cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Споменик на слободата (Кочани)
Изградба
Во 1981 г. споменикот бил целосно завршен, а на 28 ноември 1981 г. (Денот на Републиката) со голема свеченост и присуство на граѓани, гости, уметници од културата, политичари и други, бил предаден во употреба.
Значење
Со неговата изградба Кочани, па и Македонија се збогатени со едно уметничко ремек-дело. На 335 м2 мозаичен приказ е крунисана и овековечена историската борба на македонскиот народ за слобода од Илинденскиот период, па до НОВ. Посебно во споменикот со пиетет се ставени имињата на загинатите борци во НОАВМ од Кочани и Кочанско.
Запоставеност
По осамостојувањето на Македонија, споменикот бил препуштен на забот на времето и значително оштетен. Оштетувања биле направени и од несовесни граѓани кои откорнале дел од мозаикот или нанесувале графити на споменичната површина. Дел од оштетувањата биле поправени во 2004 г.
Биба (Брезница)
Биба — археолошко наоѓалиште во поречкото село Брезница. Претставува некропола од средниот век.
Космос-1731
Космос-1731 — еден од над 2.400 советски вештачки сателити лансирани во рамките на програмата „Космос“.
Општи податоци
Сателитот е лансиран од космодромот Тјуратам, Бајконур, СССР на 7 февруари 1986 г. Во орбитата околу планетата Земја бил исфрлен од носечка ракета. Масата на сателитот при лансирањето изнесувала 2500 килограми. Космос-1731 бил надгледувачки сателит.
Орбитални податоци
Исфрлувањето на сателитот било на ниска орбита околу Земјата. Периодот на обиколување на сателитот околу Земјата изнесувал 89,4 минути, додека аголот на наклонетост на орбиталната рамнина во однос на рамнината на екваторот изнесувала 64,7°. Најголемото растојание од Земјата го достигнал на 259 км, а најмалото на 238.
Хепи Јанкел
Хепи Бети Никол Хилдегард Јанкел (родена на 16 декември 1993 година ) е шведска глумица.
Личен живот
Бети е ќерка на Торстен Флинк и Аника Јанкел. Таа е исто така сестра на Фелис Јанкел и има француско-мароканско потекло од страна на нејзиниот дедо по татко.
Наводи
https://www.aftonbladet.se/tagg/happy-jankell
Мај-Брит Јохансон
Мај-Брит Јохансон (14 ноември 1928 - 31 мај 2015) била шведски стрелец која ја претставувала Шведска на Летните олимписки игри во 1972 година во стрелаштво.
Четатеа де Балта
Четатеа де Балта е општина, која се наоѓа во округот Алба, Романија и во која живеат 3.217 жители. Се состои од четири села и се наоѓа меѓу градовите Тернавени и Блаж.
Шефкет Муслиу
Шефкет Муслиу (албански: Shefket Musliu; Велики Трновац,, ) е поранешен член на ОНА.
Тој бил командант на Генерал штабот на ОВПМБ во с.Добросин и воен командант на секторот „Центар“. Присуствувал на состанокот во Гнилане на 20 мај 2000 година, за продолжување на војната во Србија и припрема за Македонија. Заедно со Ридван Ќезими- Леши ги водел преговорите со српската страна, со посредство на КФОР и Меѓународната заедница. Еден од потписниците на договорот за разоружување, посебно за секторот „Б“ од албанска страна. Се предал на КФОР на 25 мај 2001, но по проверката бил пуштен на слобода.
На 27 јули е ставен на црната список на американскиот претседател Џорџ Буш.
Нарцис (митологија)
Нарцис (старогрчки: Νάρκισσος) — лик од старогрчката митологија. Тој бил ловец од Беотија, кој бил познат по својата убавина. Тој бил исклучително горд, и ги омаловажувал оние што го сакале. Немезида го забележала ова однесување и го привлекла Нарцис кај реката, каде што тој го видел својот одраз во водата и се вљубил во него, не сфаќајки дека тоа е само слика. Не можејќи да ја остави убавината на својот одраз, Нарцис се удавил. Нарцис е потеклото на терминот нарцизам, фиксација со себеси.
Антички извори
Има многу антички верзии на овој мит. Класичната верзија е таа на Овидиј, напишана во книга 3 од Метаморфози; ова е приказна за Нарцис и Ехо. Еден ден Нарцис одел во шумата кога Ехо го видела, длабоко се заљубила и тргнала по него. Нарцис насетил дека е следен и извикувал "Кој е таму?". Ехо повторила "Кој е таму?". Таа на крајот го открила својот идентитет и се обидела да го фати. Тој отстапил и и рекол да го остави на мира. Срцето и било скршено и го поминала остатокот од својот живот осамена и само ехото на звукот останал од неа. Немезида, божицата на одмаздата, слушнала за ова и одлучила да го казни Нарцис. Едно лето враќајќи се од лов, богинката го намамила до реката каде тој се наведнал над водата и се видел во неа. Тој не сфаќајки дека тоа е само слика се вљубил во неа. Тој на крајот сфатил дека неговата љубов не може да се оствари и извршил самоубиство.
Претходната верзија се припишува на поетот Партениј од Никеја, составена во околу 50 година п.н.е.. Како во верзијата на Овидиј, таа завршува со самоубиството на Нарцис. Како и во верзија на Конон, современик на Овидиј (Нарации, 24). Во неа, еден млад маж по име Аминиас се вљубил во Нарцис, кој веќе одбил повеќе машки додворувачи. Нарцис, исто така го одбил и Аминиас и му даде меч. Аминиас извршил самоубиство пред домот на Нарцис. Тој се молел на боговите да го казнат Нарцис за сите маки што ги предизвикал. Крајот е ист како и во другите верзии.
Барај! (пребарувач)
Барај! — македонски пребарувач. Основан во 2006 година, а за првпат вдомен на PICZO.com. Сега е сместен на CrawlDog.com, но во план е преместување.
Свети Петар и Микелон
Географија
Островите имаат вкупна површина од 242 км2 и 7012 жители. Архипелагот се состои од островот Свети Петар (26 км2), Микелон (110 км2), Лангладе (91 км2) и некои помали острови. Порано Микелон и Лангладе биле раздвоени острови, додека денес се споени со копнен провлак и заедно се нарекуваат Микелон.
На Свети Петар живеат 6.100 жители (главен град е местото Свети Петар, додека на Микелон живеат 900 луѓе.
Историја
Свети Петар и Микелон се последниот мал остаток од некогашната колонија Нова Франција.
Името Остров Свети Петар го дал морепловецот Жак Картие кога поминал покрај островот во 1536 година. Пред тоа, островите се нарекувале Архипелаг на единаесет илјади девици, име што им го дал португалскиот истражувач Жозе Алварез Фагуендес, во 1520 год, на денот на Света Урсула.
Нападите на Британците кон крајот на XVII век ги натерале француските доселеници да ги напуштат овие острови. Тие го менувале сопственикот сè до 1815 година, од кога овде се востановила француска власт и почнал период на релативна благосостојба заснована на рибарење. Значењето на рибарството опаднало кон крајот на XIX век и островите западнале во економска депресија. Краток период на економска експанзија уследил во 1920-те за време на прохибицијата на алкохол во САД. Тогаш Свети Петар бил центар за криумчарење на алкохол.
Св. Спас (Кален)
''' Св. Спас''' — археолошко наоѓалиште во прилепското село Кален.
Претставува осамени наоди од римско време.
Неукенсаурус
Неукенсаурус (што значи „гуштер од Неукенс“) — род на титаносауруски сауроподски диносаурус кој живеел за време на Доцна Креда на територијата на денешена Аргентина и Уругвај во Јужна Америка пред околу 80 милиони години. Неговите фосили биле пронајдени од изливите на формацијата Анаклото, близу реката Неукен од каде потекнува и неговото име.
Историја
Во 1893 година, Ричард Лидекер го именувал Титаносаурус австралис, заснован на низа елементи на пршлените на опашката и екстремитетите. Остатоците биле пронајдени од Сантијаго Рот и Ф. Ромеро во провинцијата Неукен во Аргентина кај реката Неукен, а бил поставен од Лидекер. Шест пршлени на опашката, со инвентарниот број MLP Ly 1-6-V-28-1, биле холотип на видот. Веројатно биле пронајдени во слој од формацијата Анаклето.
Некои елементи што биле упатени на Titanosaurus australis, биле доделени на Лаплатасаурус araukanicus од страна на Фридрих фон Хуене во 1929 година. Истата година, фон Хуене го именувал Titanosaurus robustus и тврдел дека се разликува од T. australis во материјалот на екстремитетите. Фон Хуене му ги опишал сите тенки екстремитети на T. australis, но не идентификувал никакви разлики помеѓу пршлените. Кога го опишал T. robustus, фон Хуене навистина не споредил други родови и видови со него. Од материјалот за синтип доделен од фон Хуене на T. robustus Хозе Фернандо Бонапарта и др. во 1978 година избрал четири лекотипови, примероци MLP 26-250, MLP 26-252, MLP 26-254 и MLP 26-259, лева коска, двете улни и лев полупречник.
Во 1986 година, Хаиме Едуардо Пауел, заклучувајќи дека Titanosaurus australis е помалку сличен од Laplatasaurus araukanicus со Titanosaurus indicus, го именувал како посебен род: Неукенсаурус. Сепак, тој тоа го сторил во необјавена дисертација што предизвикало Neuquensaurus australis и Neuquensaurus robustus да останат неважечки nomina ex disertatione. Во 1990 година, двата вида биле доделени на Салтасаурус од страна на Џон Стентон Мекинтош, како Saltasaurus australis и Saltasaurus robustus, тврдејќи дека одликите пронајдени од Бонапарта не биле од доволна таксономска важност за да се оправда генеричката поделба.
Во 1992 година Пауел валидно го именувал Неукенсаурусот, со типски вид Titanosaurus australis, од кои комбинацијата ново е Neuquensaurus australis. Тој, исто така, открил дека Titanosaurus robustus може да се додели на новиот род, но сметал дека не е дијагностички, и затоа е нобиум дубиум.
Опис
За овој диносаурус се верува дека поседувал остеодерми слични на оклоп. Релативно мал сауропод, со фемур само 0,75 метри во должина. Тој е еден од најпознатите од патагонските сауроподи. Покрај оригиналните фосили опишани од Лидекер во 1893 година, тие се претставени со фосили собрани на почетокот на дваесеттиот век, и понов материјал, вклучувајќи добро сочуван и делумно артикулиран примерок опишан во 2005 година (со два поврзани остеодерма). Цервикалните пршлени се познати од повеќе примероци на Неукенсаурусот, иако малкумина се дефинитивно поврзани со кој било друг материјал. Дорзалните пршлени носат силно опитокоцелозни центри со странични пневматски отвори. Меѓутоа, во грбните страни, плевроцелите се прицврстени и внатрешно поделени, што е редовна одлика на титаносаурусите. Плеуроцелите се пропорционално повисоки отколку во Тригоносаурус или Лираиносаурус.
Неукенсаурусот има скоро целосен скелет. Меѓу од зачуваните елементи е скапулата, која наликува на Салтасаурусот, Лираиносаурусот и Аламосаурусот.
Класификација
Неукенсаурусот е изведен солтасаурид. Нејзини најблиски роднини биле Салтасаурус, Рокасаурус и Бонатитан и заедно ги сочинувале Салтасаурините.
Погача
Погача е вид на леб во круг, кој во минатото секој ден бил печен во домаќинствата. Се прави од пченично брашно, и од пченкарно брашно се нарекува пченкарен леб.По печењето погачата обично загорува па се става сусам.И се сече.
Денес во урбаните и руралните области, печење погача најчесто се заменува со купување леб во продавница.
Во српската и во македонската кујна постои мрсна и посна погача.
Интересни факти
Постои изрека во српскиот и во македонскиот јазик: „преку леб бара погача“.
Други вредности
Погачата може да биде од округла форма од секакво тесто, на пример: погача за исхрана на говеда, пчели и др., погача од гипс (што се користи за вметнување на гипс-картон плочи на ѕидот).
Владо Матевски
Владо Матевски (роден на 4 декември 1953 година во Големо Црско, Кичевско) — македонски природонаучник, ботаничар и биолог, член на МАНУ.
Образование и работен век
Основното и средното образование го завршил во Кичево. Во учебната 1972/73 година се запишал на Природно-математичкиот факултет во Скопје, група биологија, а дипломирал во 1977 година. Магистерскиот труд “Таксономија и хорологија на родот THYMUS L. во Скопската Котлина” го одбранил на Биолошкиот факултет во Скопје (1982), додека докторската дисертација “Таксономија и хорологија на Sect. MARGINATI (A. Kerner) A.Kerner од родот THYMUS L. во флората на СР Македонија” под менторство на акад. Кирил Мицевски, ја одбранил на Природно-математичкиот факултет во Скопје (1987). Во 1980 година се вработил како приправник на Ботаничкиот институт при Биолошкиот факултет во Скопје, за асистент е избран во 1983 година, за доцент по група предмети од областа на систематиката и филогенија на вишите растенија е избран во 1988 година, за вонреден професор (1993), за редовен професор (1998) и во истото звање е реизбран во 2003 година. Бил раководител на Ботаничкиот завод со Ботаничка градина (1993–1995), а во текот на 1995 година ја вршел функцијата шеф на Институтот за биологија на Природно-математичкиот факултет во Скопје. Во периодот 1995–1997 година бил продекан за настава и наука на Природно-математичкиот факултет во Скопје, раководител на двопредметните студии биологија–хемија (1997-1999), а во 2001–2003 година, член на Сенатот на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје. За време на изработката на магистерската работа и докторската дисертација престојувал на студиски престои во повеќе наврати во Австрија – Naturhistoriches Museum Виена (1979-1985). Бил на студиски престои на Биотехничкиот факултет на Универзитетот во Љубљана, Хербариумот на Земаљскиот Музеј во Сараево, Ботаничкиот завод на Природословно-математичкиот факултет во Загреб, и други. Посебно треба да се издвои неговата долга и плодна соработка со колегите од Биолошкиот институт „Јован Хаџи“ при ЗРЦ, САЗУ, Љубљана, каде што долги низ години, престојува во оваа институција, во рамките на заедничките билатерални македонско-словенечки проекти. Како член на државна делегација, во својство на претседател на Националниот комитет за биолошка разновидност на Република Македонија престојувал на V. конференција на земјите потписнички на Конвенцијата за биолошка разновидност во Најроби, Кенија (2000). Бил претседател и секретар на Сојузот на друштвата на биосистематичарите на Република Македонија, како и Претседател на Националниот комитет за биолошка разновидноста на Република Македонија.
Учествува во неколку интернационални научни ботанички асоцијации (OPTIMA, Источно алпско-динарско друштво за проучување на растителноста и други), национални друштва (Друштво на биолозите на Република Македонија, Македонско еколошко друштво) и други. Бил член во научниот одбор на разни меѓународни научни манифестации (VI, VII и VIII симпозиум за флората на Југоисточна Србија и соседните подрачја, III – от балкански ботанички конгрес во Сараево (2003), IV – от балкански ботанички конгрес во Софија (2006), V- от балкански ботанички конгрес во Белград (2009), VI- от балкански ботанички конгрес во Риека (2015), симпозиумот на Источно алпско-динарско друштво за проучување на растителноста – Оточец, Словенија (2003), и други. Член е на меѓународниот Уредувачки одбор на научното списание Прилози (MANU, Одделение за Приридоно-математички и биотехнички науки и Одделение за медицински науки), Hacquetia (Словенија), Natura Montenegrina (Црна Гора), Phytologia Balcanica (Бугарија), Biologica Nyssana (Србија), Biologia Serbica (Србија), Journal of Natural and Technical sciences (Албанија). Го организирал 35th симпозиумот на Источно алпско-динарско друштво за проучување на растителноста во Охрид (2013), како и Регионалната меѓународна конференција – The system “Prespa Lakes – Ohrid Lake”: The actual state – problems and perspective (Струга-Поградец, 2013). Член е на Committee for Mapping the Flora of Europe, Helsinki, Finland.
Академик Владо Матевски за редовен член на Македонската академија на науките и уметностите е избран на 27 мај 2009 година. Од 2013 година е член на Европската академија на науките со седиште во Салцбург.
Научноистражувачка дејност
Научноистражувачката дејност на академик Владо Матевски, се одвива во областа на флористиката, таксономијата и фитоценологијата. Објавил 146 научни трудови (64 трудови во странски списанија, 30 трудови во списанија со фактор на влијание). Автор или соавтор е на 5 монографии – Флората на планинскиот масив Добра Вода (1995), Flora and vegetation of the Macedonian steppe (2008), Флора на Република Македонија, 1,6 (2005); 2,1 (2010), Forest vegetation of the Galičica mountain range in Macedonia (2011). Учествувал со околу 120 реферати или научни соопштенија на голем број конгреси и симпозиуми (75 презентирани на меѓународни собири во странство). Опишал (самостојно или во соавторство) над 25 растителни таксони и над 50 растителни заедници, нови за науката, од територијата на Република Македонија и Балканскиот Полуостров. Учествувал во реализацијата на над 20 научно-истражувачки проекти. Раководи со проектот “Флора на Република Македонија” а раководел уште со 10 домашни проекти, како и со 8 Билатерални меѓународни проекти (со Биолошкиот институт при ЗРЦ, САЗУ, Словенија, со Српската Академија на науките и уметностите, со Бугарската академија на науките и други).
Награди и признанија
За неговата долгогодишна наставна и научна работа и активност добитник е на повеќе признанија, благодарници и награди, како што се: државната награда Гоце Делчев (2011), Благодарница од GEF (Global Environment facility) – Програма за мали грантови во Македонија)(2015), Признанието Клучевите на Преспа (2016), Award in Recognition of Outstanding Contribution and Dedication to the Development of Ecology and Environmental Protection in Macedonia (od Makedonskoto ekolo{ko dru{tvo, 2016), Плакета од Природно-математички факултет по повод 70 години од постоењето (2016) и други.
Знаме на Свети Петар и Микелон
Официјално знаме на Свети Петар и Микелон е Знамето на Франција.
Чука (Брезница)
Чука — археолошко наоѓалиште во поречкото село Брезница. Претставува градиште од средниот век.
Љубе Серафимовски
Љубе Ѓошев Серафимовски ( во —  во ) — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ.
Животопис
Во раното детство останал без родители ѝ за него се грижеле неговите постари браќа. Имал тешко детство, во кое уште од осмата година станал овчар на семејното стадо, а подоцна бил ценуван да работи на туѓи имоти. За време на окупацијата бил мобилизиран во бугарската окупаторска војска. По извесно време со уште неколку другари дезертирал и се приклучил кон народноослободителната војска, во редовите на Треттата македонска ударна бригада. Земал учество во ослободувањето на Куманово, Скопје и други места. По ослободувањето на Македонија заминал на Сремскиот фронт. Учествувал во борбите на Шид, Винковци и други места. Посебна храброст покажал при пробивањето на непријателската одбранбена позиција крај Шид. Крај Винковци јуришајќи на непријателска позиција бил погоден од рафал на непријателски митралез на 16 април 1945 година.
Џамија (археолошко наоѓалиште во Долна Ѓоновица)
Џамија — археолошко наоѓалиште во гостиварското село Долна Ѓоновица. Претставува утврдена некропола од средниот век. При нивелирањето на школскиот двор во 1956 година била откриена помала некропола со гробови градени од камени плочи - тип циста. Имаат насоченост исток-запад.
Пазар на акции
Пазарот на акции или пазарот на капитал е јавен ентитет (мрежа на слободни економски трансакции,но не физички објект или дискретен ентитет) за тргување со акции на компанија и деривативи на договорена цена;овие претставуваат хартии од вредност,кои се објавени на официјалниот список на берзата, како и оние кои се тргувани приватно.
Големината на светската берза е пресметана на околу $36.6 трилиони на почетокот на октомври 2008. Вкупниот светски пазар на деривативи е проценет на околу $791 трилиони номинална вредност, 11 пати поголема од целата светска економија. Вредноста на пазарот на деривативите, бидејќи е наведена во однос на замислената вредност, не би можело директно да биде споредена со акции или со хартија од вредност со фиксен приход, што традиционално се однесува на реалната вредност. Згора на тоа, голем дел од деривативите се урамнотежуваат едни со други( т.е. деривативниот влог на настан што се случува се надополнува со сличен деривативен влог на настан што не се случува).Многу такви релативно неликвидни хартии од вредност се вреднувани според финансиските модели,отколку според реалната пазарна цена.
Како учесници на пазарот се јавуваат поединечните трговски инвеститори, институциските инвеститори како што се заедничките фондови,банките,осигурителните компании и хеџ фондовите, а исто така и јавните претпријатија кои тргуваат со сопствените акции.Според некои истражувања, институциските инвестори и претпријатија кои тргувале со сопствените акции генерално добивале повисоки приходи со пресметан ризик отколку инвеститорите во малопродажбата.
Тргување
Учесниците на пазарот на акции варираат од мали поединечни инвеститори на акции до големи трговци на инвеститорски фондови,кои може да се основаат секаде. Нивните налози вообичаено завршуваат кај професионалец на берза,кој ги извршува налозите за купуваање или продавање.
Некои трговски размени се физички локации каде трансакциите се извршуваат на берзанските паркети, според метод кој е познат како „отворено извикување“ (open outcry).Овој метод на аукција се користи при трговска размена на акции и капитал каде тргувачите  може да употребат „вербални“ наддавања и понуди истовремено. Другиот вид на тргување со акции е виртуелен, составен од мрежа на компјутери, каде размените се прават електронски преку тргувачи.
Тековните трговски размени се основаат врз модел на аукциски пазар каде потенцијален купувач понудува одредена цена за акции, и потенцијален продавач бара одредена цена за акциите. (Купување или продавање на пазар значи дека ќе ја прифатиш која било побарана или понудена цена за акцијата). Кога понудената и побараната цена се усогласуваaт, се одвива продажба, според принципот прв дојден,прв услужен во случај кога постојат повеќе понудувачи или побарувачи за дадената цена.
Целта на тргувањето со акции е олеснување на размената на хартиите од вредност помеѓу купувачи и продавачи, со тоа обезбедувајќи и пазарно место(виртуелно или реално).Размените обезбедуваат тековни информации за тргување на објавените хартии од вредност, притоа олеснувајќи го оформувањето на цената.
Њујоршката Берза претставува физичка размена, или таканаречена размена на акции објавени на листа- само акциите кои котираат на берзата може да се тргуваат на хибриден пазар (пазар каде што размената може да се изврши по електронски пат или со традиционалниот модел на аукција) за пласирање на налози на берзанскиот паркет, електронски и рачно. Налозите кои се извршуваат на берзанскиот паркет влегуваат преку членовите на берзата и се распределуваат до независните брокери, кои одат до одредена кабина на берзанскиот паркет, каде брокерски специјалист ја извршува размената за таа акција. Работата на специјалистот е да ги усогласува налозите за купување и продавање, користејќи го методот на отворено извикување (open outcry). Ако постои спред (spread), ниедна размена не се одвива во моментот- во овој случај брокерскиот специјалист треба да ги искористи неговите/нејзините ресурси (пари или акции) за да ги затвори разликите по неговото/нејзиното време за оценување. Штом ќе се направи размена деталите се пренесени на „касета“ и се вратени до брокерската фирма, преку која се известува инвеститорот кој го поставил налогот. Иако во овој процес човечкиот контакт има значаен удел, компјутерите играат главна улога,посебно за таканаречената „компјутеризирана трговска размена“.
NASDAQ(National Association of Securities Dealers Automated Quotations) е виртуелна берза, каде сите трговски размени се извршуваат преку компјутер. Процесот е сличен како на Њујоршката берза. Како и да е, купувачите и продавачите елктронски се мечирани. Еден или повеќе творци на пазарот на NASDAQ секогаш обезбедуваат понудена и побарувана цена за која тие секогаш ќе ја купат или продадат нивната акција.
Париската берза, сега дел од Еуронекст, е електронска берза која се заснова врз налозите. Била автоматизирана во доцните години на 80-тите. Пред 1980-тите, била берза која функционирала според методот на отворено извикување (open outcry). Брокерите се среќавале на берзанскиот паркет или Палатата Броњиар (Palais Brongniart). Во 1986,бил воведен системот за тргување САТЅ (Computer Assisted Trading System), и процесот за мечирање на налозите бил целосно автоматизиран.
Со тек на време, активното тргување ( посебно кај големите блокови на хартии од вредност) се оддалечувало од активната размена. Фирмите за хартии од вредност, предводени од UBS AG, Goldman Sachs Group Inc. и Credit Suisse Group, веќе управуваат со 12 % од американските хартии од вредност надвор од берзите на нивните внатрешни системи.Toa сигурно ќе се зголеми до 18 проценти до 2010, бидејќи сè повеќе инвестициски банки ги заобиколуваат Њујоршката берза и NASDAQ и тие самите ги поврзуваат купувачите и продавачите на хартии од вредност, според податоците добиени од Aite Group LLC од Бостон, консултантска група за брокери.
Денес, бидејќи компјутерите ја елиминираа потребата од трговски паркети како  Биг Борд(Big Board), рамнотежата на моќта на пазарот на капиталот се менува. Со донесување на повеќе налози внатре, каде клиентите може да пренесуваат големи блокови на акции анонимно, брокерите плаќаат помалку за трошоци и добиваат поголема акција од $11 билиони годишно што институциските инвеститори ја плаќаат за трговската провизија.
Учесници на пазарот
Како учесници на пазарот се сметаат поединечните малопродажни инвеститори, институциските инвеститори како што се инвестициските фондови,банките, осигурителните компании и хеџ фондовите, а исто така и јавните претпријатија кои тргуваат со сопствените акции.Според некои истражувања, институциските инвеститори и компаниите кои тргуваат со нивните сопствени акции генерално добиваат повисок приход со пресметан ризик отколку инвеститорите во малапродажбата.
Пред неколку декади, на светско ниво, купувачите и продавачите биле поединечни инвеститори, како што се богатите стопанственици, обично со долга семејна истрорија на одредени компании. Со тек на време,пазарите станале сè повеќе „институализирани“; купувачите и продавачите претставуваат големи институции (т.е. пензиски фондови, осигурителни компании, инвестициски фондови, индексни фондови, акциски фондови, хеџ фондови, инвеститорски групи, банки и други различни финансиски институции).
Со зголемувањето на институциските инвеститори се довеле и некои подобрувања во пазарните операции. Започнала постепена тенденција за намалување на фиксните трошоци за сите инвеститори, делумно со паѓање на административните трошоци, но исто така придружени и со олигополистички пристап на брокери на големи институции за поставување на стандардизирани трошоци.
Историја
Во 12 век во Франција посредниците на трговската размена -courretiers de change биле задолжени за управување и регулирање на долговите на земјоделските заедници во име на банките. Бидејќи овие личности тргувале и со долгови, тие може да се кажат дека се првите брокери. Општоприфатена заблуда е дека во доцниот 13 век тргувачите на стока во Брухе се собирале во куќата на човекот кој се викал Ван дер Бурз(Van der Beurze ) ,и во 1309 тие биле именувани како „Brugse Beurse", институционализирање на она што до тогаш претставувало, неформални состаноци, но всушност, семејството Ван дер Бурз имала зграда во Антверпен каде овие состаноци се одвивале; Ван дер Бурз го зеле Антверпен, како и повеќето трговци во тоа време, како нивно примарно место за тргување. Идејата набргу се раширила околу Фландрија и соседните земји и "Beurzen" набргу се отворил во Гент и Амстердам.
Во средината на 13 век, венецијански брокер започнал да тргува со владини хартии од вредност. Во 1351 венецијанската влада ги забранила гласините што се ширеле со намера да се намали цената на владините фондови. Банкари во Пиза, Верона,Џенова и Фиренца исто така започнале да тргуваат со државните хартии од вредност во текот на 14 век. Ова било возможно само поради тоа што овие биле независни градови држави нераководени од војвода,туку од совет на влијателни граѓани. Италијанските компании исто така биле први кои издавале акции. Потоа следеле компаниите во Англија и Ниските Земји(Белгија,Холандија, Луксембург) во 16 век. Dutch East India Company( основана во 1602) била првото акционерско друштво кое се здобило со фиксни акции на капитал, и како резултат на тоа,на амстердамската берза се појавило континуирано тргување во акциски компании. Набргу потоа, на амстердамскиот пазар произлегле возбудливи понуди за тргување на различни деривативни инструменти,меѓу кои опција и репо. Холандиските трговци исто така започнале и со краткорочно продавање- практика која била забранета од холандиските надлежности уште во 1610.
Денес има пазари на акции буквално во секоја развиена и најпрогресивна економија, каде најголемите пазари се наоѓаат во САД, Велика Британија, Јапонија,Индија,Кина,Канада, Германија, Франција, Јужна Кореја и Холандија.
Функции и цели
Пазарот на акции е еден од најважните извори за компаниите да се здобијат со пари. Ова овозможува бизнисите јавно да бидат тргувани, или генерирање на дополнителен финансиски капитал за проширување со продавање на акциите во сопственост на компанијата на јавен пазар. Ликвидноста што една берза им ја нуди на инвеститорите, им овозможува брза и лесна продажба на хартиите од вредност. Ова е примамлива каректеристика за инвестирање во акции, во споредба со други понеликвидни инвестиции,како што се недвижнини. Некои компании активно ја зголемуваат ликвидноста преку тргување со нивните сопствени акции. Историјата покажала дека цената на акциите и другите средства е значаен дел од динамиката на економската активност, и може да влијае или да биде показател на социјалното расположение. Економијата чиј пазар на акции е во раст се смета дека е растечка економија. Всушност, пазарот на акции често се смета за примарен показател за стабилноста и развојот на економијата во една држава.
Зголемувањето на цените на акциите, на пример,често се смета дека се придружени со зголемени бизнис инвестиции, и обратно. Цените на акциите исто така влијаат и врз богатството на домаќинствата и нивната потрошувачка. Затоа,централните банки претендираат да внимаваат на контролата и однесувањето на пазарот на акции и, генерално, врз непреченото работење на функциите на финансискиот систем. Финансиската стабилност е raison d'être(причина за постоење) на централните банки.
Берзите исто така функционираат како клириншка куќа за секоја трансакција, што значи дека тие ги собираат и ги доставуваат акциите и гарантниот лист за плаќање до продавачот на хартии од вредност. Ова го елиминира ризикот на поединечен купувач или продавач, во случај другата договорна страна да не ја изврши трансакцијата.
Непреченото функционирање на сите овие активности го олеснува економскиот раст со тоа што ниските трошоци и ризици на претпријатијата го унапредуваат производството на добра и услуги, како и можното вработување. На овој начин, се смета дека финансискиот систем придонесува за зголемен просперитет.
Односот на пазарот на акции со модерниот финансиски систем
Финансискиот систем кај најзападните земји подлежал на забележителни трансформации. Една одлика на овој развој е дисинтермедијацијата. Дел од фондовите вклучени во заштедувањето и инвестирањето, се насочува директно до финансиските пазари,наместо да се пренесува преку традиционалното позајмување на банките и депозитните операции. Општиот јавен интерес за инвестирање во пазар на акции, или директно или преку инвестициски фондови, е значајна компонента  на овој процес. Статистката покажува дека во последните декади акциите станале сè поголем дел од финансиските средства на домаќинствата во многу земји. Во 1970-тите, во Шведска, депозитните сметки и другите многу ликвидни средства со мал ризик сочинувале речиси 60 % од финансиското богатство на домаќинствата, споредени со помалку од 20 % во 2000 година. Главниот дел од ова усогласување е што финансиките портфолија преминале директно во акции, но добар дел се формирал во различни видови на институциски инвестиции за групи на поединци,т.е.,пензиски фондови, инвестициски фондови, хеџ фондови,осигурителни инвестиции за премии итн.
Трендот кон форми на штедење со повисок ризик бил акцентиран со нови правила за повеќето фондови и осигурување,овозможувајќи поголем процент на акции во замена за обврзници. Слични тенденции може да се најдат и во други индустријализирани земји. Во сите развиени економски системи, како што се Европската Унија, Соединетите држави, Јапонија и другите развиени нации, трендот бил ист: штедењето се отргнало од традиционалните банкарски депозити кон хартии од вредност со поголем ризик од еден или друг вид.
Однесувањето на пазарот на акции
Од искуство знаеме дека инвеститорите може привремено да ги отргнат финансиските цени од нивните долгорочни трендови на агрегатни цени.(Позитивните или нагорните трендови се однесуваат на биковиот пазар (bull market); негатвните или надолните трендови се однесуваат на мечковиот пазар (bear market)). Претерани реакции може да се појават- така што прекумерниот оптимизам (еуфорија) може да ги однесе цените прекумерно високо или прекумерниот песимизам може да ги симне цените прекумерно ниско. Економистите продолжуваат да дебатираат дали финансиските пазари генерално се ефикасни.
Според една интерпретација на хипотезата за ефикасен пазар,само промените во основните фактори, како што се изгледите за маргини, профити или дивиденди, треба да влијаат на цениите на акците без разлика на краткорочноста,каде случаен „шум“ може да преовладува во системот.(Според оваа академска гледна точка,во голема мера теориска –позната како силна форма на хипотезата за ефикасен пазар- исто така се предвидува  дека треба да има мал процент на тргување,а може воопшто и да нема,спротивно на фактот, бидејќи цените се веќе или близу до еквилибриум ,кои притоа се формирани според општоприфатеното знаење.) Силната форма на хипотезата за ефикасен пазар е длабоко тестирана со такви настани каков што е падот на пазарот на хартии од вредност во 1987, кога индексот Dow Jones опаднал за 22,6%- најголемиот еднодневен пад во историјата на САД.
Овој настан покажал дека цената на акциите може драстично да падне и покрај тоа што,до денес, е невозможно да се одреди генерално прифатена причина: темелно истражување не успеало да открие каков било прифатлив развој што би можело да се смета за причина на падот.(Но да се забележи дека ваквите настани се предвидени да се појават само случајно,иако многу ретко).Исто така ова е случај кој се практикува во пошироки рамки и се однесува на тоа дека новите информации не влијаат многу на промените на цените;едно истражување за педесетте најголеми еднодневни промени на цената на акциите во САД во повоениот период го потврдува ова.
Меѓутоа,се појавила и „слаба“ форма на хипотеза за ефикасен пазар која не бара цените да останат на или приближна рамнотежа, туку дека учесниците на пазарот нема да бидат во состојба систематски да профитираат од каква било моментална неефикасност. Освен тоа, додека хипотезата предвидува дека сите промени на цената (во остсуство на промена во основната информација) се случајни(т.е. не се според тренд), многу други студии покажале забележителна тенденција на пазарите на хартии од вредност да следат тренд за период од неколку недели или и подолго. Различни објаснувања за ваквите големи и неслучајни промени на цената биле објавени. На пример, некое истражување покажало дека промените кај проценетиот ризик, и употребата на некои стратегии, како ограничување на загубата (stop loss limits) и VaR граници, теоретски би можеле да предизвикат финансиските пазари да реагираат во крајни граници.Но, изгледа дека најдоброто објаснување е тоа дека дистибуцијата на цените на пазарот на акции не е Гаусова дистрибуција(во чиј случај, хипотезата, во било која од нејзините сегашни форми,не би била целосно применлива).
Други истражувања покажале дека психолошките фактори може да резултираат во претерани (статистички аномални) промени на цената на акциите( спротивно на хипотезата која ги смета таквите однесувања како неутрализирање). Психолошкото истражување покажало дека луѓето се предодредени да гледаат случајни форми, и често ќе перципираат модел што всушност е само шум.(Нешто како гледање на слични форми во облаци или дамки од мастило). Во денешен контекст ова значи дека неколку добри вести последователно за една компанија може да води кон претерана позитивна реакција од страна на инвеститорите (неоправдано водејќи ја цената по нагорна линија). Период на добри заработки исто така ја зголемува самодовербата кај инвеститорите, намалувајќи ги нивните (психолошки) граници за ризик.
Друг феномен- исто така од психологијата- кој функционира против објективната проценка е групното размислување.Како социјални животни, не е лесно да се држиш до мислење што значително се разликува од она на мнозинството на групата. Еден пример со кое ова може да се поистовети е одбивањето да се влезе во празен ресторан; луѓето обично претпочитаат нивното мислење да е прифатено од оние другите во групата.
Во еден труд авторите направиле споредба со коцкањето. Во нормални услови пазарот се однесува како игра на рулет; можностите се познати и се многу независни од одлуките за инвестиции на различни играчи. Во периоди кога пазарот е во стресна состојба, играта станува повеќе како покер ( преовладува здруженото однесување). Во овој случај играчите мора да дадат големо значење на психологијата на други инвеститори и како тие ќе реагираат психолошки.
Пазарот на хартии од вредност, како и секој друг бизнис, е доста неопростлив со аматерите. Неискусните инвеститори ретко ја добиваат помошта и поддршката што им треба. Во периодот до падот во 1987, помалку од 1 % од препораките на аналитичарите биле за да се продава (и дури за периодот од 2000-2002 на мечковиот пазар, просекот не се зголемил над 5%). Во периодот до 2000год, медиумите ја засилиле генералната еуфорија, со извештаите за брзото зголемување на цената на акциите и со идејата дека може да се заработат големи суми на пари во таканаречената нова економија на пазарот на хартии од вредност.
Нерационално однесување
Понекогаш, изгледа дека пазарот реагира нерационално на економските или финансиските информации, дури и кога е веројатно дека тие информации немаат вистинско влијание врз основната вредноста на самите хартии од вредност.Но ова може повеќе да изгледа така,отколку што вистински е, бидејќи често таквите информации биле предвидени, и може да произлезе противдејство ако информациите се подобри( или полоши) од очекуваното. Затоа, пазарот на хартии од вредност може да се заниша во двата правци поради соопштенија на печатот, гласини, еуфорија и масовна хистерија; но генерално, повеќето искусни инвеститори се собираат набрзина за да искоритат дури и најмал дел од масовната хистерија,макар и за кратко.
За краток период,колку и да има брзи промени на пазарот, може да влијаат позитивно и негативно врз акциите и другите хартии од вредност, придонесувајќи однесувањето на пазарот на хартии од вредност да биде тешко предвидлив.Емоциите може да ги водат цените по горна и долна линија, луѓето не се толку рационални како што мислат дека се, и причините за купување или продавње генерално се нејасни. Бихевиористите расправаат дека инвеститорите често се однесуваат „нерационално“ кога донесуваат одлуки за инвестиции давајќи им некоректни цени на хартиите од вредности, што предизвикуваат пазарни неефикасности, што пак,за возврат, се можности за заработување на пари. Меѓутоа, целата идеја на хипотезата е дека овие нерационални реакции на информацијата се компензираат,оставајќи ги цените на акциите рационално одредени.
Најголемата еднодневна добивка на Dow Jones индустрискиот просек била 936,43 бода или 11 проценти, што се случило на 13ти октомври 2008.
Падови на пазарот
Падот на пазарот на хартии од вредност често се дефинира како нагло опаѓање на цените на акциите на капитал кои се наоѓаат на списокот на берзите. Паралелно на различни економски фактори, како причина за крах на пазарот се смета паниката и губењето на доверба кај јавноста за инвестирање. Често, падовите на пазарите ставаат крај на шпекулативните финансиски балони.
Еден од најпознатите падови на пазарот започнал на 24ти октомври 1929 во Црн Четврток (Black Thursday).Dow Jones индустрискиот индекс загубил 50% за време на овој пад. Ова било почеток на големата депресија. Друг познат пад се случил на 19ти октомври 1987- Црниот Понеделник. Падот започнаал во Хонгконг, и набргу потоа се проширил низ светот.
До крајот на октомври, пазарите на хартии од вредност во Хонгконг паднале за 45,5%%, во Австралија за 41,8%%, во Шпанија за 31%%,во Велика Британија за 26,4%%, во САД за 22,68%% и во Канада за 22,5%%. Црниот Понеделник бил процентуално најголемиот еднодневен пад во историјата на пазарот на хартии од вредност- Dow Jones индексот опаднал за 22,6%% во еден ден. Имињата „Црн Понеделник“ и „ Црн Четврток“ исто така се употребени за падот од 28 и 29 октомври 1929, кои следеле по ужасниот четврток- почетниот ден на падот на пазарот во 1929.
Од почетокот на 90-тите, повеќето од најголемите берзи почнале да употребуваат електронски „машини за усогласување“ за да ги доведат на едно место купувачите и продавачите, притоа заменувајќи го системот на „отворено извикување“. Електронското тргување е составен дел од тргувањето во повеќето развиени земји. Кај берзите,компјутерските системи биле надоградени за да се справат со поголем обем во тргувањето преку попрецизен и поконтролиран начин. ЅЕС ги изменил маргиналните барања со цел да се намали нестабилноста на заедничките акции, опциите на акции и пазарот на фјучерси. Њујоршката берза и берзата во Чикаго го вовеле концептот на „прекинувач на струјно коло“. Прекинувачот го запира тргувањето,ако Dow Jones индексот се намали за даден број на бодови во даден временски период. Во февруари 2012, Регулаторната Организација за инвестициска индустрија на Канада вовела прекинувач за поединечна акција.
Индекси на пазарот на хартии од вредност
Промените на цените на пазарот или во дел од пазарот се сведени во ценовни индекси наречени индекси на пазарот на хартии од вредност, и ги има многу, како што се Стандард и Пурс (Ѕ&P-Standard & Poor's), FTSE 100 индексот(Finanacial Times Stock Exchange) и Еуронекст индексот. Таквите индекси обично се прилагодени на пазарната капитализација, со пондерите кои го рефлектираат придонесувањето на акциите кон индексите. Составните делови на индексите често се прегледуваат за да се вклучат/исклучат акции,со цел да ја рефлектираат промената во бизнис средината.
Деривативни инструменти
Финансиската иновација донесе многу нови финансиски инструменти,чии исплати или вредности зависат од цените на акциите. Како примери се инвестициските фондови тргувани на берза (exchange-traded fund (ETF)),индексот на акција и опција на акција, своп на капитал,фјучерси на поединечни акции и индекс на акции на фјучерси. Последните два може да се тргуваат на фјучерс берза (која се разликува од берзата на акции), или се тргувани вонберзанско. Бидејќи сите овие производи се добиени од акциите, тие понекогаш се сметаат дека треба да се тргуваат во (хипотетички) пазар на деривативи, отколку во (хипотетички) пазар на акции.
Стратегии за употреба на различни финансиски инструменти или позајмен капитал
Акција која тргувачот не ја поседува може да ја тргува користејќи краткорочна продажба(short selling);купување на маргина(margin buying) може да се употреби при купување на акции со позајмени фондови; деривативи може да се употребат за контрола на големи блокови на акции за многу помала сума на пари, што би била побарана од директното купување или директната продажба.
Краткорочна продажба
Кај краткорочната продажба, тргувачите позајмуваат акции (вообично од неговата брокерска компанија која ги држи акциите на неговите клиенти или неговите сопствени акции на сметка за да им позајми на краткорочните продавачи) и потоа ги продава на пазарот, надевајќи се цената да падне. Всушност тргувачот ја откупува акцијата, заработува ако цената во меѓувреме падне и е во загуба ако цената се зголеми. Излегувањето од кратка позиција со откупување на акцијата се нарекува „покривање на кратка позиција“ (covering a short position). Оваа стратегија може исто така да се употреби од бескруполозни тргувачи во неликвидни пазари за по вештачки пат да ја намали цената на акцијата. Па оттука повеќето пазари или ја спречуваат краткорочната продажба или воведуваат рестрикции за тоа кога и како да се случи кртакорочна продажба. Naked краткорочната продажба е илегална кај повеќето пазари.
Маргинално купување
Кај купувањето на маргини, дилерот позајмува пари (со камата) да купи акција и очекува цената да се зголеми. Најиндустријализираните земји имаат регулатива според која ако заемот е врз основа на колатерал од други акции што се во директна сопственост на дилерот, тоа може да е максимум на одреден процент од вредноста на тие други акции. Во САД,многу години маргиналните барања изнесувале 50%(тоа е, ако сакаш да заработиш инвестиција од $1000, треба да вложиш до $500, а често има и одржување на маргина $500).
Повик за маргина се прави ако вкупната вредност на сметката на инвеститорот не може да ја издржи загубата на размената.(При пад на вредноста на маргиналната хартија од вредност може да има потреба од дополнителни фондови за одржување на капиталот на сметката, и со или без претходно известување брокерската куќа може да ги продаде маргиналната хартија од вредност и други останати на сметката, за да истата ја заштити својата позиција на давање на заем. Инвеститорот е одговорен за секој дефицит кој следи по таквите присилени продажби).
Регулатива за маргинални барања (од Федералните резерви) била воведена по Падот од 1929 година. Претходно,шпекулантите требало да повлечат само 10% (дури и помалку) од вкупната ивестиција претставена преку купувањето на акциите. Други правила биле забраната за купување на акции без притоа да се има капитал за покривање на размената (freeriding): поставување на налог за купување на акции без притоа да се плати првично (вообичаено има три дена грејс период за испорака на акцијата), но потоа продавајќи ги ( пред да помина трите дена) и користејќи дел од приходите за да го изврши првичното исплаќање ( сметајќи дека вредноста на акциите не опaднала во меѓувреме).
Ново издадени акции
Глобалното издавање на капитал и инструменти поврзани со капитал изнесувало вкупно $505 билиони во 2004, зголемување за 29,8% од 2003 година, кое изнесувало $389 билиони. Првичните јавни понуди (IPOs) од американските издавачи се зголемиле за 221% со 233 понуди кои изнесувале $45 билиони, а првичните јавни понуди во Европа, Блискиот Исток и Африка се зголемиле за 333%, од $9 билиони до $39 билиони.
Инвестициски стратегии
Покрај тоа, многу одбираат да инвестираат преку индексни фондови. Кај овој метод, еден ја држи пондерираната или непондерираната вредност на портфолиото кое се состои од целиот пазар на хартии од вредност или само сегмент од пазарот на хартии од вредност. Првичната цел на оваа стратегија е да ја зголеми до максимум диверзификацијата,да ги намали даноците од често тргување, и да го следи генералниот тренд на пазарот на хартии од вредност( кој, во САД, просечно изнесува околу 10% годишно, кој се мери на годишно ниво, од Втората светска војна па наваму).