cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Валандовска афера од 1915 година
Дејствие
Утрото на 20 март околу 400 четници и 600 лица од селската милиција или вкупно околу 1.507 лица ги нападнале трите утврдени пункта во Валандово, Пирава и Удово. Околу десет часот, борците на ВМРО успеале да влезат во Валандово, додека борбите кај Пирава и Удово се воделе до ноќта. Првобитниот отпор на српските единици бил скршен и започнало опколувањето на Валандово, со чија одбрана од српска страна раководел мајорот Михајло Милијашевиќ на чело на единица од 120 војници. Во борбата за заземање на Валандово, српската војска во жестоките престрелки со комбинираните комитско-турски единици била десеткувана, при што ранетиот мајор Милијашевиќ успеал да ги евакуира оние малку српски жители во градот и да ги испрати во Гевгелија.
Борбата за градот добила во свој интензитет во раните утрински часови на 2 април 1915 година кога благодарение на силниот притисок што дошол од јужната страна српските војници биле принудени да го напуштат Валандово. Оваа вооружена група што била пресудна за таквиот исход на битката била предводена од војводата Стојче, капетанот Тома Икономов, турскиот капетан Хусеин ефенди и бугарските поручници Николов и Казаков. По заземањето на градот раководителите на акцијата им одржале митинг на жителите на Валандово, на кој се говорело за скорешното ослободување на Македонија од српско ропство.
Во вечерните часови на 2 април, вооружените чети на ВМРО заедно со турските чети се повлекле на бугарска територија, со што бил ставен крај на оваа вооружена акција, која повеќе имала цел да предизвика вовлекување на Бугарија во војната на страната на Централните сили.
Во судирот загинале 40 комитски и турски четници и милиционери од едната страна, а од друга страна загинале 470 српски војници и 7 офицери, а 353 војници и 8 офицери биле заробени.
Резултати
Вооружената акција имала широк меѓународен одглас. Српската влада и другите земји испратиле протестни ноти до Софија, обвинувајќи дека Бугарија ја организирала на акцијата, а четите биле предводени од бугарски, австриски и турски офицери. Бугарија ги отфрлила обвинувањата истакнувајќи дека вината лежи во лошото српско управување, а за да се оправда пред надворешните фактори, пунктовниот началник на ВМРО, Коце Ципушев бил повикан да даде објаснувања лично пред премиерот Васил Радославов, кој предупредил дека треба да се работи внимателно за да не се наруши меѓународниот престиж на Бугарија.
Во Валандовско, српските власти започнале системски терор над локалното македонско и турското население - стотици луѓе биле уапсени и мачени. Како резултат на акцијата на ВМРО над 6.000 бегалци се упатиле кон Бугарија.
Ѓавато (Берско)
Ѓавато (Διαβατός, Дјаватос) — село во Берско, Егејска Македонија, дел од денешната Општина Бер, во Централна Македонија, Грција.
Географија и местоположба
Селото се наоѓа на околу 8 километри североисточно од градот Бер, на надморска височина од 25 метри. Сместено е во областа Урумлак, на десниот брег на канал, кој е создаден од вливањето на реките Вода и Мегленица.
Историја
Иако е постаро, селото не се споменува во книгите ниту на К’нчов, ниту на Бранков.
Стопанство
Благодарение на богатата почва и на мелиорациите, како и на каналскиот систем за наводнување, селото забележува постојан пораст.
Населението се занимава со земјоделство, а основни производи се памук, овошје и малку жито.
Население
Во пописот од 1913 година е забележано со 237 жители, во 1920 година со 208, во 1928 година со 496, од кои 45 семејства со 176 жители, кои биле бегалци.
Благодарение на подобрената стопанска состојба, во селото се забежува зголемување на бројот на жители, па така во 1940 година во Ѓавато биле попишани 739 жители, во 1951 година 992, во 1961 година 1.144, во 1971 година 1.111, во 1981 година 1.226 жители, а во 1991 година 1.315 жители.
Според пописот во 2001 година, селото имало 1.300 жители. Во најновиот спроведен попис во Грција во 2011 година, селото било забележано со 1.276 жители.
Самоуправа и политика
Селото припаѓа на општинската единица Апостол Павле со седиште во селото Микрогуш, која припаѓа на поголемата општина Бер, во округот Иматија. Воедно, селото се наоѓа во општинскиот оддел Ѓавато, во кој се наоѓа како единствено село.
339 Доротеја
339 Доротеја — голем астероид од главниот појас откриен од страна на германскиот астроном Макс Волф на 25 септември 1892 година во Хајделберг.
Станува збор за член на динамичното Еосово семејство на астероиди кои најверојатно се создадени како резултат на судирните распади од едно заедничко тело.
Живко Јанкуловски
Живко Јанкулоски (роден на во Алданци, ) — македонски политичар и претседател на Партијата на обединетите демократи (ПОДЕМ). Од 2006 до 2008 година бил вицепремиер задолжен за земјоделство и образование и потпретседател на Нова социјалдемократска партија.
Јанкуловски е доктор по земјоделски науки. Дипломирал на Земјоделскиот факултет при Универзитетот Св. Кирил и Методиј во Скопје. Специјализирал во областа на поледелството во Франција и САД.
Работел како стопанственик на повеќе работни места во Пелагонија - Битола, бил директор на РЕ Радобор, ЗИК Пелагонија - Битола. Бил професор на Вишата земјоделска школа при Универзитетот Св. Климент Охридски - Битола, професор во областа на растителното производство и технологијата на прехранбени производи на Факултетот за биотехнички и Техничкиот факултет при Универзитетот Св. Климент Охридски - Битола, продекан за финансии и наука на Факултетот за биотехнички науки. Бил и претседател на Сенатот на Универзитетот Св. Климент Охридски.
Во периодот 1994-1998 бил пратеник во Собранието на Република Македонија од редовите на СДСМ.
Треска (езеро)
Загаденост
Поради загаденоста на водата, езерото е затворено како капачки објект од 1998 година. Постои иницијатива за негово повторно активирање како главна летна атракција за скопјани и иако постои фонд „Пари за Треска“, единствено има средства само за да се покријат трошоците за тековно чистење на дното на езерото, како и за санација на бетонските плочи на базенот.
Микаел Видениус
Улф Микаел Видениус (често го нарекуваат Монти), роден е на 3 Март 1962 година, во Хелсинки, Финска, е главниот автор на оригиналната верзија на софтвер со отворен код MySQL база на податоци и основачки член на MySQL AB компанија.
На 12 декември 2009 година, Монти бара MySQL клиентите да лобираат на Европската комисија (ЕК), во врска со стекнување на Оракл на Sun Microsystems, наведувајќи загриженост за потенцијалната Oracle контрола на MySQL, ова резултирало со онлајн петиција кампања наречена "Помош за MySQL, ".
Живее во Хелсинки со неговата втора сопруга Ана и ќерката Марија, и има ќерка Мај (по кого MySQL, бел именуван ) и син Макс (по кого бил именуван MaxDB) од неговиот прв брак.
Монти програма АБ (мрежно место) во моментов работи на една гранка од кодот MySQL база, официјално именуван MariaDB по своја најмала ќерка. Тоа вклучува неколку закрпи и додатоци кои се развиени од страна на самата компанија или заедницата. Еден од овие додатоци е Арија (алатка за складирање), која била преименувана од Марија да се избегне забуна со MariaDB.
Отворената База на податоци Алијансата, исто така позната како ODBA (http://odba.org/), е основана во 2009 година од страна на Монти програма и Percona. Според својата прва објава, "Отворената База на податоци Алијансата ќе се состои од збирка на компании кои работат заедно за да се обезбеди софтвер, поддршка и услуги за MariaDB, претпријатие-одделение, заедницата развиена гранка на MySQL".
Атила Клинче
Атила Клинче (турски: Attila Klinçe; р. во ) — македонски функционер, глумец, професор на Факултетот за драмски уметности и поранешен директор на Турскиот театар во Скопје.
Животопис
Клинче е роден во Гостивар на 30 октомври 1958 година. Дипломирал на Факултетот за драмски уметности во Скопје во 1982 година, каде што е примен за доцент по техника на говорот. Специјализирал на државниот универзитет „Хаџет Тепе“ во Анкара, а во март 2011 магистрирал на универзитетот „Св. Кирил и Методиј“, со што станал магистер по културологија. Како професор работи на Факултетот за драмски уметности, каде што предава сценски говор.
Работел како глумец во НУ Турски Театар во Скопје и бил директор на истиот од 2003 до 2006 година, кога бил разрешен од функцијата, но повторно бил назначен за директор на Тетарот во октомври 2008 година. 2017 поднесува оставка од функцијата директор на НУ Турски Тетар Скопје.
Филмографија
Филмови
Серии
Награди
= Стручна дејност =
Немања Михајловиќ
Немања Михајловиќ (Белград, 19 јануари 1996) е српски фудбалер кој моментално настапува за екипата на Спартак од Суботица.
Клупска кариера
Михајловиќ ги поминал помладите категории на белградскиот клуб на Рад, а во првиот тим се приклучил за време на зимските подготовки во 2013 година. Својот прв натпревар за составот на Рад го имал на 3 април 2013 на натпреварот против екипата на Долен Срем. Тоа бил натпревар од 21то коло од српската Суперлига во сезоната 2012/13. Немања влегол во игра пред крајот на натпреварот, на местото на Урош Ѓурѓевиќ. Својот прв гол го постигнал на 16 август 2014 година на натпреварот со екипата на Борац од Чачак, во 2то коло од српската Суперлига во сезоната 2014/15. Во дресот на Рад одиграл вкупно 54 натпревари во Суперлигата и постигнал пет гола.
Тврдокорни (телевизиска серија)
За првпат била емитувана во 1988 година на Македонската телевизија. Серијата опфаќа биографии на неколку револуционери од македонската историја. Вкупно биле создадени седум серии.
Список на државни водачи во 89 година
Ова е список на државни водачи во 9 година. Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција.
Немања Михајловиќ
Клупска кариера
На 28 декември 2015 година потпишал тригодишен договор со екипата на Партизан. Својот прв натпревар за составот на Партизан го одиграл на 21 февруари 2016 година, на натпреварот од 23то коло во српската Суперлига во сезоната 2015/16, против составот на ОФК Белград. На теренот ги поминал сите 90 минути, а црно-белите загубиле со резултат од 2:1. Во наредното коло на стадионот на Партизан се одиграло 150-то вечно дерби во кое составот на Црвена ѕвезда победила со резултат од 2:1. На тој натпревар Михајловиќ му асистирал на соиграчот Седрик Гогуи за единствениот гол на црно-белите на натпреварот. Првиот гол за екипата на Партизан го постигнал на 2 март 2016 година, во четвртфиналниот натпревар од Купот на Србија, против клубот на Раднички од Ниш. Првиот гол за Партизан во српската Суперлига Немања го постигнал на 6 април 2016 година на гостувањето кај екипата на Јавор од Ивањица. Во мај 2016 година, тој го освоил својот прв трофеј со екипата на Партизан, во Купот на Србија за сезоната 2015/16. Бил вклучен и во идеалниот тим на српската Суперлига за сезоната 2015/16.
Тврдокорни (телевизиска серија)
Во 2013 година е најавена нова сезона од серијата.
Список на државни водачи во 89 година
Списокот е поделен на континентите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината.
Немања Михајловиќ
Клупска кариера
Михајловиќ бил стандарден првотимец на екипата на Партизан, додека тренер бил Иван Томиќ. Бил стартер и кај наредниот тренер Марко Николиќ во првите шест натпревари, но од 152-то вечно дерби, во кое бил заменет по првото полувреме, го загубил местото како првотимец и на теренот влегувал најчесто од клупата за резервни играчи. Михајловиќ во сезоната 2016/17 ја освоил двојната круна со екипата на Партизан, со 25 првенствени настапи и два постигнати гола. Следната 2017/18 сезона ја започнал во клубот, заедно со тренерот Мирослав Ѓукиќ. Тој настапил на двата натпревари против подгорички Будуќност во второто коло од квалификациите за Лигата на шампионите. Неговиот последен натпревар во тимот на Партизан бил на 22 јули 2017 година, во првото коло од српската Суперлига за сезоната 2017/18, против составот на Мачва од Шабац на стадионот во Белград. Немања на теренот влегол во 77та минута на местото на Данило Пантиќ, а веќе во 85та минута постигнал гол и ги поставил конечните 6:1 за екипата на Партизан.
Тврдокорни (телевизиска серија)
Улоги
Актери од 1 сезона
Актери од 2 и 3 сезона
Немања Михајловиќ
Клупска кариера
На 28 јули 2017 година Немања Михајловиќ се преселил во холандскиот клуб Херенвен. Михајловиќ потпишал договор со новиот клуб на четири (3 + 1) години. Како што било објавено на сајтот на фудбалскиот клуб на Партизан, вредноста на трансферот е 1.700.000 евра, а Михајловиќ му простил на клубот долг од 50.000 евра. Првиот гол за новиот клуб Михајловиќ го постигнал на својот прв натпревар. Тој влегол на теренот во 74та минута од натпреварот против составот на Хераклес, а во судиското надополнување го постигнал израмнувачкиот гол и ги поставил конечните 1:1. Михајловиќ не успеал да се избори за статусот првотимец во екипата на Херенвен. За две и пол години одиграл само 26 првенствени натпревари, на кои постигнал вкупно три гола.
Во јануари 2020 година се преселил во полскиот прволигаш Арка Гдиња. Тој го напуштил клубот по една полусезона. На почетокот на септември 2020 година потпишал двегодишен договор со турскиот второлигаш Болуспор.
На првиот ден од септември 2021 година Михајловиќ бил претставен како нов фудбалер на екипата на Спартак од Суботица со кој потпишал договор на две години и половина.
Репрезентација
Првата покана за младата репрезентација ја добил во месец март 2016 година од селекторот Томислав Сивиќ. Михајловиќ, првиот натпревар во дресот на младата репрезентација го имал на 25 март 2016 година, на натпреварот против селекцијата на Андора во квалификациите за Европското првенство 2017 година во Полска.
Во мај 2016 година, селекторот на сениорската репрезентација на Србија, Славољуб Муслин, го вклучил Михајловиќ на списокот на играчи за пријателските натпревари со репрезентациите на Кипар, Израел и Русија. Михајловиќ одговорил на поканата, но по одлука на селекторот Муслин не добил можност да настапи на ниту еден натпревар.
Ваганска пештера
Ваганска пештера е пештера на 20 km од Шипово,  во Република Српска, БиХ. Се наоѓа во североисточниот дел на планината Виторог, над селото Ваган, на надморска височина од 920 m. Пештерата е од крашко потекло изградена од мезозички варовник. Долго им служела на очарите како засолниште од временските непогоди, но во последните години станала интересантна поради туризмот. По концентрација на сталактити и сталагмити, таа е една од најзначајните подземни објекти во Република Српска. До сега се истражени околу 420 m од пештерата. Ваганска пештера е живеалиште на ретки видови на лилјаци, а под заштита е од 1970 година. Оваа пештера е под заштита на Заводот за заштита на културно историско и природно наследство на  Република Српска, и спаѓа во природно добро од  I категорија.
Црква „Св. Атанасиј (Стар Омур Беј)
Свети Атанасиј (Αγίου Αθανασίου) — црква во селото Омур Беј, Нигритско, Егејска Македонија. Влегува во состав на Серско-нигритската епархија на Цариградската патријаршија.
Гирска пештера
Гирска пештера е пештера која се наоѓа на североисточните падини на планината Романија, во селото Доње Гире, Општина Соколац, Република Српска, БиХ. Должината на пештерата е 1.300 метари. Оваа пештера е под заштита на Заводот за заштита на културно историското и природното наследство на Република Српска, и спаѓа во природно добро од I категорија.
Афарски јазик
Афарскиот јазик е низински источнокушитски јазик на народот Афари што се говори во Етиопија, Еритреја и Џибути. Се смета дека има 1,5 говорници. Како и кај другите јазици од групата, основниот збороред е од обликот „подмет-предмет-прирок“. Јазикот во практика е претежно говорен, бидејќи само 1-3% од неговите говорници се писмени. Најсроден јазик е сахо.
Во Еритреја, афарскиот е еден од деветте државни јазици со формално рамноправен статус (иако тигриња и арапскиот се во огромна мера најзначајните службени јазици). Во медиумите јазикот е застапен со секојдневна програма на државното радио. Во образованието, Афарите претпочитаат да го користат арапскиот јазик, кој го говорат како втор. Во регионот Афар во Етиопија, афарскиот е делумно застапен во неколку училишта, додека пак работен јазик во регионот е амхарскиот.
Согласки
Ова се согласките застапени во јазикот, запишани со стандарден правопис и изговор според МФА во загради:
Согласките што ги затвораат слоговите се изговараат со приздив.
Самогласки и нагласок
Самогласките во потврдните глаголи на крајот од реченицата се приздивни (и нагласени), како на пр. = „направил“. Самогласките во потврдните глаголи на крајот од реченицата се неприздивни (и ненагласени), како на пр. = „не направил“.
Самогласките во прашалните глаголи на крајот од реченицата се издолжени (и нагласени), како на пр. = „направи ли?“
Во сите други случаи, акцентот е на последниот слог од зборот.
Фонотактика
Слоговите се од обликот (Сг)См(Сг)(См). Исклучок е трисложната група „-str-“.
Писмо
Афарскиот се пишува на латиница или со етиопско писмо (геез).
Афарско писмо во подготовка
Јазичарите во Јазичниот институт на Џибути, Министерството за образование на Еритреја и Центарот за изучување и збогатување на афарскиот јазик во Етиопија работат на стандардизирано афарско писмо за полесно описменување на неговите говорници.
Латинично писмо
A, B, T, S, E, C, K, X, I, D, Q, R, F, G, O, L, M, N, U, W, H, Y
Концепт
Поим (анг. concept, лат. conceptus) е апстрактен, универзален психички ентитет што служи за претставување на категорија или класа на ентитети, настани или односи.
Релативна диелектрична константа
Релативна диелектрична константа на материјалот е неговата (апсолутна) диелектричност изразена како релативен однос на диелектричноста во вакуум
Диелектричноста е материјално својство што влијае на Кулоновата сила помеѓу два точкасти полнежи во материјалот. Релативната диелектричност  е факторот за кој електричното поле меѓу полнежите се намалува во однос на полето во вакуум.
Исто така, релативната диелектричност е односот на капацитетот на кондензаторот користејќи го тој материјал како диелектричен, Релативната диелектричност е позната како диелектрична константа поим кој се користи во физиката и инженерството и исто така во хемијата.
Дефиниција
Релативната диелектричност е обично позната како
εr(ω)
(понекогаш
κ
или
K
) и се дефинира како:
каде ε(ω) е комплексна честота зависна од апсолутната диелектричност на материјалот, и ε0 е диелектричност во вакуум
Релативната диелектричност на медиум е поврзана со неговиота електрична подложност,
χe
, како
.
Во анизотропни медиуми (како што се не-кубни кристали) Релативната диелектричност е втор ранг на тензор
Релативната диелектричност на материјал за честота нула е познат како нејзината статична релативна диелектричност.
Физика
Следнава табела дава некои типични вредности.
Мерење
Релативната статичнa диелектричност, εr, може да се мери за статични електрични полиња како што се: прво капацитетот на тест кондензаторот, C0, се мери со вакуум меѓу своите плочи. Потоа, користејќи го истиот кондензатор и растојанието помеѓу неговите плочи,се мери  капацитетот C со диелектричност помеѓу плочите. Релативната диелектричност може да биде пресметана како
За време-варијанта електромагнетните полиња, ова количество станува честотно-зависно. Една индиректна техника за да се пресмета εr е претворање на радиочестота S-параметар за мерење на резултати. Опис на често користените S-параметар конверзии за определување на честотната зависност од εr на диелектричност може да се најде во библиографските извори. Алтернативно, резонанца врз основа на ефекти може да се внесат на фиксни честоти.
Енергија
Релативната диелектричност е суштински дел од информациите при дизајнирање кондензатори, и во други околности каде материјалот може да се очекува да се воведе капацитет во коло. Ако еден материјал со висока релативна диелектричност е сместен во електричното поле, големината на тоа поле ќе биде мерливо намалена во рамките на обемот на диелектричноста. Овој факт најчесто се користи за да се зголеми капацитетот на одреден кондензаторски дизајн. Слоевите под гравирани диригентни спроводници во печатени кола исто така се однесуваат како диелектрични.
Комуникација
Диелектричноста се користи во RF преносni линии. Во коаксијален кабел, полиетиленот може да се користи помеѓу централниот спроводник и надвор од штитот. Исто така, може да бидат ставени внатре  во брановоди и да се формираат филтри. Оптичките влакна се примери на диелектрични брановоди. Тие се состојат од диелектрични материјали кои се намерно свешани со нечистотии, па се контролира точната вредност на εr  во рамките на пресек. Ова го контролира показателот на прекршување на материјалот исто така и  оптичкиот начини на пренос. Меѓутоа, во овие случаи, тоа е технички релативната диелектричност која е значајна, како што тие не се управувани во електростатичката граница.
Животна средина
Релативната диелектричност на воздухот се менува со температурата, влажноста на воздухот, како и барометричкиот притисок. Сензори може да бидат конструирани за откривање на промени во капацитетите предизвикани од промените во релативната диелектричност. Поголемиот дел од оваа промена се должи на ефектите од температурата и влажноста на воздухот, кога барометричниот притисок е прилично стабилен. Користење на капацитетните промени, заедно со измерената температурата, релативната влажност може да се добие со користење на инженерски формули.
Хемија
Релативната статична диелектричност на растворувач е релативна мерка на својот хемиски поларитет. За пример, водата е многу поларна, и има релативно статична диелектричност од 80.10 на 20 °C, додека n-hexane е не-поларна, и има релативно статична диелектричност од 1.89 на 20 °C. Оваа информација е важна при дизајнирање поделба, примерок за подготовка и хроматографија техники во аналитичка хемија.
Корелација треба, сепак, да се третира со претпазливост. На пример, дихлорометанот има вредност на εr на 9.08 (20 °C) и е прилично слабо растворлив во вода (13 g/L или 9.8 mL/L на 20 °C); во исто време, тетрахидрофуранот има свои εr = 7.52 на 22 °C, но тоа е целосно смешан со вода. Во случај тетрахидрофуранот, кислородниот атом може да дејствува како водород ен акцептор; каде што дихлорометанот не може да формира водородна врска со водата.
Губитоци во средината на простирање
Повторно, слично на  апсолутната диелектричност, релативната диелектричност за загубениот медиум може да се формулира како:
во смисла на "диелектричната спроводливост" σ (единици S/m, сименс по метар), кои "суми над сите дисипативни ефекти на материјалот; тоа може да претставува вистинска [електрична] спроводливост предизвикана од миграционо полнење на кариери и тоа исто така може да предизвика енергетска загуба поврзана со дисперзија на ε ' [реалната диелектрична вредност]" ( стр.  8). Проширување на аголна честота ω = 2 π c / λ и електричната константа ε0 = 1/(µ0 c2), со што се намалува со:
каде што λ е на бранова должина, c е брзината на светлината во вакуум и κ = µ0 c / (2 π) = 59.95849 Ω ≈ 60.0 Ω е новa воведенa константа (единици омови или реципрочната сименс, како што т λ κ = εr останува безединици).
Метали
Диелектричноста е обично поврзана со диелектрични  материјали, сепак металите се опишани како елементи што има ефикасна диелектричност, со вистинска релативна диелектричност еднаква на еден. Во нискочестотен регион, кој се протега од радиочестоти за далеку инфрацрвена и THZ регионот, плазма честотата на електронскиот гас е многу поголема отколку честотата на електромагнетното ширење, па рефракциониот индекс n на металот е скоро чисто имагинарен број. Во нискочестотен режим, ефикасната релативна диелектричност е речиси целосно имагинарна: има многу голема имагинарна вредност, поврзани со спроводливост и релативно незначителна вистинска вредност.
Евровизија 2021
Евровизија 2021 е 65. издание на Евровизија. Се одржа во Ротердам, Холандија на 18 мај, 20 мај и 22 мај 2021 г. Победник беше Италија со песната “Zitti e buoni” од Måneskin.
Eurovision Song Contest Logo 2021.svg Лого на Евровизија 2021
Војнуци
Војнуци — членови на привилегираната отоманска воена социјална класа која се состоела од немуслиманско население. Оваа единица била основана во 1370-тите или 1380-тите. Специјалниот статус со кој тие биле наградувани за вршење воена служба се состоел во стекнување и уживање на бесплатно наследство, ослободување од данок и припаѓање на воената класа. Војниците по потекло биле Словени, од Бугарија, Македонија, Тесалија, јужна Србија и Босна , но имало и од Влашка. Тие припаѓале на Војнук-санџаците, кои не биле територијална единица како другите санџаци, туку специјална организациска единица на Отоманското Царство. Војнуците биле лесни оклопни луѓе, кои оделе на служба и воени походи на коњи, вооружени биле со копје, штитови и оклоп. Тие секогаш носеле исклучиво црни костуми.
Редот на војнуците постоел уште во времето на српската средновековна држава, а истиот бил преземен во османлискиот систем за време на реформите на беглебегот Тимурташ-паша, за време на владеењето на султанот Мурат II, веднаш по Маричката битка. Тие првично биле членови на постојното балканско благородништво кои им се придружило на Османлиите во 14 век и им било дозволено да ги задржат своите имоти затоа што Османлиите редовно инкорпорирале пред-отомански воени групи, вклучително и војнуци, во свој систем во раниот период на османлиската експанзија по ред да ги постигнат своите нови освојувања полесно.
Најмалата воена формација била 1 „копје“ составена од војнуци и 2 јамаци (обично негови роднини), од кои сите тројца биле должни да служат. Најнискиот старешина бил познат како лагатор, а тоа бил највисокиот можен ранг за христијаните. Војнуците како воена формација биле делени на војнуци војници и војнуци џебелии.
Антониј Велики
Свети Антониј Велики (, Кома, Египет - ) е православен светец.
По смртта на своите благородни и богати родители, тој го поделил наследениот имот со својата малолетна сестра, ја згрижил кај некои свои роднини, својот дел од имотот го раздал на сиромасите, и во својата 20та година се посветил на подвижнички живот, кон којшто тежнеел уште од детството. Најнапред се подвизувал во близината на своето село но да би го избегнал обеспокојувањето од луѓето се оддалечил во пустината, на бреговите на Црвеното Море каде што како затвореник поминал 20 години/
Неговата слава се пронесла низ целиот свет и околу него се собрале многу ученици, кои тој ги поучувал со личен пример и со зборови за патот на спасението. Во својот 85-годишен подвижнички живот само двапати отишол во Александрија и тоа, првиот пат барајќи мачеништво во време на гонењето на црквата, а вториот пат на покана на Свети Атанасиј за да одговара на клеветите од ариевците кои го оптужиле дека e поддржувател на Ариевата ерес.
Иако Антониј не бил писмен, бил советник и наставник на најучените луѓе од тоа време, како што бил св. Атанасиј Велики. Кога некои грчки филозофи го искушувале со литературна мудрост, Антониј ги засрамил со прашањето: “Што e постаро: разумот или книгата и што (од тие двете) e причина за другото?”
Исламска уметност
Уметност на исламот или исламска уметност — поим кој се употребува за означување на уметничките дела кои се создадени од времето на хиџрата (622 г.), па сè до XIX век, на територија која се протега од Шпанија сè до Индија на која живее население што е дел од исламската култура.
Уметноста создадена во контекст на исламскиот свет претставува одредено стилско единство што се должи на движењето на уметниците, трговците, нарачателите на уметнички дела како и на самите дела. Употребата на едно заедничко писмо низ целата исламска цивилизација и развојот на калиграфијата ја зајакнува оваа идеја на единство. Се распознаваат и други елементи, како на пример истакнувањето на украсните елементи во архитектурата, важноста на геометријата и таписериските украси. Сепак, широкиот спектар на форми и украси, согласно земји и епохи, често доведува до тоа повеќе да се зборува за „уметности на исламот“ отколку за една единствена „исламска уметност“. Според Олег Грабар, уметноста на исламот, може да се дефинира само како „низа ставови во однос на самиот процес на уметничко творештво“.
Во архитектурата, се создадени градби со специфични функции, како џамии и медреси во најразлични форми, но честопати според една иста основна шема. Иако речиси и да нема вајарски дела, честопати се среќаваат предмети од метал, слонова коска или керамика изработени со големо техничко совршенство. Треба да се подвлече и присуството на едно сликарство и минијатури присутни како во сакралните така и во световните книги.
Периодот пред династиите
Многу малку се знае за архитектурата пред династијата на Омејадите. Првата и најважната исламска градба несомнено е „Куќата на пророкот“ која се наоѓа во Медина. Оваа куќа било првото место каде муслиманите се собирале за молитва, иако муслиманската религија смета дека молитвата може да се изведува на кое било место.
Тешко е да се определат првите исламски предмети од оние кои се појавиле подоцна сасанидските и византиските, или пак омејадските. Впрочем, исламот се изродил во региони околу кои постоеле царства со исклучително богато уметничко творештво. Затоа, во прво време, исламските уметници ги користеле истите техники и истите мотиви на нивните соседи. Особено се знае за плодно творештво на неглазирана керамика, чиј сведок е познатата чинија во музејот Лувр која според натписот датира од исламскиот период. Оваа чинија потекнува од еден од ретките археолошки наоѓалишта кој овозможува да се следи преминот меѓу предисламскиот и исламскиот свет: оној во Суза во Иран.
Омејадска уметност
Под Омејадите, световната и верска архитектура се развива со воспоставување на нови концепти. На местото на стариот храм на Јупитер и врз базиликата Свети Јован Крстител била изградена Омајадската џамија. Оваа најголема градба ќе им служи како репер на градителите (и на историчарите на уметност) во врска со арапскиот стил на градба. Сепак, скорешните дела на Мирјам Розен-Ајалон покажуваат дека арапскиот стил на градба се изродил малку порано, со изградбата на џамијата ал-Акса во Ерусалим.
Златната купола во Ерусалим е несомнено една од најзначајните градби на целата исламска архитектура, обележана со силно византиско влијание (мозаик со позлатена основа, план кој потсетува на оној на базиликата на Светиот гроб) но сепак содржејќи чисто исламски елементи. Олег Грабар овој споменик го смета за „првото поголемо естетско творештво на исламот“
Пустинските замоци во Палестина нудат бројни информации за цивилната и воената архитектура, иако со точност не се знае нивната точна функција: Каравансараи, утврдени живеалишта, политички палати, места за средби на калифот и номадските племиња? На специјалистите им е тешко да ја утврдат нивната вистинска намена и се чини дека истата варирала согласно местото. Така, Анжар бил цел еден град, чиј тип на урбано уредување бил мошне близок со оној на Стариот Рим.
Освен архитектурата, занаетчиите работеле и керамика, честопати неглазирана, понекогаш со еднобојна проѕирна глазура (зелена или жолта) како и предмети од метал. Тешко е овие предмети да се диференцираат од оние изработени во предисламскиот период бидејќи занаетчиите позајмувале западни елементи. Во архитектурата како и во применетата уметност, омејатските уметници и занаетчии не измислиле нов вокабулар туку го користеле оној на средоземната и иранската доцна антика кој го преадаптирале на нивната уметничка концепција. Мешајќи ги традициите и преадаптирајќи ги мотивите и елементите во архитектурата, тие полека создале една нова типично муслиманска уметност, но среќен што повторно на Медитеранот и иранскиот доцната антика, тие се адаптираат на нивните уметнички дизајн, на пример, со замена на големи џамијата во Дамаск фигуративните елементи на византиските мозаици, кои служат како модели за дрвја и градови. На "пустината замоци" шоу особено оние заеми. Со мешање на традицијата и надградбата на дизајни и архитектонски елементи, тие создале малку по малку типично муслимански уметност.
Абасидиска уметност
Со поместувањето на центрите на моќ кон исток, два града кои последователно биле престолнини стапуваат на сцена: Багдад и Самара во Ирак. Во градот Багдад не може да се прават ископувања бидејќи врз историските наоѓалишта денес има населби. За него се знае од повеќе историски извори кои го опишуваат како кружен град во чиј центар се издигала голема џамија и палата. Во Самара пак се извршени неколку археолошки ископувања. Тој е град основан во 836, се протегал на триесеттина километри и содржел бројни палати, две големи џамии и касарни. . Во Самара биле откопани голем број предмети, особено штукатури кои служеле како архитектонски декорации и чии мотиви овозможиле приближно да се датира изградбата на објектите.
Во уметноста на керамиката има две поголеми иновации: измислувањето на фајансот и металниот емајл кои ќе се наоѓаат долго време и по згаснување на династијата. „Фајанс“ е глинена керамика премачкана со непроѕирен емајл од калај оксид, врз кој има декорации. Имало доста имитации на кинески порцелан благодарение на кобалт оксидот, кој се користел уште од VIII век во Суза кој овозможил изработка на сино-бели декорации. Репертоарот на користените мотиви не бил многу богат (вегетациски мотиви, епиграфика). Се произведувало и проѕирно и непроѕирно стакло, обликувано со дување во модла или со додавање на елементи.
Шпанија и Магреб
Првата династија која се населила во Шпанија (или ел-Андалуз) е онаа на Омејадите од Шпанија. Како што покажува и нејзиното име, оваа лоза потекнува од онаа на големата омејадска династија од Сирија, исчезната во IX век. По падот на оваа династија, истата била заменета со разни автономни кралства, Таифи (1031–1091) но со промена на политиката не дошло и до некоја поголема промена во уметничкото творештво. На крајот на XI век, две племиња на Берберите последователно дошле на чело на Магреб и на Шпанија: Алморавидите и Алмохадите кои внеле магрепски влијанија во уметноста. Сепак, полека освојувана од страна на христијанските кралеви, исламска Шпанија завршила некаде накај XIV век сведувајќи се само на градот Гренада со династијата Насриди (1238) кои успеале да опстојат сè до 1492.
Ел-Андалуз било место на голема култура во текот на средновековниот период. Освен големите универзитети како оној на Авероес од кој произлегле филозофии и науки сè уште непознати за западниот свет, оваа територија забележала процут и во уметноста, особено во архитектурата, како на пример Големата џамија во Кордоба, а воедно и Баб Мардум во Толедо или градот Медина ал-Сахара. Понатаму, значаен споменик на уметноста се и палатите на Алхамбра во Грaнада. Повеќе црти ја карактеризираат шпанската архитектура, особено формите на сводовите, третирањето на михработ како мала просторија исто така е доста карактеристично за Шпанија. .
Меѓу техниките кои тогаш биле употребувани за изработка на предмети, многу се користела резба во слоновата коска додека тридимензионалното вајарство (пластика) поретко се среќава во земјите на исламот. Од друга страна, застапена е изработка на ткаенини и на керамика. . Од владеењето на магрепските династии се забележуваат и уметнички творби во дрво, резбано или обоено: пример за тоа е џамијата Катубија во Маракеш, која датира од 1137.
Египет и Сирија
Династијата на Фатимидите која владеела во Египет помеѓу 909 и 1171 е една од ретките шиитски династии во исламскиот свет. Таа потекнува од Ифрикија, од 909. Во Египет дошла во 969, каде ја основала престолнината Каиро, северно од Фустат, кој останал голем економски центар. Династијата поттикнала една значајна световна и верска архитектура од која опстанале џамиите Ал-Азхар и Ал-Хаким како и тврдината на Каиро, реализирана од страна на везирот Бадр ал-Џамали. За време на оваа династија се произвеле и уметнички творби од најразлични материјали: дрво, слонова коска, емајлирана и насликана керамика, стакло, а особено кристал. Многумина од занаетчиите тогаш биле христијани, Копти, како што сведочат бројните дела со христијанска иконографија. . Уметноста се одликува со богата иконографија, со голема употреба на човечката и животинската фигура, со претстави кои имаат тенденција да се ослободат од чисто украсните елементи. Се збогатува, како технички така и стилистички преку трговските контакти со културите од средоземниот басен, особено, Византија. Фатимидската династија е една од ретките каде се забележува присуството на тридимензионалното вајарство, особено во бронза.
Во исто време, во Сирија, атабеговите, односно арапските гувернери на селџучките принцови, земаат власт. Во 1171, Саладин го освоил Египет, и на египетскиот престол ја поставил краткотрајната ајубидска династија. Во овој период не се забележува голем процут на архитектурата иако уметноста продолжила во насока на изработка на керамика и на емајлирано стакло (техника која се појавила во последната четвртина на XII век).
Иран и Средна Азија
Номади од турско потекло (односно од Средна Азија, поранешен Туркестан), Селџуците доминирале во исламскиот свет кон крајот на X век. Тие го освоиле Багдад во 1048 и згаснале во 1194 во Иран. Токму под власта на Селџуците за првпат се појавил иранскиот стил во архитектурата. Во XIII век, еден нов бран на освојувачи од Средна Азија го освоиле исламскиот свет, стигнувајќи дури до портите на Виена : Монголите под водство на нивниот водач Џингис Кан. По неговата смрт, неговото царство било поделено меѓу неговите синови така што се создале повеќе династии: во Кина династијата Јуан, во Иран онаа на Илханатите, додека на север во Иран се наоѓале номадите од Златната Орда.
Илханати
Отпрвин потчинети на царот од Јуенската династија, набрзо станале независни и развиле една богата цивилизација. Во однос на уметноста, се забележува значајна персијанизација и преземање на веќе постоечките елементи во архитектурата – како на пример иранскиот план на градба. Во текот на владеењето на оваа династија се родила уметноста на персиските книги низ големите ракописи како Џами ал-таварих нарачани од везирот Рашид ал-Дин. Нови техники се појавиле во керамиката и се забележуваат значајни кинески влијанија во сите уметности.
Златната Орда
За уметноста на овие номади многу малку се знае. Научниците кои почнуваат полека да се интересираат за нив откриле дека постоеле урбани населби и архитектура во овие региони. Во малкуте предмети што се на располагање се забележува кинеското влијание. Дел од нив се зачувани во музејот Ермитаж во Санкт Петербург.
Во третата голема инвазија на номадите, за време на иранското средновековие, доминираат трупите на Тамерлан, кој ја основа династијата на Тимуридите. За време на оваа династија, во XV век, се развива уметноста на персиските ракописи (минијатурно сликарство), особено со сликари како Камаледин Бехзад. Се развила архитектурата и урбанизмот, особено спомениците на Самарканд. Украси од керамика и впечатливи сводови - мукарни.
Анадолија
Селџуците ја освоиле Анадолија. После Битката кај Манзикерт во 1071, создале независен султанат од оној на нивните ирански братучеди. Ја изгубиле моќта во 1243 после монголските инвазии но во нивно име биле ковани монети сè до 1304. Архитектурата и градбите се склоп на различни стилови, некогаш ирански, а некогаш сириски. Главна вештина е изработката во дрво и од тоа време датира илустриран ракопис (шест тома од делото Маснави од Џелалудин Руми, веројатно напишан во Конија, во 1268 – 1269 година). .
За Туркмените - номади од регионот на езерото Ван - многу малку се знае. Сепак, од нивен период датираат повеќе џамии како Сината џамија во Тебриз и извршиле влијание како во Анадолија по падот на Селџуците, така и во Иран, за време на Тимуридите. Впрочем, од XIII век, во Анадолија владееле мали туркменски династии кои постепено ја заземале византиската територија. Постепено, некаде пред 1453 година се појавила династијата на Отоманите, наречена „Први Отомани“. Главно уметноста се движела во рамки на архитектурата каде се појавила и потрагата по унифицирање на просторот, а со тоа и поголема примена на куполите. .
Индија
Индија, освоена од Газневидите и Гуридите во IX век, станала автономна од 1206 кога Муизите, или кралевите-робови, ја презеле власта, означувајќи го појавувањето на Делхискиот султанат. Подоцна, други противнички султанати се појавиле во Бенгал, во Кашмир, Гуџарат, во Џаунпур, во Малва и на северот од Декан (Бахмани). Тие полека се оттргнале од персиските традиции и се појавила една нова оригинална архитектура и урбанизам со хиндуистички влијанија. Периодот на султанатите завршил со доаѓањето на Монголите кои постепено го освоиле целиот регион.
Отомани
Отоманското Царство, се родило во XIV век и траело сè до Првата светска војна. Мошне распространета, како временски така и просторно, ова царство поседува плодно уметничко творештво: плодна архитектура, масовно производство на керамика (особено керамиката од Изник), развиена активност во производството на накит како и творештво во уметноста на книгата со големо значење и влијание. Во тој период постои размена на искуства како со источните земји (Иран, Кина) така и со западните, особено Венеција.
Отоманскиот план за изградба на џамии бил инспириран од планот на црквата Света Софија кој муслиманите го откриваат после освојувањето на градот од страна на Мехмет II и од страна на претходните истражувања на првите Отомани. Посебно значајна била улогата на архитектот Синан, кој во текот на својот долг живот (околу 100 години), реализирал повеќе од стотина зданија.
Во уметноста на книгата, можат да се назначат на пример двете книги за празниците создадени, едната кон крајот на XVI век, а другата за султанот Мурат III, кои во себе содржат бројни илустрации. Минијатурите се под големо влијание на иранското минијатурно сликарство. Отоманите воедно се првите кои во керамиката ја употребиле црвената боја, наречена „црвена боја од Изник“. Појавата на оваа боја било некаде кон 1557 како што докажува една ламба од Сулејмановата џамија, денес зачувана во лондонскиот Музеј на Викторија и Алберт.
Монголци
Монголците владееле во Индија меѓу 1526 и 1858, до моментот кога Британците ја освоиле земјата и ја направиле протекторат. Во изградбата на џамиите се употребува монголскиот план на градба. Во овој период бил создаден и славниот Таџ Махал, а развиена била и уметноста на правење накит и работа со полускапоцени и скапоцени камења како жад. Биле реализирани и повеќе серии на уметнички дршки за ножеви или сабји, како оние со коњска глава.
Под власта на Хумајон, се појавила и уметноста на книгата, благодарение на персиски уметници кои со него се вратиле од егзил. Но тука за првпат се забележува силно западно влијание и инспирација од европските гравури особено во однос на користењето на перспективата. Се забележува воедно и хиндуистичко влијание, особено во провинциските центри.
Може воедно да се посочи измислувањето на техниката бидри, со која се изработувале предмети од метал (мотиви од сребро и злато на темна основа).
Сефевиди и Каџари
На чело на Иран била династијата на шиитските Дванаесетници која траела од 1501 до 1786. Во сефевидската уметност се забележува развој на керамиката и уметноста на металот каде од средината на XVI век веќе не се применуваат скапоцени материјали туку обоена глина. Некои специјалисти дури зборуваат и за опаѓање на уметноста на металот во XVI век. Кинеските порцелани кои биле мошне ценети биле имитирани во сино-бели мотиви. Развиена е уметноста на книгата и изработката на теписи. Архитектурата бележи развој и во тој период создаден бил нов град во Испахан од страна на шахот Абас со бројни градини, убави палати како Али Капу, огромен пазар и големата Шахова џамија.
Уметноста на книгата достигнува врв особено со делото Големиот шах Нама од шахот Тахмасп или Книга на кралевите, огромен ракопис кој содржи повеќе од 250 слики. Во XVII век се развил еден нов вид сликарство – мухака (muhaqqa). Станува збор за насликани лисја, нацртани или калиграфирани од разни уметници, а потоа собрани во албум. Риза Абаси е еден од најзначајните претставници на оваа нова форма на уметност. Падот на Сефевидите под авганистанските инвазии довело до еден век немири кои прекинале кога на власт дошло едно туркменско племе кое уште од монголскиот период било населено на бреговите на Каспиското Езеро : династијата Каџар. Тие вовеле уметност која била под големо западно влијание: големи портрети на каџарските шахови насликани на платно во масло немале никаква допирна точка со персиското сликарство иако некои кодови на минијатурата биле присутни. Под нивна власт, повторно настапила монументалната архитектура со развојот на градот Техеран.