cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Историја на отомански Цариград
Мехмед IV
Турските власти строго забранувле печатење книги на турски, арапски и персиски јазик и не дозволувале увоз на книги на арапски јазик отпечатени во Европа. Муслиманските текстови, објавени во печатена форма биле прогласувани за "нечисти" и биле предмет на уништување. Мехмед IV наредил сите копии од Куранот да се уништат кога биле донесени од некој англичанец. Исто така Мехмед наредил и да се фрли во Босфорот арапското писмо кое било испратено како подарок на султнот од Венеција.
Евлија голем дел од својот Патопис посветил на престолнината. За Галата, како посебен град од Истанбул напишал:
Во септември 1661 година, по долго боледување починал големиот везир Мехмед Паша Ќопрулу, и неговото место било наследено од неговиот син Ќопрулу Фазил Ахмед-паша. Во 1665 година, по напорите на Турхан султан завршила изградбата на Јени џамија, која вклучувала медреса, мактаб, болница, бања. Во февруари 1666 година во градот пристигнал еврејскиот лажен месија Шабатај Цви кој предизвикал возбуда кај еврејската заедница во градот. По наредба на везирот, тој бил затворен. Во август бил поканет во Топкапи палатата пред султанот, каде го примил исламот заедно со неговите истомисленици а потоа заминал кон Едрене. Во 1670 година султанот издал декрет според кој ја забранил продажбата на виното и наредил да се затворат сите кафеани. Тој ја укинал забраната за пушење на тутун и вовел монопол при продажба на тутунот. Во јуни 1674 година пред џамијата Султанахмед се одржал донесе голем фестивал посветен на синовите на султанот Мустафа и Ахмед. Во ноември 1676 година, починал големиот везир Фазил Ахмед Паша а на негово место бил назначен Кара Мустафа-паша.
Во втората половина на 17 век во градот се населиле голем број на Ашкенази, кои побегнале од прогоните на Полско-литванската Државна Заедница. Во јули 1683 година починала Турхан султан и била погребена во Јени џамија. Во декември 1683 година, по катастрофалниот пораз во битката на Виена, во Белград бил убиен големиот везир Кара Мустафа-паша. Во 1684 година била ограничена поморската трговија на Венеција поради започнувањето на Морејската војна. Во есента 1687 година, Мехмед бил соборен од престолот од страна на јаничарите и бил затворен во Топкапи-сарај. По по кратко време му било дозволено да го напушти сарајот и да замине во Едрене каде починал во 1693 година. Тој бил погребан во турбе заедно со Турхан Хатиџе султан во Јени џамија. Негов наследник станал Сулејман II.
Сулејман II
Пред да дојде на престолот, Сулејман II околу четириесет години поминал во кафез и бил во лоша здравствена состојба. Сите работи на царството ги вршел големиот везир Ќопрулу Фазил Мустафа Паша. Во негово време започнал обидот на властите за борба против корупцијата, војската била реорганизирана и биле намалени даноците на христијаните. По долгите војни со Венеција и поразот кај Виена, османлиската економија се нашла во многу лоша положба. Сулејман II починал во Едрене палата во 1691 година и бил погребан во Сулејмановата џамија.
Ахмед II
По смртта на Сулејман II, на османлискиот престол со поддршка на Ќопрулу Фазил Мустафа Паша застанал Ахмед II, кој исто така околу четириесет години поминал во кафез. Ахмед II починал во февруари 1695 и бил погребан во Сулејмановата џамија. До крајот на 17 век во Истанбул имало развиено неколку големи трговски и занаетчиски области. На прво место бил долниот дел од градот односно Галата и Касимпаша. Исто така трговски развиена област била и населбата во Еминону. Во центарот на градот најголема развиена област била онаа околу безистенот со бројните продавници и ресторани. Од Капали чаршија се издвојувале три трговски улици и тоа областа Мехмедпаша, улицата која водела до џамијата Шехзаде и Аксарај.
Густо населените области се наоѓале по должината на јужниот брег од Златниот Рог односно од Адријанополската порта до џамијата Аја Софија и Бајазидската џамија во Аксарај, преградието на Ејуп, Галата, Топхан и Касимпаша, по кое следувале крајбрежните населби Кумкапи, Самат и Еди-куле. Куќите и палатите на благородниците биле сконцентрирани во две престижни области: улицата Диван Јолу која ги поврзувала џамијата Аја Софија и Бајазидовата џамија, триаглникот меѓу Сулејмановата џамија, џамијата Шехзаде и плоштадот Вефа.
Обичните христијани и евреи, особено оние кои живееле во стариот дел на градот, иако го заджувале својот јазик и религија, тие морале да се навикнат на муслиманската животна средина. Спротивно на тоа во Галата Франките живееле во посебна социјална средина. Но самите тие како трговци немале дозвола да ги донесат своите семејства во градот. Центар на нивниот социјален живот претставувала Католичката црква во која служеле неколку италијански и француски свештеници, Во Галата постоеле пет цркви: Света Богородица, Свети Петар, Свети Бенедикт, Свети Ѓорѓи и Свети Францис.
Кон крајот на XVII век, градот претставувал центар на девизните трансакции кои биле во употреба. Така се тргувало со злато, египетскиот ашраф, венецијанските дукати, германските дукати, сребрените османлиски акчиња, курушите, австрискиот и холандскиот талер, шпанскиот пиастир. Во градот постоеле бројни менувачници кои припаѓале на Џенова, Венеција, Французите, Холанѓаните, Британците, како и локалните Евреи.
Мустафа II
До крајот на XVII век населението на Истанбул било околу 800.000 жители. Во градот имало 485 катедрални џамии и околу 4,500 парохиски џамии, 515 медреси, 500 текиња, 40 синагоги, 30 православни цркви, 10 католички цркви и 9 ерменски цркви. Градот во голема мера се проширил надвор од Теодосиевите ѕидини, по должината на брегот на Мраморно Море и Златниот Рог, Галата и Пера, како и азискиот брег на Босфорот. Ејуп во минатото се сметало за предградие на Истанбул, додека кон XVII век населбата била вклучена со градот целосно. Значењето на Ејуп се зголемило поради самата џамија во која биле сместени моштите на Абу Ајуб ал-Ансари, камен со траги од нозете на пророкот Мухамед, мечот на Осман и неколку антички ракописи од Куранот. Во градината на џамијата биле погребувани истакнати државници, евнуси, шеици, дипломати итн. Друга област која значително прераснала бил реонот околу Еди-куле.
Галата продолжила да се развива како една од трите населби надвор од ѕидините на стариот град. Во населбата живееле претежно Грци, Ерменци, Евреи и Франки, како и Арапи кои живееле одвоено. Областа била по строга контрола на османлиските власти, и се одликувала како центар на поморската трговија во градот. Во областа имало голем број на магацини, бродски работилници, работилници за производство и опрема на бродови, анови, хотели, јавни куќи. Надвор од ѕидините на Галата во почетокот имало лозја и овоштарници. Со изградбата на училиштето Галатасарај, во училиштето започнале да се школуваат семејствата од дворецот а со тоа и да се зголемува бројот на населението.
Усќудар бил еден од трите населби надвор од градските ѕидини на Цариград (заедно со Ејуп и Галата). Областа била населена од Турци, Ерменци и Персијци. Овде се наоѓале различни видови на пазари, летна резиденција на султанот и палатите на административните работници.
За безбедноста и одржувањето на редот на градот биле одговорни специјалните полициски службеници. Во текот на ноќта, улиците на градот биле турнати во темнина, додека било дозволено движење наоколу единствено со фенер. Прекршителите на ова правило биле затворани и испраќани на принудна работа. Во секоја населба ноќната стража се состоела од чувари и полицајци кои вршеле патрола по улиците. Според прописите сите луѓе, без разлика дали биле обични скитници, пијаници, разбојници или прикриени агенти биле апсени. Во градот убиствата биле релативно ретки главно поради фактот што доколку еден убиец не бил фатен, тогаш жителите на областа каде било сторено кривичното дело биле принудени да плаќаат голема парична казна.
Армијата во градот била поделена на неколку категории: јаничари (пешадија), спахии (коњаница), артилеристи, топарабаџии (транспортери на оружје) итн. Јаничарите биле поделени на три групи: ќемат (трупи на границата), бејлик (лични телохранители на султанот) и шекбан. Во време на војна една третина од јаничарите во градот останувале во престолнината. Бројот на јаничарите понекогаш стигнувал до 25.000 војници. Војниците во градот живееле во повеќе области.
Кон крајот на 17 век во градот се појавиле членови на истакнати грчки семејства познати како фанариоти. Од 17 век Османлиите започнале да се соочуваат со проблеми во однесувањето на нивните односи со странство односно со дипломатски преговори. Османлиската традиција долго време ги игнорирала западните европски јазици, па Високата порта овие задачи ги доделила на Грците кои имале долга трговска и образователна традиција. Овие преведувачи биле наречени драгомани. Со текот на времето фанариотите станале многу влијателни дури и во османлиската администрација и самата Цариградска патријаршија.
Од почетокот на 18 век започнала да се зголемува ерменската буржоазија во градот, надминувајќи ја онаа на Грците и Евреите. Меѓу ерменската заедница во Истанбул имало многу влијателни банкари, кредитори, продавачи на големо и посредници меѓу Турците и Франките.
Во август 1703 година, против султанот во градот започнало востание, а на бунтовниците се приклучил дел од јаничарите. Бунтовниците организирале поход на Едрене. Во борбата на бунтовниците со владините трупи, вториве прешле на бунтовничката страна, а потоа Мустафа абдицирал во корист на неговиот брат Ахмед III. По четири месеци поранешниот султан починал (можно е да бил отруен). Мустафа бил погребан во Јени џамија.
Ахмед III
И покрај тоа, во градот доаѓале сè повеќе странци, особено од Франција. Во периодот од 1685 до 1719 година во градот се населиле 175 француски трговци, додека како за споредба во 1636 година во градот имало само две куќи на француски трговци. На почетокот од XVIII век, во селото Бујукдере на европскиот брег на Босфорот била отворена првата дипломатска мисија на Русија во Отоманското Царство. Наскоро до амбасадата била осветена мала православна црква.
Во 1709 година започнала изградба на неколку објекти во Топкапи-сарај и истата завршила во 1817 година. Така по наредба на султанот биле изградени султанската библиотека (1719) каде биле чувани вредни колекции на книги и ракописи, како и една убава фонтана пред главниот влез на палатата во 1728 година. Целиот комплекс на палатата бил одликуван со бројни градини меѓу кои најпозната била Градината на лалињата. За одржување на султанската палата биле вложувани големи суми на пари а во комплексот во времето на Ахмед живееле околу 12.000 луѓе. Во нив спаѓале жените на султанот и наложничките, дворјаните, евнуси, службеници и чувари, астролози и лекари, секретари и службеници, книговодители, клучари, соколари, ловџии, музичари, готвачи, пекарници, месарници, производители на мебел, градинари итн. Постоеле и функции како чувари на облеката и турбанот на султанот или чувари на славејот или папагалот на султанот. Во времето на Ахмед бил променет начинот на обработка на сребрените монети (акче) од рачен во механички начин.
Во 1717 година во Цариград пристигнала Лејди Мери Вортли Монтагу, чиј сопруг станал англиски амбасадор. За градот таа напишала:
Поголемиот дел од куќите сè уште биле дрвени и покрај бројните декрети на претходните султани да не се користи дрвото како материјал за изградба на станбени домови поради бројните пожари кои нанесувале големи штети во градот. На почетокот на XVIII век градските власти издале декрет според кој била одредена висината на куќите. Така висината на муслиманските куќи не смеело да надминува 9 метри, додека кај немуслиманите висината била до 7 метри, а продавниците до 3 метри. Во текот на овој период, обичната турска куќа се состоела од два дела: машки и женски. Горниот дел на куќата најчесто бил наменет за сопствениците, додека долниот бил наменет како канцелариски простор или место за слугите. Куќата најчесто имала многу прозорци и барем еден балкон кој гледал кон улицата. Прозорците во женскиот дел на куќата биле затворени со ролетни. Благородниците своите куќи ги градиле од камен. Тие биле доста повисоки од обичните и најмногу се обраќало внимание на внатрешната декорација. Во овие куќи најчество имало маси за јадење, подовите биле покриени, на ѕидовите се наоѓало место за чување прибор, имало посебни простории кои служеле како работни кабинети и најчесто биле поставувани камини. Дворовите биле исполнети со базени, бањи, летни кујни, резервоари за вода, место каде живееле слугите. Слугите најчесто имале една до две мали соби кои се наоѓале во составот на летните кујни.
Во 1726 година Ибрахим Мутеферика и Саид Ефенди како османлиски дипломати, апелиларе до големиот везир да дозволи да се отвори печатница за печатење книги на турски јазик. Така на 5 јули 1727 година султанот издал указ со кое било дозволено да се отвори печарницата, но забранил објавување на верски книги. Ова било поради големото противење на муслиманските свештеници за издавање на Куранот. Така првата печатница во градот на османлиски јазик била отворена на 31 јануари 1729 година од страна на Ибрахим Мутеферика. Книгата претставувала османлиско-арапски речник. Во мај 1729 година било објавено географското дело на Катиба Челебија, а во следниот период и неколку книги за историјата на турската граматика.
Махмуд I
Во 1737 година во Усќудар било основано воено училиште за модернизација на армијата, но сите радикални обиди за реформирање на армијата наишле на жесток отпор на јаничарскиот корпус. Махмуд го искористил мирниот период за модернизација на водоводниот канал на градот поради кое изградил еден аквадукт во Белградската гора. Во 1740 година во Аја Софија била отворена библиотека. Махмуд починал во 1754 година и бил погребан во Јени џамија.
Осман III
По смртта на султанот Махмуд I на престолот застанал неговиот помлад брат Осман III кој претходно поминал речиси половина век во кафез. Тој бил познат по тоа што не му се допаѓала музиката и ги протерал сите музичари надвор од палатата. Во негово време во градот живеел и работел познатиот лекар и астроном Абас Васим Ефенди кој превел голем број на дела од медицината и астрономијата, како и историчарот Сеид Мухамед Риза. Во 1755 година во близина на замокот Јорос била изградена џамија, теќе и гробница посветена на Јуши (Исус Навин) и местото станало свето за аџилак на суфистите. Истата 1755 година во близина на Големата чаршија била завршена Нуруосманлиската џамија (Светлината на Османлиите). Комплексот се состои од џамија, медреса, библиотека, кујна и гробот на Шехсувар султан, мајка на Осман III која починала во 1756 година. Осман починал во 1757 година и бил погребан во Јени џамија.
Абдул Хамид I
Во почетниот период од владеењето на Абдул Хамид I државата доживеала огромна криза. Функционерите, војниците, па дури и јаничарите често останувале без плата, а царството доживеало пораз на бојното поле во Европа. Султанот бил принуден да направи некои реформи во јаничарскиот корпус, морнарица и артилеријата. Тој повикал странски специјалисти (особено Французи на чело со баронот Франсоа де Тот) и отворил модерни училишта. Ефектите од овие реформи биле ограничени поради големата корупција во градот. Падот на царството бил толку очевиден што западните сили започнале царството да го нарекуваат болен човек на Европа, и истите започнале со подготовки за поделба на царството. Во 1778, на брегот на Усќудар била изградена Бејлербегската џамија. Во 1782 година во градот избил голем пожар за чие гаснење учествувал и самиот султан. Султанот починал во 1789 година и бил наследен од Селим III, син на Мустафа III.
Селим III
Селим III бил син на султан Мустафа III и Михришах султан. Во 1794 година во областа Шишли била изградена џамијата Тешвикије. Во 1795 година било отворено училиште за обука на армијата, додека кон крајот на XVIII век поради новиот закон за пожари, голем дел од Капали чаршија заедно со двата безистена биле покриени со сводови кои биле украсени со слики и мозаици.
По почетокот на египетската кампања на Наполеон во 1798 година бил склучен мир со Франција и султанот започнал големи административни реформи. Тој започнал со подготовка на програма за реформи во сите институции а најмногу се посветил на вооружените сили, основајќи нова артилериска армија наречена Низам. Во 1805 година починала Михришах султан, мајка на Селим. Во 1807 година по налог на султанот во близина на џамијата на Селим Јавуз била изградена голема касарна наречена Низам џедит. Кратко потоа, јаничарите незадоволни од реформите и зголемените даноци го собориле султанот од престолот и на негово место го поставиле Мустафа IV, син на Абдул Хамид I.
Мустафа IV
Мустафа IV веднаш по доаѓањето на власт по јаничарскиот бунт во 1807 година и излегувањето од кафез, го затворил својот претходник и ги поништил сите воени реформи, а против поддржувачите на Селим биле покренети жестоки мерки. Новиот султан бил целосно под контрола на бунтовниците, кои низ истанбулските улици слободно го убивале на секој кој имал униформа на армијата Низам. Овој период бил исполнет со ретки ограбувања на куќите и дуканите во престолнината. Во јули 1808 година поддржувачите на Селим и противниците на јаничарите на чело со Алемдар Мустафа-паша го окупирале Истанбул, упаднале во палатата и се обиделе да ги ослободат затворениците. Кога побарале султанот да се предаде, тој наредил погубување на Селим и идниот Махмуд, на кој начин тој ќе останел единствениот машки наследник за османлискиот престол.
Селим бил убиен од страна на султанот Мустафа а идниот Махмуд II пак успеал да побегне. Во меѓувреме бунтовничките сили ја опколиле палатата, по кое влегле во палатата и го уапсиле на Мустафа а за нов султан бил избран Махмуд. Махмуд за голема везир го назначил Алемдар Мустафа-паша, водач на востанието што го поставил како султан. Неговите реформи биле прекинати кога бил убиен големиот везир од страна на јаничарите. Махмуд иако ги налитил јаничарите успеал да се задржи на престолот уште неколку децении. Тој се ослободил од притисокот на јаничарите. И покрај тоа што продолжил со реформите, царството продолжило да пропаѓа.
Махмуд II
Во почетокот од владеењето на Махмуд II, во престолнината избила повторно војна помеѓу јаничарскиот корпус и административната власт. Алемдар Паша сакал да основа нова армија која ги нарушувала интересите на јаничарите. Така во ноември 1808 година јаничарите го нападнале истовремено Топкапи-сарај и главниот штаб на големиот везир во Високата порта. Конфликтот се проширил кога османлиската флота застанала на страната на султанот. Целиот хаос во градот престанал кога двете страни со преговарање на улемата, се договориле Махмуд да ја распушти новата армија а нејзините војници слободно ќе можат да ја напуштат палатата и да си заминат во своите домови. Но, кога султанот го прифатил барањето, голем дел од војниците на новата веќе распуштена армија биле убиени од јаничарите. Махмуд успеал да се задржи на престолот, но заклучил дека доколку сака да воведе нови реформи во армијата, ќе мора да се справи најпрвин со старата војска. Во овој период во палатата присуствувал Роберт Адајр, британски амбасадор кој за ѕидините на градот напишал:
За време на владеењето на Махмуд II, Топкапи палатата ја добила сегашната форма. Палатата била опкружена со висок ѕид од камен, во кој голем дел од зградите и палатите биле поврзани со отворени тераси чија основа се темели на свод. До џамијата Аја Софија се наоѓала висока порта каде секое утро биле изложувани погубените затвореници. Од влезот на комплексот Топкапи, од страната на поранешната црква Света Ирина, претворена во воен магазин, бил изграден сокак кој граничил со Ортакапи. Во првиот дел од комплексот биле сместени секторот за финансии, архивата, канцеларија за анализа, султанскиот трезор, амбуланта, штали за гостинските коњи. Вториот дел од дворот, познат како дипломатски бил опкружен со ниски мермерни столбови. Во центарот на комплексот е сместена кула каде често султанот им се обраќал на луѓето. Од вторниот дел на Топкапи преку Ортакапи, која била под надзор на евнусите, се доаѓало до третиот двор, односно во домот на султанот. Овој дел се состоел од луксузна приемна сала, голема библиотека, големиот харем на султанот и приватните простории на султанот и училиштата Ендерун. Четвртиот двор претставувал место за одмор на султаните и се состоел од мала градина со фонтани. Целиот комплекс продолжувал кон Бахчекапи на Златниот Рог. Во Ахиркапи се наоѓала зоолошката градина на султанот во која живееле лавови, тигри, пантери и други животни. Во близина на Топкапи се наоѓало седиштето на јаничарскиот корпус.
Во времето на Махмуд II, јаничарите станале главен извор за потикнување на немири и безредија во градот главно поради обидите на султанот да воведе реформи во армијата. За време на Грчката војна за независност, која започнала во 1821 година, царевиградскиот патријарх Григориј V под притисок од страна на отоманската власт ги осудил грчките бунтовници и ги екскомуницирал од црквата. И покрај тоа што изразил лојалност кон султанот, тој на 10 април бил симнат и обесен пред патријаршијата.
Во 1826 година јаничарите започнале протести против султанот, и по зајдисонце го исполниле централниот плоштад Атмејдан (плоштадот Султанахмед) со барање да се укине султанатот и и да се воспостави воена власт. Како одговор на тоа, лојалните војници на султанот го окупирале плоштадот и по откажувањето на јаничарите да го предадат оружјето започнале немири во кои неколку илјади биле убиени, а самиот бунт бил задушен. По ова околу 300 јаничари биле погубени. На 17 јуни 1826 година во Сината џамија султанот издал указ според кој јаничарскиот корпус бил укинат. Укинувањето на јаничарскиот корпус било проследено и со прогонување на Бекташите.
Во 1826 година во градот било отворено воено-медицинско училиште кое одиграло важна улога во културниот развој на градот и земјата. Во 1829 година, во главниот град се појавила колера.
Во 1831 година започнал да се издава првиот официјален весник на турски јазик. Во 1833 година, Момината кула била за последен пат реконструирана од страна на Отоманците во барок стил. Во Османлиско-египетската војна (1831 — 1833), египетските сили по победата се заканиле на престолнината по кое во градот започнала да се шири голема паника меѓу населението. Махмуд се обратил на руска помош по кое бил потпишан договор од Хункар Искелеси и руска интервенција.
Во 1835 година била изградена црквата Света Марија. Во периодот од 1836 до 1837 биле основани Министерството за надворешни работи, за внатрешни работи и Министерството за војна. До крајот на владеењето на Махмуд II, османлиските власти го промовирале секуларното образование и издаваштво, борба против корупцијата и реформа на судскиот систем, бил направен попис на населението итн. Самиот султан започнал да се облекува како европски монарх, со црвен фес на главата наместо турбан. Во 1829 година издал указ според кој ги забранил старомодните облеки со исклучок на свештениците. Според британскиот амбасадор:
Махмуд починал во 1839 година од туберколоза а на негово место застанал неговиот најголем син Абдул Меџит I.
Абдул Меџит I
И покрај сите напори за создавање на една нова европска престолнина, градот останал еден средновековен лавиринт. Сите стари куќи во градот биле изградени од дрво и претставувале директна причина за постојаните пожари. На 1 октомври 1844 година на островот Халки по иницијатива на патријархот Герман IV Цариградски и со дозвола на турските власти бил отворен реновираниот православен манастир посветен на Света Троица како и богословско училиште во целиот комплекс. Во 1845 година до новата руска амбасада била отворена црква посветена на Свети Никола. Во 1850 година започнал превозот на патниците преку Босфорот од Еминону кон Усќудар. Во 1854 година била завршена новата палата на султанот, Долмабахче сарај. Трошоците кои биле потрошени за изградбата на Долмабахче биле околу 5 милиони лири, кое одговарало на приближно 1/4 од годишните даноци. Дворецот бил изграден на европската страна од градот, а како главен архитект бил ерменецот Гарабет Балјан, претставник на познатото ерменско семејство на архитекти Балјан кое создало многу објекти во Истанбул. Должината на дворецот е 600 м, плоштината е 45 000 м2, со вкупно 285 стаи, 6 хамами и 68 бањи. Самата фасада на Долбабахче ја покажува класична европска зграда со две страни. Сепак, внатрешноста на зградата е со типичен отомански стил. Дизајнот на палатата е по западен образ и вклучува елементи од барок, рококо и неокласицизам, преплетени со традиционалната отоманска уметност и култура. Истата 1854 година била завршена џамијата Ортаќој на бреговите на Босфорот.
Во 1855, во спомен на неговата почината мајка Безмијалем султан била изградена џамија Долмабахче. Истата година властите направиле детален план за реформи во градот, кои вклучувале нови стандарди за улично осветлување, изградба на згради, патишта и друга инфраструктура. Во 1856 година во Галата била основена Отоманска Централна банка и берза. Поради исцрпеност на буџетот, султанот во 1858 година бил принуден да побара од европските трговци од Галата заем од 9.000.000 франци за прослава на бракот на неговите две ќерки. Во овој период биле трошени огромни суми на пари за одржување на дворот додека корупцијата стекнала застрашувачки димензии, а самата инфлација довела до зголемување на цените на основните производи за живот и чести немири во главниот град. Во 1859 година бил откриен заговор против султанот и сите оние кои биле поврзани биле затворени.
По Кримската војна во Истанбул и околу главниот град се населиле голем број на Кримски Татари кои побегнале од угнетувањето на руските власти. Кримската војна и нејзините последици имале големо влијание врз царството, а најмногу се одразило на Истанбул. Расходите за водење војна како и големите екстравагантни палати на Абдул Меџид, довеле до голем финансиски товар на Министерството за финансии. Поради тоа администрацијата морала да побара кредити од странски земји кои биле со големи лихви. Од друга страна градот бил натоварен од поредниот бран на бегалци кои дошле од европските провинции по последните порази во војните и населението на градот станало околу 430.000 луѓе во 1856 година. Во оваа бројка не се вклучени странските војници и нивните семејства кои живееле во престолнината. Присуството на овие луѓе во Истанбул помагало на луѓето да се запознаат со западниот начин на живот и обичаи. Во јуни 1861 година, Абдул Маџид починал од туберкулоза, оставајќи шест синови, од кои четири во иднина станале владетели на Отоманското Царство. Негов наследник станал неговиот помлад брат Абдул Азис.
Абдул Азиз
Во 1861 година Истанбулскиот универзитет бил организиран во модерна академска институција. Османлиското научно здружени со седиште во градот организирало курсеви за обука по англиски и француски јазик, во јули 1862 година започнало да го објавува првото месечно списание во земјата. Во 1863 година бил основан американскиот Роберт колеџ.
Во 1865 година, на азискиот брег на Босфорот бил изграден Беглербеговскиот дворец додека пак во 1867 година Абдул Азиз се преселил во новиот дворец Чираган, кој се наоѓа во Бешикташ. Истата 1867 година, на местото на некогашната византиска црква посветена на Богородица Марија била изградена мала црква во Влахерна. Во 1875 година бво градот имало 264 секуларни турски основни училишта, вклучувајќи и 25 женски со повеќе од 13.000 ученици. Во 60-тите години од XIX век во градот се населиле емигранти од Северен Кавказ побегнувајќи од новите руски власти во регионот. Во времето на Абдул Азис се случиле големи пожари нанесувајќи голема штета на градот. Во 1865 пожар избувнал во областа Хоџапаша, додека во 1870 во Пера. Во 1867 година започнала реконструкција на Бајазитовата област, до Бајазитската кула била изградена монументална порта на Министерството за војна. Во август 1867 година, султанот Абдул Азиз се вратил во Истанбул од големата турнеја на Западна и Средна Европа. Според кажувањата, во времето кога во градот престолувала француската царица Евгенија, кога Абдул Азис ја претставил пред мајката на султанот, Пертевнијал султан, во Белербејскиот дворец, Пертевниал се налутила од присуството на друга жена во харемот и наводно и удрила една шлаканица на Евгенија. Во 1871 година била завршена џамијата Пертевнијал Султан во Аксарај, каде подоцна била погребена Пертевнијал султан, мајка на Абдул Азис.
Контактите со Западна Европа довеле до основање на едно ново движење наречено Општество на младите Османлии, основано во 1865 година. Ова движење се залагало за брзи реформи на чело со Танзиматот. Во 1867 година тие биле принудени да побегнат од градот во Европа. Во 1876 година во градот имало 13 турски весници (од кои 7 дневни), 9 грчки, 9 ерменски, 7 француски, 3 бугарски, 2 еврејски и англиски и по еден германски и арапски. градот во овој период се одликувал како главен центар на издавање книги, преку десетиците јавни и приватни издавачки куќи кои објавувале религиозни книги, учебници, дела на арапска, персиска и турска литература и турски преводи на европски автори. Од почетокот на 70-тите години на XIX век започнал брз развој на транспортната инфраструктура во градот. Во јануари 1871 година во областа на тврдината Еди-куле била отворена првата железничка станица во градот која ги поврзувала центарот на градот со областа Чекмеџе. Во 1871 година биле отворени четири трамвајски линии и била изградена железничката линија Кадикој-Измит, во 1872 година на азискиот брег од Босфорот била отворена железничката станица Хајдарпаша. Во 1873 година била изградена станицата Истанбул — Едрене. Во летото на 1875 година бил изграден мостот Галата во должина од 480 метри и ширина од 14 метри. Додека стариот град останал главно муслимански непроменет, Галата и Пера доживеале драматични промени. Во овие области биле изградени голем број на амбасади и отворени канцеларии на европските компании, скапи хотели, продавници, кафулиња, клубови и ресторани каде биле продавани најмодерна облека и чевли, часовници и накит, парфеми и облека, прибор и мебел, играчки, оптички инструменти и фото апарати.
Трите големи пожари (1856 во Аксарај, 1865 во Хоџапаша, 1870 во Пера) значително го промениле изгледот на главниот град, но властите со учество на европските експерти спречиле штетата да биде уште поголема. Во овој период на пропаѓање на царството, даноците се зголемувале периодично додека платите на службениците се намалувале. Популарноста на Младотурците се зголемувала на чие чело се наоѓал Митхат Паша. Во април 1876 во Истанбул избувнале масовни демонстрации на работниците, армијата и морнарите кои барале исплата на платите. Во мај 1876 година суланот ги сменил од функцијата на големиот везир, шеик-ил-исламот и голем број на министри, но протестите продолжиле. На 29 мај палатата Долмабахче била окупирана а султанот соборен од престолот. За нов султан бил избран Мурат V, син на починатиот султан Абдул Меџид I. Абдул Азиз бил затворен во палатата Чирган, каде неколку дена подоцна бил убиен.
Мурат V
Во рок од неколку месеци по државниот удар, во престолнината се појавила жестока борба меѓу поддржувачите и противниците на уставот. Од страна на една лекарска комисија било направено увид дека Мурат V не е во можност да владее со царството, со кое бил прогласен за луд. Така на негово место застанал неговиот брат Абдул Хамид II. Мурат бил затворен во палатата Чираган, каде починал во 1904 година.
Абдул Хамид II
Традиционално, по прогласувањето за нов султан во Ејуп, Абдул Хамид II се качил на бел коњ и заминал кон стариот град на градот, каде најпрвин се поклонил пред турбето на Махмуд II а по оваа церемонија се вратил во Долмабахче. И покрај сериозниот недостиг на буџетски средства, османлискиот султан Абдул Хамид II се преселил од палатата Долмабахче во новата резиденција Јилдиз која претставувала редица од самостојни дрвени павилјони.
Уште во последните години на Абдул Азис, во административните кругови било разговарано за прогласување на устав во царството. Според англискиот амбасадор: Зборот устав е во устата на сите и доколку султанот се откаже од него, најверојатно многу бргу ќе биде детониран од престолот. Така, во почетокот на владеењето на Абдул Хамид II бил прогласен првиот отомански устав со кое земјата станала уставна монархија. Истиот ден започнала и Цариградската конференција. Веќе следната 1877 година, султанот започнал борба против уставната монархија и султанот успеал на 13 февруари 1878 година да го распушти парламентот а со тоа завршила и Првата уставна ера. Следниот период во градот била воспоставена атмосфера на постојан страв од осуда и репресија. По потпишувањето на Санстефанскиот мировен договор и губењето на Бугарија, на 20 мај 1878 година група бунтовници ја окупирале палатата Чираган со барање повторно да се врати на престолот соборениот Мурат V, но набргу истите биле уапсени.
Истанбул продолжил да биде најголемиот економски центар на Отоманското Царство. Главна улога во економскиот живот сè уште имала трговијата и занаетчиството, иако започнал и процесот на индустријализација и модернизација на претпријатијата. Во градот биле отворени леарници, металопреработувачки претпријатија, пилани, кожарски, текстилни и други фабрики а биле модернизирани и државните фабрики за производство на пиштоли, пушки, муниција и униформи.
Во 1885 година населението на градот било околу 850,000 луѓе, од кои 53% од населението биле муслимани (главно Турци), 17,5 % — Грци, 17 % — Ерменци, 5 % — Евреи, 1.2 % — католици, 0,5 %, 0,1 % — Бугари (14,7 % од жителите на главниот град биле странци). Во Пера, Галата и Топхане 47 % од населението биле странци, 32 % — „неточни“ поданици на царството, а само 21 % — муслимани. Муслиманските Турци биле 44 % од населението покрај Босфорот во Бешикташ додека странците биле околу 10 %. Во стариот дел на градот муслиманите биле 55 % од населението. Муслиманите биле во големо нозинство и во Ејуп, Еди-куле, Баќиркој. Кон почетокот на XX век областа Таксим започнала бргу да се развива.
Зголемувањето на бројот на населението било спроведено преку една програма за подобрување на градската средина во престолнината. Програмата вклучувала проширување и асфалтирање на улици, изградба на тротоари, нова канализација и водовод. Првиот мост на Златниот Рог бил изграден во 1836 година за поврзување на Азапкапи и Ункапан, на местото каде денеска се наоѓа мостот Ататурк. На местото каде денеска се наоѓа мостот Галата, постоел друг мост кој бил изграден во 1845 година додека првиот метален мост бил изграден во 1878 година. Од тоа време мостот Галата станал главната артерија на секојдневниот живот на луѓето во градот. Во книгата Цариград (1896), Едмундо де Амичис запишал:
"Застанувајќи на ова место, вие можете да го видите како целиот Цариград минува преку него, додека се движите меѓу толпата народи составена од Турци, Грци и Ерменци... па ќе слушнете еден голем евнух качен на својот коњ кој на целиот глас ќе каже: Направете пат!, додека до него се наоѓа турски екипаж, украсен со цвекиња и птици и полн со жени од харемот. Некоја муслиманка тргнала пеш по мостот, друга христијанка со долга развеана коса врз која ставила една капа, па ќе видиш една еврејка со стара традиционална облека, црнкина со многубоен шал, Ерменка целата во црно... Такви една по една поминуваат нон стоп, како да има некоја поворка која треба да ги претстави различните носии на разните народи. Еве и една сиријка облечена во византиски стил, една бугарка облечена во роба од некоја мрачна боја, грузијка со нејзиниот шлем од кожа... На мостот човек може да ги види сите припадници на човековата кожа, од белите албаци до темните робови од Африка..."
Значителен дел од населението опфаќала и ерменската заедница која имала големи привилегии под покровителство на патријархот на Ерменската црква. Но во есента на 1895 година во градот биле извршени масовни убиства врз ерменското население. На 26 август 1896 година од страна на членовите на ерменската револуционерна федерација се случило заземањето на Отоманската банка. Вооружени со пиштоли, гранати, динамит и рачни бомби, опсадата на банката траела 14 часа која резултирала со убивање на дел од ерменските револуционери. По крајот на заложничката драма во Цариград започнал прогон и убивање на ерменснкото население, чиј број достигнал околу 6,000 луѓе. Сепак по интервенцијата на европските дипломати, царството им дозволило безбедно заминување на преживеаните револуционери во Франција. И покрај нивното насилно заземање на банката, инцидентот бил позитивно прифатен кај европскиот печат славејќи ги луѓето за нивната храброст и целите кои се обиделе да ги постигнат.
Во 1889 година во градот била формирена тајна организација позната како Комитет за просперитет и развој, чија главна цел била враќање на уставот. Младотурците кон 90-тите години на XIX век биле поразени, голем дел од нивните членови протерани а останатите делувале нелегално. Во 1892 година во близина на Топкапи-сарај била изградена главната зграда на Археолошкиот музеј, во кој како главна атракција бил поставен саркофагот на Александар Македонски. Во септември 1898 година во населбата Фенер, на местото на стара дрвена црква, со активно учество на егзархот Јосиф I била изградена црквата Свети Стефан од Бугарската егзархија. Во истата 1898 година во предградието на Сан Стефано од архитектот Владимир Суслов била изградена голема православна црква во криптата каде се наоѓале остатоците од 20.000 руски војници убиени за време на Руско-турската војна од 1877-1878. Во 1900 година на Истанбускиот универзитет биле отворени три факултети - теолошки, литературни и технички. Во 1901 година била изградена Германската фонтана по повод посетата на Вилхем II на градот. Во јули 1905 година, ерменските револуционери направиле неуспешен атентат во џамијата Јилдиз во обид да го убијат султанот.
Во 1908 година избила Младотурската револуција. По ова, Австрија ја анексирала Босна и Херцеговина, Бугарија прогласила независност додека Грција го прогласила присоединувањето на Крит кон нејзина територија. На 23 јули 1908 година била испратена телеграма до султанот од страна на партијата на Младотурците со ултиматум за враќање на уставот по кое султанот прифатил. Изборите за нов парламент се одвиле во есента на 1908 година, и истите се одвивале во престолнината со исклучителна еуфорија. Според резултатите, муслиманите имале мнозинство со освоени 147 места, додека арапските народи освоиле 60, албанските 27, грчките 26, ерменците 14, словените 10 и евреите 4 места. Младотурците во следниот период ги намалиле трошоците за одржување на палатата, биле отпуштени од работа голем дел од султанскиот персонал, бил укинат султанскиот оркестар итн. Абдул Хамид II направил некои обиди за да организира контрареволуција, но бил детрониран на 27 април 1909 година и заточен во вилата Алатини во Солун. Во 1912 година, во време на Балканските војни бил вратен во Бејлербејскиот дворец во Истанбул. Починал на 10 февруари 1918 година.
Мехмед V
За нов султан од страна на Младотурците бил поставен Мехмед V кој како султан немал политичка моќ. Формално имал право да го назначува големиот везир и шејк-ил-исламот. Во 1910 година палатата Чираган била опожарена, а претходно во неа се одржувале состаноци на османлискиот парламент. Во септември 1910 година била основана \Отоманската социјалистичка партија, која била непријателски настроена кон идеите на Младотурците. Властите во земјата одговориле со затворање на нивните клубови и весници а голем дел од раководството било протерано од градот. На 1 мај 1911 година, работниците од Истанбул за првпат го одбележиле Меѓународниот ден на трудот. Во 1912 година во Пера била отворена Католичката црква на Свети Антониј во Падова, која станала главен храм на италијанската заедница на главниот град. Истата година бил отворен односно реновиран мостот Галата. Во 1912 година на плоштадот Султанахмед избуил голем пожар кој уништил стотици домови. Кога пожарот бил изгаснат биле откриени мозаиците од времето на Јустинијан I во Големата императорска палата. Во текот на Балканските војни, бугарските сили биле сосема блиску до градот, но биле сопрени во Чаталџиската битка.
На 23 јануари 1913 во градот се случил државен удар од страна на младотурските членови Мехмед Талат-паша и Енвер Паша. Околу 200 полицајци упаднале во владината зграда каде се одржувал редовен состанок на министрите. Назим Паша како министер за војна и Камил Паша биле уапсени. Како одговор на тоа, противниците на Младотурците го убиле големиот везир Шефкет Паша во неговиот автомобил. По овој настан младотурските сили ги забраниле сите опозициски партии и сидикати и биле уапсени стотици видни политичари во градот. Така до крајот на 1913 година во земјата била воспоставена младотурска воена диктатура на чело со Тројцата паши: Евнер, Талат и Кемал.
Во царството во голема мера се зголемило влијанието на Германија. Во 1914 година царството стапило во Првата светска војна на страната на Централните сили. Во овој период економската состојба била катастрофална, цените на производите растеле, заедно со водата за пиење, облеката, дрото и јагленот. Кога во градот пристигнале луѓе од најразлични делови на царството за да побараат место за живеење, кириите за домување драстично се покачиле. Во градот владееле неконтролирани болести и епидемии бидејќи имало недостиг на лекови, голем број на болници биле затворени. Во април 1915 година властите започнале со т.н. Ерменски геноцид. Во 1916 година во Сан Стефано била разрушена руската црква, три цркви во Галата биле затворени заедно со Рускиот археолошки институт. Мехмед починал во јули 1918 година а на негово место бил поставен неговиот помлад брат Мехмед VI.
Мехмед VI
Првата светска војна завршила катастрофално за Османлиското Царство, турската армија била поразена на сите фронтови со големи загуби. Во октомври 1918 година владата на Талат Паша поднела оставка и било потпишано примирје со Антантата. Во ноември 1918 година, во предниот дел на палатата Долмабахче дошле британски, француски, италијански и грчки бродови. Теснецот бил окупиран од британските сили, додека во целиот град дошла голема армија составена од британски, француски и италијански војници, окупирајќи го градот. Во декември 1918 година, султанот го распуштил парламентот и за везир го назначил Ферид Паша.
Во февруари 1919 година градот бил поделен во три зони. Французите биле одговорни за стариот град, Британците за Пера и Галата додека Италијанците за Усќудар. Во мај 1919 година грчките сили под заштита на Антантата го окупирале Измир, кое предизвикало голема огорченост кај населението. До Првата светска војна Турците постојано војувале за зачувување на интегритетот на Османлиското Царство, односно против нациналноослободителните движења на останатите народи во царството. На крајот на оваа војна Турците започнале свое националноослободително движење за зачувување на својата држава. Во овој период било основано Друштвото за заштита на правата на Тракија, Измир и источните вилаети. На чело на оваа организација застанал Мустафа Кемал. Во текот на летото и есента 1919 година Турција фактички била управувана од страна на две страни: султанската влада на чело со Ферид Паша во Истанбул и Сиваскиот комитет на чело со Кемал. Во 1920 започнала Грчко-турската војна. На 23 март 1920 година, Мустафа Кемал објевил дека турската нација ќе биде управувана од Анкара, каде било формирено Големото народно собрание, а Мустафа Кемал бил избран за претседател. Во август 1920 бил потпишан договорот од Севр според кој целото царство било поделено меѓу сојузниците, доедека Цариград останал целосно окупиран но под управа на султанот. Во 1922 година Мустафа Кемал започнал контраофанзива во која ги поразил грчките сили. Истата година, на 1 ноември 1922 година во Анкара бил изгласен закон за укинување на калифатот и султанатот. Било информирано дека Истанбул ќе се контроилира од страна на Големото народно собрание и самиот Мехмед VI повеќе не е султан, иако му се зачувала титулата калиф. По оставката на големиот везир Тефик Паша, султанот побарал британска поддршка за заминување од градот, по кое на 17 ноември 1922 султанот заминал кон Санремо во Италија, каде починал во 1926 година. Тој бил последниот султан кој управувал со Османлиското Царство.
Абдул Меџид II
По укинувањето на султанатот, како официјална титула останала калифатот на царството. Така, за нов калиф бил избрансинот на Абдул Азис, Абдул Меџид II. Прогласувањето на калиф се одржало во палатата Топкапи, која била изоставена во последните 75 години. Новиот калиф присуствувал на петочната молитва во Фатих по кое се поклонил во Ејуп и се вратил во Долмахахче.
Во 1923 бил потпишан Лозанскиот договор според кој биле зацртени денешните граници на Република Турција со мали исклучоци. Договорот меѓу Турција и Грција предводел размена на малцинства, според кое 1,300,000 милиони Грци и околу 500,000 Турци биле принудени да ги напуштат своите вековни домови. Единствен исклучок на оваа размена на население претставувале Турците од Западна Тракија и Грците од Цариград. Окупацијата на Цариград од сојузниците завршила во октомври 1923 година по кое на 13 октомври Анкара била прогласена за нова престолнина на новата република. Мустафа Кемал наречен Ататурк бил избран за претседател на Турција.
Во март 1924 година бил укинат и калифатот, а самиот Абдул Меџид II заедно со сите негови потомци морале да ја напуштат земјата. Починал во 1944 во Париз.
На руски јазик
Рахманалиев Р. Империя тюрков. Великая цивилизация. — Москва: Рипол-классик, 2009. — 703 с. — ISBN 978-5-386-00847-5.
Рогу
Рогу — село во Албанија. Селото се наоѓа во областа Белград и општината Чепан
Боровак кај Подкум
Боровак кај Подкум (словенечки: Borovak pri Podkumu) — населба во Општина Загорје на Сава во средна Словенија. Областа е дел од историскиот регион Штаерска. Населбата сега е вклучена во Засавскиот статистички регион.
1563 во музиката
1563 година во музиката содржи некои значајни настани.
Киршкау
Киршкау (Kirschkau) — општина во округот Зале-Орла, во сојузната покраина Тирингија, Германија.
Географија
Соседни општини се Гешиц, Лема и градот Шлајц во округот Зале-Орла, како и градот Цојленрода-Трибес во округот Грајц.
Манастир (Пехчево)
Манастир — старохристијанска црква. На 4 километри од Пехчево, кај месноста Спиково се зачувани урнатини од старохристијанска црква со димензии од 7 × 13 метри.
Ренче
Ренче (словенечки: Renče) — населба во Општина Ренче-Вогрско во западна Словенија. Областа е дел од историскиот регион Приморска. Населбата сега е вклучена во Горичкиот статистички регион.
Детроит (Алабама)
Детроит (Detroit) е град во американската држава Алабама. Овој град според статистиките во 2000 година, има 247 жители.