cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Русификација на Белорусија
Споменици на сакралната архитектура
По повод уништувањето на архитектонските споменици во 2008 година, филозофите Алес Антипенко и Валјанцин Акудович, архитектот Ирена Лавровскаја, ликовните критичари Серхеј Харевски и Максим Жбанков испратиле апел до Белорускиот егзархат на Московската Патријаршија на Републиката и Министерството за култура на Република Белорусија со барање за прекин на уништувањето на белоруското историско и културно наследство : „Сметаме дека е наша морална должност да апелираме до граѓанската и културната заедница на земјата со цел да изразиме решителен протест против антикултурното, анти- белоруски активности на Руската православна црква. Го обрнуваме вниманието и на фактот дека уништувањето на автохтоната култура и белоруските историски споменици е една од манифестациите на типичната колонијална политика што руските власти ја спроведуваа во изминатите неколку векови во окупираната и анектирана Белоруска империја. Сега РПЦ ја продолжува оваа политика. Бараме да се запре уништувањето на нашето наследство! “. Од 2010-тите, антиреставраторската активност на Белоруската егзархија на Московската патријаршија добила невиден размер, споредлив со активностите на Михаил Муравов во маскулинизацијата на поранешното Големо Војводство Литванија. Како резултат на реконструкциите, црквите во Амстислав, Бездеж, Валавели, Вељамичи, Војскаја, Гродно, Гошчава, Дамашани, Мали Лјади, Наваградак, Нови Свержани, Опал, Пацсавичи, Покри, Шуханкики го изгубиле својот автентичен изглед, манастирот во Гродно, манастирската порта во Могилев, поранешните цркви во Островна, Клетск, Мали Шчитники, Шемково и Слоним. И покрај апелите до агенциите за спроведување на законот, сите променети случаи останале неказнети. Во меѓувреме, уништувањето на уметничкиот изглед на комплексите на Василјските манастири во Гродно и Талачин се случило под раководство на претпоставените на соодветните женски манастири на Белоруската егзархија на Московската патријаршија испратени од Русија. Архитект-реставраторот Владимир Попруга смета дека целта на московската реконструкција на белоруските цркви е уништување на културните одлики на Белорусија :
Нови цркви на Белоруската егзархија на Московската патријаршија
При изборот на архитектонски проекти за нови цркви, Белоруската егзархија на Московската патријаршија ги игнорирала традициите на готскиот стил и барокот - стилови во кои локалниот православен предмодернизам достигнал високо ниво на архитектонски и уметнички развој и национален идентитет. Забележана е и малата и фрагментарна употреба на наследството на белоруската традиционална дрвена архитектура со приоритетен фокус на средновековната архитектура на Русија, која развива архитектонски традиции кои не се карактеристични за белоруската сакрална архитектура. Вработените во Институтот за уметнички студии, етнографија и фолклор на Националната академија на науките ја критикуваат Белоруската егзархија на Московската патријаршија за приоритет на изградбата на цркви во стилот својствен не на белоруската, туку на руската архитектура : „ Денешните аспирации на руско-ориентираното православно свештенство да ги донесат дрвените црковни форми на црквите во Новиот Ерусалим на белорускиот пејзаж се опасни, како на приме спомениците на регионот Архангелск или Вологда. Игнорирањето на локалните традиции развиени со векови и наметнувањето волумени и форми кои не се карактеристични за локалната култура ја уништува природната хармонија што се развивала низ вековите на животот на луѓето. Белорускиот уметник и етнокултуралист Тодар Кашкуревич прави паралела помеѓу „ мравјалниците “ и модерната црковна архитектура на Московската патријаршија во Белорусија:
Други историски и културни вредности
На крајот на 20-от и почетокот на 21-от век, во Република Белорусија биле уништени неколку историски и културни вредности, што е една од мерките за уништување на националната меморија на Белорусите. Во 1990-тите, во Минск биле урнати „Малата гостинска куќа“, историско и културно богатство од национално значење и Железничката станица Вилна, изградена во 1890 година. На крајот на 2003 година, за време на претседателството на Михаил Павлов, во Минск била урната станбена куќа од крајот на 19 век(на нејзино место била изградена друга зграда), во 2005 година - античка станбена куќа на улицата Зибитска, во 2008 година - две станбени куќи од 19 век. на историската улица Којданова(наместо бр. 17 фирмата „Тапас“ изградила куќа со различен број катови, наместо бр. 24а фирмата „ФАРТ и Б“ - деловен центар „Метропол“). Во 2005-2009 година, „реконструкцијата“ на Гродно била спроведена под водство на претседателот на регионалниот извршен комитет, Улаѕимер Савчанка. За време на „реконструкцијата“ биле уништени голем број историски и културни споменици: магнатската палата на Подол(архитектонски споменик од 18 век), шталите на Степан Батури(архитектонски споменик од 16 век) , крило на вицеадминистраторската палата од втората половина на 18 век. Оваа зграда била најстарата автентична штала зачувана на територијата на Белорусија. По три месеци утврдување на судбината на крилото, кое е целосно зачувано од 1794 година, истото било срушено.
Во 2009-2013 година, во непосредна близина на предградието Троица во Минск, со парите на Јуриј Чиж, кој го нарекуваат „паричникот на Алаксандар Лукашенко “, бил изграден станбен комплекс, кој со својата големина и локација, ја уништил панорамата и перспективата на историскиот центар на Минск. Автор на проектот е Олег Ладкин, роден во регионот Алтај во Русија, кој се преселил во Белорусија во 1971 година. Според сопственото признание, тој се обидел да го приближи изгледот на Минск до Ашхабад и Грозни. Во мај 2010 година, шефот на Белорусија Александар Лукашенко потпишал указ за изградба на мултифункционален комплекс во Минск во близина на циркусот. Проектот вклучувал уривање на зградата на првата електрана во Минск, споменик на индустриска архитектура, изграден во 1890 година. Електраната имала статус на историска и културна вредност. Уништувањето на споменикот било поддржано од Министерството за култура на Белорусија. И покрај тоа што според член 28 од Законот за заштита на историското и културното наследство, само највисокиот извршен орган, Советот на министри(и само во исклучителни случаи), може да донесе одлука за уривање на историските и културните вредности, електраната била урната во 2012 година.
Во 2011 година во Гродно била урната зграда од почетокот на 20 век. Ноќта на 26 април 2014 година, на раскрсницата на историските улици Азорскаја и Бригицкаја, градежниците срушиле историска зграда од 19 век. Зградата имала статус на историска и културна вредност, но нејзиното делумно уривање било одобрено од Министерството за култура на Белорусија. Во септември 2015 година, во Гродно била срушена зграда од почетокот на 20 век за изградба на нова зграда. Во зимата 2016 година, во Гродно била уништена историска зграда изградена во 1870 година. Во 2014 година, во Брест била уништена историска зграда од 19 век. На 5 мај 2014 година, уникатна предреволуционерна дрвена куќа во Гомлељ била демонтирана за изградба на нова зграда.
Во 2015 година, Белорусија ја ревидирала националната листа на објекти за вклучување во Списокот на светско наследство(според УНЕСКО, списокот се ревидира најмалку еднаш на секои 10 години). Авенијата на независноста била отстранета од белоруската прелиминарна листа. Од некоја непозната причина, извршниот комитет на градот Минск одлучил да не ја поднесе зградата на главната улица на престижната меѓународна номинација.
Во април 2016 година, се дознало дека претпријатието „Санта Бремар“ ќе ја сруши зградата изградена во 1895 година во Баранавичи. Целта на рушењето е да се изгради продавница.
На 7 мај 2018 година, се случило уривање на зграда во предградието Раковски во Минск на историската улица Уваскрасенска(сега улица Визваленија), историско и културно богатство на 19 век. Од објектот останале само остатоци од два ѕида. Споменикот бил урнат на иницијатива на поглаварот на Белоруската егзархија на Московската патријаршија Павле(Панамаров). Главната цел на уривањето била изградбата на комплексот на Белоруската егзархија. И покрај протестите на Друштвото за заштита на историски и културни споменици, проектот за изградба на комплексот бил поддржан од шефот на Белорусија Александар Лукашенко. Граѓанскиот активист Антон Матолка, кој бил сведок на уништувањето на споменикот, повикал полиција и контактирал со Министерството за култура, но добил официјален одговор дека уривањето е под контрола на Министерството за култура. Белоруската егзархија на Московската патријаршија уште во 2016 година побарала од вицепремиерката на Белорусија Наталија Качанова да ги исклучи зградите на улицата Визваленаја 6 и 6а од списокот на историски и културни вредности и да даде дозвола за нивно целосно уривање. Но, тогаш Министерството за култура уверувало дека „нема да дозволи да се рушат објектите“. Шефот на Одделот за заштита на историските и културните вредности на Министерството за култура, Наталија Хвир, коментирала за БелаПАН: „Историскиот центар на Минск е вредност сам по себе. Зградата на улицата Ослободување може да се реставрира, ќе ја препорачаме на црквата“.
Споменици и меморијални знаци
Во 2005 година, на 28-от километар од автопатот Минск-Моладечна официјално бил отворен воен и забавен комплекс наречен „Сталинова линија“. Во 2006 година, на територијата на комплексот била поставена биста на Сталин, недалеку од која во 2009 година, со благослов на поглаварот на Белоруската егзархија на Московската патријаршија, Филарет(Вахрамев), започнала да се гради капела. во чест на Александар Невски. Голем број белоруски историчари, во пресрет на отворањето на комплексот, ја оцениле реанимацијата на „Сталиновата линија“ како уште еден чекор кон оправдување на злосторствата од ерата на Сталин на државно ниво. На 26 мај 2006 година, споменикот на Феликс Ѕержински, еден од основачите и водачите на репресивната советска машина, бил отворен во Минск на територијата на Воената академија.
Во 2008 година, бистата на рускиот цар Николај Втори била подигната во селото Краиску, округот Лагој, регионот Минск, веднаш до црквата на Белоруската егзархија на Московската патријаршија. Според локалните жители, во Крајск почнале да доаѓаат луѓе кои веруваат не толку во Бог, туку „во Никола“. На 4 април 2013 година, во Витебск, на ридот Прачишенскаја, бил отворен споменик на поглаварот на Московската патријаршија Алексиј II(Рајдигер) На 20 јуни 2016 година, во Витебск бил подигнат споменик на принцот Александар Невски, кој во 2008 година го добил името „Името на Русија“. Историчарот Александар Крауцевич го привлекува вниманието на фактот дека Александар Невски немал никаква врска со историјата на Белорусија: тој бил поддржувач на владеењето на Ордата, а сега тој е симболична фигура на таканаречениот „руски свет“. Претходно Националната академија на науките на Белорусија го изразила својот протест против поставувањето на споменикот.
На 6 јуни 2015 година, свечено била откриена биста на рускиот поет Александар Пушкин во близина на Државниот колеџ Могилев именуван по А.С. Пушкин. Скулптурата е донирана од рускиот проект „Алејата на руската слава“. На коленото што ја држи бистата е поставен извадок од песната на Пушкин „Клеветник на Русија“, во која во стилот на руската империјална пропаганда, поетот се спротивставува на националноослободителното востание на Полјаците и Литванците во 1830-1831 година и европската поддршка за бунтовниците. Подоцна, знакот со овој пасус бил отстранет.
На 7 ноември 2016 година, во близина на тракторската фабрика во Минск бил подигнат нов споменик на Ленин. На 2 март 2017 година, министерот за внатрешни работи Ихар Шуневич открил скулптура на царски(„град“) полицаец од времето на Руската империја на улицата Хорадски Вале во Минск. На церемонијата учествувале и министерот за култура Барис Свјатлов и претседателот на Извршниот комитет на градот Минск Андреј Шоратс. Поставувањето на скулптурата била темпирана на официјалната годишнина на белоруската милиција, која ја следи својата историја на 4 март 1917 година, кога рускиот револуционер Михаил Фрунзе бил назначен за привремен шеф на милицијата на „Серускиот сојуз“. Треба да се напомене дека односот на советската милиција(од која белоруската милиција официјално ја црпи својата историја) кон царските граѓани се одразила на сликата „''Апсење граѓанин во Минск. 1917''“ од белорускиот советски уметник А. Волков, син на народниот уметник на БССР В. Волков. Според уметничкиот критичар Серхеј Кареуски, самата идеја да се подигне споменик на рускиот царски градски советник во чест на советската милиција е, од една страна, комична и го демонстрира идеолошкиот хаос во главите на владините претставници а од друга страна, царските жандарми биле забележани во пукањето на мирна демонстрација во 1905 година, како и репресии во однос на личности од белоруската култура - Јакуб Колас, Алеш Харун, Каруси Каганц и други.
На 9 јуни 2017 година, споменик на рускиот генерал Михаил Черњаев, уредник на санктпетербуршкиот весник „Руски Мир“ бил подигнат во селото Лискавшчина, регионот Могилев. Според неговите ставови, тој бил познат император и следбеник на идејата Русија да ги „собере“ околу себе земјите на сите Словени и да ги потчини словенските народи. Рускиот генерал повикал на задушување на народноослободителното востание од 1863-1864 година. Споменикот на рускиот доселеник е подигнат со државни средства од организацијата „Круглиска мобилна механизирана колона #266“.
На 23 јуни 2017 година, комеморативен знак се појавил на куќата на Абрамполски, која е свртена кон Плоштадот на независноста. Таа сведочи дека во 1922 година, во оваа куќа се наоѓал Одделот за заштита на револуционерната законитост на Народниот комесаријат за правда на БССР(ОГПУ, претходник на НКВД). Во исто време, властите го игнорирале фактот дека во оваа куќа живеела Магдалена Раѕивил, која финансиски помогнала да се објават првите книги на Максим Богданович и Максим Горецки и отворила белоруски училишта. На куќата нема спомен-плоча посветена на неа. Веднаш по поставувањето на првото обвинителство во БССР во куќата на Абрамполски, во земјата започнал првиот бран на репресии. Според класификацијата на историчарот Владимир Адамушка, дадена во книгата „Политички репресии од 20-50-тите во Белорусија“, тие траеле од 1923 до 1928 година. Во Белорусија во тоа време, чија територија во 1923 година била четири пати помала од денешната, во 1928 година речиси двојно повеќе луѓе биле уапсени отколку во цела Русија. Според пресметките на историчарите, обемот на репресии во Белорусија во првата половина на 1920-тите значително ги надминал оние што се случиле на другите територии на СССР. Во просек, жител на Белорусија имал 20 пати поголема веројатност да биде репресиран отколку жител на РСФСР. Првите обвинители на БССР, кои не само што работеле во Домот на Абрамполски, туку и живееле таму, биле Адолф Гентнер(функционер во 1925-1928), Мојсеј Сегал(1925-1928), Максим Љавков(1929-1931). Сите тие подоцна станале и жртви на репресија. Поставувањето на знаци до казненото окупациско тело укажува на продолжување на маскулинизацијата на Белорусија и наметнување на рускоцентричен светоглед на Белоруси те.
Во јули 2018 година, во Брест била поставена скулптура на падобранецот Степочкин(Стёпочкин) од рускиот цртан филм на иницијатива на генерал-мајор на руската армија Александар Кулик. На отворањето на скулптурата присуствувал и претседателот на одборот за одбрана на Државната дума на Руската Федерација, Владимир Шаманов. Во септември 2018 година, Орденот на Ленин бил закачен на сводот изграден за 750-годишнината на Могилев.
Во ноември 2018 година во Минск започнала реставрацијата на споменикот на рускиот советски лидер Михаил Калинин, за што биле издвоени 134.000 рубљи(62.000 долари). Во исто време, научниот раководител на реставрацијата го отфрлил предлогот на претседателот на Белоруското доброволно друштво за заштита на историски и културни споменици, Антон Астапович, да додаде знак на споменикот во кој се наведува дека Калинин бил вклучен во масивни политички репресии. . Во декември 2018 година, во гимназијата во Гродно, бр. 6, свечено бил отворен споменикот на Феликс Ѕержински, кој претходно бил реновиран. На свеченото отворање, заменик-претседателот на регионалниот извршен комитет истакнал дека споменикот на Ѕержински во училиштето ''е „важен дел од образованието на патриотизмот, историската меморија и граѓанската одговорност кај учениците“. ''
Телевизија и радио
Кога Александар Лукашенко дошол на власт, белорускиот јазик бил намерно исцеден од телевизијата и радиото. Од 2014 година, уделот на емитувањето на белоруски јазик во белоруските телевизиски програми бил околу 5%(додека во 2009 година, само 1% од рекламите во земјата се емитувале на белоруски).
Рускиот јазик доминира на државните ТВ канали Белорусија 1, Белорусија 2, Белорусија 24, Белорусија 5, ANT, STB. Програмите на белоруски јазик се објавуваат во единици, на пример, „Телебарометар“ и „Вести за регионите“ на Белорусија 1. ТВ-програмата „Панорама“, која се објавувала на белоруски дури и за време на советската ера, исто така започнала да се објавува во руски. Практично нема филмови и серии на белоруски јазик. За споредба, во Јакутија се снимаат серии на јакутски јазик, а во Чувашија службените лица зборуваат на ТВ на чувашки јазик. Единствениот државен канал со чести програми на белоруски јазик е Белорусија 3. Во 2008 година, новоименуваниот директор на телевизиско-радио компанијата „Гродно“, Микола Мелјаченко, во интервју за весникот „Вечерно Гродно“ изјавил дека под негово раководство етерот ќе биде главно руски јазик. Својот став тој го објаснил со фактот дека таква ситуација моментално постои на повеќето белоруски телевизии и радио станици. Покрај активната русификација, на променетите ТВ канали на Белорусите им наметнуваат и проруски светоглед.
Во есента 2006 година, единствениот ТВ канал на белоруски јазик во светот - Белсат - започнал со работа. Финансиран е од полската влада, се емитува преку сателит и Интернет и подготвува програми надвор од границите на Белорусија. Во 2007 година, шефот на Белорусија Александар Лукашенко го нарекол радиодифузниот проект на независниот телевизиски канал Белсат „глупав, бесмислен и непријателски“.
Во Белорусија се емитуваат и ТВ каналите РТР-Белорусија и НТВ-Белорусија споделени со Русија, преку кои се спроведува руска шовинистичка и империјална пропаганда. Белорускиот ТВ канал АНТ ја емитува и руската програма „Времја“ и руски ток-шоуа. Руските ТВ канали одиграле голема улога во поттикнувањето омраза кон Украина за време на руската воена интервенција во Украина. И покрај фактот дека содржината на програмите на руските ТВ канали потпаѓа под член 130 од Кривичниот законик на Белорусија „Поттикнување расно, национално или верско непријателство“, тие продолжуваат да се емитуваат во Белорусија. Преносот на руските ТВ канали влијае на односот на Белорусите кон настаните во Украина. Според резултатите од истражувањето на NISEPD од март(2014), забележано е зголемување на проруските чувства во земјата. Во март 2014 година, само 27,7% од испитаниците го сметале отстранувањето од власт на претседателот В. Јанукович како „праведна казна за крвопролевањето“, а 54,7% - како „државен удар и одземање на власта“. Според истражувањето, мнозинството Белоруси редовно(32,6%) или понекогаш(53,8%) гледаат руски ТВ програми за вести. На прашањето „Како ја оценувате анексијата на Крим кон Русија ? 26,9% од испитаниците истакнале дека станува збор за империјалистичко одземање на територија, а 62,2% одговориле дека ова е враќање на руските земји во Русија. На прашањето „Како ги оценувате настаните што се случија оваа пролет на истокот на Украина, пред се во регионите Доњецк и Луганск?“ 23,2% од испитаниците одговориле дека тоа е бунт организиран од Русија, а 65,5% одговориле дека тоа е народен протест.
На 5 септември 2017 година, за време на состанокот во Минск, шефот на Комунистичката партија на Русија, Генадиј Зјуганов, му се заблагодарил на шефот на Белорусија, Александар Лукашенко, за емитувањето на руски ТВ канали. Александар Лукашенко одговорил дека земјата следи токму таква политика во информациската сфера. Шефот на државата објаснил дека „не се плашиме од ништо, покажуваме како живее нашиот „постар брат“, какви идеи проповедаат различни групи луѓе и партии“.
Во февруари 2017 година, претседателската администрација одговорила на апелот на опозициските белоруски политичари со барање да се запре емитувањето на руски ТВ канали и да се обезбеди државна поддршка на ТВ каналот Белсат. Во одговорот е забележано дека „Согласно член 7 од Законот [за медиумите], незаконското ограничување на слободата на масовното информирање во вид на мешање во сферата на професионалната независност на правно лице кое врши медиумски уредувачки функции“ не е дозволено.
Откако Александар Лукашенко дошол на власт, белоруските радио станици биле брзо русифицирани. На 30 август 1996 година, властите ја укинале независната радио станица на белоруски јазик Радио 101.2 FM. Меѓу дваесетте радио станици што се емитуваат во Минск според податоци од 2017 година, само три се на белоруски јазик: Радио Сталица 105,1 FM, Радио Култура 102,9 FM и Првиот национален канал на белоруското радио. Независните недржавни радио станици(Радио Рацизија, Еврорадио, Радио Свабода) мора да емитуваат на Интернет или од териториите на граничните држави поради одбивањето на белоруските власти да обезбедат FM фреквенции.
Бизнис и индустрија
Во 1998 година, се појавило ново издание на законот „За јазиците во Република Белорусија“, според кое белорускиот јазик не смее да се користи на етикетите на стоките произведени во Белорусија или увезени во земјата. .
Во 2011 година, употребата на белорускиот јазик во трговијата била ограничена со Техничките прописи на Царинската унија на Белорусија, Казахстан и Русија, според кои(клаузула 1 од член 4.1) сите стоки мора да бидат означени на руски јазик. Споменатата техничка регулатива е во спротивност со Уставот на Белорусија, постојното законодавство на Белорусија. Бил евидентиран случај на забрана на претприемач од Витебск да издава производи со етикети на белоруски јазик.
На 1 февруари 2017 година, стапил на сила новиот документ СТБ 1100-2016, развиен од Државниот комитет за стандардизација на Република Белорусија. Стандардот обврзува да ги применува информациите за потрошувачите за производите на руски или на руски и белоруски. Така, тој забранува ставање информации за стоки исклучиво на белоруски јазик(но дозволува тоа да се прави исклучиво на руски јазик), што создава нееднакви услови и ги принудува производителите да го напуштат белорускиот јазик поради дополнителни парични трошоци.
Комични факти
Барон Микалај Врангел, таткото на Пјотр, во своите мемоари посведочил неколку комични факти за русификацијата на Литванија(Белорусија) под власта на Муравјов. Прво, додека бил во Вилнус, тој бил сведок како еден локален Евреин во руска носија се преправал дека е руски селанец(се испоставило дека поради бракот на Русите, полицијата им наредила на локалните жители да се преправаат дека се домородни руски селани во преполни места). Друг случај се однесува на заедничко патување со рускиот генерален гувернер Потапов и гувернерот Крапоткин во посета на Гродно, кога нивниот вагон се свртел на рамен автопат. Како што се испоставило, кочијарот навистина бил готвач и за прв пат ги држел уздите во раце. Крапоткин добил наредба да ја вози кочијата, кој ги објаснил своите постапки со фактот дека во целиот град не можело да се најде кочијаш што му припаѓал на владиниот синод на Руската империја и се плашел да покани католички кочијаш за генералниот гувернер.
Гедиминас Орелик
Гедиминас Орелик (литв: Гедеминас Ореликас; Шјауљај, 14 мај 1990) е литвански кошаркар, крило на Рејер Венеција.
Животопис
Орелик има белоруско и полско потекло.
Кариера
Во младите категории играл за Шјауљај, а во текот на сезоната 2006-2007 ги забележил првите минути со првиот тим на клубот. Потоа бил позајмен на тогашниот литвански второлигаш Мереста Пакруојис во сезоната 2008-2009. Сезоната 2009-2010 ја започнал во својот матичен клуб Шјауљају, но веќе во февруари 2010 се преселил во Пренај. Со оваа екипа го освоил Купот на Литванија во 2013 година, и исто така бил најкорисен играч во регуларниот дел од сезоната 2012-2013 во Литванското првенство и во регионалната Балтичка лига. Во мај 2013 потпишал за Лиетувос ритас и во дресот на овој клуб ги поминал следните три сезони. Во сезоната 2016-2017 за првпат ја напуштил својата родна Литванија и се преселил во турскиот Банвит, со кој го освоил Купот на Турција. Тој исто така играл со клубот во финалето на првото издание на ФИБА Лигата на шампионите, во кое уфрлил 13 бода но неговиот Банвит бил поразен со 59-63 од Иберостар Тенерифе.
Во јули 2017 потпишал едногодишен договор со екипата на Рејер Венеција. Во второто коло од Италијанската Серија А, Орелик го постигнал победничкиот кош за Рејер во успехот со 79-78 над Тренто на 14 секунди до крајот; Тој исто така бил најефикасен играч на натпреварот со 24 бода.
Крвен притисок
Крвен притисок е притисок на крвта врз ѕидовите на крвните садови и е еден од основните витални знаци. Крвниот притисок е резултат на две сили: едната е создадена од срцето кое пумпа крв низ крвотокот, а другата е силата на артериите кои се спротивставуваат не крвотокот. За време на секое чукање на срцето, крвниот притисок се менува од максимален (систолен) до минимален (дијастолен). Средниот крвен притисок, заради пумпањето на срцето и отпорот во крвните садови, се намалува како што крвта којашто кружи се движи од срцето низ артериите. Тој има најголем пад во малите артерии и артериолите и продолжува да се намалува како што крвта се движи низ капиларите и назад до срцето преку вените. Гравитацијата, залистоците во вените и пумпањето од контракцијата на скелетните мускули се некои од другите влијанија врз крвниот притисок во различни места во телото.
Поимот крвен притисок обично се однесува на притисокот измерен на надлакотот на некое лице. Тој се мери на внатрешноста од лакотот, на надлакотната артерија која е главната артерија на раката којашто носи крв од срцето. Крвниот притисок на едно лице е обично изразен преку систолниот и дијастолниот притисок, на пример 120/80 милиметри живен столб.
Регулирање на крвниот притисок
Свое дејство врз крвниот притисок има и вонклеточната течност. При внесување поголема количество вода и други течности, како и натриум хлорид, се зголемува водата во крвта, а со што се зголемува количеството на крвта што протечува низ срцето, а со тоа се зголемува и крвниот притисок.
Хормоните, исто така, имаат свое дејство врз крвниот притисок. Тие се испуштаат во различни ткива и органи во различни услови на организмот. Така, ацетил холинот има возодилататорно дејство, а хистаминот што се ослободува при каснување од некои инсекти или изгореници, има вазоконстикторно дејство врз артероидите, а големо вазодилаторно дејство врз капиларите.
Адреналинот дејствува стимулативно на работата на срцето, а со тоа и на крвниот притисок.
Нервно регулирање на крвниот притисок
Крвните садови, а особено артериите и артериолите, се инервирани од посебни вегетативни нервни влакна, наречени вазомоторни. Тие можат да бидат вазоконстриктори и вазодилататори.
Мерење на крвен притисок
Важен податок за оценката на здравствената состојба на човекот е вредноста на крвниот притисок. Инструментот што најчесто се користи за мерење на крвниот притисок е наречен сфингломанометар, а мери две вредности:
Крвниот притисок се прикажува како сооднос на систолниот притисок и дијастолниот притисок, на пример 120/80mm Hg.
Абнормален крвен притисок
Меѓутоа, бидејќи постојат поединечни разлики на нивото на нормалниот притисок, мал притисок човек има кога притисокот е помал во однос на притисокот што е мерен многупати во нормална состојба, и тоа обично не е вредност што значи мал притисок и кај друг човек. Луѓето со систолен притисок под неговото нормално ниво може да чувствуваат немоќ, бидејќи нема доволен проток на крв во мозокот.
Зрновци
Зрновци — село во Општина Зрновци, во околината на градот Кочани. Претставува едно од најголемите села во Кочанската Котлина. Селото е административно седиште на истоимената општина.
Потекло на името
За самиот назив Зрновци, постои предание меѓу народот дека настанал од „зрно и овци“, што говори дека овој крај изобилувал со зрнени култури и со мошне развиено сточарство.
Историја
Во век селото е дел од Кочанската каза на Отоманското Царство.
Географија и местоположба
Зрновци се наоѓа на 8 км јужно од градот Кочани, во подножјето на планината Плачковица. Тоа е на:
Население
Според статистиката на Васил К’нчов („Македонија, Етнографија и статистика“) од 1900 година, во Зрновци живееле 1,880 жители, од кои 1.000 Турци, 700 Македонци и 180 Роми. Според егзархискиот секретар Димитар Мишев, („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во Зрновци имало 720 Македонци, под врховенството на Бугарската егзархија.
Зрновци е големо село, коешто во 1961 година броело 2.156 жители, а во 1994 година 2.279 жители, од кои 2.253 биле Македонци, 2 Турци, 16 Роми, 3 Срби и само пет останати.
Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 1.534 жители, од кои 1.465 Македонци, 2 Албанци, 1 Влав, 2 Срби, 13 останати и 51 лице без податоци.
На табелата е прикажан националниот состав на населението низ сите пописни години:
Родови
Зрновци е македонско село, а порано било повеќе мешано.
Според истражувањата од 1958 година, родови во селото се:
Тарланци (30 к.), Каракулци (20 к.), Гачевци (20 к.), Караманци (20 к.), Богатиновци (15 к.), Поп Томовци (15 к.), Здравевци (15 к.), Цветановци (15 к.), Јанковци (10 к.), Петревци (10 к.), Манасијевци (8 к.) и Фурнаџиовци (6 к.) сите наведени родови се староседелски; Пешевци (10 к.) во турско време живееле на Плачковица, далеку од Зрновци два часа пешачење; Митрашинчанци (50 к.) доселени се од селото Митрашинци кај Берово, после турското владеење; Осоговчанци (40 к.) доселени се од разни села на Осоговски планини, доселени се кога и претходниот род; Виничанци (20 к.) доселени се од селата Блатец, Липец и Лески; Кочанчанци (10 к.) доселени се од ниските села во околината на Кочани; Паланчанци (10 к.) доселени се од разни села во Кривопаланечко; Егејци (10 к.) доселени се во 1947/48 година од Егејска Македонија; Пироќанци (2 к.) доселени се после Првата светска војна од околината на Пирот во Србија; Босилеграѓанци (30 к.) доселени се од разни села во околината на Босилеград во Србија.
Историја
Во средновековниот период за Зрновци, па и за многу други населби од Кочанската Котлина не постојат поверодостојни податоци за нивниот постанок и развој. Постои едно народно предание од првата половина на XIV век за време на владеењето на Цар Душан и деспотот Јован Оливер. Имено, според него, еден богат човек од с. Зрновци имал три ќерки: Мара, Вида и Трајанка, кои ги омажил — Мара во Мородвис, Вида во Видовиште и Трајанка во Теранци. Така што по нивните имиња се претпоставува дека ги добиле имињата наведените села. Таткото на тие девојки наредил на подножјето од планината Плачковица да се изгради канал за вода за наводнување, кој се протегал од с. Зрновци на исток, до с. Теранци на запад. Тој канал за вода и денес постои.
По смртта на деспотот Јован Оливер 1355 година со Зрновци и Кочанско-Виничкиот регион владееле браќата Константин и Јован Драгаш, а црковно потпаѓале под Мороздвиската, а потоа Злетовската епископија. Кон крајот на XIV век поточно 1395 година со доаѓањето на Турците овој крај потпаѓа под турска власт. Поради теророт на Турците над незаштитеното македонско население, дел од него мигрира од овој крај, а дел оди во ајдути, така што од Зрновци и другите селски населби во Кочанската Котлина сè повеќе се зголемува бројот на турското население.
Се претпоставува дека селото Зрновци, потоа Лески, Теранци, Блатец и други села во Кочанската Котлина егзистирале во средниот век и во кои постоеле стари Словено-македонски родови "Корењаци". За положбата на населението "рајата" од Зрновци како и од цела Македонија, општопознато е дека била мошне тешка. Покрај теророт над македонското население, бес-платната работа - "ангарија" на селаните кај богатите турски бегови, тоа било оптоварено со многубројни и разновидни по својот карактер, даноци. Покрај тоа, населението било изложено на асимилаторската пропаганда од соседните Балкански буржоазии и нивните верски институции, меѓу кои посебно од Бугарската егзархија и Грчката патријаршија.
Со основањето на Бугарската егзархија 1870 година, откако македонскиот народ не успеал да основа своја посебна македонска автокефална црква (да ја обнови Охридската архиепископија укината 1767 година), а бидејќи и понатаму не сакал да остане под јурисдикција на Цариградската патријаршија, најголем дел од населението од овој крај па и цела Македонија, влегол под водомството на Бугарската егзархија. Ставајќи се под ресорот на Бугарскиот, отколку грчкиот за нив туѓ јазик, македонското население од турските власти бил запишан во пописните тефтери ("нуфузи") како БУЛГАР МИЛЕТ т.е. бугарски народ, додека помал дел од кој и натаму останал под јурисдикција на Цариградската патријаршија, во турските пописни тефтери се водел како РУМ-МИЛЕТ т.е. грчки народ. Ваквото национално определување, турската власт го вршела според своето шеријатско право, според кое ако еден народ има своја призната црква од турските власти, тогаш, Високата порта му ја признавала неговата етничка посебност, а бидејќи македонскиот народ немал своја призната црква од турската власт, бил третиран како "Бугарски" односно "Грчки народ". Така што од 42 села во Кочанската каза во крајот на XIX век, од вкупно 19.500 жители, 18.000 биле под врховенството на Бугарската егзархија, од кои 720 во с. Зрновци односно 58% од населението во ова каза биле егзархиско.
Осетен удар на револуционерното движење во Зрновци и Кочанско-Виничкиот регион му било нанесено со познатата "Виничка афера" од декември 1897 година, со која практично била провалена Организацијата, а голем дел од нејзините членови уапсени или убиени. Конкретно, од селото Зрновци во извештајот на австроунгарскиот конзул од Скопје од 22 декември 1897 година № 228 во врска со Виничката афера се изнесува дека, турските власти по откривањето на оружјето на револуционерната организација презеле масовни репресивни мерки. Имено, турските војници и полицијата извршиле многубројни злочини, убиства, мачења, силувања и сл. во многу села меѓу кои во с. Зрновци. Во извештајот е речено дека поп Никола од с. Зрновци бил мачен со вжештено железо.
Според списокот на лицата тепани и масакрирани, силувани и убиени во с. Зрновци биле мачени и тепани речиси повеќето од селаните. Некои од нив се многу тепани. Меѓу последните е и учителот Ѓорѓи Коцев. Масакрирани: селскиот свештеник Никола обесен три часа за нозете, за рацете 24 часа, поставен во ладна вода неколку часа, горен со вжештено железо во задникот. Левата рака веќе му е осакатена. Тасо Мишев обесен и горен, Ѓорѓи Ампов обесен исто така. . ." се вели во извештајот на австроунгарскиот конзул во Скопје. И покрај тешкиот удар Организацијата од овој крај, дел од широките маси во Илинденското востание иако не масовно, сепак се вклучени. Во времето на Хуриетот односно младотурската револуција, Кочанската револуционерна организација била во рацете на луѓето на Тодор Александров, која со извесна недоверба гледала кон младотурската револуција организирајќи повеќе бомбашки или т.н. “магарешки атентати„ во Кочани, Штип и др. места.
Во текот и по Балканските војни Зрновци заедно со Кочанскиот регион потпаѓа под српска власт и тоа е крај на турското владеење во овој крај на и Македонија воопшто. Со одлуките на Версајскиот мировен договор од 1919 година (непосредно по Првата светска војна) цела Вардарска Македонија била припоена кон новоформираното Кралство на СХС (Срби, Хрвати и Словенци).
Во денешно време со осамостојувањето на РМ како самостојна држава, општина Зрновци е прогласена како посебна единица на локална самоуправа во 1996 г. Во својот состав ги има трите села: Зрновци, Мородвис и Видовиште.
Стопанство
Зрновци има основно училиште, амбуланта, летна бавча, кафулиња, зграда, кино сала, парк, пошта, интернет кафе, ресторан, локален кабелски оператор итн.
Општествени установи
Од јавни објекти присутни се: ОУ „Синиша Стоилов“, со над 140 ученика во 18 паралелки и 40 вработени; Дом на културата, со околу 250 седишта и кино сала со кино проектор; Соколана (објект со широка сала); фудбалско игралиште со трибини, спортска сала; летна бавча - ресторан, со околу 400 седишта; локален пазар со неколку тезги; амбуланта; пошта и др.
Во селото има црква посветена на св. Димитриј, изградена врз темелите на стара црква од XII век. Во 2010 година, Димитриј бил прогласен за патрон на селото, а во ноември 2014 година, на плоштадот во селото бил поставен негов споменик, направен од бронза, со височина од два метри и со тежина од 250 килограми.
Самоуправа и политика
Градоначалник на Општина Зрновци е Блаже Станков. Советот на општината брои 9 членови.
Избирачко место
Во селото постојат избирачките места бр. 889 и 890 според Државната изборна комисија, сместени во дом на културата и основното училиште.
На парламентарните избори во 2020 година, на овие избирачки места биле запишани вкупно 1.802 гласачи.
Иселеништво
Од 1922 до 1958 година вкупко 170 турски семејства се иселиле во Турција. Турското население се иселувало во Дургут и Измир, а некои и во Истанбул.
Комунистичка партија на Советскиот Сојуз
Комунистичката партија на Советскиот Сојуз (КПСС) (руски: Коммунисти́ческая па́ртия Сове́тского Сою́за, КПСС) била единствената политичка партија во времето на СССР.
Нејзини раководни органи биле Централниот комитет (ЦК), Политбиро на ЦК на КПСС, Секретариатот на ЦК.
Во 1991 година била забранета на територијата на Русија по наредба на претседателот Борис Елцин. КПСС постоела под различни имиња:
Банатско востание
Банатското востание —  востание кое било организирано и предводено од страна на српскиот православен епископ Теодор Несторовиќ и Сава Темишварац против Османлиите во Темишварскиот пашалак. Востанието избувнало во 1594 година, во почетната фаза на Долгата турска војна, и во него учество зеле локалните Срби, кои броеле околу 5.000, кои успеале брзо да заземат неколку градови во регионот пред да бидат уништени од османлиската армија. Моштите на Свети Сава ги изгореле Османлиите како одмазда. Иако кратко траело, тоа ги инспирирало идните востанија.
Османлиска криза
Владеењето на Сулејман I е опишано како најпознат период во османлиската историја. Меѓутоа, на крајот на неговото владеење, постојаните војни го дале својот данок, оштетувајќи ја економијата. Неисправните економски политики што следеле ја потресиле економијата, а со тоа и темелите на отоманското општество; државните службеници брзо станале сиромашни, нивните плати биле обезвреднети, а корупцијата и митото биле вообичаени. Бунтови во текот на 1593 година се случиле низ целото Отоманско Царство, уверувајќи ја владата да побара нова освојувачка војна за да излезе од кризата. Населението (раја) во Чанад страдало во овој период, уште од 1560-тите. Сиромашните спахии ги принудувале селаните да работат премногу, и им наметнувале свои даноци на селаните, и покрај законите што ги спречуваат ваквите постапки. Собирачите на данок, исто така, ја злоупотребувале својата позиција, земајќи повисоки даноци. Беговите и војводите (христијански поглавари) ги користеле куќите, алатките и животните на населението и јаделе бесплатно, што на крајот било спречено со владина наредба. Резултатот на ваквите прашања довел до масовна миграција на населението во Трансилванија во 1583 година. Записите покажуваат влошување на статусот на населението и влошување на економијата (инфлација). Од отомански извори може да се заклучи дека главните иницијатори и водачи на востанието некогаш припаѓале на христијанските слоеви во османлиската воена служба. По османлиското освојување на Ѓула во 1566 година, тие започнале да ги губат своите привилегии и станале дел од пониската класа (раја); еден дел се преселил во Трансилванија и граничните делови на царството, дел останало, додека голем број станале ајдуци.
Поразот на Османлиите во Битката кај Сисак (22 јуни 1593 година) и неизвесниот исход од борбите во Горна Унгарија во почетокот на Долгата турска војна (1593–1606) ги разбудиле внатрешните проблеми и исто така го загрозиле османлиското владеење во вазалните кнежевства на Трансилванија, Влашка и Молдавија. Ова исто така создало услови за востание на Србите во Банат во 1594 година.
Позадина
Помалите групи на османлиски христијански мартолози и некои спахии се оддалечиле кога христијанските војски ги освоиле Филек и Ноград во текот на зимата 1593–94 Тие се собрале на границата кон Трансилванија (управувана од османлискиот вазал Сигизмунд Батори ), каде што пред војната биле активни бројни ајдучки групи, и добиле помош од Ѓорѓе Палотиќ, Бан на Лугос и Ференц Гести, еден од главните команданти на Трансилванија. На почетокот групата напаѓала трговски каравани, сè додека нивниот број не пораснел и тие започнале да напаѓаат осамени кули и чардаци. Рајата дејствувала само кога групата кога пристигнувала во нивните области, додека на неколку места биле принудени да се приклучат бидејќи бунтовниците се заканувале дека ќе ги земат нивните имоти, па дури се заканувале и со смрт.
Во март, група на бунтовници предводени од Петар Мајзош го опожариле Врашац и го ограбиле населението од околните села, а потоа се повлекле во Трансилванија. На крајот на март, бунтовниците ги нападнале и отпуштиле Бокша и Маргина. Во овој период разбојничките напади се претвориле во востание. Целите на востанието ги искажале православните духовници, предводени од епископот Теодор Несторовиќ.
Востание
По операциите во областа Вршац, голем османлиски конвој со воен материјал бил нападнат од страна на Дунав, најверојатно од сремски ајдуци. Во април и мај бунтовниците уништиле важни отомански упоришта на левиот брег на Дунав, во јужниот дел на Банат, а В. Крестиќ забележува дека овие судири биле можеби таму каде што бунтовниците имале најголем успех. Според отоманскиот хроничар Мустафа Селаники, бунтот започнал во Модава, предводен од неименуван христијанин (идентификуван како српски „спахија Вукадин“), сопственик на зеамет, кој имал висок ранг во организацијата на спахиите; откако ја изгубил службата и земјитето заминал кај Сигисмунд Батори, од каде што брзо се вратил со неколку офицери кои би помогнале во востанието и би воспоставиле воена организација. Во средината на мај, епископот Теодор водел мисија која барала помош од Сигисмунд Батори, а за возврат му понудиле владеење на српскиот престол, сепак, Батори инсистирал да се потчини на османлискиот султан и не бил во можност да ги исполни нивните барања. Првиот голем успех на бунтовниците бил нападот врз Модава на Дунав, каде што тие го убиле османлискиот екипаж и ја запалиле градската тврдина. Потоа, тие го победиле османлиското обезбедување на пристаништето на Храм и екипажот на дрвената тврдина ( паланка ) во Панчево. Османлиската влада испратила армија од 1.000 коњаници и пешадија кога вестите за нападите стигнале до Белград и Смедерево. Во следната битка кај Панчево на 26 мај 1594 година, лидерот на бунтовниците Вукадин и 1.000 луѓе биле убиени, стар српски запис вели дека „Србите и Турците се бореле ... многу Срби паднале“.
Веднаш по повлекувањето на османлиските трупи, остатоците од поразените бунтовници и бунтовничките групи кои претходно го уништиле местото Охат, го нападнале Бечкерек (Зрењанин), богатиот град изграден од големиот везир Соколу Мехмед-паша (1506-1579) како негов вакаф (дарување). Во Зрењанин, бунтовниците имале поддршка од месното население, што довело до брз пораз на османлискиот отпор. Бунтовниците се обидувале да заминат веднаш штом се собирал пленот, но сепак, месното население се спротивставило бидејќи се плашеле од османлиска одмазда. В. Крестиќ забележува дека Османлиите верувале дека бунтот ќе биде лесно да се задуши, назначувајќи го помалиот службеник, емин-и нузул (набавувач на жито) Али Чавуш, кој дотогаш собирал вонредни даночни војни, за командант на одред од Смедеревскио Санџак. Османлискиот одред бил уништен кај Зрењанин, а Али Чавуш бил разрешен по враќањето во Белград. Бунтовниците го освоиле Тител и многу села населени со муслимани во околината, убивајќи многу муслимани, а голем дел биле заробени во црквата, принудувајќи ги да го прифатат христијанството, според Мустафа Селаники. Муслиманското население од соседните области кои не биле фатени во востанието се повлекло во утврдените градови. Отсечени на југ и исток, малкумината муслимани од областа Кањижа, најверојатно, заминале во Цанад и Сегедин.
Предвидувајќи отомански напад, бунтовниците побарале помош од Трансилванија и Австријците. Барањата за бунтовниците биле испратени од Вршац и Зрењанин, што укажува на тоа дека имало два независни центри на бунтовниците. На почетокот на јуни, Баториј свикал состанок во Алба Јулија на неговите магнати во врска со тоа дали да ги поддржи српските бунтовници; на 11 јуни исходот бил дека тие не треба да ја прекинат својата подреденост кон Османлиите. Трансилванската врска сепак не престанала; Ѓорѓе Палотиќ украл вооружување што им го испратил на бунтовниците и ги охрабрил да продолжат да се борат; тој потоа ветил дека Батори наскоро ќе им даде поддршка. На 13 јуни од Вршац, епископот Теодор, Сава Темишварац и Велја Мирониќ ветиле верно да му служат на Трансилванскиот владетел. Во меѓувреме, групата од Зрењанин побарала заштита од виенскиот двор, нивниот пратеник Ѓорѓе Рац пристигнал во Хатван на 10 јуни, состанувајќи се со генералот Теуфенбах, а потоа и со надвојводата Матеја во Естергом. Австријците испратиле две мали одреди, од кои едниот бил убиен од Кримските Татари на патот, додека поддршката на Трансилванија се сведела на континуирана поддршка во форма на офицери и морална поддршка. Во меѓувреме, војната на фронтот забележително се префрлила во корист на Османлиите. Доаѓањето на Кримските Татари предводени од Гази II Гирај ги принудило христијанските војски да ги подигнат опсадите на Естергом и Хатван и да се повлечат во Горна Унгарија. Ова го натерало големиот везир Коца Синан-паша да му посвети поголемо внимание на Банат. Тој го назначил Мехмед-паша, Бејлербеј од Анадолија, за командант на војска (составена од трупи од ејалетите на Анадолија и Караман, и исто така 3.000 јаничари) што било планирано да се справи со бунтовниците во Зрењанин. Бидејќи пристигнала веста за ширење на востанието во областа Темешвар ( Тимишоара ), Мустафа-паша, Бејлербеј од Темешвар, добил наредба веднаш да се упати од Буда кон Банат. Не би даден сериозен отпор од страна на бунтовниците, и тие билр поразени до 10 јули 1594 година.