cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кинески јазик
Говорен кинески
Постојат и многу други помали групи кои сѐ уште не се класификувани, како: Танџовски дијалект, зборуван во Танџоу, на островот Хајнан; сјангхуа (乡话), (не е исто што и сјанг, 湘), се зборува во западен Хунан; и Шаоџоу Тухуа, кој се сборува во северен Гуангдунг. Тунгканскиот јазик, зборуван во средна Азија, е многу сличен на мандаринскиот. Меѓутоа тој обично не се смета за „кинески“ бидејќи се пишува на кирилица и се варијанти од тунгканците надвор од Кина кои не сме сметаат за етнички Кинези. Видете Список на кинески дијалекти сеопфатен список на поединечните дијалекти во рамките на овие пошироки групи.
Општо земено, овие јазично-дијалектни групи немаат рески граници, иако мандаринскиот е предоминантен кинески јазик на северот и југозападот, а другите главно се зборуваат во цетрална и југоисточна Кина. Често, како во покраината Гуангдунг, луѓето зборуваат повеќе од една варијанта како мајчин јазик. Како и кај многу други области со јазичаричка разновидност низ голем временски период, и во Кина не е сосема јасно како различните кинески варијанти треба да се класификуваат. Ethnologue вели дава вкупно 14, но бројот варира помеѓу 7 и 17 во зависност од начинот на класификација. На пример, варијантата м ин често се дели на севереномински (Минпеј, Фуџоу) и јужномински (мин-нан, амој-сватоу); јазичарите немаат одредено дали нивната меѓусебна разбирливост е доволно голема за тие да не бидат сметани за посебни јазици.
Општо земено, планинската јужна Кина се одликува со поголема јазична разнообразност од рамната северна Кина. Во делови од јужна Кина, дијалектот на еден поголем град може да биде само малку разбирлив за неговите блиски соседи. На пример, Вуџоу е околу 193 км низводно од Гуангџоу, но дијалектот е повеќе како стандардниот кинески кој се зборува во Гуангџоу, отколку оној на Тајшан, 97 км југозападно од Гуангџоу и од него е одделен со неколку реки (Ramsey, 1987).
Стандардниот мандарински и диглосија
Путунгхуа / Гуоји, често наречен „мандарински“, е службениот стандарден јазик во употреба во Народна Република Кина, Република Кина (Тајван) и Сингапур (каде се нарекува „Хуаји“). Заснован е на пекиншкиот дијалект, кој е дијалект на мандаринскиот како што се зборува во Пекинг. Владите имаат за цел говорниците на разните кинески варијанти да зборуваат мандарински како заеднички јазик. Затоа тој се користи во владините агенции, во медиумите и како образовен јазик во установите.
Во Кина и Тајван диглосијата е честа појава: често луѓето знаат по два, па дури и три варијанти заедно со стандардниот мандарински. На пример, покрај путунгхуа, еден жител на Шангај може да зборува и шангајски, а ако не израснал таму, тогаш и неговиот роден дијалект. Оној роден во Гуангџоу може да зборува стандарден кантонски и путунгхуа, а тајванец веројатно зборува и тајвански и путунгхуа/гуоји. Жител на Тајван може често да ги меша изговорите, изразите и зборовите од стандардниот мандарински и тајванскиот, а оваа мешавина во многу случаи се смета за неприфатлива. Во Хонгконг, стандарниот мандарински почнува да го заменува англискиот и стандардниот кантонски, неговите службени јазици.
Јазик или јазично семејство?
Лингвистиката често кинескиот го смета за јазично семејство, иако заради социо-политичката и културната ситуација во Кина, како и заради заедничкиот систем на пишување, тие јазици по обичај заеднички се нарекуваат „кинески јазик“. Различноста на овие варијанти е споредлива со романските јазици, и е поголема од германските или словенските јазици.
Од чисто дескриптивна гледна точка, „јазици“ и „дијалекти“ се само произволни групи на слични идиолекти, и нивното разликување е нерелевантно за јазичарите кои само се занимаваат со технички опис на регионалните варијанти. Меѓутоа идејата за единствен јазик има голема аконотација на политика и културна општоодредба, па така ова е осетливо поле. Највеќето кинески јазичари сметаат дека кинескиот е еден јазик, а неговите ограноци - дијалекти, додека други пак сметаат дека кинескиот е семејство, а неговите ограноци - јазици.
Самиот кинески има поим за единственото писмо, чонгвен (中文), додека најблискиот еквивалент за неговите варијанти е Ханји (漢語/汉语, говорен/ни јазик/ци на Хан-Кинезите) – овој поим може да се преведе или како „јазик“ или како „јазици“ бидејќи кинескиот не разликува граматички број. Кинескиот јазик има многу помалку потреба од еднообразен говорно-писмен континуум, како што може да се види од двете посебни знаковни морфеми 語/语 ји и 文 вен. Етничките Кинези често ги сметаат говорните варијанти за еден ист јазик од национални причини, а и поради фактот што сите тие се наследници на еден ист класичен кинески јазик. На пример, Хан-Кинезите со мајчин јазик ву, минскиот, хака, или кантонски, може да ги сметаат нивните варијанти за посебни разговорни јазици, но самата Хан-Кинеска раса за еден (иако разнообразен) етнос. За кинеските националисти, идејата за кинескиот како јазично семејство укажува на тоа дека кинескиот идентитет е пораспарчен и поразединет отколку што тој навистина е, па така таа се смета за културно и социјално провокативна. Покрај ова, во Тајван, ова е во тесна врска со тајванската независност, каде некои поборници за таа независност поддржуваат јужомински говорен јазик.
Во рамките на НР Кина и Сингапур, владите често сите варијанти ги нарекуваат фангјен (регионални говори, преведено - “дијалекти”). Денешните говорници на кинески од било која варијанта општат на еден единствен формален стандарден пишан јазик, иако овој е заснован на мандаринскиот, современиот пекиншки потстандард.
Пишан кинески
Соодносот помеѓу кинеските говорни и пишани јазици е комплексен. Неговите говорни варијанти се развивале различно, додека пишаниот кинески се има многу помалку променето. Класичната кинеска книжевност започнала за време на т.н. Пролетно-есенски период, иако пишани извори имаме уште од XIV до XI век п.н.е. за време на династијата Шанг, пронајдени на гатачки коски, напишани со коскено писмо.
Меѓутоа веќе за време на доцната династија Хан, стандардниот пишан кинески почнал да се разликува од говорниот јазик. До крајот на XIX век, само образованите класи можеле да пишуваат на овој формализиран класичен кинески, познат како венјен, кој е јазикот на Конфуциј и раните класици - многу далеку од тоа што се зборувало повеќе од два милениума подоцна. За време на династиите Минг и Ќинг се напишани низа романи на вернакуларен јазик, и до XX век било јасно дека класичниот јазик мора да се отфрли. Од 20-тите години пишаниот стандард му се вратил на говорниот јазик. Денес овој стандард, заснован на современиот мандарински, се користи ширум цела Кина, надвор од неа и во сета современа литература.
Кинескиот правопис се темели на знаци, ханцу, кои се логограми напишани во рамките на замислени квадратни блокови, традиционално наредени во вертикални колони, кои се читаат од горе надолу, па од десно на лево низ колоните. Кинеските знаци се морфеми независни од фонетска промена. Така, бројот „еден“, кој е и на мандарински, јат на кантонски и цит на хокиен (облик на мински), има еден единствен знак за сите нив (一). Нестандардниот колоквијален кинески користи „дијалектички знаци“, како 冇 и 係 за кантонски и Хака, кои се сметаат за архаични или неупотребувани во стандардниот кинески.
Кинески знаци
Кинескиот пишан јазик користи кинески знаци (漢字/汉字, ханцу), кои се логограми: секој симбол претставува семантема или морфема (a meaningful unit of language), како и еден слог; така пишаниот јазик може да се смета за морфемо-слоговно писмо.
Кинеските знаци еволуирале од најрани облици на хиероглифи. Мислињето дека сите кинески знаци се пиктографи или идеографи е погрешно: највеќето знаци содржат фонетски делови, и се сложенки од фонетски компоненти и семантички клучеви (радикали). Само најпростите знаци како жен 人 (човек), жи 日 (сонце), шан 山 (планина), шуи 水 (вода), се можеби од сосема сликовно потекло. Во 100 н.е., познатиот учен Сји Шен за време на династијата Хан ги поставил знаците во шест категории: пиктографи, прости идеографи, сложени идеографи, фонетски заемки, фонетски сложенки и изводни знаци. Од нив, само 4% се пиктографи, додека 80-90% се фонетски сложенки кои се состојат од семантички елемент кој го дава значењето и фонетски елемент кој (можеби) некогаш го давал изговорот. Постојат околу 214 клуча признаени од Кангсиевиот речник, кои го даваат семантичкото значење на знакот. Современите знаци се стилизирани според стандарното писмо (楷书/楷書 кајшу). Разни други стилови се користат во кинеската калиграфија, меѓу кои и печатното писмо (篆书/篆書 чуаншу), ракописното писмо (草书/草書 цаошу) и канцелариското писмо (隶书/隸書 лишу). Калиграфите знаат да пишуваат и традиционално и упростено писмо, но ги користат традиционалните знаци за традиционална уметност.
Денес постојат два система на кинески знаци. Традиционалниот систем, кој сѐ уште се користи во Хонгконг, Тајван и Макао, по својата форма датира од доцната династија Хан. Упростениот систем пак, измислено во НР Кина во 1954 со цел за масовно описменување на народот, ги упростува најсложените традиционални глифи на помал број на потези, многу од нив на заеднички цаошу стенографски варијанти, со поголем фонд на синонимни знаци.
Сингапур, со своето бројно кинеско население, е првата – и моментално единствената – странска земја која официјално ги прифатила упростените знаци, иако истите имаат станато де факто стандард за помладите Кинези во Малезија. Интернетот дава можност за вежбање на читање во другиот систем, било тој да е традиционален или упростен.
Добро образованиот Кинез денес распознава околу 6000-7000 знаци; потребни се околу 3000 за читање на весник. Владата на НР Кина ја дефинира писменоста за работниците како познавање на 2000 знаци, иако ова е чисто функционално. Голем нескратен речник како Кангсиевиот содржи над 40.000 знаци, меѓу кои и малку познати, алтернативни и архаични знаци; денес се користат само 10.000 од нив.
Историја и еволуција
Јазичарите ги сметаат сите варијанти на современиот говорен кинески за дел од синотибетското јазично семејство и сметаат дека постоел првобитен јазик, наречен прасинотибетски јазик, од кој настанале кинеските и тибетобурманските јазици. Реконструирањето на овој прајазик денес е мошне тешко заради немањето на пишани извори и непознавањето на други древни јазици освен старокинескиот.
Други јазичари сметаат дека кинескиот јазик е од индоевропско потекло. тие велат дека синотибетски јазици не постојат, и дека старокинескиот се појавил како мешан јазик користејќи го праиндоевропскиот идиом, зборуван со локален пракинески говор. Овој аргумент се заснова на силното индоевропско присуство од Монголија до Европа за време на III милениум п.н.е. во северниот дел на умерената зона, и вели дека домородечките групи од овој регион (Тајци, Виетнамци, Мијао и др.), со слични фонетски одлики и еднакво едноставна граматика како кинескиот, мигрирале од северна Кина кон југот под притисокот на тие индоевропски населувања, но не успеале да го избегнат веќе темелното индоевропеизирано кинеско влијание. Тибетскиот јазик пак, се стекнал со својата површна сличност и ограничен заеднички зборовен фонд заради потслој од делумно Тохарско потекло.
Категоризацијата на развојот на кинескиот јазик е предмет на расправа. Еден од првите системи бил развиен од шведскиот јазичар Бернхард Карлгрен во раните 1900-ти; денешните системи во голема мера се засноваат на Карлгреновите наоѓања и методи.
Старокинескиот (трад. 上古漢語, упр. 上古汉语, Шангку Ханји), понекогаш наречен „архаичен кинески“, бил јазикот кој се зборувал за време на раната и доцна династија Џоу (1122 п.н.е. - 256 п.н.е.), и од него имаме записи во бронзени предмети, поезијата на Шиѓинг, историјата Шиѓинг, и делови од И Ќинг. Фонетските елементи во најголемиот број на кинески знаци даваат идеја за нивниот старокинески изговор. Изговорот на позајмените кинески знаци во јапонскиот, виетнамскиот и корејскиот исто така даваат значаен увид. Старокинескиот не бил сосема нефлективен јазик. Имал богат звучен систем во кој согласките се разликувале по аспирација или дасија, но веројатно сѐ уште немало тонови. Реконструкцијата на старокинескиот ја започнале филолозите во времето на династијата Ќинг.
Среднокинески јазик (трад. 中古汉语, упр. 中古漢語, Џунгку Ханји) е јазикот кој се користел за времето на династиите Суј, Танг и Сунг (VI - X век н.е.) Тој може да се подели на ран период, видлив во римовите таблици 切韻 „Џиејин“ (601 н.е.), и доцен период во X век, виддлив во римовите раблици 廣韻 „Гуангјин“. Јазичарите се повеќе уверени во реконструкцијата на среднокинескиот. За неговиот изговор знаеме од: современите дијалектички варијации, римовите речници, странските транслитерации, римовите таблици од древните кинески филолози за преглед на фонетскиот систем, како и кинески фонетски преводи на странски зборови. Меѓутоа сите овие реконструкции се провизорни и не сосема сигурни.
Развојот на говорните кинески јазици низ историјата е комплексен. Најмногу Кинези во Сечуан и во широк лак од североистокот (Манџурија) до југозападот (Јинан), зборуваат разни мандарински дијалекти како домашен јазик. Распространетоста на мандаринскиот ширум северна Кина главно се должи на севернокинеските рамници. За разлика од ова, планините и реките на средна и јужна Кина придонеле кон јазичното разнообразие.
Сѐ до средината на XX век, најголемиот број Кинези зборувале само на нивната родна варијанта на кинески. Бидејќи Нанѓинг бил престолнина за време на раната династија Минг, нанџиншкиот мандарински станал доминантен барем до подоцнежниот период на официјално манџуројазичното царство Ќинг. Од XVII век, во царството се отвориле правоговорни академии (трад. 正音書院, упр. 正音书院, Ченгјин Шујиан) за распространување на говорот од Пекинг, како престолнина на династијата Ќинг, но тие не доживеале успех. За време на последните педесет години на династијата Ќинг во доцниот XIX век, пекиншкиот мандарински конечно го заменил нанџиншкиот на царскиот двор. Меѓутоа за поширокото население, не постоел единствен стандард за мандаринскиот јазик. Немандаринските говорници во јужна Кина и понатаму продолжиле да ги користат нивните дијалекти и говори во секоја сфера на живеењето. Новиот пекишнки мандарински се зборувал само од функционери и чиновници и затоа бил прилично ограничен.
Ситуацијата не се променила сѐ до средината на XX век, со создавањето на (во НР Кина Тајван, но не во Хонгконг) на задолжителен образовен систем посветен на учење на стандардниот мандарински. Како резултат на ова, мандаринскиот денес го зборуваат сите млади и средовечни Кинези од континентална Кина и Тајван. Во Хонгконг пак, во британско колонијално време се користел стандардниот кантонски, а не мандаринскиот (заради големиот број на кантонски говорници) и денес тој е сè уште службен јазик во образованието, формалниот говор и секојдневниот живот, но мандаринскиот станува сѐ повлијателен по неговото интегрирање во Кина во 1997.
Кинескиот бил лингва франка во источноазиските земји со векови, пред доаѓањето на европските влијанија во XIX век.
Влијание врз други јазици
Низ вековите, кинеската култура и политика имале големо влијание врз несродните јазици како корејскиот, виетнамскиот и јапонскиот. Јапонскиот и корејскиот имаат писма кои се служат со кинески знаци (Ханцу), кои се нарекуваат ханча и канџи.
Виетнамскиот поим за кинеското писмо е хан ти. Сѐ до XIV век бил единствениот начин на пишување на виетнамскиот јазик, користен исклучиво од кинески-образованата виетнамска елита. Од XIV до доцниот XIX век, виетнамскиот се пишувал со чи ном, кинеско писмо прилагодено за виетнамските звуци и слогови. Ова писмо било сосема заменето со прилагодена латиница, измислена од езуитскиот мисионер Александар де Род, која користи систем од надредни додатоци за тонови и изменетите слогови. Виетнамскиот јазик е сличен на кантонскиот во извесни интонации и плозивни согласни наставки. Постои и мало влијание од мандаринскиот, меѓу кои поостри самогласки и звукот „х“ кој не го наоѓаме во други азиски јазици.
Во Јужна Кореја се користи азбуката Хангул, но наоѓа примена и ханчата, главно како печатно писмо. Во Северна Кореја пак, ханчата е укината. Од модернизацијата на Јапонија од доцниот XIX век, постојат идеи за напуштање на кинеското писмо, но тоа сѐ уште не е сторено од практични причини.
Јазиците со влијание од кинеската култура имаат голем број на позајмени зборови од кинескиот. Над педесет проценти од корејскиот фонд на зборови е од кинеско потекло, а влијанието врз јапонскиот и виетнамскиот исто така е значајно. Зборовите од кинеско потекло сочинуваат 60%–70% од вкупниот број на зборови во еден јапонски речник, а сочинуваат 18%–40% од говорните зборови. Десет проценти од филипинскиот вокабулар е со кинеско потекло. Кинескиот исто така дели многу граматички одлики со овие соседни јазици, особено непостоењето на родови и употребата на мерни зборови.
Фонологија
Низ сите варијанти, највеќето слогови се отворени слогови, што значи дека немаат завршеток, но оние кои имаат завршеток се ограничени на, , , , , или. Некои варијанти ги допуштаат речиси сите завршетоци, додека други, како мандаринскиот имаат само две - и. Согласните групи не се јавуваат ни во почетокот, ни во завршетокот. Почетокот може да биде африкат или согласка проследена од полусамогласка, но овие не се сметаат за согласни групи.
Бројот на звуци се разлкикува од варијанта до варијанта, од времето на среднокинескиот наваму, нивниот број опаѓал. Кај мандаринските дијалекти, бројот на гласовите драстично опаднал, па така имаат далеку повеќе повеќесложни зборови од другите варијанти. Така, вкупниот број на слогови во некои варијанти е околу илјада, а тука спаѓаат и тонските варијации.
Сите варијанти на говорен кинески користат тонови. Некои дијалекти во северна Кина имаат само три тона, додека некои во јужна Кина имаат 6 до 10 тона, зависно од тоа како се брои. Исклучок од ова е шангајскиот, кој ги има намалено тоновиоте на двотонски акцентен систем сличен на современиот јапонски.
Мошне чест пример за илустрирање на тоновите во кинескиот јазик се четирите главни тонови во стандардниот мандарински кои важат за слогот „ма“. Овие тонови соодветствуваат на четири знаци:
Романизација
Романизација е процес на транскрибирање на еден јазик во латиница. Постојат многу системи на романизација на кинескиот јазик заради немањето на свој систем на транскрипција сѐ до скоро. За првпат кинескиот бил запишан на латиница од христијанските мисионери во XVI век.
Денес најчеста романизација на стандардниот мандарински е пинјинот (漢語拼音/汉语拼音) воведен во 1956 во НР Кина, а подоцна преземен од Сингапур. Денес пинјинот е речиси универзален во училиштата и универзитетите ширум Северна Америка, Австралија и Европа. Еден поголем проблем во системот пинјин е фактот што буквите во него, иако латинични, во поголема мера не соодветствуваат на нивните изговори на јазиците кои ја користат латиницата (на пр. b = p, g = k), додека пак други изгледаат како европски звуци, но всушност воопшто немаат еквиваленти (на пр. j, q, x, zh). Ова важи и за наставките, кои исто така се читаат поинаку. За најприближен изговор на македонски, видете ја статијата Македонска транскрипција на кинескиот јазик.
Вториот најчест систем на романизација е Вејд-Џајлс, измислен од Томас Вејд во 1859, а подоцна преработен од Херберт Џајлс во 1892. Овој систем ги приближува кинеските звуци најблиску што може до англискиот јазик, и затоа е полесен за учење на кинескиот јазик.
Македонска транскрипција
Утврдена транскрипција на кинескиот во македонски јазик сѐ уште не постои. Како и при транскрипција на сите други јазици, македонскиот го користи сопствениот фонетски систем на пишување за најблиско доловување на звуците на кинескиот јазик. Ова сепак, не е стандардизирано и често наоѓаме недоследности.
Граматика и морфологија
Како и виетнамскиот, современиот кинески честопати погрешно се класификува како „едносложен“ јазик. Додека највеќето кинески морфеми имаат по еден слог, денешниот кинески е многу помалку едносложен во тоа што именките, придавките и глаголите се главно двосложни. Тенденцијата за правење на двосложни зборови кај современиот мандарински е видлива во споредба со класичниот кинески. Класичнит кинески е високоизолирачки јазик, со тоа што секој поим (морфема) има свој слог и по еден знак; Современиот кинески има тенденција да прави нови зборови со двосложни, трисложни и четири-знаковни кованки.
Морфологијата на кинескиот јазик е строго врзана за за даден број на слогови од прилично крут состав, кои се морфемите, најмалите смисловни единици. Додека многу од овие едносложни морфеми ( цу², 字) можат да стојат засебно како поединечни зборови, тие почесто обликуваат повеќесложни сложенки, познати како цу (词/詞), што се послични на западниот начин на зборообразба. Кинескиот збор може да се состои од повеќе од еден знак-морфема, обично два, но можат да бидат три и повеќе.
Кинеските јазици во голема мера употребуваат честички за искажување на вид и начин. Во мандаринскиот за ова се користат честички како ле 了, хаи 还, и Чинг 已经 и др.
Збороредот во кинескиот јазик е Подмет Глагол Прирок, и како многу други јазици во источна Азија, често се користи со темокоментарни конструкции за обликување на реченици. Кинескиот има и опширен систем на мерни зборови, уште една одлика која ја дели со јапонскиот и корејскиот. Поподробно на оваа тема на Кинески мерни зборови.
Други значајни граматички одлики на сите кинески варијанти се употребата на сериска конструкција на глаголи, испуштања на заменки и сродни бесподметност.
Иако граматиките на сите варијанти делат многу одлики, тие имаат и разлики. Видете Граматика на кинескиот јазик за граматиката на стандардниот мандарински, и статиите за кинеските варијанти за нивните поединечни граматики.
Тонови и хомофони
Службениот говорен мандарински има само 400 говорни едносложни зборови, но над 20.000 пишани знаци, па така постојат многу хомофони кои се разликуваат само по четирите тонови. Често дури ни ова не е доволно, доколку не се назначи контекстот и точниот израз.
Едносложенката чи, првиот тон во стандардниот мандарински, соодветствува на следниве знаци: 雞/鸡 кокошка, 機/机 машина, 基 основно, 擊/击 удри, 饑/饥 глад и 積/积 збир. Во говорот, глифирањето на едносложенката кон нејзиното значење мора да биде одредено според контекстот или по нејзиниот сооднос со другите слогови (на пр. „некои“ како обратно на „никои“). Кога луѓето си го кажуваат името, тие велат во кои зборови или фрази тоа може да се најде, за полесно пишување: 名字叫嘉英，嘉陵江的嘉，英國的英 Мингѕе ѓао ѓајинг, Ѓалингѓанг де ѓа, јинггуо де јинг („Се викам Ѓакинг, Ѓа како во Ѓалингѓанг и јинг како во Јингкго“).
Јужнокинеските варијанти како кантонскиот и Хака имаат задржано повеќе рими од среднокинескиот и имаат повеќе тонови. На пример, зборовите со звучност чи, за „стимулиран“, „кокошка“ и „машина“, имаат посебни изговори на кантонски. Поради ова, јужните варијанти имаат помалку повеќесложни зборови.
Зборовен фонд
Целиот корпус на кинески знаци од антиката наваму се состои од околу 20.000 знаци, од денес само околу 10.000 вообичаено се користат. Меѓутоа знаците не треба да се помешаат со зборови, и има многупати повеќе зборови отколку знаци бидејќи највеќето зборови се пишуваат со два или повеќе знака.
Податоците за севкупниот број на зборови и фрази се разликуваат во голема мера. Едни извоти даваат 54.678, додека други велат 85.568.
Најсеопфатниот кинески лексикон, дванаесет-томниот Ханји Та Цутиен 汉语大词典 наведува повеќе од 23.000 главни знаци и наведува над 370.000 дефиниции.
Најновото петто издание (2007) на Ханји Та Цутиен 现代汉语词典, меродавен еднотомен речник на современиот стандарден континентален кинески, има 65.000 наведувања и дава дефиниции за 11.000 главни знаци.
Изучување во Македонија
Во Република Македонија кинескиот јазик се изучува на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ во Скопје, а за пошироката јавност достапни се курсеви во приватни училишта за кинески јазик, во Институтот „Конфуциј“ при УКИМ во Националната и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“, во Центарот за странски јазици и Културно-едукативниот центар „Илинден“ во Општина Илинден.
Космос-24
Космос-24 — еден од над 2.400 советски вештачки сателити лансирани во рамките на програмата „Космос“.
Општи податоци
Сателитот е лансиран од космодромот Тјуратам, Бајконур, СССР на 19 декември 1963 г. Во орбитата околу планетата Земја бил исфрлен од носечка ракета. Масата на сателитот при лансирањето изнесувала 4730 килограми. Космос-24 бил надгледувачки сателит.
Орбитални податоци
Исфрлувањето на сателитот било на ниска орбита околу Земјата. Периодот на обиколување на сателитот околу Земјата изнесувал 90,4 минути, додека аголот на наклонетост на орбиталната рамнина во однос на рамнината на екваторот изнесувала 65,0°. Најголемото растојание од Земјата го достигнал на 392 км, а најмалото на 199.
Црква „Св. Ѓорѓи“ - Смрдеш
Свети Ѓорѓи (Αγίου Γεωργίου) — црква во селото Смрдеш, Костурско, Егејска Македонија. Влегува во состав на Костурската епархија на Цариградската патријаршија. Храмот е изграден на крајот од XIX век во центарот на старото село Смрдеш, што денес се наоѓа на источниот крај на на новото.
Црквата е импресивна трикорабна базилика со дрвен покрив, изградена од епирски мајстори употребувајќи месен камен. Датумот „1891 - 93 март 25 “ е напишан во средината на четирите прозорци на десната галерија на црквата. На западната страна на храмот има куловидна четирикатна камбанарија со натпис „1891“ на фронтонот на последниот кат.
Пред црквата има голема камена чешма. Натписот на неа вели дека првобитната чешма на ова место е изградена во 1747 г.
Сјаен синец
Сјајниот синец (Plebejus argyrognomon) е пеперутка од видот на пеперутки синци. Пеперутката ја има и во Македонија.
Подвидови
Подвидовите на пеперутката се:
Распространетост
Пеперугата може да се најде во Средна Европа, Јужна Европа, Кавказот, Сибир па сè до Монголија. Овој вид претпочита тревни и цветни површини од 200 до 1500 метри надморска висина.
Опис
Пеперугата има распон на крилја од 28 до 34 мм. Овој вид има разлики помеѓу машки и женски пол. Горната страна кај мажјаците е сина, со кафени рабови. Телото е црно, а во иста боја се и антените. Женките се кафени, со сино тело. Покрај рабовите има и жолти дамки. Долната страна кај двата пола е слична, односно кремаста по боја, со редови од црни и портокалови дами во различна форма и број. Има и црна бордура покрај рабовите на крилјата.
Роберт Керзон
Животопис
Роден бил во Англија некое време помеѓу 1160 и 1170 година, член на едно англо-норманско семејство со потекло од селото Нотр-Дам-де-Корзон во Нормандија. По учењето во Оксфорд, Париз и Рим, тој станал канцелар на Универзитетот во Париз во 1211 година. Следната година, тој станал кардинал на Сан Стефано Ротондо. Во 1213 година, тој бил назначен за папски легат за да проповеда за крстоносна војна, а во 1215 година бил поставен на чело на комисија за испитување на грешките што преовладувале на Универзитетот во Париз. Учествувал во папската конклава од 1216, која го избрала папата Хонориј III.
Тој активно учествувал во походот против ерес во Франција и ја придружувал војската на Петтата крстоносна војна во Египет како легат на папата Хонориј III.
Починал за време на Опсадата на Дамиета во 1219 година, и бил погребан во Дамиета.
Дела
Тој е автор на неколку дела, вклучувајќи и Summa посветена на прашањата на законот за канони и етика.
Тој бил вмешан во работите на Универзитетот во Париз, среде забуната што произлегла од воведувањето на арапски преводи на Аристотел, по што напишал неколку рпреводи.
Наводи
<references group="" responsive="">
Црн мост (Битола)
Црн мост — мост на реката Драгор во Битола. Се наоѓа во горниот, западен дел на градот Битола, близу населбите Довлеџик, Девејани, Маџар Маало и Баир. Од Црн Мост низводно надолу започнува уреденото ѕиданот корито и кеј на реката Драгор низ Битола. Во неговата близина се наоѓа и затворот во Битола. Мостот е отворен за сообраќај на моторни возила и по него минува булеварот „1 Мај“. Од неодамна со градежни зафати е обновен и проширен. На 6 септември 1944 година, се случило бегството на политичките затвореници од Централниот областен фашистички затвор во Битола. Обласниот централен затвор бил отворен во јули 1942 година во близината на Црн Мост каде биле затворани политички затвореници од целата битолска околија.
Космос-25
Космос-25 — еден од над 2.400 советски вештачки сателити лансирани во рамките на програмата „Космос“.
Општи податоци
Сателитот е лансиран од космодромот Капустин Јар, СССР на 27 февруари 1964 г. Во орбитата околу планетата Земја бил исфрлен од носечка ракета. Масата на сателитот при лансирањето изнесувала 355 килограми. Космос-25 бил сателит наменет за воено и научно истражување.
Орбитални податоци
Исфрлувањето на сателитот било на ниска орбита околу Земјата. Периодот на обиколување на сателитот околу Земјата изнесувал 92,0 минути, додека аголот на наклонетост на орбиталната рамнина во однос на рамнината на екваторот изнесувала 49,0°. Најголемото растојание од Земјата го достигнал на 494 км, а најмалото на 260.
Тиркизен синец
Тиркизниот синец (Polyommatus (Plebicula) dorylas) е пеперутка од видот на пеперутки синци.
Распространетост
Оваа пеперутка живее во Јужна Европа, Мала Азија, Урал и Кавказ. Пеперутката живее на места со надморска висина од 500 до 2000 метри.
Опис
Распонот на крилјата на пеперугата е од 15 до 17 мм. Горната страна на крилјата е воглавно во сина боја. Основната боја е светлосина, промешана со темносина. Вените на крилјата се во светлосина боја. Рабовите на крилјата се во бела боја, а има и црна бордура. Телото на пеперугата е во светлосина боја, а антените во црна и бела. Долната страна на крилјата е во сосема друга боја, односно кремаста. Крилјата се исшарани со црни, портокалови и бели дами со различна големина и форма. Рабовите повторно се бели со тенка црна бордура. Возрасните единки летаат од мај до септември и имаат по две генерации.
Даи-доро
Даи-доро (台灯籠) — традиционални јапонски камени светилки (лантерни) кои датираат од епохите нара и хејан. Првобитно биле само во будистичките храмови, каде, поставени во низа, го означувале приодот до храмот, но во епохата хејан почнуваат да се користат и во шинтоистичките храмови. Според традицијата, во текот на епохата момојама светилките почнале да ги поставуваат првите големи мастери на чајот и во чајните градини, за подоцна да бидат поставувани како декорација повеќе и помалку во сите градини. Во својата потполна и оригинална форма даи-доро, како и пагодите, претставуваат пет елементи на будистичката космологија. Делот кој ја допира земјата е „чи“ и ја претставува земјата; делот погоре е „суи“ (вода); следи „ка“ (оган) претставен со делот во кој е светлото и горните два сегмента се воздух („фу“) и „ку“ (празнина или дух). Сегментите ја изразуваат идејата дека, после смртта, физичкото тело се враќа во својата оригинален елементарен облик.
Црква „Св. Атанасиј“ - Желево
Свети Атанасиј (Αγίου Αθανασίου) — преродбеничка црква во селото Желево, Костурско, Егејска Македонија. Влегува во состав на Костурската епархија на Цариградската патријаршија..
Црквата е гробишен храм јужно од селото, изграден во 1864 г. по иницијатива на првенците хаџи Павле Јанков и Павел Николов Ташов. Изградата била запрена три години поради клевети од гркоманите дека се гради кула, а не црква. Храмот е живописан, но бидејќи натписите на фреските биле на македонски, грчкиот владика Никифор I Костурски одбил да ја освети додека не се отстранат. Натписите се заменети со грчки, но обновени во 1908 г. при фрескописната работа на лазарополските мајстори Ѓорѓи и син му Никола. Во храмот има убав резбан иконостас.
Ернест Лоренс
Ернест Орландо Лоренс (Ernest Orlando Lawrence; -) — американски пионер во јадрените науки и добитник на Нобеловата награда за физика во 1939 за неговиот изум, циклотрон. Тој е познат за неговата работа за издвојувањето на ураниумови изотопи за Проектот „Менхетн“, и по основањето на Берклиската и Ливерморската национална лабораторија.
Дипломирал на Универзитетот на Јужна Дакота и Минесотскиот универзитет. Лоренс докторирал физика на Јеил во 1925 година. Во 1928 година, тој бил вработен како вонреден професор по физика на Калифорнискиот универзитет, за после две години да стане најмладиот професор кој работи таму. Додека бил во библиотеката една вечер Лоренс бил заинтересиран од еден дијаграм на забрзувач кој произведува високоенергетски честички. Тој размислувал како тоа може да се изведе покомпактно и ја добил идејата за кружни забрзувања вокомората помеѓу половите на електромагнетот. Резултатот бил првиот циклотрон.
Подоцна Лоренс изградил низа од поголеми и поскапи циклотрони. Неговата Зрачна лабораторија станала официјален оддел на Калифорнискиот универзитет во 1936 година, а Лоренс директор. Покрај употребата на циклотроните во физиката, тој исто така ја поддржувал употребата за медицински истражувања на радиоизотопи. Во текот на Втората светска војна, Лоренс развил електромагнетно раздвојување на изотопите во Зрачната лабораторија. Се копристеле уреди наречени калутрони, хибрид помеѓу стандарден лабораториски масен спектрометар и циклотрон. Во Оак Риџ, Тенеси била изградена огромна фабрика за електромагнетна поделба, наречена Y-12. Процесот бил неефикасен, но функционален.
По војната, Лоренс се застапуваше за владино спозорство на големите научни програми и бил силен застапник на „Големата наука“, со побарувањата за големи машини и многу пари. Лоренс силно ја поддржал кампањата на Едвард Телер за втора лабораторија за јадрено оружје, која Лоренс ја сместил во Ливермор, Калифорнија. После неговата смрт, намесниците на Калифорнискиот универзитет ги преименувале во Ливерморска национална лабораторија и Берклиска национална лабораторија — обете со име „Лоренс“. Хемискиот елемент 103 бил именуван лоренциум во негова чест после неговото откривање на Беркли во 1961 година.
Младост
Ернест Орландо Лоренс е роден во Кантон, Јужна Дакота на 8 август 1901 година. Неговите родители Карл Густав и Гунда (моминско Јакобсон) Лорес, се потомци на норвешки имигранти кои се запознале додека предавале во средното училиште во Кантон, каде што неговиот татко бил управник на училиштето. Тој имал помлад брат, Џон Лоренс, кој станал доктор и бил пионер во полето на јадрената медицина. Неговиот најдобар другар, Мерл Тјув, исто така станал јадрен физичар.
Лоренс се образувал во јавните училишта на Кантон и Пјер, а потоа се запишал на универзитетот „Св. Олаф“ во Нортфиелд, Минесота, но после една година се префрлил на Јужнодакотскиот универзитет во Вермилион. Тој ги завршил додипломските студии по хемија во 1922 година, и магистрирал физика на Минсесотскиот универзитет во 1923 година под надзор на Вилијам Франсис Греј Сван. За неговиот магистарски труд, Лоренс изградил експериментален апарат кој ротирал елипсоид низ магнетно поле.
Лоренс заминал со Сван на Чикашкиот универзитет, и потоа и на Јеил во Њухејвен, Конетикат каде Лоренс докторирал физика во 1925 година како МИТ соработник. Неговата докторска теза ја напишал проучуајќи го фотоелектричниот ефект на калиумова пареа. Тој бил избран член на Сигма Кси, и, по препорака од Сван, добил стипендија од Националниот совет за истражување. Наместо да патува низ Европа, како што било вообичаено во времето, тој останал на Јеил со Сван како истражувач.
Со Џеси Беамс од Вирџинискиот универзитет, Лоренс продолжил да го истражува фотоелектричниот ефект. Тие покажале дека фотоелектроните се појавуваат по 2 x 10−9 секунди по судирот на отоните со фотоелектричната површина – близу до границата на мерење на времето. Намалувајќи го времето на оддавањето преку вклучување и исклучување на светлосниот извор спектарот на оддадената енергија станал поширок, што е во согласност со  Хајзенберговиот принцип на неопределеност.
Рана кариера
Во 1926 и 1927 година, Лоренс добил понуда да работи како доцент на Вашингтонскиот универзитет во Сиетл и Калиорнискиот универзитет за плата од 3500 долари годишно. И универзитетот Јеил исто така му понудиле доцентско место но со плата од 3000 долари годишно. Лоренс останал на попрестижниот Јеил, но бидејќи никогаш не бил обучувач, неговото назначување предизвикало негодувања кај некои од неговите колеги, и сето ова се должело на неговото имигранско потекло.
Лоренс бил вработен како соработник по физика на Калифорнискиот универзитет во 1928 година, и две години подоцна станал најмалдиот професор на универзитетот. Роберт Гордон Спраул, кој станал претседател истиот ден кога Лоренс станал професор, бил член на Бохемскиот клуб, и го спонзорирал Лоренсовото членство во 1932 година. Преку овој клуб Лоренс ги запознал Вилијам Хенри Крокер, Едвин Поли и Џон Френсис Нејлан. Тие биле влијателни луѓе кои му помогнале да обезбеди пари за неговите истражувања на енергетските јадрени честички. Постоела голема надеж за медицински придобивки со развојот на честичната физика и ова придонело да се обзбедат средства за многу првични откритија.
Додека е на Јеил, Лоренс ја запознава Мери Кимберли (Моли) Блумер, најстарата од четирите ќерќи на Џорџ Блумер, деканот на училиштето за медицина при Јеил. Тие првично се запознале во 1926 година, а се свршиле во 1931 година и направиле свадба на 14 мај 1932 година, во Црквата „Св. Троица Тревничка“ во Њу Хејвен, Конектикат. Тие имале шест деца: Ерик, Маргарет, Мери, Роберт, Барбара и Сузана. Лонерс го крстил својот син Роберт по теорискиот физичар Роберт Опенхајмер, неговиот најблизок другар на Беркли. Во 1941 година сестрата на Моли, Елзи се омажила за Едвин Мекмилан, кој подоцна ја освојува Нобеловата награда за хемија во 1951.
Изум
Изумот кој му донел светска слава на Лоренс започнал како скица на салфета. Во библиотека, една ноќ во 1929 година, разгледувајќи запис од Ролф Видерое бил заинтересиран од еден дијаграм. Тој прикажувал уред кој создавал високоенергетски честички преку последователни мали „притискања“. Овој уред бил прикажан како права линија кој користел подолги електроди. Во ова време, физичарите само што започнале да го истражуваат атомското јадро. Во 1919, новозеладскиот физичар Ернест Радерфорд насочил алфа-честички во азот и успеал да отстрани протони од некои јадра. Но јадрата имале позитивен полнеж што ги одбива другите позитивно наелектризирани јадра. Протоните се поврзани со голема сила, која тогашните физичари започнале да ја разбираат. За да се разделат, дезинтегрираат, потребна е голема енргија од неколку милиони волти. thumb|297x297px| Дијаграм на патентираниот лоренсов циклотрон во 1934 Лоренс забележал дека таков забрзувач на честички наскоро би станал предолг и непрактичен за универзитетската лабораторија. Размислувајќи како да го направи забрзувачот компактен, Лоренс решил да постави округла забрзувачка комора помеѓу половите на електромагнет. Магетното поле би ги држело наелектризираните протони во спирален пат така што тие би биле забрзувани помеѓу две полуокругли електроди поврзани со наизменичен потенцијал. По изминати сто круга, протоните би се судриле со целта како зрак од високоенергетски честички. Лоренс возбудено им кажал на своите колеги дека пронашол начин да создава високоенергетски честички без употреба на висок напон. Тој првично работел со Ниелс Едлефсен. Нивниот прв [[циклотрон бил направен од месинг, жица и восок, со пречник од 10 cm – можел да се држи во една рака и веројатно чинел околу 25 долари.
На Лоренс му биле потребни способни студенти да ја развие идејата. Едфелсон заминал да работи како помошник професор во септември 1930 година. Лоренс го заменил со Дејвид Слоан и Милтон Ливингстон кои работеле на развојот на забрзувачот на Вилдерое и циклотронот на Едфелсон. Двајацата имале своја финасиска поддршка. Двата дизајна се докажале како практични, и до мај 1931 година, линискиот забрзувач на Слоан бил способен да забрзува јони до 1 MeV. Ливингстон имал голем технички предизвик, но кога тој го вклучил циклотронот ( со пречник од 28 cm)  на 2 јануари 1931 тој употребил напон од 1.800V добил протони со енергија од 80.000 eV. Една недела подоцна тој постигнал 1,22 MeV со 3.000 V, повеќе од доволно за неговата докторска теза за израборка на циклотронот.
Развој
Повторувајќи се, при првите знаци на успех, Лоренс започнал да планира нова, поголема машина. Лоренс и Ливингстон нацртале скица за 69 cm циклоторн во 1932 година. Магнетот за 28 cm циклотрон тежел 2 тона, но Лоренс нашол поголем 80 тонски магнет во складилиштето за отпад во Пало Алто за 69 cm циклотрон, чија намена била за прекуокеански радиокомуникации за време на Првата светска војна. Во циклотронот, тој имал снажен научен инструмент, но ова не довело до научни откритија. Во април 1932 година, Џон Кокрофт и Ернест Волтон во Кевендишовата лабoраторија во Англија изјавиле дека бомбардирале литиум со протони и успеале да го трансмутираат во хелиум. Се покажало дека потребната енергија е многу мала т. е. во рамките на способноста на 28 cm циклотронот. Откако Лоренс слушнал за експериментот побарал да се проверат резултатите. На екипата и било потребно до септември да го докажат, бидејќи недостасувале соодветните апарати.
Иако Лоренс не постигнувал големи научни откритија во неговата лабoраторија, затоа што воглавно се фокусирале на градење на поголеми машини наместо нивна научна примена, Лоренс бил способен да обезбеди клучна опрема потребна за експерименти со високенергетски честички. Околу овој уред, тој ја изградил најпознатата лабораторија за изучување на јадрената физика во триесеттите години на XX век. Тој го патентирал циклотронот во 1934 година, кој го доделил на Истражувачкото претпријатие за научен напредок, приватна организција која ја финасирала поолемиот дел од првичната работа на Лоренс.
Во февруари 1936 година, претседателот на универзитетот Харвард, Џејмс Конант, дал привлечни понуди до Лоренс и Опенхајмер. Претседателот на Калифорнискиот универзитет, Роберт Гордон Спраул, н оваа понуда се спротивставил со подобрување на условите. Зрачната лабораторија станала официјален оддел на Калифорнискиот универзитет на 1 јули 1936 година, а Лоренс станал прв управник, и му биле доделени 20.000 долари годишно за истражување. Лоренс применувал едноставен модел на бизнис „Вработувал дипломци од физичкиот оддел, докторанти кои би работеле за ситни пари, и стипендисти на богаташи кои не ги бивало за ништо.“
Прием
Употребувајќи го новиот 69 cm циклотрон, екипата во Беркли забележала дека секој елемент кој е бомбардиран со неодамнешно откриениот девтерим произведувал енергија, и тоа во истиот опсег. Од тука го препоставиле постоењето на нова и непозната честичка која е можен извор на бесконечна енергија. Вилијам Лоренс од Њујорк Тајмс го опишал Лоренс како „нов чудотворец на науката“. Лоренс во 1933 година ја посетил Солвејовата конференција во Белгија, по покана од Кокрофт. Ова бил собир на светски познати врвни научници. Скоро сите биле од Европа, но понекогаш присуствувале и изворедни научници од Америка како што се Роберт Миликан и Артур Комптон. Од Лоренс било побарано да одржи презентација за неговиот циклотрон. Лоренсовите тврдења за неограничена енергија имае различен прием на конференцијата. Тој се судрил со остар скептицизам од Кевиндишовата лабораторија и Џејмс Чедвик, физичарот кој го открил неутронот во 1932 година, за што ја добил Нобеловата награда за физика во 1935 година. На Чедвик, Лоренсовата работа не му наликувала на голема наука туку на лоша наука. Со британски акцент тоа звучело како навреда за американците, па така Чедвик предложил дека тоа што го забележала Лоренсовата екипа било загадување на нивните апарати. Кога се вратил во Беркли, Лоренс ја мобилизирал својата екипа да ги прегледа неговите резултати за да собере доволно докази и да го убеди Чедвик. Додека пак во Кевендишовата лабораторија, Радерфорд и Марк Олифант забележале дека девтериумот се спојува и создава хелиум-3, што го предизвикува ефектот што го забележале кај циклотроните. Чедвик не само што бил во право дека набљудувањата биле загадени, туку и дека тие занемариле друг важен пронајдок, јадреното соединување. Лоренсовата реакција била да продолжи да гради уште поголеми циклотрони. 69 cm циклотрон бил заменет со 94 cm циклотрон во јуни 1937 година, кој бил заменет од 152,4 cm циклотрон во мај 1939 година. Тој бил користен да се бомбардира железо и ги создал првите радиоактивни изотопи во јуни.
Бидејќи е полесно да се соберат пари за медицински цели, особено за лекувањето на рак, џа разлика од јадрена физика, Лоренс ја потикнал употребата на циклотронот за медициски истражувања. Работејќи со неговиот брат Џон и Изреал Леон Чаикоф од физиолошкиот оддел на Калифорнискиот универзитет, Лоренс ги поддржувал истражувањата за употребата на радиоактивни изотопи за терапетски употреби. Фосфорот-32 бил лесно добиен во циклотронот, и Џон го искористил да излечи жена болна од крвната болест, полицитемија вера. Џон го користел фосфорот-32 добиен од 94 cm циклотрон во 1938 година за тестирање на глувци оболени од леукемија. Тој пронашол дека радиоактивниот фосфор се насобира во брзо растечките канцерогени клетки. Следеле клинички проби на луѓе. Проценката на терапијата во 1948 покажала дека повторувањето се случувало под одредни околности. Лоренс исто така се надевал за медицинска употреба и на неутроните. Првиот пациент оболен од рак добил неутронска терапија од 152,4 cm циклотрон на 20 ноември. Чаикоф спроведувал обиди за употребата на радиокативни изотопи како радиоактивни препарати за да се истражи механизмот на биохемиските реакции.
Лоренс ја добил Нобеловата награда за физика во ноември 1939 година „за пронајдокот и развојот на циклотронот и за резултатите постигнати со него, особено во однос за вештачки радиоактивни елементи.“ Тој бил првиот нобеловец од Беркли и Јужна Дакота, и да биде награден додека работел на државен универзитет. Лоренс го добил својот медал од Карл Валерштедт, шведскиот конзул во Сан Франциско. Роберт Вуд му пишал на Лоренс и забележал „Како што ти ги поставуваш темелите на катаклизмичките експлозии на ураниумот .... Сигурен сум дека стариот Нобел би ги одобрил.“
Во Март 1940 година, Артур Комптон, Ваневар Буш, Џајмс Конант, Карл Комптон и Алфред Ли Лумис патувале до Беркли да го дискутираат Лоренсовиот предлог за 467 cm циклотрон со 4.500 тонски магнет за кого е проценето дека ќе чини 2,65 милиони долари. Фондацијата „Рокфелер“ обезбедила 1,15 милиони долари за да отпочне проектот.