cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ралф Валдо Емерсон
Рана кариера
Емерсон ја обиколил Европа во 1832 година и подоцна пишувал за овој подвиг во „Англискиот карактер“. Тој се качил на бродот „Јаспер“ на Божиќ, пловејќи прво кон Малта. За време на неговото европско патување, тој поминал неколку месеци во Италија, посетувајќи ги Рим, Фиренца, Венеција и други градови. Додека бил во Рим, се сретнал со Џон Стјуарт Мил, кој му дал препорака на Емерсон за да се сретне со Томас Карлајл. Бил и во Швајцарија и морал да биде одвлечен на сила за да го посети домот на Волтер во Ферни. Тогаш тој заминал за Париз, „гласно модерно место, слично на Њујорк“, и ја посетил градината на цвеќињата. Тој бил фасциниран од организацијата на цвеќињата според системот на класифицирање на Жусие, и начинот на кој сите објекти се поврзани. Како што вели Ричардсон, „Увидот на Емерсон во внатрешната поврзаност на работите во градината на цвеќињата бил момент на визионерски интензитет кој го одделил од теологијата, а го привлекол кон науката“.
Емерсон се вратил во Америка на 9 октомври 1833 и продолжил да живее со својата мајка во Њутон, Масачусетс, сè до октомври 1834, кога се преселува во Конкорд, Масачусетс, да живее со таткото на неговата жена, д-р Езра Рипли. Гледајќи го растежот на лицејското движење, кое одржувало предавања на сите теми, Емерсон се видел себеси како предавач. На 5 ноември 1833, тој го направил првото од она што подоцна ќе бидат околу 1.500 предавања, дискусирајќи за „Користа од природознанието за Бостон“. Ова било пошироко образложување за неговото искуство во Париз. Во ова предавање, тој ги претставил некои од неговите најважни верувања и идеи, кои подоцна ќе ги развие во неговиот прв објавен есеј „Природа“: "„Природата е јазик и секој нов факт што се учи е нов збор; но не е јазик кој e растргнат на делови и е мртов во речникот, туку е јазик што сочинува значајна и универзална смисла. Јас посакувам да го научам овој јазик, не за да знам нова граматика, туку за да ја читам големата книга што е напишана на тој јазик.“"
На 24 јануари 1835, Емерсон и напишал писмо на Лидија Џексон во кое и предлага брак. Нејзиното прифаќање стигнува до него преку пошта на 28 јануари. Во јули 1835 година, Емерсон купува куќа во Конкорд, Масачусетс и ја именува „Грмушка“. Сега е отворена за јавноста како „Куќата на Ралф Валдо Емерсон“. Емерсон, за многу кратко време, се воздигнал меѓу водечките граѓани во градот. Тој одржал предавање во чест на двестотото годишно постоење на градот Конкорд на 12 септември 1835 година. Два дена подоцна, тој се оженил со Лидија Џексон во нејзиниот роден град Плимут, Масачусетс, а на 15 септември се преселиле во новиот дом во Конкорд заедно со мајката на Емерсон.
Емерсон набргу потоа го сменил името на Лидија во Лидијан и ја нарекувал „кралице“, понекогаш и „Азија“, а таа него г-н Емерсон. Нивните деца се викале Валдо, Елен, Едит и Едвард Валдо Емерсон. Лидијан предложила првата ќерка да се вика Елен, по првата жена на Емерсон.
Емерсон бил сиромашен кога бил на Харвард, и потоа, речиси целиот свој живот, ја издржувал својата фамилија. Тој наследил поголема сума пари од првата жена, но за да ги земе, морал да поднесе тужба против фамилијата Такер. Тој зел 11,600$ во мај 1834 и додатни 11,674$ во јули 1837 година. Во 1834 година, тој забележал дека има примања од 1,200$ годишно од првичната исплата на имотот, што е рамно на она што тој го заработувал како пастор.
Книжевна кариера и трансцендентализмот
На 8 септември 1836, денот пред објавувањето на „Природа“, Емерсон се сретнал со Хенри Хеџ, Џорџ Путнам и Џорџ Рипли за да планираат периодични собирања заедно со други интелектуалци. Ова било почетокот на „Трансценденталниот клуб“, кој служел како центар на движењето. Првиот официјален состанок се одржал на 19 септември 1836 година. На 1 септември 1837, за првпат жени присуствувале на состанокот. Емерсон ги поканил Маргарет Фулер, Елизабет Хор и Сара Рипли на вечера во неговиот дом пред состанокот за да се осигура дека тие ќе бидат присутни на попладневниот состанок. Фулер ќе се покаже како значајна личност во трансцендентализмот.
Емерсон анонимно го објавил неговиот прв есеј „Природа“ на 9 септември 1836 година. Една година подоцна, на 31 август 1837, Емерсон го одржува предавањето „Американскиот научник“, тогаш познат како „Говор одржан пред друштвото Фи Бета Капа во Кембриџ“. Насловот е променет заради збирката есеи (која го вклучува првото јавно објавување на „Природа“) во 1849 година. Пријателите го убедувале да го објави говорот и тој така и направил, објавувајќи го говорот на сопствен трошок во 500 примероци, кои се продале за еден месец. Во говорот, Емерсон прогласува книжевна независност на Америка и ги повикува Американците да создадат сопствен пишувачки стил, различен од оној на Европа. Џејмс Расел Ловел, кој бил студент на Харвард во тоа време, го нарекол „настан без претходна паралела во нашите книжевни анали“. Друг член на публиката, отец Џон Пирс, го нарекол „ неповрзано и неразбирливо обраќање“.
Список на државни водачи во 865 година
Списокот е поделен на континентите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината.
Аџина Бара (Вранче)
Аџина Бара — археолошко наоѓалиште во прилепското село Вранче. Претставува населба од римско време и среден век. Се наоѓа на 1 км североисточно од селото, покрај мочуришниот терен, каде се среќаваат фрагменти од керамички садови, покривни ќерамиди и друг градежен материјал.
Феликс Вјенќек
Феликс Вјенќек (Feliks Więcek; 1904 – 1978) — полски професионален друмски велосипедист.
Го освоил првото издание во 1928 година на Трката околу Полска.
NGC 4592
NGC 4592 — спирална галаксија во соѕвездието Девица, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 4592 се споменува и како UGC 7819, MCG 0-32-32, CGCG 14-91, IRAS 12367-0015.
Цветанка Петрова
Цветанка Петрова (р. ) — македонска фудбалерка, која игра како голман за репрезентацијата на Македонија.
NGC 4592
Откривање
Објектот е откриен на 23 февруари 1784 година од страна на Вилијам Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Цветанка Петрова
Меѓународна кариера
Петрова го направила своето деби за репрезентацијата на Македонија на 19 септември 2009 година, против Словачка.
NGC 4592
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 4592 е од видот Sd. Видливиот сјај со голо око изнесува 11,6 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,2 m, додека површинскиот сјај изнесува 13,8 m/лм2. NGC 4592 има привидни димензии од 5,8' х 1,5'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 12 ч 39 м 18,6 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, -0° 31' 53"". Положбениот агол на објектот е во износ од 97°.
Други поделби
Проучување на NGC 4592 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 42336. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 239; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 4948. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1405.
690
690 (Римски бројки) — година според општоприфатениот календар. Тоа била 690 година од новата ера, 690. од првиот милениум, 90. од VII век и прва од 690-тите.
Други календари
Така, во византискиот календар, којшто времето го мери од создавањето на светот според Библијата, на 1 септември 5509 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар, истата трае во текот на 6198 и 6199 година. Според асирскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува од 4750 г. п.н.е, кога се проценува дека бил изграден првиот храм во граот Асур, станува збор за 5440 година. Понатаму, во еврејскиот календар, којшто започнува на 1 септември 3760 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар или околу една година пред создавањето на светот според Евреите, годината се протега во текот на 4450 и 4451 еврејска година. Според календарот на Римјаните, којшто започнува од 753 г. п.н.е., кога браќата Ромул и Рем го основале градот Рим (познато и како Ab urbe condita), годината е избројана како 1443.
Во рамките на кинескиот календар, пак, постојат две поделени мислења за почетокот на броењето на годините: едни сметаат дека тоа е 61 година од владеењето на легендарниот Жолт цар или 2637 г. п.н.е.; додека други сметаат дека за почеток треба да се земе годината кога Жолтиот цар станал владетел, т.е. 2697 г. п.н.е. На тој начин, според првото гледиште, 690 година се протега во 3326 и 3327, додека според второто гледиште, годината трае во текот на 3386 и 3387 кинеска година. Будистичкиот календар започнува да го мери времето од 543 г. п.н.е., година во којашто се смета дека Буда достигнал состојба на нирвана, и годината ја брои како 1233. Според исламскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува со 622 година, т.е. годината на пребегнувањето на пророкот Мухамед од Мека во Медина (позната и како хиџра), годината се протега во текот на 70 и 71 исламска година.
Копа Либертадорес
Копа Либертадорес е најсилното фудбалско натпреварување во Јужна Америка. Во него учествуваат шампионите и најдобрите клубови од земјите членки на Јужноамериканската фудбалска федерација (КОНМЕБОЛ) како и од Мексико.
Мила Јовович
Мила Јовович (англиски: Milla Jovovich) или целосно име Милица Богдановна Јовович (Milica Bogdanovna Jovovich, година) — американска актерка, музичар, и модел.
Јововиќ ја започнала својата кариера како манекенка на својата 11 година. Во 1988 година ја добила својата прва професионална улога во телевизискиот „Ноќен воз за Катманду“, а подоцна таа се појавила во нејзиниот прв високобуџетен филм „Два месеци порасна“. По неколку помали телевизиски и филмски улоги, таа станала позната по својата улога во „Враќање во сината лагуна“ (1991). Следната значајна улога била во филмот „Петтиот елемент“ (1997), а подоцна глумела во „Гласник: Приказна за Јованка Орлеанка“ (1999). Во 2002 година, таа ја играла главната улога во филмот „Притаено зло“, кој имал пет продолженија: Притаено зло: Апокалипса (2004) Притаено зло: Истребување (2007) Притаено зло: Задгробен живот (2010), Притаено зло: The Revenge (2012) и Затвореник: Финално поглавје (2017).
Покрај нејзината глумечка и глумечка кариера, Мила Јовович го издаде албумот "Божествена комедија" во 1994 година.
Младост
Мила Јовович е родена во Киев, Украина (во тоа време дел од Советскиот Сојуз). Нејзиниот татко е српскиот лекар Богдан Јовиќ, а мајка на руската глумица Галина Логинова Јовиќ. Семејството се преселило во Лондон, а во 1981 година во Сакраменто, Калифорнија, кога Милица имала пет години. Седум месеци подоцна се преселиле во Лос Анџелес.
Помошна писта Плачковица
Помошна писта Плачковица ― помошна аеродромска писта направена со проширување на регионалниот пат 2431, сместена на самата атарска граница на селата Ебеплија и Прналија на планината Плачковица, Македонија.
Историја
Истата може да се користи за мали спортски авиони, иако асфалтната подлога е во лоша состојба.
Список на државни водачи во 1134 година
Ова е список на државни водачи во 134 година. Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција.
Списокот е поделен на континентите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината.
Медицинско волонтерство
Медицинско волонтерство ― волонтерството во пределот на обезбедување медицинска помош. Иако често се гледаат само лекари и медицински сестри кои се доброволци, поимот може да се користи и за доброволци за клинички испитувања кои се мотивирани од нефинансиски придобивки. Медицинското волонтерство е воглавно гледано како „етички императив кој им служи на обесправените“.
Откриено е дека мотивациите на медицинските доброволци, анализирани преку рамката за Инвентар на функции на доброволците, се фокусирани прво на димензијата на вредности, а потоа на разбирање, подобрување, социјална, кариера и заштита. Од нив, најважни се првите две. Со други зборови, најчеста причина за медицинско волонтирање е изразување или дејствување на важни вредности, како што е хуманитарноста и помагањето на тие со помала среќа и барањето да научат повеќе за светот и/или вештините кои често се неискористени.
Краткорочниот медицинско волонтерство во странство, често во земјите во развој, понекогаш се критикува како медицински волонтуризам. Ваквите активности се критикуваат кога ќе се споредат со алтернативниот поим за одржлив капацитет, т.е. работа направена во контекст на долгорочни, месно управувани и инфраструктури поддржани од странство. Оваа критика главно преовладува во научната и рецензирана книжевност. Во последно време вакви критиќи објавуваат и медиуми со поопшта читателска публика.
Салата од расол
Салата од расол – салата која се служи во зимските месеци, во време кога има расол. Се приготвува од ситно исечкан расол. Основни зачини кои ѝ се додаваат на салатата се: црвен пипер, масло и сол, но може да се додаваат и други зачини како лук, јаболко, и др.
Рецепт
Потребни состојки:
Расолот ситно се сечка, па се додаваат останатите состојки и зачините. Готова е за помалку од 10 минути.
Шкембе-чорба
Шкембе-чорба или чкембе-чорба – јадење кое често се среќава во балканската, македонската, бугарската, грчката, турската и источноевропската кујна. Се приготвува од добро сварено и ситно исечкано телешко или јагнешко шкембе. На чорбата ѝ се додаваат зачини – лук, киселина, лут црвен пипер или лути пиперки. Популарна е како средство против мамурлак.
Рецепт
Потребни состојки:
Шкембето добро се мие и се става во тенџере. Се тура 1-2 литри вода и тенџерето се става на оган за да зоврие содржината. Шкембето треба да се вари додека не омекне. По желба може да се додаде јунешка коска да се вари заедно со шкембето. Кога шкембето е сварено, се вади од тенџерето и се става настрана.
Во друго тенџере со малку масло се пропржуваат морковите, лукот и целерот исечкан на коцки.
Вареното шкембе се сече на ленти или коцки и се додава во тенџерето. Се пропржува, па се додава течноста од варењето (процедена), зачините и исечканиот компир и се остава да се вари.
Се подготвува запршка од масло, брашно и црвен пипер. Се додава во тенџерето и се остава да се вари уште 1-2 минути.
Стари Лозја (Вранче)
Стари Лозја — археолошко наоѓалиште во прилепското село Вранче. Претставува населба од римско и бакарно време. Се наоѓа на околу 600 м западно од селото, каде на една поголема површина се среќаваат фрагменти од енеолитска керамика, како и фрагменти од керамички садови, покривни ќерамиди, тули и парчиња згура од топена руда од римското време.
Жан-Филип Баратие
Животот
Раното образование на Баратие највнимателно го водел неговиот татко, Франсоа Баратие, хугенот свештеник во Француската црква Швабах.
На 14 години, тој бил примен за мајстор на уметностите во Хале, и бил примен во Кралската академија во Берлин, додека работел на метод за пресметување на географската должина на море. Последните години од својот краток живот ги посветил на проучување на историјата на еврејскиот народ и антиквитети, правел преводи и собирал материјали за историите на Триесетгодишната војна и на антитринитаризмот, како и за истражување во врска со египетските антиквитети. Неговото здравје, кое отсекогаш било слабо, целосно попуштило и тој починал на деветнаесетгодишна возраст.
Во 1741 година, Јохан Хајнрих Семјуел Форми напишал биографија за него, објавена во Утрехт (NL).
Кристијан Пецолд
Кристијан Пецолд (Christian Petzold; 1677 - пред 2 јуни 1733) — германски композитор и органист. Роден е во Кенигштајн во 1677 г., а починал во 1733 г. во Дрезден, каде работел како органист.
Пецолд се смета за автор на две композиции од збирката „Тетратка за Ана Магдалена Бах“: познатиот „Менует во г-дур“ (BWV Anh.II.114) и неговото придружно дело, „Менует во г-мол“ (BWV Anh.II.115). Порано се мислело дека нивен автор е Јохан Себастијан Бах, но денешната музикологија, преводена од Ханс-Јоахим Шулце, смета дека тие се дела на Пецолд. Ментуетот во г-дур е каталогизиран како BWV Anh. бидејќи сѐ до денес, дали неговиот вистински композитор е Пецолд или Бах.
Космос-700
Космос-700 — еден од над 2.400 советски вештачки сателити лансирани во рамките на програмата „Космос“.
Општи податоци
Сателитот е лансиран од космодромот Плесецк, СССР на 26 декември 1974 г. Во орбитата околу планетата Земја бил исфрлен од носечка ракета. Масата на сателитот при лансирањето изнесувала 810 килограми. Космос-700 бил военoнавигациски сателит.
Орбитални податоци
Исфрлувањето на сателитот било на ниска орбита околу Земјата. Периодот на обиколување на сателитот околу Земјата изнесувал 104,7 минути, додека аголот на наклонетост на орбиталната рамнина во однос на рамнината на екваторот изнесувала 82,9°. Најголемото растојание од Земјата го достигнал на 999 км, а најмалото на 964.
Економија и Бизнис
„Економија и Бизнис“ — македонско стручно економско списание.
Историјат
Списанието започнало да излегува како месечно списание за теорија и практика од јануари 1998 година. Основач и долгогодишен уредник на списанието бил еден од најпознатите македонски економисти, Тихомир Јовановски.
Организација и менаџмент
Издавач на списанието е трговското друштво „Еуро-Мак-Компани“ Д.О.О. Скопје, со седиште на бул. Партизански одреди, бр. 62, локал 23, во Скопје, каде што се наоѓа и уредништвото. Во 2016 година, управител и одговорно лице на издавачот била Билјана Радевска-Грујовска, која ја вршела и улогата на одговорен уредник на списанието, додека Кирко Бошкоски бил задолжен за маркетингот и за техничкото уредување.
Активности
Во ноември 2016 година, списанието „Економија и бизнис“ ја одржала својата прва самостојна конференција, со наслов: „25 години независна Република Македонија, што научивме за македонската економија и како понатаму?“, на која учествувале: гувернерот на НБРМ, Димитар Богов, главниот извршен директор на „Шпаркасе Македонија“, Глигор Бишев, генералниот директор на „Фероинвест“, Кочо Анѓушев, претседателот на Стопанската комора на Македонија, Бранко Азески, претседателот на управниот одбор на винаријата „Тиквеш“, Светозар Јаневски, главниот извршен директор на Македонската берза, Иван Штериев итн.
ПУ „Страшо Пинџур“ - Прналија
Основно училиште „Страшо Пинџур“ (официјално: Подрачно основно општинско училиште „Страшо Пинџур“ - Прналија; скратено: ПООУ „Страшо Пинџур“) — подрачно основно училиште во селото Прналија, составен дел на ОУ „Страшо Пинџур“ од селото Карбинци.
Училиштето е именувано по истакнатиот македонски народен херој Страшо Пинџур.
Местоположба
Објектот на училиштето се наоѓа на пристапниот пат до самото село Прналија.
Настава
Во училиштето се изведува настава од прво до петто одделение и наставата се изведува единствено на турски наставен јазик.
Црква „Св. Петар и Павле“ - Мешеишта
'''Св. Петар и Павле''' — црква во охридското село Мешеишта, Општина Дебрца, претставник на Македонската преродба и главен храм на Мешеишката парохија. Му припаѓа на Охридското архијерејско намесништво во Дебарско-кичевската епархија на МПЦ - ОА.
Црквата е гробишен храм, изграден во 1899 година. На јужната врата се напишани имињата на зографите: Димитар, Ефтимиј и Ѓорѓи од мијачкото село Гари. Внатре има икони од XVII, XVIII и XIX век. Резбите во храмот се дело на Јаким Тодоров, исто така од Гари.
Јузеф Стефањски
Јузеф Стефањски (Józef Stefański; – ) — полски професионален друмски велосипедист. Настапил на поединечната и екипната друмска трка на Летните олимписки игри 1928.
Го освоил второто издание во 1929 година на Трката околу Полска.
Административна поделба на Азербејџан
Азербејџан административно се дели на следниве единици:
Овој список се однесува на главниот дел на земјата. Окрузите во автономната република Нахичеван се наведени во вториот дел, со свои броеви. Некои окрузи се наоѓаат целосно или делумно во самопрогласената република Нагорно Карабах, која на картата е означена со зелено. Таквите се укажани во белешките на списокот.
Окрузите потоа се делат на општини.
Главен дел
Територијата на Нагорно-Карабах денеска е составена од делови на азербејџанскиот округ Хоџавенд, западниот дел од Тертер, Горанбој, Шуша и источниот дел од Келбеџер. Во времето на СССР се нарекувала Нагорнокарабашка автономна област, но на 26 ноември 1991 г., Собранието на Азербејџанската ССР ја одзело автономијата. По ова, дотогашната област е поделена на окрузи, но најголемиот дел останал под управа на ерманските сили на Нагорно-Карабах и Ерменија по Нагорнокарабашкиот конфликт.
Нахичеван
АР Нахичеван има седум окрузи.
Нарушување на сонот
Нарушување на сонот (сомниопатија) — медицинскo нарушување на начинот на спиење/сонување на еден човек или животно. Некои нарушувања на сонот се доволно сериозни и го попречуваат нормалното физичко, емоционално и ментално функционирање. Тестот кој најчесто се препорачува за некои нарушувања во спиењето е полисомниографијата.
Вообичаени нарушувања
Највообичаените нарушувања на сонот се:
Основни принципи на лекување
Ниеден од од овие основни пристапи/аспекти не е доволен за сите пациенти со нарушувања во спиењето. Изборот на специфичен третман зависи од дијагнозата на пациентот, неговата медицинска и психијатриска историја и склоности, како и од експертизата на лицето кое што ќе го врши лекувањето. Често бихевиоралните/психотерапевтски и фармаколошки пристапи не се соодветни и можат делотворно да се комбинираат со цел максимално да се зголемат резултатите од терапијата. Справувањето со нарушувања на спиењето кои се резултат на ментално нарушување или нарушувања од злоупотреба на лекови и супстанции, треба да се фокусира на главната состојба.
При третирањето на неколку нарушувања како што се опструктивното прекинување на дишењето, нарушувања во биоритамот и бруксизмот, можна е потреба од специјална опрема. Во овие случаи, кога се сериозни, често е потребно да се прифати животот со овие нарушувања, без разлика колку добро се справувате.
Се смета дека некои нарушувања на спиењето го нарушуваат глукозниот метаболизам.
Медицина на спиење
„е експерт во дијагностицирање и справување со клинички состојби коишто се појавуваат за време на спиењето, што го нарушуваат спиењето или што се предизвикани од нарушувања во циклусот на будење и заспивање. Овој специјалист е вешт во анализирање и интерпретација на сеопфатна полисомнографија и добро запознаен со новите истражувања и справувања со спиењето“.
Компетентноста во медицината за спиење бара познавање на голем број ралични нарушувања, од кои многу имаат слични симптоми, како што се прекумерната дневна поспаност, која што без самоволно откажување од спиење „е речиси неизбежно предизвикан од познато нарушување на сонот кое што се лекува“, како што се ноќна апнеа, нарколепсија, синдромот Клејн-Левин, хиперсомниа преи менструален циклус, повторување на идиопатска заспаност/зашеметеност, или нарушувања на биоритамот. Друга позната болест е несоницата, збир од симптоми кои можат да бидат предизвикани од многу различни причини, физички или психички. Справувањето со оваа состојба се разликува во различни ситуации и не може да се лекува без точна дијагноза.
Стоматолошката медицина на спиењето (бруксизам, ’рчење и ноќна апнеа) се квалификува за сертификат од страна на Американскиот одбор за стоматолошка медицина на спиењето (American Board of Dental Sleep Medicine (ABDSM)., сè додека не се признае како една од деветте стоматолошки специјалности. Моменталниот дипломатски статус е признат од страна на Американската академија за медицина на спиењето и овие стоматолози се организирани во Академијата за стоматолошка медицина на спиење (САД). Квалификувани стоматолози соработуваат со лекарите за спиење во акредитирани центри и можат да обезбедат примена на орална терапија и покомпликувани операции за да се третираат и да се справуваат со нарушувањата на дишењето поврзани со спиењето.
Несоница
Несоницата најчесто се дефинира како тешкотии со спиењето на едно лице. Додека овој термин понекогаш се користи во литературата за спиење за да се опише нарушување проследено со повеќе забележани докази на нарушено спиење, несоницата често се дефинира како позитивен одговор на кое било од овие две прашања: Дали имаш тешкотии во спиењето? И дали ви е тешко да заспиете или да останете заспани? Или да го одржите сонот?.
Значи, за несоницата се смета дека и знак и симптом кој придружува неколку нарушувања во спиењето, здравствени и психички нарушувања, окарактеризирани со подолга тешкотија при заспивање и/или одржување на сонот или неквалитетно спиење. Несоницата често е придружена со нарушувања во функционирањето за време на будната состојба. Една од дефинициите за несоница е “тешкотија при заспивање или одржување на спиењето, или неможност пак да се заспие, придружено со нарушувања во дневното функционирање или забележана исцрпеност во текот на повеќе од еден месец“.
Несоницата може да се подели на примарна, секундарна и коморбидна несоница. Примарната несоница е нерушување во спиењето за кое нема медицинска, психијатриска причина или причини од опкружувањето. Дијагнозата обично е една од следново:
Типови на несоница
Несоницата може да се класифицира како краткотрајана, акутна и хронична.
Ноќната будност се одликува со тешкотии при повторното заспивање по будењето среде ноќ или прерано будење наутро – ноќна несоница и крајна несоница. Првата може да биде симптом на некоја болка или болест, а втората е често дефинирана како клиничка депресија.
Неквалитетно спиење
Неквалитетното спиење може да се појави како резултат на, на пример, немирни нозе, прекин на дишењето при спиење или поголема депресија. Неквалитетното спиење е предизвикано од лицето кое не стигнало до третото ниво или делта сонот кој има ресторативни особини. Сепак, има и такви луѓе кои и покрај тоа што не стигнуваат до третата фаза поради мозочни оштетувања, живеат нормален живот.
Големите депресии водат до прекинувањето на функцијата на хипоталамусната-хипофизната-надбубрежна оска и предизвикува ослободување на кордизол што доведува до неквалитетно спиење. Ноќната полиурија, претерано ноќно мокрење, може да биде многу вознемирувачко при спиењето.
Субјективна несоница
Некои случаи на несоница не се навистина несоница во нејзината вистинска смисла. Луѓето коишто доживуваат погрешна перцепција за време на спиењето често спијат нормално, но сепак сериозно погрешно го проценуваат времето кое што им е потребно за заспивање. Тие веруваат дека спијат само 4 часа, а сепак спиеле цели 8 часа.
Причини и поттикнувачи
Симптомите на несоницата можад да бидат предизвикани од или да бидат една од последиците од:
Истражувањата за спиењето со помош на сомниографија тврди дека лицата кои имаат нарушувања на спиењето во текот на ноќта им се излачува зголемено ниво на кордизол и адренокортикотропски хормон. Тие исто така имаат зголемен метаболизам што не е случај кај лицата кои немаат несоница но чиј сон беше намерно прекинуван истражувањето. Студиите за работата на мозокот со помош на томографско скенирање со емисија на позитрони покажува дека лицата со несоница имаат повисока стапка на активност и во текот на денот и во текот на ноќта. Останува прашањето дали овие промени се причинители или последици на долготрајната несоница. Познато недоразбирање е дека потребното време на спиење се намалува со зголемувањето на годините на едно лице. Со стареењето на луѓето се губи можноста на луѓето да спијат подолго а не потребата од тоа. Некои постари лица со несоница се превртуваат во кревет и не сакајќи паѓаат и тоа им го скратува времето за спиење кои тие го имаат.
Дијагноза
Специјалистите во областа на здравото спиење се квалификувани да дијагностицираат многу различни видови на нарушувања во спиењето. Пациентите со различни проблеми вклучувајќи го и синдромот на продолжена фаза на спиење, често се погрешно дијагностицирани со несоница. Кога едно лице има проблеми со заспивањето, но кога ќе заспие нама никакви проблеми, причината е најчесто нарушување во биоритамот.
Во многу случаи несоницата се појавува заедно со други болести, странични ефекти од лекови или психолошки проблем. Приближно пола од сите дијагностицирани несоници се поврзани со психички растројства. За време на депресија во многу случаи „несоницата треба да се смета за ко-патолошка состојба, а не како секундарна/последична“. Несоницата најчесто им претходи на психичките симптоми. „Впрочем, можно е несоницата да претставува значаен ризик за развој на последични психички нарушувања."[1]
Сознанието за причината не неопходно за поставување дијагноза.
Терапија
Важно е да се идентификуваат или да се елиминираат здравствените и психолошките причини пред да се донесе одлука за лекување на несоница. Вниманието за здраво спиење е важна стратегија за лекување од прв ред пред да се земе предвид фармаколошки пристап. Фармаколочките терапии главно се користат да се намалат симптомите на акутната несоница. Нивнта улога во справувањето со хроничната несоница остануваат нејасни.
Нефармаколошки пристап
Нефармаколошките стратегии се помоќни од хипнотичките лекови за несоница затоа што кај хипнотичките лекови се јавува толеранција. Потоа, зависноста може да доведе до повторување на апстиненцијалните ефекти по намалувањето на дозата. Затоа, хипнотичките лекови се преорачуваат за краткотрајна употреба, особено кај акутната несоница. Сепак, нефармаколочкиот пристап долгорочно помага во лекувањето на несоницата и се препорачува како прва и долга стратегија во справувањето со несоницата. Стратегијата вклучува посветување внимание на хигиената на спиење, контрола на стимулансите, интервенции во однесувањетп, терапија со ограничено спиење, парадоксни намери, терапија на образовање и релаксирање на пациентот.
Испитувањата со ЕЕГ покажаа делотворност во лекувањето на несоница со подобрување на траењето и квалитетот на спиењето.
Стимулирана терапија за контрола е третман за пациенти кои имаат негативни ефекти од спиењето. Стимулираната терапија за контрола вклучува мерки за контрола на местото на спиење и затоа често се меша со концептот на хигиена на спиење. Примери за такви измени на местото на спиење се користењето на креветот исклучиво само за спиење или секс, а не за активности како гледање телевизија. Потоа следува будењето во исто време секое утро, вклучувајќи ги и викендите, легнување во кревет само кога се чувствува поспаност или кога има голема веројатност да се зсаспие, напуштање на креветот и започнување на некоја друга активност на друго место ако набрзо не дојде до заспивање (вообичаено за 20 минути), намалување на субјктивниот обид и трошење на енергија со цел да се заспие, избегнување на светлина во ноќните часови и прекинување со дневните дремки.
Поделбата на спиењето е дел од стимулативната терапија за контрола на спиењето, техника која има за цел да го усогласи времето поминато во кревет со времето поминато во спиење. Оваа техника вклучува одржување на строг распоред на заспивање и будење, спиење само во одредено време од денот во одредено времетраење со цел да се предизвика благ недостаток на сон. Целата терапија вообичаено трае околу 3 седмици и прави лицето да спие во минимален период колку да може да биде способно да функционира, и потоа ако е можно(односно ако се подобрува ефикасноста на спиењето), тој период полека да почне да се зголемува (за 15 минути) со порано легнување, за да може телото да го врати внатршниот часовник за спиење. Терапијата со слабо светло, која што често се користи кај ранобудните луѓе за да си го вратат природниот циклус на спиење, може исто така да се комбинира со ограничување на спиењето со цел да се развие нов распоред на будење. Иако постојаното применување на оваа техника е тешко, таа може да има позитивен ефект врз несоницата кај мотивираните пациенти.
Парадоксалната намера е когнитивна техника на повторно создавање кога лицето со несоница место да се труди ноќе да заспие, тоа прави обида да остане буден (на пр. Главно престанува да пробува да заспие). Една од теориите која може да ја објасни делотворноста на овој метод е тоа што со необидувањето намерно да заспие лицето се ослободува од растревоженоста која што се јавува од потребата или барањето да се заспие, за кое што се смета дека е пасивен чин. Се покажа дека оваа техника ги намалува обидите за заспивање и растревоженоста и ја намалува субјективната оценка за заспивање и погрешно пресметување на времто за спиење (особина на многу луѓе кои страдаат од несоница).
Когнитивно бихевиорална терапија за несоница
Неодамнешна студија откри дека когнитивно-бихевиоралната терапија за несоница (CBT-I) е поефикасна од хипнотичките лекови за контролирање на несоницата. Во оваа терапија, пациентите како да ги подобрат навиките на спиење и да се ослободат од непродуктивни претпоставки за спиењето. Вообичаените грешки и очекувања коишто може да се сретнат се: (1) нереални очекувања за спиење (на пр. Треба да спијам 8 часа секоја ноќ), (2) погрешни сфаќања за причините за несоница (на пр. Имам хемиска нерамнотежа која ми предизвикува несоница), (3) засилување на последиците од несоницата (на пр. Не можам ништо да правам ако спијам лошо во текот на ноќта) и (4) растревоженост по долгото обидување за добро ноќно спиење преку контролирање на процесот на спиење. Бројни студии дадоа позитивни резултати со комбинирање на когнитивно-бихевиорална терапија за лекување на несоница со терапија за стимулирање и релаксирање. Хипнотичките лекови се еднакво ефективни во краткорочно лекување на несоница, но ефектите од нив се намалуваат поради толеранција. Ефектите од CBT-I имаат продолжени и трајни резултати во лекувањето на несоница и долго по прекинот на терапијата. Додавањето на хипнотички лекови во текот на CBT-I нема ефект кај несоницата. Долготрајните резултати од когнитивно-бихевиоралната терапија се покажува како помоќна од фармаколошко-хипнотичките лекови. Дури и кога терапијата е краткотрајна, во споредба со краткорочно лекување со хипнотички лекови како золпидем (Ambien), таа покажува значителна супериорност. Затоа когнитивно-бихевиоралната терапија е третман за несоница од прв ред.
Лекови
Многу лица коишто страдаат од несоница се потпираат на апчиња за спиење и други седативи со цел да се одморат, а и истражувањата покажуваат дека во 95% од случаите на несоница се препишуваат овие лекови. Одредени класи на седативи како бензодијазепини и понови небензодијазепини можат исто така да предизвикаат физичка зависност која што се манифестира со апстиненцијални симптоми ако внимателно не се намали нивната употреба. Бензодијазепинските и небензодијазепинските хипнотички лекови исто така имаат голем број странични ефекти како дневен замор, несреќи со моторни возила, когнитивно нарушување и паќања и фрактури. Постарите луѓе се почувствителни на ваквите странични ефекти. Небензодијазепините золпидем и залеплон покажале несоодветност во одржувањето на сонот. Некои бензодијазепини покажале краткорочна делотворност во одржувањето на сонот, но долгорочно покажале толеранција и зависност. Се испитуваат нови лекови коишто ќе покажат поголема делотворност и ќе бидат побезбедни од постоечките лекови за несоница.
Бензодијазепини
Најупотребувана класа на хипнотици препишани за несоница се бензодиjазепините. Тие неселективно се врзуваат за GABAA рецепторот. Тука спаѓаат лековите како темазепимот, флунитразепамот, флуразепам, мидазолам, нитразепам и квазепам. Овие лекови можат да доведат до толеранција, физичка зависност и апстиненцијален синдром по прекинување со употреба, особено после долго користење. Бензодиазепините предизвикуваат несвесност и со тоа го влошуваат спиењето затоа што тие поттикнуваат лесен сон и го намалуваат времето кое треба да се помине во длабок сон, како што е РЕМ фазата. Дополнителен проблем е тоа што со употребата на краткорочни помагала за несоница се појавува дневната растревоженост. Бензодиjазепините помагаат да се заспие и го зголемуваат времето на спиење, но го намалуваат длабокиот сон и поттикнуваат лесен сон. Иако постојат малку докази за ефикасноста на бензодиjазепините во лекувањето на несоница и докази за поголеми штетни особини, сепак нивното препишување продолжува. Генерално сите се свесни дека долгорочната употреба на бензодиjазепини за несоница кај повеќето луѓе е несоодветна и се препорачува постепеното откажување поради апстиненцијалните ефекти по долга употреба.
Небензодијазепини
Небензодиjазепинските седативно-хипнотички лекови, како золпидем, залеплон, зопиклон и есзпопиклон, се нова класа на хипнотички лекови. Некои од нив, но не сите, се селективни кон α1 подединицата од GABAA рецепторите кои се одговорни за поттикнување на спиењето и затоа може да имаат полесни несакани ефекти од постарите бензодиjазепини. Зопиклонот и есзопиклонот неселективно се врзуваат за α1, α2, α3 и α5 GABAA бензодиjазепински рецептори. Золпидемот е поселективен, а залеплонот е високо селективен кон α1 подединиците и тоа им дава предност над бензодиjазепините во поглед на градењето на спиењето и редукцијата на несаканите ефекти. Сепак, постајат контроверзности за тоа дали овие небензодиjазепини се помоќни од бензодиjазепините. Се чини дека овие лекови предизвикуваат психолошка и физичка зависност, но помалку од бензодиjазепините, и можат да предизвикаат нарушувања во помнењето и когнитивноста и утринска седација/мамурлак.
Алкохол
Алкохолот често се користи како форма на само-лекување на несоница со цел да предизвика сон. Но, употребата на алкохол за предизвикување на сон може да биде причина за несоница. Долготрајната употреба на алкохол е поврзана со намалувањето на NREM фазата 3 и 4, како и стопирање на РЕМ фазата на спиење. Меѓу фазите на спиење се појавувва често движење и будења поради главоболки, полиурија, дехидратација и дијафореза. Враќањето на глукоминот исто така има улога, на пример кога некој пие, алкохолот го спречува лачењето на глукомин кој е еден од природните стимуланси на телото. Кога лицето ќе престане да пие, телото се обидува да надомести за изгубеното време со произведување на повеќе глукомин одошто е потребно. Зголеменото ниво на глукомин го стимулира мозокот додека оној што пиел се обидува да заспие и со тоа го спречува длабоко да заспие.Прекинувањето на хронично пиење алкохол исто така може да предизвика сериозни несоници со реалистични сонови. За време на апстиненција, РЕМ фазата е типично нагласена како дел од ефектот на враќање.
Антидепресиви
Одредени антидепресиви како што се амитриптилинот, доксепинот, миртазипинот и тразодонот чесопати имаат многу силни седативни ефекти и се препишуваат надвор од дозволеното за да се лекува несоница. Најголем недостаток на овие лекови е тоа што можат да доведат до многу странични ефекти, на пример амитриптилинот и доксепинот имаат антихистаминергиски, антихоинергиски и антиадренергиски својства коишто можат да придонесат за странични ефекти, додека пак страничните ефекти од митразапинот се примарно антихистаминергиски, а страничните ефекти на тразодонот се примарно антиадренергиски. Некои од нив можат да го сменат начинот на спиење. Како и со бензодиазепините, употребата на антидепресиви во лекувањето на несоница може да доведе до ефекти на повлекување, а тоа може да предизвика повторена несоница.
Миртазипинот ја намалува латентноста на спиењето, ја подобрува ефикасноста на спиењето и го зголемува времето на спиење кај пациентите коишто страдаат и од депресија и од несоница.
Мелатонин и антагонисти на мелотонинот
Хормонот мелатонин, во некои земји познат како Додаток на исхрана, има добри ефекти кај неколку типови на несоница. Мелатонинот покажува иста делотворност како и лекот зопиклон кој се препишува за опттикнување на спиењето и за регулирање на циклусот на заспивање и будење. Една посебно корисна страна кај мелатонинот е тоа што може да лекува несоница без да го менува начинот на спиење, кое што е случај со другите лекови за спиење коишто се препишуваат. Друга добра страна е тоа што не влијае на извршувањето на физички и психички активноссти.
Антагонистите на мелатонинот, вклучувајќи го и рамелтеонот (Розерем) и тасимелтеонот немаат потенцијал за злоупотреба и зависност. Оваа класа на леокви имаат релативно слаби странични ефекти и мали изгледи за предизвикување на утрински мамурлак. Додека кај лекувањето на несоница предизвикана од промена на часовниот појас и кај хронични нарушувања на биоритамот овие лекови покажуваат добри резултати, тие не ветуваат многу кај лекувањето на други форми на несоница.
Се смета дека природните супстанции како 5-HTP и Л-Триптофанот го засилуваат протокот на сератонин и мелатонин.
Антихистамици
Антихистаминот дифенидрамин е широко употребуван лек за спиење кој не мора да биде препишан од лекар, како што е и бенадрилот. Антихистаминот доксиламин е ист таков лек како и Унисом (САД) и Унисом 2 во Канада. Во некои земји, како и во Австралија, се продава под името Реставит и Дозил. Тоа е најефикасниот седатив моментално достапен во САД и има поголеми седативни својства од некои препишувани лекови.
Иако и двата лека се достапни во аптеките во повеќето земји, нивната делотворност се намалува со текот на времето и се случува седацијата да биде поголема следниот ден, додека тоа не се случува кај поновите лекови кои се препишуваат. Несакан ефект од антиколинергиците може да биде апстиненцијата од овие лекови. Се смета дека овие лекови не создаваат зависност.
Кипропептадинот е корисна замена за бензодиазепинските хипнотици во лекувањето на несоница. Кипропептадинот е помоќен од бензодиазепините во лекувањето на несоница затоа што кипропептадинот го подобрува квалитетот на спиење, додека бензодиазепините се чини дека го намалуваат.
Нетипични антипсихотици
Се препишуваат и мали дози од одредени нетипични антипсихотици како кетапинот, оланзапинот и рисперидонот поради нивните седативни својства, но поради опасноста од невролошки, когнитивни и странични ефекти врз метаболизамот, овие лекови се лош избор за лекување на несоница. Со текот на времето кетапинот може да го изгуби дејството како седатив. Својството на кетапинот да предизвикува седација зависи од дозата. Поголеми дози (300-900мг) се употребуваат како антипсихотици, додека помалите дози (25-200мг) имаат само седативен ефект. На пример, ако пациентот земе 300мг, тој/таа ги чувствува само антипсихотичните ефекти, но ако дозата се намали на 100мг, пациентот ќе се чувствува повеќе седатиран, затоа што лекот делува како седатив само во помали дози.
Еплинвазеринот е лек во испитување, со слично дејство како овие антипсихотици, но веројатно со помалку несакани ефекти.
Други супстанции
Одредени пациенти со несоница користат билки како што се валеријана, камилица, лаванда, хмељ и часовниче (маракуја). Валеријаната била подложена на повеќе испитувања и се докажало дека може да биде многу ефикасна.
Несоницата може да биде и симптом на недостаток од магнезиум или ниско ниво на магнезиум, но тоа не е конечно докажано. Здрава исхрана која содржи магнезиум може да придонесе за подобрување на спиењето кај одредени луѓе без дополнително внесување на магнезиум.
Л-аргининот, Л-Аспартатот, С-аденозилот и Л-Хомоцистеинот Делта пептидот за потикнување на спиењето (DSIP) можаѕ исто така да помогнат за ублажување на несоницата. Постојат одредени докази дека 3 грама од Л-Глицин пред спиење го подобрува квалитетот на спиењето.
Епидемиологија
Најмала смртност е забележана кај поединци коишто спијат помеѓу 6,5 и 7,5 часа. Дури и спиењето од само 4,5 часа многу малку ја зголемува смртноста. Тоа покажува дека благата до умерена несоница кај некои луѓе придонесува за долг живот, а сериозната несоница има мал ефект врз смртноста.
Сè додека пациентот се воздржува од пиење апчиња за спиење, има малку или нема воопшто зголемување на стапката на смртност која ќе биде поврзана со несоница. Но, во овој случај нема да придонесе за долг живот. Ова е оптимистички факт за пациенти со несоница, затоа што и покрај непријатноста, сепак се чини дека таа придонесува за подолг живот. Не јасно зошто спиењето подолго 7,5 часа се поврзува сс зголемена смртност.
Несоницата е за 40% почеста појава кај жените отколку кај мажите.
Распространетост
Анкетата на тема Спиењето во Америка која ја спроведе Националната фондација за спиење во 2002 покажа дека 58% од возрасните луѓе во САД имале симптоми на несоница неколку ноќи неделно или повеќе. Иако несоницата е најпознат проблем со спиењето кај половина од возрасните (48%), тие имаат помалку шанси да имаат симптоми на несоница од помладите (45% наспроти 62%) и има поголема веројатност нивните симптоми да бидат поврзани со здравствената состојба. Ова се резултатите од анкетата на возрасни помеѓу 55 и 84 години.
Како што објаснува Томас Рот, проценката за распространетоста на несоницата зависи од поставените критериуми, како и од населението кое се истражува. Околу 30% од возрасните имале барем еден симптом на несоница. Кога дневното нарушување е критериум, распространетоста е околу 10%. Примарната несоница која трае најмалку месец дена се забележува кај 6% од населението.
Список на државни водачи во 866 година
Ова е список на државни водачи во 66 година. Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција.