cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Левото
Левото е македонско оро, кое потекнува од Костурско. Орото е женско, се игра во кружна форма, при што првите две играорки можат да отстапат од кружната форма и да продолжат во паровидна игра, со тоа што втората играорка се држи за танецот поточно со третата играорка (односно според локалниот термин се крепат).
На орото по природен пат се надоврзува песната Крена Мартината:
Велосипедизам на Летните олимписки игри 2016
Натпреварите во велосипедизам на Летните олимписки игри 2016 во Рио де Жанеиро ќе се одржат на четири собиралишта за осумнаесет дисциплини од 6 до 21 август.
Собиралиштата ќе бидат тврдината Копакабана како место за почеток и крај на друмската трка, Понтал за хронометарските трки, Олимпискиот велодром Рио за велодромските настани, олимпискиот центар за BMX и планинскиот центар, обете во Деодоро.
Велосипедските дисциплини се присутни на секоја Олимпијада од првите современи игри во 1896 година, заедно со атлетиката, гимнастиката, мечувањето и пливањето.
Од игрите во 1896 година со пет велодромски дисциплини и една друмска трка од Атина, постепено на игрите биле вклучувани женските дисциплини, планинскиот велосипедизам и BMX со што моментално има осумнаесет дисциплини.
Баурејски јазик
Баурејскиот е скоро исчезнат јазик кој се зборува од околу 13 до 200 жители во Боливија. Јазикот е дел од аравачките јазици и се зборува во департманот Бени. На баурејскиот се преведени делови од Библијата. Голем број од Баурејците го смениле јазикот со шпански. Според уставот на Боливија, баурејскиот е еден од службените јазици во Боливија.
Пирогроздова киселина
Пирогроздова киселина може да се добие од глукоза преку процес на гликолиза, да се претвори назад во јаглехидрати (како глукоза) преку процес на глуконеогенеза, или во масни киселини преку ацетил коензим А.
Вернер Хохбаум
Вернер Пол Адолф Хохбаум (роден на 7 март 1899 година во Кил, починат на 15 април 1946 во Потсдам) бил германски филмски режисер.
Тврдина Крчмаре
Тврдината Крчмаре е тврдина која се наоѓа во близина на градот Ваљево, Србија. Денеска од неа има останато само рушевини.
Санде Белески
Санде Стојмиров Белески ( во —  во ) — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ.
Животопис
По завршувањето на основното училиште продолжил да се школува во Гимназијата во Охрид каде завршил два класа. Како напреден младинец, станал член на КПМ, а во НОВ стапил во летото 1944 година во редовите на Првата македонска бригада. Учествувајќи низ повеќе борби со Бригадата, загинал во ноември 1944 година кај селото Зајас при конечното ослободување на Кичево.
Венера-5
Венера-5 била советска автоматска научно-истражувачка станица (вештачки сателит) наменета за истражување на планетата Венера. Лансирана е на 5 јануари 1969 година.
Одвивањето на мисијата
Намената на леталото била атмосферско истражување на Венера. Било слично со апаратот Венера-4 иако била изменета така што би можела да поднесе поголем атмосферски притисок. Кога Венера-5 и пришла на планетата Венера, бил исфрлен одсекот за спуштање од главното тело на леталото. Во текот на спуштањето на површината на планетата, бил исфрлен падобран за да би го забавил падот. Полни 53 минути додека капсулата паѓала, атмосферските податоци биле собирани со сензори, и биле испраќани на Земјата преку радио-врска.
Капсулата го носела грбот на СССР и бил гравиран Ленин.
Грабов (амт)
Грабов (Grabow) — општинска заедница во округот Лудвигслуст-Пархим, во Мекленбург-Западна Померанија, Германија. Седиштето на општинската заедница е во Грабов.
Општинската заедница Грабов се состои од следниве општини:
Јован Кировски
Јован Кировски (роден на 18 март 1976 година во Ескондидо, Калифорнија) — американски фудбалер со македонско потекло кој моментално работи како асистент тренер во Лос Анџелес Галакси.
Клупска кариера
Во 1992, Кировски се приклучил на младинскиот состав на Манчестер Јунајтед и со тоа стана првиот Американец кој заиграл во тој клуб. Откако не добил работна дозвола во Премиер лигата, во 1996 тој потпишал за германскиот Бундеслигаш Борусија Дортмунд во кој поминал четири сезони. Во сезоната 1998/99 тој бил позајмен на второлигашот Фортуна Келн.
Во 2000 година Кировски потпишал за португалскиот Спортинг Лисабон, но повторно, не останал долго време во клубот, и после две сезони се вратил назад во Англија во екипата на Кристал Палас. Во 2002, тој потпишал за Бирмингем, но после сезона и пол заминал во САД потпишувајќи за Лос Анџелес Галакси. На 23 јануари 2012, Кировски се повлекол од фудбалот како играч, но останал како тренер во истиот фудбалски клуб.
Меѓународна кариера
Кировски дебитирал за американскиот состав на 18-годишна возраст на 19 октомври 1994 против Саудиска Арабија. Тој бил дел од репрезентацијата на САД на Летните олимписки игри во 1996 како и на Купот на конфедерации во 1999 и 2003.
Тренерска кариера
Веднаш после неговото повлекување, Кировски станал помошен тренер на Лос Анџелес Галакси. . Во 2013 клубот го назначил за технички директор.
Drumming Song
Синглот е номиниран за "Најдобро Музичко Видео" на Q Awards.
Усни Доко
Животопис
Доко е роден во Охрид на 17 јуни 1933 година. Настапувал заедно со Рамиз Зекир каде заедно членувале во ВК „Стрмец“ во Охрид, каде што во 1948 година учествувале на првенствата на Југославија во кајак двосед (К–2) на мирни води. Освоиле прво место на 1000 м во 1952, три први места на 500, 1.000 и 10.000 м, а во К–4 на 500 м второ место во 1953 година. Во екипна конкуренција освоил: второ во 1950 и 1952, прво во 1954 и три трети места во 1948, 1949 и 1953 година. Настапувал за Репрезентацијата на Југославија на Светското првенство на мирни води во Макон, Франција, во 1954 година, а во К–4 го освоил деветтото место. Скоро сите настапи ги имал со Рамиз Зекир. Бил прогласуван и за спортист на годината.
NGC 2992
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2992 се споменува и како MCG -2-25-14, Arp 245, IRAS 09432-1405.
Откривање
Објектот е откриен на 8 февруари 1785 година од страна на Вилијам Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 2992 е од видот Sa. Видливиот сјај со голо око изнесува 12,2 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,1 m, додека површинскиот сјај изнесува 13,5 m/лм2. NGC 2992 има привидни димензии од 3,7' х 0,9'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 9 ч 45 м 41,9 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, - 14° 19' 37". Положбениот агол на објектот е во износ од 15°.
Други поделби
Проучување на NGC 2992 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 27982. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 278; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 5486. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1536.
Јежи Дудек
Клупска кариера
Дудек започнал да игра фудбал во екипата на Конкордија Кнуров со 12 година. Шест години подоцна дебитирал за првиот тим на Конкордија во третата лиги, каде поставил рекорд од 416 минути без примен гола.
Во Полска играл уште и за екипата на Сокол Тихи една сезона, пред да ја напушти својата земја во 1996 године и да потпише договор со холандскиот Фејенорд. Со Фејенорд успеал да ги освои Холандското првенство и Суперкупот на Холандије победувајќи го Ајакс со 3-2.
Во летото 2001, Дудек се преселил во Ливерпул, каде набргу станал прв голман на тимот заменувајќи го Сандер Вестервелд. Неговата прва сезона во Ливерпул била одлична, во која со својата одлична форма и одбрани дал голем придонес за второто место на Ливерпул во Премиер лигата, зад Арсенал кој таа сезона ја освоил двојната круна. Исто така Дудек бил номиниран за најдобар голман на Европа заедно со Џанлујџи Буфон и Оливер Кан. Следната сезона, Дудек се опоравил од низата големи грешки во првенствените натпревари, така што и помогнал на екипата да го освои Лига купот со победата над Манчестер Јунајтед со 2-0 во финалето, каде бил избран за играч на натпреварот.
Дудек бил еден од најважните играчи во 2005 година, кога Ливерпул ја освоил Лигата на шампионите. Во финалето против Милан, тој одбранил две големи шанси на Андриј Шевченко во продолженијата, за кој Ливепул се изборил израмнувајќи го резултатот на 3-3 откако губеле со 3-0 на полувремето. По 120 минути игра резултатот останал 3-3, а во пенал серијата Дудек бил јунакот на Ливерпул бранејќи ги пеналите на Шевченко и Пирло, за на крајот Ливерпул да победи со 3-2 по изведувањето на пеналите. Во пенал серијата Дудек ја користел тактиката на Брус Гробелар (поранешен голман на Ливерпул) од 1984 година кога Ливерпул ја победил Рома во финалето на Купот на шампионите 1983-1984, за да ги збуни играчите на Милан при изведувањето на пеналите. Тој станал третиот полски фудбалер кој станал првак на Европа после Збигњев Боњек и Јожеф Млинарчик.
Пред почетокот на сезоната 2007-2008, 34-годишниот Дудек му се приклучил на Реал Мадрид, но одиграл само 2 првенствени натпревари, заради тоа што прв голман на тимот бил Икер Касиљас.
Цирцов
Цирцов може да се однесува на следниве места во Мекленбург-Западна Померанија, Германија:
NGC 1069
NGC 1069 — спирална галаксија во соѕвездието Кит, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 1069 се споменува и како MCG -1-7-38, IRAS 02405-0829.
Откривање
Објектот е откриен на 29 септември 1886 година од страна на Луис Свифт, со помош на рефрактор, чијашто леќа имала пречник од 16 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 1069 е од видот Sc. Видливиот сјај со голо око изнесува 13,5 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,2 m, додека површинскиот сјај изнесува 13,6 m/лм2. NGC 1069 има привидни димензии од 1,4' х 0,9'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 2 ч 42 м 59,9 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, - 8° 17' 20". Положбениот агол на објектот е во износ од 145°.
Други поделби
Проучување на NGC 1069 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 10285. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 265; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 5285. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1292.
Доменико Џани
Д-р Доменико Џани (на Domenico Giani;, , Италија) — актуелен Главен ревизор на Жандармерискиот корпус на државата на градот Ватикан на која функција стапува на 3 јуни 2006 година на местото на Камило Чибин кој поминал 34 години како Главен ревизор. Тој исто така е шеф и на личното обезбедување на папата Франциск.
Пред стапување на моменталната функција, тој бил Заменик главен ревизор во Жандармерискиот корпус на Камило Чибин на која функција стапува на 12 февруари 1999 година по благослов на папата Јован Павле II.
Јахорина (скијачки центар)
Скијачкиот центар Јахорина (Ски центар Јахорина), официјално наречен Олимписки центар Јахорина, е планинско одморалиште и најголемо и најпопуларно одморалиште за зимски туризам во Босна и Херцеговина. Скијачкиот центар се наоѓа на падините на планината Јахорина во Динарските Алпи. Се наоѓа на 15 км од општина Пале во ентитетот Република Српска и на 30 км од меѓународниот аеродром во Сараево. Во скијачкиот центар Јахорина се одржувале натпреварите во алпско скијање за време на Зимските олимписки игри 1984 година.
Историја
Првите пишани документи за скијање на планината Јахорина се забележани кон крајот на 19 век за време на Австроунгарското владеење. Организираниот туризам на Јахорина започнал во 1923 година, кога бил основан скијачкиот центар. Помеѓу Првата и Втората светска војна, на Јахорина биле изградени ски скокалници и планинарски дом. Првиот југословенски скијачки митинг се одржал на Јахорина во 1937 година.
На скијачкиот центар Јахорина се одржале натпреварите во алпско скијање во женска конкуренција за време на Зимските олимписки игри 1984 година, кои се одржале од 8 до 19 февруари 1984 година во Сараево, СФР Југославија. Од 1984 година, скијачкиот центар Јахорина го носи официјалното име „Олимписки центар Јахорина“.
Скијачкиот центар Јахорина е најголемиот и најпопуларен ски центар во Босна и Херцеговина. Освен алпско скијање, сноубординг, планинарење и санкање, местото нуди можност и за други спортски активности на отворено. Нордиските скијачки патеки, патеките за крос-кантри и разните други спортски објекти нудат дополнителни можности за спортистите и туристите. Со поставувањето на рефлектори овозможено е и ноќно скијање на скијачката патека Пољице. Во 2018 година, скијачкиот центар го посетиле 185.000 туристи, најголем број по 1980-тите.
Скијакиот центар Јахорина бил еден од местата каде што во февруари 2019 се одржал Европскиот младински олимписки зимски фестивал.
Тиргартен
Тиргартен — населба во округот Мите, Берлин. Пред германското обединување, таа била дел од Западен Берлин.
Во Тиргартен постојат познати објекти на Рајхстагот и канцеларијата на германскиот канцелар, како и неколку амбасади. Бранденбуршката порта и Потсдамскиот плоштад се наоѓаат во источниот дел на Тиргартен, кој некогаш се граничил со Источен Берлин.
Тиргартен е наречен по паркот Тиргартен — најголемиот во градот.
Окрузи во Нов Зеланд
Округот (district, rohe) е второстепена управна единица на Нов Зеланд во надлежност на окружен совет, еднен степен подолу од регионите. Создадени се со управната реофма од 1989 г. и денес постојат 53 окрузи кои, заедно со 13 градски совети и Советот на Четемските Острови ги сочинуваат територијалните единици на државата. Окрузите имаат надлежност врз подрачја со рурален карактер и помали гратчиња, а градските совети се задолжени за поголемите градските подрачја. Три окрузи (Гизборн, Тасман и Марлборо) се унитарни единици кои воедно имаат статус на региони.
Окрузите сепак не се подединици на регионите, и некои од нив припаѓаат на повеќе од еден регион. На пример, округот Таупо е разделен на дури четири региони. Регионите се физиографски целини кои ги претставуваат сливните подрачја во земјата, додека пак окрузите одразуваат стопански и сообраќајни целини. Регионалните совети имаат надлежност врз животната средина и јавниот превоз, а окружните се задолжени за месните патишта и резервати, канализацијата, градежните дозволи, исцртување парцели и други работи од месно значење. Некои дејности се ставени во надлежност на јавните претпријатија (или организации) под управа на совет.
Окрузи
Денес во земјата има 54 окрузи тука наведени по региони:
Принцов проект за дождовните шуми
Принцовиот проект за дождовните шуми (англ. Prince's Rainforests Project) е добротворна организација основана во октомври 2007 од НКВ Принцот од Велс. Овој проект има за цел да ја подигне свеста кај поединците и организациите за важната улога на шумите во подобрувањето и спречувањето на промената на климата, како и за преголемиот притисок на кој се изложени дождовните шуми предизвикани од порастот на цените на храната ширум светот, и сè поголемата глобална побарувачка на говедско месо, соја и палмино масло. Во светот постои сè повисока свест за итната потреба да се заштитат дождовните шуми, но и народите кои живеат и зависат од нив и нивните ресурси.
Шахот во 1945 година
1945 во шахот содржи некои значајни настани.
ABC-транспортер
ABC-транспортери (англиски: ATP-binding cassette transporters — ATP-врзувачки касетни транспортери) — членови на натсемејство на транспортни системи, која е една од најголемите и веројатно едно од најстарите семејства со претставници во сите колена на живиот свет, од прокариоти па сѐ до човекот.
ABC-транспортерите често се изградени од повеќе подединици, од кои една или две се трансмембрански белковини и една или две се мембрански асоцирани ААА-ATPази. ATPазните подединици ја користат енергијата од врзувањето и хидролизата на ATP за да ја покренат транслокацијата на различни супстрати низ мембраната, без разлика дали е за внесување или изнесување на супстратот.
Повеќето, но не сите, системи за внесување имаат и екстрацитоплазматски рецептор кој го врзува супстратот. Некои хомологни ATPази учествуваат во процеси кои не се поврзани со транспорт, како што се на пример транслацијата на РНК и поправката на ДНК. ABC-транспортерите се класифицираат во ABC-натсемејството на белковини, врз основа на низата и организацијата на нивните ATP-врзувачки касетни (ABC) домени, иако нивните интегрални мембрански домени еволуирале независно едни од други неколкупати во еволуционата историја на животот, што ги прави да припаѓаат на различни белковински семејства. Интегралните мембрански белковини на ABC-извозниците (изнесувачите) еволуирале независно едни од други најмалку трипати во историјата на животот. Врз основа на нивните тридимензионални структури со висока резолуција, веројатно е дека интегралните мембрански белковини на ABC-увозниците (внесувачите) еволуирале независно едни од други најмалку трипати. ABC-увозниците во клетката внесуваат разни молекули, како што се: хранливи материи, биосинтетски претходници, витамини, метални јони; додека ABC-извозниците изнесуваат од клетката стероли, липиди, ксенобиотици и голем број на првични и вторични метаболити. Високото ниво на експресија на гените кои кодираат некои од овие извозници и кај прокариотските и кај еукариотските организми (вклучувајќи го и човекот) резултира со развој на отпорност кон многу лекови, како што се антибиотици и антиканцерогени лекови.
Досега се одликувани стотици ABC-транспортери и кај прокариотите и кај еукариотите. Бидејќи ABC-гените, кои кодираат за овие белковини, се од клучно значење за многу клеточни процеси, мутациите кои се јавуваат кај нив може да резултираат со тешки генетски заболувања. Кај човекот има 48 гени кои кодираат за ABC-транспортери. Мутациски промени на повеќето од нив може да резултираат со тешки заболувања како што се: цистична фиброза, адренолеукодистрофија, Штаргардтова болест, тумори отпорни на антиканцерогени лекови, сидеробластна анемија, атаксија, итн. ABC-транспортерите се исто така одговорни за отпорност кон повеќе лекови; на пример, кога се јавува многу висока експресија на ABC-гените во туморските клетки, тие стануваат отпорни на многу антиканцерогени лекови.
Функција
ABC-транспортерите ја користат врзивната енергија и хидролиза на ATP за транспорт на различни супстрати низ клеточните мембрани. Тие можат да се поделат во три главни функционални категории. Кај прокариотите, увозниците посредуваат во внесувањето на хранливи материи (нутриенси) во клетката. Супстратите кои се внесуваат се: јони, аминокиселини, шеќери, пептиди и други главно хидрофилни молекули. Мембранскиот регион на ABC-транспортерот го штити хидрофилниот супстрат од мембранските липиди и на тој начин му овозможува непопречен пат низ мембраната. Еукариотските организми не поседуваат увозници, но тие поседуваат извозници, кои се присутни и кај прокариотите, а функционираат како пумпи кои исфрлаат токсични материи и лекови од клетката. Кај Грам-негативните бактерии, извозниците служат и за транспорт на липиди и некои полисахариди од цитоплазмата во периплазмата. Третата подгрупа на ABC белковини не играат улога на транспортери туку се вклучени во процесите на транслација и поправка на ДНК.
Функција кај прокариотите
Бактериските ABC-транспортери се неопходни за одржување на вијабилноста на клетката, а кај патогените видови и за нивна вирулентност и патогеност. На пример, ABC-системите за внесување на железни јони кај бактериите се битни ефектори на вирулентност. Патогените бактерии користат сидерофори, како што е ентеробактинот, за да го врзат железото кое е во комплекс со високоафинитетни железо-врзувачки белковини или еритроцити. Сидерофорите се органски молекули кои го хелираат железото со многу висок афинитет. Нив ги излачува бактериската клетка во околината богата со железо, по што ги реапсорбира во облик на сидерофор-железен комплекс преку посебни ABC-транспортни системи. Кај бактеријата Agrobacterium tumefaciens, генот chvE-gguAB кодира увозници за глукоза и галактоза, кои исто така се поврзани со вирулентноста на овој вид. ABC-транспортерите се толку битни за опстанокот на клетката што тие функционираат како белковински системи кои се спротивставуваат на разни видови на непожелни промени и дисбаланси кои може да се случат во клетката. На пример, при смртоносно зголемување на осмотскиот притисок во клетката, се активираат осмосензорни ABC-транспортери кои посредуваат во внесувањето на растворливи супстанци. Покрај тоа што учествуваат во транспортот на материи, некои бактериски ABC-белковини можат да бидат вклучени и во регулација на неколку физиолошки процеси.
Бактериските експортни системи изнесуваат од клетката разни супстрати: градбени компоненти на клеточниот ѕид (липополисахариди, теихонски киселини), белковини инволвирани во бактериската патогенеза (пр. хемолиза, хем-врзувачка белковина и алкална протеаза), хидролитички ензими, белковини на S-слојот, токсини, антибиотици, бактериоцини, сидерофори, итн. Тие, исто така, играат значајни улоги и во некои биосинтетски патишта, вклучувајќи ја биосинтезата на вонклеточните полисахариди и биогенезата на цитохромите.
Функција кај еукариотите
Иако повеќето еукариотски ABC-транспортери се извозници, некои не се директно вклучени во транспортот на супстратите. Кај трансмембранскиот регулатор на цистична фиброза (CFTR, од англ. cystic fibrosis transmembrane regulator), хидролизата на ATP е поврзана со отворањето и затворањето на јонските канали кои ги носи самата ABC-белковина.
ABC-транспортерите кај човекот се поврзани со повеќе болести кои настануваат како резултат на полиморфизми во ABC-гените, а ретко поради целосното губење на функцијата на една ABC-белковина. Вакви заболувања вклучуваат Менделови болести и комплексни генетски нарушувања, како што се: цистична фиброза, адренолеукодистрофија, Штаргардтова болест, Тангиерска болест, имунолошка дефициентност, прогресивно семејна интрахепатична холестаза, синдром на Дабин-Џонсон, Pseudoxanthoma elasticum, перзистентна хиперинсулинемична хипогликемија во детството поради фокална аденоматозна хиперплазија, X-поврзана сидеробластна анемија, макуларна дегенерација поврзана со возраст, семејна хипоапопротеинемија, Retinitis pigmentosum, корнеална дистрофија и други. ABCB (MDR/TAP)-семејството кај човекот е одговорно за отпорност кон повеќе лекови (MDR, од англ. multiple drug resistance). ABCB1 или MDR1 P-гликобелковината е вклучена и во други биолошки процеси, главно за транспорт на липидни молекули. Тој посредува во секреција на стероидниот хормон алдостерон, кого го излачуваат адреналните жлезди, а се покажало дека неговата инхибиција ја спречува миграцијата на дендритичните имуни клетки, веројатно како резултат на транспортот на тромбоцит-активирачкиот фактор. Познато е дека ABCB1 посредува во транспортот на кортизол и дексаметазон, но не и на прогестерон во ABCB1-трансфектираните клетки. MDR1 исто така може да транспортира холестерол, кратковерижни и долговерижни аналози на фосфатидилхолин (PC), фосфатидилетаноламин (PE), фосфатидилсерин (PS), сфингомиелин (SN) и глукозилцерамид (GlcCer). Мултиспецифичниот транспорт на разновидни ендогени липиди преку MDR1-транспортерот може да влијае на трансдвослојната дистрибуција на липидите, главно на липидните молекули кои се повеќе застапени во внатрешниот слој од мембраната, како што се PS и PE.
Во поново време, покажано е дека ABC-транспортерите се застапени во плацентата, каде веројатно играат заштитна улога, штитејќи го фетусот во развој од штетното дејство на ксенобиотици.
Структура
Структурната архитектура на ABC-транспортерите се состои од минимум два TM домена и два NB домена. Можат да бидат искомбинирани четири поединечни полипептидни ланци (два TMD и два NBD) за формирање на целосен транспортер, како кај BtuCD импортерот на E. coli кој учествува во внесувањето на витамин Б12. Поголемиот број на извозници, како што е Sav1866 кај S. aureus, кој изнесува повеќе лекови, се изградени од хомодимери, кој се состои од два полутранспортери, односно мономери, составени од еден TMD споен со еден NBD. За да белковината биде функционална, најчесто е неопходно транспортерот да биде целосен. Одделни ABC-транспортери поседуваат додатни елементи кои придонесуваат во регулаторната функција на оваа класа на белковини. Така, увозниците поседуваат врзувачка белковина (BP, од англ. binding protein) со висок афинитет, кој специфично се врзува за супстратот во периплазмата, по што го испорачува на соодветниот ABC-транспортер. Извозниците, пак, немаат врзувачка белковина, но поседуваат внатреклеточен домен (ICD) кој се надоврзува на трансмембранските завојници и на ABC доменот. Се смета дека ICD е одговорен за комуникација помеѓу TMD и NBD.
Трансмембрански домен (TMD)
Мнозинството на ABC-транспортери имаат трансмембрански домен кој се состои од вкупно 12 алфа-завојницаа, со шест алфа-завојницаа по мономер. Бидејќи TM домените се структурно разновидни, поединечните транспортери имаат различен број на алфа-завојници (помеѓу 6 и 11). TM домените се категоризирани во три посебни сета на набори (англ. folds): тип I ABC импортер, тип II ABC импортер и ABC извозник. Класификацијата на наборите на увозниците е заснована на детална карактеризација на нивните низи. Тип I ABC импортер наборот првично бил забележан во ModB TM подединицата на транспортерот на молибдатни јони. Овој дијагностички набор исто така е присутен и во MAIF и MAIG TM подединиците на MAIFGK2 и MetI транспортерот. Кај MetI транспортерот, минимален сет од пет трансмембрански алфа-завојници го сочинуваат овој мотив, додека кај ModB и MAIG присутен е еден дополнителен алфа-завојница. Општата организација на овој мотив е „горе-долу“ топологија на ТМ2-5 завојницата која ја обиколува транслокационата стаза и ТМ1 завојницата обвиткана околу надворешната мембранска површина и е во контакт со другите ТМ завојници. Тип II ABC увозничкиот мотив е забележан во дваесет ТМ завојните домени на BtuCD и во Hi1471, хомологниот транспортер од Hemophilus influenzae. Кај BtuCD, пакувањето на алфа-завојниците е комплексно. Често ТМ2 завојницата зазема позиција низ центарот на подединицата, каде е обиколен со други завојници. ТМ5 и ТМ10 завојниците се сместени на ТМD интерфејсот. Кај ABC извозниците, регионот кој ја премостува мембраната е организиран во две „крила“ кои се состојат од завојниците ТМ1 и ТМ2 од едната подединица и ТМ3-6 од другата подединица, во аранжман на доменска размена. Често се случува завојниците ТМ1-3 да се сродни со завојниците ТМ4-6 во смисла на приближната двојна ротација околу оската во рамнината на мембраната.
Нуклеотид-врзувачки домен (NBD)
ABC доменот се состои од два поддомена, централен каталитички домен, кој наликува на RecA-сличните ATPазни мотори, и помал, структурно разновиден, алфа-завоен поддомен, кој единствено се среќава кај ABC-транспортерите. Поголемиот домен типично се состои од две бета плочи и шест алфа-завојницаа, каде е сместен каталитичкиот Вокеров А мотив (GXXGXGKS/T, каде X е која било аминокиселина), кој уште се нарекува и P-петелка, и Вокеровиот B мотив (ΦΦΦΦD, каде Φ е хидрофобна аминокиселина). Помалиот, завоен домен се состои од три или четири завојници и ABC-специфичниот мотив, кој е познат и како LSGGQ мотив или С мотив. ABC доменот исто така има и глутамински остаток во флексибилната петелка позната како Q петелка, капаче или γ-фосфатен прекинувач, кој ги поврзува TM и ABC домените. Се смета дека Q петелката е вклучена во интеракцијата на NBD и TMD, особено во поврзаноста (спрегата) меѓу хидролизата на ATP и конформационите промени на TMD во текот на транслокацијата на супстратот. Н мотивот, познат и како прекинувачки регион, содржи високо сочуван хистидински остаток, кој е важен во интеракцијата на ABC доменот со ATP. Името ATP-врзувачка касета е изведено од специфичниот аранжман на наборите или мотивите на оваа класа на белковини по формирањето на ATP сендвич и хидролизата на ATP.
Врзување и хидролиза на ATP
Врзувањето на ATP е неопходно за формирање на димер на двата ABC домени од транспортерот. Интерфејсот помеѓу ABC домените е најекстензивен кога тие имаат врзано ATP молекули, а кога немаат врзано ATP конформацијата на белковината е таква што постои максимална раздвоеност на ABC-домените. Структурите на изолирани NB домени, во состојба кога имаат врзано ATP, се познати кај следните увозници: HisP, GlcV, MJ1267, E. coli MalK (E.c. MalK), T. litoralis MalK (TLMalK), и кај следните извозници: TAP, HlyB, MJ0796, Sav1866, и MsbA. Двете молекули на ATP се позиционираат во интерфејсот на димерите, помеѓу Вокеровиот А мотив на едната подединица и LSGGQ мотивот на другата подединица. Оваа конфигурација првпат била воочена кај Rad50 и во структурите на MJ0796, NBD подединицата на LolD транспортерот на Methanococcus jannaschii и E.c. MalK малтозниот транспортер. Структурите се, исто така, доследни со резултатите добиени од биохемиски испитувања, кои покажале дека ATP е во близок контакт со аминокиселинските остатоци на P-петелката и LSGGQ мотивот во текот на каталитичкиот процес.
Врзувањето на ATP е неопходно за да се осигура електростатичен и структурен интегритет на активното место и да се поттикне формирањето на активниот NBD димер. Врзувањето на ATP се стабилизира со помош на следните заемодејства: (1) стекинг интеракција (англ. stacking interaction) помеѓу прстенот на сочувана ароматична аминокиселина, која претходи на Вокеровиот А мотив, и аденинскиот прстен на ATP молекулата, (2) водородни врски помеѓу сочуваниот лизински остаток од Вокеровиот А мотив и кислородните атоми на бета- и гама-фосфатот од ATP молекулата и координација на овие фосфати и одредени аминокиселински остатоци од Вокеровиот А мотив со Mg2+ јон, и (3) координација на гама-фосфатот со страничниот ланец на серинот и амидните групи од делот на полипептидната верига каде се наоѓаат глицинските остатоци во LSGGQ мотивот. Дополнително, сочуваниот хистидин во Н-петелката ја поттикнува димеризацијата на домените по врзувањето на ATP. Овој хистидински остаток стапува во контакт со аминокиселински остатоци во Вокеровиот А мотив и D петелката од другата страна на димерниот интерфејс.
Правилното врзување на фосфатните остатоци и позиционирањето на гама-фосфатот кон молекулата на вода која го напаѓа е неопходно за ензиматската хидролиза на ATP. Во активното место на врзување на нуклеотидот, кислородните атоми на бета- и гама-фосфатите на ATP молекулата биваат стабилизирани од аминокиселинските остатоци на Вокеровиот А мотив и преку координација со Mg2+ јонот. Mg2+ јонот, исто така, се координира со терминалниот аспартатен остаток од Вокеровиот В мотив преку молекулата на вода која напаѓа. Генерална база, која може да биде глутаматниот остаток веднаш до Вокеровиот B мотив,  глутаминот во Q-петелката,   или хистидинот во прекинувачкиот регион кој формира водородна врска со гама-фосфатот од ATP молекулата, ја катализира брзината на хидролиза на ATP со промовирање на напаѓачката молекула на вода. Точниот молекуларен механизам на хидролизата на ATP сè уште не е целосно утврден.
Механизам на транспорт
ABC-транспортерите се активни транспортери т.е. потребна е енергија во форма на ATP за транслокација на супстратот преку клеточната мембрана. Овие белковини ја искористуваат врзивната енергија и/или хидролиза на ATP за поттикнување на конформациони промени во трансмембранскиот домен (TMD) кои се одговорни за транспортот на супстратните молекули. ABC увозниците и извозниците имаат сличен механизам на транспорт на супстрати што произлегува од сличностите во нивните структури. Механизмот кој ги опишува конформационите промени на транспортерот одговорни за врзување на супстратот се нарекува модел на наизменичен пристап. Во овој модел, местото за врзување на супстратот се менува меѓу конформација која е насочена кон надворешноста и конформација која е насочена кон внатрешноста. Релативните афинитети за врзување на супстратот на двете конформации ја одредуваат насоката на транспортот. Кај увозниците, бидејќи транслокацијата е насочена од периплазмата кон цитоплазмата, тогаш конформацијата која е насочена кон надворешноста ќе има повисок афинитет за врзување на супстратот. Спротивно на ова, кај извозниците конформацијата која е насочена кон внатрешноста ќе има повисок афинитет за врзување на супстратот. Моделот кој ги опишува конформационите промени во нуклеотид-врзувачкиот домен (NBD), како резултат на врзувањето и хидролизата на ATP, се нарекува ATP-прекинувачки модел (англ. ATP-switch model). Овој модел предвидува две главни конформациони промени на NBD: создавање на затворен димер по врзувањето на две ATP молекули и дисоцијација во отворен димер по хидролиза на ATP и ослободување на ADP и неоргански фосфат (Pi). Премините помеѓу отворена и затворена конформација на димерот предизвикуваат конформациски промени во TMD, што резултира со транслокација на супстратот.
Општиот механизам за транспортниот циклус на ABC-транспортерите сè уште не е целосно разјаснет, сепак акумулирани се прилично голем број на структурни и биохемиски податоци за поддршка на моделот во кој врзувањето и хидролизата на ATP е спрегнато со конформациските промени одговорни за транслокација на супстратот. Во состојба на мирување на сите ABC-транспортери, NB домените се наоѓаат во отворена димерна конфигурација, со низок афинитет за ATP. Оваа отворена конформација поседува комора која е достапна на внатрешноста на транспортерот. Циклусот на транспортот започнува со врзување на супстратот за одредено место на TMD кое има висок афинитет кон него, што предизвикува конформациони промени во NBD кои го зголемуваат афинитетот за врзување на ATP. Потоа, две молекули на ATP се врзуваат кооперативно за NBD, за да ја формираат конфигурацијата на затворен димер. Затворениот NBD димер индуцира конформациони промени во TM домените, кои предизвикуваат отворање на TMD и формирање на комора со отвор кој е спротивен на оној од почетната состојба. Афинитетот на TMD кон супстратот се намалува, па тој го отпушта во околината. По ова следи хидролиза на ATP со последователно ослободување на Pi, а потоа и на ADP, што дејствува да го врати транспортерот во неговата првобитна (основна) конфигурација. Иако е предложен општ механизам, сепак, сè уште се дебатира за точниот редослед на врзување на супстратот, врзувањето и хидролизата на ATP, конформациските промени, како и заемодејствата помеѓу домените.
Неколку истражувачки групи кои ги проучуваат ABC-транспортерите имаат различни теории во поглед на механизмот на дејството на транспортерите. Сè до неодамна генерално било прифатено дека хидролизата на ATP го обезбедува главниот енергетски инпут или погон за транспорт на супстратот и дека NB домените делуваат наизменично, како и дека е можно да учествуваат во различни чекори од транспортниот циклус. Меѓутоа, најновите структурни и биохемиски податоци укажуваат на тоа дека врзувањето на ATP, а не неговата хидролиза, е главниот погон за транспортот на супстратот. Бидејќи врзувањето на ATP ја иницира димеризацијата на NBD, можно е формирањето на димерот да претставува главниот погон. Познато е дека некои транспортери имаат NB домени со различни способности за врзување и хидролиза на ATP, а фактот што интерфејсот на NBD димерот содржи две места за врзување на ATP сугерира дека функцијата на двата NBD во транспортниот циклус се совпаѓа.
Постојат одредени докази дека врзувањето на ATP е, всушност, главниот поттикнувач на транспортниот циклус. Покажано е врзувањето на ATP ги менува својствата на врзувањето на супстратот за TMD. Афинитетот на ABC-транспортерот за неговиот супстрат тешко се мери директно, а индиректните мерења, на пример со стимулација на активноста на ATPазата, често ги одразуваат другите чекори од кои зависи брзината на реакцијата. Неодамна било покажано, со директни мерења на врзување на винбластин за пермеазниот гликобелковина (P-гликобелковина) во присуство на нехидролизирачки аналози на ATP (пр. 5’-аденилил-β-γ-имидодифосфат, AMP-PMP), дека врзувањето на ATP, во отсуство на хидролиза, е доволно за да се намали афинитетот со кој TMD го врзува супстратот. Исто така, врзувањето на ATP индуцира значителни конформациони промени во двата TM домена. Спектроскопските истражувања, испитувањата на протеазната пристапност и истражувањата со вкрстено врзување покажале дека врзувањето на ATP за NB домените индуцира конформациони промени кај MRP1 (англ. multidrug resistance-associated protein-1), HisPMQ, LmrA и Pgp. Дводимензионалните кристални структури на AMP-PMP врзан за Pgp покажале дека во текот на транспортниот циклус најголемите конформациони промени се случуваат по врзувањето на ATP, а последователната хидролиза на ATP предизвикува поограничени промени. Придонес за овие конформациони промени може да даваат вртежните движења и искривувањата на трансмембранските алфа-завојници. Други студии се имаат фокусирано на потврдување дека врзувањето на ATP го индуцира создавањето на затворениот NBD димер. Биохемиските испитувања на интактните транспортни комплекси сугерираат дека конформационите промени во NB домените се релативно мали. Во отсуство на ATP, NB домените веројатно се флексибилни, но овие движења не вклучуваат големи реориентации на NBD во однос на другите домени од транспортерот. Врзувањето на ATP индуцира ригидна ротација на двата ABC поддомени еден во однос на друг, што овозможува правилно подредување на нуклеотидите во нивните активни места и интеракција со соодветните мотиви. Постојат цврсти биохемиски докази дека врзувањето на двете ATP молекули е кооперативно, т.е. и двете молекули мора да се врзат во нивните активни места пред NB домените да можат да се димеризираат и да ја формираат затворената, каталитички активна, конформација.
ABC-увозници
Повеќето ABC-транспортери кои посредуваат во внесувањето на нутриенсите и другите молекули во бактериската клетка зависат од посебни белковини за врзување на супстратот, кои го врзуваат со многу висок афинитет. Овие белковини се водорастворливи, хидрофилни белковини, кои се сместени во периплазматскиот простор кај Грам-негативните бактерии. Грам-позитивните бактерии немаат периплазматски простор, па затоа нивниот врзувача белковина најчесто е липобелковина кој е врзан за надворешната страна на клеточната мембрана. Некои Грам-позитивни бактерии имаат врзувачки белковини кои се врзани за трансмембранскиот домен на самиот ABC-транспортер. Првата успешно добиена кристална структура на неоштетен ABC импортер е молибденскиот транспортер (ModBC-A) од Archaeoglobus fulgidus. Одредени се и структурите на три други бактериски увозници, со атомска резолуција, и тоа: E. coli BtuCD, E. coli-малтозен транспортер (MalFGK2-E), и можен метал-хелатен транспортер на Haemophilus influenzae HI1470/1. Структурите даваат детална слика за интеракцијата помеѓу трансмембранскиот домен и ABC-доменот. Тие, исто така, откриваат две различни конформации кај кои отворот се наоѓа на спротивни краеви. Откриено е и уште едно заедничко својство на сите увозници, а тоа е дека секој NBD се врзува за еден TMD преку краток цитоплазматски алфа-завојница на TM-доменот кој се нарекува „спрегнувачка завојница“.
Големи ABC-увозници
BtuCD и HI1470/1 се класифицирани како големи ABC-увозници. Трансмембранската подединица на импортерот на витамин Б12, BtuCD, содржи десет трансмембрански завојници, а функционалната единица и се состои од две копии, од кои секоја има домен за врзување на нуклеотиди (NBD) и трансмембрански домен (TMD). TMD и NBD стапуваат во меѓусебна интеракција преку една цитоплазматска петелка помеѓу два TM-завојници и Q-петелката во ABC-доменот. Во отсуство на врзани нуклеотиди, постојат два ABC-домена и интерфејсот на димерот е отворен. Споредбата на структурите со врзувачка белковина (BtuCDF) и без врзувачка белковина (BtuCD) открива дека BtuCD има отвор кон периплазмата, додека кај BtuCDF-конформацијата која е насочена кон надвор е затворена и од двете страни на мембраната. Структурите на BtuCD и неговиот хомолог, HI1470/1, претставуваат две различни конформациони состојби на ABC-транспортерот. Предвидениот пат за транслокација на супстратот во BtuCD е отворен кон периплазмата, а затворен од цитоплазматската страна на мембраната, додека оној кај HI1470/1 има спротивна насока и е отворен само од цитоплазматската страна. Разликата во структурите е во свртување од 9° на едната TM-подединица во однос на другата.
Мали ABC-увозници
Структурите на ModBC-A и MalFGK2-E, кои се наоѓаат во комплекс со нивната врзувачка белковина, одговараат на мали ABC-увозници. TMD на ModBC-A и MalFGK2-E имаат само шест завојници во рамките на една подединица. Хомодимерот на ModBC-A се наоѓа во конформација во која TM-подединиците (ModB) се ориентирани во превртена V-форма, со отвор од цитоплазматската страна на мембраната. Од друга страна, ABC-подединиците (ModC) се наоѓаат во отворена конформација, без врзани нуклеотиди, во која P-петелката од едната подединица е одвоена од LSGGQ-мотивот на другата подединица. Врзувачката белковина ModA се наоѓа во затворена конформација, во која супстратот е врзан во жлебот помеѓу двата сегменти на белковинската молекула и стапува во интеракција со вонклеточните петелки на ModB, така што тој е сместен директно над затворениот влез на транспортерот. Структурата на MalFGK2-E потсетува на каталитичката транзициона состојба за хидролиза на ATP. Таа се наоѓа во затворена конформација, во која содржи две ATP-молекули позиционирани меѓу Вокеровите А и В-мотиви од едната подединица и LSGGQ мотивот од другата подединица. Малтозоврзувачката белковина (MBP или MalE) се наоѓа укотвен на периплазматската страна на TM подединиците (MalF и MalG), а на интерфејсот на овие две подединици може да се забележи една голема, затворена шуплина. Трансмембранските завојници се така поредени што формираат конформација на белковината која е затворена кон цитоплазматската страна, а отворена кон периплазматската страна. Ваквата структура сугерира дека MBP треба да се врзе за транспортерот за да ја стимулира неговата ATPазна-функција.
Механизам на транспорт на ABC-увозниците
Механизамот на транспорт на ABC-увозниците го поддржува моделот на наизменичен пристап. Во состојба на мирување увозниците се насочени кон внатрешната страна, каде интерфејсот на димерот на нуклеотид-врзувачките домени (NBD) се одржува отворен од страна на трансмембранските домени (TMD) и насочен кон надворешната страна, но е затворен од спротивната, цитоплазматска, страна. По закотвувањето на затворената врзувачка белковина, кој има врзано супстрат, на периплазматската страна на TMD, доаѓа до врзување на ATP и затворање на NBD-димерот. Ова предизвикува премин на транспортерот од состојба на мирување во конформација насочена кон надворешноста, во која TMD се преориентирани за да го примат супстратот од врзувачката белковина. По хидролизата на ATP, NBD димерот се отвора и супстратот се ослободува во цитоплазмата. Отпуштањето на ADP и Pi од NBD го враќа транспортерот во состојба на мирување. Единствената противречност на овој механизам со моделот на ATP-прекинувач е што конформацијата во состојбата на мирување, каде нема врзано нуклеотид, е различна од очекуваната конформација насочена кон надворешноста. Иако ова е случајот, треба да се напомене дека NBD не се димеризира сè додека ATP и врзувачката белковина не се врзат за транспортерот.
ABC-извозници
ABC-извозниците се чести во прокариотскиот свет и тие имаат блиски хомолози кај еукариотите. Тие се класифицираат според типот на супстратот кој го транспортираат. Една група на транспортери учествуваат во процесот на изнесување на белковини од клетката (пр. токсини, хидролитички ензими, белковини на S-слојот, полициклични пептидни антибиотици, бактериоцини и фактори на компетенција), а другата група учествува во процесот на изнесување на ксенобиотици (лекови). Овие ABC-извозници имаат привлечено големо внимание затоа што придонесуваат за отпорноста на клетките на дејството на антибиотици и антиканцерогени лекови, така што ги испумпуваат овие лекови од клетката.
Кај Грам-негативните бактерии, ABC-извозниците посредуваат во симултаната секреција на белковинските супстрати низ внатрешната и надворешната мембрана без директен премин низ периплазмата. Овој тип на секреција се нарекува тип I секреција, а опфаќа три компоненти кои заедно функционираат: ABC-извозник, мембранска фузиона белковина (MFP) и фактор на надворешната мембрана (OMF). Пример за ваква секреција е излачувањето на хемолизин (HlyA) од E. coli, каде ABC-транспортерот на внатрешната мембрана (HlyB) формира заемодејства со фузиона белковина на внатрешната мембрана (HlyAD) и факторот на надворешната мембрана (TolC). TolC овозможува хемолизинот да биде транспортиран низ двете мембрани, без контакт со периплазмата.
Отпорноста на бактериите кон лекови станува сè поголем здравствен проблем. Еден од механизмите на отпорноста на бактериите кон лекови е зголемениот ефлукс на антибиотиците од бактериската клетка. Отпорноста на лекови поради ефлукс кој е посредуван од P-гликобелковината, првично била забележана кај клетките на цицачите. Леви и неговите соработници (Levy et al.) први објавиле докази дека отпорноста на бактериите кон антибиотици може да се должи на ефлукс на лековите од бактериската клетка. P-гликобелковината е најдобро проучената ефлуксна пумпа и како таква дава значаен увид во механизмот на бактериските пумпи. Иако одредени транспортери изнесуваат специфичен тип на супстрати, поголемиот број изнесуваат различни класи на лекови, со значително различни хемиски структури. Овие транспортери со заедничко име се нарекуваат ABC-транспортери на отпорност кон повеќе лекови (MDR — multidrug resistence), а понекогаш се нарекуваат и „хидрофобни правосмукалки“.
Човечки ABCB1/MDR1 P-белковина
P-гликобелковината е добро проучена белковина која придонесува на отпорноста на клетката кон повеќе лекови. Тој припаѓа на човечката ABCB (MDR/TAP)-семејство, а исто така е познат како ABCB1 или MDR1 Pgp. MDR1 се состои од функционален мономер со два трансмембрански домена (TMD) и два домена за врзување на нуклеотиди (NBD). Оваа белковина главно може да транспортира катјонски или електрично-неутрални супстрати, како и широк спектар на амфифилни супстрати. Структурата на целиот ABCB1-мономер е добиена во присуство и во отсуство на нуклеотиди, со користење на електронска крио-кристалографија. Без врзани нуклеотиди, TMD се приближно паралелни и формираат сноп кој ја опкружува централната пора, со отвор кон вонклеточната страна на мембраната. Во присуство на нехидролизирачкиот ATP-аналог, AMP-PNP, TM-домените значително се реорганизирани, со три јасно одделени домени. Централната пора, која е опкружена со TM-домените, делумно е отворена кон внатреклеточната страна на клетката, со простор помеѓу двата домена кој овозможува пристап на супстратот од липидната фаза. Значителната промена во пакувањето и можната ротација на TM-завојниците по врзувањето на нуклеотидите сугерираат дека механизмот на транспорт е преку ротација на завојниците.