cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Леон Горецка
ВфЛ Бохум
Горецка имал впечатлива сезона 2012–13 во Бохум и бил нивни најнагласен изведувач бидејќи Бохум тесно избегнувал испаѓање во Втората Бундес лига. За време на сезоната, Горецка бил поврзуван со неколку големи клубови ширум Европа, вклучувајќи ги Баерн Минхен, Манчестер Јунајтед, Арсенал и Реал Мадрид. Матијас Замер, тогашниот спортски директор на Баерн Минхен, наводно се сретнал со Горецка за да се обиде да го убеди да се придружи во Баерн во летото 2013 година.
Шалке 04
На 30 јуни 2013 година, Шалке 04 го потврдил трансферот на Горецка од Бохум. Тој потпишал петгодишен договор до 30 јуни 2018 година. Надоместокот за трансфер бил 3.250 милиони евра.
Сезона 2018/19
На 1 јули 2018 година, Горецка и официјално се приклучил на Баерн. Горецка потпишал четиригодишен договор до јуни 2022 година. На 12 август 2018 година, во Супер купот на Германија, Горецка го заменил Томас Милер во 64. минута. Ова бил прв настап на Горецка за Баерн. На 1 септември, тој го постигнал својот прв гол за клубот во победата од 3-0 на гостувањето против ВфБ Штутгарт. Следната година, на 19 јануари 2019 година, тој за првпат постигнал два голови во Бундеслигата, постигнувајќи во победата од 3-1 против Хофенхајм. На 15 февруари 2019 година, тој постигнал автогол во бундеслигашки натпревар по 13 секунди; ниту еден играч на Баерн сè уште не ја допрел топката.
На 18 мај 2019 година, Горецка ја освоил својата прва титула во Бундеслигата, бидејќи Баерн завршил два бода против Дортмунд со 78 бода. Една недела подоцна, Горецка го освоил својот прв Куп на Германија бидејќи Баерн го совладал РБ Лајпциг со 3-0 во финалето на Купот на Германија 2019. Горецка не се појавил во натпреварот бидејќи бил повреден.
Сезона 2019/20
На 26 ноември 2019 година, Горецка го постигнал својот прв гол во Лигата на шампионите за време на гостинската победа од 6-0 кај Црвена Ѕвезда.
Личен живот
Горецка е роден во Бохум, Северна Рајна-Вестфалија. Завршил германски приемен испит (Абитур) и дипломирал на  (Стручно училиште „Алис-Саломон“) во Бохум. Неговиот татко Конрад е автомобилски инженер и електроинженер за Опел.
Почести
Баерн Минхен
Германија под 17 години
Германија на Олимписките игри
Германија
Посебни признанија
Патување во Италија
Содржина
Еден брачен пар патува во Италија, со цел да ја продаде куќата добиена како наследство. Нивниот брак е пред распаѓање и мажот и жената не можат да се поднесат меѓу себе, иако истовремено, двајцата се љубоморни еден кон друг. Додека чекаат купувачи за куќата, жената ги разгледува природните убавини, археолошките наоѓалишта и музеите на Неапол, а мажот се обидува да се забавува низ градот и околината. При посетата на Помпеја, на жената наеднаш и се слошува и таа бара од сопругот да си заминат дома. Меѓутоа, улиците на Неапол се преполнети со луѓе, кои следат една верска процесија, така што двајцата остануваат заглавени во толпата. Тогаш, тие си признаваат дека се сакаат и дека треба да го продолжат заедничкиот живот.
Присутност (роман)
Присутност (англиски: Being There) е роман од американскиот писател Јежи Кошињски од 1972 година. Романот претставува сатира за односите во американското општество, каде дури и еден идиот може да се вивне високо во политиката, финансиските кругови и медиумите. Според романот, во 1979 година бил снимен филмот „Добредојдовте господине Чонс“, во режија на Хал Ешби, со Питер Селерс во главната улога.
Содржина
Романот се состои од седум дела во кои се опишуваат доживувањата на Ченс (Chance) во текот на седум дена. Ченс е ментално заостанат човек, роден од мајка која, исто така, била ментално заостаната, додека неговиот татко не е познат. Уште од мал, за него е грижи еден човек, кого Ченс го вика Стариот. Ченс не знае да чита и да пишува, никогаш не излегол од куќата во која живее и никогаш не се сретнал со ниту еден човек, освен собарката која е задолжена да се грижи за него. Целиот живот, Ченс го поминал во средување на градината и во гледање телевизија, од каде потекнуваат сите негови информации за светот и за луѓето. Еден ден, Стариот умира и во куќата доаѓа адвокат кој треба да се погрижи за средување на работите околу наследството. Бидејќи Ченс не постои во ниту еден документ, тој не може да докаже дека целиот живот го поминал заедно со Стариот, така што мора да ја напушти куќата.
Веднаш штом стапнува на улица, Ченс се повредува во сообраќајна несреќа, кога една лимузина го удира во ногата. Жената во лимузината, госпоѓата Ренд (која ја викаат ЕЕ) го носи во својот дом каде на Ченс му се дава лекарска нога, а домаќините го покануваат да остане во куќата додека не закрепне. Кога ЕЕ го прашува за името и за професијата, Ченс кажува дека бил градинар, а таа погрешно заклучува дека се вика Чонси и се презива Гардинер (Gardiner). Оттогаш натаму, сите луѓе кои ги среќава Ченс мислат дека тој се вика Чонси Гардинер. Господинот Ренд е богат и моќен човек, кој има големо влијание во финансискиот свет на САД, но тој е стар и многу болен. Уште на прв поглед, нему му се допаѓа Ченс, кој размислува и зборува просто и јасно.
По гостувањето на телевизија, Ченс се стекнува со голема популарност во јавноста и ги освојува симпатиите на сите луѓе со кои тој се среќава. Ченс ја придружува ЕЕ на една прослава во Обединетите нации, каде се среќава со генералниот секретар и со амбасадорите на Франција, Германија и СССР, при што, сите зборуваат со восхит за него. Амбасадорот на СССР во еден говор се повикува на Ченс, по што неговата популарност уште повеќе расте. Во меѓувреме, советскиот амбасадор и американскиот претседател ги ангажираат тајните агенти да дознаат нешто за Ченс, но неговото потекло и минато остануваат тајна за сите. Советската тајна служба дури мисли дека Ченс е дел од американската елита, која планира да изврши државен удар. По приемот во Обединетите нации, ЕЕ го води Ченс на една забава, каде нему му приоѓа еден хомосексуалец, кој мастурбира пред очите на збунетиот Ченс, кој не знае како да се однесува во таква ситуација. Вечерта, по забавата, ЕЕ доаѓа во собата на Ченс и сака да води љубов со него, но тој е неспособен за сексуален однос.
Романот завршува така што Ченс и ЕЕ присуствуваат на забава во Белата куќа. Таму, Ченс излегува надвор во градината, каде се чувствува спокојно. Истовремено, во една соба, група моќни луѓе разговараат за можните кандидати за висока позиција и тогаш еден од нив го посочува Ченс како идеален кандидат.
Божури и незаборавки
Божури и незаборавки е расказ од бугарскиот писател Георги Господинов. Оригинално, расказот е објавен во збирката на Господинов со наслов „И други приказни“ од 2001 година. Расказот е објавен на македонски јазик во два наврати, од страна на издавачката куќа „Темплум“: еднаш во 2006 година, во збирката раскази на Господинов со наслов „И други приказни“, а потоа во 2011 година, како дел од збирката „Пат околу светот во 20 раскази“. Преводот од бугарски јазик го извршил Никола Маџиров.
Холцен
Холцен (Holzen) — општина во округот Холцминден, во сојузната покраина Долна Саксонија, Германија.
Марат Калимулин
Марат Калимулин (роден на во Тољјати - ) бил руски хокеар.
Починал во авионска несреќа во 2011 година.
Конфедерација
Конфедерација е сојуз меѓу самостојни држави во кој се здружуваат одделни држави врз основа на меѓусебен договор заради остварување на извесни заеднички цели како на пример: Во конфедерација, конфедератите си ја задржуваат својата сувереност пренесувајќи го на сојузните управни органи само вршењето на одредените работи предвидени со договорот за формирање на конфедерацијата.
По слободно управувана конфедерација може лесно да биде споредена со општа меѓународна организација. За разлика од ова, поцврсто управуваните конфедерации пак, наликуваат на федерација.
Лене
Лене може да се однесува на:
Лене (Долна Саксонија)
Лене (Lenne) — општина во округот Холцминден, во сојузната покраина Долна Саксонија, Германија.
Александар Каљанин
Александр Игоревич Каљанин (Александр Игоревич Калянин во Чељабинск - ) — руски хокеар.
Загинал во авионска несреќа во 2011 година.
Враќањето на монархијата
Враќањето на монархијата е филм, во режија на Мајкл Хофман. Главните улоги ги толкуваат: Роберт Дауни Џуниор, Мег Рајан, Сем Нил, Поли Вокер и Хју Грант.
Содржина
Надарениот студент по медицина Роберт Маривел сосема случајно е повикан на дворот на англискиот крал Чарлс Втори. Таму, тој успева да го излечи миленикот на кралот, кучето од расата „кокер шпаниел“ и со тоа ја придобива наклоноста на кралот. Со тоа, неговиот живот на дворот е исполнет со задоволства и успех во работата.
Андреј Кирјухин
Починал во авионска несреќа во 2011 година.
Лирдисен
Лирдисен (Lüerdissen) — општина во округот Холцминден, во сојузната покраина Долна Саксонија, Германија.
Обложи се на фаворитот
Обложи се на фаворитот е филм во режија на Стефaн Фриерс, со Брус Вилис, Кетрин Зета-Џонс и Ребека Хол во главните улоги.
Содржина
Бет Рејмер едвај преживува, работејќи како танчерка на приватни забави. Кога ќе реши да оди во Лас Вегас да работи како келнерка, таа добива поддршка од татко и. Во Лас Вегас, таа го запознава коцкарот Динк, кој ја вработува благодарение на нејзината голема способност да работи со броеви.
Меѓународен кривичен суд
Меѓународниот Кривичен Суд (МКС) е меѓувладина организација и меѓународен суд со седиште во Хаг, Холандија. Основан е како постојан трибунал за гонење на лица за геноцид, злосторства против човештвото, воени злосторства и за кривичното дело агресија, иако во врска со последното сè уште не ја врши својата надлежност. Судот може да гони само за дела сторени на или по 1 јули 2002 година, датум кога неговиот основачки договор, Римскиот статут за Меѓународниот Кривичен Суд, стапи во сила. Во моментов 104 држави се членки на Судот, а уште 41 го имаат потпишано, но не и ратификувано Римскиот статут. Сепак, некои важни држави, како САД, Кина и Индија, се спротивставуваат на МКС и не се негови членки. Република Македонија го има потпишано и ратификувано Римскиот статут, односно е земја-членка на Судот.
МКС има надлежност да делува само во случаи кога обвинетиот е државјанин на држава членка на Судот, кога наводното кривично дело се случило на територијата на некоја држава членка, или кога Советот за Безбедност на Обединетите Нации ќе пријави одредена ситуација пред Судот. МКС ги надополнува националните судски системи, односно тој единствено може да ја врши својата надлежност кога националните судови не сакаат или не можат да ги истражуваат или гонат кривичните дела што се во надлежност на Судот.
Официјално седиште на Судот е во Хаг, Холандија, но неговите рочишта можат да се одвиваат каде било. Меѓународниот Кривичен Суд не е поврзан и не смее да се меша со Меѓународниот Суд на Правдата, кој е орган на Обединетите Нации кој ги решава споровите помеѓу државите.
Света Петка (Скопско)
Света Петка — село во Општина Сопиште. Според пописот од 2002 година, селото имало население од 712 жители.
Географија и местоположба
Селото е дел од областа Каршијак и се наоѓа во јужното подножје на Водно.
Историја
Според податоците на Васил К’нчов од 1900 година, селото имало 20 жители христијани (Македонци) и 200 жители муслимани (Албанци).
Население
Според пописот од 2002 година, селото имало население од 712 жители, од кои 701 Албанец и 11 останати.
Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 747 жители, од кои 701 Албанец и 46 лица без податоци.
Родови
Света Петка е албанско село.
Според истражувањата од 1950 година, родови во селото се следните:
Големи Езера
Големите Езера (анг. Great Lakes) е група на пет големи езера во Северна Америка на или блиску до границата помеѓу Канада и САД. Тие се најголемата група на слатководни езера на Земјата. Системот Големи Езера-Сент Лоренс е најголемиот слатководен систем во светот. Тие понекогаш се нарекуваат внатрешни мориња.
Езера
Големите Езера се:
Езерата Мичиген и Хјурон, хидролошки поврзани, понекогаш се сметаат за еден ентитет: езеро Мичиген-Хјурон. Заедно, овие езера се поголеми по површина од Горното Езеро, но помали по вкупен воден волумен.
Езерата се опколени со териториите на покраината Онтарио (освен езерото Мичиген), потоа сојузните американски држави Минесота, Висконсин, Мичиген (освен езерото Онтарио), Илиноис, Индијана, Охајо, Пенсилванија и Њујорк. Четири од петте езера се протегаат долж границата меѓу САД и Канада; петтото езеро Мичиген е целосно на територијата на САД. Реката Сент Лоренс, која ја обележува истата меѓународна граница во еден дел од својот тек, е примарен излез на овие поврзани езера и тече низ Квебек, го поминува полуостровот Гаспе и се влева во Атлантскиот Океан.
Има околу 35.000 Големоезерски Острови распрскани низ езерата, вклучувајќи ги островот Манитулин во езерото Хјурон, најголемиот остров во било која копнена водена површина на Земјата, и островот Ројал во Горното Езеро, најголемиот остров во најголемото езеро.
Северна Европа
Северна Европа е северниот дел на континентот Европа. Овој регион се дефинирал различно во различни времиња, но денес се смета дека во него спаѓаат:
Пред XIX век, изразот „Нордиски“ или „Северни“ бил често употребуван за Северна Европа во која се сметало дека спаѓат нордиските земји, европска Русија, балтичките земји (во тоа време Ливонија и Курланд) и Гренланд.
Во времето на доминантноста на Медитеранот во Европа (како Римското Царство), сето она кое не било околу морето се сметало за Северна Европа, и тоа: Германија, Ниските Земји и Австрија. Оваа поделба се користи и денес во извесни случаи, како да речеме при изучување на т.н. „Северна ренесанса“. Во средниот век се користел изразот (Ултима) Туле за полумитско место на далекиот север на континентот.
Во контест на Европската Унија северноевропски земји се Данска, Шведска, Финска, Германија, Белгија и Холандија.
Географска положба
Северна Европа главно ги зафаќа териториите на Скандинавскиот Полуостров. Затоа често се именуваи како Скандинавија. Ги Зафаќа најсеверните делови на Европа (најсеверната точка Нордкап во Норвешка). Според терминот норден за север, државите во Северна Европа се нарекуваат нордиски држави. Тоа особено се однесува на Норвешка и на Шведска, меѓутоа, поради општествените и културните сличности во оваа група се вбројуваат и Финска, како и Данска и Исланд, кои се одвоени од Полуостровот. Поради излезот на Атлантскиот Океан и длабоко навлезеното Балтичко Море, Северна Европа се одликува со мошне поволна географска положба: има многубројни комуникации со државите од Западна, Средна и Источна Европа, како и Северна Америка и кон Арктикот. Нејзината положба е специфична од повеќе аспекти. Во Северна Европа владее значително поладна клима во споредба со другите делови од Европа. Поради подолготрајните влијанија на глацијацијата релјефот е поспецифично обликуван со разни леднички типови релјеф. Особено важни за географкста положба се потоците Ересунд, Голем и Мал Белт, Скагерак и Категат, преку кои од Атлантикот се навлегува во Балтичкото Море. преку него и преку пловните реки во Средна и Источна Европа Скандинавија се поврзува со Внатрешноста на континентот.
Поделба според ООН
Одделението за статистика при ООН ја дефинира Северна Европа како:
Државно уредување на земјите
Кралство Данска е уставна монархија на чело со кралица. Законодавната власт ја имаат кралицата и парламентот. Во рамките на Данска влегуваат и Фарските Острови со својата внатрешна автономија.
Кралство Шведска е уставна монархија на чело со крал. Законодавната власт ја има парламентот.
Кралство Норвешка е уставна монархија на чело со крал. Во рамките на Кралството Норвешка влегува Свалбард, кој го сочинуваат Шпицбергенските острови и Кечкиниот остров и островот Јан Маен како посебна територија.
Република Финска е парламентарна република на чело со претседател. Законодавната власт е на претседателот и парламентот. Во рамките на Финска се наоѓаат и Оландските Острови во Балтичко Море.
Исповеди на опасниот ум
Исповеди на опасниот ум (англиски: Confessions of a Dangerous Mind) е американски филм од 2002 година, во режија на Џорџ Клуни. Главните улоги ги толкуваат: Сем Роквел, Џорџ Клуни и Дру Баримор.
Содржина
Филмот претставува приказна за двојниот живот на еден легендарен шоумен, кој подоцна работел како телевизиски продуцент, додека ноќе бил убиец на ЦИА. Имено, Чак Берис тврди во своите мемоари дека кога бил на врвот од својата телевизиска кариера, бил регрутиран од ЦИА и обучен за таен агент.
Северна Европа
Релјеф
Според одликите на релјефот, Северна Европа е мошне разновидна. На една страна се издвојува територијата на Данска, на полуостровот Јиланд и поголем број острови кои се рамничарски, со надморска височина под 200м. На Скандинавскиот Полуостров од Атлантикот се издигаат Скандинавските планини, чии сртови се протегаат по должината на Полуостровот. Тие во Шведкса се спуштаат кон Балтичкото Море, поточно кон Ботанскиот Залив. Релјефот во Финска е претежно рамничарски, испресечен со десетици илјади езера по кои се одвива голем сообраќај. Поради глацијацијата, Скандинавските Планини спрема Атлантикот се одликуваат со карактеристични леднички форми познати како фјордови. Тие настанале кога крајврежните долини биле исполнети со ледници кои со својот притисо ги продлабочиле и прошириле долините, а потоа со топењето на ледниците ваквите долини останале исполнети со вода, така што денес во вид на издолжени заливи навлегуваат длабоко во копното. Тие се пристуни по целиот норвешки брег и служат како важни пловни патишта за просториите во внатрешноста на земјата. Притоа се формирани многубројни леднички морени и леднички езера. За разлика од стабилното скандинавско копно, на Исланд е присутно немирно земјиште со чести земјотреси и вулкански активности кои во секој момент претставуваат закана за населението. Дел од вулканите се под ледници, така што со нивното активирање се врши нагло топење на мразот и се предизвикуваат поплави. На Исланд се присутни голем број гејзери со термоминерални води кои населението ги користи за разни потреби и за затоплување.
Јазици
Јазиците што се зборуваат во Северна Европа спаѓаат во германската јазична група и во унгаро-финското јазично семејство. Германската група јазици е застапена во Норвешка, Данска, во поголемиот дел на Шведска и на Исланд. Норвешкиот, Шведскиот и Данскиот јазик имаат големи меѓусебни сличности. Исландскиот јазик е нешто поразличен. Фиснкиот јазик е застапен во Финска и во помали делови на Северна Шведкса.
Религија
Според религиската припадност, населението на Северна Европа е, главно, христијанско со протестанска вероисповед. Тоа е одлика за сите држави од Северна Европа.
Култура
Високо развиеното стопанство, добрата организираност и општественото уредување во државите на Северна Европа овозможиле високо образовано и културно ниво на населението. Во овие земји одамна не постои неписмено население. Начинот на живеење на народиските народи се одликува со посевна култура и традиции приспособени на условите за живеење. Како посебни се издвојуваат жителите на областа Лапонија во најсеверните делови на Скандинавија, а кои имаат номадски начин на живеење и се одликуваат со посебен говорен јазик - лапонски кој спаѓа во унгаро-финското јазично семејство. Атрополошки, населението во државите од Северна Европа е претежно со бел тен и светлоруса коса.
Индустрија
Индустријата, во недостиг на рудни богатства, сè повеќе се потпира на увозни суровини. Најразвиени се машинската и автомобилската индустрија во Шведска, каде што се прозиведуваат автомобилите „волво“, потоа бродоградбата во Норвешка, дрната индустрија и индустријата за целулоза и хартија во Финска и во Шведска, прехранбената индустрија во Данска и риболовот и преработката на риби во Исланд, Норвешка и Данска. Големите површини под шуми на Скандинавскиот Полуостров, како што се две третини од територијата на Шведска и три четвртини од територијата на Финска, се основа за високоразвиена дрвна индустрија. Преработките на дрво во разни финални прозиводи и хартија се извезуваат во целиот све. Притоа, се обрнува големо внимание на зачувувањето и обновувањето на шумскиот фонд.
Прехранбената индустрија е особено развиена во Данска. Таа се заснова на мошне проодните рамничарски релјефни типови и доволно влажната и благопријатна клима, кои овозможуваат високотазвиено земјоделско стопанство. Најпознати производи се: разните житни култури, фуражните култури, свинското месо, млечните производи, јајцаа и друго. Данското земјдолеско и сточарско прозиводство е најроганизираното и најпродуктивното во светот. Во него се користат најновите научни достинувања и најсовремените ѓубрива.
Енергетиката во земјите до Северна Европа е мошне силно развиена. Во Данска многу се користи енергијата на ветерот, така што се изградени голем број ветерници, а на Исланд се користи хидротермалната енергија. Посебно значајна во енергетското прозиводство е Норвешка, која по Велика Британија има најмногу нафтени платформи во Северното Море, а дел од подмроските нафтени резерви што се наоѓаат покрајнејзиниот брег сè уште не ги експлоатира. Полноводните реки, кои со голем пад се спуштаат од Скандинавските Планини, се голем хдрипотенцијал што Норвешка го користи со големиот број хидроелектрични централи. ГОлемото морско колебање(прилив/одлив) е искористено за изградба на моќни хидроцентрали. Според тоа, Норвешка е голем прозиводител и извозник на нафта и на електроенергија.
Месечина
Кружи околу Земјата на просечно растојание од 384.400 км, или околу 30 пати повеќе од пречникот на Земјата. Нејзиното гравитациско влијание за малку го продолжува денот на Земјата и е главен двигател на Земјината плима и осека. Орбитата на Месечината околу Земјата има орбитален период од 27,3 денови. За време на секој период од 29,5 денови, количината на видлива површина осветлена од Сонцето варира од 0 до 100%, што резултира со месечеви мени, кои ја формираат основата за месеците од Месечевиот календар. Месечината е плимно заклучена за Земјата, што значи дека должината на полното свртување на Месечината околу сопствената оска предизвикува нејзината иста страна (блиската страна) секогаш да биде свртена кон Земјата, а нешто подолгиот месечев ден е ист како орбиталниот период. Според тоа, 59% од вкупната површина на Месечината може да се види од Земјата преку поместувања на перспективата поради либрација.
Истакнувањето на Месечината на земното небо и нејзиниот редовен циклус на фази побудиле културни наводи и влијанија за човечките општества низ историјата. Таквите влијанија може да се најдат во јазикот, календарските системи, уметноста и митологијата. Првиот вештачки објект што стигнал до Месечината било леталото Луна 2, без екипаж, на Советскиот Сојуз во 1959 година. Следело првото успешно меко слетување на Луна 9 во 1966 година. Единствените човечки Месечеви мисии до денес се оние на програмата Аполо на САД, мисија преку која е овозможено стапнување на површината на Месечината од страна на вкупно дванаесет мажи во периодот помеѓу 1969 и 1972 година. Со овие, а подоцна и со мисиите без екипаж, на Земјата се вратени Месечеви карпи кои се користени за да се развие детално геолошко разбирање за потеклото на Месечината, нејзината внатрешна структура и историјата на Месечината.
Име и етимологија
Вообичаеното англиско име за природниот сателит на Земјата е едноставно Месечина (moon), со големо М. Именката moon е изведена од староанглискиот mōna, која (како и сите нејзини германски сродници) произлегува од прагерманскиот *mēnōn, кој пак доаѓа од праиндоевропскиот *mēnsis „месец“ (од порано *mēnōt, генитив *mēneses) кој може да биде поврзан со глаголот „мери“ (на времето).
Повремено, името Луна се користи во научно пишување, а особено во научна фантастика за да се направи разлика на Земјината Месечина од другите, додека во поезијата „Луна“ се користи за означување на персонификација на Месечината. Синтија е уште едно поетско име, иако ретко, за Месечината, персонифицирана како божица, додека Селена (буквално „Месечина“) е старогрчката божица на Месечината.
Грчката божица на ловот, животните и месечината, Артемида, изедначена со римската Дијана, чиј еден од симболите бил оној за Месечината и која често се сметала за божица на Месечината, била наречена и Синтија, од нејзиното легендарно родно место на планината Синтија. Овие имиња — Луна, Синтија и Селена — се рефлектираат во технички термини за околумесечевите орбити како што се аполун, перицинтион и селеноцентрични.
Формирање
Изотопското датирање на примероците од Месечината сугерира дека Месечината е формирана околу 50 милиони години по настанувањето на Сончевиот Систем. Историски, неколку механизми за формирање се предложени, но ниту еден не ги објаснил задоволително одликите на системот Земја–Месечина. Цепење на Месечината од Земјината кора преку центрифугална сила би барала преголема почетна стапка на вртење на Земјата. Гравитациското заробување на претходно формирана Месечина зависи од неизводливо проширената атмосфера на Земјата за да ја потроши енергијата на Месечината што поминува. Коформирањето на Земјата и Месечината заедно во околупланетарниот насобирачки диск не го објаснува исцрпувањето на металите на Месечината. Ниту една од овие хипотези не може да го објасни високиот аголен моментум на системот Земја–Месечина. Преовладувачката теорија е дека системот Земја–Месечина настанал по џиновски удар на тело со големина на Марс (наречено Теја ) со прото-Земјата. Ударот експлодирал материјал во орбитата околу Земјата, а потоа материјалот се насобрал и ја формирал Месечината веднаш над Рошовата граница на Земјата од ~ R🜨. Оваа теорија најдобро ги објаснува доказите.
Се смета дека џиновските удари биле вообичаени во раниот Сончев Систем. Компјутерски симулации на џиновски удари дале резултати кои се во согласност со масата на јадрото на Месечината и аголниот моментум на системот Земја–Месечина. Овие симулации, исто така, покажуваат дека поголемиот дел од Месечината потекнува од ударот, наместо од прото-Земјата. Сепак, поновите симулации укажуваат на поголем дел од Месечината изведен од прото-Земјата. Другите тела на внатрешниот Сончев Систем, како што се Марс и Веста, имаат, според метеоритите од нив, многу различни изотопски состави на кислород и волфрам во споредба со Земјата. Сепак, Земјата и Месечината имаат речиси идентични изотопски состави. Изотопското изедначување на системот Земја–Месечина може да се објасни со мешањето по ударот на испаруваниот материјал што ги формирал двата, иако за ова се дебатира.
Ударот ослободил енергија, а потоа ослободениот материјал повторно се акредитирал во системот Земја–Месечина. Ова би ја стопило надворешната обвивка на Земјата и на тој начин би формирал океан од магма. Слично на тоа, новоформираната Месечина, исто така, би била погодена и би имала свој океан со Месечева магма; неговата длабочина се проценува од околу 500 до 1.737 километри.
Додека теоријата на џиновски удар објаснува многу линии на докази, некои прашања сè уште се нерешени, од кои повеќето го вклучуваат составот на Месечината.
Во 2001 година, тим од Институтот Карнеги во Вашингтон објавил најпрецизно мерење на изотопските знаци на Месечевите карпи. Карпите од програмата Аполо го имале истиот изотопски знак како и карпите од Земјата, што се разликувал од речиси сите други тела во Сончевиот Систем. Ова набљудување било неочекувано, бидејќи најголемиот дел од материјалот што ја формирал Месечината се сметал дека доаѓа од Теја и било објавено во 2007 година дека има помалку од 1% шанси Теја и Земјата да имаат идентични изотопски потписи. Другите месечеви примероци на Аполо во 2012 година го имале истиот состав на изотопи на титан како Земјата, што е во судир со она што се очекува ако Месечината се формирала далеку од Земјата или потекнува од Теја. Овие несовпаѓања може да се објаснат со варијации на теоријата на џиновски удар. Сценариото „удри-бегај-и-врати“ може да биде поверојатно.
Физички одлики
Месечината е скален елипсоид поради плимното истегнување, со нејзината долга оска поместена за 30° од свртена кон Земјата, поради гравитационите аномалии од ударните басени. Нејзината форма е повеќе издолжена отколку што може да се согледаат сегашните плимни сили. Оваа „фосилна испакнатост“ покажува дека Месечината се зацврстила кога орбитирала на половина од нејзиното сегашно растојание до Земјата, и дека сега е премногу студена за нејзината форма да се прилагоди на нејзината орбита.
Внатрешна структура
Месечината е диференцирано тело кое првично било во хидростатска рамнотежа, но оттогаш отстапила од оваа состојба. Има геохемиски различна кора, обвивка и јадро. Месечината има внатрешно јадро богато со железо со полупречник можеби помал од 240 километри и течно надворешно јадро првенствено направено од течно железо со полупречник од приближно 300 километри. Околу јадрото е делумно стопен граничен слој со полупречник од околу 500 километри. Се смета дека оваа структура се развила преку фракционата кристализација на глобалниот магматски океан кратко време по формирањето на Месечината пред 4,5 милијарди години.
Кристализацијата на овој магматски океан би создала мафична обвивка од таложењето и тонењето на минералите оливин, клинопироксен и ортопироксен; откако околу три четвртини од магматскиот океан се кристализирале, плагиоклазните минерали со помала густина можеле да се формираат и да испливаат во кора на врвот. Последните течности за кристализирање првично би биле сместени меѓу кората и обвивката, со големо изобилство на некомпатибилни елементи кои произведуваат топлина. Во согласност со оваа перспектива, геохемиското мапирање направено од орбитата сугерира кора главно од анортозит. Примероците на карпите на Месечината од поплавите на лава што избиле на површината поради делумното топење во плашт го потврдуваат составот на мафичната обвивка, кој е побогат со железо од оној на Земјата. Кората е дебела во просек околу 50 километри.
Месечината е вториот најгуст сателит во Сончевиот Систем, по Ија. Меѓутоа, внатрешното јадро на Месечината е мало, со полупречник од околу 350 километри или помалку, околу 20% од полупречникот на Месечината. Нејзиниот состав не е добро разбран, но веројатно е метално железо легирано со мала количина на сулфур и никел; анализите на временската променливо вртење на Месечината сугерираат дека таа е барем делумно стопена. Притисокот во јадрото на Месечината се проценува на 5 GPa (49.000 atm).
Магнетно поле
Месечината има надворешно магнетно поле од генерално помало од 0,2 нанотесли, или помалку од сто илјадити дел од Земјата. Месечината моментално нема глобално диполарно магнетно поле и само магнетизацијата на кората најверојатно се стекнала на почетокот на нејзината историја кога сè уште работела како динамо. Сепак, на почетокот на нејзината историја, пред 4 милијарди години, нејзината јачина на магнетното поле веројатно била блиска до онаа на Земјата денес. Ова рано динамо-поле очигледно истекло пред околу една милијарда години, откако Месечевото јадро целосно се кристализирало. Теоретски, дел од преостанатата магнетизација може да потекнува од минливи магнетни полиња генерирани при големи удари преку проширување на плазма облаците. Овие облаци се создаваат при големи удари во амбиентално магнетно поле. Ова е поддржано од локацијата на најголемите магнетизации на кората сместени во близина на антиподите на џиновските ударни басени.
Површинска геологија
Топографијата на Месечината е измерена со ласерска височина и стерео анализа на слики. Неговата најобемна топографска одлика е џиновскиот далечен слив на Јужен Пол-Ејткен, околу 2.240 километри во пречник, најголемиот кратер на Месечината и вториот по големина потврден ударен кратер во Сончевиот Систем. На длабочина од 13 километри, нејзиниот под е најниската точка на површината на Месечината. Највисоките височини на површината на Месечината се сместени директно на североисток, кои можеби биле задебелени од коси формациски удари на сливот на Јужниот Пол-Ејткен. Други големи ударни базени како што се Море на Дождовите, Море на Ведрината, Море на Кризите, Смитово Море и Источно Море поседуваат регионално ниски височини. Далечната страна на површината на Месечината е во просек околу 1,9 километри повисока од онаа на блиската страна.
Вулкански одлики
Темните и релативно безличните Месечеви рамнини, јасно видени со голо око, се нарекуваат марија (латински „мориња“; еднина маре), бидејќи некогаш се верувало дека се полни со вода; сега е познато дека тие се огромни зацврстени базени од античка базалтна лава. Иако се слични на копнените базалти, месечевите базалти имаат повеќе железо и немаат минерали променети со вода. Поголемиот дел од овие наоѓалишта на лава еруптирале или течеле во вдлабнатините поврзани со ударните басени. Неколку геолошки провинции кои содржат штитести вулкани и вулкански куполи се наоѓаат во блиската страна „Марија“. Речиси сите мориња се на блиската страна на Месечината и покриваат 31% од површината на блиската страна во споредба со 2% од далечната страна. Ова најверојатно се должи на концентрацијата на елементи што произведуваат топлина под кората на блиската страна, што би предизвикало загревање на основната обвивка, делумно топење, издигнување на површината и ерупција. Повеќето од Месечевите базалти еруптирале за време на имбрискиот период, пред 3,0 — 3,5 милијарди години, иако некои радиометриски датирани примероци се стари дури 4,2 милијарди години. Почнувајќи од 2003 година, студиите за броење кратери на најмладите ерупции се чини дека сугерираат дека тие се формирале не порано од пред 1,2 милијарди години.
Во 2006 година, студијата за Ина, мала депресија во Езерото на Среќата, открила грапави одлики, релативно без прашина, кои, поради недостаток на ерозија со паѓање на остатоци, се сметало дека се стари само 2 милиони години. Месечевите земјотреси и испуштањето гас, исто така, укажуваат на одредена континуирана активност на Месечината. Доказите за неодамнешниот Месечев вулканизам се идентификувани на 70 неправилни мориња, некои стари помалку од 50 милиони години. Ова ја зголемува можноста за многу потопла месечева обвивка отколку што се верувало, барем на блиската страна каде што длабоката кора е значително потопла поради поголемата концентрација на радиоактивни елементи. Пронајдени се докази за базалтниот вулканизам стар 2 — 10 милиони години во кратерот Ловел, во сливот на Источно Море. Некоја комбинација на првично потопол плашт и локално збогатување на елементите што произведуваат топлина во плашт може да биде одговорна за долготрајните активности на далечната страна во сливот на Источно Море.
Обоените области на Месечината се нарекуваат terrae, или почесто висорамнини, бидејќи се повисоки од повеќето „мориња“. Тие се радиометриски датирани од пред 4.4 милијарди години, и може да претставуваат плагиокласти кумилативни карпи на Месечевиот магматски океан. За разлика од Земјата, се верува дека не се формирале големи Месечеви планини како резултат на тектонски настани.
Концентрацијата на „мориња“ на блиската страна веројатно ја одразува значително подебелата кора на висорамнините на далечната страна, која можеби се формирала при бавно-брзински удар на втората месечина на Земјата неколку десетици милиони години по формирањето на Месечината. Алтернативно, тоа може да биде последица на асиметрично плимско загревање кога Месечината била многу поблиску до Земјата.
Ударни кратери
Главниот геолошки процес што влијаел на површината на Месечината е ударниот кратер, со кратери кои се формираат кога астероидите и кометите се судираат со површината на Месечината. Се проценува дека има околу 300.000 кратери пошироки од 1 километар на блиската страна на Месечината. Месечевата геолошка временска скала се заснова на најистакнатите настани од влијанието, вклучувајќи ги Нектариј, Имбриј и Источно море; структури кои се одликуваат со повеќе прстени од подигнат материјал, со пречник помеѓу стотици и илјадници километри и поврзани со широка престилка од депозити на исфрлање кои формираат регионален стратиграфски хоризонт. Недостатокот на атмосфера, времето и неодамнешните геолошки процеси значат дека многу од овие кратери се добро сочувани. Иако само неколку басени со повеќе прстени се дефинитивно датирани, тие се корисни за одредување на релативна возраст. Бидејќи ударните кратери се акумулираат со речиси константна брзина, броењето на бројот на кратери по единица површина може да се користи за да се процени староста на површината. Радиометриската старост на карпите стопени со удар собрани за време на мисиите на Аполо се помеѓу 3,8 и 4,1 милијарди години: ова е искористено за да се предложи период на доцно тешко бомбардирање со зголемени влијанија.
Прекриен на врвот на кората на Месечината е силно издробениот (скршен на уште помали честички) и ударен површински слој наречен реголит, формиран од процесите на удар. Пофиниот реголит, Месечева почва од силициум диоксид, има текстура налик на снег и мирис на потрошен барут. Реголитот на постарите површини е генерално подебел отколку кај помладите површини: неговата дебелина варира од 10 до 20 километри во висорамнините и 3 до 5 километри во „морињата“. Под ситно искршениот реголит слој се наоѓа мегареголит, слој од високо скршена карпа дебела многу километри.
Гравитационо поле
Гравитационото поле на Месечината е измерено преку следење на доплеровото поместување на радио сигналите емитирани од вселенските летала што орбитираат. Главните одлики на гравитацијата на Месечината се маскони, големи позитивни гравитациони аномалии поврзани со некои од џиновските басени на удар, делумно предизвикани од густите базалтни текови на лава што ги исполнуваат тие басени. Аномалиите во голема мера влијаат на орбитата на вселенските летала околу Месечината. Има некои загатки: тековите на лавата сами по себе не можат да го објаснат целиот гравитациски потпис, а постојат и некои маскони кои не се поврзани со вулканизмот на „морињата“.
Присуство на вода
Течната вода не може да опстојува на површината на Месечината. Кога е изложена на сончево зрачење, водата брзо се распаѓа преку процес познат како фотодисоцијација и се губи во вселената. Сепак, од 1960-тите, научниците претпоставувале дека воден мраз може да се наталожи со удар на комети или евентуално произведен од реакцијата на месечеви карпи богати со кислород и водород од сончевиот ветер, оставајќи траги од вода кои веројатно би можеле да опстојат на ладните кратери на двата пола на Месечината. Компјутерски симулации сугерираат дека до 14.000 квадратни километри површина може да биде во постојана сенка. Присуството на употребливи количества вода на Месечината е важен фактор за да се направи Месечево населување како исплатлив план; алтернативата за пренос на вода од Земјата би била премногу скапа.
После неколку години, на површината на Месечината постојат знаци на вода. Во 1994 година, радарскиот експеримент сместен на вселенското летало Клементин, укажал на постоењето на мали, замрзнати џебови со вода блиску до површината. Сепак, подоцнежните радарски набљудувања од Аресибо, сугерираат дека овие наоди можеби се карпи исфрлени од млади кратери. Во 1998 година, неутронскиот спектрометар на вселенското летало Лунар Проспектор покажал дека високи концентрации на водород се присутни на првиот метар од длабочината во реголитот во близина на поларните региони. Зрната од вулканска лава, вратени на Земјата со Аполо 15, покажале мали количини на вода во нивната внатрешност.
Вселенското летало Чандрајан-1 од 2008 година го потврдило постоењето на површински воден мраз, користејќи го вградениот Moon Mineralogy Mapper. Спектрометарот забележал линии на апсорпција вообичаени за хидроксилот, во рефлектираната сончева светлина, обезбедувајќи докази за големи количества воден мраз на површината на Месечината. Вселенското летало покажало дека концентрациите може да бидат високи до 1.000 ppm. Користејќи ги спектрите на рефлексија на маперот, индиректното осветлување на областите во сенка потврдило воден мраз во 20° географска ширина од двата пола во 2018 година.
Во мај 2011 година, биле пријавени 615 — 1410 ppm вода во раствори од топење во месечевиот примерок 74220, познатата високотитанска „портокалова стаклена почва“ од вулканско потекло, собрана за време на мисијата Аполо 17 во 1972 година. Вклучувањата се формирани за време на експлозивни ерупции на Месечината пред приближно 3,7 милијарди години. Оваа концентрација е споредлива со онаа на магмата во горната обвивка на Земјата. Иако има значителен селенолошки интерес, оваа објава им дава малку утеха на потенцијалните месечеви колонисти – примерокот потекнува многу километри под површината, а подмножествата се толку тешко достапни што биле потребни 39 години да се најдат со најсовремен инструмент за јонска микросонда.
Анализата на наодите на Месечевиот минералошки мапер (М3) откриле во август 2018 година за прв пат „дефинитивни докази“ за вода-мраз на површината на Месечината. Податоците ги откриле различните рефлектирачки знаци на вода-мраз, наспроти прашината и другите рефлектирачки супстанции. Ледените наслаги се пронајдени на северниот и јужниот пол, иако е позастапен на југот, каде што водата е заробена во трајно засенчени кратери и пукнатини, што ѝ овозможува да опстојува како мраз на површината бидејќи се заштитени од сонцето.
Во октомври 2020 година, астрономите објавиле дека откриле молекуларна вода на површината на Месечината осветлена од Сонцето од страна на неколку независни вселенски летала, вклучително и Стратосферската опсерваторија за инфрацрвена астрономија (СОФИА).
Површински услови
Површината на Месечината е екстремна средина со температури кои се движат од до, атмосферски притисок од 10 −10 Pa, и високи нивоа на јонизирачко зрачење од Сонцето и космичките зраци. Површинската гравитација на Месечината е приближно 1,625 m/s 2, околу 16,6% од онаа на површината на Земјата или 0,166.
Атмосфера
Атмосферата на Месечината се состои од мало присуство на гасови што ја опкружуваат Месечината. За повеќето практични цели, се смета дека Месечината е опкружена со вакуум. Зголеменото присуство на атомски и молекуларни честички во неговата близина во споредба со меѓупланетарната средина, наречена „Месечева атмосфера“ за научни цели, е занемарлива во споредба со гасните обвивки што ја опкружуваат Земјата и повеќето планети од Сончевиот Систем. Притисокот на оваа мала маса е околу 3×10−15 atm (0.3 nPa), варира во текот на денот и во вкупна маса помала од 10 метрички тони. Инаку, се смета дека Месечината нема атмосфера затоа што не може да апсорбира мерливи количества зрачење, не изгледа слоевит или самоциркулирачки и бара постојано надополнување поради високата брзина со која нејзините гасови се губат во вселената.
Елементите натриум и калиум се откриени во атмосферата на Месечината користејќи спектроскопски методи засновани на Земјата, додека изотопите радон-222 и полониум-210 се заклучени од податоците добиени со спектрометарот на алфа-честички на Лунар Проспектор. Аргон-40, хелиум-4, кислород и/или метан ( азот и/или јаглерод моноксид  и јаглерод диоксид  биле откриени со детектори на самото место поставени од астронаутите на Аполо.
Просечното дневно изобилство на елементите за кои се знае дека се присутни во атмосферата на Месечината, во атоми на кубен сантиметар, се како што следува:
Ова дава приближно 80.000 вкупни атоми на кубен сантиметар, маргинално повисоко од количеството за кое се претпоставува дека постои во атмосферата на Меркур. Иако ова во голема мера ја надминува густината на сончевиот ветер, која обично е од редот на само неколку протони на кубен сантиметар, тоа е практично вакуум во споредба со атмосферата на Земјата.
Прашина
На Месечината постои Месечева прашина која е генерирана од мали честички од комети. Се проценува дека 5 тони честички од комети удираат на површината на Месечината на секои 24 часа, што резултира со исфрлање на прашински честички. Прашината се задржува над Месечината приближно 10 минути, а потребни се 5 минути за да се подигнат и 5 минути да паднат. Во просек, 120 килограми прашина има над Месечината, која се издигнува до 100 километри над површината.
Месечево растојание
Во астрономијата, Месечева единица е единица мерка за просечното растојание меѓу Земја и Месечината и изнесува 384.400 километри. Моменталното растојание зависи од положбата на Месечината во својата орбита (Месечев перигеј: 363.104 км; Месечев апогеј: 405.696 км).
Орбита
За разлика од повеќето сателити на други планети, Месечината орбитира поблиску до еклиптичката рамнина отколку до екваторската рамнина на планетата. Орбитата на Месечината е суптилно нарушена од Сонцето и Земјата на многу мали, сложени и интерактивни начини. На пример, рамнината на орбитата на Месечината постепено се врти еднаш на секои 18,61 години, што влијае на другите аспекти на движењето на Месечината. Овие последователни ефекти се математички опишани со законите на Касини.
На секои 18,6 години, аголот помеѓу орбитата на Месечината и екваторот на Земјата достигнува максимум 28°36′, збирот на екваторското навалување на Земјата (23°27′) и орбиталниот наклон на Месечината (5°09′) кон еклиптиката. Ова се нарекува голем месечев застој. Отприлика во ова време, деклинацијата на Месечината ќе варира од -28°36′ до +28°36′. Спротивно на тоа, 9,3 години подоцна, аголот помеѓу орбитата на Месечината и екваторот на Земјата го достигнува својот минимум од 18°20′. Ова се нарекува мал застој на Месечината. Последниот застој на Месечината имал мал застој во октомври 2015 година. Во тоа време опаѓачкиот јазол бил порамнет со рамнодневицата (точката на небото има нулта десно искачување и деклинација). Јазлите се движат кон запад за околу 19° годишно. Сонцето преминува даден јазол околу 20 дена порано секоја година.
Наклонот на оската на Месечината во однос на еклиптиката е само 1,5427°, многу помал од 23,44° на Земјата. Поради ова, сончевото осветлување на Месечината варира многу помалку со сезоната, а топографските детали играат клучна улога во сезонските ефекти. Од сликите направени од Клементин во 1994 година, се чини дека четири планински региони на работ на кратерот Пири на северниот пол на Месечината може да останат осветлени во текот на целиот месечев ден, создавајќи врвови на вечна светлина. Не постојат такви региони на јужниот пол. Слично на тоа, постојат места кои остануваат во постојана сенка на дното на многу поларни кратери, и овие „кратери на вечната темнина“ се екстремно студени: Месечевиот извидувачки орбитер ги измерил најниските летни температури во кратерите на јужниот пол на 35 K и само 26 K блиску до зимската краткодневица во севернополарниот кратер Хермит. Ова е најстудената температура во Сончевиот Систем досега измерена со вселенско летало, поладно дури и од површината на Плутон. Пријавени се просечни температури на површината на Месечината, но температурите на различни области ќе варираат многу во зависност од тоа дали се во сончева светлина или сенка.
Релативна големина
Месечината е исклучително голем природен сателит во однос на Земјата: нејзиниот пречник е повеќе од една четвртина и неговата маса е 1/81 од Земјината. Таа е најголемата месечина во Сончевиот Систем во однос на големината на нејзината планета, иако Харон е поголема во однос на џуџестата планета Плутон, со 1/9 од масата на Плутон. Заедничкото тежиште на Земјата и на Месечината (барицентарот) се наоѓа 1.700 километри (околу една четвртина од полупречникот на Земјата) под површината на Земјата.
Земјата се врти околу тежиштето Земја–Месечина еднаш месечно, со од брзината на Месечината, или околу 12,5 метри во секунда.
Површината на Месечината е нешто помала од Северна и Јужна Америка заедно.