cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кејнзијанска антициклична политика
Автоматски стабилизатори на фискалната политика
Да објасниме како практично дејствуваат автоматските стабилизатори. Ако економијата е во екпанзија, цените растат, а со тоа се зголемуваат и номиналните доходи на економските субјекти. Како резултат на непроменетите даночни стапки, владата во буџетот ќе зафати и ќе прибере поголеми доходи со што извлекува дел од парите во економијата и ја смирува експанзијата. Фактот што современите даночни системи, се прогресивни, уште повеќе ја зголемува ефикасноста на автоматските стабилизатори. Во услови на експанзија и на номинален пораст на доходите на даночните обврзници, можно е една категорија на даночни обврзници да премине во категорија на даночни обврзници со повисок доход и според тоа да биде оданочена со повисока маргинална даночна стапка (феномен на т.н. фискално развлекување). Дејството на автоматските стабилизатори доаѓа до израз и преку расходната страна на буџетот. Во фазата на експанзија, зголемените инвестиции придонесуваат за зголемено вработување, а дел од невработените кои дотогаш примале социјална помош повторно се вработуваат и на тој начин се намалуваат социјалните трансфери. Парите што дотогаш буџетот ги трошел за помош на невработени остануваат во буџетот и за тој износ се намалува паричната маса во економијата и се ублажува експанзијата.
Ако економијата е во рецесија, поради намалените инвестиции се зголемува невработеноста и доходите на даночните обврзници се намалуваат. Во оваа ситуација владата се подготвува да ги намали даночните стапки и да ги зголеми буџетските расходи за да ја заживее економската активност. Но, во меѓувреме дејствуваат автоматските стабилизатори и владата со исти даночни стапки во маса зафаќа помалку средства поради намалените доходи. Од друга страна поради зголемената невработеност во услови на рецесија буџетот троши повеќе средства за да ги обезбеди невработените, со шсто дејствува врз зголемување на агрегатната побарувачка.
Дискрециона монетарна политика
Моќен инструмент на монетарната власт за влијание врз вкупните макроекономски движења се монетарните фактори ( парите и кредитот). Промените на понудата на пари т.е. на количеството пари во оптек имаат силно влијание врз најзначајните макроекономски агрегати – каматна стапка, инвестиции, бруто-домашниот производ, вработеноста. Доколку една економија е соочена со рецесија ( опаѓање на економската активност) Централната банка ќе спореведува експанзивна монетарна политика, за да ја зголеми понудата на пари. Што ќе предизвика ова во економијата на краток рок? Зголемената парична маса ќе предизвика опаѓање на каматната стапка, поради што и ќе се намалат трошоците на инвестирање, т.е. ги стимулира инвестициите на секторот на претпријатијата. Пониската каматна стапка како цена на паричниот капитал ги поттикнува претприемачите да инвестираат, бидејќи сега тие имаат пристап до поевтини кредити. Зголемените инвестиции во економијата предизвикуваат зголемување на агрегатната побарувачка и пораст на бруто-домашниот производ и на вработеноста. Во оваа смисла експанзивната монетарна политика се сведува на политика на евтини пари. Овие прикажани ефекти од спроведувањето на експанзивната монетарна политика се валидни на краток рок. Но, на долг рок зголемената понуда на пари предизвикува инфлација, пораст на општото ниво на цените. Поради тоа, може да се каже дека експанзивната монетарна политика на краток рок создава пораст на реалните фактори ( инвестиции, производство и вработеност), а на долг рок само пораст на цените. Според Кејнз, на долг рок инфлацијата е секогаш и насекаде е монетарен феномен. Влијанието на промените на понудата на пари врз макроекономските големини може да биде посредно, индиректно преку промени на каматните стапки и директно, со што крајниот ефект и од двата начини е врз бруто-домашниот производ. Индиректниот пренос на ефектите од промената на понудата на пари врз макроекономските големини е следниов: Директниот пренос од промената на понудата на пари и промените во бруто-домашниот производ е следна:
Објаснувањето е следно – зголемената парична маса предизвикува пораст на агрегатната побарувачка и на општото ниво на цените. Кога произведените добра и услуги ги множиме со зголемените тековни цени номиналниот бруто-домашен производ покажува пораст. Ваквото тврдење монетаристите го изведуваат директно од основните постулати на квантитативната теорија на парите.
Квантитативни инструменти на монетарната политика за регулирање на понудата на пари
Во современите економии, централната банка ја регулира понудата на пари преку квантитативни инструменти како што се:
Управување со агрегатната побарувачка – фискално-монетарен микс
Управувањето со агрегатната побарувачка (demand management) всушност претставува активно користење на фискалната и монетарната политика за дејствување врз агрегатната побарувачка, односно колку пто е можно приближување на фактичкиот бруто – домашен производ до потенцијалниот. При управувањето со агрегатната побарувачка основно е дека фискалната и монетарната политика се суптитути. Тоа значи дека ако една влада спроведува нагласено рестриктивна буџетска политика (зголемување на даноците, намалување на јавната потрошувачка или комбинација од двете мерки), тогаш монетарната политика треба да биде полиберална, поекспанзивна, за да се избегне рецесија. Обратно, ако владата води рестриктивна монетарна политика (ја ограничува понудата на пари), буџетската политика треба да биде поекспанзивна. Всушност, ако владата подолго време спроведува и остри буџетски рестрикции и остри монетарни рестрикции, економијата ќе заврши во рецесија и висока невработеност. Оттука, ваков фискално-монетарен микс не е препорачлив, освен во исклучителни ситуации- доколку економијата е соочена со висока инфлација. И обратно, влада којашто практикува буџетски и монетарни експанзии, ќе ја втурне економијата во зона на висока инфлација. Во економската литература најчесто се познати два основни типови монетарно-фискален микс :
Првиот тип монетарно-фискален микс беше применет за време на претседателот Реган во САД кој решил да ги зголеми трошоците за одбрана на земјата, и тоа да го направи без да ги зголеми даноците во исто време. Напротив, почнала да се спроведува Регановата програма за намалување на даноците ( ’’лабава фискална политика’’). Резултатот од овој вид на политика бил голем буџетски дефицит кој започнал да ја прегрева економската активнот во САД. Затоа централната банка спровела ‘’тврда монетарна политика‘’, а од ова крајниот резултат биле високи каматни стапки, истиснување на приватниот сектор од сферата на инвестициите, намалување на нето-извозот, смалена инфлација, но пораст на невработеноста.
Вториот тип монетарно-фискален микс ’’лабава монетарна - тврда фискална политика ’’ е политика којашто е применета за време на претседателот Бил Клинтон, кога САД влегоа во рекордно долга експанзија која била создадена од два извори:брз технолошки развој и прудентно управување со агрегатната побарувачка. Клинтон наследил од Реган висок буџетски дефицит и решил да со намали буџетскиот дефицит, да ги зголеми инвестициите и за го забрза економскиот раст. За таа цел тој спроведувал буџетски рестрикции, вклучувајќи и зголемување на даночните стапки, комбинирани со ’’лабава’’, експанзивна, монетарна политика, која ја намалила каматната спатка, ги зголемила инвестициите и го зголемила нето-извозот на земјата. На крајот буџетскиот дефицит бил претворен во буџетски суфицит. Оптималниот избор на фискално-монетарниот микс не е детерминиран само од состојбата во економијата (фазата на економскиот циклус) и целите што треба да се постигнат, туку и од краткорочните и долгорочните ефекти на клучните макроекономски политики – фискална и монетарна.
Краткорочните ефекти на експанзивната фискална политика имаат резултат за:
Прво, експанзивната фискална политика на краток рок ќе ја зголеми агрегатната побарувачка, а тоа ќе предизвика пораст на реалниот бруто-домашен производ, на вработеноста и на општото ниво на цените.
Второ, реалниот пораст на производството ќе ја зголеми побарувачката за пари, а тоа пак предизвикува пораст на каматната стапка
Трето, зголемената каматна стапка ги намалува компонентите на агрегатната побарувачка коишто се сензитивни на висината на каматната стапка, а тоа доведува до намалување на реалниот бруто-домашен производ и вработеноста.
Четврто, зголемената каматна стапка предизвикува апрецијација на номиналниот девизен курс, т.е. зголемување на вредноста на домашната парична едниница во однос на странските парични единици, а крајниот ефект е намалување на нето-извозот на земјата. Подолгорочното практикување на експанзивата фискална политика е лимитирано со зголемување на буџетските дефицити и со кумулирање на јавниот долг што пак доведува до појава на т.н буџетско ограничување на државата, што може да се претстави на следниов начин: T1 + T2 / 1 + r = G1 + G2 / 1 + r Притоа, со T1 и T2 се искажани даноците што државата ги прибира, со G1 и G2 се прикажани расходите на државата, со r се означува висината на каматната стапка со која државата зајмува за покривање на јавниот долг, а 1 + r претставува дисконтен фактор. Според тоа, буџетското ограничување на државата покажува дека дисконтираната вредност на јавните приходи треба да биде еднаква на дисконтираната вредност на јавните расходи меѓу два периоди. Заклучокот е дека владата, долгорочно, не може да создава буџетски дефицит и да кумулира јавен долг, а притоа да не го загрози правилото за буџетското ограничување на државата.
Кои ќе бидат краткорочните ефекти во економијата од примената на експанзивна монетарна политика? Прво, експанзивната монетарна политика ја намалува каматната стапка и ги зголемува инвестициите и потрошувачката ја трајни добра на секторот на домаќинствата. Тоа води до пораст на реалниот бруто-домашен производ и на вработеноста на краток рок.
Второ, смалените каматни стапки на краток рок предизвикуваат депрецијација на националната парична единица и пораст на извозот.
Значи, за разлика од фискалната политика, користењето на монетарната политика за стимулирање на економијата оди преку пораст на инвестициите и пораст на извозот.
Долгорочните ефекти на монетарната политика се врзани за долгорочната Филипсова крива кои потврдуваат дека парите на долг рок се неутрални и дека инфлацијата, на долг рок е монетарен феномен.
Кичвански јазик
Кичванскиот јазик (Kichwa shimi, Runashimi, Quichua) е кечуански јазик кој ги опфаќа дијалектите во Еквадор и Колумбија. Овој јазик го зборуваат околу 2,500,000 жители. Кичванскиот е дел одгрупата на северни кечуански дијалекти. Овој јазик низ историјата претрпел големи промени во поглед на синтаксата и поради тоа има специјална позиција во групата на кечуански јазици. Кичванскиот јазик има развиено унифициран прафопис.
Бродец (Тетовско)
Бродец — село во Општина Тетово.
Население
На пописот од 2002 година, селото имало 1.136 жители, сите Албанци.
Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 734 жители, од кои 651 Албанец и 83 лица без податоци.
Родови
Бродец е албанско село.
Според истражувањата од 1940-тите родови во селото се:
1577 во архитектурата
1577 година во архитектурата содржи некои значајни настани.
Бродец (Тетовско)
Избирачко место
Во селото постои избирачкото место бр. 2088 според Државната изборна комисија, сместени во просториите на основното училиште.
На претседателските избори во 2019 година, на ова избирачко место биле запишани вкупно 960 гласачи.
Иселеништво
Од селото се имаат иселено Македонците од како селото било заземено од доселените Геги (Албанци). Се знае за имињата на некои македонски иселени родови, како: Спасеновци и Иловци. За кои не се знае каде се иселиле. Родот Никовци (8 к.) се иселени во селото Лавце.
Црква „Св. Димитриј“ - Кула
Свети Димитриј (Ιερός Ναός Αγίου Δημητρίου) — црква во селото Кула, Серско, Егејска Македонија. Влегува во состав на Серско-нигритската епархија на Цариградската патријаршија. Има улога на парохиски храм.
Црквата се наоѓа во центарот на селото. Изградена е во 1983 г. и осветена од митрополитот Максим Серски. Градбата претставува трикорабна базилика со женска црква.
Во парохијата влегуваат и црквите „Воздвижение на Чесниот Крст“, „Св. Ѓорѓи“, „Св. Илија“, „Св. Пантелејмон“ и „Св. Јован Претеча“.
NGC 1908
NGC 1908 — засега неутврден објект во соѕвездието Орион, заведен во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Откривање
Објектот е откриен на 1 февруари 1786 година од страна на Вилијам Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 1908 е од видот NF.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 5 ч 25 м 53,7 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, - 2° 31' 44".
Други поделби
Проучување на NGC 1908 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 225; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 4757. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 909.
1576 во архитектурата
1576 година во архитектурата содржи некои значајни настани.
Факултет за информатика (Свети Николе)
Историја
Факултетот за информатика бил основан во 2011 година, како трет Факултет при МСУ.
Програма
Факултетот за информатика нуди две насоки на последипломските студии. - Специјалистички (четврта година – до 240 ЕКТС кредити) - Магистерски (петта година – до 300 ЕКТС кредити)
Стефани Мајер
Стефани Мајер (Stephenie Meyer) (моминско презиме Морган, родена на ) е американска писателка, позната по романтично фантастичниот серијал романи Самрак, кој е познат помеѓу младата публика. Романите Самрак се продадени со над 40 милиони копии ширум светот, со превод на 37 различни јазици. Филмската адаптација на Самрак излезе на 21 ноември 2008. Мајер е исто така автор на фантастичниот роман за возрасни, Домаќинот.
Мајер е прогласена за најпордаваната писателка за 2008, со продадени 22 милиони книги во една година, со Самрак прогласена за најпродавана книга на годината.
Приватен живот
Стефани Мајер е родена во Хартфорд, Конектикат, како ќерка на Стивен и Кенди Морган. Таа пораснала во Финикс, Аризона, со три браќа и две сестри: Сет, Емили, Џејкоб, Пол и Хајди. Таа го посетувала средното училиште Чапарал во Скотсдејл, Аризона, и универзитетот Бригам во Прово, Ута, каде што добила Писателско Признание за Англиски во 1995. Мејер, член на Црквата на Исус Христос на Подоцните Светци, го запознала својот сопруг Кристијан, со прекар „Панчо“, кога растела во Аризона, и се венчала со него во 1994. Тие заедно имаат три сина: Гејб, Сет и Илај.
Еншепинг
Еншепинг (Enköping) е град во Шведска, во источниот дел на државата. Градот се наоѓа во рамки на Упсалскиот округ, каде е втор град по големина и значење. Еншепинг истовремено е и седиште на истоимената општина.
Природни услови
Еншепинг се наоѓа во источниот дел на Шведска и на Скандинавскиот полуостров. Од главниот град на државата, Стокхолм, градот е оддалечен 80 километри северозападно.
Релјеф : Еншепинг се развил во областа Упланд. Подрачјето на градот е рамничарско до ридско, а надморската височина се движи од 10-30 м.
Климата во Еншепинг е континентална под влијание на морето и крајните ограноци на Голфската струја. Затоа, зимите се поблаги, а летата се посвежи во однос на дадена географска широчина.
Води: Еншепинг се развил во внатрешноста. Градот се развил на реката Еншепингсон, која непосредно јужно од градот се влева во езерото Меларен, трето по големина во Шведска.
Историја
Подрачјето на Еншепинг било населено уште од времето на праисторијата. Од 13 век тоа е регионален пазар без поголемо значење.
Еншепинг доживеал преродба во средината на 19 век со поминување на железницата и доаѓањето на индустријата. Населбата добила градски права во 1883 година. година. Оваа благосостојба трае и до ден-денес.
Жители
Еншепинг денес е град со средна големина за шведски услови. Градот има околу 21.000 жители (податок од 2010 г.), а градското подрачје т.е. истоимената општина има околу 40.000 жители (податок од 2010 г.). Последните децении бројот на жиели во градот расте.
До средината на 20. век Еншепинг бил населен исклучиво со етнички Швеѓани. Меѓутоа, со населувањето во Шведска, населението во градот станало поразновидно, но повторно помало отколку што е случај со другите поголеми градови во државата.
1575 во архитектурата
1575 година во архитектурата содржи некои значајни настани.
NGC 6332
NGC 6332 — спирална галаксија во соѕвездието Херкул, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Откривање
Објектот е откриен на 11 јули 1876 година од страна на Едуар Жан Мари Стефан, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 31,5 см.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 17 ч 15 м 2,7 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +43° 39' 37"". Положбениот агол на објектот е во износ од 45°.
Други поделби
Проучување на NGC 6332 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 59927. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 81; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 3085. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1135.
Александар (опера)
Александар (итал. Alessandro) е опера од Георг Фридрих Хендл компонирана во 1726 и за првпат изведена во Лондон. Заснована е на делото Гордоста на Александар од Ортензио Мауро. Во неа се работи за големото патешествие и походи на Александар Македонски во Индија каде се среќава со кралот Пор, предмет на уште една Хендлова историска опера - Пор.
1574 во архитектурата
1574 година во архитектурата содржи некои значајни настани.
Маскарадер (филм од 1914)
Маскарадер (англиски: The Masquerader) - американски филм од 1914 година, во режија на Чарли Чаплин, кој е автор и на сценариото и ја игра главната улога, покрај Роско Арбакл (Roscoe Arbuckle), Чарлс Мареј (Charles Murray) и Честер Конклин (Chester Conklin).
Содржина
Во оваа кратка комедија, Чарли Чаплин е глумец во едно филмско студио. Најпрвин, тој влегува во гардеробата, каде се обидува да го украде пијалакот од еден друг глумец (го игра Арбакл), но притоа е насамарен. Потоа, тој треба да сними филмска сцена во која треба да му го одземе ножот на човекот кој сака да го убие бебето. Меѓутоа, додека трае снимањето, тој се забавува со убавите глумици и не одговара на повиците на режисерот (го игра Мареј), а потоа му пречи на другиот глумец кој треба да го замени во сцената. Поради тоа, тој е отпуштен од студиото, но подоцна се враќа маскиран како убава глумица на чиј шарм веднаш паѓа режисерот. „Глумицата“ останува сама во гардеробата за да се преслече, а режисерот и другите глумци нестрпливо чекаат пред вратата. Но, кога режисерот влегува внатре, се запрепастува кога го здогледува отпуштениот глумец. Тогаш, глумецот ги задева сите членови на филмската екипа, но бегајќи од нив, тој паѓа во еден бунар.
Надворешни врски
The Masquerader (1914) - Charlie Chaplin (HD) - YouTube
Света сенота
Светата сенота (cenote sagrado) или позната како Сенота на жртвувањето е сенота во Мексико, поточно во мајанската археолошката локација Чичен Ица. Светата сенота била користена за човеково жртвување како дар кон боговите бидејќи во тој период имало голема суша.
За сенотата најпрво се мислело дека служела за принесување на материјални дарови кон боговите, како злато или жад, но археолозите во XX век откриле човечки остатоци во сенотата.
Мате Грујовски
Мате Грујовски (Лазарополе,, - ,  ) — македонски музичар, водач на оркестар, композитор на новосоздадени фолклорни песни и аранжер на македонски народни песни.
Животопис
Грујовски е роден на 18 март 1932 година во Лазарополе, а со народната уметност се задоил уште од најраната младост. По дипломирањето на Уметничката академија во Белград, во 1964 година се вработил во Музичката продукција на тогашното Радио Скопје, најпрвин како музички соработник, за подоцна да биде именуван за уредник и музички продуцент за народна музика, позиција на која беше сè до пензионирањето во 1996 година. Грујовски бил еден од најзначајните двигатели на концертната и фестивалската дејност во Македонија со чиј удел биле поставени темелите на многу културно-уметнички манифестации во Македонија. Починал ненадејно во Скопје на 14 март 2013 година. Негови синови се познатиот пејач на македонска народна музика Благоја Грујовски и музичарот Ташко Грујовски.
Песни
Мате Грујовски компонирал голем број песни, кои ги исполнувале разни пејачи и групи. Негови попознати песни се:
Плочи
Песните на Мате Грујовски се застапени на повеќе плочи, како:
Западен Кавказ
Западен Кавказ — западниот дел на Кавказот во јужна Русија, од Црното Море до планината Елбрус.
Светско наследство
Подрачјето кое го опфаќа крајниот западен раб на Кавкаските Планини е прогласено за светско наследство на УНЕСКО. Ова се пределите 50 км на север од градот Сочи и важи за единствената поголема планина во Европа поштедена од значајно човечко влијание. Нејзините живеалишта се исклучително разновидни во однос на малата површина, опфаќајќи од низини до ледници.
Биосферен резерват
Во Западниот Кавказ се наоѓа и Кавкаскиот државен природен биосферен резерват ) заштитен од државата во 1924 г. Опфаќа подрачја од Краснодарскиот крај и републиките Адигеја и Карачаево-Черкесија. Создадена е со цел да се заштитат огромните примероци на кавкаската ела (Abies nordmanniana) високи по 85 м кои се сметаат за највисоките дрва во Европа. Тука се врбојуваат и извонредните шуми од тиса (Taxus baccata) и зеленика (Buxus sempervirens) околу Сочи.
Околу една третина од високогорски растенија на Западниот Кавказ се ендемски. На подрачјето е сместен и Националниот парк Сочи.
Западниот Кавказ бил живеалиште на кавкаскиот бизон сè до отстрелот на последната единка 1927 г. од ловокрадци. По неколку децении бизонот е повратен во областа, делумно вкрстен со американскиот бизон.
Востановување на персискиот леопард
Во 2012 г. во паркот се доведени два леопарда од зоолошката градина во Лисабон. Следната година двојката добила млади, кои потоа се пуштени во дивината.
Костандина Корнети-Пекевска
Костандина Корнети-Пекевска (моминско: Леонидова; во ) — македонски анатом и универзитетска професорка на Медицинскиот факултет во Скопје.
Животопис
Костандина (Леонида) Корнети-Пекевска е редовен професор по анатомија на Медицинскиот факултет во Скопје, при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје. Дипломирала, магистрирала и докторирала во областа на нормалната анатомија при Медицинскиот факултет во Скопје. После Дипломирањето, професорката Корнети-Пекевска е инволвирана и посветена на идејата за поврзување на анатомијата со клиничките гранки и таа е една од основачите на Европската асоцијација за клиничка анатомија во 1990 година.
Таа е поранешен член на Националниот комитет за здравствена заштита и член на Етичката комисија при Лекарската комора на Република Македонија. Проф. д-р Костандина Корнети-Пекевска е член на повеќе професионални здруженија (EARS, EASA, SPP) како и здружението на анатоми и морфолози на Република Македонија.
Во 1988 година докторира на Медицинскиот факултет со докторската дисертација под наслов „Варијации во аортно-коронарната морфологија“ под менторство на Аница Карговска-Клисарова. Богатиот научноистражувачки опус и плодната работа на Проф. Костандина-Корнети Пекевска резултра со издавањето на Епохалното дело: „Македонско-Медицински речник“ во соавторство со Никола Серафимов и Пандора Димовска.
Данско-шведска војна (1808-1809)
Данско-шведската војна од 1808-1809 година била војна помеѓу Данска-Норвешка и Шведска поради сојузот на Данска-Норвешка со Франција и сојузот на Шведска со Обединетото Кралство за време на Наполеоновите војни. Ниту Шведска, ниту Данска-Норвешка не сакале да започне војната, но штом се втурнале во неа преку нивните соодветни сојузи, Шведска пробала да ја придобие Норвешка по пат на инвазија, додека Данска-Норвешка спровеле неуспешни обиди да ги вратат териториите изгубени од Шведска во 17 век. Мирот бил склучен врз основа на status quo ante bellum на 10 декември 1809 година.
Позадина
За време на војната на првата коалиција Данска-Норвешка и Шведска останале неутрални. Двете нордиски земји, исто така, имале намера да ја следат оваа политика за време на војната на втората коалиција и во 1800 година, заедно со Прусија и Русија, ја формирале Втората лига на вооружена неутралност со цел да го заштитат својот неутрален брод од британската политика на неограничено пребарување на неутрален превоз за француските шверцувања. Меѓутоа, Лигата ќе биде распуштена по битката кај Копенхаген и смртта на рускиот цар Павле I во 1801 година. По распадот на алијансата и кратката војна на Данска и Норвешка против Обединетото Кралство, Шведска и Данска сè уште ја продолжиле својата политика на неутралност.
Во 1805 година Шведска се приклучила на војната против Франција, но по брзиот француски напредок низ северозападна Германија и поразот кај Либек, шведските сили морале да се повлечат во Шведска Померанија. Биле започнати обиди за мировни преговори меѓу Франција и Шведска, а францускиот цар Наполеон I и понудил на Шведска во есента 1806 година, Норвешка во замена за шведска Померанија. Но, преговорите пропаднале и на почетокот на 1807 година француските сили ја нападнале со што на крајот ја окупирале Шведска Померанија.
По договорите од Тилзит во 1807 година, главниот фокус на Франција и Британија бил насочен кон Данска. Наполеон сакал да ја вклучи неутралната Данска-Норвешка во континенталниот систем, додека Обединетото Кралство стравувало дека данската флота треба да падне во рацете на Французите. Нападот на Британија и последователното бомбардирање на Копенхаген довеле до заробување и уништување на големи делови од данската флота и данскиот избор да склучи сојуз со Наполеон.
Сојузот меѓу Данска-Норвешка и Франција бил потпишан во Фонтенбло на 31 октомври 1807 година. Договорот укажувал на нејасни ветувања од Французите дека ќе и помогнат на Данска-Норвешка да ја врати својата флота, додека Данска морала да се обврзе да учествува во евентуална војна против Шведска заедно со Франција и Русија. Престолонаследникот Фредерик од Данска-Норвешка не сакал да учествува во војна против Шведска, но одлучил да објави војна против Шведска со цел да ја освои територијата што Данска-Норвешка ја изгубиле по Договорот од Бромсебро и Договорот од Роскилде.
Бидејќи вниманието на Шведска било насочено кон Финска по руската инвазија во февруари 1808 година, се сметало дека е полесно да се вратат териториите. На 14 март 1808 година данскиот министер во Стокхолм и ја претставил објавата на војна на шведската влада, а шведскиот крал Густав IV Адолф одговорил со планирање инвазија на Сјаланд, со цел да ја принуди Данска да склучи посебен мир. Меѓутоа, овој план бил привремено ставен настрана и наместо тоа, шведските трупи во Геталанд биле ставени во одбранбена позиција, по гласините дека Наполеон испратил засилување во Данска. Наместо тоа, кралот Густав IV го одобри планот изготвен од Густаф Мауриц Армфелт, за инвазијата на Норвешка за да се компензира можната загуба на Финска.
Шведската армија
Шведската армија стационирана во Шведска броела вкупно 23.000 мажи, 7.000 во јужна Шведска под команда на грофот Јохан Кристофер Тол, 14.000 кон норвешката граница под водство на Густаф Мауриц Армфелт и 2.000 во Норланд. Јохан Бергенстроле.
Шведската армија била прилично добро опремена и војниците биле добро обучени, но под притисок од два фронта, Швеѓаните биле принудени да ја задржат способноста да испраќаат војници секаде каде што им било најпотребно. Главниот театар на војната бил на исток, каде што руската инвазија го загрозила шведското владеење во Финска, но заканата од Данска-Норвешка и Франција била сфатена сериозно. Шведската западна армија била поделена на две крила, десното крило било предводено од самиот Армфелд а левото крило го предводел генерал-мајор Вегесак.
Данско-норвешката армија
Данско-норвешката армија заедно се состоела од 36.000 луѓе. Данската армија можела да собере 14.650 луѓе, но само 5.000 од нив можеле да се користат за напади против Швеѓаните. Норвешката армија била подготвена за идна војна со Шведска од есента 1807 година, но бидејќи биле принудени да организираат заштита на крајбрежјето долж долгиот норвешки брег од потенцијални напади од воени бродови на Кралската морнарица кои се обиделе да ги прекинат линиите за снабдување меѓу Норвешка и Данска, армијата била во лоша состојба кон крајот на февруари 1808 година. Армијата завршила со недостиг од оружје, муниција, облека, храна и многу војници кои имале опрема стара близу 20 години.
Норвешката армија била под водство на принцот Кристијан Август од Аугустенбург, кој во тоа време бил претседател на Норвешката владина комисија, формирана кога Кралската морнарица иницирала поморска блокада меѓу Норвешка и Данска во 1807 година. Кристијан Август подоцна за време на војната исто така ќе биде назначен за генерален гувернер на Норвешка.
Норвешката армија
Статловецот Кристијан Август имал на располагање само 8.000 мажи на почетокот на војната долж границата од Свинесунд до Тронделаг, и тие морале да примат многу необучени регрути за да ги пополнат редовите.
Норвешката одбрана
Откако стационирањето на трупите на границата било завршено кон крајот на март 1808 година, Кристијан Август ги подели јужните сили долж границата на Остландет од југ кон север:
Норвешките трупи во јужната одбрана изнесувале околу 9.000 луѓе, покрај тоа, имало 3.300 луѓе стационирани во Тронделаг за одбрана на север:
Исто така, имало 2.000 луѓе во Трондхајм и Кристијансанд, и 6.200 мажи во Фредериксверн и Берген
Француската армија
На почетокот на војната, Наполеон испратил засилување во Данска од Франција, Шпанија и Холандија под водство на маршалот Жан-Батист Бернадот (вкупно околу 45.000 мажи, 12.500 Французи, 14.000 Шпанци, 6.000 од 1 Холанѓани и 50 мажи), што значело дека данско-француската сила се состоела од приближно 81.000 луѓе. Французите дале услов за нивното учество во војната против Шведска коалициската војска да биде под француска команда.
Воени подготовки
Мразот, исто така, почнал да се распаѓа во средината на март, и на изненадување на сите, првите британски воени бродови почнале да се појавуваат дури и кога ледените санти сè уште лежеле густо набиени. Адмиралот Хајд Паркер зимал во Гетеборг зимата 1807-1808 година со својата ескадрила и се симнал многу рано во теснецот помеѓу Категат и Балтичкото Море. Бернадот, кој изгубил драгоцено време додека лежел врзан за мраз, исто така ја изгубил способноста да обезбеди премин пред пристигнувањето на британските воени бродови.
Присуството на војници во Сјеланд, Фин и Јитланд биле повеќе товар отколку помош за данското население. Друг проблем се појавил откако во Данска била позната веста дека Шпанија се побунила против Наполеон, а шпанските трупи морале да бидат разоружани и интернирани. Во средината на април 1808 година, данско-францускиот план за инвазија на Шведска бил откажан и вниманието било насочено кон шведско-норвешката граница.
Шведската инвазија на Норвешка
Како одмазда за отпуштањето на Брекен, сили од 558 мажи од бригадата на полковникот Бангс марширале преку границата до Малмаген и Љушнедал на 8 април. Кралските имоти во Фунесдален биле отпуштени и уништени во чисто грабливската експедиција, а целиот плен што бил одземен од Брекен, вклучително и 22 пиштоли, бил повторно заробен во Љушнедал по кратка пресметка со шведските бранители.
Со оглед на тоа што пролетта треба да се покаже како прилично нестабилна во граничната област помеѓу Тронделаг и Јемтланд по ангажманите на почетокот на април, Норвежаните решиле да испратат неколку единици на југ од Ророс и во областа помеѓу Роверуд и Конгсвингер.
Борбите во Холанд и Аурског завршиле со норвешка победа, а шведскиот командант, полковникот Шверин се почувствувал толку загрозен од норвешките контранапади што наредил повлекување по поразот кај Товеруд, каде што биле принудени шведскиот командант, грофот Аксел Ото Морнер и неговите трупи да се предадат. Шверин се спасил од одлучувачка битка против норвешката војска бидејќи Кристијан Август решил да ги премести своите сили назад во Конгсвингер за да го прими шведскиот напредок во областа и оттаму да се обиде да изврши голем напад.
Борба околу Конгсвингер
Во граничниот округ во Еидског, Густаф Мауриц Армфелд го започнал ова напредување со околу 1.600 мажи од преку границата во Еда кон Конгсвингер вечерта на 15 април. Во текот на неколкудневните раширени престрелки, тој ги истерал слабите граничари и продолжил да напредува кон закопот Лиер. Норвешките дефанзивци биле принудени да се повлечат за да избегнат да бидат надминати од Швеѓаните.
На 18 април, се случила битка во Лиер, околу една милја јужно од Конгсвингер. Во битката 1.000 шведски војници ја поразиле норвешката војска составена од 800-900 луѓе под команда на мајорот Бернт Петер Кројц. По оваа победа, шведските трупи се зацврстиле во Лиер и напредувале сè до реката Глома, но не ризикувале напад на тврдината Конгсвингер нешто што привремено ставило крај на офанзивата.
Кристијан Август жестоко реагирал на веста за поразот кај Лиер и дека шведските трупи стигнале до реката Глома. Тој сега морал да ги премести главните сили во Блејкер за да го спречи евентуалниот напад од шведските позиции на југозападната страна на Конгсвингер на север или од Холанд на југ. Но, за среќа на Норвежаните, исходот од битката кај Товеруд и ангажманот во Лунд ја стабилизирале ситуацијата на југ. Затоа Армфелд сакал да го опседи, а потоа да го нападне Конгсвингер и со тоа да ја обезбеди стратешки важната тврдина. На полковникот Карл Понтус Ган со неговиот „Летечки корпус“ му било наредено да се упати кон Глома и оттаму на запад кон Конгсвингер, Армфелд на тој начин ќе направи движење со штипка за да ја опседи тврдината.
Наредбата дадена на полковникот Ган за таков храбар и опасен напредок отсекогаш била контроверзна, бидејќи супериорните норвешки сили од приближно 800 луѓе биле стационирани покрај реката Флиса, која тој морал да ја помине. Ган марширал од шведскиот камп во Митскоген вечерта на 24 април со околу 500 мажи по снежниот пат до реката Флиса и по реката надолу кон Транген, југозападно од Ниен во Аснес. Од Ниен, главните норвешки сили напредувале за да ги нападнат Швеѓаните од задната страна, а заедно со бригадата на полковникот Стафелд од околу 1.050 луѓе, околу 800 норвешки војници стационирани во областа учествувале во нападот.
Битката кај Транген била сериозен пораз за Швеѓаните. Целиот корпус бил уништен и околу 440 мажи биле заробени во Транген, и уште 65 на 25 април во Митскоген. По битките, на полковникот Стафелд му било наредено да ја премести својата бригада на запад во Конгсвингер за да ја зајакне одбраната на тврдината. По прегрупирањето на одбраната околу Конгсвингер, Кристијан Август отпатувал на југ за да ги спречи Швеѓаните со офанзива во областа околу Ерје. Кога Армфелд бил известен за поразот на север, тој веднаш се исплашил од норвешки напад на ова крило сè додека има мраз на Глома. Шведскиот командант го загубил десното крило на север, а силните норвешки сили се собрале по должината на Глома кај Конгсвингер и Блејкер. Поради ова, Армфелд нашол дека е неопходно да ги чека полковникот Вегесак и неговите сили, кои сè уште не го започнале нивното напредување, пред да изврши некои дополнителни операции и со тоа да избере да оди во одбранбена позиција.
Битки во Смаленен
Принцот Кристијан Август првично планирал да нападне од Блејкер против шведската 3-та бригада во Орје, но добил пораки кои укажувале дека шведски напад преку границата кон југ ќе дојде во блиска иднина. Бидејќи од 2-3 мај, околу 2.000 шведски војници од две шведски бригади под полковникот Вегесак напреднале напред во три колони меѓу Хомгил и Престебак источно од Фредриксалд. Но, условите за шведските трупи биле толку лоши што напредувањето било запрено на норвешката одбранбена линија помеѓу Халерод, Геделуд, Енингдален и црквата Берби.
Во меѓувреме, на север, шведски сила од околу 1.000 мажи напреднале од Носмарк преку границата кон Bjørkebekk и Skotsund во Aremark, но однапред, исто така, биле запрени. Во текот на месец мај, шведските трупи се вградиле по линијата од југоисточниот дел на Конгсвингер, зад Халденвасдрагет од Кроксунд и по новата линија од Аремарк до Идефјорден. Норвешката офанзива што била планирана, била напуштена во корист на престројувањето на постојаните сили, вклучително и бригадата на полковникот Холст која лежела североисточно од Роднесјоен и која се вратила назад во Мизен. Наместо тоа, била започната ограничена офанзива против шведската бригада во Орје со околу 1.000 луѓе кои биле насочени над Мјерма под команда на мајорот Андреас Самуел Кребс на 4 мај. Борбите околу Аремарк на 5 мај биле тешки, но шведските трупи на крајот побегнале од своите позиции назад кон добро развиените позиции надвор од Орје, каде што успеале да издржат.
Норвежаните по битката имале 10 ранети, додека Швеѓаните 10 мртви и 16 ранети. Кребс со неговите исцрпени трупи бил отповикан, додека мајорот Фридерих Фишер со неговите (приближно) 500 луѓе тргнал од Мизен и ги изненадил шведските теренски стражари во Истеруд и Ли, западно од Орје, на 7 мај. Но, и покрај загубата на само 9 ранети, Фишер не можел да продолжи бидејќи мостот Орје бил уништен од Швеѓаните.
Исто така, биле вметнати неколку други локални напади против шведските позиции, а ноќта на 8 мај, мајорот Питер Крефтинг напредувал со три дивизии против Скотсберг за да ја прекине врската помеѓу шведските сили во Аремарк и Орје. Но, норвешкиот напад бил отфрлен при првата акција во Скотсберг, каде што теснец ги делел Швеѓаните и Норвежаните едни од други. Крефтинг повторно се обидел да го премине теснецот за време на втората средба во Скотсберг на 13 мај со артилерија и четири минофрлачи, но повторно бил запрен.
На 9 мај, поручникот Јохан Спорк напредувал со 120 луѓе од тврдината Фредрикстен против шведската позиција кај Гједелунд, но биле претепани од чета од Холтет која повторно ја зазела позицијата. По престрелката кај Гједелунд, Спорк имал 1 убиен и 6 ранет, додека Швеѓаните 1 убиен, 11 ранети и 2 заробени. На 12 мај западно од Стромсфос се случила нова, мала офанзива на север, каде што, со своите скромни сили, капетанот Ханс Харбо Грон започнал серија локални напади против шведските теренски стражари. Нападите траеле до 28 мај кога Швеѓаните биле засилени со баталјон.
Шведското повлекување од Норвешка
Откако полковникот Стафелд ги прегрупирал своите сили во Конгсвингер, фронтот против тврдината бил тивок до почетокот на мај, освен некои ситни престрелки кои биле воведени постојано да ги попречуваат Швеѓаните. Овие мали престрелки биле во корист на норвешките трупи и на 5 мај шведската авангарда била збришана и 10 Швеѓани биле заробени. На големо жалење шведскиот командант претрпел загуба на патроли и мали пунктови поради расфрланата војна на норвешките трупи. Ова довело до поголема концентрација на шведските трупи и шведската 2-та бригада била преместена поблиску до 1-та бригада со цел да се спречат Норвежаните да ги нападнат во мали групи.
Опсадната артилерија била префрлена и на фронтот Конгсвингер за нов планиран напад на тврдината Конгсвингер. Швеѓаните, исто така, иницирале развој на нови позиции во закопот Лиер, со очигледен поглед на запад, и таканаречената „линија Скинарбол“ по должината на реката источно од Скинарбол и морето Вингер свртено кон север. Норвежаните внимавале на тоа што се случува на шведските позиции со постојано испраќање на патроли за извидување кои агресивно излегувале против Швеѓаните. Големите движења на војниците не биле можни пред средината на мај поради огромните снежни врнежи таа зима, и дури на 15 мај, Стафелд наредил да се изврши поголем напад на шведското десно крило. Но, условите сè уште не биле доволно добри, а патиштата само што почнале да пресушуваат, па нападот бил одложен за 18 мај.
Битки во Мобек и Џерпсет
Престрелката во Мобек не започнала добро за норвешките војници. Швеѓаните успеале да го уништат виталниот мост на реката Оверуд, а норвешките трупи стоеле на нивна страна против шведските бранители кои цврсто се бореле во барикадата. По четири часа, битката кај Мобек завршила, а норвешките трупи се вратиле во Конгсвингер.
За да си го врати достоинството по битката кај Мобек, Стафелд бил принуден да изврши нов напад. Се открило дека шведска компанија за џегер била преместена во Јерпсет во Вестмарка со цел да ја поврзе Шведската 2-та бригада која била стационирана поблиску до границата. На 23 мај, војниците од лесната чета на капетанот Вилхелм Јоргенсен, заедно со 65 скијачи ја преминале Глома околу 10км западно од Конгсвингер. Норвежаните ја нападнале фармата Јерпсет вечерта на 24 мај откривајќи дека Швеѓаните испратиле неколку патроли и дека само 29 шведски војници биле стационирани на фармата. 25 од 29-те шведски војници биле заробени.
Шведските војници кои биле сместени во блиските фарми не можеледа ги добијат Норвежаните кои по борбите се повлекле во шумата под закрила на темнината. Полковникот Стафелд планирал идни напади, но настаните на Џерпсет толку многу го исплашиле Армфелд што тој наредил да се повлече од позициите најблиску до Конгсвингер. Освен тоа, тој веќе на 19 мај добил наредба од кралот Густав IV Адолф за, според него, општо повлекување.
Британската флота пристигнала во Гетеборг со 10.000 луѓе на 18 мај 1808 година, а Густав IV Адолф сега сакал да изврши заеднички шведско-британски напад против данскиот остров Сјаланд, и затоа му наредил на Армфелд да ја окупира најбезбедната и најповолна дефанзивна позиција против Норвешка. Кралот Густав IV, сепак, немал намера Армфелд да се повлече преку границата, туку само да ги обезбеди областите во Норвешка што ги окупирал и да ја чека планираната инвазија на Сјаланд. Армфелд од друга страна погрешно ја разбрал наредбата и ги напуштил сите планови за напад против норвешката војска и со 1-та и 2-та бригада се повлекол на безбедни позиции зад границата со цел да ги реорганизира трупите и да ги обезбеди граничните премини.
Шведското повлекување било изненадување за Норвежаните. На денот по повлекувањето на Швеѓаните, Стафелд напредувал сè до Ајдског со своите трупи, а вечерта на 31 мај неговата главна сила пристигнала во Матранд. Помалите патроли, исто така, биле испратени во Флиса да се обезбеди оваа област. Плановите на кралот Густав IV Адолф за шведско-британски напад врз Сјаланд, сепак, биле откажани откако Кралската морнарица се вратила во Англија на 3 јули.
Борба во Енингдал
Другите две шведски бригади кои биле стационирани во близина на Фредрикшалд отишле на 8-9 јуни назад преку границата заедно со деловите од левата бригада што стигнале до Скотфос. Во средината на јуни останале само две шведски позиции на норвешка територија, нешто што било изненадување за Норвежаните. Кристијан Август првично планирал општа офанзива против југот до Роденес /Øрјебро и Енингдален за да ги турне последните шведски трупи преку границата, но планот наместо тоа бил сменет во мала офанзива. Во овој план, кој бил разработен од командантот на тврдината Фредрикстен, потполковник Јуел, требало да се вметнат многу мали напади против Швеѓаните за да се вратат преку границата.
Шведските трупи, под команда на потполковникот Јакоб Ларс фон Норинг, се стационирале на нивните утврдени позиции во Престебаке со упоришта и на исток и на запад, и со поголеми сили погрешно распоредени од Енде, Берби и Енингдален. Џуел, кој бил тешко болен, му ја дал командата на капетанот Арилд Хуитфелд, кој почнал да напредува вечерта на 9 јуни со вкупно 710 луѓе. Ударот кон југ бил успешен. За време на битката кај Престебаке на 10 јуни, Хјутфелд успеал да ги збуни шведските офицери со маневар што ги изненадил и ги разбил шведските сили во Престебаке.
Шведските жртви биле вкупно 60 мртви и тешко ранети, и 395 заробени (од кои 34 од нив подоцна биле ранети) и два пиштоли. Шведската сила од околу 420 мажи била збришана, а помала сила од околу 150 мажи се предале во Берби. Норвешките загуби биле ниски со само околу 12 жртви. Во Шведска се појавила жестока реакција на овој изненадувачки пораз, а шведскиот командант, потполковник фон Норинг бил изведен пред воен суд.