cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Набљудување на океаните
Достапни историски податоци
Оваа библиотека вклучува:
Набљудувањата на самото место од раните 1700-ти до денес се достапни од Меѓународниот сеопфатен сет на податоци за океанската атмосфера (ICOADS).
Во 2006 година, Ocean Networks Canada започнала да собира мерења со висока резолуција на самото место од морското дно во влезот Саанич, во близина на Викторија, Британска Колумбија, Канада. Местата за мониторинг подоцна биле проширени до теснецот Џорџија и 5 локации во близина на западниот брег на островот Ванкувер, Британска Колумбија, Канада. Сите историски мерења се слободно достапни преку порталот за податоци на Ocean Networks Canada, Oceans 2.0.
Идни случувања
Области кои бараат истражување и развој
Игњат Јоб
Игњат Јоб (28 март 1895 - 28 април 1936) — важен претставник на експресионизмот во уметничката сцена на Југославија во текот на 1930-тите години. Пејзажите на Јоб во Далмација потсетуваат на стилот на Ван Гог. Најпознат е по серијата слики инспирирани од животот на островот Браш. Јоб рекол дека „може да се почувствува корисното влијание на пределот во Браш, жешкото сонце, синото море и зелените гранки од маслинови дрвја се нишаат од здивот на маестралот“. Неговите слики го отсликуваат средоземниот пејзаж, мотивите на градот Супетар, темите за риболов и поретко портретите и голите.
Биографија
Во декември 1920 година, Јоб отишол во Италија, посетувајќи ги Рим, Неапол и Капри. Патувајќи низ Дубровник и Загреб, тој заминал за Белград, поминувајќи го времето со локалните модернистички уметници - особено Петар Добровиќ. Постојат, исто така, во 1923 година, Јоб се сретна и се оженил со неговата втора сопруга, Живка Цветковиќ, и нивната ќерка Цвијета е родена во текот на летото на 1924 година.
Во пролетта 1925 година, на Јоб му била дијагностицирана туберкулоза и летото го поминал на лекување во клисурата Овчар-Каблар по што семејството се преселило во селото Кулина, близу Крушевац. Таму ги наслика своите спомени од крајбрежјето, претежно на мали панели.
Јоб го прифатил православното христијанство и се оженил со својата втора сопруга во црквата Свети Сава во Белград. Синот на Јоб, Растко, наречен по неговиот кум писателот Растко Петровиќ, е роден во октомври 1925 година. Наскоро му се слошило и починал во март следната година. Смртта на неговиот син доенче оставил длабок впечаток врз менталната и емоционалната состојба на Јоб.
Во летото 1927 година семејството се преселило во Водице, близу Шибеник, и од 1928 година живееле во Супетар на островот Браш. Таму, Јоб започна најкреативниот период од неговата уметничка кариера, а неговиот стил започна да личи на оној на Ван Гог. Фокусот на Jоб беше насочен кон снимање на импулсот на неговите лични чувства, а силната експресивност стана одлика на неговата работа. Следната година, 1929 година, тој ја одржа својата прва самостојна изложба во Сплит, која бил добро прифатена од јавноста и од критичарите. До неговата следна самостојна изложба на Салонот Галиќ во Сплит, стилот на Jоб се развиваше повеќе кон експресионизмот.
Помеѓу 1934 и 1935 година, Јоб живеел во Белград и Загреб, а потоа се вратил во Супетар. Умрел од туберкулоза во клиника во Загреб на 28 април 1936 година.
Стил
Најдоброто, најкреативно и најизразено дело на Игњат Jоб е произведено за многу краток временски период. Во раните 1920ти, неговата слика сè уште го покажува влијанието на Пролетниот салон, со заоблени форми во повеќе пригушени бои. Сепак, инспириран од сцените на неговата родна Далмација и воден од неговите лични демони, Јоб станал еден од најекспресивните сликари во хрватската модерна уметничка сцена во 1920те и 30те години. Во неговите подоцнежни дела тој демонстрирал техники на фовизам и силна, експресивна употреба на бојата. Joб гледал на пејзажот како симбол и ја користел бојата како израз на неговите емоции, на неговото лично искуство од животот и неговата реакција на околината и нејзините родни луѓе. Неговата уметност била втемелена во стилот на животот на островот и тој ја следел својата лична визија. Како што вели критичарот Игор Зидиќ „Целата содржина во работата на Joб, од 1928 година до неговата смрт, е локално и регионално обележана, секогаш конкретна, позајмена од реалниот свет и малите градови на Далмација во кои тој се шишал и живеел, исполнет со амбиентален тон и боја, мелодии, настани и фигури ... Тој бил внимателен набудувач, со многу смисла за хумор, за комичен и трагикомичен, за луд, смешен, фантастичен и пијан“.
Наследство
Делата на Јоб се вклучени во антологиите на хрватската, српската и југословенската уметност.
Работи
Сликите на Игњат Joб може да се видат на Интернет, на веб-страницата на Групата Адрис, Арте Галерија, Галерија Ремек-Дјела и галеријата Бранислав Дешковиќ во Бол.
Самостојни изложби
Неодамнешните изложби на неговите дела вклучуваат:
Јавни колекции
Неговите дела може да се најдат во следните јавни колекции:
Хрватска
Србија
Карате
Карате е јапонска боречка вештина која ги користи сите делови на телото со цел за самоодбрана. Зборот на јапонски значи празна рака. Се појавува во 16 век во древна Јапонија.Прв почнал да ја усовршува,негува и предава од колено на колено,големиот учител (sensej) Окинава. Каратето содржи повеќе стилови како што се Wado-Ryu(kai), Shotokan, Kenpo, Wado Kai и други. Прв што почнал да ги усовршува овие стилови се викал Фунакоши Гичин во 20 век. Ударите во каратето се преземени од кинескиот бокс (кунг фу). Притрпеле мали промени од страна на Американците и земјите од Азија.
Име
Карате(јапански = празна рака), порано се викало само карате, и така се и ден денеска најчесто користи. Додатакот до се додава поради истакнување на филозофијата на каратето и неговото значење како и во животниот пат. До триесеттите години во 20. век карате на јапански се пишувало со 唐手, што значи кинеска рака. Ова се зборови кои биле наводно во врска со Кином Танг-династија (618 до 907. година). Со тоа кинеското потекло на оваа боречка вештина е истакнато во самото име. Потоа во Јапан поради политички разлози (национализам) каратето почнало да се пишува 空手,односно празна рака. Новите букви исто така се читале кара-те и се одговарале исто, т.е да се бори главно со празни, голи раце без оружје.
Од Кина на Окинава
Карате во денешниот облик настанал на тихоокеанските риукиу-острови, особено на главниот остров Окинава. Окинава се наоѓа околу 600 километри јужно од Јапонските централни острови во Јужнокинеското Море и денес е најјужна јапонска префектура. Во 14. век Окинава, тогашно едно самостојно кралство, имало тесни трговски контакти со Јапонија, Кина и Кореја. Урбанистичките центри на островот, Наха, Шури и Томари, биле во значајна трговска средина и нуделе жив форум на културни размени со кинеското копно. Со тоа на Окинава достигнале и првите впечатоци на кинески боречки вештини од кванфа/кемпо, каде се измешале со домашни боречки вештини од те/де и се развиле во тоде и окинава-те. Тоа буквално преведено значи рака, а во понатамошна смисла значи рачна техника. Првобитното име за карате, окинава-те, може да се преведе исто како рачна техника од Окинава (се мисли на разни техники севкупно).
Економскиот значај на риукиу-островите доведува до постојани немири и востанија. Во 1416.год. кралот Шо Шин (Шо Хаши) успеал да ги обедини сите острови. Поради одржување на мирот кај побунетиот народ забранил носење на оружје. За да ги контролира сите региони, ги обврзал сите локални кнезови на трајно присуство во својот дворец во Шури - овој начин на контрола подоцна го преземал јапонски токугава-шогуни. Поради забрана на оружје, боречката вештина окинава-те станувала сè поомилена и многу негови мајстори патувале за Кина да се усовршат во кванфау (кунгфу).
Околу дваесет години траел, процесот каде што големите мајстори на окинава-теа соединиле во еден опозициони сојуз и одредиле, да се окинава-те во иднина предаде тајно и единствено на изаберените луѓе.
Во меѓувреме во селското становниште се развил т.н кобудо, кој алатките и свакодневните работи со своите специјални техники употребувал како оружје. Притоа се изгубени спиритуални, ментални и здравствени аспекти, како што биле во кванфау (кунгфу). Во ефицијентност борбените вештини не се вежбале техниките, кои со себе носеле непотребни ризици. Кобудо и неговата алатка и свакодневните работи кои се изведени со оружје не можеле од самите економски разлози да се забранат, бидејќи едноставно служеле за снабдување на селаните окупатора. Но сепак било многу тешко да се спротивстават со таквото оружје на еден усовршен и добро наоружан ратник.
Неколико јако високе технике ударцима ногама имају очигледно специфичну позадину. Кад би неки ратник на коњу јахао кроз село, једном напредном борцу окинава-теа било је могуће, да у правом тренутку потрчи преко једне дрвене рампе и ратника шутне с коња (јоко тоби гери). Вероватност да би овакав напад успео била је релативно мала, али ипак једна шанса у једној иначе више безнадежној борби.
Смртноносно дејство ове борилачке вештине изазвало је јапанске окупаторе да заоштре забрану и учење окинава-теа ставе под веома оштрим казнама. Међутим, оно се и даље у тајноме предавало. Тиме је знање о борилачким вештинама било ограничено на неколико мањих елитних школа и поједине породице, пошто је студирање борилачких вештина на кинеском копну било само једном малом броју богатим грађанима могуће.
Пјер Огист Реноар
Пјер Огист Реноар (Pierre-Auguste Renoir; Лимож, 25 февруари 1841 - Кан, 17 декември 1919) — еден од најпознатите француски сликари. Припаѓа на школата на импресионизмот, но доста брзо се одвоил од неа во 1880. Позаинтересиран за портретите и за актите отколку за пејзажите, има свој карактеристичен начин на сликање, кој ги надминува првенствените влијанија (Фрагонар, Курбе, Моне, италијанското фреско сликарство). Во тек на шеесет години насликал повеќе од шест илјади слики, со што го надминува Пикасо.
Развил сопствен израз карактеристичен по светлорозовите и модри тонови. Во последниот период од своето творештво се занимавал и со вајарство. Најпознати негови слики се „Капачки“, „Мулен“ и „Лука“. Со своите слики првпат се појави на изложбата на импресионистите во Париз, во 1874 година.
Во музеите Мармотан-Моне и Ермитаж се изложени некои од делата од Пјер-Огист Реноар.
Славејќи ја убавината, а посебно женската сензибилност, се вели дека "Реноар е последниот претставник на традицијата, која тече директно од Рубенс до Вато".
Младост
Пјер Огист Реноар е роден во Лимож, Горна Вјена, Франција, како дете од работничко семејство. Како момче, работел во фабрика за порцелан, каде благодарение на неговиот талент за цртање бил избран да слика дизајни на Фини кинески порцелан. Тој исто така сликал и завеси за мисионерите во странство уште пред да се запише во уметничко училиште. За време на првите години, тој честопати го посетувал Лувр за да ги проучува големите француски сликари.
Во 1862 година почнал да студира уметност под менторство на Шарл Глир во Париз. Таму се запознал со Алфред Сисли, Фредерик Базил, и со Клод Моне. Во текот на 1860-тите, доаѓал во ситуација да нема доволно пари за да си купи бои. Сепак, Реноар за првпат почнал да изложува слики во Париз Салон во 1864 година, признание стекнал дури после десет години а за тоа делумно виновник била војната меѓу Франција и Прусија.
За време на Париската комуна во 1871 година, додека сликал на бреговите на реката Сена, некои членови на Комуната помислиле дека е шпион, и сакале да го фрлат во реката, кога еден од водачите, Раул Риго, препознал дека Реноар е впрочем човекот кој него претходно го има спасено.
Зрелост
Реноар ја доживеал својата прва популарност кога шест од неговите слики биле изложени на првата импресионистичка изложба во 1874. Истата година две од неговите дела биле прикажани со Диран-Риел во Лондон.
Во 1881 година, тој патувал во Алжир, земја што тој ја поврзувал со Ежен Делакроа, потоа во Мадрид, за да ја види работата на Диего Веласкес. Потоа патувал во Италија, за да ги види ремек-делата на Тицијан во Фиренца и сликите на Рафаел во Рим. На 15 јануари 1882 Реноар се сретнал со композиторот Рихард Вагнер во неговиот дом во Палермо, Сицилија. Реноар го насликал портретот на Вагнер за само триесет и пет минути. Истата година, Реноар се разболел од пневмонија која ќе предизвика трајно оштетување на неговото респираторниот систем.
Во 1883, летото го поминал во Гернзи, создавајќи петнаесет слики за малку повеќе од еден месец. Повеќето од овие слики го прикажуваат Мулен Ует, залив во Сен Мартен, Гернзи. Гернзи е еден од Каналските острови во Англискиот канал, и прикажани се сцени на плажи, карпи, заливи, шумите и планините. Овие слики беа предмет на серијал поштенски марки издадени во 1983 година.
Додека живеел и работел на Монмартр, Реноар ја вработил како модел Сузан Валадон, која позирала за него (The Bathers, 1885–87; Dance at Bougival, 1883)
Во 1890 се оженил со Алин Викторин Шариго, која, заедно со големиот број пријатели на уметникот, послужила како модел за Ручекот на чамџиите (Déjeuner des canotiers, 1881 ), со која веќе имал едно дете, Пјер, уште од 1885 година. Семејството Реноар имало три сина од кои едниот, Жан, станал познат режисер.
Подоцнежни години
Околу 1892, Реноар развива ревматоиден артритис. Во 1907 година, тој се преселил во потоплите краишта, на фармата „Ле коле“ во Кањ на Море, во близина на Медитеранот. Реноар сликал во текот на последните дваесет години од својот живот, дури и кога артритисот строго го ограничувало неговото движење, и бил во инвалидска количка. Имал прогресивна деформација на своите раце и анкилозис на десното рамо, па затоа ја адаптирал својата сликарска техника согласно неговиот хендикеп. Честопати се велело дека за да слика, морал четката да ја заглавува во своите парализирани прсти но тоа било погрешно; Реноар останал способен да ја држи четката, иако му била потребна помош некој да му ја стави во рака.
Во 1919, Реноар го посетил Лувр за да ги види своите слики кои биле закачени заедно со оние на старите мајстори. Починал во селото Кањ на Море, во Прованса, на 3 декември.
Уметност
Сликите на Реноар се значајни поради нивната жива светлина и заситена боја, најчесто, задржувајќи се на луѓето во интимни и искрени композиции. Женскиот акт е една од неговите основни субјекти. Во карактеристичен импресионистички стил, кај Реноар се појавуваат деталите на сцената преку слободен допир на четката врз бојата, така што неговите личности нежно се слеваат со околина.
Во доцните 1860-тите, преку сликање на светлината и на водата плен ер (на отворено), тој и неговиот пријател, Клод Моне откриле дека бојата на сенките не е ниту кафеава ниту црна, туку дека ја рефлектира бојата на предметите околу.
Драги Митев
Драги Митев — македонски музичар, водач на оркестар, композитор, аранжер и продуцент на народни и новосоздадени фолклорни песни.
Животопис
Драги Митев е роден на 14.02.1937 година во село Попчево, струмичко, како второ дете на Стојан и Анета Митеви. Основно образование до IV одделение има завршено во родното село, а осумгодишно училиште во Струмица.
Интересот кон музиката кај Драги Митев се јавува уште во детските години. Неговиот татко бил познат гајдаџија во селото, кој за жал починал кога Драги имал само пет години, но талентот за музика го има наследно од него. Уште како дете се забавувал свирејќи на шупелка, усна хармоника, гајда и хармоника, за тој интерес да се засили со доаѓањето во Струмица на 10 годишна возраст. Тогаш почнува да го посетува нижото музичко училиште и за прв пат се среќава со инструментот кларинет и со нотното писмо. Тогаш се формира и Градскиот оркестар од дувачки инструменти во кој се свирело по ноти и чиј член е и Драги. Тука ги стекнува основите на музиката. Изборот за инструментот кларинет е затоа што тој е најгласен и водечки инструмент и е најблизок до селските свадбарски музики.
На 15 годишна возраст доаѓа во Скопје да учи средно музичко училиште, сам без мајка, браќа или сестра, но и без стипендија или значителна финансиска поткрепа. Но желбата за успех во животот го натерала да ризикува и да ги издржи животните предизвици. Имал огромна поддршка од својата мајка која многу сакаше да успее поради татко му, но и поради музичката традиција. Во средношколките денови се соочува и со здравствен проблем предизвикан но несоодветно дување на кларинетот, но благодарение на упорноста и издржливоста проблемите ги надминува. И покрај советите од лекарите да не свири на кларинет понатаму во животот, тој сепак останува верен на својата најголема љубов – кларинетот. Посебно е благодарен на професорот Трпков од кој по предметот вокална техника ја научил правилната техника на свирење. Драги секогаш велеше – не можам да сфатам како би живеел без кларинетот.
Во средното музичко им било забрането да свират народно. Затоа Митев се зачленил во културно уметнички друштва – “Кочо Рацин”, “Орце Николов” и “Мирче Ацев” и на тој начин го “освојувал” фолклорот. Тука најдобро се запознал со специфичните народни ритми и фрази и го развил смисолот за создавање и обликување во духот на народната традиција. Првото оро “Попчевско оро” го напишал во 1956 година и со поддршка од Ангел Нанчевски е снимено со Народниот оркестар  за Радио Скопје. Потоа го напишал и неговото второ оро “Овчарско оро”.
На 21 годишна возраст се вработува како стручен учител по музика во ОУ “Стив Наумов” во Скопје. Млад, амбициозен, желен за работа, покрај редовните часови формирал хор и пејачка група со која ги освојувале сите први места на натпреварите. Како таленитрана ученичка се издвоила Кевсер Селимова која прифатила да пее и соло, и победува на натпреварот во младинска конкуренција и како награда добила можност да снима во Белград. Така и почнува нејзината кариера. Драги Митев и Ѓорѓи Желчески биле цимери и така покрај пријателството, почнува и соработката.
Драги Митев бил задоволен од постигнувањата, но не и од сопствената надградба. Затоа, по земјотресот, во 1964 година решава да го продолжи школувањето на Музичка академија во Сараево, каде што дипломира во 1968 година на инструментален отсек, кларинет.
По завршувањето на факултетот, полагал аудиција за работа во Театарот но и аудиција за Народниот Оркестар на Радио Телевизија Скопје. Бил примен на двете места, но тој одбрал да ја свири народната песна која најмногу ја сакал, а подоцна почнал и да ја создава. Така во 1968 година се вработува како кларинетист во Народниот оркестар на Радио Скопје (подоцна Македонско Радио – МРТ), каде што работи сè до неговото пензионирање во февруари 2002 година.
Драги Митев беше сопруг и татко на двајца синови. Тој почина на 29.01.2004 година, во Скопје.
Творештво
Во рамките на својата професионална дејност има создадено повеќе песни, ора и аранжмани за програмите на МРТ. Во 1974 година Драги Митев формира свој оркестар со кој снима поголем број на плочи и касети за дискографските куќи на РТБ (Белград) и Југотон (Загреб). Во рамките на оваа творечка продукција настана и првата сингл плоча со четири негови ора, како и многу песни: “Повеќе не ми доаѓај”, “В’градина моме седеше”, “Среќата со пари не се купува”, “Љуби ме, љуби ме”, “Лажи Вере” (аранжман) и други.
Драги Митев првите солистички ора ги снимил на 19 годишна возраст. Тој е автор на повеќе од 30 ора за кларинет и оркестар: Попчевско, Старо велешко, Овчарско, Осоговско, Митево, Чаирско, Стојаново, Бојаново, Беласичко, Младоженско, Банско, Новоселско, Гроздоберско, Лилево оро и други.
Тој има обработено над 80 македонски народни песни, од кои некои станаа популарни хитови, како “Павле ми пие”, “Три години болен лежам”, “Брала мома капини”, “Што да правам што да чинам” и други во кои како посебен белег останува воведувањето на рефрен во народните песни, квалитетниот аранжман и изведба со неговиот оркестар.
Прво позначајно творечко признание добива со учеството на фестивалот Илиџе 1975 година – III награда со песната “Ах љубов, пак љубов”, во исполнение на дуетот Митева-Узунов. Потоа учествувал со свои композиции на повеќе фестивали во Југославија.
Во 80-тите и 90-тите години неговата активност и учество е видливо на речиси сите поважни манифестации и концерти на полето на фолк музиката. Во овој период, Драги Митев е автор на новокомпонирани мелодии кои не се изведени на фестивал туку се снимени на носачи на звук во изведба на Селимова-Желчески, Митева-Узунов, Петранка Костадинова и други. Лонг-плејката “Љуби ме љуби ме” поради бројот на продадени примероци стана “сребрена плоча”, додека лонг-плејката “Врати ми ја љубовта” стана “златна плоча” на ниво на Југославија. Тој учествува во изработка на дел од аранжманите и со својот оркестар ги снима касетите на Јонче Христовски, Пепи Бафтировски, дуетот Стоева-Крстевски, Јанко Узунов, Гоце Николовски, Фана Шомова, Ѓоко Дончев, Перо Христов.
Во овој период Митев има многу настапи и турнеи во Австралија, Канада и Европа заедно со  Селимова-Желчески, Драган Мијалковски, Перо Христов, Грозда Стоева, Петре Прличко и други.
Во 1985 година Драги Митев е еден од организаторите и основачите на Фолк Фест Валандово и четири години учествува со својот оркестар и вокална група, придружувајќи ги пејачите на фестивалот. Покрај квалитетниот настап со оркестарот на валандовскиот фестивал, тој е добитник на повеќе награди (златна, сребрена, бронзена калинка) за песните “Врати ми ја љубовта”, “Нема ми либе да дојде”, “Би плачела”, “Леонид со мајка вечера”. Песни кои го одбележаа авторското творештво на Драги Митев на Фолк Фест Валандово, кои се обнародени и ги знаат и младите генерации се и песните – “Добро ми дошле сватови”, “Младост убава”, “Поминаа луди млади години”,  “Мерак ми е да запеам”, “Песна, игра и тамбури”, “Вино црвено”, “Слико моја”, “За љубовта наша”, “Земи ја гитарата”, “Марија” и многу други, во изведба на Селимова-Желчески, Уснија Реџепова, Петранка Костадинова, Вера Ивковиќ, Гертруда Мунитиќ, Гордана Захар, Митева-Узунов. Во чест на делото кое Драги Митев го направи за фестивалот, од 2004 година, нагрдата за најдобар аранжман која се доделува секоја година на валандовскиот фестивал е именувана и посветена на Драги Митев.
Во 1990 година со композицијата “Саноќ сама” во интерпретација на Блага Петреска на фестивалот Фолк хит 90 организиран од страна на МРТ, ја добиваат III награда.
Во 1991 година е иницијатор за организирање на првиот фолклорен фестивал во Австралија, Фолк фест Камбера 91. Тој и на овој фестивал учествува со својот оркестар, со свои песни и аранжмани, освојувајќи ги првата и втората награда за лирски песни за композициите “Свирете чалгаџии” со Блага Петреска и “Не ме заборавај” со Селимова-Желчески.
Во 1992 со својот оркестар ги придружува пејачите на првиот Интерфест Битола, а во 1993 и 1994 на Фестивалот Тетовски Фолк-Филиграни. На овие фестивали во Тетово, беа наградени неговите  композиции “Станете гости заиграјте” во изведба на Гордана Адамов Лана и “Среќна невеста” со Билјана Јефтиќ. Во 1995 год Драги Митев со својот оркестар ги придружува пејачите на фестивалот “Охридски трубадури ’95”.
Во 1995 година Драги Митев со неколку претставници од Општина Струмица го основаат Фолк Фест Тримери во Струмица. На Тримери ‘95 и ‘96, сите пејачи се придружувани од оркестарот и вокалната група на Драги Митев, а посебен успех забележуваат неговите композиции “Тримерска песна” и “Стариот пајтон”, која во 1996 година ја доби првата награда од публиката.
На фестивалите Цветници 1993-2000 Драги Митев е член на големиот Народен Оркестар на МРТ и има неколку свои песни: “Виолета”, “Барај око мое”, “Не ми давај рујно вино”, како и аранжмани за неколку песни “Ти си ми се”, “Стариот фенер”, и други. На Цветници 96 за песната “Запри, запри виолино”, чиј композитор е Митев, а во интерпретација на Мишко Крстевски, ја добива првата награда од публиката. Истата година, во декември 1996, оваа композиција е прогласена за фолк хит на годината, во конкуренција со 25 хитови од таа година.
Пресадување на коскена срж
Хематопоетичка трансплантација на коскена срж (ХТКС) е трансплантација на матични клетки од крвта кои се делат од коскената срцевина (во овој случај позната како трансплантација на коскена срцевина) или крв. Пресадувањето на коскената срж е медицинска постапка од областа на хематологијата и онколгијата и најчесто се врши врз луѓе со заболување на крвта, коскената срцевина или одредени типови на рак. Со помош на матичните клетки факторите за растење GM-CSF и G-CSF, повеќето од хематопоетичките процеси на трансплантација на коскена срж се изведуваат со помош на матични клетки собрани од перифералната крв а поретко од коскената срцевина. Собирањето на матичните клетки од перифералната крв обезбедува поголеми шанси за собирање на пресадоци кои можат да се пресадат за кратко време и да започнат да произведуваат матични клетки со што би се подобрила ситуацијата на пациентот, а воедно не бара дарителот да биде подложен на општа аменстезија при собирањето на истите. Хематопоетичка трансплантација на коскена срж претставува многу ризична постапка која се одликува со многу можни компликации, по традиција оваа операција се врши врз пациенти кои страдаат од тешко излечливи болести. Понекогаш се користат експирементално кај болести со незлоќудни и нехематолошки симптоми како опасни заболувања и спречување на авто-имунолошки и кардиоваскуларни болести, ризикот од фатално оштетување е многу голем.
Историја
Пресадувањето на матични клетки со користење на матичните клетки од коскената срцевина била пронајдена од тимот на Фред Хитчинсон во Центарот за истражување на ракот.Во периодот од 1950 година па сè до 1970 година овој тим бил предводен од Е. Доналд Томас, чијашто работа била наградена со Нобелова награда од областа на Физиологијата и Медицината. Работата на Томас покажала дека интравенозното внесување на матични клетки од коскената срцевина можат да ја обноват коскената срцевина и да го подобрат процесот на формирање на нови крвни клетки.Неговата работа исто така ја намалува веројатноста за развивање на компликации кои го загрозуваат животот а тие се болести наречени болест калем против домаќин. Првиот лекар кој извршил успешно пресадување на човечка коскена срж во 1968 година е Роберт А. Гуд од Универзитетот во Минесота.
Несакани реакции од пресадувањето на матични клетки
Повеќето од примателите на ХТКС се пациенти кои боледуваат од повеќе видови на мнеломи или повеќе видови на леукемија кај кои не е забележано никакво подобрување од лекувањето или кои се зависни од хемотерапија. Во кандидатите за ХТКС се вклучени и педијатриски случаи каде пациентите имаат вродена мана како што е голем имунолошки недостаток или вродена неутропенија со недостаток на матични клетки исто така вклучува и деца или возрасни со апластична анемија кои ги изгубиле нивните матични клетки по раѓањето.
Други болести кои се третират со пресадување на матични клетки од коскената срж се: миеодиспастичен синдром на абнормална болест, невробластома, лимфома, Евингс Саркома, Десмопластичен мал кружен клеточен тумор и Ходчкинсова болест. Неодамна биле развиени не-миеаблативни илитн. мини пресадувања кои бараат помали дози на хемотерапија и зрачење. Ова овозможува ХТКС да се користи и кај постари пациенти или пациенти кои се промногу слаби за да го издржат вообичаениот начин на лекување. Дополнителни информации во оделот за услови за лекување со ХТКС подолу
Алогенетска трансплантација
Алогенетската ХТКС вклучува две лица: Дарителот (здравото лице) и примателот (пациентот). Алогенетските ХТКС дарители мора да имаат тип на ткиво кое ќе се совпаѓа со тоа на примателот. Совпаѓањето се врши врз основа на варијабилност на три или повеќе локи жаришта од (ХЛА) гените и се претпочита совршено совпаѓање на овие локи. Иако постои добро совпаѓање на овие одлучувачки алели на примателот ќе му бидат давани имуно-супресивни лекови за подобро прифаќање на пресадокот и за справување(заштитување) со болести кои можат да се појават како што е болеста на калем против домаќин. Дарители на алогенски пресадоци можат да бидат некои кои се крвно поврзани со примателот (најчесто се работи за некој близок роднина чиешто ткиво најблиску се совпаѓа со тоа на примателот), сингенетски пресадоци (монозиготен или идентичен близнак на пациентот, во секој случај оваа е многу ретко бидејќи е речиси нитѕ еден од пациентите немал идентичен близнак кој би му овозможил идентични ХЛМ клетки кои совршено би се совпаѓале) или неповрзани односно некој кој не е крвно поврзан со примателот (дарител кој не е крвно поврзан со примателот но поседува ткива кои имаат висок процент на хлм совпаѓање). Спасувачот брат/сестра може намерно да биде избран со вршење на предимплантантски генетски дијагнози со цел се избере некој кој ќе поседува таков тип на ХЛМ клетки а вооедно нема да биде носител на некои видливи наследни болести. Алогенска трансплантација може да се врши исто така со користење на крв од папочна врвца како извор на матични клетки. Вообичаено, со пресадување на здрава коскена срж кај примателот со помош на алогенска трансплантација се подобрува шансата за излекување или подолгорочно лекувње на ненадејните компликации кои можат да се појават со пресадувањето. Соодветен дарител се наоѓа со вршење на дополнителни ХЛМ тестови на крвта на потенцијалниот дарител. ХЛА гените се делат на две категории (Тип 1 и Тип 2). На кратко не совпаѓањето на гените од Тип 1 (на пр. ХЛМ-А, ХЛМ-Б или ХЛМ-Ц) го зголемува ризикот на одбивање на пресадокот. Несовпаѓањето на гените од Тип 2 (на пр. ХЛА-ДР или ХЛМ-ДЉБ!) го зголемува ризикот за калемот или графтот. Во продолжение, генетските несогласувања како што се мали единствени ДНК бази и парови се значајни па затоа бараат совршено совпаѓање и познавање на точните ДНК секвенци на овие гени и за дарителот и примателот. Водечките центри за трансплантација во моментов врши тестирање за сите пет вида на овие ХЛА гени пред да се утврди дека дарителот и примателот се ХЛА-идентични. И расната и етничката припадност можат да играат голема улога во прифаќањето на гените од дарителот. Познато е дека членовите на иста етничка група имаат речиси идентични гени, вклучувајќи ги и ХЛА- гените.
ХСЦ извори и скаладирање
Со цел да се намалат ризиците за одбивање на пресадената коскена срж или да се избегне сериозен ризик од напаѓање на пресадокот од болест калем против домаќин во алогенетски ХКТС, дарителот треба, но и пожелно е да ги има истите човечки леукоцитни антигени (ХЛА) како и примателот. Околу 25 до 30% од алогенетските ХКТС приматели имаат ХЛА-идентичен сродник. Дури итн. совршени совпаѓања можат да имаат мали алелни несоваѓања кои придонесуваат за болеста калем против домаќин.
Собирање на коскена срж
Во случај на трансплантација на коскената срж, HSC се отстрануваат од некоја голема коска на дарителот, обично тоа е од карлицата, со помош на голема игла која досегнува до центарот на коската. Оваа техника се нарекува собирање на коскена срж и се изведува под општа анестезија.
Матични клетки од перифералната крв
Периферните крвни матични клетки се најчестиот извор на матични клетки за алогенетската ХТКС. Тие се собираат од крвта преку процес познат како аферсис. Крвта од дарителот се извлекува со помош на стерилна игла од едната рака и поминува низ машина која ги отстранува белите крвни клетки, а црвените крвни клетки му се враќаат на дарителот. Производството на матични клетки е потпомогнато со дневни поткожни инекции од Granulocyte-колонија со стимулирачки фактори, кои служат за мобилизирање на матичните клетки од коскената срцевина на дарителот во периферната циркулација.
Амнионска течност
Исто така е можно извлекување на хематопетички матични клетки од амнионската течност за двете употреби аутолошката или етеролошката за време на раѓањето на детето.
Крв од папочна врвца
Крв од папочна врвка се добива кога мајката ја дава како донација папочната врвца и плацентата од нејзиното бебе по неговото раѓање. Крвта од папочната врвца има поголема концентрација на HSC отколку што е вообичаено се најде во крвта на возрасен човек. Како и да е малото количество на крв добиено од папочната врвца (најчесто 50 мл.) ја прави попогодна за трансплантација кај мали деца отколку кај возрасни. Поновите техники кои користат екс-виво експанзија на крвни единици од папочната врвца или употреба на две крвни единици од различни дарители се истражуваат со цел да се овозможи користење на пресадоците на крвта од папочната врвца и кај возрасни. Се користи на пример, кај децата кои се родени по предимплантациската генетска дијагноза за човечки леукоцитни антигени кои се совпаѓаат со цел да му бидат дадени на болен член од семејството кому му е потребна ХЛТС.
Складирање на HSC клетки
Како и повеќето другите органи, и клетките од коскена срж може да се замрзнуваат на подолг период без притоа да се оштетат премногу клетки. Ова е неопходно за автоложната HSC, бидејќи клетки мора да се собираат неколку месеци пред започнувањето на третманот на трансплантација. Во случај на алогенска трансплантација се претпочитаат свежи HSC клетки со цел да се избегне губење на клетките кое може да се случи во процесот на замрзнување и одмрзнување. Алогенската крв од папочната врвца се чува во банка за крв од папочна врвца бидејќи таа единствено се добива со самото раѓање на детето. На криопресипитатниот HSC мора да му се додаде DMSO-средство за чување и клетките мораат да бидат замрзнувани постепено во фрижидер кој се наоѓа под строг надзор со цел да се заштитат клетките од осмотски повреди при формирањето на снежни кристали во процесот на замрзнување. HSC-клетките можат да бидат складирани на повеќе години во криофрижидер кој вообичаено користи течен азот кој не е токсичен и е многу ладен (има ниска точка на вриење од -196 °C).
Миелоаблативна трансплантација
Хемотерапијата или зрачењето која се дава непосредно пред пресадувањето се нарекува условување или режимна подготовка чија цел е да помогне при искоренување на болеста кај пациентот пред внесувањето на HSC клетките и потиснување на имунолошките реакции. Коскената срцевина може да се дава во мали дози за да не предизвика повреда на другите ткива.. Овој третман има имуносупресивен ефект кој го спречува одбивањето на HSC клетките од страна на имунолошкиот систем на примателот. Реакциите кои се случуваат во пост-трансплантацискиот период многу често вклучувааат акутни и хронични болест калем против домаќин кои можат да бидат опасни по живот, но во одредени случаи на леукемија ова може да се совпадне со заштитата од рак и повторното враќање на болеста. Автоложните пресадоци може исто така што се користат во слични условни режими, но може да се користат многу други комбинации на хемотерапија во зависност од видот на болеста.
Не-миелоаблативни (или „мини“) алогенски пресадоци Ова е нов начин на лекување во кој се користат помали дози на хемотерапија и зрачење кои се многу слаби но доволни за да ги искоренат сите матични клетки од коскената срж на примателот. За разлика од другите, не-миелоаблативните пресадоци носта со себе помал ризик од сериозни инфекции и смртност поврзана со пресадувањето за време на поврзувањето со болест калем против домаќин овие пресадоци имаат одбранбена улога и го спречуваат повторното појавување на ракот. Исто така, значајно е, додека се побаруваат големи дози на имуносупресивни агенти во раните фази на лекувањето, овие дози се помали од оние за конвенционалните пресадувања. Ова овозможува до состојба на измешани химери веднаш по пресадувањето, каде што двете лица и примателот и дарителот HSC коегзистираат во коскената срж.
Намалување дози на имуносупресивната терапија потоа му овозможува на дарителот на Т-клетки за да ги искорени на остатоците од примањето на HSC и да ги поттикне ефектите на болест калем против домаќин со тумор ефект. Овој ефект е честопати придружен од блага мито-наспроти-домаќин на болеста, појавата која е често сурогат за итност за појавата на пожелниот ефект на калемот или графтот, и исто така делува и служи како сигнал за воспоставување на соодветно ниво на дозирање за лекување со ниско ниво на имуносупресивни агенси. Поради нивните чувствителни условни режими, овие пресадоци се ставени вои групата на пресадоци со помал ризик од смртност од другите поврзаните пресадоци и затоа им овозможуваат на пациентите кои се засегнати со висок ризик на вообичаените алогенски ХТС да ја пробаат оваа потенцијална излечлива терапија за нивната болест. Овие нови начини на трансплантација сè уште во експиременталана фаза, но се почесто се користат на постари пациенти кои не одговарат на миелоаблативните режими и кај кои е прифатлива повторната појава на ракот.
Пресадување
По неколку недели од зголемувањето на коскената срж, ширењето на HSC клетките и нивното потомство се доволни да ја нормализираат содржината на крвните клетки и да го подобрат имунолошкиот систем. Производот односно хематопоиетичките матични клетки извлечени од подмладокот на дарителот биле забележани за настанување на многу различни органи од примателот, вклучувајќи го и срцето, црниот дроб, и мускулите, овие клетки имаат способност за обновување на повредените ткива во овие органи, но како и да е неодамнешните истражувања покажале дека ваквите инфидентни пресадувања не се земаат како нормална појава.
Инфекции
Трансплантација на коскена срж најчесто се врши кај пациенти чијашто коскена срж е целосно уништена ("myeloablation"). Пред "пресадувањето" пациенти може да се живеат неколку недели без значителен број на бели крвни клетки кои би помогнале во борбата против инфекции. Ова го изложува пациентот на висок ризик од инфекции, труење и септички шок, и покрај профилактичките антибиотици, и обврските за голем број на третмани поврзани со смртноста. Имуносупресивните агенси кои се содржат во алгенските пресадоци за превенција и лекување на вродените болести на калем против домаќин го спречуваат понатамошното зголемување на ризикот од опортунистички инфекции. Имуносупресивни лекови се даваат најмалку 6 месеци по пресадувањето или подолго ако е потребно за лекување на болеста калем против домаќин. Пациентите на кои им се пресадуваат органи го губат стекнатиот имунитет, на пример имунитетот се губи кај болестите од детството како што се мали сипаници или детска парализа. Од оваа причина пациентите на кои им се пресадуваат органи мораат да бидат пре-вакцинирани или одново вакцинирани со детските вакцини веднаш откако ќе престанат со употребата на имуносупресивните лекови.
Вено-оклусивни болести
Тешка повреда на црниот дроб се нарекува хепатална вено-оклусивна болест (ВОБ). Зголеменото ниво на билорубинот, хепатомегалитот, и лачењето на течности се клиничките знаци за оваа состојба.Благодарение на оваа операција сега постои можност за лекување на мобилна повреда и опструкција на хепатална синусини вена, тоа се нарекува синдром на синусоидна опструкција (СОС). Потешки случаи најчесто завршуваат со смрт. Антикоагулантите или дефиброидите можат да помогнат во намалување и избегнување на сериознаоста од ВОБ но исто така можат и да го зголемат крварењето. Урасодиолот беше препорачан за да помага при спречување на ВОБ, Веројатно преку помагање на протокот на жолчни течности низ жолчното ќесе.
Мукозит
Повреда на мукозалната поставата на устата и грлото им е заеднички режим поврзаноста со токсичност следејќи ги аблативните ХТКС режими. Ова најчесто не е опасно по живот но е многу болно, и го спречува процесот на јадење и пиење. Овие мукозити се лекуваат со лекови против болка како и со интравенозна инфузија со цел да се спречи дехидратација и неисхранетост на организмот.
Болест калем против домаќин (БКПД)
БКПД е воспалителна болест која се јавува кај алогенската трансплантација. Тоа е напад на,,новите,, коскени клетки против ткивата на примателот. Ова може да се појави доколку примателот и дарителот се ХЛА-идентични, бидејќи имунолошкиот систем може сѐ уште да ги препознае други разлики помеѓу нивните ткива. Оваа болест е наречена болест калем против домаќин бидејќи пресадувањето на коскена срж е само процес на пресадување во кој пресадените клетки мораат да го прифатат телото наместо телото да ги прифати новите клетки. Акутна болест калем против домаќин најчесто се јавува во првите 3 месеци по трансплантација и може да ги зафати кожата, цревата, или црниот дроб, и во поголемиот број на случаи е фатален. Високи дози кортикостероиди, како што се преднизонот се стандарден третман, но како и да е овој имуно-супресивен третман многу често води до смртоносни инфекции. Хронична болест на калем против домаќин исто така може да се развие по алогенската трансплантација. Хроничната болест на калем против домаќин е главен извор кој се јавува од задоцнети лекувања поврзани со компликации, но како и да е овој поретко завршува со смрт. Во продолжение на воспалението, хронична болест на калем против домаќин, може да доведе до развој на фиброза, или оштетување на ткивата, слично на склеродермата (scleroderma), тоа може да предизвика лошо функционирање кое бара продолжување со имуносупресивната терапија. Болеста калем против домаќин најчесто е посредник меѓу Т-клетките, кога тие реагираат врз новите пептиди присутни во MHC на новите клетки.
Калем против тумор ефект (КПТЕ)
Корисничкиот аспект на болеста калем против тумор ефект е познат како "калем против тумор" или "калем против леукемија" ефект. На пример, ХТКС кај пациентите со акутна или хронична, а особено на пациентите кои боледуваат од болеста калем против домаќинт по алогенската трансплантација имаат тенденција од помал ризик за повторна појава на ракот. Ова е благодарение на тераписката имунолошкиот реакција од пресадените Т- лимфоцити од дарителот против заболените коскени клетки на примателот. Оваа пониска стапка на повторно враќање на болеста се смета за голем успех кај алогенските пресадувања во споредба со транспалнтациите од идентични близнаци и се укажува на фактот дека алогенската ХТКС е еден вид на имунолошка терапија. КПТЕ е најкорисен кај болести кои бавно се шират, на пример кај хроничната леукемија, слабо развиената лупхома и во некои случаи на миелома. Но и покрај тоа таа е помалку ефикасна кога се работи за акутни леукемии кои брзо се шират. Ако ракот се повтори пак по ХТКС, може да направи друго пресадување, внесувајќи во телото на пациентот поголем број на бели крвни клетки од дарителот.
Општи прогнози
Прогнозите за ХТКС видовите најмногу зависат од типот на болеста, стадиумот, изворот на матичните клетки, ХЛА-статусот на поклопување (за алогенетските ХТКС) и условите. Пресадувањето овозможува шанса за лекување или долготрајно подобрување и можност за да преживување доколку има својствени компликации за КПТЕ, имуно-супресивни третмани и спектар од опортунистички инфекции. Во изминатите години, стапаката на преживеани беше значително зголемена и кај популацијата и кај суб-популацијата која примила трансплант. Смртноста од алогенската транасплантација на матични клетки може да се пресмета со помош на Моделот за предвидување создаден од Sorror et al., користејќи го Хемеопатскиот индекс за трансплантација на матични клетки. Овој индекс беше утвреден и ратификуван од Ценатрот за истражување на ракот Фред Хачинсон (Сиетел, Вашинтон). Променливиот индекс кој се смета за добро-потврден индекс е Чарлстон Коморбидити Индексот (ЧКИ) (Charlson et al.). ЧКИ претходно беше поставен на пациенти кои се излекувани со помош на алогенска транспалнтација но и покрај тоа овој индекс е помалку точен со предвидувањата отколку ХЦТ_ЦИ системот. Ризици за дарителот при перифералното собирање на матичните клетки Ризиците од компликации зависат од одликите на пациентот, здравствените услуги, аферсис процедурата и од факторот на колонијална-стимулација но и од тоа кои лекови се користат (G-CSF, ГМ-CSF). G-CSF лековите вклучуваат Filgrastim (Неупоген, Неулата) и Lenograstim (Граслопин).
Ризици од лековите
Дозволената доза на Filgrastim изнесува 10 микрограма / kg во време траење од 4-5 дена за време на собирањето на матични клетки. Забележаните негативни ефекти од filgrastimот вклучуваат далачен прекин (кој се одликува со болки од левата страна на абдоменот или болки во рамото ризикот е 1:40000), Големиот синдром на отежнато дишење (ARDS), алвеоларни hemorrage, и алергиски реакции (кој најчесто се јавуваат во првите 30 минути ризикот е 1:300). Исто така, тромбоцитите и хемоглобинот се намалуваат во пост-трансплацискиот период и се враќаат во нормала после 1 месец. На прашањето дали реагираат исто пациентите над 65 години и оние под 65 години сè уште нема доволно информации. Коагулација и воспаление на атхеросклеротичните плочки е познато дека можат да се појават како резултат од CSF -инекцијата.. Г Г-CSF исто така е опишана за побудување на генетски промени во мононуклеарни клетки на нормалната дарители. Постојат докази дека myelodysplasia (MDS) или акутна миелоидна леукемија (АМЛ) може да биде предизвикана од GCSF во осетливи поединци.
Пристапни ризици
Крвта се извлекува периферално кај мнозинството од пациентите но крвта од централните вени можат да се користат кај 16% од жените и 4% кај мажите. Несакани реакции за време на афересисот биле забележани кај 20% од жените и 8% од мажите, овие негативни реакции биле проследени од вкочанетост на телото, повраќања и гадење.
Клинички набљудувања
Една студија во која биле вклучени 2408 дарители (18-60 години) покажа дека болките во коските (првенствено грбот и колковите) се јавуваат како резултат од примањето на filgrastim третман ова е забележано кај 80% од дарителите после 4 ден по примањето на пост-инјекцијата. Оваа болка била спречена со помош на ацетаминофен или ибупрофенот кај 65% од дарителите и била окарактеризирана како лесна до умерена а кај 80% од дарителите како тешка [болки во коските се забележуваат кај 26% од пациентите во вториот ден по пост-донација, кај 6% од пациентите една недела по пост-донација, и <2% 1 година по пост-донација. Други симптоми кои се забележани кај повеќе од 40% од дарителите вклучуваат мигрена, главоболка, замор, и несоница. Овие симптоми се јавуваат кај пациентите со 1 месец пост- донација, освен во некои случаи се јавува постојан замор кај 3% од дарители. Во едно метастатско истражување во кое биле вклучени податоци од 377 дарители, 44% од пациентите имале несакани секундарни ефекти по периферните крвни ХКТС Несаканите ефекти вклучуваат болка како резултат на GCSF инјекцијата, а потоа се јавува и пост-процедурална генерализирана скелетна болка, замор и намалена енергија.