Мариово
Историја на Мариово
На просторот на Мариово имало присуство на луѓе и население со организиран начин на живот уште од одамнешни времиња односно најраните историски периоди. Поради ова Мариово изобилува со многу богато и бројно историско наследство. Меѓу бројните пронајдоци уште од каменото и железното време, особено се истакнуваат античките и средновековните споменици и пронајдоци. Во древнина Мариово било дел од античка Македонија населен со племето Пелагонци чиј главен град се наоѓал на врвот Висока на Селечка Планина на источниот раб или граница на областа над селото Крушевица. Во раниот средновековен период по долготрајните борби и војни на Византија со средновековното бугарско, самоиловото и душановото српско царство Мариово потпаѓало под повеќе различни власти сѐ до целосното потпаѓање на Македонија под отоманско ропство кон крајот на XIV век. Познато е дека во XV век целата област била засебна политичка територијална управна единица – мариовски хас која над себе директно немала управа од турски паша, туку била полуслободна автономна единица со обврска да плаќа годишни даноци на земјоделските производи и стоката. За време на овој период Мариово ја задржало својата слобода и било управувано од земски кметови – наследни домашни господари кои сочинувале тело наречено Сбор кое имало судска власт до право на смртна казна, а Мариовците имале право да избираат „земски крсердар“ кој ја носел титулата „војвода на Мариово“, а имал должност да ја води „земската чета“ на народната самоодбрана заради заштита на областа од турските, арнаутските и други злосторнички и ограбувачки банди и арамии. Заради ова ваквиот начин на живот наречен „земско време“ кој траел сѐ до XIX век, кај Мариовците развила чувство на слободољубивост, бунтовност, непокорност и бестрашност. Така, заради зачестените грабежи на мариовски деца како на прилепскиот пазар така и од грабачки наезди во селата, зголемените давачки, даноци, подароци и самоволие кое го барале османлиските службени и неслужбени лица и сеопштата неиздржлива положба довеле до тоа Мариовците во 1564 да ја организираат и дигнат првата мариовска буна, која била воопшто прва побуна на поробеното христијанско население во Македонија и на Балканот. Имено, после грабачкиот поход организиран од прилепскиот кадија кога се извршиле тешки злосторства во Чаниште и целосно запалување и разурнување на селото Лисиче, Мариовците организирано дошле во Прилеп и го опколиле седиштето на кадијата предизвикувајќи општ метеж во градот во знак на револт против злосторствата. Знаејќи дека турската власт подоцна ќе преземе казнена експедиција, Мариовците ја осмислиле и својата одбрана основајќи бунтовнички штаб и во 1564/65 успеале на двапати да ги поразат аскерите на кадијата на мостот на Црна Река. Подоцна кон крајот на XVII век, Карпошевото востание и Австриско-турската војна се прошириле на југ сѐ до Тиквеш и Мариово кое во ова време било силен центар на ајдутството и отпорот. Во 1688/89 во знак на отпор заради земањето деца за јаничари Мариовците ја подгинале и својата втора буна против самоволието на насилничката отоманска власт. Оддалеченоста и зафрленоста на пределот на Мариово од главните градски, сообраќајни и трговско-економски средишта во овие векови го направиле Мариово средиште на силно развиено ајдутско движење на отпорот и засолниште на многумина борци и бунтовници. Вековната земска автономија и самоуправа на Мариово била укината во 1834 година, но тоа не значело крај на бутновноста и непокорот на Мариовци. Во првата половина на XIX век во Мариово познати биле Ѓорѓи Лажот кој го убил по зло прочуениот арамија Чучук Сулејман, потоа војводата Спиро Црне кои се опеани во народните мариовски песни, а кои го отвориле патот за нивните наследници прочуените македонски мариовски војводи Толе Паша од Крушевица и Крсто Ѓермов-Шакир. Поради своите географски одлики како оддалеченоста и зафрленоста Мариово во XIX век останало доста настрана од влијанијата на македонската кулутрно-просветна и национална преродба. Во овој период Мариово било настрана и од силната разгорена борба на соседните пропаганди во Македонија, а во него била најраширена грчката верско-просветна патријаршиска пропаганда која подоцна со своите андартски чети извршила неколку масакри и масовни убиства во селата Живово, Кален и др. За време на македонското националноослободително и револуционерно движење во Мариово започнуваат да се создаваат чети на ТМОРО уште од 1899 кога биле придобиени ајдутските дружини на Толе Паша и дедо Коле, а во селото Полчиште бил формирана првиот областен комитет на ТМОРО со Трајко Бешот како началник и познатиот Крсте Ѓермов-Шакир како сектретар. За време на Илинденското востание во Мариово чета предводел познатиот македонски револуционер Ѓорче Петров. На 2 октомври 1903 на врвот Маргара кај селото Чаниште ќе се одвие познатата херојска битка кај Маргара помеѓу здружените чети на Ѓорче Петров, Лазар Поп Трајков и други војводи со околу 140 комити против турска пешадиска бригада од 5500 војници. Востаниците во оваа позната битка кај Чаниште имале само 4 загинати и 8 ранети, додека Турците имале загуби околу 200 до 400 души при што четите успешно ги одбиле нападите и се повлекле преку Црна Река. Балканските и Првата светска војна ќе имаат ужасни последици по животот на луѓето и сеопштиот развој и положба на Мариово. Со поделбата на Македонија и поставувањето на границата на Мариово биле пресечени природните стопански, трговски и човечки врски со областа Меглен, Воденско и Солунско на југ со што Мариово започнало трајно стопански да опаѓа и назадува. За време на Првата светска војна линијата на познатиот Македонски или Солунски фронт минувала токму низ Мариово каде што се смета дека биле стационирани половина милион војници на сојузничките армии кои се задржале неколку години. Од борбите на Кајмакчалан и завојуваните војски во Првата светска војна сѐ до денес се останати бројни остатоци како шлемови, куршуми, бомби, гранати, воени објекти, патишта, ровови. За време на Првата светска војна во Мариово во разните војски биле мобилизирани околу 1400 мажи, биле уништени 50 илјади грла овци, 100 илјади кози, 10 илјади глави крупен добиток, до темел биле разурнати селата Старавина, Груниште, Будимирци, Зовиќ, Рожден, многу Мариовци загинале, а голем дел од населението настрадало од болести како тифус, колера и морало да бере желади и шишарки од борје кое ги мелело за да имаат прехрана да преживеат. За време на НОВ во Втората светска војна Мариово било погоден терен преку кој се префрлале нови борци – македонски партизани во егејскиот дел на Македонија и обратно. Токму низ Мариово во февруари 1944 минал познатиот Февруарски поход во кој партизанските единици кои тргнале од селото Фуштани во областа Меглен во егејска Македонија, најпрвин во Витолиште, а потоа продолжувајќи и на други места во Мариовско, Тиквешко, Гевгелиско па сѐ кон Прилепско, Азот и Порече ги нападнале окупаторските сили за конечното ослободување на Македонија. Претходно партизанските единици во два наврати го нападнале рудникот Лигураса над с.Витолиште кој го експлоатирале Германците при што неколку борци ги положиле своите животи во тие борби. По завршувањето на Втората светска војна Мариово претставува еден од најзафрлените и стопански заостанати краишта, но со најголем природен прираст и стапка на раѓање во Македонија и тогашна Југославија која достигнувала дури и до 48 промили. Обидот за колективизација на селата во Мариово не успеал и со погрешните економски политики од чии обиди се откажала и самата власт довеле до осиромашување од кое населението никогаш не се повратило. Од 1956 година започнал масовниот бран на иселување од Мариово кој најпрво водел во блиските градови Прилеп, Битола, Кавадарци, Скопје, а подоцна и во Европа и прекуокеанските земји Канада, САД и Австралија. Изграбата на асфалтирани патишта, поврзувањето со струја и друга инфраструктура биле многу задоцнети за што и самите жители уште во осумдесеттите години велеле: „да беа пет-шеснаесет години порано, ќе останеше повеќе народ“. Мариово станало, а и денес важи, за најненаселениот или најретко населениот крај во Македонија со по неколку преостанати старци кои живеат во старите и разрушени камени куќи. По осамостојувањето на Македонија во Мариово се создаваат три посебни општини со намера преку самоуправата да се живне развојот и да се врати животот, меѓутоа малубројното преостанато претежно постаро население било главната причина за нивната нефункционалност и подоцнежно укинување. Сепак, на почетокот на XXI век е забележано раѓањето не неколку деца во Мариово, што е и искра на надеж за опстојувањето и враќањето на животот во Мариово.