cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Човеков полов сооднос
Природен сооднос при раѓање
Смртноста на доенчињата е значително повисока кај момчињата отколку кај девојчињата во повеќето делови на светот. Често тоа се објаснува како резултат на биолошките и генетските полови разлики, при што момчињата биолошки се поранливи на прерана смрт и болест. Неодамнешните студии покажале дека бројни предконцепциски или пренатални фактори на животната средина влијаат на веројатноста за зачнување на бебето за да е машко или женско. Предложено е дека овие фактори на животната средина ги објаснуваат и половите разлики во смртноста. Кај повеќето населенија, возрасните мажи имаат тенденција да имаат повисоки стапки на смртност од возрасните жени на иста возраст (дури и откако ќе се дозволат причините специфични за жените, како што е смртта при породување), поради природни причини, како што се срцеви и мозочни удари, кои се причина за убедливо најголем дел од смртните случаи, а исто така и насилни причини, како што се убиства и војни. Така, женките имаат поголем животен век. На пример, во Соединетите Држави, од 2006 година, возрасен млад маж имал 3 до 6 пати поголеми шанси да стане жртва на убиство и 2,5 до 3,5 пати поголема веројатност да умре во сообраќајна несреќа отколку жена од истата возраст.
Во Соединетите Држави, односот на полот при раѓање во периодот 1970-2002 година бил 1,05 за белото нехиспанско население, 1,04 за мексиканските доселеници, 1,03 за црнци и домородните Американци и 1,07 за мајките од кинеска или филипинска народносна припадност. Меѓу западноевропските земји околу 2001 година, соодносите се движеле од 1,04 во Белгија до 1,07 во Швајцарија, Италија, Ирска и Португалија. Во збирните резултати од 56 демографски и здравствени истражувања во африканските земји, соодносот е 1,03, иако со значителна варијација од земја до земја. Има контроверзии околу тоа дали половиот сооднос надвор од опсегот 1,03-1,07 се должи на изборот на пол, како што наведуваат некои научници, или поради природни причини. Некои научници тврдат дека силните општествено-економски фактори како што е системот на мираз во Индија и политиката на едно дете во НР Кина се одговорни за пренаталниот избор на пол. Во една широко цитирана статија, Амартија Сен ги поддржал таквите ставови. Други истражувачи тврдат дека неурамнотежениот однос на половите не треба автоматски да се смета како доказ за пренатален избор на полот; Мишел Гарен известува дека многу африкански нации, во текот на децении, имале сооднос на полови на раѓање под 1,00: односно, се раѓаат повеќе девојчиња отколку момчиња. Ангола, Боцвана и Намибија пријавиле однос на половите при раѓање меѓу 0,94 и 0,99, што е сосема различно од претпоставениот „нормален“ полов сооднос, што значи дека значително повеќе девојчиња се родени во такви општествоа.
Во една опсежна студија, спроведена околу 2005 година, за полвиот соодносот при раѓање во Соединетите Држави од 1940 година во текот на 62 години, статистичките докази го наведуваат следново:
Фишерово начело
Фишеровото начело е објаснување зошто половиот сооднос кај повеќето видови е приближно 1:1. Наведено од Роналд Фишер во неговата книга од 1930 година, тоа е аргумент во однос на родителските трошоци. Во суштина тој тврди дека соодносот 1:1 е еволутивно стабилна стратегија.
Природни фактори
Природните фактори кои влијаат на соодносот меѓу човечките полови се активна област на научно истражување. Над 1000 статии се објавени во различни списанија. Два од често цитираните прегледи на научни студии за човековиот полов сооднос, се од В.Х. Џејмс. Научните студии се засноваат на обемни записи за раѓање и смрт во Африка, Америка, Азија, Австралија и Европа. Неколку од овие студии се прошируваат на повеќе од 100 години годишни податоци за човековиот полов сооднос за некои земји. Овие студии наведуваат дека човековиот полов сооднос, и при раѓањето и додека населението созрева, може значително да варира во зависност од голем број фактори, како што се возраста на таткото, возраста на мајката, повеќекратните раѓања, редоследот на раѓање, гестациските недели, расата, здравјето на родителите. историја и психолошки стрес на родителите. Забележително, трендовите во човековиот полов сооднос полови не се доследни низ земјите во одредено време, или со текот на времето за одредена земја. Во економски развиените земји, како и во земјите во развој, овие научни студии откриле дека човековиот полов сооднос пол при раѓањето историски варира помеѓу 0,94 и 1,15 од природни причини.
Во научен труд објавен во 2008 година, Џејмс наведува дека конвенционалните претпоставки биле:
Џејмс предупредува дека достапните научни докази се против горенаведените претпоставки и заклучоци. Тој известува дека има вишок на машки при раѓање во речиси сите човечки населенија, а природниот полов сооднос при раѓање обично е помеѓу 1,02 и 1,08. Сепак, соодносот може значително да отстапува од овој опсег од природни причини.
Научен труд од 1999 година објавен од Јакобсен го пријавил односот на половите за 815.891 деца родени во Данска помеѓу 1980 и 1993 година. Тие ги проучувале записите за раѓање за да ги идентификуваат ефектите од повеќекратното раѓање, редоследот на раѓање, возраста на родителите и полот на претходните браќа и сестри врз процентот на машки пол користејќи табели за непредвидени ситуации, хи-квадратни тестови и регресивна анализа. Вториоте полов сооднос бил намалуван со зголемувањето на бројот на деца по множина раѓање и со возраста на таткото, додека не бил забележан значаен независен ефект за возраста на мајката, редоследот на раѓање или други природни фактори.
Истражувачки труд од 2009 година објавен од Бранум и сор. известува за половиот сооднос добиен од податоците во евиденцијата на родени во Соединетите Држави во период од 25 години (1981-2006). Овој труд известува дека половиот сооднос при раѓање за белците во Соединетите Држави бил 1,04 кога гестациската старост била 33-36 недели, но 1,15 за гестациска возраст помала од 28 недели, 28-32 недели и 37 или повеќе недели. Оваа студија, исто така, покажала дека половиот соодносот при раѓањето во Соединетите Држави, помеѓу 1981 и 2006 година, бил понизок и кај црнците и кај хиспанците во споредба со белците.
Ефекти од климатските промени
Различни научници го испитувале прашањето дали половиот сооднос при раѓањето кај луѓето е историски под влијание на еколошки стресови како што се климатските промени и глобалното затоплување. Неколку студии покажуваат дека високата температура го зголемува процентот на машки раѓања, но причините за тоа се спорни. Каталано и сор. известиле дека студеното време е стресна средина на животната средина, а жените подложени на постудено време абортираат изнемоштени машки фетуси во поголем дел, а со тоа го намалуваат половиот сооднос при раѓање. Стресните фактори на студеното време, исто така, ја продолжуваат долговечноста на мажите, а со тоа го зголемуваат човековиот полов сооднос на постара возраст. Тимот на Каталано открил дека покачувањето на годишната температура од 1 °C предвидува еден маж повеќе од очекуваното на секои 1.000 женки родени годишно.
Хеле и сор. проучувал 138 години податоци за односот на половите на раѓање кај луѓето, од 1865 до 2003 година. Тие откриваат зголемен вишок на машки раѓања за време на периоди на егзоген стрес (Втората светска војна) и за време на топлите години. Во најтоплиот период во последните 138 години, односот на половите при раѓање достигна врв на околу 1,08 во Северна Европа. Зголемувањето на половиот сооднос за секое зголемување на температурата од 1 °C, било приближно исто како резултатот што го открил тимот на Каталано.
Ефекти од гестациската средина
Причините за стрес за време на бременоста, како што е неухранетоста на мајките, воглавно се чини дека ја зголемуваат смртноста на фетусот, особено кај машките, што резултира со помал полов сооднос при раѓање. Се верува дека повисока инциденца на вирусот на хепатитис Б кај населението го зголемува односот на половите, додека некои необјаснети здравствени опасности за животната средина се смета дека имаат спротивен ефект.
Ефектите на гестациското опкружување врз човековиот полов сооднос се сложени и нејасни, со бројни спротивставени извештаи. На пример, Остер и сор. испитувал збир на податоци од 67.000 раѓања во НР Кина, од кои 15 отсто биле носители на хепатитис Б. Тие не откриле ефект врз половиот однос при раѓање од присуството на хепатитис Б ниту кај мајките ниту кај татковците.
Родова нерамнотежа
Половата нерамнотежа е разлика помеѓу мажите и жените во населението. Како што е наведено погоре, мажите обично ги надминуваат жените при раѓање, но последователно доживуваат различни стапки на смртност поради многу можни причини како што се диференцијални природни стапки на смртност, воени жртви и намерна родова контрола.
Вообичаено, земјите со забележителна родова нерамнотежа имаат три заеднички одлики. Првиот е брзиот пад на плодноста, или поради претпочитање за помали семејства или заради усогласување со мерките за контрола на населението на нивната држава. Второ, постои општествен притисок жените да раѓаат синови, често поради културната предност за машки наследници. Трето, семејствата имаат широк пристап до технологија за избирачко абортирање на женски фетуси.
Некои од факторите кои се предложени како причини за родовата нерамнотежа се полово избирачкиот абортус и чедоморството, преселбите од големи размери и факторите на однесување статистички поврзани со односот на половите, како што се прекумерното пиење и насилството. Половата нерамнотежа може да резултира со закана од општествени немири, особено во случај на вишок млади мажи со низок статус кои не можат да најдат сопружници, и да бидат регрутирани во служба на воено политички фракции. Економските фактори како што се индустриите и активностите со мнозинство мажи, како што се петрохемиската, земјоделството, инженерството, воената и технолошката индустрија, исто така, создале нерамнотежа на машки пол во некои области зависни од овие индустрии.
Едно истражување покажало дека половиот сооднос помеѓу мажи и жени во германската сојузна држава Баварија паднал на 0,60 по крајот на Втората светска војна за најтешко погодената возрасна група (оние меѓу 21 и 23 години во 1946 година). Оваа иста студија покажала дека вонбрачните раѓања се зголемиле од приближно 10-15% за време на меѓувоените години до 22% на крајот на војната. Ова зголемување на вонбрачните раѓања се припишува на промената на пазарот на бракови предизвикана од падот на половиот сооднос. Северните Маријански Острови имаат највисок сооднос на жени со 0,77 мажи по жена. Катар има најголем сооднос на мажи, со 2,87 мажи/жени. За групата на возраст под 15 години, Сиера Леоне има највисок сооднос на жени со 0,96 мажи/жени, а Република Грузија и Народна Република Кина се изедначени за највисок сооднос на мажи со 1,13 мажи/жени (според „Светска книга на факти“ на ЦИА од 2006 година).
Вредноста за целата светско население е 1,01 машки/женски, со 1,07 при раѓање, 1,06 за оние под 15 години, 1,02 за оние меѓу 15 и 64 години и 0,78 за оние над 65 години.
Сите членови на „Првиот свет“ Г7 имаат родов сооднос во опсег од 0,95–0,98 за вкупното население, од 1,05–1,07 при раѓање, од 1,05–1,06 за групата под 15 години, од 1,00–1,04 за групата на возраст од 15 години. -64, и од 0,70-0,75 за оние над 65 години.
Унгарско Радио
Унгарското Радио (исто така познат на меѓународно ниво како Радио Будимпешта ) е јавната радиодифузна организација на Унгарија. Тоа е, исто така, официјалната меѓународна радиодифузна служба на земјата.
Човеков полов сооднос
Родова нерамнотежа
Земјите на Арапскиот Полуостров имаат тенденција да имаат „природен“ сооднос од околу 1,05 при раѓање, но многу висок сооднос на мажи за оние над 65 години (Саудиска Арабија 1,13, Обединети Арапски Емирати 2,73, Катар 2,84), што укажува или на натпросечна стапка на смртност за жени или потпросечна смртност за мажи, или, поверојатно во овој случај, големо население на стари машки печалбари. Спротивно на тоа, земјите од Северна и Источна Европа (балтичките земји, Белорусија, Украина, Русија) имаат тенденција да имаат „нормален“ сооднос при раѓање, но многу низок сооднос на мажи меѓу оние над 65 години (Русија 0,46, Латвија 0,48, Украина 0,52); на сличен начин, Ерменија има далеку над просечниот сооднос на мажите при раѓање (1,17) и подпросечен сооднос кај мажите над 65 (0,67). Овој ефект може да биде предизвикан од преселбата и повисоката машка смртност како резултат на повисоките смртни случаи од советската ера; тоа може да биде поврзано и со огромната (според западните стандарди) стапка на алкохолизам во поранешните советски држави. Друг можен придонесувачки фактор е стареењето на населението, со повисок од нормалниот процент на релативно постари луѓе, имајќи предвид дека, поради повисоките диференцијални стапки на смртност, соодносот на мажи и жени се намалува за секоја година од животот.
Во еволутивната биологија на половото размножување, оперативниот полов сооднос (ОПС), е односот на полово конкурентните мажјаци кои се подготвени да се парат со полово конкурентните женки кои се подготвени за парење,  или алтернативно месниот сооднос на женките што може да се оплодат со полово активните мажи во кое било дадено време. Ова е различно од физичкиот полов сооднос бидејќи не ги зема предвид полово неактивните или неконкурентните поединци (поединци кои не се натпреваруваат за партнери).
Унгарско Радио
На 1 јули 2015 година, Унгарското Радио, како и трите други јавни медиумски организации управувани од MTVA, беа споени во една организација наречена Дуна Медиа Сервис (Duna Médiaszolgáltató Duna Médiaszolgáltató Duna Médiaszolgáltató Duna Médiaszolgáltató ). Оваа организација е правен следбеник на Унгарското Радио и е активен член на Европскиот радиодифузен сојуз.
Човеков полов сооднос
Последици од високиот полов сооднос
Постојат неколку општествени последици од неурамнотежениот полов сооднос. Исто така, може да стане фактор за општествен и демографски колапс. На пример, домородното население во Куско, денешно Перу во времето на шпанското освојување било под стрес поради нерамнотежа во половиот сооднос меѓу мажите и жените. Анализите за тоа како нерамнотежата во половиот сооднос влијаеле на личната потрошувачка и распределбата во домаќинството биле започнати од Гери Бекер, Шошана Гросбард-Шехтман, и Марсија Гутентаг и Пол Секорд. Високите коефициенти на мажи имаат позитивно влијание врз брачната плодност и учеството на жените во потрошувачката на домаќинствата, а негативни ефекти врз вонбрачниот соживот и плодноста и понудата на работна сила на жените. Се покажало дека понудата на работна сила на мажените жени во Соединетите Држави, со текот на времето, варира обратно во зависност од односот на половите.
Историја
Човековиот полов сооднос при раѓање е предмет на проучување уште од почетокот на историјата на статистиката, бидејќи лесно се забележува и е голем број за доволно големо население. Раниот истражувач бил Џон Арбутнот (1710 година),  кој во современи поими, извршил тестирање на статистичка хипотеза, пресметувајќи ја p-вредноста (преку знаковен тест), ја толкува како статистичка значајност, и ја отфрлил нултата хипотеза.
Унгарско Радио
Домашни мрежи
Со седиште во Будимпешта и неколку регионални канцеларии низ целата земја, МР е одговорна за јавниот радиодифузен сервис низ Унгарската Република. Освен одржувањето на девет регионални студија, корпорацијата произведува три национални радио канали на унгарски јазик ( Косут, Петефи и Бартк ) кои го опфаќаат целиот спектар на јавни радиодифузни сервиси и четврт канал ( МР4 ) насочен кон јазичните малцинства во земјата.
Човеков полов сооднос
Историја
Човековиот полов соодност при раѓање, исто така, бил анализиран и користен како пример од Јакоб Бернули во Ars Conjectandi (1713 година), во кој нееднаков однос на половите е природен пример на Бернулиевиот опит со нерамномерни шанси. Вилемовиот Гравезанд (1774) исто така го проучувал. Пјер Симон Лаплас (1778) го користел човековиот полов сооднос како пример во неговиот развој на теоријата на веројатноста. Тој ја разгледувал статистиката од речиси половина милион раѓања; статистиката покажала вишок на момчиња во однос на девојчињата. Тој заклучил со пресметка на p-вредност дека вишокот бил вистинит, но необјаснет ефект.
Унгарско Радио
Косут Радио
Именуван по Лајос Косут, каналот е официјалната радио станица на Унгарија. Тоа е водечкиот канал на Унгарското радио. Создаден во 1925 година, станицата има над 3 милиони слушатели дневно. Првенствено емитува вести, вклучително и интервјуа, дискусии, извештаи и други програми засновани на говор.
Човеков полов сооднос
Поврзано
Земји:
Унгарско Радио
Петефи Радио
Именуван по поетот Шандор Петефи, станицата е насочена кон помладата генерација и емитува поп-музика.
Nemzetiségi Adások
Овој радио канал ги емитува програмите на јазиците на националните малцинства во Унгарија.
Историја и профил
Уште од своето основање, Унгарското радио Саладин е "тврдина" на домашните информации и културен живот. Од 1 декември 1925 година, институцијата имала одлучувачка улога во формирањето на унгарското јавно мислење и општ вкус.
Точно е и покрај фактот дека редовните телевизиски емисии беа лансирани во Унгарија во 1958 година. Четириесет години подоцна, во 1998 година беше формиран двојниот медиумски систем. Поради тоа започна почеток на натпревар меѓу различните канали на медиумите. Со оглед на тоа што комерцијалните телевизиски и радио станици го преплавија пазарот првенствено со производи за забавната индустрија, пристапниот пристап и програмската структура на радиотелевизијата на јавниот сервис, ако е можно, се уште поважни за зачувување на нејзината културна функција за создавање и емитување.
Унгарското радио е партнер на домашната публика и врската со Унгарците преку границите, шанса за нив да го задржат својот национален идентитет. Унгарското радио би можело да го користи слоганот што често се слуша во радио рекламите: "Само од јасен извор". Зградите и студиите на Радио се наоѓаат во Будимпешта, во блокот меѓу улицата Брдо Шандор и плоштадот Поллак Михали. Исто така постојат и две прекрасни палати во оваа област, еден од нив претходно беше поседуван од Eszterházy, а другиот од семејството Károlyi. Изградбата на Студио № 6, големиот студиски оркестар, е поврзана со името на Георг фон Бекези, кое во 1961 година беше наградено со Нобелова награда за неговите акустични истражувања.
На 1 јули 2007 Радио Будимпешта го откажа програмирањето на странски јазици.
Во популарната култура
Во 1974 година Локомотив GT Locomotiv GT (Dunhill Records 811) беше издаден со слоганот "Радио Будис Ве сака!"
Список на државни водачи во 473 година
Ова е список на државни водачи во 73 година. Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција.
Списокот е поделен на континентите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината.
Дамаљ
Дамаљ (хрв. Damalj) е населено место во состав на градот Врбовско, Приморско-горска жупанија, Хрватска.
Население
Според последниот одржан попис во 2011. година имало 27 жители.
Мост на воздишките (Оксфорд)
Хертфордски мост (англ. Herford Bridge), е покриен мост преку улицата Њу Колеџ Лејн, Оксфорд, Англија, често наречен и Мост на воздишките (англ. Bridge of Sighs) заради неговата наводна сличност на мостот со исто име во Венеција. Овој мост всушност не бил замислен како реплика на венецијанскиот мост, туку изгледа многу послично на мостот „Ријалто“ во тој град. Мостот ги поврзува Стариот и Новиот Четириаголен двор на Хертфордовиот колеџ.
Архитектот е Сер Томас Џексон. Завршен е во 1914, и покрај противењата на управата на Новиот колеџ.
Дејвид Гланц
'''Дејвид М. Гланц' (англиски: David Glantz) е американски воен историчар познат по неговите книги за Црвената армија за време на Втората светска војна и како главен уредник на Списанието за словенски воени студии''.
Роден е на 11 јануари 1942 година во Порт Честер, Њујорк. Гланц дипломирал историја на Воениот институт во Вирџинија и Универзитетот во Северна Каролина. Гланц преку 30 години служел во американската армија, служел во Виетнамската војна и се пензионираше во 1993 со чин полковник.
Гланц е познат како воен историчар за улогата на Советите во Втората светска војна.
Железна Руда
Железни Руда (Železná Ruda, Markt Eisenstein) — град во П’лзењскиот Крај на Чешка. Се наоѓа на планините Шумава, близу до границата со Баварија и германскиот град Баериш Ајзенштајн. Тој е еден од важните спортски и туристички центри на планините Шумава. Германското име на градот потекнува од средниот век, кога било пазар. Неговото германско население било протерано по 1945 година.
Географија и клима
Железни Руда, лежејќи на див планински терен на надморска височина помеѓу 710 и 1.214 метри, е опкружен со густи зимзелени дрва. Неговата клима е студена и умереноконтинентална со умерено ладни, долги зими и ладни лета. Просечна температура во јули е 15.1 °C и просечната температура јануари е -4.2 °C. Просечна годишна температура е 5.7 °C и има околу 967 мм врнежи.
Природни
Градот е опкружен со шуми и зелени планини. Постојат многу популарни туристички места, како што се езерата Черне и Чертово Езеро и врв Шпичак (1.202 м).
Историски
Историски места вклучуваат црквата Пана Марија (со купола од источен стил), катедралата на Света Барбора (светец на рудари) и Патот на Крстот. Локалниот музеј и информативен центар се наоѓаат во куќа, која во минатото била дом на добро познато семејство на производители на стакло. Има изложба на традиционално стакло, документи и фотографии во врска со историјата, достапна во текот на целата година.
Технички
Најдолгиот тунел за воз (1.747 m) во Чешка оди под врвот Шпичак.
Стопанство
Локалната економија е многу зависна од туризмот затоа што Шелезни Руда е еден од најпопуларните скијачки центри на Шумава, како и почетна точка за многу патувања со пешачење од обете страни на границата. Градот, исто така, се стекна со репутација како жариште за проституција уште од Велшката револуција.
Сообраќај
Градот се наоѓа на железничката линија што води од П’лзењ и Клатови до граничната станица кај Баериш Ајзенштајн, по име Железни Руда-Алжбетин во Чешка. Оваа станица е поделена со националната граница помеѓу Чешката Република и Германија.
IC 353
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како IC 353 се споменува и како ESO 184-2, FGCE 1342.
Откривање
Објектот е откриен на 16 септември 1901 година од страна на Делајл Стјуарт.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, IC 353 е од видот SBcd. Видливиот сјај со голо око изнесува 12,6 mag, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,1 mag, додека површинскиот сјај изнесува 12,7 m/лм2. IC 353 има привидни димензии од 3,5' х 0,4'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 19 ч 3 м 0,1 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, -56° 9' 37". Положбениот агол на објектот е во износ од 136°.
Други поделби
Проучување на IC 353 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 62706.
Машка кошаркарска репрезентација на Велс
Машката кошаркарска репрезентација на Велс е репрезентацијата кој ја претставува Велс на меѓународните турнири. Велс нема учество на европските, светските или олимписките турнири. Англија, Велс и Шкотска се обединиле под една репрезентација во 2005 позната како Машка кошаркарска репрезентација на Велика Британија.
Карл Маркс
Карл Маркс (Karl Marx; Трир, 5 мај 1818 - Лондон, 14 март 1883) — германски филозоф, политички економист, историчар, социолог, политички теоретичар, новинар и комунистички револуционер. Еден е од најистакнатите претставници на Меѓународното здружение на работниците (попознато како Прва интернационала) и е втемелувач на марксизмот. За најважно негово дело се смета обемната четири-томна расправа „Капиталот“.
Роден во Трир, Германија во граѓанско семејство, кое во периодот на неговото раѓање од јудаизам преминува во христијанство. Неговиот татко бил адвокат, човек восхитен од идеалите на Француската револуција, со длабоки либерални чувства, во чиј дух го воспитувал и својот син. Маркс студирал право и филозофија на универзитетите во Бон, Берлин и Јена. Тој се оженил со Џени фон Вестфален во 1843 година. Поради своите политички публикации, Маркс останал без државјанство и со децении живеел во егзил со својата сопруга и децата во Лондон, каде продолжил да ја развива својата мисла во соработка со германскиот мислител Фридрих Енгелс и да ги објавува своите списи, истражувајќи во читалната на Британскиот музеј. Негови најпознати дела се памфлетот од 1848 година, Комунистичкиот манифест и четири-томниот Das Каpitаl. Неговата политичка и филозофска мисла има огромно влијание врз интелектуалната, економската и политичката историја на 20 век. Во 1999 година, Маркс е прогласен за мислител на милениумот, во 2005 година за светски најголем филозоф и во 2013 година за светски најдобар научник.
Критичките теории на Маркс за општеството, економијата и политиката - колективно сфатени како марксизам - тврдат дека човечките општества се развиваат преку класна борба. Во капитализмот, ова се манифестира во конфликт помеѓу владејачките класи (познати како буржоазија) кои ги контролираат средствата за производство и работничките класи (познати како пролетаријат) што ги создаваат овие средства со продажба на нивната работна сила за возврат за плати. Применувајќи критички пристап познат како историски материјализам, Маркс предвиде дека, како и претходните социо-економски системи, капитализмот произведува внатрешни тензии што ќе доведат до физичко и вредносно уништување на неговиот капитал (конфликт меѓу раширувањето на производството и оплодувањето на вредноста) и негова замена со нов систем познат како комунизам преку победоносна класна борба извојувана од работничката класа. Но, истовремено Маркс предупреди на причини со спротивно дејство „зошто ова паѓање не е поголемо или побрзо ... влијанија со спротивни дејства, кои го попречуваат и укинуваат дејството на општиот закон и нему му даваат карактер само на тенденција, поради што паѓањето на општата профитна норма ние го означивме како тенденциско паѓање.“
За Маркс, класните антагонизми под капитализмот, делумно поради неговата нестабилност и природа склона кон економски кризи, би резултирале со развој на класната свест на работничката класа, водејќи до нејзино освојување на политичката власт и на крајот воспоставување на бескласно, комунистичко општество составено од слободно здружени производители. Маркс активно се залагал за негово спроведување, тврдејќи дека работничката класа треба да спроведе организирана револуционерна акција за соборување на капитализмот и да донесе социјално-економска еманципација.
Детство и рано образование: 1818–1836
Маркс е роден на 5 мај 1818 година од Хајнрих Маркс (1777–1838) и Хенриет Пресбург (1788–1863). Роден е на Брукенгасе 664 во Трир, град тогаш дел од провинцијата Долна Рајна во Кралството Прусија. Маркс бил етнички Евреин. Неговиот дедо бил холандски рабин, додека неговата татковска линија ги снабдувала рабините на Триер уште од 1723 година, улога што ја презел неговиот дедо Мајер Халеви Маркс. Неговиот татко, како дете познат како Хершел, бил првиот во лозата што добил секуларно образование. Тој станал адвокат со удобен приход на висока средна класа; покрај неговите приходи како адвокат, семејството поседувало голем број лозја на Мосел. Пред раѓањето на неговиот син, и по аболицијата на еврејската еманципација во Рајнска област, Хершел се преобратил од јудаизам за да се придружи на државната Евангелистичка црква на Прусија, преземајќи го германскиот име Хајнрих наместо еврејското Хершел.
Во голема мера нерелигиозен, Хајнрих бил човек на просветителството, заинтересиран за идеите на филозофите Имануел Кант и Волтер. Како класичен либерал, тој учествувал во агитација за устав и реформи во Прусија, во тоа време апсолутна монархија. Во 1815 година, Хајнрих Маркс започнал да работи како адвокат и во 1819 година го преселил своето семејство на имот од десет соби во близина на Порта-Нигра. Неговата сопруга, Хенриет Пресбург, беше холандска Еврејка од просперитетно деловно семејство кое подоцна ја основало компанијата Филипс Електроникс. Нејзината сестра Софи Пресбург (1797–1854) се омажила со Лион Филипс (1794–1866) и била баба на Герард и Антон Филипс и прабаба на Фриц Филипс. Лион Филипс бил богат холандски производител на тутун и индустријалец, кај кого Карл и Џени Маркс подоцна често доаѓале да се потпираат за заеми додека биле прогонети во Лондон.
Малку е познато за детството на Маркс. Третото од девет деца, тој станал најстариот син кога неговиот брат Мориц починал во 1819 година. Маркс и неговите преживеани браќа и сестри, Софи, Херман, Хенриет, Луис, Емили и Каролина, биле крстени во Лутеранската црква во август 1824 година, а нивната мајка во ноември 1825 година. Маркс приватно се школувал од неговиот татко сè до 1830 година, кога бил запишан во средното училиште во Трир, чиј директор Хуго Витенбах бил пријател на неговиот татко. Вработувајќи многу либерални хуманисти како учители, Витенбах ја разгневил локалната конзервативна влада. Подоцна, полицијата извршила рација во училиштето во 1832 година и открила дека меѓу учениците се дистрибуира литература за поддршка на политички либерализам. Сметајќи ја дистрибуцијата на таков материјал за акт на заведување, властите вовеле реформи и замениле неколку вработени за време на школувањето на Маркс.
Во октомври 1835 година на 17-годишна возраст, Маркс отпатувал до Универзитетот во Бон, сакајќи да студира филозофија и литература, но неговиот татко инсистирал на право како попрактична професија. Поради состојба наведена како „слаби гради“, Маркс бил ослободен од служење војска кога наполнил 18 години. Додека бил на Универзитетот во Бон, Маркс се приклучил на Поетскиот клуб, група во која се наоѓале политички радикали кои биле набљудувани од полицијата. Маркс, исто така, се придружил на клубот за пиење Трир Таверн (германски: Landsmannschaft der Treveraner), во еден момент служејќи како клупски претседател. Покрај тоа, Маркс бил вклучен во одредени расправии, од кои некои станале сериозни: во август 1836 година учествувал во двобој со член на универзитетскиот корпус Борусиа. Иако неговите оценки во првиот семестар биле добри, тие наскоро се влошиле, што го навело неговиот татко да издејствува трансфер на посериозниот и академски Универзитет во Берлин.
Хегелијанизам и рано новинарство: 1836–1843
Поминувајќи ги летото и есента 1836 година во Трир, Маркс станал посериозен во врска со студиите и неговиот живот. Тој се верил со Џени фон Вестфален, образована бароница од пруската владејачка класа која го познавала Маркс уште од детството. Бидејќи таа ја прекинала свршувачката со еден млад аристократ за да биде со Маркс, нивната врска била општествено контроверзна поради разликите меѓу нивното религиозно и класно потекло, но Маркс се спријатил со нејзиниот татко Лудвиг фон Вестфален (либерален аристократ) и подоцна му ја посветил својата докторска теза. Седум години по свршувачката, на 19 јуни 1843 година, тие се венчале во протестантска црква во Кројцнах.
Во октомври 1836 година, Маркс пристигнал во Берлин, запишувајќи се на правен факултет и изнајмил соба во Мителштрасе. За време на првиот семестар, Маркс присуствувал на предавањата на Едуард Ганс (кој ја претставувал прогресивното Хегелијанско становиште, образложено на рационалниот развој во историјата, потенцирајќи ги особено неговите слободарски аспекти и важноста на социјалното прашање) и на Карл фон Савињи (кој го претставувал Историската школа на правото). Иако студирал право, тој бил фасциниран од филозофијата и барал начин да ги комбинира двете, верувајќи дека „без филозофија ништо не може да се постигне“. Маркс се заинтересирал за неодамна починатиот германски филозоф Георг Вилхелм Фридрих Хегел, за чии идеи тогаш се дебатирало меѓу европските филозофски кругови. За време на едно закрепнување во Штралау, тој се приклучил на Докторскиот клуб (Doktorklub), студентска група која ги дискутирала Хегеловите идеи и преку нив се инволвирал во група на радикални мислители познати како Младо-хегелијанци во 1837 година. Тие собирале околу Лудвиг Фојербах и Бруно Бауер, со тоа што Маркс развил особено блиско пријателство со Адолф Рутенберг. Како Маркс, и Младо-хегелијанци биле критички настроени кон метафизичките претпоставки на Хегел, но го присвоиле неговиот дијалектички метод за да го критикуваат воспоставеното општество, политика и религија од левичарска перспектива. Таткото на Маркс починал во мај 1838 година, што резултирало со намален приход за семејството. Маркс бил емотивно близок со својот татко и му го вреднувал сеќавањето по неговата смрт.
До 1837 година, Маркс пишувал фиктивна и нефиктивна литература, откако завршил краток роман насловен „Шкорпија и Феликс“, драма насловена „Оуланем“, како и голем број љубовни песни посветени на Џени фон Вестфален, иако ниту едно од ова рано творештво не било објавено за време на неговиот живот. Маркс наскоро ја напуштил книжевноста за други занимања, вклучително и проучување на англискиот и италијанскиот јазик, историја на уметност и превод на латински класици. Тој започнал соработка со Бруно Бауер за уредување на Хегеловата „Филозофија на религијата“ во 1840 година. Маркс се ангажирал во пишување на својата докторска теза насловена „Разликата помеѓу Демокритовата и Епикурејската филозофија на природата“, што ја завршил во 1841 година. Била опишана како „смел и оригинален труд во кој Маркс тргнал да покаже дека теологијата мора да попушти пред супериорната мудрост на филозофијата.“ Есејот бил контроверзен, особено меѓу конзервативните професори на Универзитетот во Берлин. Наместо тоа, Маркс решил својата теза да ја достави до либералниот универзитет во Јена, чиј факултет му го доделил докторантот во април 1841 година. Бидејќи Маркс и Бауер биле двајцата атеисти, во март 1841 година тие започнале да планираат издавање на списание насловено Archiv des Atheismus (Атеистички Архиви), но до тоа никогаш не дошло. Во јули, Маркс и Бауер отпатувале во Бон од Берлин. Таму ја скандализирале својата класа, опивајќи се, смеејќи се во црква и галопирајќи низ улиците на магариња.
Париз: 1843–1845
Во 1843 година, Маркс станал соуредник на новиот, радикален левичарски париски весник, Deutsch-Französische Jahrbücher (Германско-француски записи), а потоа бил поставен од германскиот социјалист Арнолд Руге за да ги обедини германските и француските радикали и на тој начин Маркс и неговата сопруга се преселиле во Париз во октомври 1843 година. Првично живеејќи заедно со Руге и неговата сопруга на 23 Rue Vaneau, тие ги сметале условите на живеење за тешки, па се иселиле по раѓањето на нивната ќерка Џени во 1844 година. Иако имал намера да привлече писатели од Франција и од германските држави, Jahrbücher бил доминиран од германски писатели и единствениот негермански писател бил прогонетиот руски анархистички колективист Михаил Бакунин. Маркс придонел два есеи за весникот, „Вовед во прилог кон критиката на Хегеловата филозофија на правото“ и „За еврејското прашање“, последниот есеј воведувајќи го неговото верување дека пролетаријатот е револуционерна сила и обележувајќи го неговото прифаќање на комунизмот. Било објавено само едно издание, но било прилично успешно, во најголем дел заради вклучувањето на сатиричните оди на Хајнрих Хајн за кралот Лудвиг од Баварија, што ги предизвикало германските држави да го забранат весникот и ги запленат увезените копии (Руге сепак одбил да финансира објавување на дополнителни изданија и неговото пријателство со Маркс прекинало). По затворањето на весникот, Маркс започнал да пишува за единствениот нецензуриран радикален весник на германски јазик, Vorwärts! (Напред!). Со седиште во Париз, весникот бил поврзан со Сојузот на праведните, утопистичко социјалистичко тајно друштво на работници и занаетчии. Маркс присуствувал на некои од нивните состаноци, но не се приклучил. Во Vorwärts!, Маркс ги рафинирал своите ставови за социјализмот засновани врз идеите на Хегел и Фојербах за дијалектички материјализам, и во исто време критикувајќи ги либералите и другите социјалисти кои делувале во Европа.
За време кога живеел на 38 Rue Vanneau во Париз (од октомври 1843 до јануари 1845 година), Маркс се ангажирал на интензивно проучување на политичката економија (Адам Смит, Дејвид Рикардо, Џејмс Мил и други), француските социјалисти (особено Клод Анри Сен-Симон и Шарл Фурие) и историјата на Франција. Проучувањето на политичката економија е проучување што Маркс го продолжил до крајот на својот живот и резултирало со неговото големо економско дело – четири томна книга наречена „Капиталот“. Марксизмот во голем дел се заснова на три влијанија: Хегеловата дијалектика, францускиот утопистички социјализам и англиската економија. Заедно со неговото претходно проучување на дијалектиката на Хегел, проучување што Маркс го направил за ова време во Париз значело дека сите главни компоненти на (Маркс-Енгелсовиот) марксизам биле воспоставени до есента 1844 година. Маркс постојано се оддалечувал од своето проучување на политичката економија - не само со вообичаените дневни барања од тоа време, туку дополнително со уредување на радикален весник, а подоцна и со организирање и насочување на напорите на политичка партија за време на годините на потенцијално револуционерно народно востание на граѓанството. Сепак, Маркс секогаш се враќал на своите економски студии: тој се обидувал „да ги разбере внатрешните закони на капитализмот“.
„Економско-филозофските ракописи од 1844 година“ биле напишани помеѓу април и август 1844 година, но наскоро Маркс препознал дека ракописите биле под влијание на некои недоследни идеи на Лудвиг Фојербах. Соодветно на тоа, Маркс ја препознал потребата да раскине со филозофијата на Фојербах во корист на историскиот материјализам, така што една година подоцна (во април 1845 година) по преселбата од Париз во Брисел, Маркс ги напиша своите единаесет „Тези за Фојербах“. „Тезите за Фојербах“ се најпознати по единаесеттата теза, во која се вели дека „филозофите го толкувале светот само на различни начини, работата е да се измени“. Ова дело содржи Марксова критика на материјализмот (поради неговата контемплативност), на идеализмот (поради сведување на практиката во теорија), критикувајќи ја филозофијата што ја поставила апстрактната реалност над физичкиот свет. Така, ова дело го вовел првиот поглед на историскиот материјализам на Маркс, аргументот дека светот не се менува со идеи, туку со реална, физичка, материјална активност и практика. Во 1845 година, по приемот на барање од прускиот крал, француската влада го затворила Vorwärts!, а министерот за внатрешни работи Франсоа Гизо го протерал Маркс од Франција. Во овој момент, Маркс се преселил од Париз во Брисел, каде Маркс се надевал дека уште еднаш ќе го продолжи своето проучување на капитализмот и политичката економија.
Брисел: 1845-1848
Не можејќи да престојува во Франција или да се пресели во Германија, Маркс решил да емигрира во Брисел во февруари 1845 година. Сепак, за да остане во Белгија, тој морал да гарантира дека нема да објавува ништо на теми од современата политика. Во Брисел, Маркс се поврзал со други протерани социјалисти од цела Европа, вклучувајќи ги Мозес Хес, Карл Хајнцен и Јосиф Вејдемејер. Во април 1845 година, Енгелс се преселил од Бармен, Германија во Брисел за да се приклучи на Маркс и растечкиот кадар на членови на Сојузот на Праведните кои сега барале дом во Брисел. Подоцна, Мери Брнс, долгогодишна придружничка на Енгелс, го напуштила Манчестер, Англија за да се приклучи на Енгелс во Брисел.
Во средината на јули 1845 година, Маркс и Енгелс го напуштиле Брисел за Англија за да ги посетат водачите на чартистите, социјалистичко движење во Велика Британија. Ова било прво патување на Маркс во Англија и Енгелс бил идеален водич за патувањето. Енгелс веќе поминал две години во Манчестер од ноември 1842 до август 1844 година. Не само што Енгелс веќе го знаел англискиот јазик, тој исто така развил блиски односи со многу чартистички водачи. Навистина, Енгелс служел како известувач за многу чартистички и социјалистички англиски весници. Маркс го искористил патувањето како можност да ги испита економските ресурси што биле достапни за студирање во разни библиотеки во Лондон и Манчестер.
Во соработка со Енгелс, Маркс исто така се залагал да напише книга која честопати се смета како негов најдобар третман на концептот на историскиот материјализам, „Германската идеологија“. Во ова дело, Маркс раскинал со Лудвиг Фојербах, Бруно Бауер, Макс Штирнер и остатокот од Младите Хегелијанци, додека тој исто така раскинал со Карл Грун и другите „вистински социјалисти“ чии филозофии сè уште се засновале на „идеализмот“. Во „Германската идеологија“, Маркс и Енгелс конечно ја комплетирале својата филозофија, која се засновала исклучиво на материјализам како единствена моторна сила во историјата. „Германската идеологија“ е напишана во хумористично-сатирична форма, но дури и оваа сатирична форма не ја спасила книгата од цензура. Како и многу други негови рани написи, „Германската идеологија“ не би била објавена во време на животот на Маркс и била објавена дури во 1932 година.
После завршувањето на „Германската идеологија“, Маркс го насочил своето внимание кон дело кое имало за цел да ја разјасни сопствената позиција во однос на „теоријата и тактиката“ на едно вистинско „револуционерно пролетерско движење“ кое ќе делува од гледна точка на една навистина „научна материјалистичка“ филозофија. Ова дело било наменето да направи разлика помеѓу утописките социјалисти и Марксовата сопствена научна социјалистичка филозофија. Со оглед на тоа што утопистите веруваа дека луѓето мора да бидат убедувани да се приклучат на социјалистичкото движење, начинот на кој човек мора да биде убеден да прифати какво било поинакво верување, Маркс знаел дека луѓето во повеќето прилики ќе имаат тенденција да постапуваат во согласност со сопствените економски интереси, на тој начин повикувајќи се на цела класа (работничката класа во овој случај) со широк повик кон најдобриот материјален интерес на класата ќе биде најдобриот начин да се мобилизира широката маса на таа класа за да се направи револуција и да се промени општеството. Ова било намерата на новата книга што ја планирал Маркс, но за да помине ракописот кај владините цензори тој ја нарече книгата „Сиромаштијата на филозофијата“ (1847) и ја понудил како одговор на „ситната буржоаска филозофија“ на францускиот анархистички социјалист Пјер-Жозеф Прудон како што е искажана во неговата книга „Филозофија на сиромаштијата“ (1840).
Овие книги ги поставиле темелите на најпознатото дело на Маркс и Енгелс, политички памфлет што оттогаш стана познато како „Комунистичкиот манифест“. Додека престојувал во Брисел во 1846 година, Маркс ја продолжил својата врска со тајната радикална организација Сојузот на Праведните. Како што е наведено погоре, Маркс мислел дека Сојузот е само еден вид радикална организација што е потребна за да се поттикне работничката класа на Европа кон масовно движење што ќе донесе револуција на работничката класа. Како и да е, за организирање на работничката класа во масовно движење, Сојузот морал да престане со својата „тајна“ или „подземна“ ориентација и да работи на отворен терен како политичка партија. Членовите на Сојузот на крајот се убедиле во овој поглед. Според тоа, во јуни 1847 година Сојузот бил реорганизиран од нејзиното членство во ново отворено „надземно“ политичко здружение кое се обраќало директно до работничката класа. Ова ново отворено политичко здружение било наречено Сојуз на комунисти. И Маркс и Енгелс учествувале во изготвување на програмата и организациските принципи на новиот Сојуз на комунисти.
Кон крајот на 1847 година, Маркс и Енгелс започнале да го пишуваат она што ќе стане нивно најпознато дело - програма за акција на Сојузот на комунисти. Напишано заедно од Маркс и Енгелс од декември 1847 до јануари 1848 година, „Комунистичкиот манифест“ за првпат бил објавен на 21 февруари 1848 година. „Комунистичкиот манифест“ ги изложил идеите на новиот Сојуз на комунисти. Бидејќи повеќе не било тајно здружение, Сојузот на комунисти сакал да ги разјасни целите и намерите пред јавноста отколку да ги крие своите верувања како што правел Сојузот на праведните. Воведните редови на памфлетот ја поставија основата на марксизмот: „Историјата на сите досегашни општества е историја на класни борби.“ Продолжува да ги испитува антагонизмите за кои Маркс тврди дека настанале во судирите на интереси помеѓу буржоазијата (богатата капиталистичка класа) и пролетаријатот (индустриската работничка класа). Поаѓајќи од ова, Манифестот го претставува аргументот зошто Сојузот на комунисти, наспроти другите социјалистички и либерални политички партии и групи во тоа време, навистина делувал во интерес на пролетаријатот да го собори капиталистичкото општество и да го замени со социјализам.
Подоцна истата година, Европа доживеала серија протести, бунтови и честопати насилни востанија што станаа познати како Револуциите од 1848 година. Во Франција, револуцијата доведе до соборување на монархијата и формирање на Француската Втора Република. Маркс поддржувал ваква активност и добивајќи значително наследство од неговиот татко (задржано од неговиот вујко Лионел Филипс по смртта на таткото на Маркс во 1838 година) или од 6000 или 5000 франци тој, наводно, искористил третина од таа сума за да ги вооружи белгиските работници кои планирале револуционерна акција. Иако вистинитоста на овие обвинувања е спорна, белгиското Министерство за правда го обвинило Маркс за тоа, го уапсило, па тој бил принуден да избега назад во Франција, каде под новата републиканска влада на власт верувал дека тој би бил безбеден.