cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Азербејџан
Современа историја
Потоа следувале масакрите во т.н. Мартовски денови што се случиле помеѓу 30 март и 2 април 1918 година во градот Баку и соседните области од Руското Царство. Кога република била распуштена во мај 1918 година, водечката партија Мусават прогласила независност како Азербејџанска Демократска Република (АДР), прифаќајќи го името Азербејџан за новата република и име кое пред прогласувањето на АДР било единствено употребено за соседниот северозападен регион на денешен Иран АДР станала првата модерна парламентарна република во муслиманскиот свет. Меѓу важните достигнувања на Парламентот било продолжувањето на правото на глас на жените, со што Азербејџан станал првата муслиманска нација која им дала на жените еднакви политички права со мажите. Друго значајно остварување на АДР било основањето на државен универзитет, кој бил првиот универзитет со современ тип основан на муслиманскиот исток.
До март 1920 година, станало очигледно дека Советската Русија ќе го нападне Баку. Владимир Ленин изјавил дека инвазијата била оправдана бидејќи Советската Русија не можела да преживее без нафтата на Баку. Така независноста на земјата траела само 23 месеци додека не била нападната од 11-тата Советската Црвена армија, формирајќи Азербејџанска ССР на 28 април 1920 година. Иако поголемиот дел од новоформираната азербејџанска армија била ангажирана да го уништи ерменскиот револт кој штотуку се распаднал во Карабах, Азербејџанците брзо или лесно не ја предале својата кратка независност од 1918-20 година. Уште повеќе од 20.000 азербејџански војници загинале во отпорот против советската инвазија.
На 13 октомври 1921 година, советските републики на Русија, Ерменија, Азербејџан и Грузија потпишале договор со Турција познат како договор. Претходно независната Република Арас, исто така, станала Нахичеванска Автономна Советска Социјалистичка Република во рамките на Азербејџанска ССР со договорот од Карс. Од друга страна, на Ерменија и бил доделен регионот Сјуник и Турција се согласила да го врати Ѓумри.
За време на Втората светска војна, Азербејџан одиграл клучна улога во стратегиската енергетска политика на Советскиот Сојуз, при што 80 отсто од нафтата на Советскиот Сојуз на Источниот фронт била снабдена од Баку. Со Уредбата на Врховниот Совет на СССР во февруари 1942 година, посветеноста на повеќе од 500 работници и вработените во нафтената индустрија на Азербејџан им биле доделени медали. Операцијата Еделвајс извршена од страна на германскиот Вермахт била насочена кон Баку поради својата важност како енергетски (нафтен) снабдувач на СССР. Една петтина од сите Азербејџанци се бореле во Втората светска војна од 1941 до 1945 година или околу 681.000 луѓе со над 100.000 жени, додека вкупното население во Азербејџан било 3,4 милиони во тоа време. Околу 250.000 луѓе од Азербејџан биле убиени на фронтот. Повеќе од 130 Азербејџанци биле прогласени за Херои на Советскиот Сојуз. Азербејџанскиот мајор Хази Асланов двапати бил награден како Херој на Советскиот Сојуз.
Независност
Раните години на независноста биле засенети од војната на Нагорно-Карабах со етничкото ерменско мнозинство од Нагорно Карабах поддржано од Ерменија. До крајот на непријателствата во 1994 година, Ерменците контролирале до 20% од азербејџанската територија, вклучувајќи го и самиот Нагорно-Карабах. За време на војната биле извршени многу злосторства, вклучително и масакрите во неколку населени места. Освен тоа, околу 30.000 луѓе биле убиени и повеќе од еден милион луѓе раселени. Четири резолуции на Советот за безбедност на ОН (822, 853, 874 и 884) побарале „повлекување на сите ерменски сили од сите окупирани територии на Азербејџан“. Многу Руси и Ерменци заминале од Азербејџан во текот на 1990-тите. Според пописот од 1970 година, во Азербејџан имало 510.000 етнички Руси и 484.000 Ерменци.
Во 1993 година, демократски избраниот претседател Абулфаз Елчибеј бил симнат од воените бунтовници предводени од полковникот Сурат Хусеинов, што резултирало со зголемување на власта на поранешниот водач на Советски Азербејџан, Хејдар Алијев. Во 1994 година, Сурат Хусеинов, дотогаш премиер, се обидел да направи уште еден воен удар против Алијев, но бил уапсен и обвинет за предавство. Една година подоцна, во 1995 година, против Алијев имало уште еден обид за државен удар, овојпат од командантот на специјалната единица ОМОН, Ровшан Џавадов. Успехот бил спречен, што резултирало со убивање на Џавадов и распуштање на единиците на ОМОН во Азербејџан. Во исто време, во земјата владеела неконтролирана корупција во владината бирократија. Во октомври 1998 година, Алијев бил повторно избран за втор мандат. И покрај многу подобрената економија, особено со експлоатацијата на нафтеното поле Азери — Чираг — Ѓунешли и гасоводот Шах Дениз, претседателството на Алијев било критикувано поради сомневање за изборни измами и корупција.
Илхам Алијев, синот на Хајдар, станал Претседател на Азербејџан, кога неговиот татко починал во 2003 година. Тој бил реизбран на трет мандат како претседател во октомври 2013.
Географија и клима
Во Азербејџан доминираат три територијални одлики: Каспиското Море, чие крајбрежје претставува природна граница на исток, Голем Кавказ се протега на север, и широките рамнини во центарот на земјата. Постојат и три планински масиви, Голем и Мал Кавказ, и Талишските Планини, кои заедно покриваат околу 40% од земјата. Највисокиот врв на Азербејџан е планината Базардузу (4.466 м), додека најниската точка лежи во Каспиското Море (-28 м). Речиси половина од сите калливи вулкани на земјата се концентрирани во Азербејџан, овие вулкани биле исто така номинирани за Седум светски чуда на природата.
Главните извори на вода се површинските. Сепак, само 24 од 8.350 реки се во должина поголема од 100 километри. Сите реки се влеваат во Каспиското Море на источниот дел на земјата. Најголемото езеро е Сарису (67 км2), а најдолгата река е Кура (1.515 км), која е прекугранична со Ерменија. Азербејџанските четири главни острови во Каспиското Море имаат комбинирана површина од над триесет квадратни километри.
Од независноста на Азербејџан во 1991 година, азербејџанската влада презела мерки за зачувување на животната средина на Азербејџан. Националната заштита на животната средина се забрзала по 2001 година, кога државниот буџет се зголемил поради нови приходи обезбедени од нафтоводот Баку-Тбилиси-Чејхан. За четири години заштитените подрачја двојно се зголемиле и денес сочинуваат 8 отсто од територијата на земјата. Од 2001 година владата воспоставила седум големи резерви и речиси двојно го зголемила буџетот наменет за заштита на животната средина.
Пејзаж
Азербејџан е дом на широк спектар на пејзажи. Повеќе од половина од копнената маса на Азербејџан се состои од планински гребени, сртови и висорамнини кои се искачуваат до нив од 400-1000 метри (вклучувајќи ги Средните и Долните низини), на некои места (Талис) до 100-120 метри, а други од 0-50 метри и до (Кобустан, Абшерон). Остатокот од теренот на Азербејџан се состои од рамнини и низини. Хипсометриските ознаки во регионот на Кавказот варираат од околу -28 метри на крајбрежјето на Каспиското Море до 4.466 метри (врвот Базардузу).
Формирањето на климата во Азербејџан е под влијание особено од ладни арктички воздушни маси на скандинавски антициклон, умерени воздушни маси на сибирски антициклон и централноазиски антициклон. Различниот пејзаж на Азербејџан влијае на начинот на кој воздушните маси влегуваат во земјата. Големи Кавказ ја штити земјата од директни влијанија на ладни воздушни маси кои доаѓаат од север. Тоа води кон формирање суптропска клима на повеќето подножја и рамнини на земјата. Во меѓувреме, рамнините и подножјето се одликуваат со високи стапки на сончевото зрачење.
9 од 11 постоечки климатски зони се присутни во Азербејџан. И апсолутната минимална температура (-33 °C или -27,4 °F) и апсолутната максимална температура (46 °C или 114,8 °F) биле забележани во Џулфа и Ордубад. Максималните годишни врнежи паѓаат во Ланкаран (1.600 до 1.800 мм) и минимум во Апшерон (200 до 350 мм).
Реките и езерата се главниот дел од водените системи на Азербејџан, и тие биле формирани во долга геолошка временска рамка и значително се менувале во тој период. Ова особено се потврдува со остатоците од древни реки пронајдени низ целата земја. Водните системи на земјата постојано се менуваат под влијание на природните сили и човечките воведени индустриски активности. Вештачки реки (канали) и езерца се дел од системите за вода. Во однос на снабдувањето со вода, Азербејџан е под просекот во светот со околу 100.000 кубни метри годишно на вода по квадратен километар. Сите големи резервоари за вода се изградени на Кура. Хидрографијата на Азербејџан во основа спаѓа во басенот на Каспиското Море.
Во Азербејџан има 8.350 реки со различни должини. Само 24 реки се над 100 километри долги. Кура и Арас се главните реки во Азербејџан, тие поминуваат низ истоимената низината. Реките кои директно влегуваат во Каспиското Море, потекнуваат главно од североисточнната падина на Голем Кавказ и Талишките Планини.
Биоразновидност
Првите извештаи за богатството и разновидноста на животинскиот свет во Азербејџан можат да се најдат во патните белешки на патници од Источна Европа. Животински резби на архитектонски споменици, антички карпи и камења преживеале до денешни времиња. Првите информации за флората и фауната на Азербејџан биле собрани за време на посетите на Азербејџан во 17 век
Политички систем
Структурните реформи на политичкиот систем во Азербејџан било завршено со усвојувањето на новиот Устав на 12 ноември 1995 година. Според член 23 од Уставот, државни симболи на Република Азербејџан се знамето, грбот и химната. Државната власт во Азербејџан е ограничена само со закон за внатрешни прашања и за меѓународните односи дополнително се ограничени со одредбите на меѓународните договори.
Владата на Азербејџан е врз основа на поделба на законодавната, извршната и судската власт. Законодавната власт се одржува единствено од страна на Националното собрание и на Врховното национално собрание на Нахичеван. Парламентарните избори се одржуваат на секои пет години, на првата недела од ноември. Точноста на резултатите од изборите е проверено и потврдено од страна на Уставниот суд. Законите донесени од страна на Народното собрание, освен ако не е назначено поинаку, одат во сила на денот на нивното објавување. Извршната власт е во рацете на претседателот, кој е избран за 5-годишен мандат на непосредни избори. Претседателот е овластен да формира кабинет, инфериорниот извршен орган, потчинет на него. Кабинетот на Азербејџан се состои првенствено од премиерот, неговите заменици и министри. Претседателот нема право да го распушти Националното Собрание, но тој има право да стави вето на нејзините одлуки. Судската власт е носител на Уставниот суд, Врховниот суд и на Економскиот суд.
Извршната власт ја држи претседателот, кој се избира за седумгодишен мандат со директни избори и премиерот. Претседателот е овластен да формира Кабинет, колективно извршно тело, одговорно за претседателот и за националното собрание. Кабинетот на Азербејџан се состои првенствено од премиерот, неговите заменици и министри. Претседателот нема право да го распушти Националното собрание, туку има право да стави вето на неговите одлуки. За да се надмине претседателското вето, парламентот мора да има мнозинство од 95 гласови. Судската власт е доделена на Уставниот суд, Врховниот суд и Стопанскиот суд. Претседателот ги номинира судиите во овие судови. Извештајот на Европската комисија за ефикасност на правдата (CEPEJ) се однесува на азербејџанскиот правен модел за избор на нови судии како најдобра практика, како одраз на посебните одлики и текот на развојот кон обезбедување независност и квалитет на судството во нова демократија.
Системот на владеење на Азербејџан номинално може да се нарече двостепен. Највисокото или највисокото ниво на владата е извршната власт на чело со претседателот. Претседателот го назначува Кабинетот на министри и други високи функционери. Локалната извршна власт е само продолжување на извршната власт. Правниот статус на локалната државна администрација во Азербејџан е одреден со одредбата за локална извршна власт, усвоена на 16 јуни 1999 година. Во јуни 2012 година, Претседателот ја одобрил новата Регулатива со која им биле доделени дополнителни овластувања на локалните извршни власти, зајакнување на нивната доминантна позиција во локалните работи на Азербејџан. Поглавјето 9 од Уставот ги опфаќа главните прашања на локалната самоуправа, како што се правниот статус на општините, видовите на тела на локалната самоуправа, нивните основни овластувања и односи со други официјални лица. Другите номинални нивоа на управување се општините, а членовите на општините се избираат на општински избори на секои пет години. Во моментов има 1.607 општини низ целата земја. Законот за локални избори и Законот за статусот на општините биле први кои биле усвоени во областа на локалната самоуправа (2 јули 1999 година). Законот за општинска услуга ги регулира активностите на вработените во општината, нивните права, должности, услови за работа и социјални бенефиции и ја нагласува структурата на извршниот апарат и организацијата на општинската услуга. Законот за статусот на општините ја регулира улогата и структурата на органите на општината и ги истакнува државните гаранции за законска и финансиска автономија. Законот посветува особено внимание на усвојувањето и извршувањето на општинските програми кои се однесуваат на социјалната заштита, социјалниот и економскиот развој и локалната средина.
Советот за безбедност е советодавно тело под претседател и го организира според Уставот. Формирана е на 10 април 1997 година. Административниот оддел не е дел од канцеларијата на претседателот, туку ги управува финансиските, техничките и паричните активности на претседателот и неговата канцеларија.
И покрај тоа што Азербејџан одржал неколку избори по враќањето на својата независност и има многу формални институции за демократија, земјата и понатаму е класифицирана како неслободна (на границата со делумно слободна) од страна на Фридом Хаус. Во последниве години, голем број азербејџански новинари, блогери, адвокати и активисти за човекови права биле затворени поради нивната критика на претседателот Алијев и владините власти. Резолуцијата усвоена од Европскиот парламент во септември 2015 година го опишал Азербејџан како земја која „претрпела најголем пад во демократското владеење во цела Евроазија во изминатите десет години“, истакнувајќи дека нејзиниот дијалог со земјата за човекови права „не направил никаков значителен напредок“. На 17 март 2016 година, претседателот на Азербејџан потпишал декрет за амнестија на повеќе од десетина лица кои се сметале за политички затвореници од страна на некои невладини организации. Овој декрет бил поздравен како позитивен чекор од Стејт Департментот на САД. На 16 март 2017 година била потпишана уште една прошка за помилување, што довело до ослободување на дополнителни лица кои се сметале за политички затвореници.
Азербејџан е остро критикуван поради поткуп на странски официјални претставници и дипломати, со цел да ги промовира своите принципи во странство и да ги легитимизира изборите дома, практика која се нарекува Кавијарска дипломатија. Сепак, на 6 март 2017 година, Европскиот центар за стратешко разузнавање и безбедност (ЕСИЦЦ) објавил извештај под наслов „Ерменска врска“, во кој ги нападнал невладините организации за човекови права и истражувачки организации кои ги критикувале кршењата и корупцијата на човековите права во Азербејџан. ЕСИСЦ во тој извештај тврдел дека извештајот бил разработен од ЕСИ и имал за цел да создаде клима на сомневање врз основа на клевета за да формира мрежа на пратеници кои ќе се вклучат во политичка војна против Азербејџан и дека мрежата составена од европски премиери, ерменски функционери и некои невладини организации била финансирана од Фондацијата Сорос.
Надворешни односи
Краткотрајната Азербејџанска Демократска Република успеала да воспостави дипломатски односи со шест земји, испраќајќи дипломатски претставници во Германија и Финска. Процесот на меѓународно признавање на независноста на Азербејџан од распадот на Советскиот Сојуз траел околу една година. Најновата земја која го признала Азербејџан била Бахреин, на 6 ноември 1996 година. Целосните дипломатски односи, вклучувајќи меѓусебна размена на мисии, за првпат биле воспоставени со Турција, Пакистан, Соединетите Држави, Иран и Израел. Азербејџан ставил посебен акцент на своите специјални односи со Турција.
Азербејџан има дипломатски односи со 158 земји досега и има членство во 38 меѓународни организации. Има статус на набљудувач во Движењето на неврзаните и Светската трговска организација и е дописник во Меѓународната унија за телекомуникации. На 9 мај 2006 година Азербејџан бил избран за член во новоформираниот Совет за човекови права од Генералното собрание на Обединетите нации. Мандатот започнал на 19 јуни 2006 година. Азербејџан за првпат бил избран за непостојан член на Советот за безбедност на ОН во 2011 година со поддршка од 155 земји.
Приоритетите на надворешната политика на Азербејџан вклучуваат, пред сè, враќање на нејзиниот територијален интегритет; отстранување на последиците од окупацијата на Нагорно-Карабах и седум други азербејџански региони околу Нагорно-Карабах ; интеграција во европска и евроатланската структура; придонес кон меѓународната безбедност; соработка со меѓународни организации; регионалната соработка и билатералните односи; зајакнување на одбранбената способност; унапредување на безбедноста со средства од домашната политика; зајакнување на демократијата; зачувување на етничка и верска толеранција; научна, образовна и културна политика и зачувување на моралните вредности; економски и социјален развој; подобрување на внатрешната и граничната безбедност; и миграција, енергија и безбедносна политика за сообраќај.
Владата на Азербејџан, кон крајот на 2007 година, изјавила дека долготрајниот спор околу ерменско-окупираната територија на Нагорно-Карабах е скоро сигурна дека ќе предизвика нова војна ако таа остане нерешена. Владата е во процес на зголемување на својот воен буџет.
Азербејџан е активен член на меѓународни коалиции кои се борат против меѓународниот тероризам. Азербејџан бил една од првите земји што понудиле поддршка по нападите на 11 септември. Земјата придонесува за мировните напори во Косово, во Авганистан и во Ирак. Азербејџан е активен член на програмата на НАТО за Партнерство за мир. Исто така, одржува добри односи со Европската Унија и потенцијално може да поднесе барање за членство.
Административна поделба
Азербејџан е поделен на 10 економски региони; 66 реони и 77 градови, од кои 12 се под директен авторитет на републиката. Покрај тоа, Азербејџан ја вклучува Автономната Република Нахичеван. Претседателот на Азербејџан ги назначува гувернерите на овие единици, додека владата на Нахчхиван е избрана и одобрена од парламентот на Автономната Република Нахичеван.
Забелешка: Градовите под директен авторитет на републиката со коси букви.
Војска
Историјата на модерната азербејџанска армија датира одосновањето на Азербејџанска Демократска Република во 1918 година, кога на 26 јуни 1918 година била формирана Националната армија на новоформираната Азербејџанска Демократска Република. Кога Азербејџан се здобил со независност по распадот на Советскиот Сојуз, вооружените сили на Република Азербејџан биле создадени според Законот за вооружените сили од 9 октомври 1991 година. Првичниот датум на воспоставување на краткотрајна Национална армија се слави како Денот на Армијата (26 јуни). Од 2002 година, Азербејџан има 95.000 активни лица во своите вооружени сили. Исто така има и 17.000 паравоени сили. Вооружените сили имаат три гранки: копнените сили, воздушните сили и морнарицата. Дополнително, вооружените сили опфаќаат неколку воени подгрупи кои можат да бидат вклучени во одбраната на државата кога е потребно. Тие се Внатрешните трупи на Министерството за внатрешни работи и Државната погранична служба, која ја вклучува и крајбрежната стража. Азербејџанската национална гарда е уште една паравоена сила. Таа работи како полунезависен субјект на Специјалната државна служба за заштита, агенција подредена на претседателот.
Азербејџан се придржува кон Договорот за конвенционални вооружени сили во Европа и ги потпишал сите главни меѓународни договори за оружје. Азербејџан тесно соработува со НАТО во програмите како Партнерството за мир и Акциониот план за поединечно партнерство. Азербејџан распоредил 151 војник од своите мировни сили во Ирак и уште 184 во Авганистан.
Буџетот за одбрана на Азербејџан за 2011 година бил 3,1 милијарда американски долари. Покрај тоа, планирано е да се искористат 1,36 милијарди долари за потребите на одбранбената индустрија, со што вкупниот воен буџет ќе се зголеми на 4,6 милијарди. Азербејџанскиот претседател Илхам Алијев на 26 јуни 2011 година изјавил дека трошоците за одбрана достигнале 3,3 милијарди долари таа година.
Одбранбениот буџет на Азербејџан за 2013 година изнесувал 3,7 милијарди долари.
Азербејџанската одбранбена индустрија произведува оружје, артилериски системи, тенкови, арсенали и ноктивизионни уреди, воздухопловни бомбардери, беспилотни летала, разни воени возила и воени авиони и хеликоптери.
Стопанство
Намалена со трошење и раст на побарувачката, стапката на инфлација во 2007 година во 1-виот квартал достигнала 16,6%. Номиналните примања и месечните плати се зголемиле за 29% и 25%, соодветно, но зголемувањето на цените во неметалната индустрија ја поттикнала инфлацијата. Азербејџан покажува некои знаци на таканаречената „Холандска болест“ поради нејзиниот брзорастечки енергетски сектор, кој предизвикува инфлација и го прави неевропскиот извоз поскап.
Во раните 2000-ти години, хронично високата инфлација била ставена под контрола. Ова довело до лансирање на нова валута, новиот азербејџански манат, на 1 јануари 2006 година, за да ги зацементира економските реформи и да ги избрише трагите на нестабилната економија.
Во 2008 година, Азербејџан бил определен како еден од првите 10 реформатори од Извештајот на Светската банка за Doing Business.
Азербејџан, исто така, е рангиран на 57 место во Извештајот за глобална конкурентност за 2010-2011 година, над другите земји од ЗНД. До 2012 година, БДП на Азербејџан се зголемил за 20 пати од нивото од 1995 година.
Според извештајот на Светската банка за Doing Business 2019, Азербејџан ја подобрил својата позиција во леснотијата за водење бизнис од 57 на 25 место. Како резултат на спроведувањето на рекорден број реформи кои воглавно вклучуваат институционални промени меѓу 10-те најдобри подобрувачи, да се олесни бизнисот во Азербејџан, како што се времето и трошоците за добивање на градежна дозвола значително биле намалени, процесот на поврзување на електричната мрежа бил рационализиран, како и процесот за подигање кредит.
Енергетика
Две третини од Азербејџан е богат со нафта и природен гас. Историјата на нафтената индустрија на Азербејџан датира од античкиот период. Арапскиот историчар и патник Ахмед ел-Беларури дискутирал за економијата на полуостровот, особено спомнувајќи го неговото масло. Во Азербејџан има многу гасоводи.
Во регионот на Мал Кавказ спаѓаат поголемиот дел од златото, среброто, железото, бакар, титан, хром, манган, кобалт, молибден, сложена руда и антимон. Во септември 1994 година, бил потпишан 30-годишен договор помеѓу Државната нафтена компанија на Азербејџанската Република и 13 нафтени компании, меѓу кои Amoco, BP, ExxonMobil, Lukoil и Equinor. Бидејќи западните нафтени компании можат да ги допрат длабоките водени нафтени површини недопрени од советската експлоатација, Азербејџан се смета за едно од најважните места во светот за истражување и развој на нафта. Во меѓувреме, Државниот нафтен фонд на Азербејџан бил формиран како вонбуџетски фонд за да се обезбеди макроекономска стабилност, транспарентност во управувањето со приходите од нафтата и зачувување на ресурси за идните генерации.
Азеригас, под-компанија на SOCAR, има намера да обезбеди целосна гасификација на земјата до 2021 година. Азербејџан е еден од спонзорите на коридорите за енергетски транспорт на Исток-Запад и Север-Југ. Железничката линија Баку-Тбилиси-Карс кој ќе го поврзе Каспискиот регион со Турција, се очекува да биде завршен во јули 2017 година. Транс-анатолскиот гасовод за природен гас (ТАНАП) и Транс-јадранскиот гасовод (ТАП) ќе испорачува природен гас од азербејџанскиот Шах Дениз за Турција и Европа.
Земјоделство
Земјоделството во Азербејџан игра важна улога во економскиот развој на земјата. Примарните култури се одгледување или производство на грозје, памук, тутун, агруми и зеленчук. Првите три култури сочинуваат повеќе од половина од вкупното производство, а последните две заедно сочинуваат дополнителни 30%. Сточарството, млечните производи, виното и алкохолните пијалаци се исто така важни земјоделски производи.
Повеќето обработливо земјиште на Азербејџан, чиј вкупен износ бил над 1 милион хектари, се наводнува со повеќе од 40.000 километри канали и цевководи. Различната клима овозможува одгледување на широк спектар на култури, кои се движат од праски до бадеми и од ориз до памук. Во раните 1990-ти години, земјоделското производство зазимало околу 30 до 40% од нето материјалниот производ на Азербејџан, додека директно вработувал околу една третина од работната сила и обезбедувал егзистенција за околу половина од населението во земјата. Околу 1.200 државни и кооперативни фарми работат во Азербејџан, со малку фактичка разлика помеѓу правата и привилегиите на државните и кооперативните стопанства. Малите приватни градини, кои сочинуваат само мал дел од вкупното обработливо земјиште, придонесуваат до 20% од земјоделското производство и повеќе од половина од сточарското производство.
Министерството за земјоделство на Азербејџан ги води центрите за набавки распоредени низ целата земја за владино купување на најголемиот дел од тутунот, памукот, чајот, свилата и грозјето што се произведуваат. Министерството за производство на житарици и леб работи слични операции кои купуваат голем дел од производството на житарици. Останатите култури се продаваат во приватниот сектор.
Во извештајот на американското Министерство за труд за 2013 година во врска со условите за работа на Азербејџан, истражувањето покажало дека децата „се занимаваат со детски труд во земјоделството и уличната работа“. Всушност, доказот за детски труд е забележан во земјоделскиот сектор колку што е се работи за производство на памук, чај и тутун. Во 2014 година, Бирото за меѓународни трудони работи издало список на стоки произведени од детски труд или принудна работа, а Азербејџан бил ставен на Списокот на земји што се занимаваат со детски труд кога станува збор за производство на памук.
Вкупната вредност на земјоделските производи со општи цени била проценета на 3290,4 милиони манати во периодот јануари-јули 2016 година. Производството во јануари-јули во земјоделската индустрија изнесувало 51% и 49%, во однос на сточарската индустрија и растителната индустрија, соодветно. Производството од сточарството и растителното производство се зголемило во однос на истиот период од претходната година. Сепак, вкупното производство од земјоделска индустрија е намалено за 6,3% во однос на претходната година.
Туризам
Туризмот е важен дел од економијата на Азербејџан. Земјата била добро познато туристичко место во 1980-тите. Сепак, падот на Советскиот Сојуз и Нагорнокарабашката војна во текот на 1990-тите, ја оштетиле туристичката индустрија и имиџот на Азербејџан како туристичко одредиште.
До 2000-тите години туристичката индустрија започнала да закрепнува, а земјата оттогаш доживеала висока стапка на раст на бројот на туристички посети и ноќевања. Во последниве години, Азербејџан, исто така, станал популарно одредиште за туризмот за верски, спа и здравствени услуги. Во текот на зимата, планинското одморалиште Шахдаг нуди скијање со најсовремени објекти.
Владата на Азербејџан го поставила развојот на Азербејџан како елитно туристичко одредиште како главен приоритет. Тоа е национална стратегија за да се направи туризмот главен, ако не и најголеми придонесувач за азербејџанската економија. Овие активности се регулирани од Министерството за култура и туризам на Азербејџан. Постојат 63 земји кои имаат безвизен режим. Е-виза е за посета на странците од земјите што бараат виза во Република Азербејџан.
Според извештајот на Светскиот совет за туризам, Азербејџан бил меѓу првите десет земји што покажувале најсилен раст во извозот на посетители помеѓу 2010 и 2016 година.
Сообраќај
Добрата местоположба на Азербејџан на крстосницата на главните меѓународни сообраќајни артерии, како што се Патот на свилата и Коридорот југ-север, ја нагласува стратешката важност на транспортниот сектор за економијата на земјата. Транспортниот сектор во земјата вклучува патишта, железници, авијација и поморски транспорт.
Азербејџан е исто така важен економски центар во транспортот на суровини. Нафтоводот Баку-Тбилиси-Чејхан (БТК) станал оперативен во мај 2006 година и се протега на повеќе од 1.774 километри низ териториите на Азербејџан, Грузија и Турција. БТК е дизајниран да пренесува до 50 милиони тони сурова нафта годишно и пренесува нафта од нафтените полиња на Каспиското Море на глобалните пазари. Нафтоводот Јужен Кавказ, кој исто така се протега низ територијата на Азербејџан, Грузија и Турција, станал оперативен на крајот од 2006 година и нуди дополнителен гас за европскиот пазар од гасот на Шах Дениз. Шах Дениз се очекува да произведува до 296 милијарди кубни метри природен гас годишно.
Во 2002 година, азербејџанската влада го основала Министерството за транспорт со широк спектар на политички и регулаторни функции. Истата година, земјата станала членка на Виенската конвенција за патен сообраќај. Приоритетите ја надградуваат транспортната мрежа и ги подобруваат транспортните услуги со цел подобро да го олеснат развојот на другите сектори на економијата.
Изградбата на железничката пруга Карс-Тбилиси-Баку во 2012 година требало да го подобри транспортот меѓу Азија и Европа преку поврзување на железницата на Кина и Казахстан на исток со европскиот железнички систем на запад преку Турција. Во 2010 година, железниците со широки шини и електрифицираните железници се протегале за 2.918 километри и 1.278 км, соодветно. До 2010 година имало 35 аеродроми и еден хелидром.
Демографија
Од јануари 2019 година, 52,8% од вкупното население на Азербејџан од 9,981,457 е урбано, а останатите 47,2% се рурални. 50,1% од вкупното население е женско. Половиот однос во истата година изнесувал 0,99 мажи на една жена.
Стапката на пораст на населението во 2011 година изнесувала 0,85%, во споредба со 1,09% низ целиот свет. Значаен фактор кој го ограничува растот на населението е високото ниво на миграција. Во 2011 година Азербејџан забележал миграција од -1,14 на 1.000 луѓе.
Азербејџанската дијаспора се наоѓа во 42 земји, а во Азербејџан има многу центри за етнички малцинства, меѓу кои и германско културно општество, словенскиот културен центар, азербејско-израелската заедница, курдскиот културен центар, азербејско-татарска заедница итн.
Јазици
Службен јазик е азербејџанскиот, кој е турски јазик. Азербејџанскиот јазик го зборуваат околу 92% од населението како свој мајчин јазик. Се зборува и руски и ерменски (само во Нагорно-Карабах), а секој од нив е мајчин јазик од околу 1,5% од населението. Рускиот и англискиот јазик играат значајни улоги како втор или трет јазик на образованието и комуникацијата. Постојат уште десетина други јазици на малцинствата што се зборуваат во земјата, како ерменски, аварски, будухски, грузиски, јудеотатски, хиналушки, курдскиитн.
Религија
Околу 97% од населението се муслимани. 85% од муслиманите се шиити и 15% се сунитски муслимани, и Република Азејберџан има втор највисок процент на шиитско население во светот. Други вери се практикуваат од различни етнички групи во земјата. Според член 48 од Уставот, Азербејџан е секуларна држава и обезбедува верска слобода. Во анкетата на Галуп 2006-2008 година, само 21% од испитаниците од Азербејџан изјавиле дека религијата е важен дел од нивниот секојдневен живот. Ова го прави Азербејџан најмалку религиозно муслиманско мнозинство во светот.
Од верските малцинства на нацијата, околу 280.000 христијани (3.1%) се претежно руски и грузиски православни христијани или припадници на Ерменската црква (речиси сите Ерменци живеат во регионот на Нагорно Карабах). Во 2003 година имало 250 католици. Други христијански деноминации од 2002 година вклучуваат лутеранци, баптисти и молоканци. Постои и мала протестантска заедница. Азербејџан, исто така, има древно еврејско население со историја од 2000 години; Еврејските организации проценуваат дека во Азербејџан останале околу 12.000 Евреи. Азербејџан, исто така, е дом на членови на заедниците на Бахаи, Харе Кришна и Јеховините сведоци, како и на припадниците на другите верски заедници. Некои верски заедници се неофицијално ограничени од верската слобода. Извештајот на американскиот Стејт департмент во врска со ова го споменува притворањето на припадници на одредени муслимански и христијански групи, а многу групи имаат потешкотии да се регистрираат.
Образование
Од независноста, еден од првите закони што Азербејџанскиот парламент го усвоил бил изменета латинска азбука за да ја замени кирилицата. Освен тоа, азербејџанскиот систем претрпел малку структурни промени. Првичните измени вклучувале повторно воспоставување на религиозно образование (забрането за време на советскиот период) и промени во наставните програми кои ја нагласиле употребата на азербејџанскиот јазик и ја елиминирале идеолошката содржина. Покрај основните училишта, образовните институции опфаќаат и илјадници предучилишни установи, општи средни училишта и стручни училишта, вклучително и специјализирани средни училишта и технички училишта. Образованието до осмо одделение е задолжително.
Култура
Културата на Азербејџан се развила како резултат на многу влијанија. Денес, националните традиции се добро сочувани во земјата и покрај западните влијанија, вклучително и глобалната култура. Некои од главните елементи на азербејџанската култура се: музика, литература, народни танци и уметност, кујна, архитектура, кинематографија и Новруз Бајрам, кој е изведен од традиционалната прослава на Новата година во древната иранска религија на зороастризмот. Новруз претставува семеен одмор.
Профилот на населението на Азербејџан се состои, како што е наведено погоре, од Азери, како и од други националности или етнички групи, компактно живеејќи во различни области на земјата. Азербејџанските национални и традиционални фустани се Чоха и Папахи. Постојат радио емисии на руски, грузиски, курдски, лезгиски и талишки јазици, кои се финансираат од државниот буџет.
На азербејџански јазик е напишан најголемиот книжевен и културен споменик на кавкаските народи од 11 век, епот составен од 12 пеења, „Китаби деде Коркид“ во кој се слави праведноста, јунаштвото и машкоста.
Спорт
Борењето во слободен стил традиционално се смета за национален спорт во Азербејџан, во кој Азербејџан освоил четиринаесет медали, вклучувајќи и четири златни откако земјата била примена во Националниот олимписки комитет. Во моментов, најпопуларните спортови вклучуваат фудбал и борење.
Фудбалот е најпопуларен спорт во Азербејџан, а Фудбалската асоцијација на Азербејџан со 9.122 регистрирани играчи е најголемата спортска асоцијација во земјата. Националната фудбалска репрезентација на Азербејџан покажува релативно ниски перформанси на меѓународната сцена во споредба со националните фудбалски клубови. Најуспешните азербејџански фудбалски клубови се Нефти Баку, Карабаг и Габала. Во 2012 година, Нефти Баку станал првиот азербејџански тим што успеал да стигне до групната фаза на европските турнири, победувајќи го АПОЕЛ од Кипар 4-2 во плеј-офот на Лигата на Европа 2012-13. Во 2014 година, Карабаг станал вториот азербејџански клуб кој ја поминал групната фаза на УЕФА Лига Европа. Во 2017 година, откако го совладал Копенхаген со резултат 2-2 во плеј-офот на Лигата на шампионите, Карабаг станал првиот азербејџански клуб кој ги поминал групните фази. Футсалот е уште еден популарен спорт во Азербејџан. Азербејџанската национална екипа го освоила четвртото место на УЕФА Фудбалското првенство 2010, додека домашниот клуб Араз Нахчиван ги освоил бронзените медали на Купот на УЕФА во сезоните 2009/2010 и 2013-14. Азербејџан бил главен спонзор на шпанскиот фудбалски клуб Атлетико Мадрид во сезоната 2013/2014 и 2014/2015.
Таблата, исто така, игра главна улога во азербејџанската култура. Играта е многу популарна во Азербејџан и широко се игра меѓу локалната јавност. Исто така постојат и различни варијации на табла, развиени и анализирани од азербејџанските експерти.
Азербејџанската женска одбојкарска лига е една од најсилните женски лиги во светот. Неговата национална репрезентација станала четврта на Европското првенство во 2005. Во текот на последните години, клубовите како Рабита Баку и Азербејл Баку постигнале голем успех во Европските купови.
Азербејџан има трка за Формула 1, направена во јуни 2012 година, аза првпат трката се одржала на 19 јуни 2016 година по кое следувале Големата награда на Азербејџан во 2017, 2018 и 2019 година. Други годишни спортски настани што се одржуваат во земјата се тенискиот турнир во Баку и велосипедската трка Тур де Азербејџан.
Варшава
Варшава (Warszawa) — главен град на Полска. Сместен е на реката Висла, околу 350 км од Балтичкото Море и Карпатските Планини. Проценет број на население во 2018 г. изнесува 1.764.615.
Варшава е важен научен, културен, политички и економски центар. Тука се и седиштата на, меѓудругото, Претседателот на Република Полска, Сејмот и Сенатот, Советот на министри и Народната банка на Полска. Варшава е и седиште на агенцијата Фронтекс, одговорна за безбедноста на надворешните граници на Европската унија, и Канцеларијата за демократски институции и човекови права (ОДИХР), агенда на ОБСЕ.
Во 2020 година, Think tank Глобализацијата и светските градови (GaWC), проучувајќи ги меѓусебните односи меѓу светските градови во контекст на глобализацијата, ја класифицира Варшава во категоријата Алфа.
Најважни настани
Варшава низ историјата поминала низ разни драматични моменти. Градот дури неколкупати бил разрушуван од освојувачите. Најважни историски настани се:
Населението на Варшава низ историјата
Населението на Варшава во историјата изгледа вака:
Претседател
Во рамките на Варшавскиот устав од 27 октомври 2002 година, претседател на Варшава се бира непосредно од страна на граѓаните, додека неговите заменици не доаѓаат на функција со изборите. Во овластувањата на претседателот спаѓаат и управување со имотот на градот како и надзор над собранието на Варшава. Сегашниот (ноември 2007 година) претседател Хана Гронкјевич Валц, улогата претседател ја врши од 5 декември 2006 година.
Градско собрание
Во градското собрание на Варшава учествуваат 60 советници. Тие е бираат, на непосредни, пропорционални избори на секои четири години. Како и сите останати органи на самоуправата, градското собрание се дели на комисии.
Одлуките во собранието вообичаено се донесуваат со мнозинство гласови, а потоа се праѓаат кај градоначалникот на потврдување. Доколку градоначалникот стави вето на одлуката на собранието, тоа има рок од 30 дена да донесе нова одлука која треба да се усвои со двотретинско мнозинство. Секоја од 18-те општини на Варшава имаат посебно општинско собрание.
Градско планирање и архитектура
Историските градби на Варшава биле многупати оштетени за време на војните. Особено настрадале за време на Втората светска војна. Градот е обновен со голем труд на целото население на Полска. Реконструкцијата на Стариот град, која на 2 Септември 1980 година беше ставена на списокот на светско наследство на УНЕСКО, како исклучителен пример за целосна реконструкција на историскиот комплекс. Реконструкцијата ја извршила Канцеларијата за Реконструкција на Главниот Град, чии досиеја (14.679 досиеја) беа внесени на списокот Меморија на Светскиот Меѓународен Регистар на УНЕСКО во 2011 година.
Највисоките објекти и градби
Историјата на високите згради во Варшава датира од почетокот на 20 век, кога е подигната зградата ПАСТ висока 51 метар. Пруденцијална Куќа е изградена во периодот 1931–1933 година. Помеѓу 1952-1955 година била изградена Палатата на Културата и Науката, која останува највисоката зграда во Варшава и Полска. Современите високи згради, како што се Intraco I и Elektrim зградата, почнале да се градат во 1970-тите. Во Варшава има околу 60 згради високи над 65 метри, 24 згради високи над 100 метри и 11 облакодери високи над 150 метри.Највисоката зграда, висока 237 метри е Палатата на Културата и Науката. Следните две во однос на висината се Варшава Спир (220 м) и Трговската Кула Варшава (208 м). Облакодерот Варсо кој е во изградба ќе биде со висина од 310 метри (со шпиц од 80 метри) и ќе биде највисоката зграда во Европската Унија и петта највисока во Европа. Највисоката градба во Варшава е оџакот на топланата Кавечин (300 метри).
Историски споменици
Центар на стариот град Варшава се наоѓа на списокот на светско наследство на УНЕСКО од 1980 година. Од друга страна, регистарот на споменици вклучува, меѓу другото, урбаництички планови и градежни комплекси, архитектонски и градежни дела, одбранбени објекти, технички објекти, гробишта, паркови, градини и археолошки споменици. Во 2006 година, регистарот на недвижни споменици содржеше приближно 1.300 предмети од областа на Варшава. Повеќето од уништените споменици за време на војната биле обновени, иако понекогаш нивниот изглед се менувал во однос на предвоениот. Еден од нив, меѓудругите е и Кралскиот замок. Сепак, во главниот град има многу вредни градби кои ја преживеале војната без поголеми оштетувања, како што се палатата Виланов, црквата на Сестрите Визитки и црквата Св. Успение на Пресвета Богородица на ул. Краковско Предградие или Претседателската палата.
Кралскиот замок заедно со плоштадот
Стариот град
Новиот дел од градот
Центарот на градот
Кралска патека
Театарскиот плоштад и неговата околина
Местоположба
Варшава се наоѓа на средниот дел од текот на Висла во средноамазонската низина. Нејзината средна надморска височина изнесува околу 100м. На теренот на градот се наоѓаат неколку возвишувања, повеќето вештачки создадени. Градот се наоѓа и на двата брега на Висла. Варшава е оддалечена околу 350км од Карпати и Балтичко Море.
Клима
Климата во Варшава е влажна континентална. Средната годишна температура осцилира околу 8°С (-3°С во јануари и 19°С во јули). Годишната количина на врнежи не преминува преку 680мм а највлажен месец во годината е јули.
Реони
Од август 1994 година Варшава била сојуз од 11 општини: Варшава-центар, Варшава-Биалоленка (Warszawa-Białołęka), Варшава-Таргувек (Warszawa-Targówek), Варшава-Рембертув (Warszawa-Rembertów), Варшава-Вавер (Warszawa-Wawer), Варшава-Виланов (Warszawa-Wilanów), Варшава-Урсинув (Warszawa-Ursynów), Варшава-Влохи (Warszawa-Włochy), Варшава-Урсус (Warszawa-Ursus), Варшава-Бемово (Warszawa-Bemowo), Варшава-Биелани (Warszawa-Bielany).
Со реформите спроведени на 27 октомври 2002 година. Варшава претставува само една општина. Освен тоа, границите на Варшава се проширилетака што Варшава добила надлежност и над дотогашната посебна општина Весела.
Административна поделба
Моментално варшава е поделена на 18 административни делови. Секој од нив има ограничена самоуправа.
Најважни приградски населби се:
Демографија
На 30 септември 2003 година во Варшава живееле 1.689.648 жители, од нив 908.814 жени и 780.834 мажи. Во посебните делови на градот, бројот на населението изнесувал:
Мокотув (Mokotów) - 231.552 Јужен Праг (Praga Południe) - 187.845 Вола (Wola) - 146.328 Урсинув (Ursynów) - 137.716 Биелани (Bielany) - 137.270 Срудмиесче (Śródmieście) - 136.956 Таргувек (Targówek) - 123.232 Бемово (Bemowo) - 105.030 Охота (Ochota) - 93.192 Севернаен Праг (Praga Północ) - 74.304 Биалоленка (Białołęka) - 64.010 Вавер (Wawer) - 63.297 Жолибож (Żoliborz) - 50.934 Урсус (Ursus) - 44.312 Влохи (Włochy) - 39.405 Рембертув (Rembertów) - 21.751 Весола (Wesoła) - 18.482 Виланув (Wilanów) - 14.032
Најгуста населеност е во Срудмиесче (8772 ж/км2), а најмала во Виланув (355 ж/км2). Просечна густина на населеност за целиот град изнесува 3258 ж/км2.
Трговија
Варшава, а посебно варшавското Срудмесче, спаѓа во најголемите бизнис центри во Средна Европа. Во 2003 година биле регистрирани 268.307 фирми, а странските инвеститори во градот вложиле над 650 милиони евра во истата година. Варшава произведува дури 4,1% од полскиот БДП.
Образование
Студентите и учениците на вишите школи претставуваат околу 29,2% од популацијата на Варшава. Нивниот број во 2002 година го надминал бројот од 500.000 студенти.
Музика
Во Варшава се наоѓа Народната Филхармонија. Градот станува концертна сала, па затоа многу големи музички манифестации и свечености се одвиваат во Конгресната сала.
Театар
Во Варшава постојат околу 30 големи театри. Меѓу нив се најважните Народниот театар (изграден во 1765 година) како и Големиот Театар (изграден во 1778 година). Карактеристичен е и театрот Варшава, кој е организато на експериментални претстави.
Во текот на летото поголемиот дел од варшавските театри не работат.
Музеи и галерии
Во Варшава постојат многу музеи и галерии на уметноста, како државни така и приватни. Во поважните спаѓаат Захента (Zachęta), Центар на Современа Уметност (Centrum Sztuki Współczesnej) како и Музеј на Полската војска (Muzeum Wojska Polskiego).
Во најголемите спаѓаат и Народниот Музеј (Muzeum Narodowe) и неговите филијали: Кралската замка и Виланова (Pałac w Wilanowie).
Од 31 јули 2004 година отворен и Музеј на Варшавското Востание (Muzeum Powstania Warszawskiego)
Сообраќај
По крајот на втората светска војна и штетата која настанала со неа, само неколку сообраќајници останале во употреба. Тоа предизвикало огромна гува во сообраќајот. Поради тоа многу години еден од приоритети бил развојот на сообраќајот.
Аеродроми
Постои уште еден активен аеродром во Варшава. Него го користи варшавскиот аеро-клуб, како и многу власници на мали авиони и хеликоптери.
Градска комуникација
Системот на комуникација на градот Варшава се состои од повеќе автобуски и трамвајски линии, како и метроа.
Автобуси: Варшава има околу 2.603 километри автобуски линии по кои кружат дури 1.659 автобуси.
Тролејбуси: Последната варшавска тролејбуска линија (линија 51) е укината во 1995 година.
Возови: Првиот воз во Варшава поминал во 1849 година. Денес во Варшава се наоѓа една од најголемите железнички пруги во Полска.
Метро: Моментално во Варшава постои една метро линија. Во тек е изградба на уште една метро линија која би крстосувала на правец исток-запад.
Спорт
Во Варшава постојат два проволигашки клубови во полски фудбал, како и неколку помали спортски клубови. Најважни се Легија на Варшава и Полонија Варшава.
На оваа листа се претставени најважните спортски клубови во Варшава како и дисциплините во кои се најдобри: