако е прилепено со поголем систем на верување. Поконкретно, теоријата на кохерентност на вистината го кажува она што е вистина е она што е прилепена со некоја определена целина на искази.
Рационализмот е акцентот на расудување како извор на знаење. Емпиризмот е акцент на набљудување докази преку сетилно искуство во однос на другите докази како извор на знаење. Рационализмот тврди дека секој можен предмет на знаење може да се извлече од кохерентни простории без набљудување. Емпиризмот тврди дека барем некои познавања сѐ само прашање на набљудување. За ова, емпиризмот често го цитира концептот на „Tabula Rasa“, каде поединците не се родени со ментална содржина и дека знаењето се гради од искуство или перцепција. Епистемолошкиот солипсизам е идејата дека постоењето на светот надвор од умот е нерешливо прашање.
Парменид (500 п.н.е.) тврди дека тоа е невозможно да се посомнева дека размислувањето всушност се случува. Но размислувањето мора да има објект, затоа нешто надвор од мислењето навистина постои. Парменид можеше да се определи дека она што навистина постои мора да има одредени својства, на пример, дека не може да дојде во постоење или да престане да постои, дека тоа е кохерентна целина, дека тоа и понатаму останува иста вечно (всушност, постои целосно надвор од времето). Ова е познато како аргумент на третиот човек. Платон (427-347 п.н.е.) го комбинирал рационализмот со една форма на реализам. Работата на филозофот е да се разгледа битието, и суштината на нештата. Но, одлика на есенции е дека тие се универзални. Природата на човекот, триаголникот, дрвото се однесува на сите луѓе, сите триаголници, сите дрва. Платон тврди дека овие есенции се форми независни од умот, дека луѓето (но особено филозофите) може да го знааат со разум, и од страна игнорирањето на одвлекување на вниманието на перцепција на чувство. Модерниот рационализам започнува со Декарт. Одразот на природата на перцептивното искуство, како и научни откритија во физиологијата и оптиката, предводена од Декарт (и исто така Лок) на став дека ние сме директно свесни за идеите, наместо објектите. Ова гледиште даде повод за три прашања:
Декарт се обиде да одговори на последниот проблем со причина. Тој почна, повторувајќи го Парменид, со принципот што го измисли дека единствено не може да се негира: Мислам, значи постојам (се дава во неговиот оригинален латински: Cogito ergo ѕum). Од овој принцип, Декарт продолжи за изградба на комплетен систем на знаења (која го вклучува докажувањето на постоењето на Бог, со користење, меѓу другите средства, една верзија на онтолошкиот аргумент) [10]. Неговото гледиште дека причината сама би можела да даде значителен вистини за реалноста под силно влијание тие филозофи обично се сметаат за модерни рационалисти (како Барух Спиноза, Готфрид Лајбниц, и Кристијан Волф), додека провоцираат критики од другите филозофи кои ретроспективно доаѓаат да бидат групирани заедно како емпиричари.
Логика
Логиката во потесна смисла на зборот се определува како дисциплина која се занимава со логичките закони и следства. Поопшто таа се определува како умствена алатка која ги поставува правилата за точно заклучување и размислување. Како засебна област на интелектуално размислување логиката се јавува уште во антиката, каде за нејзин родоначалник на запад се определува Аристотел. Денес, логиката е доведена до неверојатно уточнета и разработена форма од низа логичари и математичари. Во оваа смисла она што денес се нарекува формална или симболичка логика се дели во главно на две нивоа: логика на искази и логика на предикати.
Метафизика
Метафизиката е проучување на општите одлики на реалноста, како што се постоењето, времето, односот меѓу умот и телото, предметите и нивните одлики, целините и нивните делови, настаните, процесите и причинско-последичните односи. Традиционалните гранки на метафизиката вклучуваат космологија, наука за светот во целост, и онтологијата, наука за битието или постоечкото како постоечко. Во рамките на самата метафизиката има широк спектар на различни филозофски теории. Идеализмот, на пример, е верувањето дека реалноста е ментално изградена или на друг начин нематеријална додека реализмот смета дека реалноста, или барем некој дел од неа, постои независно од умот. Субјективниот идеализам опишува објекти како не повеќе од збирки или „пакети“ со смисла податоци во гледачот. Во XVIII век филозофот Џорџ Беркли тврдел дека постоењето е фундаментално поврзано со перцепцијата со фразата „да се биде е да биде забележен или да забележуваш“.
Во прилог на гореспоменатите нешта, сепак, постои и онтолошка дихотомија во метафизиката меѓу концептите на податоците и на универзалните принципи како добри. Податоци се оние објекти кои се кажуваат дека постојат во просторот и времето, што е спротивно на апстрактните објекти, како што се броевите. Универзалиите се одлики држани од страна на повеќе детали, како што се црвенилото или полот. Видот на постоење, доколку постои, на универзалите и апстрактни објекти е прашање на сериозна дебата во рамките на метафизичката филозофија. Реализмот е филозофски став дека универзалиите всушност постојат, додека номинализмот е негација или негирање на универзалите, апстрактните објекти, или и двете. Концептуализмот смета дека универзалите постојат, но само во рамките на перцепцијата на умот.
На прашањето дали постоењето е предикат или не се дискутирало уште од почетокот на модерниот период. Суштина е множество на атрибути кои го прават објектот што фундаментално е а без кои го губи својот идентитет. Суштината е во контраст со несреќата: на имотот дека супстанцијата има контингентно, без која супстанција сè уште може да го задржи својот идентитет.
Моралот и политичката филозофија
Една дебата која го заповедала вниманието на етицистите во модерната ера е меѓу консеквенциализмот (чиновите треба морално да се проценуваат само според нивните последици) и деонтологија (чиновите треба морално да се проценуваат само со разгледување на должностите на чинителите, правата на оние на кого се однесува чинот, или двете). Џереми Бентам и Џон Стјуарт Мил се познати за размножување на утилитаризмот, која е идејата дека основните морални правила е да се стремиме кон „најголемата среќа за најголем број“. Сепак, во промовирањето на оваа идеја тие, исто така, мораа да ја промовираа пошироката доктрина на консеквентиализмот. Донесување на позицијата наспроти консеквентиализмот, Имануел Кант тврди дека моралните принципи беа едноставно производи на разумот. Кант верувал дека вклучувањето на последиците во морална расправа беше длабока грешка, бидејќи тоа го негира потребата од практични максими во кои се регулира работењето на волја. Според Кант, причината е потребна да е во согласност со нашите постапки кон категоричкиот императив, што е апсолутна должност. Еден важен деонтологист од 20 век, В.Д. Рос, расправаше за послабите форми на должностите наречен „prima facie“ должности.
Поновите дела ја истакнале улогата на ликот во етиката, движење познато како аретачен возврат (што е, на преминот кон доблести). Еден вид на ова движење следи работата на Бернард Вилијамс. Вилијамс забележал дека крутите форми на консеквентијализмот и деонтологија бараат од луѓето се однесуваат непристрасно. Ова, Вилијамс тврдеше, бара луѓето да ги напуштат своите лични проекти, а со тоа и личниот интегритет, со цел да се смета за морално. Г.E.M. Анскомб, во влијателниот труд, „Модерен морална филозофија“ (1958), повторно ја оживеа доблеста етика како алтернатива на она што се гледа како на вкоренити позиции на Кантиаизмот и консеквентијализмот. Аретаичните перспективи биле инспирирани во дел од истражувањето на античките концепции за доблест. На пример, етиката на Аристотел бара од луѓето да го следат Аристотел на средна вредност, или рамнотежа меѓу две пороци и конфуцијанската етика тврди дека врз основа се состои главно во настојувањето за хармонија со другите луѓе. Доблестната етика воопшто оттогаш стекна многу приврзаници, и е заштитена со такви филозофи како Филипа Фут, Елесдер Меклтир, а Розалин Хурстхаус.
Политичка филозофија е студија на владата и на односот на поединците (или семејства и кланови) на заедниците вклучувајќи ја и државата. Тоа вклучува прашања за правдата, правото, имотот, како и правата и обврските на граѓанинот. Политиката и етиката се традиционално меѓусебно поврзани субјекти, како и да дискутираат за прашањето на она што е добро и колку луѓе треба да живеат. Од античките времиња корените на оправдување за политичка власт беа неодминливо врзани за ставовите на човековата природа. Во Република, Платон го претстави аргументот дека идеалното општество ќе биде извршена од страна на Советот на филозофот-кралеви, бидејќи тие најдобри во филозофијата најдобро може да се реализираат добро. Дури и Платон, сепак, бараше од филозофите да го направат својот пат во светот за многу години пред почетокот на нивното владеење на возраст од педесет. За Аристотел, луѓето се политички животни (т.е. социјални животни), и владите се поставени да ги извршуваат добро за заедницата. Аристотел образложи дека, со оглед на државата (полис) беше највисока форма на заедница, има за цел извршување на највисокото добро. Аристотел, ја гледаше политичката моќ како резултат на природна нееднаквости во вештина и доблест. Поради овие разлики, тој фаворизира една аристократија на способни и доблесни. За Аристотел, лицето не може да биде целосно ако тој или таа живее во заедница. Неговите етика и политика сè со цел да се прочита, по тој редослед. Првата книга се обраќа доблести (или „екселенции“) во лицето и како граѓани, а втората се однесува на соодветна форма на владата за да се осигури дека граѓаните ќе бидат доблесни, и затоа заврши. И двете книги се справат со суштинската улога на правдата во граѓански живот.
Никола од Куса разгоре Платонска мислеше во почетокот на 15 век. Ја промовираше демократијата во средновековна Европа, како во неговите дела и во неговата организација на Советот на Фиренца. За разлика од традицијата на Аристотел и Хобс, Куса ги гледа луѓето како еднакви и божествени (кој се направени според Божјиот лик), па демократија ќе биде само форма на влада. Гледиштата на Куса се припишувани со некои како предизвик на италијанската ренесанса, која го овозможи подемот на поимот „национална држава“.
Подоцна, Николо Макијавели ги отфрли ставовите на Аристотел и Тома Аквински, како нереални. Идеалната сувереност не е олицетворение на моралните доблести, туку суверените прави сè што е успешна и неопходна, отколку она што е морално за пофалба. Томас Хобс, исто така, оспорените многу елементи од гледиштата на Аристотел. За Хобс, човекот по природа е анти-социјален: луѓето во суштина се егоистични, и овој егоизам го прави животот тежок во природна состојба на нештата. Покрај тоа, Хобс тврдеше, иако луѓето може да имаат природни нееднаквости, овие се тривијални, бидејќи никој особено таленти или доблести кои луѓе можат да имаат ќе ги направи безбедни од штетата која е нанесена од страна на другите. Поради овие причини, Хобс заклучи дека државата произлегува од заеднички договор да се подигне заедницата надвор од состојбата на природата. Ова само може да се направи со формирањето на сувереност, во кој (или кои) е носител на целосна контрола врз заедницата, и е во состојба да ги инспирира стравопочит и терор во своите поданици. [14]
Многумина во Просветителството беа незадоволни со постојните доктрини во политичката филозофија, што се чинеше да се маргинализира или занемарува можноста за демократска држава. Жан-Жак Русо беше меѓу оние кои се обидувале да ја укине овие доктрини: тој одговори на Хобс со тврдењето дека човек е по природа е вид на „благороден дивјак“, и тоа општество и социјални договори корумпирани ваква природа. Друга критика е Џон Лок. Во втората расправа за Владата тој се согласи со Хобс дека националната држава беше ефикасна алатка за подигање на човештвото надвор од одвратни состојби, но тој тврди дека сувереноста може да стане омразена институција во споредба со релативно доброќудната немодулирана состојба на природата.
По доктрината на фактот на разликата на вредноста, се должи делумно на влијанието на Дејвид Хјум и неговиот студент Адам Смит, апелира до човечката природа за ослабени политички оправдувања. Сепак, многу политички филозофи, особено морални реалисти, сè уште користат некои од суштинските значења на човечката природа, како основа за своите аргументи. Марксизмот е изведен од делото на Карл Маркс и Фридрих Енгелс. Нивната идеја дека капитализмот се заснова на експлоатација на работниците и отуѓување на луѓето од нивната човечката природа, историскиот материјализам, нивниот поглед на општествените класи, итн, имаат влијание врз многу полиња на истражување, како што се социологијата, економијата и политиката. Марксизмот е инспирирана марксистичката школа на комунизмот, кој донесе огромно влијание врз историјата на 20 век.
Естетика
Естетиката се занимава со прашања врзани за убавината, уметноста, естетското доживување, сетилно-емоционалните вредности, перцепцијата и вкусот.
Специјализирани гранки
Со развојот на академската филозофија во XX век, се изделуваат конкретни полиња на истражување во сите традиции на западната филозофија. Повеќето од овие специјализирани гранки се фокусираат на еден конкретен предмет на истражување, одредена појава или мноштво на проблеми од филозофска природа: Многу сродни академски дисциплини имаат отпочнато филозофско-релевантни истражување, меѓу кои: историјата, математиката, социологијата, психологијата итн.
Историја
Многу општества ги сметаат филозофските прашања и вградените филозофски традиции врз основа на дела едни со други. Источната филозофија е организирана од страна на хронолошки периоди на секој регион. Историчарите на западната филозофија обично го делат предметот во три или повеќе периоди, најважна е древна филозофија, средновековната филозофија, и модерната филозофија.
Египет и Вавилон
Постојат автори кои ги датираат филозофските максими на Птахотеп пред 25 век. На пример, Пулицеровата зеде награда за историчар ги датира овие списи како уште 2880 години п.н.е. во рамките на цивилизацијата: Нашата ориенталната историја. Дурант тврди дека Птахотеп може да се смета првиот филозоф во доблеста на постоење од најстарите и сочуваните фрагменти на моралната филозофија (т.е. „Максими на Птахотеп“). Внукот на Птахотеп е, Птахотеп Тшефи е традиционално заслужен за да биде автор на собирање на мудри изреки познат како Максимите на Птахотеп, [19], чија отворање линии припишуваат авторството на везирот Птахотеп: Упатство на градоначалникот на градот, везир Птахотеп, под Височество на Кралот на Исеи.
Потеклото на вавилонската филозофијата може да се проследи наназад до мудроста на почетокот на Месопотамија, кои отелотворени одредени филозофии на животот, особено етика, во форма на дијалектика, дијалози, епската поезија, фолклор, химни, стихови, проза и поговорки. Расудувањето и рационалноста на Вавилонците се развиени надвор од емпириско набљудување. Текстот вавилонски Дијалог на песимизам содржи сличности со агностик мисла на софистите, на доктрината на Хераклит на контрасти, и дијалозите на Платон, како и предвесник на маиетична сократовски метод на Сократ и Платон. Филозофот Талес исто така традиционално вели дека студирал филозофија во Месопотамија.
Античките Кинези
Филозофијата има огромна сила на кинеската цивилизација, и на цела Источна Азија. Поголемиот дел од кинеската филозофија потекнува во пролетно-есенскиот период на периодот на завојуваните држави, за време на периодот познат како „сто школи“, која се одликува со значајни интелектуални и културни случувања. Тоа беше време на оваа ера дека големи филозофии на Кина, конфуцијанството, моизмот, легизмот, и таоизмот, стана, заедно со филозофии кои подоцна падна во заборав, како агрокултурализам, кинески натурализам, и логичари. Од многуте филозофски школи на Кина, само конфуцијанството и таоизмот постоеле по династијата потиснати било кинеската филозофија дека се противи на легализмот.
Конфуцијанството е хуманистичка филозофија која верува дека човечките суштества се способни и настојуваат особено вклучувајќи ги самокултивирањето и самосоздавањето. Се задржува на одгледување на доблестите и одржување на етиката, на најосновните на кои се жен, ји, и ли. [24] Рен е обврска на алтруизам и хуманизам за другите поединци во рамките на една заедница, Ји е почитување на правдата и моралниот диспозиција да се прави добро, и ли е систем на норми и коректност што ја одредува како човек треба правилно да се делува во рамките на една заедница. [24] Таоизмот се фокусира на создавање хармонија со Тао, што е потекло на и тоталитетот на сè што постои. Зборот „Тао“ (или „Дао“, во зависност од романизација шема) обично се преведува како „начин“, „пат“ или „принцип“. Таоистичката коректност и етика нагласи Три накити на Тао: сочувство, умереноста, и смирение, додека таоистичкото мислење генерално се фокусира на природата, односот меѓу човештвото и космосот (天人 相应); здравјето и долговечноста, и У Уеј, акција, преку неактивноста. Хармонија со универзумот, на потеклото на тоа преку Тао, е наменет резултат на многу таоистичката правила и практики.
Античка грчко-римска филозофија
Античка грчко-римската филозофија е период на западната филозофија, со почеток во 6 век [c. 585] п.н.е. до 6 век. Тоа е обично поделени во три периоди: пред-сократовската период, периодот на Платон и Аристотел, и пост-Аристотеловиот (или хеленскиот) период. Четвртиот период кој понекогаш го вклучуваше неоплатонските и христијански филозофи на доцната антика. Најважно од античките филозофи (во смисла на следните влијание) се Платон и Аристотел. [25] Платон посебно, е припишуван како основач на западната филозофија. Филозофот Алфред Норт Вајтхед изјавил за Платон: „Најбезбедно општо карактеризација на Европската филозофска традиција е тоа што таа се состои од серија на фуснотите за Платон не мислам на систематски шема на мисла, која научниците сомничаво извадени од неговите дела. Тие алудираат на богатството на општи идеи расфрлани низ нив.“ [26]
Главни теми на античка филозофија се: разбирање на основните причини и принципите на универзумот; објаснувајќи го во економичен начин, а епистемолошки проблем на помирување на разновидност и промена на природната универзумот, со можност за добивање на фиксни и одредени сознанија за тоа ; прашања во врска со работите кои не може да биде сфатен од сетилата, како што се броеви, елементи, универзалите и боговите. За Сократ се вели дека бил иницијатор на повеќе фокусирани студија за човечките нешта вклучувајќи и анализа на моделите на размислување и аргумент за природата на добриот живот и важноста на разбирање и знаење, со цел да ја извршуваат; експликација на концептот на правдата и неговата поврзаност со различни политички системи. [25] Во овој период од клучните одлики на земјите од Западниот филозофски метод беа воспоставени: критичен пристап кон доби или се основани пати, и се повикува на разумот и аргументација. Ова ги вклучува дијалектика на методот на Сократ на истрага, позната како сократовската метод, што тој во голема мера се применува за испитување на клучните морални концепти како што се доброто и правдата. Да реши еден проблем, тоа ќе се разложи во серија на прашања, одговори на кои постепено се дестилираат одговорот лице ќе бараат. Влијанието на овој пристап е најсилно чувствуваат и денес во употреба на научниот метод, во која хипотеза е првата фаза.