cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лав Виготски
За време на неговиот живот, теориите на Виготски биле контроверзни во Советскиот Сојуз. Во 1970-те, идеите на Виготски биле воведени на Западот каде биле централна компонента на развитокот на нови парадигми во развојната и педагошката психологија. Иако најпрво теориите на Виготски биле игнорирани од Западот, тие денес се добро познати, макар што учените не секогаш се согласуваат со нив. Во раниот 21 век се забележува тренд на повторно вреднување на сфаќањата на многу од централните концепти и теории на Виготски.
Мериен Линдстен - Томасон
Мериен Линдстен-Томасон (6 октомври 1909 година – 26 мај 1979 година) била шведски лекар и пионер-член на Меѓународното здружение на жени медицинари. Линдстен-Томасон е родена во земјоделско семејство во Гетеборг, учела во локалната гимназија, а потоа на Лундскиот универзитет каде се стекнала со медицинска диплома. Таа практикувала медицина во различни градови низ Шведска.
Мон де Алует
На Мон де Алует е завршницата на првата етапа на Тур де Франс 2011.
Луково (Касандра)
Луково — село во Егејска Македонија, Република Грција.
Џовани Рана
Џовани Рана (роден на 15 октомври 1937 година) бил италијански производител на тестенини и основач на брендот Џовани Рана на италијански прехранбени производи, вклучувајќи тестенини во фрижидер, сосови и готови јадења. Брендот започнал во 1962 година со домашни тортелини и оттогаш се проширил, дистрибуирајќи производи во триесет и осум земји ширум светот.
Животот и кариерата
Џовани Рана бил роден во 1937 година. Тој им се придружил на своите браќа во семејната пекара во Сан Џовани Лупатото, Верона, во 1950 година и почнал да прави тортелини, лично подготвувајќи ги тестенините и филот. Почнал да произведува тестенини и со својот мотор ги доставувал од врата до врата.
Со помош на локалните инженери и механичари, Џовани Рана дизајнирал и развил нови машини за да ја задоволи зголемената побарувачка за тестенини. Машините го зголемиле производството од околу 33 lb тортелини на час до околу 44000 lb на час. Во 1971 година, фабриката се преселила на нејзината сегашна локација Сан Џовани Лупатото. Синот на Рана, Џан Лука (денес извршен директор на компанијата на неговиот татко) и се приклучил на компанијата и го проширил брендот во други европски земји и во САД. Првата фабрика во Чикаго била отворена во 2012 година. Во октомври 2012 година, компанијата за тестенини Џовани Рана го отворила својот прв ресторан во Соединетите Американски Држави во комплексот Челзи Маркет во населбата Челзи на Менхетен, Њујорк Сити. Истата година фирмата отворила ресторан во Regent's Place во Лондон, Англија, кој истовремено е и прв ресторан во Обединетото Кралство.
Наводи
<references group="" responsive="1">
Космос-1567
Космос-1567 — еден од над 2.400 советски вештачки сателити лансирани во рамките на програмата „Космос“.
ОУ „Хасан Тахсини“ - Седларево
Основно училиште „Хасан Тахсини“ — основно училиште во селото Седларево, Општина Желино, Македонија.
Космос-1567
Орбитални податоци
Исфрлувањето на сателитот било на ниска орбита околу Земјата. Периодот на обиколување на сателитот околу Земјата изнесувал 93,2 минути, додека аголот на наклонетост на орбиталната рамнина во однос на рамнината на екваторот изнесувала 65,0°. Најголемото растојание од Земјата го достигнал на 441 км, а најмалото на 430.
ОУ „Хасан Тахсини“ - Седларево
Во 2015 година, училиштето добило плакари за пет училници со средства обезбедени од германската амбасада во Скопје.
Крокет
Некои варијации на крокетот се Екстремен Крокет (eXtreme Croquet) и Велоспиедски Крокет.
Крокет по меѓународни правила
Постојат различни варијации на крокет кои се разликуваат според системот на бодување, редот на играње и распоредот (особено кај рекреативниот крокет во домашни услови, каде што просторот не дозволува правилно следење на правилата). Официјалната Британска варијанта се вика ("Association Croquet"), каде што играчите имаат можност да удираат повеќепати кога е нивен ред доколку: а) ја протнат топката низ правилниот обрач ("run" a hoop) или б) погодат друга топка. Доколку играчот погоди друга топка, тој мора да го одигра следниот удар со двете топки заедно, при што тие мора да се допираат - ова е,,крокетскиот удар" ("Croquet Stroke") по којшто и самата игра е именувана . Играчот победува одкога успеал двапати да ги протне сите негови топки низ сите обрачи (по протнувањето на топката низ сите обрачи, секоја топка мора да биде удрена и во централниот колец).
Кога долго континуирано играње од страна на еден играч ("breaks") почнало да зачестува како резултат на општото подобрување на стандардот на играње, неопходно било да се воведе и,,Напредно играње" ("Advanced Play") (експертен начин на играње на,,association" крокет). Во овој начин на игра, играчите може да бидат пенализирани за играње на дадени обрачи последнователно. Така, подвизи од типот на triple peels или sextuple peels (во кој напаѓачот заедно со својата топка истовремено ги удира и топките на партнерот или противникот низ дадени обрачи последователно) имаат зачестено за да се избегнат таквите пенали.
Heteromyces
Heteromyces е род на лихенизирани габи од фамилијата Чашкести лишаи. Тоа е монотипичен род, кој го содржи единствениот вид Heteromyces rubescens. И родот и видот беа опишани од швајцарскиот лихенолог Јоханес Милер Арговиенсис во 1889 година. Името Heteromyces исто така се користело за родот опишан од Lindsay S. Olive во 1957 година; оваа употреба е нелегитимна поради претходната употреба на ова име од Милер. Концептот на Олив за Хетеромицес беше преименуван во Оливеонија од Маринус Антон Донк во 1958 година.
Пелин (растение)
Пелин е заедничко име за неколку видови ароматични цветни растенија од родот Artemisia. Во Европа, пелин најчесто се однесува на видот Artemisia vulgaris. Додека другите видови понекогаш се нарекуваат со поспецифични заеднички имиња, тие може да се наречат едноставно „пелин“ (Mugwort на англиски) во многу контексти.
Видови
Видовите од родот Artemisia наречени пелин вклучуваат:
Користи
Маслото од пелин содржи тујон, кој е токсичен во големи количини или при продолжено внесување. Тујонот е присутен и во Thuja plicata (западен црвен кедар), од кој потекнува и името тујон. Нежните влакна на долната страна на листовите може да се изгребат и да се користат како делотворно средство за чистење. Сите делови на растението содржат есенцијални масла со сенаменски инсектицидни својства (особено при убивање на ларви од инсекти). Ова најдобро се користи во слаба инфузија, но не се препорачува да се користи на градинарските растенија, бидејќи исто така го намалува растот на растенијата. Пелинот се користи терапевтски за ублажување на поспаност.
Храна
Ароматичните и малку горчливите лисја на пелинот може да се јадат сирови или варени, како и млади пролетни ластари. Листовите и пупките, најдобро собрани непосредно пред цветањето на пелинот во јули до септември, може да се користат како горчлив зачин за зачинување на масти, месо и риба. Оваа билка често се вклучува во масните јадења бидејќи го поддржува варењето. Пелинот се користел за ароматизирање на пивото пред воведувањето на хмељот.
Етерично масло
Составот на етеричното масло од пелин може да варира во зависност од родот на избраното растение, неговото живеалиште, како и делот од растението извлечен и сезоната на неговата жетва. Неговите главни компоненти може да вклучуваат камфор, цинеол, тујон, борнеол и борнил ацетат, како и широк спектар на други феноли, терпени и алифатични соединенија.
Средновековна Европа
Во европскиот среден век, пелинот се користел како магична заштитна билка. Го користеле за одбивање на инсекти - особено молци - од градините. Пелинот исто така се користел од античко време како лек против замор и за заштита на патниците од зли духови и диви животни. Римските војници ставале кантарион во сандалите за да ги заштитат стапалата од замор и грчеви. Пелинот е една од деветте билки наведени во паганскиот англосаксонски Nine Herbs Charm, напишан во 10 век во Lacnunga.
Кина
Постојат неколку референци за Кинезите кои користат мугворт во кујната. Познатиот кинески поет Су Ши во 11 век го спомнал во една од неговите песни. Има уште постари песни и песни кои може да се следат до 3 п.н.е. Често се нарекувал  или   на мандарински. Пелинот се користи и како арома и боја за сезонско јадење со ориз.
Во традиционалната кинеска медицина, пелинот се користи во прашкаста и застарена форма - наречена  на англиски - за да се изврши моксибусција, односно да се изгори на одредени акупунктурни точки на телото на пациентот за да се постигнат терапевтски ефекти.
Јапонија
Оризовите колачи од пелин или куса мочи се користат за јапонски слатки наречени даифуку (буквално „голема среќа“). За да ги направите, земете мала количина мочи и наполнете го или завиткајте го околу филот од овошје или засладена паста од аџуки (црвен грав). Традиционалните даифуку може да бидат бледо зелени, бели или бледо розови и се покриени со тенок слој од компир скроб за да се спречи лепење.
Кореја
И во Северна и во Јужна Кореја, мугворт –  – се користи во супи и салати. Традиционална супа која содржи кантарион и школки е, направена во пролет од младите растенија непосредно пред да процветаат. Друго јадење е наречено, во која кантата се меша со оризово брашно, шеќер, сол и вода и потоа се вари на пареа.
Пелинот е честа состојка во чаеви, супи, палачинки и оризови колачи.
Алерген
Поленот од пелин е еден од главните извори на поленска треска и алергиска астма во Северна Европа, Северна Америка и делови од Азија. Поленот обично патува помалку од 2.000 метри. Познато е дека кинењето на пелинот го намалува ефектот на алергијата, бидејќи поленот лета само на кратко растојание. Исечете го цвеќето пред да цвета за да избегнете алергени и размножување на растението.
Пелинот се користи како лековита билка во многу земји и култури. Го користат за да лечи дигестивни проблеми, менструални проблеми и кашлица. Маст од пелин може да се искористи за да се излечат рани и модрици.
NGC 7795
NGC 7795 — астеризам во соѕвездието Касиопеја, заведен во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Откривање
Објектот е откриен на 29 септември 1829 година од страна на Џон Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 7795 е од видот *Grp. NGC 7795 има само една позната привидна димензија, која изнесува 16'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 23 ч 58 м 34,5 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +60° 1' 25"".
Други поделби
Проучување на NGC 7795 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 35; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 4281. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 595.
Марко ја губи јунаштината
Марко ја губи јунаштината — македонска епска песна за Крале Марко.
Содржина
Се собрале 70 кралеви, фалејќи се за своите јунаштва. Тогаш, младиот Крале Марко се пофалил дека е поголем јунак од нив и дека може да ја крене Земјата и да излезе на двобој со Господ. На тие зборови, кралевите го искарале, кажувајќи му дека неговиот татко Волкашин имал огромно богатство, а сепак, никогаш не се пофалил. Засрамениот Марко го јавнал коњот и си заминал, а земјата почнала да се тресе од неговата сила. Тоа го видел Господ и за да ја ослободи Земјата од таа грда сила, се престорил во старец, наполнил една мала торба со земја и седнал на една раскрсница.
Токму тука поминал Марко, а дедото го замолил да му ја поткрене торбата. Марко се обидел да ја крене торбата со копјето, но тоа му се скршило. Потоа, тој се наведнал, не слегувајќи од коњот, и се обидел да ја крене торбата, но не успеал, иако Шарец пропаднал в земја до колена. Марко се налутил и слегол од коњот, запнал со сета сила и малку успеал да ја поткрене торбата, но тогаш почувствувал дека нешто му се скинало во срцето, а самиот тој пропаднал до колена во карпата на која стоел.
Тогаш, Господ му кажал на Марко дека ја кренал Земјата, но притоа ја загубил силата, благословувајќи го и понатаму да биде голем јунак. Истовремено, тој му кажал дека од него ќе има поголеми јунаци, а тој ќе ги победува со итрина, наместо со јунаштво. Марко, зачуден и натажен, ронејќи солзи, полека се вратил во Прилеп, каде се оженил и продолжил да го води своето кралство, а оттогаш почнал да се бори со итрина.
Ексабит
Ексабит ― множител на единицата бит за дигитални информации или сметачко складирање. Префиксот екса (симбол Е) е дефиниран во меѓународниот систем на единици (СИ) како множител на 1018 (1 квинтилион, кратка скала), и затоа
Ексабитот има симбол на единица Ebit или Eb.
Ексабитот е тесно поврзан со ексибитот, единица-множител добиена од бинарниот префикс ексби со ист редослед на големина, што е еднакво на =, или приближно 15% поголеми отколку ексабит.
Центар за воена обука „Криволак“
Центар за воена обука „Криволак“, понекогаш се среќава и како Воен полигон „Криволак“ претставува регионален тренинг центар на Армијата на Република Македонија сместен во близина на Неготино, централен дел на Македонија. Неговата површина изнесува 22.546 хектари и важи за еден од најголемите полигони во Југоисточна Европа. Официјално бил пуштен во употреба во 1970 година и служел за потребите на Југословенската народна армија.
Аслауг
Аслауг, (наречена и Аслог, Крака или Краба) била кралица во нордиската митологија која се споменува во повеќе нордиски саги како трета сопруга на Рагнар Лодброк.
Аслауг во легендите
Според Сагата за Рагнар Лодброк, Аслауг била ќерка на Сигурд и воинствената Брунхилда, но била одгледана од очувот на Брунхилда, Хејмер. По смртта на нејзините родители, Хејмер бил загрижен за сигурноста на Аслауг, и затоа направил харфа која била доволно голема за да може девојчето да се скрие во неа. Потоа, тој патувал како сиромашен харфист, а девојчето го носел со себе скриено во харфата. Откако стигнале во норвешкото село Спангерид, останале да преноќат кај селаните Аке и Грима. Домаќините сметале дека Хајмер во харфата крие богатство, па го убиле. Но бидејќи во харфата го нашле девојчето, решиле да ја чуваат, и ја нарекле Крака (врана), криејќи го нејзиното благородничко потекло.
Еден ден додека се капела во реката, луѓето на Рагнар ја виделе и се восхитиле од нејзината убавина. Рагнар кога дознал за неа, им наредил на своите луѓе да ја донесат, со препорака да дојде ни облечена ни необлечена, ни гладна ни сита, ни сама ни во друштво. Аслауг се појавила облечена во мрежа, гризејќи кромид и во друштво на пес. Кога ја видел, Рагнар бил восхитен од нејзината убавина и од нејзиниот ум, па ја запросил, но таа го го одложила бракот додека тој да ја исполни својата мисија во Норвешка.
Аслауг му родила пет сина: Ивар Бескостниот, Убе Рагнарсон, Бјорн Железниот, Хвитсерк и Сигурд Змискоокиот.
Холизам
Холизам (од ὅλος [holos], грчки збор којшто значи сите, цело, целовитост, севкупност) е идеја според која природните системи (физички, биолошки, хемиски, општествени, економски, умствени, јазични итн.) и нивните одлики треба да се разгледуваат како целини, а не како збир од составни делови. Овде честопати се вбројува и гледиштето според кое системите на некој начин функционираат како целини, и дека нивното функционирање не може целосно да се разбере само со земање предвид на нивните составни делови.
Редукционизмот честопати се смета за спротивен на холизмот. Редукционизмот во науката вели дека еден сложен систем може да се објасни со редукција до неговите фундаментални делови. На пример, процесите во биологијата се редуцираат до хемија, а законите на хемијата се објаснуваат со помош на физиката.
Општествениот научник и лекар Николас Христакис објаснува дека „во последните неколку векови, картезијанскиот проект во науката се обидува да ја раздроби материјата на сè поситни делчиња, со цел разбирање. И ова делува, но до одредена мерка... меѓутоа, составувањето на нештата со цел тие да се разберат е потешко и најчесто доаѓа подоцна во развојот на научникот или во развитокот на науката“.
Ад Пирум
Ад Пирум ― римска тврдина активна во времето на доцноантичката Римска Империја. Се наоѓа на висорамнината Хрушица во југозападна Словенија, во селцето Хрушица во Подкрај. Изградена била во 320-тите.
Структура и функција
Ископувањата покажуваат дека тврдината е со овален облик, 250 м во должина, од 30 до 80 м во ширина и со ѕид на висина од 6–8 м и дебелина од околу 2,7 м; ѕидните кули биле високи 10 м. Оваа структура претставувала голема тврдина во Јулиските Алпи (Claustra Alpium Iuliarum), мрежа од тврдини и ѕидини за да се обезбеди римска Италија од источните инвазии, вклучувајќи го и патот меѓу римска Италија и Панонија. Обично била со состав од 500 војници.
Демократски сојуз
Демократскиот сојуз (ДС) — политичка партија од Република Македонија. Основана е на 25 март 2000 година. Нејзин претседател е Павле Трајанов.
Цели на партијата
Поттикнување и развој на демократските процеси и владеење на правото, заштита и унапредување на основните човекови права и слободи, заштита на националните и државните интереси, суверенитетот територијалниот интегритет на Република Македонија, остварување на економски, социјални, политички, културни и други права и уверувања на граѓаните, ефикасна борба против организираниот криминал, корупцијата и наркоманијата, вклучување на граѓаните во создавањето и решавањето на актуелните животни прашања, слобода на информирањето и воспоставување на јавноста како коректор на извршната, законодавната и судската власт и учество во постапката за избор на претставници во органите.
Политичка активност
Партијата за првпат учествувала самостојно на парламентарните избори во 2002 година на кои освоила 1,2% од гласовите и не успеала да освои мандат. Во декември 2003 година стапи во коалиција „Третпат“, заедно со Демократската алтернатива и со Социјалистичката партија на Македонија. По повлекувањето на партијата од коалицијата пред локалните избори 2005 година, партијата останала во коалиција со СПМ, а подоцна овие две партии се приклучиле во изборна коалиција предводен од ВМРО-ДПМНЕ, во чиј состав настапиле и на парламентарните избори 2006 година. На овие избори за пратеник во Собранието на Република Македонија бил избран претседателот на партијата, Павле Трајанов. Партијата останала во коалицијата предводена од ВМРО-ДПМНЕ и на трите последователни парламентарни избори во 2008, 2011 и 2014.
На парламентарните избори во 2016 година, Демократскиот сојуз учествувал во коалицијата „Коалиција за промени и правда“ составена од партиите ФроДеМ, МОРО-РП и ДЕМОС. Коалицијата освоила 10.028 гласови или 0,84% од вкупниот број на гласови и не успеала да освои пратеничко место.
На парламентарните избори во 2020 година, партијата учествувала во коалиција предводена од СДСМ и освоила 1 пратеничко место.
65 п.н.е.
65 п.н.е. — година според општоприфатениот календар. Тоа била 65. година пред новата ера, 65. од првиот милениум п.н.е., 65. од 1 век п.н.е. и шеста од 60-тите п.н.е.
Други календари
Годината е броена од страна на различни народи, па се среќава во бројни други календари. Меѓу попознатите се вбројуваат: византискиот, асирскиот, еврејскиот, римскиот, кинескиот, будистичкиот и исламскиот.
Така, во византискиот календар, којшто времето го мери од создавањето на светот според Библијата, на 1 септември 5509 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар, истата трае во текот на 5443 и 5444 година. Според асирскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува од 4750 г. п.н.е, кога се проценува дека бил изграден првиот храм во граот Асур, станува збор за 4685 година. Понатаму, во еврејскиот календар, којшто започнува на 1 септември 3760 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар или околу една година пред создавањето на светот според Евреите, годината се протега во текот на 3695 и 3696 еврејска година. Според календарот на Римјаните, којшто започнува од 753 г. п.н.е., кога браќата Ромул и Рем го основале градот Рим (познато и како Ab urbe condita), годината е избројана како 688.
Мериовто
Мериовто — село во Егејска Македонија, Република Грција.
65 п.н.е.
Други календари
Во рамките на кинескиот календар, пак, постојат две поделени мислења за почетокот на броењето на годините: едни сметаат дека тоа е 61 година од владеењето на легендарниот Жолт цар или 2637 г. п.н.е.; додека други сметаат дека за почеток треба да се земе годината кога Жолтиот цар станал владетел, т.е. 2697 г. п.н.е. На тој начин, според првото гледиште, 65 година се протега во 2571 и 2572, додека според второто гледиште, годината трае во текот на 2631 и 2632 кинеска година. Будистичкиот календар започнува да го мери времето од 543 г. п.н.е., година во којашто се смета дека Буда достигнал состојба на нирвана, и годината ја брои како 478. Според исламскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува со 622 година, т.е. годината на пребегнувањето на пророкот Мухамед од Мека во Медина (позната и како хиџра), годината се протега во текот на 707 и 706 исламска година пред хиџра.
Ребел (Мириц)
Ребел (Мириц) (Röbel/Müritz; понекогаш и само Ребел) — град во округот Мекленбуршка Езерска Област, во сојузната покраина Мекленбург-Западна Померанија, Германија. Се наоѓа на западниот брег на езерото Мириц, 25 километри северно од Витшток и 27 километри југозападно од Варен. Градот претставува административно седиште на општинската заедница Ребел-Мириц.
IC 1927
IC 1927 — галаксија во соѕвездието Ловечки Кучиња, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Откривање
Објектот е откриен на 21 март 1903 година од страна на Макс Волф.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, IC 1927 е од видот *.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 12 ч 48 м 42,5 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +38° 14' 49".
Други поделби
Проучување на IC 1927 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката.
ОУ „Христијан Тодоровски-Карпош“ - Драгоманце
Основно училиште „Христијан Тодоровски-Карпош“ (официјално: Основно општинско училиште „Христијан Тодоровски Карпош“ - Драгоманце; скратено: ООУ „Христијан Тодоровски Карпош“) — единствено основно училиште во селото Драгоманце, едно од трите основни училиште во Општина Старо Нагоричане. Училиштето се наоѓа во средишниот дел на селото Драгоманце, веднаш до самиот локален пат кон селата Кокино и Арбанашко.
Подводна рамнина
Подводна рамнина или Абисална рамнина — рамнина на длабокото океанско дно, која обично се наоѓа на длабочина помеѓу 3,000 до 6,000 метри. Општо лежејќи помеѓу подножјето на континенталниот гребен и средноокеанскиот гребен, овие рамнини покриваат повеќе од 50% од површината на Земјата. Тие се меѓу најрамните, најмазни и најмалку истражени региони на Земјата. Абисалните рамнини се клучни геолошки елементи на океанските басени (другите елементи се издигнат средноокеански гребен и околни абисалниридови).
Создавањето на подводната рамнина е резултат на ширењето на морското дно (тектоника на плочите) и топењето на долната океанска кора. Магмата се издигнува од над астеносферата (слој на горната обвивка, и како што овој базалтен материјал стигнува до површината на сртовите на средината на океанот, формира нова океанска кора, која постојано се влече настрана со ширење на морското дно. Абисалните рамнини се резултат на прекривањето на првично нерамна површина на океанската кора со ситнозрнести седименти, главно глина и тиња. Голем дел од овој талог се депонира од заматените струи кои се канализирани од континенталните рабови по подморските кањони во подлабока вода. Остатокот е составен главно од пелагични седименти. Металните нодули се вообичаени во некои области на рамнините, со различни концентрации на метали, вклучувајќи манган, железо, никел, кобалт и бакар. Има и количества на јаглерод, азот, фосфор и силициум, поради материјалот што се спушта и се распаѓа.
Се верува дека делумно поради нивната огромна големина, подводните рамнини се главни резервоари на биолошката разновидност. Тие, исто така, имаат значително влијание врз јаглеродниот циклус во океаните, растворањето на калциум карбонатот и концентрациите на CO2 во атмосферата во временски размери од сто до илјада години. Структурата на амбисалните екосистеми е под силно влијание на стапката на проток на храна до морското дно и составот на материјалот што се таложи. Факторите како што се климатските промени, риболовните практики и оплодувањето на океаните имаат значителен ефект врз моделите на примарното производство во фотичната зона. Животните апсорбираат растворен кислород од водите сиромашни со кислород. Многу растворен кислород во подводните рамнини доаѓа од поларните региони кои се стопиле одамна. Поради недостигот на кислород, подводните рамнини се непријатни за организми кои би цветале во водите збогатени со кислород горе. Длабокоморските корални гребени главно се наоѓаат на длабочини од 3.000 метри и подлабоко во амбисалните и хадалските зони.
Абисалните рамнини не биле препознаени како посебни физиографски одлики на морското дно до доцните 1940-ти и, до неодамна, ниту една не била проучувана на систематска основа. Тие се слабо зачувани во седиментната евиденција, бидејќи тие имаат тенденција да се трошат со процесот на субдукција. Поради темнината и притисокот на водата што може да достигне околу 75 пати повеќе од атмосферскиот притисок (76 мегапаскали), подводните рамнини не се добро истражени.
Океански зони
Океанот може да се конципира како зони, во зависност од длабочината и присуството или отсуството на сончева светлина. Речиси сите форми на живот во океанот зависат од фотосинтетичките активности на фитопланктонот и другите морски растенија за да го претворат јаглерод диоксидот во органски јаглерод, кој е основната градежна материја на органската материја. Фотосинтезата за возврат бара енергија од сончевата светлина за да ги поттикне хемиските реакции кои произведуваат органски јаглерод.
Еуфотичната зона е донекаде произволно дефинирана како што се протега од површината до длабочината каде што интензитетот на светлината е приближно 0,1-1% од зрачењето на сончевата светлина на површината, во зависност од сезоната, географската ширина и степенот на заматеност на водата. Во најчистата океанска вода, еуфотичната зона може да се прошири до длабочина од околу 150 метри, или ретко, до 200 метри. Растворените супстанции и цврстите честички ја апсорбираат и расфрлаат светлината, а во крајбрежните региони високата концентрација на овие супстанции предизвикува светлината брзо да се атенуира со длабочина. Во такви области еуфотичната зона може да биде длабока само неколку десетици метри или помалку. Дисфотичната зона, каде што интензитетот на светлината е значително помал од 1% од зрачењето на површината, се протега од основата на еуфотичната зона до околу 1.000 метри. Се протега од дното на фотичната зона до морското дно, афотичната зона, регион на вечна темнина.
Бидејќи просечната длабочина на океанот е околу 4.300 метри, фотичната зона претставува само мал дел од вкупниот волумен на океанот. Меѓутоа, поради капацитетот за фотосинтеза, фотосинтезата има најголема биолошка разновидност и биомаса од сите океански зони. Речиси целото примарно производство во океанот се случува овде. Животните форми кои ја населуваат афотичната зона честопати се способни да се движат нагоре низ водениот столб во фотичната зона за хранење. Во спротивно, тие мора да се потпрат на материјалот што тоне одозгора, или да пронајдат друг извор на енергија и исхрана, како што се јавува во хемосинтетичките археи пронајдени во близина на хидротермални отвори и ладни извори.
Табелата подолу ја илустрира класификацијата на океанските зони:
Формирање
Океанската кора, која ја формира основата на абисалните рамнини, континуирано се создава на средноокеанските сртови (вид на дивергентна граница) со процес познат како топење со декомпресија. Декомпресивното топење на цврстата обвивка поврзано со столбовите е одговорно за создавање океански острови како Хавајските Острови, како и океанската кора на сртовите на средината на океанот. Овој феномен е исто така најчестото објаснување за поплавените балзати и океанските висорамнини (два вида големи магматски провинции). Топењето со декомпресија се случува кога горната обвивка делумно се стопи во магма додека се движи нагоре под сртовите на средината на океанот. Оваа подобрена магма потоа се лади и се зацврстува со спроведување и струење на топлина за да формира нова океанска кора. Акрецијата се јавува кога плашт се додава на растечките рабови на тектонската плоча, обично поврзана со ширењето на морското дно1. Според тоа, староста на океанската кора е во функција на растојанието од средноокеанскиот гребен. Најмладата океанска кора е во средноокеанските гребени и станува постепено постара, поладна и погуста додека мигрира нанадвор од средноокеанските сртови како дел од процесот наречен конвекција на обвивката.
Литосферата, која се наоѓа на врвот на астеносферата, е поделена на голем број тектонски плочи кои континуирано се создаваат и трошат на нивните спротивни граници на плочите. Океанската кора и тектонските плочи се формираат и се раздвојуваат на средноокеанските сртови. Абисалните ридови се формираат со истегнување на океанската литосфера. Потрошувачката или уништувањето на океанската литосфера се случува во океанските ровови (тип на конвергентна граница, позната и како граница на деструктивна плоча) со процес познат како субдукција. Океанските ровови се наоѓаат на места каде што се спојуваат океанските литосферски плочи од две различни плочи, а погустата (постарата) плоча почнува да се спушта назад во плашт. На работ на потрошувачката на плочата (океанскиот ров), океанската литосфера топлински се стегна за да стане прилично густа и таа тоне под сопствената тежина во процесот на субдукција. Процесот на субдукција троши постара океанска литосфера, така што океанската кора ретко е стара повеќе од 200 милиони години. Целокупниот процес на повторени циклуси на создавање и уништување на океанската кора е познат како Суперконтинентален циклус, првпат предложен од канадскиот геофизичар и геолог Џон Тузо Вилсон.
Новата океанска кора, најблиску до средноокеанските гребени, е главно базалт на плитки нивоа и има груба топографија. Грубоста на оваа топографија е во функција на брзината со која се шири средноокеанскиот гребен (стапка на ширење). Големините на стапките на ширење се разликуваат доста значително. Типичните вредности за гребени кои брзо се шират се поголеми од 100 мм/годишно, додека бавно распространетите гребени обично се помали од 20 мм/годишно. Истражувањата покажале дека колку е побавна стапката на ширење, толку погруба ќе биде новата океанска кора, и обратно. Се смета дека овој феномен се должи на раседот на средноокеанскиот гребен кога била формирана новата океанска кора. Овие раседи што се пробиваат низ океанската кора, заедно со нивните гранични бездни ридови, се најчестите тектонски и топографски одлики на површината на Земјата. Процесот на ширење на морското дно помага да се објасни концептот на континентално лизгање во теоријата на тектониката на плочите.
Абисалните рамнини обично се покриени со длабоки мориња, но за време на делови од кризата на Месинската криза на соленоста, голем дел од абисалната рамнина на Средоземното Море бил изложен на воздух како празен длабоко сув мијалник со солени подови.
Откритие
Научната експедиција (декември 1872 - мај 1876) на британската кралска морнарица на чело со бродот ХМС <i id="mwAX0">Челинџер</i>, дала огромна количина на батиметриски податоци, од кои голем дел биле потврдени од следните истражувачи. Батиметриските податоци добиени за време на експедицијата Челинџер им овозможиле на научниците да цртаат мапи, кои дале груб преглед на одредени главни одлики на подморскиот терен, како што се работ на континенталниот гребен и Средноатлантскиот гребен. Овој дисконтинуиран сет на точки на податоци бил добиен со едноставна техника на преземање звучна линија со спуштање на долгите линии од бродот до морското дно.
Експедицијата Челинџер била проследена со експедицијата на Женет од 1879-1881 година, предводена од поручникот на американската морнарица Џорџ Вашингтон Делонг. Тимот пловел преку Чукотскотоо Море и ги снимил метеоролошките и астрономските податоци како додаток на снимките на морското дно. Бродот останал заробен во морскиот мраз во близина на Врангеловиот Остров во септември 1879 година, и на крајот бил смачкан и потонат во јуни 1881 година.
По експедицијата Жанет следувала арктичката експедиција на норвешкиот истражувач Фритјоф Нансен од 1893-1896 година на бродот Фрам, која докажал дека Северноледениот Океан е длабок океански слив, непрекинат од какви било значајни копнени маси северно од евроазискиот континент.
Хидротермални отвори
Ретка, но важна одлика на теренот пронајдена во батијалните, амбисалните и хадалските зони е хидротермалниот отвор. За разлика од приближно 2 °C температура на овие длабочини, водата излегува од овие отвори на температури кои се движат од 60 °C до дури 464 °C. Поради високиот барометриски притисок на овие длабочини, водата може да постои или во течна форма или како суперкритична течност на такви температури.
При барометриски притисок од 218 атмосфери, критичната точка на водата е 375 °C. На длабочина од 3.000 метри, барометрискиот притисок на морската вода е повеќе од 300 атмосфери (бидејќи солената вода е погуста од свежата вода). На оваа длабочина и притисок, морската вода станува суперкритична на температура од 407 степени °C (види слика). Сепак, зголемувањето на соленоста на оваа длабочина ја турка водата поблиску до нејзината критична точка. Така, водата што излегува од најжешките делови на некои хидротермални отвори, црните чадачи и подморските вулкани може да биде суперкритична течност, која поседува физички својства помеѓу оние на гасот и оние на течноста.
Систер Пик (-4.8°N, -12.36667°W −2996 м), Шрипп Фарм и Мефисто (-4.8°N, -12.38333°W, −3047 м), се три хидротермални отвори од категоријата црн чадач, на средноатлантскиот гребен во близина на островот Вознесение. Се претпоставува дека тие биле активни по земјотресот што го потрел регионот во 2002 година. Забележано е дека овие отвори за проветрување на течности од типот на пареа се со фазен премин. Во 2008 година, биле забележсни одржливи излезни температури до 464 °C. Овие термодинамички услови ја надминуваат критичната точка на морската вода и се највисоките температури регистрирани досега од морското дно. Ова е првиот пријавен доказ за директна магматско - хидротермална интеракција на бавно распространет средноокеански гребен. Почетните фази на вентилациониот оџак започнуваат со таложење на минералниот анхидрит. Сулфидите на бакар, железо и цинк потоа се таложат во празнините на оџакот, што го прави помалку порозен со текот на времето. Истражувањето на длабинските отвори од брегот на Фиџи во април 2007 година покажало дека тие отвори се значаен извор на растворено железо.
Ладни извори
Друга необична одлика пронајдена во абисалната и хаданската зона е ладниот извор, понекогаш наречен ладен отвор. Ова е област на морското дно каде што се јавува истекување на сулфурводород, метан и друга течност богата со јаглеводороди, често во форма на длабок морски солен басен. Првите ладни извори биле откриени во 1983 година, на длабочина од 3200 метри во Мексиканскиот Залив. Оттогаш, тие се откриени во многу други области на Светскиот Океан, вклучувајќи го и подморскиот кањон Монтереј веднаш до Монтерејскиот Залив, Калифорнија, Јапонското Море, крај брегот на Тихиот Океан на Костарика, крај атлантскиот брег на Африка, брегот на Алјаска и под ледениот гребен на Антарктикот.
Биоразновидност
Иако некогаш се претпоставувало дека рамнините се огромни, живеалишта слични на пустината, истражувањата во изминатата деценија покажуваат дека тие преполни со широк спектар на микробиолошки живот. Сепак, структурата и функцијата на екосистемот на длабокото морско дно се историски слабо проучени поради големината и оддалеченоста на бездната. Неодамнешните океанографски експедиции спроведени од меѓународна група научници од Пописот на разновидноста на морскиот живот (CeDAMar) откриле исклучително високо ниво на биолошка разновидност на абисалните рамнини, со до 2000 видови бактерии, 250 видови праживотни и 500 видови на без'рбетници (црви, ракови и мекотели), кои обично се наоѓаат на единечни амбисални места. Новите видови сочинуваат повеќе од 80% од илјадниците видови безрбетници на морското дно собрани на која било бездна станица, што го истакнува нашето досега лошо разбирање за различноста и еволуцијата на оваа зона. Побогатата биоразновидност е поврзана со области со познат влез на фитодетритус и повисок органски флукс на јаглерод.
Abyssobrotula galatheae, вид на јагула од фамилијата Ophidiidae, е меѓу најдлабоките видови риби. Во 1970 година, еден примерок бил влечен од длабочина од 8370 година метри во Порториканскот Ров. Животното сепак било мртво по пристигнувањето на површината. Во 2008 година, хадалскиот полжав (Pseudoliparis amblystomopsis) бил забележан и снимен на длабочина од 7700 метри во Јапонскиот Ров. Овие се, до денес, најдлабоките живи риби некогаш забележани. Други риби од амбисалната зона ги вклучуваат рибите од фамилијата Ipnopidae, која ги вклучува абисалниот пајак (Bathypterois longipes), Bathypterois grallator, филтер-риба (Bathypterois longifilis) и црниот гуштер (Bathysauropsis gracilis). Некои членови на ова семејство се снимени од длабочини од повеќе од 6000 метри.
Научниците од CeDAMar покажале дека некои видови имаат космополитска распространетост. Еден пример за ова би биле фораминифераните, од кои одредени видови се наоѓаат од Арктикот до Антарктикот. Други фаунски групи, како што се полихетните црви и изоподните ракови, се чини дека се ендемични за одредени специфични рамнини и басени. Многу очигледно уникатни таксони на нематодни црви се исто така неодамна откриени на абисалните рамнини. Ова сугерира дека длабокиот океан поттикнал адаптивни зрачења. Таксономскиот состав на фауната на нематодите во Тихиот Океан е сличен, но не и идентичен со оној на северниот Атлантик. Списокот на некои од видовите кои се откриени или преопишувани од CeDAMar може да се најде овде.
Единаесет од 31 опишани видови на моноплакофори (класа мекотели) живеат под 2000 метри. Од овие 11 видови, два живеат исклучиво во Хадалската зона. Најголемиот број на моноплакофори се од источниот дел на Тихиот Океан долж океанските ровови. Сепак, сè уште не се пронајдени абисални моноплакофорани во Западниот Пацифик и само еден вид е идентификуван во Индискиот Океан. Од 922 познати видови хитони (од класата на мекотели Polyplacophora), 22 видови (2,4%) живеат под 2000 метри, а два од нив се ограничени на амбисалната рамнина. Иако недостигаат генетски студии, се смета дека најмалку шест од овие видови се еурибатски (способни да живеат во широк опсег на длабочини), бидејќи е пријавено дека се јавуваат од сублиторалните до абисалните длабочини. Голем број полиплакофори од големи длабочини се тревопасни или ксилофаги, што може да ја објасни разликата помеѓу распространетоста на моноплакофорите и полиплакофорите во светските океани.
Познато е дека перакаридните ракови, вклучително и изоподите, формираат значаен дел од макробентската заедница која е одговорна за чистење на големите падови на храна на морското дно. Во 2000 година, научниците од експедицијата „ Разновидност на длабоките атлантски бентоси“ (DIVA 1) откриле и собрале три нови видови од подредот на бенталните изоподи Asellota од абисалните рамнини на Сливот на Ангола во јужниот дел на Атлантскиот Океан. Во 2003 година, Де Бројер неговите соработници собрале околу 68.000 ракови од 62 видови распоредени во Веделското Море, Шкотското Море и во близина на Јужните Шетландски Острови. Тие откриле дека околу 98% од примероците припаѓаат на суперфамилијата на амфиподи Lysianassoidea, а 2% на семејството изоподи Cirolanidae. Половина од овие видови биле собрани од длабочини поголеми од 1000 метри.
Во 2005 година, јапонската агенција за наука и технологија за морските земјишта (JAMSTEC) управувано од далечина возило, КАИКО, собрало седиментно јадро од Челинџер Дип. Во примероците од седиментот биле идентификувани 432 живи примероци на фораминифери. Фораминиферите се едноклеточни протисти кои конструираат школки. Се проценува дека има околу 4.000 видови живи фораминифери. Од собраните 432 организми, огромното мнозинство на примерокот се состоел од едноставни фораминифери со мека обвивка, додека други претставуваат видови од сложените родови Leptohalysis и Reophax. Севкупно, 85% од примероците се состоеле од алогромиди со мека лушпа. Ова е невообичаено во споредба со примероците на организми кои живеат во седимент од други длабоки морски средини, каде што процентот на фораминифери со органски ѕидови се движи од 5% до 20% од вкупниот број. Малите организми со тврда варовничка обвивка имаат проблем да растат на екстремни длабочини затоа што водата на таа длабочина има сериозно недостаток на калциум карбонат. Џинот (5-20 cm) фораминиферите познати како ксенофиофори се наоѓаат само на длабочини од 500-10.000 метри, каде што можат да се појават во голем број и во голема мера да ја зголемат животинската разновидност поради нивната биотурбација и обезбедување на живо живеалиште за малите животни.
Полихетите се појавуваат низ Земјините океани на сите длабочини, од форми кои живеат како планктони во близина на површината, до најдлабоките океански ровови. Роботот на океанска сонда Нереус забележал 2-3 cm примерок (сè уште некласифициран) од полихет на дното на Челинџер Дип на 31 мај 2009 година. Постојат повеќе од 10.000 опишани видови полихети; тие можат да се најдат во речиси секоја морска средина. Некои видови живеат во најстудените океански температури во Хадалската зона, додека други можат да се најдат во екстремно топлите води во непосредна близина на хидротермалните отвори.
Во рамките на амбисалните и хадалските зони, областите околу подморските хидротермални отвори и студените канали имаат убедливо најголема биомаса и биоразновидност по единица површина. Поттикнати од хемикалиите растворени во течностите за вентилација, овие области често се дом на големи и разновидни заедници на термофилни, халофилни и други екстремофилни прокариотски микроорганизми (како што се оние од родот што оксидира сулфид Beggiatoa), често распоредени во големи бактериски подлоги блиску до студ. навлегува. На овие локации, хемосинтетичките археи и бактериите обично ја формираат основата на синџирот на исхрана. Иако процесот на хемосинтеза е целосно микробен, овие хемосинтетички микроорганизми често поддржуваат огромни екосистеми кои се состојат од сложени повеќеклеточни организми преку симбиоза.
Веројатно најважната еколошка одлика на абисалните екосистеми е енергетското ограничување. Заедниците на морското дно се сметаат за ограничени со храна, бидејќи бенталното производство зависи од внесот на органски материјал кој се произведува во еуфотичната зона, илјадници метри погоре. Поголемиот дел од органскиот флукс пристигнува како ослабен дожд од мали честички (обично, само 0,5-2% од нето примарното производство во еуфотичната зона), што се намалува обратно со длабочината на водата. Флуксот на мали честички може да се зголеми со паѓање на поголеми трупови и пренос на органски материјал по надолнина во близина на континенталните рабови.
Искористување на ресурсите
Покрај нивната висока биолошка разновидност, абисалните рамнини се од голем сегашен и иден комерцијален и стратешки интерес. На пример, тие може да се користат за легално и незаконско отстранување на големи објекти како што се бродови и нафтени платформи, радиоактивен отпад и друг опасен отпад, како што е муниција. Тие, исто така, може да бидат атрактивни места за риболов во длабоко море и екстракција на нафта и гас и други минерали. Идните активности за отстранување на отпадот во длабоко море кои би можеле да бидат значајни до 2025 година вклучуваат поставување на отпадни води и тиња, секвестрација на јаглерод и отстранување на пленот од багерите.
Како што рибните резерви се намалуваат во горниот дел на океанот, риболовот во длабоко море се повеќе е цел на експлоатација. Бидејќи длабокоморските риби се долговечни и бавно растат, се смета дека овие длабочински риболовници не се одржливи на долг рок со оглед на сегашните практики на управување. Промените во примарното производство во фотичната зона се очекува да ги променат постојаните залихи во афотичната зона ограничена со храна.
Истражувањето на јаглеводородите во длабоки води повремено резултира со значителна деградација на животната средина, главно како резултат на акумулација на контаминирани исечоци од дупчалки, но и од излевање на нафта. Додека изливот на нафта вклучен во излевањето на нафтата на Deepwater Horizon во Мексиканскиот Залив потекнува од бунар само 1500 метри под површината на океанот, сепак го илустрира видот на еколошка катастрофа што може да резултира од несреќи поврзани со дупчење на нафта и гас на море.
Седиментите на одредени абисални рамнини содржат изобилни минерални ресурси, особено полиметални нодули. Овие конкременти од манган, железо, никел, кобалт и бакар со големина на компир, распоредени на морското дно на длабочини поголеми од 4000 метри, се од значителен комерцијален интерес. Областа на максимален комерцијален интерес за ископување на полиметални нодули лежи во меѓународните води на Тихиот Океан, кои се протегаат од 118°-157° и од 9°-16°N, површина од повеќе од 3 милиони km². Абисалната зона на Кларион-Клипертон (CCFZ) е област во провинцијата на Тихиот Океан која моментално се истражува за нејзиниот минерален потенцијал.
Осум комерцијални изведувачи во моментов се лиценцирани од Меѓународниот орган за морското дно (меѓувладина организација основана за да ги организира и контролира сите активности поврзани со минерали во областа на меѓународното морско дно надвор од границите на националната јурисдикција) да ги истражуваат ресурсите на нодули и да ги тестираат техниките на рударство во осум области, секоја покрива 150.000 km². Кога рударството конечно ќе започне, секоја операција на рударство се проектира директно да прекине 300-800 km² морско дно годишно и ја нарушуваат бентосната фауна на површина 5-10 пати поголема од таа големина поради повторното таложење на суспендираните седименти. Така, во текот на 15-годишното предвидено времетраење на една рударска операција, ископувањето на нодули може сериозно да ги оштети заедниците на морското дно на области од 20.000 до 45.000 km² (зона барем со големина на Масачусетс).