cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аце Србиноски
Животопис
Аце Србиноски е роден во селото Русјаци во 1926 година. По занимање бил земјоделец. Кон НОБ се приклучил самоволно. Како борец на 48 дивизија 15 корпус, учествува на Сремскиот фронт. Во борбите тешко е ранет, по што бил префрлен во болница во Белград, каде и починува во 1945 година.
Боге Богески
'''Боге Л. Богески''' (1923 во Горно Крушје, Порече — 16 април 1945 во Врпоље, Хрватска) македонски партизан, учесник во НОБ.
Животопис
Боге Богески е роден во 1923 година во селото Горно Крушје. По занимање бил земјоделец. Кон НОБ се приклучил доброволно, како дел од 48 дивизија на 15 корпус. Се бори на Сремскиот фронт. Загинува во борбата на Врпоље на 16 април 1945 година.
Венче Пејоски
Животопис
Венче Пејоски е роден во 1921 година во селото Волче. По занимање бил земјоделец. Кон НОБ доброволно се приклучил. Учествувал во повеќе борби против балистите. Загинал во борбите против балистите кај Тетово на 12 јануари 1945 година.
Мирослав Радуљица
Мирослав Радуљица (Мирослав Радуљица, роден на 5 јануари 1988 година) е српски кошаркар, играч на Џангсу Драгонс и на српската репрезентација.
Со висина од 2.13 см, тој игра на позицијата центар.
Воислав Стојчески
'''Воислав Г. Стојчески''' (1910 во Калуѓерец, Порече — 26 ноември 1944 во манастирот Дечани, Косово) македонски партизан, учесник во НОБ.
Животопис
Воислав Стојчески е роден во 1910 година во селото Калугерец. По занимање бил земјоделец. Стапува доброволно кон Македонско-косовската бригада во 1944 година. Загинува кај манастирот Дечани на 26 ноември 1944 година.
Војче Змејкоски
'''Војче С. Змејкоски''' (1918 во Долно Ботушје, Порече —20 март 1945 во Стара Пазова, Србија) македонски партизан, учесник во НОБ.
Животопис
Војче Змејкоски е роден во 1918 година во селото Долно Ботушје. Кон НОБ се приклучил доброволно. Како партизан учествувал во борбите на Сремскиот фронт. Загинал кај Стара Пазова на 20 март 1945 година.
Театар Куманово
Театар Куманово — театар во Куманово. Тој е под надлежност на Центарот за култура „Трајко Прокопиев“.
Претходници на театарот
Во 1920тите години била основана драмска секција при КУД „Абрашевиќ“. Во тој период таа драмска секција ги изведувала делата „Жртва на капиталот“ и „Рудари“ напишани од тогашниот професор во гимназијата во Куманово, Милан Мијалковиќ, потоа „На дното“ од Максим Горки и други.
Во декември 1944 година, на иницијатива на љубителите на драмската уметност бил создаден Градскиот аматерски театар. Првото претставување било прикажано на самиот плоштад (некогашна Тумба) и тоа претставата „Ние сме ќорите“. Театарот се здобил со сопствена зграда во 1947 година. Местото каде што требала да се изгради сцената и припаѓало на Ленче Владиќ, вдовица на љубителот на драмска уметност Леонид Владиќ, која со задоволство дозволила да биде изградена сцена на местото на кое живеела. На оваа сцена прво била прикажана комедијата „Чорбаџи Теодос“ од Васил Иљоски, а потоа и „Сомнително лице“ од Бранислав Нушиќ, „Житата зреат“ од Мокрев, „Водата од планината“ од Раша Плаовиќ и др.
Со одлука на Народниот одбор на Општина Куманово од 1 јануари 1948 година, Театарот започнал да работи како полупрофесионален. Првите професионални глумци во Театарот биле: Ѓоко Николовски, Петар Тасевски, Киро Крстевски, Митко Кировски, Рада Сарева и Вера Петрушевска.
Основање
На 1 септември, 1961 година, лицата Драгољуб Димовски, Душко Петровски, Ѓоко Николовски и др., со поткрепа на општинските структури на тогашната власт, придонеле повторно да се роди и да заживее театарска куќа во Куманово. Откако бил приспособен сценскиот простор, каде Театарот и сега постои, и откако била направена задодоволителна структура од млади глумци од Куманово, глумци од други театарски куќи, како и глумци од претходниот состав. За само три-четири театарски сезони, откако биле направени квалитативни промени во глумечкиот состав со доведување нови имиња, како Ацо Ѓорчев, Милојка Ковечевиќ, Митко Костов, Кирил Андоновски и др.
На крајот на ова деценија, добар дел од глумечкиот состав го напуштил театарот, заминуваќи пред се во скопските театри, што довело до трајно опаѓање на продукцијата и намалување на претходно стекнатиот квалитет. Но, прикажаните седумдесет и пет премиери за десет години, односно илјада триста триесет и седум претстави и посетеност од вкупно 439,526 посетители.
70-ти и 80-ти
Во првата половина на осумдесетите години со 723 изиграни претстави, Народниот театар од Куманово бил веднаш зад Драмскиот театар од Скопје (1142) и МНТ (830).
Поради недоразбирања со службените органи на власта и партиски структури, било сменето раководството во театарот и во втората половина на осумдесетите години дошло до повторно згаснување на театарот, при што дошло до опаѓање на премиерни изведби, а со тоа и до опаѓање на вкупниот број прикажани претстави, речиси за половина, па биле одиграни 375 претстави. Дошло и до престанок на работа и повторно затворање на театарот.
Повторно основање
По затворањето на кумановскиот театар во 1989 година, со глумечкиот ансамбл од само осум членови и речиси без сценска техника и руинирана театарска зграда ставена вон употреба, за среќа без поголема пауза, со помош на тогашните општински структури, враќањето на Томислав Спасовски на чело, тој заедно со помошта на Ристо Стефановски, на 8 мај 1990 година повторно ја кренале завесата на театарот со претставата „Црна“ од Богомил Ѓузел, во режија на Љубиша Георгиевски.
По пет години од повторното создавање и започнување со работа, биле прикажани дваесет и осум премиери, петстотини и седум репризни прикажувања и 84,933 посетители.
21 век
Од 2004 година Народниот театар Куманово станал дел од НУ Центар на култура „Трајко Прокопиев“. И Центарот на култура, и Театарот се наоѓаат на поранешните места, па во тој период претставите биле остварувани и репризирани во Театарот, освен фестивалот Денови на комедија, кој поради потребата од поголема сала, традиционално е одржуван во Центарот на култура.
Во 2016 година биле изведени осум наслови на македонски јазик и четири наслови на албански јазик. Кумановските глумци извеле 90 претстави кои биле посетени од над 17,500 гледачи.
Марија Конопницка
Марија Станислава Конопницка (моминско Василовска), родена на 23 мај, 1842 во Сувалки, починала на 8 октомври 1910 година во Лавов ) - полска поетеса и романсиер од периодот на позитивизмот, литературен критичар, публицист и преведувач; една од најголемите писатели во историјата на полската литература.
Биографија
Марија Конопницка е родена во Сувалки на 23 мај 1842 година. Нејзиниот татко, Јозеф Василовски, бил адвокат. НЕзјиното образование главо било домашно школување, како и една година (1855–56) во манастирот со сестрите на Евхаристиското поклонение во Варшава (Zespół klasztorny sakramentek w Warszawie).
За прв пат како писателка се појавува со поемата „Во зимско утро“ Подоцна стекнува голема популарност по објавувањето на нејзината песна Во планините (1876 година), која била пофалена од идниот нобеловец Хенрик Сиенкиевич. Во 1862 година се омажила за Јарослав Конопницки. Заедно имале шест деца. Но сепак ракот не бил среќен, бидејќи нејзиниот сопруг не ја одобрувал нејзината писателска кариера. Во писмо до нејзината пријателка, таа се опишувала себеси како „птица затворена во кафез“ и дека „нема семејство“. На крајот во 1878 година, во неофицијална разделба, таа го напуштила својот сопруг, ги земала своите деца со себе и се преселила во Варшава, каде можела да се посвети на пишување. . Често патувала низ Европа, а нејзиното прво големо патување било во Италија во 1883 година. Периодот помеѓу 1890–1903 година ги поминала живеејќи во странство низ Европа
Покрај тоа што била активен писател, била и социјален активист, организирајќи и учествувајќи во протести против репресијата на етничките (пред се полските) и верските малцинства во Прусија. Таа била вклучена и во активизмот за правата на жените.
Нејзиното книжевно дело во 1880-тите добило големо признание во Полска.[6] Во 1884 година почнала да пишува литература за деца, а во 1888 година дебитирала како прозаист за возрасни со Четири раскази Поради зголемената популарност на нејзините дела, во 1902 година, голем број полски активисти решиле да и оддадат почит. Со средства собрани од голем број организации и активисти и купиле куќа. Со оглед на тоа дека Полска не била независна земја во тој период, и бидејќи нејзините дела биле политички непријатни за пруските и руските власти, локацијата на нејзиниот имот била избрана во потолерантниот австриски дел, на Полска.[11] Во 1903 година добила имот во Жарновиец, каде што пристигнала на 8 септември Таму најчесто престојувала на лето, но сепак често патувала низ Европа во есен и зима.
Починала во Лавов, Украина на 8 октомври 1910 година. Таму била погребана таму на гробиштата Личакив.
Литературен живот
Како почеток на нејзината кариера се смета нејзиното излагање во дневниот весник „ Кализанин “ во 1870 година во Калиш со поемата Во зимско утро објавена под псевдонимот „Марко“ Ова нејзино дебитантско дело било одлично прифатено. Таа му посветила три песни на градот Калиш: две насловени Калиш (1888, 1907) и Мојот град (1897). Циклусот лирски песни Во планините бил објавен една година подоцна во „ Тигодник Илустровани “. Многу брзо нејзиното поетско творештво, исполнето со патриотизам и искрена лиричност, добило универзално признание. Првата книга поезија ја објавила во 1881 година, а следните биле објавени во 1883 година, 1887 , 1896 година.
Во периодот помеѓу 1884–1886 година била уредник на списанието за жени „ Зора “ Обидувајќи се да ја радикализира неговата програма, таа наидува на критика и цензура, од конзервативното мислење. Соработувала со женскиот неделник Бршлен. Била исто и почесен член на Народното училишно друштво.
Пишувала новели од раните 1880-ти до нејзината смрт. Се започнало со новинарското искуство на Конопницка кога го уредувала „Зора“. Првично инспирацијата ја црпела од делата на на Прус и Оржескова, но потоа развила и свои идеи во областа на малите форми. Новелата Чад била објавена во 1893 година.
Марија Конопницка се занимавала и со книжевна критика. На почетокот во списанијата на „ Класје “, „Зора“, „ Полски Весник “, „ Варшавски Курир “, потоа и во многу други списанија. До 1890 година, преовладувале прегледи на текстови од современи полски и странски автори. Конопницка е позната по дел од нејзиниот опус во проза пишувана за деца. Детските дела на Конопницка објавени од 1884 година, предизвикувале сентименталност кај публиката и биле новост во оваа област на пишување.
Веќе како познат писател, Конопницка се навраќа на сеќавањата од детството поминати во Сувалки. Таа им посветила две дела: На гробишта и Анушиа. Околу 1890 година се појавуваат нови тематски интереси во поезијата на Конопницка, особено во делата од европската култура и новите начини на поврзување со традицијата.
Делата на Конопницка содржеле протест против социјалната неправда и системот кој носи угнетување и штета. Нив ги карактеризира патриотизам, лиричност и сентименталност.
Конопницка соработувала со издавачки куќи, општествени организации, националниот печат, а исто така учествувала и на меѓународниот протест против прогонот на полските деца во Вржешнија (1901–1902). Учествувала во борбата за правата на жените, во акции за осуда на репресиите на пруските власти, помагајќи им на политичките и криминалните затвореници.
Поради својата работа била напаѓана од свештенството и свештеничките кругови. Бискупот Карол Ниџијалковски дури ја нарекувал паганка. Како плод на обвиненијата за незјиното богохулење напишала куплет:
''Но, црниот крст Стоеше неподвижен и мрачен на масата како тивок олтар наспорти солзи''.
Марија Конопницка била напаѓана и од уредникот на конзервативниот неделник Улога, целосно несвесно придонесувајќи за популарноста на авторката, поради што била многу свечено пречекана во Краков и Лавов.
За време на германската окупација, сите нејзини дела биле ставени на германскиот список на проскрипција, третирани како штетни и непожелни, кои подоцна требало да бидат уништени.
Смртта
Марија Конопничка починала од пневмонија на 8 октомври 1910 година во санаториумот „Киселки“ во Лавов. Таа била погребана на 11 октомври 1910 година на гробиштата Личакив во Лавов, во Пантеонот на великаните на Лавов (втор кружен тек, 5-та авенија). Погребот го организирала Марија Дулебијанка, а бил проследен голем патриотска настан на која присуствувале речиси 50 000 луѓе. Поради забраната издадена од архиепископот Јозеф Билчевски, погребната церемонија се одржала без учество на свештенството и без планираниот говор на епископот Владислав Бандурски. Гробната биста ја направела Луна Дрекслероуна, каде бил изгравиран фрагмент од песната на Конопницка На гробишта". . . Побарајте од Бога такви гробови, Каде нема солзи, нема поплаки, нема жалење, Каде на срцата даваат моќ за дела, извор на сила За ден на иднината. . ."Бистата на Конопницка  била уништена за време на Втората светска војна, а подоцна реконструирана во повоениот период од украинскиот скулптор Володимир Сколоздра.
Комеморација
Жителите на Сувалки организирале вечер посветена на нејзината работа каде започнале со собирање на средства за спомен плоча. Царските власти се во тој период се спротивставувале на оваа иницијатива. Допрва на 25-годишнината од нејзината смрт, на 8 октомври 1935 година, на ѕидот од куќата во која е родена поетесата била поставена спомен плочата. Во 2010 година, уште еден нејзин споменик бил подигнат во центарот на Сувалки. Во февруари 1957 година започнало создавањето на Музејот на Марија Конопницка во Жарновиец. По извршените конзерваторски работи, на 15 септември 1960 година следело отворањето на музејот.
Нејзини споменици биле поставени во Варшава (во 1966 година), Калиш (1969), Бидгошч и Гдањск (1977).
Велимир Трајкоски
'''Велимир Н. Трајкоски''' (1928 во Томино Село, Порече — 28 септември 1944 на Шар Планина) македонски партизан, учесник во НОБ.
Животопис
Велимир Трајкоски е роден во 1928 година во селото Томино Село. Се занимавал со земјоделие. Кон НОБ стапува доброволно во првата македонско-косовска ударна бригада. Загинал во борбите против балистите на Шар Планина на 28 септември 1944 година.
Владо Ванески
'''Владо М. Ванески''' (1912 во Ковач, Порече — 16 ноември 1944 во Србица, Кичевско) македонски партизан, учесник во НОБ.
Животопис
Владо Ванески е роден во 1912 година во селото Ковач. По занимање бил земјоделец. Кон НОБ се приклучил доброволно во 1944 година. Станал борец на 15та поречка бригада. Се бори во повеќе борби за ослободување на Македонија. Загинал во борба со балистите кај селото Србица на 16 ноември 1944 година.
Културно наследство на Македонија во Општина Кисела Вода
Ова е список на објекти прогласени за културно наследство на Македонија на подрачјето на Општина Кисела Вода според евиденцијата во Регистарот на културно наследство на Управата за заштита на културното наследство на Македонија (УЗКН).
Џамија (Горно Косоврасти)
Џамија (Горно Косоврасти) — главна и единствена џамија во селото Горно Косоврасти, во Општина Дебар, Македонија.
Џамија (Новак)
Џамија (Новак) — главна и единствена џамија во селото Новак, во Општина Центар Жупа, Македонија.
Брештанска Река
Брештанска Река — река во Македонија, сместена на планината Стогово.
Извор
Извира на западните падини на планината Стогово, во областа Долна Жупа.
Културно наследство на Македонија во Општина Сарај
Ова е список на објекти прогласени за културно наследство на Македонија на подрачјето на Општина Сарај според евиденцијата во Регистарот на културно наследство на Управата за заштита на културното наследство на Македонија (УЗКН).
Европски јазовец
Европскиот јазовец ( Meles meles ) е вид од фамилијата на куни (Mustelidae), кој потекнува скоро од цела Европа. Тој е класифициран како незагрозен вид на Црвената листа на МСЗП бидејќи има широк опсег и голема популација, која се смета дека се зголемува во некои региони. Неколку подвидови се препознаваат со номинираниот подвид ( M. m. Meles ) што преовладува во поголемиот дел од Европа. Во Европа, каде што обично нема друг вид јазовец, тој обично се нарекува „ јазовец “.
Опис
Иако е класифициран како месојад, европскиот јазовец се храни со широк спектар на растителна и животинска храна, хранејќи се со глисти, големи инсекти, мали цицачи, мрши, житарици и кртола. Се раѓаат о пет младенчиња во пролет. Младите се одвикнуваа од мајката неколку месеци подоцна, но обично остануваат во семејната група. Познато е дека европскиот јазовец ја дели својата дупка со други видови како зајаци, црвени лисици и кучиња од ракун, но може да биде опасен кога ќе биде испровоциран, особина што се искористува во сега веќе нелегалниот крвав спорт во борба со јазовци. Јазовците можат да бидат носители на говедска туберкулоза, што влијае и на говедата. Во Англија, започнале со убивање на јазовците и да ја намалат нивната популации за да ја намалат говедската туберкулоза кај говедата иако ефикасноста на оваа практика е многу оспорена, и убивањето се сметало за сурово и нехумано.
Европски јазовец во Македонија
Во Националниот Парк Галичица живее во природни и полуприродни тревести екосистеми, како и во дабови, букови шуми и земјоделски површини.
Номенклатура
Потеклото на зборот „јазовец“ е непознат. Англискиот речник Оксфорд наведува дека тој веројатно потекнува од „(на англиски јазовец е badger ,па badge значи значка)значка“ + -ард, што се однесува на белиот белег што го имаат како значка на челото и може да датира од почетокот на XVI век. Францускиот збор ('копач') исто така е предложен како извор. Машки јазовец е свиња, женка е маторица, а млад јазовец е младенче. Домот на јазовец се нарекува дувло. Колонии на јазовец често се нарекуваат кланови.
Далеку постарото име „брок“ ( brocc ), ( brock   ) е келтски заем (сп. галски  и велшки , од пра   ) што значи „сиво“. На прагермански термин беше  (сп. Германски , Холандски  , Норвешки  ; Рано модерен англиски јазик дасе ), веројатно од корен на PIE   „да се конструира“, па јазовецот ќе беше именуван по копањето на дувла (тунели); германскиот израз   стана  или  ,  на латински сјаеви, заменувајќи ги  („ куна “ или „јазовец“), и од овие зборови еволуирале вообичаените романски термини за животното ( италијански  , Француски  - сега  е почеста - каталонски  , Шпански  , Португалско  ) освен астуриски.
До средината на 18 век, европските јазовци биле различни познати на англиски како „брок“, „паштета“, „сив“ и „баусон(bawson)“. Името „bawson“ е изведено од „bawsened“, што се однесува на нешто што има бели делови. „Паштета“ е локално име кое некогаш било популарно во северна Англија. Името „badget“ некогаш било вообичаено, но било ограничено на Норфолк, додека „јужно куче“ се користело во јужна Ирска. Јазовецот најчесто се нарекува на велшки јазик како ('земја свиња').
Еволуција
Видовите најверојатно еволуирале од кинескиот Meles thorali од раниот плеистоцен. Модерната видови потекнува во текот на раните Блискиот плеистоценот, со фосилни остатоци кои биле најдени во Епозкопија, Grombasek, Süssenborn, Хундшеим, Erpfingen, Коњепруси, Мосбах 2 и Stránská Skála. Споредбата помеѓу фосилните и живите примероци покажува изразена прогресивна адаптација кон сештојади, имено во зголемувањето на површините на катниците и модификацијата на карнејалните лица. Повремено, коските на јазовец се откриваат во погорните слоеви, поради навиките на видовите.
Подвидови
Во 19 и 20 век, неколку примероци од типот јазовец биле опишани и предложени како подвидови. , осум подвидови беа признати како валидни таксони, но четири ( canescens, arcalus, rhodius, severzovi ) сега се сметаат дека припаѓаат на посебен вид, кавкаски јазовец ( M. canescens ).
Опис
Европските јазовци се моќно изградени животни со мали глави, дебели, кратки вратови, крупни тела во форма на клин и кратки опашки. Нивните стапала се плантиградни или полумигитигради и кратки, со по пет прсти на секое стапало. Екстремитетите се кратки и масивни, со голи долни површини на стапалата. Канџите се силни, издолжени и имаат тап крај, кој помага при копање. Канџите не се собираат, а задните канџи се носат со возраста. Кај некои старите јазовци понекогаш задните канџи се речиси целосно истрошени од постојана употреба. Нивните муцки, кои се користат за копање и сондирање, се мускулести и флексибилни. Очите им се мали, а ушите кратки и бели. Имаат мустаќи на муцката и над очите.
Свињите,машките јазовци обично имаат пошироки глави, подебели вратови и потесни опашки од маториците,женските јазовци, кои се елегантни, имаат потесни, помали глави и помеки опашки. Цревата на јазовците се подолги од оние на црвените лисици, што ја одразува нивната сештојадна исхрана. Тенкото црево има просечна должина од 5,36 метри и му недостасува cлепо црево. Двата пола имаат три пара брадавици, но се поразвиени кај женките. Европските јазовци не можат да го свиткаат грбот како што можат кунарите, палакатите и волчиците, ниту можат да стојат исправено како мед-јазовци, иако можат да се движат брзо на полн галоп.
Возрасните имаат 25–30 cm рамо во висина, 60–90 cm во должина на телото, 12–24 cm во должина на опашката, 7.4–13 cm во должина на задната нога и 3.5–7 cm во висина на увото. Мажјаците (или свињите) малку ги надминуваат женките (или маториците) во мерењата, но може да тежат значително повеќе. Нивните тежини варираат сезонски, растат од пролет до есен и го достигнуваат врвот непосредно пред зимата. Во текот на летото, европските јазовци обично имаат тежина од 7-13 килограм и 15-17 килограми во есен.
Просечната тежина на возрасните во шумата Бијаловиеја, Полска било 10.2 kg во пролет, но тежеле до 19 kg во есен, 46% повеќе од нивната пролетна мала маса. Во Вудчестер Парк, Англија, возрасните во пролет тежеле просечно 7.9 kg, a во есен цо просек 9.5 kg. Во Националниот парк Дожана, просечната тежина на возрасни јазовци била пријавена од 6 до 7.95 kg, најверојатно во согласност со Бермановото правило, дека големина се намалува во релативно потопла клима поблиску до екваторот. Женските јазовци можат да достигнат најголема есенска тежина од околу 17.2 kg. Најтешкиот потврден јазовец имал 27.2 kg, иако има непотврдени примероци на јазовец со 30.8 kg па дури и 34 kg (ако е така, најтешкиот копнен мусталид). Ако се користат просечни тежини, европскиот јазовец се рангира како втор по големина копнен мусталид, веднаш после лакомецот  Иако нивното чувство за мирис е акутно, нивниот вид е монохроматски, што се покажа со нивниот недостаток на реакција на црвените светла. Само предметите во движење го привлекуваат нивното внимание. Нивниот слух не е подобар од оној на луѓето. Черепот на јазовецот е доста масивен, тежок и издолжени. Нивниот неврокраниум има овална форма, додека дел од черепите на лицето е издолжен и тесен. Возрасните имаат изразени сагиттални сртови кои можат да бидат високи 15 mm кај старите мажи, и се посилно развиени од оние на мед јазовци. Освен закотвување на мускулите на вилицата, дебелината на гребенот ги штити нивните черепи од силни удари. Слично кај куна, вдлабнатината на европските јазовци е добро прилагодена за нивните сештојадна исхрана. Нивните секачи се мали и во облик на длето, нивните кучешки заби се истакнати и нивните carnassials не се премногу специјализирани. Нивните катници се срамнети и се прилагодени за мелење. Нивните вилици се доволно моќни да ги уништат повеќето коски; испровоциран јазовец еднаш беше пријавен дека гризе маж на човекот толку силно што неговата рака мораше да биде ампутирана. Стоматолошката формула е 3.1.3.1 3.1.4.2.
Миризливи жлезди се присутни под основата на опашката и на анусот. Субкаудалната жлезда лачи масна супстанца со мирис на мирис, крем боја, додека аналните жлезди лачат течност со посилен мирис, жолтеникаво-кафеава боја.
Крзно
Во зима, крзното на грбот и делот меѓу ребрата и колкот ,е долго и грубо, се состои од сијајни заштитни влакна со редко и мек подвлакно. Стомачкото крзно се состои од кратки, ретки влакна, а кожата е видлива во ингвиналниот регион. Должината на влакната на средината на грбот е 75–80 mm во зима. Пред зимата, грлото, долниот дел на вратот, градите и нозете се црни. Стомакот е со посветла, кафеава нијанса, додека ингвиналниот регион е кафеаво-сив. Општата боја на грбот и страните е светло сребрено-сива, со обележувања во боја на слама на страните. Опашката има долги и груби влакна, и генерално е со иста боја како и грбот. Две црни ленти поминуваат долж главата, почнувајќи од горната усна и поминуваат нагоре до основата на ушите. Лентите понекогаш се протегаат по должината на вратот и се спојуваат со бојата на горниот дел од телото. Предните делови на бендовите се 15 mm, и широки 45-55mm во регионот на увото. Широк, бел појас се протега од врвот на носот низ челото и круната. Белите ознаки се појавуваат на долниот дел од главата и се протегаат наназад до голем дел од должината на вратот. Летното крзно е многу грубо, пократко и поретко и има пoтемна боја, со тоа што црните тонови стануваат кафеави, понекогаш со жолтеникави нијанси. Кај јазовците има делумен меланизам, а албинозмот не е невообичаен Албино јазовците можат да бидат чисто бели или жолтеникави со розови очи. Еритристичките јазовци се почести од претходните, се одликуваат со тоа што имаат песочно-црвена боја на обично црните делови од телото. Познати се и жолти јазовци.
Социјално и територијално однесување
Европските јазовци се најсоцијални од сите јазовците, формираат групи од шест возрасни во просек, иако се забележани поголеми здруженија до 23 индивидуи. Големината на групата може да биде поврзана со изгледот на живеалиштето. Под оптимални услови, териториите на јазовец можат да бидат помали како 30 хектари, но може да бидат големи и до 150 хектари во маргинални области. Териториите на јазовец можат да се идентификуваат со присуство на нужник и добро износени патеки. Главно мажите се вклучени во територијална агресија. Се смета дека постои хиерархиски социјален систем меѓу јазовците и се чини дека големите моќни мажјаци имаат доминација над помалите мажи. Големите мажјаци понекогаш упаѓаат во соседните територии за време на главната сезона на парење во рана пролет.
Спаринг и многу позлобни борби генерално произлегуваат од територијалната одбрана во сезоната на размножување. Сепак, генерално, животните во и надвор од групата покажуваат значителна толеранција едни со други. Мажјаците имаат тенденција да ги обележуваат своите територии поактивно од женките, со нивната територијална активност што се зголемува за време на сезоната на парење во рана пролет. Мажјаците се чешкаат едни со други многу добро со помош на своите канџи и заби. Ова може да има социјална функција. Тие имаат крепускуларни и ноќни навики. Агресијата меѓу јазовците е во голема мера поврзана со територијална одбрана и парење. Кога се борат, тие меѓусебно се гризат по вратот и задницата, додека трчаат и се бркаат едни со други, а повредите направени во такви борби можат да бидат сериозни, а понекогаш и фатални. Кога ќе бидат нападнати од кучиња или сексуално возбудени, јазовците можат да ги кренат опашките и крзното. Европските јазовци имаат обемен вокален репертоар. Кога им се заканува, тие испуштаат длабоки грчења и, кога се борат, испуштаат ниски звуци на кекеринг. Тие лаат кога се изненадени, се брборат кога играат или се во неволја, и испуштаат продорен врисок кога се вознемирени или се плашат.
Размножување и развој
Живеат самостојно, а во текот на сезоната на парење мажјаците и женките ги зголемуваат своите територии во потрага по партнер. Јазовците се парат во доцно лето или рана есен. Во пролет женките ги котат младите, најчесто од 1 до 5, во подземното дувло обложено со трева. Младите се раѓаат слепи и безпомошни, па женките ги хранат, негуваат и штитат уште 5 до 6 недели. Поголемиот дел од зимата го поминуваат мирувајќи, иако кај нив нема вистински зимски сон.
Еструсот кај европските јазовци трае четири до шест дена и може да се појави во текот на целата година, иако има пик на пролет. Сексуалната зрелост кај мажјаците обично се постигнува на возраст од дванаесет до петнаесет месеци, но тоа може да се движи од девет месеци до две години. Мажјаците се нормално плодни во периодот јануари-мај, со сперматогенеза која опаѓа во лето. Женките обично започнуваат со овулација на својата втора година, иако некои исклучително започнуваат на девет месеци. Тие можат да се парат во кое било време од годината, иако главниот пик е во во февруари-мај, кога зрелите женки се во постпартален еструс и младите животни го доживуваат својот прв еструс. Парењата што се случуваат надвор од овој период обично се јавуваат кај женките кои или не успеале да се парат порано од годината или созреваат бавно. Јазовците се обично моногамни ; мажјаците обично се парат со една жена доживотно, додека за женките се знае дека се парат со повеќе од еден маж. Парењето трае петнаесет до шеесет минути, иако парот може кратко да копулира една минута или две кога маторицата не е во еструс. Доцнењето од два до девет месеци претходи на оплодените јајца кои се всадуваат во ѕидот на матката, иако парењата во декември може да резултираат со непосредна имплантација. Обично, имплантацијата се случува во декември, со период на бременост кој трае седум недели. Младенчињата обично се раѓаат во средината на јануари до средината на март во подземни комори кои содржат постелнина. Во областите каде што селото е зафатено со вода, младенчињата може да се родат над земјата во градби. Типично, само доминантните женки можат да се размножуваат, бидејќи тие ја потиснуваат репродукцијата на подредени жени.
Просечното легло се состои од една до пет младенчиња. Иако многу младенчиња ги мешаат со различни жители од машки пол, до 54% може да бидат татковци од свињи од различни колонии. Доминантни женки можат да убијат подредените младенчиња. Младенчињата се раѓаат розови, со сиво, сребрено крзно и споени очни капаци. Новороденчето е 12 cm долго во телото во просек и тежина од 76 до 132 g, со младенчиња од големи легли кои се помали. За три до пет дена, нивните канџи стануваат пигментирани, а индивидуалните темни влакна почнуваат да се појавуваат. Очите им се отвораат од четири до пет недели, а млечните заби избиваат приближно во исто време. Тие излегуваат од своите дувла на возраст од осум недели и почнуваат да се одвикнуваат од мајката од дванаесеттата недела, иако може да цицаат сè додека не наполнат четири до пет месеци. Подредените жени им помагаат на мајките во чување, хранење и чешлање на младенчињата. Младенчињата целосно ги развиваат своите крзна на возраст од шест до девет недели. Во областите со средно до високо популација од јазови, одселувањето од родената група е невообичаено, иако јазовците можат привремено да посетуваат други колонии. Јазовците можат да живеат до петнаесет години во дивината.
Однесување на Денинг
Како и другите видови јазовец, европските јазовци се животи што копаат. Сепак, дупките што ги конструираат се најсложени и се пренесуваат од колено на колено. Бројот на излези во едно дувло може да варира од неколку до педесет. Овие дупки можат да бидат огромни и понекогаш можат да примат повеќе семејства. Кога тоа ќе се случи, секое семејство зафаќа свои премини и комори за гнездење. Некои живеалишта може да имаат излези што се користат само во време на опасност или игра. Типичен премин има 22–63 cm широка основа и 14–32 cm висина. Три комори за спиење се случуваат во семејна заедница, од кои некои се отворени на двата краја. Комората за гнездење се наоѓа 5-10m од отворот, и се наоѓа повеќе од 1m под земја, во некои случаи и 2,3m. Општо, премините се долги 35-81m. Комората за гнездење е во просек 74 cm x 76 cm, и се 38 cm високи.
Јазовците копаат и собираат постелнина во текот на целата година, особено во есен и пролет. Одржувањето на живеалиштето обично го вршат подредените женки и доминантните мажјаци. Коморите често се наредени со постелнина, донесени во суви ноќи, кои се состојат од трева, папрати, слама, лисја и мов. Може да се носат до 30 снопови до живеалиштето во една ноќ. Европските јазовци се чисти животни кои редовно расчистуваат и ја фрлаат стари постелнини. Во текот на зимата, тие можат да ја носат својата постелнина надвор на сончеви утра и да ја вратат подоцна во текот на денот. Пролетното чистење е поврзано со раѓањето на младенчиња и може да се случи неколку пати во текот на летото за да се спречи навлегување на паразити.
Ако јазовец умре во дувлото, членовите од неговиот вид ќе ја затворат комората и ќе ископаат нова. Некои јазовци ќе ги извлечат своите мртви од живеалиштето и ќе ги закопаат надвор. Живеалиштето е скоро секогаш сместено во близина на дрво, кое јазовците го користат за истегнување или стружење на канџи. Јазовците вршат нужда во нужниците, кои се наоѓаат во близина на дупката и на стратешките локации на територијалните граници или во близина на места каде има залихи на храна.
Во екстремни случаи, кога има недостаток на соодветни места за живеење, јазовците може да се преселат во сено во зима. Може да ги споделат своите домови со црвени лисици или европски зајаци. Јазовците можат да обезбедат заштита на зајаците од други грабливци. Зајаците обично избегнуваат грабливки од јазовец, населувајќи помали, тешко достапни комори.
Зимски сон
Јазовците почнуваат да се подготвуваат за зимски сон кон крајот на летото со акумулирање на масни резерви, кои достигнуваат пик во октомври. Во овој период, домот се чисти и комората за гнездење се полни со постелнини. Пред да заспијат јазовците ги блокираат нивните влезови со суви лисја и земја. Тие обично престануваат да излегуваат од своите домови откако еднаш ќе падне снег. Во Русија и нордиските земји, јазовците заспиваат во зимски сон од крајот на октомври до средината на ноември и излегуваат од своите седишта во март и почетокот на април. Во области како што се Англија и Транскавказска, каде што зимите се помалку сурови, јазовците или целосно се откажуваат од зимскиот сон или минуваат подолги периоди под земја.
Дистрибуција и живеалиште
Европскиот јазовец по текнува од скоро цела Европа. Неговиот опсег ги вклучува Албанија, Австрија, Белорусија, Белгија, Босна и Херцеговина, Бугарија, Крит, Хрватска, Чешка, Данска, Естонија, Финска, Франција, Германија, Велика Британија, Грција, Унгарија, Ирска, Италија, Летонија, Литванија, Луксембург, Македонија, Молдавија, Црна Гора, Холандија, Норвешка, Полска, Португалија, Романија, Русија, Србија, Словачка, Словенија, Шпанија, Шведска, Швајцарија и Украина.
Европскиот јазовец се наоѓа во листопадни и мешани шумски предели, чистилишта, пасишта и грмушки, вклучително Средоземни макии. Се прилагоди на животот во приградските области и урбаните паркови. Во планинските области се јавува до надморска височина од 2 000 метри.
Следењето јазовец за проучување на нивното однесување и територии е направено во Ирска со користење на глобални системи за позиционирање.
Диета
Европските јазовци се меѓу најмалку месојадните членови на месојадните животни ; тие се многу прилагодливи и опортунистички сештојади, чија исхрана опфаќа широк спектар на животни и растенија. Глистите се нивниот најважен извор на храна, проследени со големи инсекти, мрши, житарици, овошје и мали цицачи, вклучувајќи зајаци, глувци, ровци, молови и ежови. Од инсекти во исхрана вклучуваат тркалачи и трчулци, гасеници, комари и гнезда на оси и бумбари. Тие се во состојба да уништат гнезда од оса, конзумирајќи ги присутните како што е гнездата на Веспула Руфа, бидејќи нивната густа кожа и влакна на телото ги штитат јазовците од убоди. Храната со житни култури вклучува пченица, овес, пченка и повремено јачмен. Овошјето содржи неочекуваните јаболка, круши, сливи, капини, боровинки, малини, јагоди, желади и диви арум луковици.
Повремено, тие се хранат со средно до големи птици, водоземци, мали влекачи, вклучувајќи желки, полжави, полжави голичи, габи и зелена храна, како детелина и трева, особено во зима и за време на суши. Јазовците карактеристично фаќаат голем број на еден вид храна во секој лов. Општо земено, тие не јадат повеќе од 0,5 kg храна на ден. Mладите кои допрва треба да имаат една година јадат повеќе од возрасните. Возрасен јазовец со тежина од 15 kg јаде храна еднаква на 3,4% од неговата телесна тежина. Јазовците обично го јадат пленот на самото место и ретко го транспортираат до своите домови. Прекумерно убивање е забележано во кокошарници. Јазовците ловат зајаци во текот на целата година, особено во време кога нивните млади се слободни. Тие фаќаат млади зајаци со лоцирање на нивната позиција во нивното гнездо со мирис, а потоа копаат вертикално надолу кон нив. Во планинските или ридските области, каде што храната од зеленчук е оскудна, јазовците се потпираат на зајаците како главен извор на храна. Возрасните зајаци обично се odбегнуваат, освен ако не се ранети или фатат во стапици. Тие им ја јадат внатрешноста и месо, оставајќи ја кожа неизедена. Ежевите се јадат на сличен начин. Во областите каде што јазовците се вообичаени, ежовите ги има во помал број. Некои јазовци можат да убијат јагниња, иако тоа е многу ретко; тие можат да бидат случајно вмешани во убиства на јагниња со присуство во случај да откријат волна и коски во близина на нивните живеалишта. За ова често се виновни лисиците, кои повремено живеат заедно со јазовците, бидејќи јазовците не пренесуваат храна до нивните домови. Тие обично убиваат јагниња гризејќи ги зад рамото. Живината и кокошковидни се земаат ретко. Некои јазовци можат да ги градат своите живеалишта во непосредна близина на фармите за живина и никогаш да не предизвикаа штета. Во ретки случаи во кои јазовците убиваат одгледувани птици, убиствата обично се случуваат во февруари-март, кога храната е оскудна поради суровото време, а се зголемува во популациите на јазови. Јазовците лесно можат да ги кршат кошниците на пчелите со вилиците и претежно се рамнодушни кон убоди од пчели, дури и кога ги напаѓа рој.
Односи со други нечовечки грабливци
Европските јазовци имаат малку природни непријатели. Додека најчесто се послушни, јазовците можат да станат крајно агресивни и жестоки кога ќе бидат во агол, што го прави опасно за грабливците да бидат насочени кон нив. Сивите волци ( Canis lupus ), евроазиските рисови ( Lynx Lynx ) и кафеавите мечки ( Ursus arctos ), се трите најголеми преостанати грабливци во Европа и големите домашни кучиња ( C. l. Familiaris ) можат да претставуваат закана за возрасни јазови, иако смртни случаи предизвикани од нив се квантитативно ретки, бидејќи овие грабливци честопати имаат намалена популацијата поради човековите активности и обично претпочитаат полесен, поголем плен како копитари, додека јазовците можат да се борат злобно ако се свесни за грабливец. Тие можат да живеат заедно со црвените лисици ( Vulpes vulpes ) во изолирани делови на големи дупки. Двата вида евентуално се толерираат едни со други од комензализам ; лисиците им даваат остатоци од храна на јазовците, додека јазовците ја одржуваат заедничката чистота на дупката. Сепак, познати се случаи кога јазовци кои ги бркале женките лисици надвор од дувлото, како и младенчињата без да ги јадат. За возврат, црвените лисици убивале младенчиња од јазовците на пролет. Златните орли ( Aquila chrysaetos ) се познати грабливци на европските јазовци и нападите од нив врз младенчиња јазовец не се ретки, вклучително и случаи кога биле извлечени директно од под нозете на нивните мајки, па дури и возрасни јазовци може да бидат нападнати кога се истакнуваа како слаби и гладни од хибернација. Евроазиските орелски бувови ( Bubo bubo ) исто како што се белоопашест орел ( Haliaeetus albicilla ) и голем орел кликач ( Clanga clanga ) се сметаат за потенцијални грабливци на младенчиња од јазовец. Кучињата Ракун можат да го користат живеалиштето за јазовиците за засолниште. Постојат многу познати случаи на јазовци и кучиња од ракун кои зимуваат во иста дупка, можеби затоа што јазовците влегуваат во хибернација две недели порано од вторите и ги напуштаат две недели подоцна. Во исклучителни случаи, младенчиња од јазовец и кучињата ракуни може да коегзистираат во иста дупка. Јазовците можат да избркаат или убијат кучињata ракун ако престојуваат на влезот.
Статус
Меѓународната унија за зачувување на природата го оценува европскиот јазовец како најмалку загрижувачки. Тоа е затоа што е релативно чест вид со широк опсег и генерално стабилна популација. Бројот се зголмил во Западна Европа и Велика Британија. Сепак, во некои области на интензивно земјоделство се намалил нивниот број како резултат на губење на живеалиштето, а во други се лови како штетник.
Болести и паразити
Говедската туберкулоза (говедска ТБ) е предизвикана од Mycobacterium bovis и е главен фактор за смртност кај јазовците, иако заразените јазовци можат да живеат и успешно да се размножуваат со години пред да подлегнат на болеста. Болеста за прв пат е забележана кај јазовците во 1951 година во Швајцарија, каде се верувало дека ја заразиле од дивокоза ( Rupicapra rupicapra ) или срна ( Capreolus capreolus ). Откриен е во Обединетото Кралство во 1971 година, каде што беше поврзано со појава на говеда ТБ кај крави. Доказите покажуваат дека јазовецот е примарен пренесувач на инфекција на добиток во југозападниот дел на Англија, Велс и Ирска. Оттогаш се размислува дали убивањето јазовци може ефикасно да помогне во намалувањето или уништувањето на туберкулозата кај говедата.
Јазовците се ранливи на херпесвирус- мусталид -1, како и на беснило и штенечак, иако последните две не се присутни во Велика Британија. Други болести кои се наоѓаат во европските јазовци вклучуваат артериосклероза, пневмонија, плеврит, нефритис, ентеритис, полиартритис и лимфосарком.
Внатрешните паразити на јазовци вклучуваат трематоди, нематоди и неколку видови на тенија. Паразитизмот кој го имаат вклучува болви Paraceras melis (болвата јазовец), Chaetopsylla trichosa и Pulex irritans (човечка болва), вошки Trichodectes melis и крлежи Ixodes ricinus, I. canisuga, I. hexagonus, I. reduvius и I. меликула Тие исто така страдаат од краста. Тие поминуваат многу време во чешкање еден со друг, а поединците се концентрираат на сопствените вентрални области, наизменично на едната страна,па другата.Болвите се обидуваат да го избегнат гребењето,па брзо се повлекуваат надолу низ крзното. Ова беше во спротивно со болвите далеку од нивниот домаќин, кои трчаа нагоре и скокаа кога се вознемирени. Покрај тоа што има чешањето има социјална функција, тоа исто така им пречи на болвите.
Во фолклорот и литературата
Јазовците учествуваат во европскиот фолклор и се вклучени во модерната литература. Во ирската митологија, јазовците се прикажани како менувачи на облик и роднини на Тадг, кралот на Тара и татко на Cormac mac Airt. Во една приказна, Тадг му го кара посвоениот син затоа што убил и подготвил јазовци за вечера. Во германскиот фолклор, јазовецот е прикажан како претпазлив, мирољубив филистицизам, кој го сака повеќе од сè својот дом, семејство и удобност, иако може да стане агресивен ако се изненади. Тој е братучед на Реинард Лисицата, кого бескорисно се обидува да го убеди да се врати на патот на правдата.
Во „Ветерот во врбите “ на Кенет Грахам, г-дин јазовец е прикажан како груба, осамена фигура која „едноставно го мрази општеството“, но сепак е добар пријател со Мол и Ратти. Како пријател на сега починатиот татко на Тоад, тој често е цврст и сериозен кон Тоад, но во исто време генерално трпелив и добронамерен кон него. Може да се опише како мудар осаменик, добар водач и џентлмен, олицетворение на здравиот разум. Тој е исто така храбар и вешт борец, и му помага на Тоад со напаѓачите на дивата шума.
Серијата книги за деца „Франсис“ од Русел и Лилијан Хобан прикажува антропоморфозно семејство јазовци.
Во серијалот на Артуријан Т.Х бело , еднаш и идниот крал, младиот крал Артур се претвора во јазовец од Мерлин, како дел од своето образование. Тој ќе се сретне со постар јазовец кој му вели „Јас можам само да те научам на две работи - да копаш и да го сакаш својот дом“.
Jазовец по име Томи Брок, кој е обвинет за лоши дела се појавува во книгата на Беатрикс Потер од 1912 година „Приказната за господинот Тод“. Тој е прикажан како ги киднапира децата на Беџамин Зајакот и неговата сопруга Флопси и ги крие во рерна во домот на господинот Тод лисицата, со кого се бори на крајот од книгата. Прикажувањето на јазовецот како лошо животно кое краде лисици било критикувано од натуралистички аспект, иако недоследностите се малку и се користат за создавање индивидуални ликови наместо да се предизвикува архетипска лисица и јазовец. Мудар стар јазовец по име Труфлхонтер се појавува во принцот Каспијан на ЦС Луис, каде што му помага на Каспијан Х во борбата против кралот Мираз.
Неименуван јазовец е дел од сатиричната претстава на босанскиот писател Петар Кочиќ, „Јазовец на трибунал“, во која локалниот земјоделец Давид Штрбак се обидува да тужи јазовец за јадењето на неговите посеви. Тоа е всушност многу критично кон австроунгарското владеење во Босна и Херцеговина на почетокот на 20 век. Во чест на Кочиќ и неговиот Јазовец, сатиричниот театар во Бања Лука го носи името Јазавац (Јазовец).
Хералдика
Европски јазовец се појавува на грбот на општината Луханка во Централна Финска, што се однесува на поранешното значење на трговијата со крзно во локалитетот. Јазовецот е исто така животно на градот Нурмијерви во Усимаа, Финска, каде што е многу чест цицач.
Лов
Европските јазовци имаат мало значење за ловечките економии, иако можат да бидат локално активно ловени. Методите што се користат за лов на јазовци вклучуваат фаќање на вилицата во стапица,правење заседа близу нивните домови со пиштоли, пушење од нивните земји и преку употреба на специјално одгледувани кучиња како лисици Териери и Дакел за да ги ископаат. Сепак, јазовците се особено издржливи животни; нивните кожи се густи, лабави и покриени со долги влакна што делува како заштита, а нивните силни черепи им дозволуваат да ги надминат повеќето тапи трауми, како и куршуми од ловџиска пушка.
Борби со јазовци
Битките со јазовци некогаш биле популарен крвав спорт, во кој јазовците биле фатени живи, ставени во кутии и нападнати од кучиња. Во Велика Британија, ова било забрането со Законот за суровост кон животните од 1835 година и повторно со Законот за заштита на животните од 1911 година. Покрај тоа што убиството на јазовец претставува кривично дела според Законот за заштита на јазовци од 1992 година, има понатамошните прекршоци кои неизбежно се случуваат за да се олесни борбата со јазовци (како што се мешање во дувлото каде живеат, или земање и поседување јазовец за други цели освен нега на повредено животно ). Доколку бидат осудени, борачите на јазовци може да се соочат со казна затвор до шест месеци, парична казна до 5000 фунти и други казнени мерки, како што се општокорисна работа или забрана за поседување кучиња.