cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Македонски народни песни
Митолошки песни
Самовила оро вила, ''оро вила на планина. Свекрва е викум викат: '' – Самовило, снао мила пушчи оро дојди дома, ''от` ти плачит м`шко дете! – А, свекрво, мајко мила! Ќе ти пушча овца с млеко, '' да нацицат м`шко дете: ќе ти пушча тивка роса, да иск`пит м`шко дете; ќе ти пушча тивки ветер, ''да заљељат м`шко дете. ''
Самовилата во оваа песна ги има сите човечки особини, но неодговорноста ја прави нечовечна. Таа оставила друг да се грижи за нејзиниот син, а таа се забавува и продолжува со моминскиот живот несвојствен за мајките.
Болестите биле чести непријатели на луѓето во минатото. Ужасните епидемии кои покосувале голем број животи често биле претставувани како стари баби. Чумата која завладеала во Скопје е претставена како стара, грда баба во песната:
„Ќе те питам, бабо“
Ќе те питам, бабо, да ми кажеш, што е Скопје, бабо, умирено, петли пеат, бабо, пци `рвјачат, нема луѓе, бабо, да вреворат; дали оган Скопје го изгоре, ''дали Вардар го однесе? – Ко ме питаш, дете, ќе ти кажа, '' што е Скопје, дете, умирено; нити огон Скопје го изгоре, нити Вардар Скопје го однесе, јас сум, дете, Скопје умирала, ''за три дена, дете, за три ноќи. Ја не сум си, дете, стара баба, '' ''тук сум си, дете, црна чума. ''
Религиски песни
Кај религиските песни главни ликови се христијанските божества и светци. Во овие песни често се среќава врската на митологијата со христијанството, на пример песните со Св. Ѓорѓија со ламјата, Богородица со самовилите итн. Карактеристично за овие песни е тоа што се пореалистични и затоа, ликовите, иако се Библиски, имаат човечки особини и се занимаваат со вообичаени дејности.
Св. Никола е многу омилен лик и се среќава како старец со бела брада кој се занимава со градење, земјоделие итн:
„Свети Никола гради цркви“
Цркви гради стар свети Никола градил ги е со злато и сребро, оште малко не се доградени, ''не стигнало и злато и сребро. Па се чуди стар свети Никола, '' дек да најде злато и сребро, да догради цркви, манастири…
Трудови песни
Трудовите песни играле улога на олеснување на работата на земјоделците, сточарите, дрвосечите, овоштарите, рибарите итн. Подоцна, со појавата на занаетите се појавиле песни поврзани со разните занаетчиски дејности.
Жетварски песни
Најмногубројни се жетварските песни. Во нив е претставен македонскиот трудољубив човек, кој жетвата ја сметал за празник, иако е најтешкиот дел од работата, која се вршела без времетраење, на жешко сонце, со особен напор. Истакнат е натпреварувачкиот дух во кој рамноправно учествувала и жената.
Македонската жена, не само тука, туку и во сите други песни е прикажана како силна, цврста, издржлива, па дури и како победничка во жетварските натпревари. Таа рамноправно работи на нива, жнее, копа, ора, а истовремено раѓа и се грижи за децата и домот. Иако секаде е потенциран патријархалниот дух, почитта кон главата на семејството, сепак јасно се гледа дека жената е столбот на семејството.
Трудовите песни се често проткаени со љубовни мотиви. Способната, силна, ведра, здрава селска жена е вистински мајстор во жнеењето и предизвикувач на натпреварот. Таа се обложува:
Извадок од Зборник на Миладиновци/ „657 песна“
– Ако тебе ја наджнијам, не ти сакам брза коња, туку тебе добар јунак, ''добар јунак да те земам. ''
И многу повеќе. Жената си дава слобода да ги изрази своите чувства, да го избере самата својот љубен, и да го каже најважното: дека за неа љубовта е пред материјалните богатства.
Аргатски песни
Посебен вид трудови песни се аргатските. Аргатувањето, работењето на туѓ имот била честа дејност на сиромашниот Македонец. И тука учествувале и мажите и жените. Чести се и овчарските песни, но посебно тажен, елегичен тон имаат печалбарските песни кои во Македонија се создаваат до ден-денес. Во нив се потенцира неизживеаната младост; оставањето на младата невеста и на уште нероденото дете; тешкиот живот во туѓина; долгогодишното отсуство; честата смрт од напорната работа или лошите услови; тажните носталгични чувства итн.
Печалбарски песни
Печалбарството е неисцрпен мотив, забележителна во македонската историја. Во минатото за корка леб, денес за поубав живот, Македонецот често се решава да ја напушти својата татковина. Првичниот поттик за тој чекор илјадапати ќе го преколне, ќе ја жали својата судба, но татковината не ќе може да ја преболи. Каде и да е, тој вечно жали по своето огниште:
„Зошто си ме мајко родила“
Зошто си ме мајко родила, леле ле цел живот не си ме видела, ти си машко чедо родила, оф леле и на друг си радост мајко дарила, леле оф аман, леле ле ''и на друг си радост мајко дарила. ''
Дење, ноќе одам скитам јас, леле леле пеам, свирам, играм и плачам, твојот лик го гледам секој пат, оф леле леле ''на тебе долгови ти враќам јас. ''
Херој биди мила мајко ти, леле ле што си среќна ѕвезда родила, јас ќе светам мајко како сјај, оф леле за мојот мила мајко роден крај, леле оф аман, леле ле ''за мојот мила мајко роден крај. ''
Синот се прашува зошто воопшто е роден кога цел живот мора да биде одвоен од семејството, да печали, да ги враќа долговите. Тој пее и игра, но скришно тагува по својот роден крај, каде никогаш нема да се врати. Овие песни се испеани со многу тажни тонови. Во следната песна, девојката ја проколнува туѓината, зошто нејзиниот сакан таму си ја пронашол среќата:
„Туѓината пуста да остане“
Туѓината пуста да остане Која од либето ме раздели Што го чекам време три години
Ќе ги прашам млади печалбари Дали го видовте мојто либе Од туѓина дома да ми иде
На трета година писмо прати И ми пиша нема да се врати
Љубовни песни
Групата на љубовните песни во македонската народна лирика е најобемна. Основниот мотив во овие песни е љубовното чувство во сите негови варијанти и нијанси. Од првата средба, првиот поглед на улица, од мечтите за заеднички живот, неостварената љубов заради надворешни фактори (немање дозвола од родителите, различна социјална средина), остварена љубов и семејство, губење (смрт) на саканиот, па до верност до гроба, и многу други љубовни ситуации.
Љубовта прикажана во македонската народна песна е чиста, искрена, двострана, копнежлива, страстна, доживотна. Има песни во кои се изразува љубомората, зависта, пресметливоста, но тие се во многу помал број. Особено е истакната првата љубов која се почитува до гроб, и верноста како морална одлика на македонскиот народ. Дадената заклетва мора да се почитува, а неразделната љубов е најчест мотив. Кога младите мора да се разделат, тоа никогаш не потекнува од нив туку од некој друг (родителите, маќеата, завидливите роднини, лицемерните пријатели или смртта). На едноставен, но многу силен начин е претставена невозвратената љубов во следната песна:
„Нели ти стига“
Откако те млада заљубив ''и по тебе памет изгубив. ''
Нели ти стига мојата младост кажи ми ти, ''и на мојте зборој поверувај им. ''
Се што имав, се ти подарив, ''сета младост си ја изгубив. ''
Кажи ми, кажи кој те милува, ''кој те гали кој те успива. ''
Со сличен мотив, неостварена љубов и тага за изминатата младост е и песната:
„Ајде дали знаеш паметиш Милице“
Ајде дали знаеш паметиш Милице Кога си бевме малечки де-еј Кога си бевме малечки Милице Ај кога се двајцата љубевме
Ај кога се двајцата љубевме Милице Во чичовото градинче де-еј Во чичовото градинче Милице Ај кај шарените цвеќиња
Ај кај шарените цвеќиња Милице Трендафил цвеќе цутеше де-еј Трендафил цвеќе цутеше Милице Ај на градите ти паѓаше
Ај тогаш ти лице целував Милице Лице ти беше спотнато де-еј Лице ти беше спотнато Милице Ај на срце оган ти гореше
Ај на срце оган ти гореше Милице Ти мене жално ме гледаше де-еј Ти мене жално ме гледаше Милице ''Ај од очи солзи ронеше. ''
Љубовните песни често се поврзани со градскиот живот, оттаму и Староградските песни, како што е песната:
„На Струга дуќан да имам“
Што ми е мило ем драго На Струга дуќан да имам Оф леле леле либе ле ''Срцево ми го изгоре. ''
На Струга дуќан да имам На кепенците да седам Оф леле леле либе ле ''Срцево ми го изгоре. ''
На кепенците да седам Струшките моми да гледам Оф леле леле либе ле ''Срцево ми го изгоре. ''
Струшките моми да гледам Кога ми одат на вода Оф леле леле либе ле ''Срцево ми го изгоре. ''
Песната е весела, разиграна, но стихот: срцево ми го изгоре, ја покажува силната љубов и страст што ја чувствува момчето, секојдневно чекајќи да помине неговата сакана крај него.
Во љубовните песни, освен љубовта меѓу младите, може да биде прикажана и мајчината љубов. Најубав пример за тоа е познатата песна:
„Распукала Шар Планина“
Распукала, распукала Шар Планина, Ајде распукала, распукала Шар Планина, Ми поклопи, ми поклопи три овчара, ''Ајде ми поклопи, ми поклопи три овчара. ''
Први овчар, први овчар и се моли, Ајде пушти мене, пушти мене Шар Планино, Имам жена, имам жена што ме жали, ''Ајде имам жена, имам жена што ме жали. ''
Втори овчар, втори овчар и се моли, Ајде пушти мене, пушти мене Шар Планино, Имам сестра, имам сестра што ме жали, ''Ајде имам сестра, имам сестра што ме жали. ''
Трети овчар, трети овчар и се моли, Ајде пушти мене, пушти мене Шар Планино, Имам мајка, имам мајка што ме жали, ''Ајде имам мајка, имам мајка што ме жали. ''
Жена жали, жена жали ден допладне, Ајде сестра жали, сестра жали дур је дома, Мајка жали, мајка жали дур до гроба, ''Ајде мајка жали, мајка жали дур до гроба. ''
Во песната, со градација е претставена љубовта на мајката која жали по своето дете целиот живот.
Песни за деца
Песните за деца се едноставни, куси песнички, често брзозборки кои имаат образовна содржина (да поучат). Тука спаѓаат приспивните песни, песните за животните и растенијата, залагалките, бројалките итн.
Хумористични песни
„Зајко младоженец“
Ми ожеил зајко лиса удовица ''свеска испосница, личи на невеста. Ми поканил зајко, китени сватови '' ''мечка месарија, вучица кумица, ежо тапанџија. ''
Рефрен: Дејгиди зајко ерген мераклија
Се накити лиса, лиса удовица, ''маза размазана, селска визитарка. Кога виде зајко, ’рти ем ловџии, '' ''се уплашил зајо, личен младожења. Па си тргна зајко, низ Солунско поле, '' таму си сретнал зајко, до два-три ловџии ем они си носат пушки сачмајлии, ‘рти ем загари, све одбор ловџии, ''море, силни нишанџии. ''
Па си летнал зајко, зајко да ми бега, зајко кокорајко, лишен младожења си искинал гаќи, размрсил мустаќи, искинал гаќи, расмрсил мустаќи, искинал џамадан, викнал се, провикнал; ''море не сум младожења! ''
Епски песни
Основен мотив во македонските епски песни е љубовта кон татковината и величање на јунаштината на историски познати и непознати личности. Идеализацијата на јунакот е главната цел во песните. Епските песни се одликуваат со богата идејна содржина, а жанровски се разликуваат како:
Јуначки епски песни
Јуначкиот епос започнал да се развива кон крајот на XIV век во времето на потпаѓањето на македонскиот народ под турска власт. Немајќи друг начин за одбрана, се јавува „народниот пејач“, кој го идеализира македонскиот јунак, давајќи му божествена сила, а исмевајќи го и омаловажувајќи го непријателот. Централен лик во македонскиот епос е Марко Крале, но се јавуваат и други јунаци: Момчило војвода, Болен Дојчин, Јанкула војвода, Секула Детенце итн. Одлики на јуначките епски песни се:
Крале Марко во македонските епски песни
Централен лик во македонските јуначки песни е Марко Крале. Според историските податоци тој е роден 1335 година, а по смртта на татко му, кралот Волкашин, тој продолжил да владее со Западна Македонија. Неговата престолнина бил градот Прилеп. Имал двајца браќа – Андреја и Димитрија и една сестра – Милица. Се оженил за ќерката на Радослав Хлапен, Елена, но подоцна ја напуштил поради нејзиниот неморал. Како турски вазал учествувал во битката против влашкиот војвода Мирче и борејќи се од страна на султанот Бајазит, загинал кај Ровина, близу Крајова 1394 година.
Само од овие толку обични детали од животот на Марко „народниот пејач“ направил неповторлив јунак. Со сигурност не се знае зошто, но се претпоставува дека е заради неговиот заштитнички однос кон населението и заради неговата физиономија. Поетската биографија на Марко Крале е сочинета од:
Подеднакво внимание, „народниот пејач“ му посветува и на антагонистот – Црна Арапина. Тој е типизиран лик кој се јавува во двобоите со сите македонски јунаци (Марко Крале, Момчило Војвода, Болен Дојчин). Тој го претставува злото, па затоа епитетот црн сраснал со неговото име. Во описите е хиперболизиран (во негативна конотација) и всушност претставува олицетворение на Османлиите – арачлии кои собирале големи даноци од сиромашниот македонски народ:
„Марко Крале ја одменува свадбарината“
Едно утро Марко ми подранил из Прилепа Марко из Варошот, да прошета Косовска наија; уште први петли не пејале, тој се фрли Шарцу на рамена и ми тргна по бели друмови; по среде ноќ низ Скопје помина; дури петли први пропеале, тој помина Качански клисури; дури зора утро зазорила, тој натури Косовска наија; дури сонце утро да изгрее, ''тој ми влезе во Косовско поле! ''
Ништо Марко среќа не го срети, ''саде сретна Косовска девојка. Марко нејзе вели: – Добро утро, '' ''добро утро Косовко вдовице! А таа нему одговори: '' – Јас не сум ти Косовска вдовица, ''тук сум си Косовска девојка. Тога рече Марко Кралевиќе '' – Ај ти тебе, Косовке девојке, ќе те прашам, право да ми кажеш: што ти тебе коси побелеле, ''бело лико ти се расипало? Али жалиш од рода твоего? Што не си се млада омажила? ''
Тога рече Косовка девојка: – Ја не жалам од рода моего, туку има триесет години, как, ми дошол црна Арапина, од цара ми свадбина прекупил: кој ќе јунак млади се ожени, нему сака триесет и три минца, а девојка која ќе се мажи, ''нејзе сакат триесет минцови. Мии браќа ми се сиромаси, '' ми немаат азно да му дадат, затоа ми коси побелеле, ''бело лико ми се расипало! ''
Одговори Косовка девојка: – Кули му се сами познаваат; ''под Косово в зелени ливаѓе. Тамо има белана чадора, '' на чадорот од злато јаболко, тоа свети како јасно сонце, ''од далеку сами се познават. Тога стегна Марко Кралевиќе, '' ''тога стегна своја брза коња. Го догледа стража Арапова, '' го догледа уште оддалеку, му говори црну Арапину:
Тогаш рече црна Арапина: – Ај ви вамо стражари вие него убаво пречекајте '' и оружје од појас земите, пратите го при мене да дојде; тоа ми е младо неженато тоа иде свадбина да плати, ''ќе ми даде азно небројано. Уште Арап лафот не дорече, '' ''ми приближи Марко Кралевиќе. Кога Марко стржари приближи, '' а стражари сите избегаа, ''кој по поле, кои по планина. ''
''Право трга Арапу на чадор. Марку нему вели: – Добро утро, '' добро утро наши господине, ''господине, Арап од прек, море! Кажи мене што е свадбарина '' да ти платам царска свадбарина, оти после патов ќе си гледам, ''зер сватови на пат ме чекаат. ''
Тога рече црна Арапина: – Ај ти тебе, незнајна делијо, ''дали уште не си се научил? Еве има триесет години, '' каде седам во рамно Косово: кој ќе јунак млади се ожени, нему зимам триесет и три минца, а девојка која ќе се мажи, нејзе зимам триесет минцови; како тебе најголем јунака, ''и шеесет пак не ти се многу! ''
Тога бара Марко во пазуви, ми извади саде три минцови; – На ти тебе, наши господине, на ти тебе, саде три минцови: ''верувај ме друго азно немам. Ко ќе појдам по убава невеста, '' што ќе мене дарој ме дарува, ''си дарој тебе ќе подарам. ''
Тога рече црна Арапина: -Ал ме лажиш, ал вистина велиш, ''ал со мене шега ќе си биеш? И ми зеде тешка топузина, '' ''ми го удри три-четири пати. Тога рече Марко Кралевиќе: '' ''– Бог те убил црна Арапино! Ал се смееш, ал вистина маваш, '' ''ал од кожув правот ми го тресеш? Почекај ме и јас да те удрам, '' ''ти ќе видиш јунак како мава. ''
Пак извади Марко Кралевиќе, ''ми извади своја топузина. Кога Марко на Арапин мавна, '' ''фала богу чудо и големо! Снагата му во земи пропадна, '' ''а глава му на страна побегна. ''
Пак се пушти по триесет стражари, двајсет седум сите ги истепа, а тројца саде ми остави, да ми личат три млади телали, да ми личат низ рамно Косово: – Каде има јунак за женење, да си сака мома спроти него, ''да си сака да си се ожени! Каде има мома за мажење, '' да си сака момче спроти неа, ''да си сака да си се омажи! Заплатила Маркова десница, '' ''заплатила сета свадбарина. ''
Крале Марко во оваа песна е праведникот кој е на страната на сиромашното население што не може да го плати големиот данок за свадбарина. Тој не се помирува со лошата судбина на луѓето и не може да дозволи тие цел живот да страдаат заради алчноста на Арапинот. Тој не е лично засегнат, но болката на другите не го остава рамнодушен. Ликот на Марко е хиперболизиран. Кога се приближува до шаторот на црната Арапина, неговите стражари се престрашуваат од појавата на коњ, од кого летаат искри и секавици, облечен во кожув од мечка, на главата со калпак од волк и со големи мустаќи кои изгледаат како полугодишно јагне. Во двобојот со Црна Арапина тој е надмоќен и со цинизам забележува: „Ал се смееш, ал вистина маваш, ал од кожув правот ми го тресеш?“, а потоа со леснотија го убива пресекувајќи му ја главата. Дејството во песната е претставено преку дијалошка форма, а стиховите се десетерци, типични за македонскиот јуначки епос.
Болен Дојчин во македонската епска песна
„Болен Дојчин“
Ајдутски епски песни
Ајдутските народни епски песни ја опеваат борбата на храбрите ајдути за ослободување на својот народ. Тие често се повлекуваат во шумите, откажувајќи се на тој начин од својот приватен живот и посветувајќи и се на татковината. Ликовите на ајдутите се пореални, не се хиперболизирани како на претходните јунаци. Во нив најчесто е претставен јунакот кој се жени со татковината (всушност го дава својот живот за неа). Централен лик во овие епски песни е Гоце Делчев за кого „народниот пејач“ испеал многу песни. Меѓу најпознатите вакви песни се „Болен ми лежи Миле Поп Орданов“ и „Слушам кај шумат шумите“:
„Болен ми лежи Миле Поп Орданов“
Болен ми лежи Миле Поп Орданов х2 над глава му стои стара му мајка, ''жално го жали, милно го плачи. ''
Стани ми, стани, мое мило чедо, х2 твојте другари по сокаци одат, ''жални песни пеат, тебе те споминат. ''
Бог да го прости Миле Поп Орданов, х2 Миле Поп Орданов за Народ загина, ''за народ загина, за Македонија. ''
Неговите сестри во црно облечени, х2 свадба ќе прават, брата ќе женат, ''брата ќе женат за Македонија. ''
Неговата мајка во црно облечена, х2 свадба ќе прави, сина ќе жени, ''сина ќе жени за Македонија. ''
„Слушам кај шумат шумите“
Слушам кај шумат шумите,буките 2х Слушам кај шумат буките 2х ''плачат за војводата,капиданот. ''
Другари верни другари Македонци кога низ село врвите,врвите кога низ село врвите —– ''со коњи да не тропате,не тропате. 2х ''
Со коњи да не тропате,тропате 2х со коњи да не тропате —– ''со пушки да не фрлате,не фрлате. 2х ''
Да не ве чуе мајка ми старата 2х да не ве чуе мајка ми —- ''ќе ве праша за мене аман за мене. 2х ''
Каде е син ми Костадин,Костадин 2х каде е син ми Костадин —- ''Костадин војводата капиданот. 2х ''
Син ти се мајко ожени,ожени 2х син ти се мајко ожени —– ''за една Македонка робинка. 2х ''
Партизански епски песни
Најнови епски песни се партизанските од времето на Втората светска војна. Традицијата во творењето во стилот на народното творештво трае до денес, но новите народни песни многу се разликуваат од претходните. Тие се пред се авторски (од познат автор) и не претрпуваат измени, ниту поправки со текот на времето.
Лирско-епски песни
Во македонската народна поезија, освен лирски и епски, постојат и лирско-епски песни. Лирско-епски се оние песни во кои се испреплетуваат лирските и епските елементи, односно, лирски се мотивите и експресијата, а композицијата и строежот – епски. Во народните песни често се среќава преплетување на лирските и епските елементи. Обично се среќава во митолошките, тажачките и ајдутските песни, но како посебни видови се јавуваат:
Народна балада
Народната балада има епска сижетна основа, ликови на натприродни суштества (самовили, змејови, наречници), но е проникната со лирски, силни чувства и драматизам. Во неа се испреплетени фантастични и реални елементи, а најчесто завршуваат трагично.
Народна романса
За разлика од баладата, романсата е со поведра содржина и никогаш не завршува трагично. Романсите најчесто имаат љубовна содржина, а лирскиот драматизам предизвикува и ненадејно менување на емоционалното расположение. Таков е случајот со познатата романса:
„Учи ме мајко, карај ме“
Еееј, учи ме мајко карај ме како да ја земам Лилјана Лилјана мома убава Лилјана тенка висока Лилјана бела црвена Лилјана ситен босиљок ''Лилјана една на мајка. ''
Учам те синко карам те како да ја земиш Лилјана повикај триста мајстори направи чешма шарена наврати вода студена сите селани ќе дојдат и Лилјанини другарки ем сите калеш невести ''белким Лилјана ќе дојде. ''
Послуша Стојан мајка си повика триста мајстори направи чешма шарена наврати вода студена сите селани дојдоа и Лилјанини другарки ем сите калеш невести ''кучка Лилјана не дојде. ''
Ерера дел Дуке
Ерера дел Дуке — општина во покраината Бадахос, во автономната заедница Екстремадура, Шпанија.
191 (број)
191 (сто деведесет и еден) — број и име на глифот што го претставува тој број. Тој е природен број што следи после бројот 190 а претходник на бројот 192.
Светиматејски јазици
Светиматејски јазици — мала подгрупа од групата на океански јазици, дел од јазичното семејство на австронезиски јазици. Групата има два јазика и се зборуваат на островите Светиматеевите Острови во Папуа Нова Гвинеја.
Класификација
Групата е составена од:
Традиционално групата се смета дека сочинува своја засебна гранка од групата на океански јазици. Според Базата на основни австронезиски зборови од 2008 година, групата е ставена во групата на мезомеланезиски јазици со сигурност од 85%.
Атомска физика
Атомската физика е област на физиката која ги проучува атомите како изолиран систем од електрони и атомско јадро. Таа првенствено се занимава со распоредот на електорните околу јадрото и процесите со кои овие позиции се менуваат.Имено се состои од јони, неутрални атоми и , освен ако не е поинаку наведено , може да се претпостави дека терминот атом вклучува јони.
Терминот атомска физика може да биде поврзан со јадрената енергија и јадрено оружје, поради синонимната  употреба на атомска и јадрена во англискиот стандарден  јазик  . Физичарите прават разлика помеѓу атомската физика — која се занимава со атомот како систем кој се состои од јадро и електрони и јадрената  физика, кoја се занимава само со атомското јадро .
Како и со многу научни полиња, строгото разграничување може да биде високо измислено  и атомска физика често се разгледува во поширокиот контекст на атомската, молекуларната и оптичката физика. Физичарските  истражувачки групи обично се толку класифицирани.
Електронска конфигурација
Електроните формираат замислени обвивки околу јадрото и тие се нормално во основна состојба, но можат да бидат возбудени од апсорпцијата на енергија од светлината (фотони), магнетните полиња или интеракцијата со судир на честички (обично јони или други електрони). Електроните што ја населуваат обвивката се вели дека се во врзана состојба. Енергијата потребна за отстранување на електрони од нејзината обвивка (земајќи ја до бесконечност) се нарекува врзивна енергија. Секоја количина на енергија апсорбирана од електронот што ја надминува оваа количина се претвора во кинетичка енергија според конзервацијата на енергија. Се вели дека атомот бил подложен на јонизација.
Ако електронот апсорбира количина на енергија помала од врзивната енергија, таа ќе се пренесе во возбудена состојба. По извесно време, електронот во возбудена состојба ќе "скока" (подлежи на транзиција) во пониска состојба. Во неутрален атом, системот ќе испушти фотон на разликата во енергијата, бидејќи енергијата е конзервирана.Ако внатрешниот електрон апсорбирал повеќе од врзивната енергија (така што атомот јонизирал),тогаш понадворешниот електрон може да помине низ транзиција за да ја пополни внатрешната орбитала.Во овој случај емитува видлив фотон или карактеристичен ренгенски зрак, или може да се појави феноменот познат како ефект на Аугер,каде ослободената енергија се пренесува на друг врзан електрон ,предизвикувајќи таа да влезе во континуумот.Ефектот на Аугер овозможува да се размножи јонизира атом со еден фотон.
Постојат прилично строги правила за селекција во однос на електронските конфигурации кои може да се добијат со возбуда со помош на светлината - но не постојат такви правила за возбудување со процеси на судир.
Историја и развој
Вистинскиот почеток на атомската физика е обележан со откривање на спектрални линии и обидите да се опише овој феномен, особено од Јозеф фон Фраунхофер.Изучувањето на овие линии довело до Боровиот модел на атомот и раѓање на квантната  механика. Во потрагата да се објаснат атомските спектри, бил откриен сосема нов математички модел на материјата.Што се однесува до атомите и нивните електронски обвивки ,не само што ова придонесе подобар сеопфатен опис, односно атомски орбитален модел, но исто така обезбеди нова теоретска основа за хемијата (квантна хемија) и спектроскопија.
Од Втората светска војна, и теоретските и експерименталните полиња напреднале со брзо темпо. Ова може да се припише на напредокот во компјутерска технологија, која овозможи поголеми  и пософистицирани модели на атомска структура и поврзаните процеси на судир. Слични технолошки достигнувања во акцелератори, детектори, создавање на магнетно поле и ласери во голема мера помогнаа во експерименталната работа..
Награда „Голема ѕвезда на македонскиот филм“
„Голема ѕвезда на македонскиот филм“ е награда на Друштвото на филмски работници на Македонија. Со наградата се оддава признание за исклучителен придонес за македонската кинематографија, награда е воведена во 2013 година а традиционално се доделува во рамките на Меѓународниот фестивал на филмската камера „Браќа Манаки“.
Адобада
Адобада (шпански за " маринирана "), е подготовка за многу јадења што се вообичаени во мексиканската кујна слични на тако. Адобада е генерално свинско маринирано во „црвен“ чиле сос со оцет и оригано, но може да има и различни видови месо и на маринади, кои се поблиску до ал пастор. Генерално се служи на мала тортиља пченкарна пченка заедно со сосиран зеленчук и сирење.
Ново Мексико
„Карне адовада“ е јадење со печено месо што е специјалитет во Ново-мексиканска кујна. Во наједноставна форма, сировото свинско месо се сече на ленти или коцки и се става во голема пластична кеса со црвен чили во прав од Мексико или мелени црвени чили пиперки ( хеч, чимајо или чиа пиперки), лук, оригано, ким, сок од лимета / лимон и / или оцет и сол, потоа се меша и се става во фрижидер да отстои преку ноќ. Јадењето се пече на тивок оган целосно завиткано во фолија за да се одржи месото влажно.
Јужната Ново - мексиканска верзија е обично свинско месо исечено на ленти и парчиња. Историски гледано, пред ладење, свинското месо било ферментирано во црвено чиле во сад со употреба на култури на бактерии лактобацилус. Ферментираното месо беше начин на зачувување и му даваше „кисел“ вкус на свинското месо што објаснува зошто современите Ново - мексикански рецепти за адовада бараат малку бел оцет или сок од лимон / лимета. Црвеното чиле се подготвува „кон пелејо“ со парчиња кожа од чиле со зачини од свеж мелен лук, кумин, килантро, оригано, и семе од коријандер што може, но и не мора да се истолчат. Јадењето потоа се пече додека месото не стане меко, влажно и сочно одвнатре и додека е инкрустирано со полупечен и јасен црвен чиле екстериер, кој е скоро поцрнет. Другите верзии на црвено чиле и варено или печено свинско месо може да се означeн како "карне адовада". Останатите верзии на црвено чили и пелехо од кожа од свинско месо се всушност познати како чиле Колорадо. Карне адовада може да се послужи со тортиља, грав и ориз или со свежа салата.
Друга верзија е пронајдена во центарот на Ново Мексико. Парчиња свинско месо се натопуваат во млеко и се тркалаат со суво триење на црвено чили кон пелејо, лук во прав, сол и комино. Тие се оставааѕ во голем сад за пржење со чичарони и се пржат додека не станат крцкави однадвор и не станат нежни и сочни одвнатре.
Мексико
Во одредени држави во Мексико, карне адобада се однесува на маринирано свинско месо. Тоа е многу честа состојка за тако, во областа на државите Колима, Халиско и Мичоакан. Во некои делови на државата Гереро е позната како „карне енхилада“ што значи месо облечено во чили. Во областа „ Хуастека “ ( Сан Луис Потоси, Тампико, Веракрус и Идалго ) може да се нарече „cecina enchilada“. Чечина се однесуваа на тенко исечени стекови. Повеќето мексикански варијации на адобада користат гуахило или чипотел чиле за маринадата. И двете можат да бидат жешки и зачинети.
Комбинацијата на зачини, чили и оцет што се користи за маринадата се нарекува „ адобо “. Бројни рецепти и регионални варијации за зачините на адобо и даваат различни вкусови на карне адобада. Многу carne adobada рецепти од Мексико користат зачини цимет, каранфилче, ловоров лист, и / или морско оревче, кои не се вообичаени во Ново Мексико како стил на јадење.
Селенга
Селенга Селенга́) или Селенге (Сэлэнгэ мөрөн; Сэлэнгэ гол, Сэлэнгэ мүрэн — важна река во Монголија и Република Бурјатија, Русија. Се образува од реките Идер и Делгер и на крајот се влева во Бајкалското Езеро. Има вкупна должина од 992 км според едни, а 1.024 км според други извори. Во нејзиното настанување учествува системот Енисеј-Ангара. Има истек од 935 м3/с кој завршува во Бајкалското Езеро, и со тоа сочинува речиси половина од речниот дотек во езерото, образувајќи делта со површина од 680 км2.
Грб на Палау
Опис
Грбот е составен од две јажиња кои сочинуваат два диска. Во првиот надворешен е испишано името на државата на англиски и палауански јазик, односно Република Палау (Republic of Palau и Olbiil era Kelulau). Во внатрешниот дел има приказ на традиционален центар за собир (палуанско место за собир) поставено на 18 камења и пред него има знаме. Камењата ги претставуваат сојузнуте држави од кои е составена државата.
NGC 1563
NGC 1563 — елиптична галаксија во соѕвездието Еридан, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 1563 се споменува и како MCG -3-12-5, NPM1G -15-0225, IRAS 04204-1546.
Откривање
Објектот е откриен во 1886 година од страна на Френсис Ливенворт, со помош на рефрактор, чијашто леќа имала пречник од 26 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 1563 е од видот E?. Видливиот сјај со голо око изнесува 15 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 16 m, додека површинскиот сјај изнесува 13,4 m/лм2. NGC 1563 има привидни димензии од 0,7' х 0,3'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 4 ч 22 м 53,9 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, - 15° 43' 58". Положбениот агол на објектот е во износ од 80°.
Други поделби
Проучување на NGC 1563 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 15000. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 268; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 5890. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1476.
Кула на Пострелец (Демир Капија)
Кула на Пострелец  — археолошко наоѓалиште во градот Демир Капија.
Наоѓалиштето претставува утврдување од хеленистичко доба и доцна антика
Нојклостер-Варин
Нојклостер-Варин (Neukloster-Warin) — општинска заедница во округот Северозападен Мекленбург, во Мекленбург-Западна Померанија, Германија. Седиштето на општинската заедница е во Нојклостер.
Општинската заедница Нојклостер-Варин се состои од следниве општини:
192 (број)
192 (сто деведесет и два) — број и име на глифот што го претставува тој број. Тој е природен број што следи после бројот 191 а претходник на бројот 193.
Игера де Љерена
Игера де Љерена — општина во покраината Бадахос, во автономната заедница Екстремадура, Шпанија.
NGC 3499
NGC 3499 — леќеста галаксија во соѕвездието Голема Мечка, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3499 се споменува и како UGC 6115, MCG 9-18-80, CGCG 267-37, CGCG 291-24.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 3499 е од видот S0-a. Видливиот сјај со голо око изнесува 13,6 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,5 m, додека површинскиот сјај изнесува 12,9 m/лм2. NGC 3499 има привидни димензии од 0,9' х 0,7'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Положбениот агол на објектот е во износ од 6°.
Други поделби
Проучување на NGC 3499 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 33375. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 46; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 3827. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 673.
База „Претседател Едуардо Фреј Монталва“
База „Претседател Едуардо Фреј Монталва“ — најважната антарктичка база на Чиле. Се наоѓа на полуостровот Филдес, област без мраз, пред заливот Филдес, западно од Островот на Кралот Џорџ, Јужните Шетландски Острови. Сместена покрај станицата Ескудеро и на само 200 метри од руската станица Белингсхаузен, нејзините географски координати се -62.2°N, -58.96417°W, на надморска височина од 10 метри. Основата се наоѓа во чилеанската комуна Антарктика, која е територија на Антарктикот за која има претензии Чиле (Провинција Антарктика Чилена, Магаљанес и Чилеански Антарктик).
Во близина се и базите „Голем Ѕид“ (Кина), „Артигас“ (Уругвај), „Крал Сејонг“ (Република Кореја), „Карлини“ (Аргентина), „Командант Фераз“ (Бразил), „Арктовски“ (Полска) и „Мачу Пикчу“ ( Перу). Подалеку е базата „Капетан Артуро Прат“, исто така чилеанска, 50 км на запад.
Опис
Има 1300 метри долга воздушна патека (Teniente Rodolfo Marsh Martin Aerodrome, ICAO Code SCRM), со 50 интерконтинентални и 150 интраконтинентални летови секоја сезона, служејќи како превозно средство до многу блиски бази. Вклучува и станбена зона Вила Лас Естрељас која има болница, училиште, банка, мал супермаркет итн. Максималната популација во текот на летото е 150 луѓе, а просекот во зима е околу 80 луѓе.
Почнала да работи во 1969 година како Метеоролошки центар „Едуардо Фреј“. Кога инсталациите биле проширени, таа била преименувана во База Родолфо Марш, со метеоролошкиот центар што го задржал своето првобитно име. Во текот на деценијата во 1990 година, сите инсталации го добиле името База „Претседател Едуардо Фреј Монталва“, при што воздушната патека го задржала името Родолфо Марш.
IPX/SPX
IPX/SPX е кратенка од Internetwork Packet Exchange/Sequenced Packet Exchange или Меѓумрежна размена на пакети / Секвенцна размена на пакети. IPX и SPX се мрежни протоколи кои се користат најчесто на мрежи кои користат Novell NetWare оперативни системи.
Слоеви на протоколот
IPX и SPX се изведени од IDP протоколот на Xerox Network Systems и SPP протоколите соодветно. IPX е протокол од мрежен слој (слој 3 од OSI модел), додека SPX е протокол од транспортен слој (слој 4 од OSI модел). SPX слојот е над IPX и овозможува сервиси кои се ориентирани на воспоставување врска помеѓу две точки во мрежата. SPX се користи најчесто во клиент/опслужувач апликации.
IPX и SPX имаат сервиси за поставување врска слични на TCP/IP, со IPX протоколот кој е сличен на IP, и SPX кој е сличен на TCP. IPX/SPX е примарно дизајниран за локални мрежи (LAN) и е многу ефикасен протокол за оваа цел (во типични случаи перформансите се подобри од оние на TCP/IP во локална мрежа). TCP/IP пак е стандарден протокол во денешницата, тоа се должи на супериорната перформанса преку широко распространетите мрежи (WAN) и интернетот (којшто експлузивно користи TCP/IP).
И покрај поврзаноста на протоколот со NetWare, тој не е неопходен за NetWare комуникација (од верзијата NetWare 5.x), ниту експлузивно се користи на NetWare мрежите. NetWare комуникација бара NCP имплементација, којашто може да ги користи IPX/SPX, TCP/IP или и двете како транспорт.
Имплементации
Novell е најодговорен за користење на IPX како популарен мрежен протокол поради нивната доминација во софтверскиот маркет со мрежните оперативни системи (со Novell Netware) од доцните 1980-ти до средните 1990-ти.
DOS
Оригиналниот клиент NetWare на Novell е програмиран за DOS. Првичните верзии побарувале поврзан стек со протоколи, каде оделно извршна податотека би се создало од администраторот на мрежата на секоја конфигурација на мрежна картица во мрежата. Ова извршна податотека би се стартувала при подигнување (бутирање) на системот па ќе остане во меморијата додека системот не се исклучи. Подоцнежните имплементации овозможувале мрежниот стек да се полни и празни динамично, користејќи веќе постоечки модули. Оваа можност многу го олеснила одржувањето на клиентските “станици” во мрежата. IPX/SPX беше стандард за мрежни игри од DOS ерата кои се играа со повеќе корисници. Трајноста на многу игри беше продолжена со “преку” тунелирачки програми како Kali и Kahn кои овозможуваа да се игра и на интернет наместо само во локална мрежа.
Windows
Поради опстанокот на IPX/SPX протоколите во локалните мрежи во 1990-ти, Микрософт додаде можност да се користат протоколите во мрежниот стек на Windows почнувајќи со Windows for Workgroups и Windows NT. Микрософт дури и ја именуваше неговата имплементација "NWLink", сакајќи да каже дека влучување на преносите од слојот 3/4 дозволува NetWare врска. Всушност протоколите беа поддржувани како основен транспорт за SMB/NetBIOS на Windows и NetWare врската побаруваше додатна инсталација на NCP клиент (Микрософт овозможи основен NetWare клиент со Windows 95 и подоцнежни верзии, но не беше автоматски инсталиран, и на почетокот поддржуваше само NetWare бинарен мод). NWLink сè уште беше овозможуван од Windows (заклучно со Windows 2003), но ниту е вклучен во ниту е поддржан од Windows Vista. Се советува да не се употребува бидејќи не може да се користи за вмрежување во Windows освен како транспорт за NetBIOS, којшто е заостанат. Воглавно, 32-битниот Windows клеинтски софтвер на Novell избегнува NWLink за алтернатива развивана од Novell, иако некои верзии дозволуваат користење на Микрософтовата IPX/SPX имплементација (со предупредувања за потенцијална некомпатиблиност).
Други
За неколку години, Novell овозможуваше native NetWare клеинт за OS/2. Тој беше сличен по структура со клиентот за DOS. Novell исто така објави IPX клиент за Classic Mac OS кој се вика MacIPX. Овој протокол се користеше не само од Mac NetWare клиентот, туку исто така и од игри како Doom при мрежно играње. Имплементациите беа напишани за различни верзии на Unix/Linux, и од Novell и од други продавачи. Додека UnixWare можеше да се однесува како клиент до NetWare опслужувачите, апликациите пак можеа по избор да го користат IPX/SPX како транспорт, UnixWare не ја дозволуваше можноста да се споделат податотеки и печатачи во NetWare мрежа без додатни софтверски пакети. Open Enterprise Server - Linux не поддржува IPX/SPX. Оперативниот FreeBSD кој е open source, вклучува IPX/SPX стек, со кој поддржува и NetWare датетечен системски клиент, nwfs, и NetWare опслужувач користејќи Mars NWE. OpenBSD престана со поддршка за верзијата 4.2, на 4.1 му требаше доработка за да се компајлира со IPX.
Наследство
Искористеноста на IPX е намалена во подоцнежните години бидејќи распространетоста на интернетот го направи TCP/IP предоминантен. Првичниот обид на Novell да се подржи TCP/IP како клиентски протокол, именуван NetWare/IP, просто кажано ги "тунелираше" IPX од внатрешноста на IP пакетите, дозволувајќи на NetWare клиенти и опслужувачи да комуницираат преку чисти TCP/IP мрежи. Сепак, поради комплексна имплементација и приметлива загуба во перформансите поради преоптеретување со тунелирањето, NetWare/IP е избегнувано освен кога се користи како механизам за да испрати IPX преку TCP/IP-само насочувачи и WAN линкови. Наследникот на NetWare, Open Enterprise Server, доаѓа во две варијанти: OES-NetWare и OES-Linux.
Зафир Хаџиманов
Зафир Хаџиманов (, -, ) — македонски пејач, композитор, глумец и поет.
Животопис
По таткова линија, Зафир Хаџиманов потекнува од Кавадарци, додека по мајчина линија е скопјанец. Неговиот татко, Васил Хаџиманов, бил првиот во семејството кој започнал да се занимава со музика уште од неговите средношколски денови во Велес. Подоцна, тој се запишал на фармацевтски факултет во Белград, но го напуштил и се запишал на Вишата педагошка школа во Скопје, отсек музика, по што својот животен век го посветил на фолклористиката. Зад себе, Васил Хаџиманов оставил над 5.000 записи од македонски изворни песни.
Зафир Хаџиманов дипломирал на Факултететот за драмски уметности во Белград, во 1967 година. Тој речиси целиот животен век го поминал во Белград, во брак со една од најпознатите југословенски пејачки Сенка Велетанлиќ - Хаџиманов, со која го имале синот Васил Хаџиманов, познат џез-музичар.
Во 1991 година, Хаџиманов бил еден од оснивачите на друштвото за македонско-српското пријателство „Шар Планина“ и на здружението на Македонците во Белград, „Македониум“. Поради неговите заслуги за промоцијата на македонската култура во Србија, во 2007 година, тој бил промовиран во почесен амбасадор на културата на Македонија во Србија.
Кога навлегол во осмата деценија од животот, Хаџиманов се соочил со бројни здравствени проблеми: најпрвин, по зивршената хируршка интервенција, го загубил видот на едното око; потоа преживеал срцев удар; а исто така боледувал и од дијабетес. Зафир Хаџиманов починал на 27 март 2021 во Белград, како последица на инфекцијата со вирусот КОВИД-19.
Поезија
Зафир Хаџиманов е автор е на две прозни книги и на шест стихозбирки: „Шансони на хартија“, „Азил“, „Народен пејач“, „Пес-Пејачка“ и „Брат“, објавени на македонски и на српски јазик. Во 1975 година, тој освоил награда на Струшките вечери на поезијата.
Музика
Од бројните песни што ги испеал Зафир Хаџиманов, најпознати се: „Како Вардар“, „Љуби ме и главата горе“, Од љубов не се бега“ итн. Во 1965 година го освоил првото место на познатиот Опатиски фестивал, со песната „Зошто доаќаш само со дожд“. Публиката во Белград особено го памети по улогата на Жан Валжан во мјузиклот „Клетници“ во режија на Небојша Брадиќ, кој бил поставен на сцената на „Мадленианум“. Исто така, тој е автор на две музички книги за деца. Во 2003 година, тој освоил награда на Меѓународниот фестивал на шансони во Загреб.
По повод 55 години од неговото музичко творештво, на 28 ноември 2014 година бил промовиран неговиот компилациски албум со 19 песни, којшто во тираж од 10.000 примероци, на 3 декември бил дистрибуиран како подарок, во склоп на списанието „Теа модерна“. Проектот бил поддржан од Министерството за култура на Македонија, а издавач на албумот била продукциската куќа „Пасворд“.
Филм
Хаџиманов ја започнал филмската кариера уште како студент по глума. Тој ги играл главните улоги во филмовите „Нож“ на Жика Митровиќ и „Македонска крвава свадба“ на Трајче Попов.
Чашкести лишаи
Чашкестите лишаи (науч. Cladoniaceae) се семејство од лишајни габи од редот Леканоровидни. Тука спаѓаат еленската мов и чашкестиот лишај (Cladonia).
Неханско-бугенвилски јазици
Неханско-бугенвилските јазици сочинуваат подгрупа на мезомеланезиските јазици, дел од јазичното семејство на австронезиски јазици. Јазиците се зборуваат на островите Грин, Бука, Бугенвил и околните помали острови во Папуа Нова Гвинеја.