cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Михаил VIII Палеолог
Кралство Сицилија
Средиштето на агресивните планови против Византија била Сицилија и поради тоа односите со Сицилијанското кралство го чинеле јазолот на политиката на Михаил во текот на целото негово владеење. Меѓутоа, освојувачките планови на Сицилија можеле да станат ефикасни само со поддршка на папата и затоа Михаил VIII пред сè настојувал да ја спречи спогодбата на Сицилијанското кралство со Рим. Додека со Сицилија владеел Манфред тоа не било тешко. Навистина, во почетокот Рим зазел остар непријателски став спрема обновувањето на Византиското царство. Папството не се мирело лесно со тоа што Цариград бил загубен за римската црква и што Латинското Царство го заменило шизматичкото „Грчко царство“. Папата Урбан IV (1261 г.-1264 г.) ги поддржувал Латините во Грција во борбата против Византија и дури ставил анатема на Џеновјаните коишто не сакале да се откажат од сојузот со византискиот цар. Но на патот на соработката на папството со Манфред стоело старото римско нерасположение спрема Штауфовците. Урбан IV не само што не ги поддржувал освојувачките планови на Манфред, туку и дејствувал кон тоа да се докрајчи владеењето на Штауфовците во јужна Италија, нудејќи му ја сицилијанската круна на Карло Анжујски, братот на францускиот крал. Со вешто искористување на антагонизмот меѓу римската црква и Штауфовците, Михаил VIII успеал да ѝ се приближи на римската курија, а со ветувањата за унија и да предизвика пресврт кај папата.
Ахајското Кнежевство
Спрема франкска Грција, Михаил VIII на почетокот бил во исклучително поволна позиција бидејќи од времето на пелагониската битка, Вилием II Вилардуен бил негов заробеник. Царот нему можел да му ги диктира своите услови пред да му допушти, кон крајот на 1261 г., да се врати на својот престол во Ахаја. Вилием II му дал вазална заклетва на византискиот цар, ја добил титулата голем доместик и морал да ѝ отстапи на Византија редица значајни утврдувања на Пелопонез: Менемвасија, Мистра, Маина и Хиеракион. Но Вилардуен не му останал долго време верен на својот сизерен. Папата, бидејќи тогаш мразот сè уште не бил скршен, го ослободил од положената заклетва. Силна поддршка тој добил и од Венецијанската република, моќниот противник на обновеното Византиско царство, чиишто интереси тешко биле погодени со пропаѓањето на Латинското Царство и зближувањето на Византија со Џенова. Избувнала војна и Михаил VIII на Пелопонез испратил, под заповедништво на својот брат, севастократорот Константин, силна војска со помошни одреди од 5000 селџучки наемници и почнала брзата и победоносна византиска офанзива. Истовремено византиско-џеновјанската флота ги нападнала егејските острови.
Бугарија и Епир
Напоредно со тоа се воделе борби и во Епир и во Бугарија. Вмешувајќи се во внатрешните размирици, Михаил VIII во 1162 г. ги зазел значајните црноморски пристаништа Анхијал и Месемврија и успеал да ја прошири својата територија за сметка на Бугарија. Напротив, во Епир, походите на освојувачот на Цариград, Алексиј Стратигопул, кој всушност бил просечен војсководец, ни во 1260 г. ниту во 1262 г. не поминале среќно. Дури во 1264 г. деспотот Јован Палеолог, братот на царот, и на оваа страна постигнал значајна победа и го принудил епирскиот деспот да го признае суверенитетот на византискиот цар. Никифор I, синот на деспотот Михаил II, кој порано бил оженет со ќерката на Теодор II Ласкарис, сега се венчал со внуката на Михаил VIII.
Договорите со Венеција и Џенова
Борбите во јужна Грција, по убавите успеси во почетокот, завлегле во неповолен пресврт. Војната се растегнала, пари снемало, па турските помошни трупи, не добивајќи редовно плата, преминале на страната на Латините. Византијците коишто продреле во внатрешноста на Пелопонез, во 1264 г. кај Макри-Плаги претрпеле тежок пораз и почнале да се повлекуваат. Поразени биле и византиските сојузници на море. Во пролетта 1263 г. Венецијанците ја разбиле џеновјанската флота кај Сетепоција во Неаполскиот Залив. Тоа го поттикнало Михаил VIII да го промени својот став спрема италијанските поморски републики. Тој им го откажал сојузот на Џеновјаните, кој иако сврзан со големи материјални жртви, не ги довел очекуваните полезности, ги вратил џеновјанските бродови и стапил во преговори со надмоќната Венецијанска република. Во јуни 1265 г. бил изработен текстот на договорот, според кого Венецијанците ги добиле сите свои поранешни, а и некои нови привилегии во Византиското царство. Прекинот со Џенова, меѓутоа, бил само привремен. Бидејќи опасноста од Запад се зголемувала и бидејќи Венецијанците оддолжувале со ратификацијата на договорот, Михаил VIII одново ѝ подал рака на Џенова. Џеновјаните, кои во меѓувреме во борбата со Венецијанците претрпеле нов пораз (1266 г.), со задоволство ја прифатиле понудата. Тие одново добиле право на слободна трговија во Византија, а освен тоа им било дадено и право да се населуваат во Галата, цариградско предградие на Златниот Рог (1267 г.). Тука тие останале сè до турското доба и наскоро Галата се претворила во богато џеновско трговско пристаниште. Враќањето на Џеновјаните во Византија го означила и крајот на колебањата на Венеција. На 4 април 1268 г. византиско-венецијанскиот договор бил ратификуван, иако клаузулата за протерување на Џеновјаните сега отпаднала. Меѓутоа, карактеристично било тоа што договорот бил потпишан само на пет години. Венецијанците вовеле нов систем на краткорочни договори. Сепак, во споредба со дотогашната политика, која едноставно ја врзувала Византија или за Венецијанците или за Џеновјаните и неминовно ја доведувала во судир или со едната или со другата италијанска република, истовремената спогодба со двата града имала значајни предности, бидејќи ја намалила опасноста од сојуз на венецијанската или џеновската флота со западните антивизантиски сили, а на царот му овозможила да го искористува соперништвото на италијанските поморски републики.
Новиот противник на Запад
Во меѓувреме, на Запад се одиграле важни настани. Грофот од Прованса - Карло Анжујски на повик од папата дошол во Италија и го совладал кралот Манфред, којшто на 26 февруари 1266 г. загинал кај Битката кај Беневент. Новиот крал на Сицилија и Неапол за Византија бил многу поопасен противник од Манфред. Манфред му бил непријател на папата, а Карло Анжујски бил негов миленик и се јавила сериозна опасност дека сега антивизантиските планови ќе наидат на поддршка во Рим. Навистина Карло Анжујски на 27 мај 1267 г. во Витербо, во присутство на папата, со бившиот латински цар Балдуин II склучил договор за пријателство и повторна поделба на Византиското царство. Бракот меѓу Беатриче, ќерката на Карло и Балдуиниот син Филип требало да го зацврсти новопоставеното пријателство.
На тој начин Карло Анжујски, штом станал господар на Сицилија, отворено истапил со агресивните намери против Византија. Наскоро тој и активно се замешал во приликите во Грција, си ги осигурал за себе поседите на Манфред во Епир и стапил во врска со Вилием II Вилардуен. Ахајскиот кнез, чиишто сили биле исцрпени во борбата против Византијците и којшто се чувстувал загрозен поради омразата на своите грчки поданици, се фрлил во прегратката на сицилијанскиот крал и својата земја ја ставил под негов суверенитет. Својата ќерка Изабела ја венчал со Филип, синот на Карло. Србија и Бугарија застанале на негова страна бидејќи и политичките и династичките причини ги наведувале балканските владетели да ѝ се придружат на антивизантиската коалиција. Бугарскиот цар Константин Тих му бил зет на Јован IV Ласкарис, когошто Михаил VIII го соборил од престолот и го ослепил, а српскиот крал Урош I, којшто бил оженет со француска принцеза, очекувал дека сојузот со Карло Анжујски ќе му помогне во ширењето на неговата земја за сметка на Византија. Во меѓувреме Карло Анжујски конечно ја зацврстил својата власт во Италија и почнал да испраќа трупи и пари во Ахаја.
Позицијата на византискиот цар станала вонредно тешка. Но Михаил VIII не папсал. Дури ни тогаш тој не губел надеж дека ќе го придобие папата и навистина Климент IV ја прифатил поканата за обновување на преговорите за унија. Рим, пред сè, сакал да се отстрани ромејската шизма и да се ослободи Светата земја, а не му дошло до освојување на Византиското царство за коешто сонувал сицилијанскиот крал. Настаните од 1204 г. јасно покажале дека со проста окупација на Византија не можело да се постигне потчинување на ромејската црква. Далекувидната римска источна политика не можела да се идентификува со освојувачките планови на Карло Анжујски. Доколку Климент IV ги поддржувал таквите планови тоа го правел само за да изврши поголем притисок врз византискиот цар и за да го натера на црковно потчинување. Кога умрел Климент IV (1268 г.) и кога римскиот стол подолго време останал празен, вештиот византиски цар добил поткрепа кај францускиот крал Луј IX Светиот. И Луј IX, пред сè, се стремел кон ослободување на Ерусалим од власта на неверниците и за воспоставување црковен мир. Поткрепуван во своите намери со пратеништвата на византискиот цар тој успеал да го одврати својот воинствен брат од војна против Ромеите. Карло Анжујски бил принуден во летото 1270 г. да го придружува во крстоносната војна во Тунис и со тоа походот, што тој го подготвувал против Византија, бил запрен во одлучувачкиот миг. Најпосле, во септември 1271 г., римскиот стол бил пополнет. И покрај настојувањата на Карло Анжујски, за папа одново не бил избран Французин туку Италијанецот Григориј X. Новиот папа бил ревносен бранител на идејата за црковна унија и на крстоносните војни, а не бил наклонет за помагање на освојувачките планови на Карло Анжујски. Повеќе од кога и да е порано, прашањето за унијата ѝ давало правец на источната политика на Рим.
Додека Карло Анжујски бил во Тунис, положбата во јужна Грција се изменила во полза на Византијците коишто успеале да ги зацврстат своите позиции на Пелопонез. Меѓутоа, крстоносната војна во Тунис била само кратка епизода. Наскоро по доаѓањето во Африка, Луј IX умрел од епидемија, а Карло Анжујски по кратката победоносна војна, се вратил на Сицилија. Новите транспости на трупи во Мореја во 1271 г.-1272 г. го запреле напредувањето на Византијците.
Делувањето на Балканот
Стремежите на Михаил VIII за што поцелосна реставрација на византиската власт, исто така стоеле на патот на зближувањето на Византија со словенските држави. Според неговата замисла, обновеното Византиско царство требало да ги опфати не само грчките и латинските државички, туку и Бугарија и Србија. Ова јасно го покажува одредбата од 1272 г. којашто всушност останала само на хартија, а со која царот сакал да им ја одземе автокефалноста на српската и на бугарската црква и одново да ги потчини на Охридската архиепископија. Преговорите за мажењето на ќерката на Михаил за Милутин, синот на Урош, не донеле резултат. Затоа пак Михаил успеал да се спогоди со Унгарија. Неговиот син Андроник бил оженет со ќерката на унгарскиот крал Стефан V. Наскоро потоа Андроник, во ноември 1272 г., бил крунисан за цар и совладетел и добил мошне широки овластувања какви што византиските совладетели порано немале. Во Бугарија затегнатоста привремено попуштила кога во 1270 г. царицата Ирина Ласкарис умрела, а Константин Тих се оженил со Михаиловата внука Марија. Но бидејќи Михаил VIII на бугарскиот цар не му ги предал Анхијал и Месемврија, коишто му ги ветил како „мираз“, веќе во 1272 г. дошло до војна и Бугарите навлегле во византиските земји. Под притисокот на Татарите, чијашто поткрепа Михаил VIII успеал да ја добие, Бугарите морале да се повлечат и да се откажат од спорните градови.
Обезбедувањето на границите преку дипломатија
Најважни чинители на Исток во тоа време биле Татарите на Златната орда во јужна Русија, Монголците на ханот Хулагуа во предна Азија и Мамелуците во Египет. При непријателството на едната или другата сила спрема предноазиските Монголи, врската можела да се одржува само преку море. А клучот за овој пат се наоѓал во рацете на Византијците. Поради тоа и за Мамелуците и за јужноруските Монголци била неопходна спогодба со Византија, што уште еднаш покажува колку по заземањето на Цариград нараснало значењето на Византиското царство во светската политика.
На спогодбата во почетокот, секако ѝ пречела врската на Михаил VIII со предноазиските Монголци којашто му служела како средство за притисок на соседниот Икониски Султанат. Јужноруските Татари уште во 1264 г., во сојуз со Бугарите, навлегле во Византија и на царската војска и задале страотен пораз. Самиот цар Михаил VIII одвај се спасил од смрт, а Тракија била толку дивјачки ограбена и опустошена што „нигде не можело да се види ни вол ни орач“. До нов жесток упад на Татарите дошло во 1271 г. на повик на Јован Тесалиски и Андроник Тарханиот. Оваа наезда и заплетите со Бугарија го побудиле Михаил VIII да ги среди односите со јужноруските Татари. Во пролетта 1272 г. тој склучил договор за пријателство со големиот татарски војсководец Ногај. Ногај имал пресудно влијание во Златната орда и можел како што наскоро и покажал, да сузбие секаква антивизантиска акција во Бугарија. На Ногај царот му ја дал својата вонбрачна ќерка Евфросина и му испратил богати подароци. Оттогаш осносите на Византија со Златната орда и Мамелуците останале непоматени и се почесто доаѓале пратеништва од Византија во Египет и од Египет во Византија. Зад Византија, Михаил VIII создал друг појас, којшто ги држел во шах неговите непријатели. Како што Монголците на ханот Хулагуа вршеле притисок врз Иконискиот Султанат, така сега Татарите на Ногај ја држеле под притисок Бугарија, зад грбот на Србија стоела сојузничка Унгарија, а Карло Анжујски, главниот непријател на Византијците, од нападите на Византија го задржувал папата, надевајќи се на ветената црковна унија.
Односот со папата и делувањето на Карло Анжујски
Григориј X не сакал веќе да се задоволува само со ветувањето со кои Михаил VIII повеќе од десет години ја тешел римската курија. Папата го ставил царот пред јасна перспектива: во случај на црковно потчинување на Рим, му гарантирал безбедност од католичните сили, во спротивен случај му укажал дека веќе не ќе може да го спречи Карло Анжујски во неговите намери. Истекувањето на рокот на византиско-венецијанскиот договор, исто така, на папата му дало повод за да изврши силен притисок врз Михаил VIII. Тој ги наговарал Венецијанците да се откажат од обновувањето на договорот пред да се потпише унијата. Карло Анжујски, од своја страна, вложил најголеми напори за да ги придобие Венецијанците за себе. Истовремено тој развивал сè поголема акција на Балканот. Склучил договор за пријателство со остро антивизантиски настроениот Јован Тесалиски и во 1273 г. и во Мореја испратил моќна војска. Ги зацврстил своите позиции во Албанија каде што католичкиот дел на населението го признало за господар. Зајакнат бил, исто така, и сојузот со Србија и Бугарија. Во 1273 г. на дворот на Карло дошле пратеништва на српскиот крал и на бугарскиот цар. Сите непријатели на Византија - Латините и Грците, Србите, Бугарите и Албанците - се обединиле под водството на Карло Анжујски, којшто веќе подал рака по цариградската круна.
Во ваквите околности заканите на папата Григориј X морале да дејствуваат. Михаил VIII немал друг излез освен да ѝ се покори на волјата на папата. Без оглед на општата опозиција на византиското свештенство, тој во 1273 г. се договорил со римските легати и успеал, најпосле, еден дел од својот клер да придобие за прифаќање на унијата. На собирот во Лион на 6 јули 1274 г. унијата била потпишана. Големиот логотет Георгиј Акрополит, во името на царот, го признал не само приматот на римската црква, туку и римските догми. Свој потпис ставиле и духовните членови на византиското пратеништво, бившиот патријарх Герман и никејскиот митрополит Теофан. Унијата, којашто повеќе од два века била една од главните цели на римската политика и предмет на многубројни, но секогаш безуспешни преговори, станала стварност.
Офанзивата во Албанија и Тесалија
Политичкото олеснување што го очекувал Михаил VIII од црковното потчинување на Рим, навистина настапило, барем привремено. Под влијание на папата, Карло Анжујски морал да се откаже од планираната војна против Византија и да се согласи на примирје до 1 мај 1276 г. И Венецијанците во март 1275 г., иако само на две години, го обновиле договорот со византискиот цар. Византија, којашто до неодамна се наоѓала во тешка дефанзива, одново презела иницијатива и насекаде преминала во напад. Уште во времето на одржувањето на Лионскиот собир, Византијците силно ги потиснале анжујските трупи во Албанија, ги зазеле Белград и Бутринто и ги опседнале Драч и Валона. Во 1275 г., Јован, братот на царот, со силна војска тргнал во Тесалија, која под владеењето на севастократорот Јован Ангел се претворила во еден од средиштата на антивизантиските акции. Походот успешно отпочнал и царските трупи допреле до самата Неопатра, но смелиот севастократор успеал да ја одбрани својата престолнина откако во пресудниот миг донел помошна војска од соседното Атинско Војводство. Немал резултати ниту вториот поход против Тесалија во 1277 г. Најголемите успеси Византија ги постигнала по море. Особено среќни биле операциите на Италијанецот Ликарио во 1277 г., којшто бил поставен за голем дукс на Византиското царство. Евбеја и повеќе егејски острови паднале во негови раце, така што византиската флота одново загосподарила со Егејското Море.
Опозицијата против црковната унија
Подобрувањето на надворешно-политичката ситуација било платено со тешки внатрешни потреси. Византискиот народ и значителниот дел на византиското свештенство не сакале ни да чујат за унијата со римската црква и на политиката на царот ѝ давале огорчен отпор. Односите меѓу Михаил VIII и ромејската црква и порано минувале низ тешки кризи. По ослепувањето на младиот Јован Ласкарис, патријархот Арсениј фрлил анатема на него. Со голема мака царот најпосле успеал да го отстрани строгиот аскет (1266 г.) и од неговиот втор наследник Јосиф да добие разрешение, но еден дел од црквата и народот му останал верен на соборениот Арсениј. Се создала партија на т.н. арсенити, којашто упорно му се спротивставувала на царот и на новата црковна управа. Кога, пак, Михаил VIII му се потчинил на папата и побарал од ромејската црква да ја признае римската надмоќ, возбудувањето ја зафатило целата земја. Ситуацијата била дотолку потешка што ни патријархот Јосиф не се согласувал со унијата, така што пак морало да се изведе насилна промена на цариградскиот стол. За патријарх бил поставен хартофилаксот Јован Век, надарен и вешт човек, којшто во почетокот бил во опозиција, а потоа преминал кон унијата. Византиското царство се поделило на два непријателски табори. Одозгора декретираното отстранување на цариградско-римскиот расцеп предизвикало длабок расцеп во самата Византија. Византискиот народ, со векови воспитуван во православието да гледа најголема светост и од дното на душата да ги мрази Латините, се бунтувал против царот, којшто за желбите на Рим ја изневерил православната вера. Меѓутоа, царот преминувал преку сè и цврсто се залагал за унијата, не гледајќи друг излез од настанатата ситуација. Отпочнале свирепи прогони. По преполнетите затвори лежеле свештеници и световни луѓе, незнајници и членови на царскиот дом бидејќи расцепот ги зафатил сите слоеви на населението, па и самото царско семејство било поделено.
Дури и вон византиските граници, унијатската политика на царот предизвикувала тешки заплети. Евлогија (Ирина), омилената сестра на Михаил, одлучната противничка на унијата, отишла кај својата ќерка, бугарската царица Марија, та со дејствувањети на овие две жени бугарскиот двор станал жариште на интриги против византискиот цар. Всушност, на оваа страна наскоро дошло до привремен пресврт. Во Бугарското Царство, изложено на постојани монголски упаѓања, поткопано од социјални спротивности, дошло до силно народно движење и тешки внатрешни борби. Вмешувајќи се во бугарските размирници со оружена сила, византискиот цар успеал против победоносниот народен водач Ивајло да истакне еден ромеизиран член на Асеновците, оженет со византиска принцеза, и како Иван Асен II да го воздигне на разнишаниот престол во Трново (1279 г.).
Омразата спрема унијатскиот цар најкобни последици имала во грчките сепаратистички државички. Дури и мирниот епирски деспот Никифор станал антипалеолог. Го зазел Бутринто, кое неодамна преминало во византиски раце, па подоцна (1279 г.) му го предал на Карло Анжујски, а севастократорот Јован Тесалиски, стариот непријател на Византија, со латинска помош, сега истапувал во улога на бранител на православието, собирајќи околу себе многубројни противници на унијата. Во 1278 г. тој дури одржал и собир на којшто царот Михаил VIII бил проколнат како еретик. Со овие околности во значителна мерка се објаснуваат на византиските походи против Тесалија.
Поништување на унијата
Не само византискиот цар, туку и римската курија морала да се бори за одржување на римско-византиската спогодба. По смртта на папата Григориј X (1276 г.) во Рим зајакнало влијанието на сицилијанскиот крал и во римско-византиските односи настапило заладување. Папата Никола III (1277 г.-1280 г.) уште еднаш им дал силен поттик на римските универзалистички стремежи, а со тоа и на унијатската политика. Се обидел на Запад да создаде извесна рамнотежа меѓу Карло Анжујски и Рудолф Хабсбуршки, а на Исток меѓу Карло и византискиот цар, за над сите световни сили да се издигне универзалната власт на римската црква. Во времето на неговиот понтификат, Михаил VIII се чувствувал сигурен на Запад и токму во ова време биле најзначајните византиски успеси во Мореја и на Егејското Море. Но при наредниот избор на папа победило влијанието на Карло Анжујски и ситуацијата од основа се изменила. На римскиот стол во 1281 г. се качил Французинот Мартин IV, слепото орудие на моќниот сицилијански крал. Римската курија се одрекла од улогата на суверен арбитар и се ставила во служба на анжујската освојувачка политика. Со поддршка од папата, Карло Анжујски и титуларниот латински цар Филип, синот на Балдуин II, на 3 јули 1281 г. во Орвиет склучиле договор со Венецијанската република заради воспоставување на Римското Царство, узурпирана од Палеолог. Дури, потчинувајќи се на барањата на Карло Анжујски, Мартин IV, кон византискиот цар, коишто прифаќајки ја унијата во својата земја морал да издржува тешки борби, го проколнал како шизматик и им забранил на католичките владетели со него да одржуваат врски.
На тој начин унијата доживеала целосен неуспех. Од неа се одрекол и самиот Рим. Западните сили се обединиле против Византија. Венецијанците на Карло Анжујски му дале флота, а папата му дал морална поддршка. Владетелите на балканските земји се придружиле во антивизантискиот потфат. Во спогодба со Карло Анжујски, севастократорот Јован Тесалиски и кралот Милутин упаднале во Македонија во 1282 г. Српскиот крал го зазел Скопје, по што Византија засекогаш го загубила градот. Во Бугарија, византискиот штитеник Иван Асен III го изгубил престолот, а неговиот наследник Георги I Тертер, којшто му ја одзел круната како водач на бугарските болјари, се свртел против Византија и се спогодил со Карло Анжујски и Јован Тесалиски. Никогаш порано Карло Анжујски не бил поблиску до својата цел и никогаш како сега положбата на Михаил VIII не се чинела побезизлезна.
Соборувањето на Карло
Во последниот час настапил неочекуван пресврт. Карло Анжујски, уверен во својата победа, доживеал стравотна катастрофа, додека дипломатската вештина на Михаил Палеолог го доживеала својот најголем триумф. Уште во времето на понтификатот на Никола III, со посредувањето на Џеновјаните, Михаил VIII стапил во допир со арагонскиот крал Петар III, зетот на Манфред, и го наговорил да го нападне од зад грб Карло Анжујски и да му го одземе Кралството Сицилија, коешто тој во 1266 г. му го одзел на Манфред. Византискиот цар му ставил на распологање средства за изградба на флота. Во исто време, добро снабдените со пари византиски агенти го поттикнувале сицилијанското население против туѓинското владеење на Анжујците. На Сицилија владеело длабоко вриење, бидејќи земјата била исцрпена од постојаните воени подготовки на Карло и била огорчена на уцените на неговото чиновништво. Византиските пари, скриеното незадоволство го претвориле во отворен бунт, како што византиските пари ја овозможиле и воената акција на арагонскиот крал. Во својата автобиографија Михаил VIII вели: „Ако би се осмелил да речам дека Господ на Сицилијанците им ја даде слободата и дека Тој тоа го стори со моите раце, би ја рекол само вистината“.
Во мигот кога тешкотиите на византискиот цар го достигнале врвот во Палермо, на 31 март 1282 г., избувнало востание коешто со секавична брзина се проширило по целиот остров. Оваа позната Сицилијанска вечерна го означила крвавиот крај на владеењето на Анжујците на Сицилија. Во август со својата флота стигнал и Петар Арагонски. Крунисан во Палермо со круната на Манфред, тој станал господар на Сицилија, додека Карло Анжујски со тешки маки успеал да ја одржи власта на јужноиталијанската почва. За поход на Византија не можело да стане збор, јужноиталијанското кралство било распарчено, Карло Анжујски бил исфрлен од играта по беспримерната катастрофа и самиот папа со оваа катастрофа бил тешко погоден, на латинскиот титуларен цар Филип никој не му придавал сериозно значење, а Венецијанците побрзале да му се приближат на византискиот цар и на Петар Агаронски. Бурата којашто дваесет години се подготвувала над Византија била обессилена со генијалната дипломатска вештина на Михаил VIII Палеолог.
Економија на Мјанмар
Економијата на Мјанмар (позната и како Бурма) — економија во развој со номинален БДП од 69,322 милијарди долари во 2017 година и проценета куповна моќ прилагодена на БДП од 327,629 милијарди долари во 2017 година според Светска банка. За проценката за 2018 година, БДП по глава на жител во Мјанмар ќе биде 6,509 американски долари според ПКМ по глава на жител и 1490 американски долари во номинален процент по глава на жител.
Класична ера
Историски гледано, Бурма била главниот трговски пат помеѓу Индија и Кина од 100 п.н.е. Царството служело како важен трговски центар во Бенгалскиот Залив.
Според Мајкл Адас, Јан Браун и другите економски историчари на Бурма, претколонијалната економија на Бурма во суштина била егзистенцијална економија, а поголемиот дел од населението било вклучено во производство на ориз и други форми на земјоделство. На Бурма и недостасувал формален монетарен систем сè до владеењето на кралот Миндон Мин во средината на 19 век.
Целото земјиште било во техничка сопственост на бурманскиот монарх. Извозот, заедно со нафтените извори, рударството на скапоцени камења и тиково дрво биле контролирани од монархот. Бурма била витално вклучена во трговијата со Индискиот Океан. Тиковите дрвја биле ценети и пренаменети за извоз и тие главно биле користени за градење на бродови во Европа, поради неговата издржливост, и станало фокусна точка на бурманската извозна трговија од 1700-тите до 1800-тите.
Британска Бурма (1885–1948)
Откако Бурма била освоена од Британците, земјата станала втора најбогата земја во Југоисточна Азија, по Филипините. Некогаш бил најголем извозник на ориз во светот. За време на британската администрација, Бурма снабдувала нафта преку нафтената компанија Бурма. Овој пазар на снабдување имал неуспех во големата депресија во 30-тите години на минатиот век. Бурма страдала, како и другите земји во овој регион, од падот на вкупното ниво на глобалната трговија. Бурма исто така имала богатство од природни и работни ресурси. Таа произведувала 75% од вкупното светско производство на тиково дрво и имала високо писмено население. Се верувало дека земјата е на брз пат кон развојот.
По независноста (1948–)
Откако била формирана парламентарна влада во 1948 година, премиерот У Ну започнал политика на национализација. Тој се обидел да ја направи Бурма социјална држава со донесување на мерки за централно планирање. До 1950-тите, извозот на ориз се намалил за две третини, а извозот на минерали за над 96%. Плановите биле спроведени при поставување лесни потрошувачки индустрии од страна на приватниот сектор. Бурманскиот државен удар од 1962 година бил проследен со економска шема наречена Бурмански пат до социјализмот, план за национализација на сите индустрии, со исклучок на земјоделството. Катастрофалната програма ја претворила Бурма во една од најсиромашните земји во светот. Признавањето на Бурма во најмалку развиениот статус на земја од страна на Обединетите нации во 1987 година го истакна нејзиниот економски банкрот.
Воено правило (1988–2011)
По 1988 година, режимот се повлекол од тоталитарниот социјализам. Тоа дозволило скромно проширување на приватниот сектор, дозволило некои странски инвестиции и доби многу потребни девизи. Економијата била оценета во 2009 година како најмалку слободна во Азија (врзана за Северна Кореја ). Сите суштински пазарни институции биле потиснати. Приватните претпријатија честопати се во ко-сопственост или индиректно се во сопственост на државата. Организацијата за надзор на корупцијата Транспаренси Интернешнл во својот Индекс за перцепција на корупција во 2007 година објавен на 26 септември 2007 година ја рангирала Бурма како најкорумпираната земја во светот, поврзана со Сомалија.
Националната валута е кјат. Бурма во моментов има двоен систем на девизен курс сличен на Куба. Пазарната стапка изнесувала околу двесте пати под утврдената стапка на владата во 2006 година. Во 2011 година, бурманската влада побарала помош од Меѓународниот монетарен фонд за проценка на опциите за реформа на сегашниот систем на девизниот курс, за стабилизирање на домашниот пазар на тргување со девизи и создавање економски нарушувања. Двојниот систем на девизен курс им овозможува на владите и на државните претпријатија да ги пренасочат средствата и приходите, но исто така и даваат на владата поголема контрола врз локалната економија и привремено да ја совлада инфлацијата.
Инфлацијата во просек изнесувала 30,1% помеѓу 2005 и 2007 година. Во април 2007 година, Националната лига за демократија организирала дводневна работилница за економијата. Работилницата заклучила дека вртоглаво растечката инфлација го попречува економскиот раст. „Основните цени на стоките се зголемија од 30% на 60% откако воениот режим промовираше зголемување на платата на државните работници во април 2006 година“, изјавил Соу Вин, модераторот на работилницата. „Инфлацијата е исто така во корелација со корупцијата“. Мајнт Теин, портпарол на партијата, додадел: „Инфлацијата е критичен извор на сегашната економска криза“.
Во последниве години, Кина и Индија се обиделе да ги зајакнат врските со Мјанмар за заемна корист. Европската Унија и некои нации, вклучувајќи ги САД и Канада, вовеле инвестициски и трговски санкции против Бурма. САД го забраниле целиот увоз од Бурма, иако ова ограничување било отстрането. Странските инвестиции доаѓаат првенствено од Народна Република Кина, Сингапур, Јужна Кореја, Индија и Тајланд.
Економска либерализација (2011 година - денес)
Во 2012 година, Азиската банка за развој официјално започнала повторно да се ангажира со земјата, за финансирање на инфраструктурата и развојните проекти во земјата. Заемот од 512 милиони долари е првиот издаден од Азиската банка за развој на Мјанмар во последните 30 години и ќе биде насочен кон банкарски услуги, што на крајот ќе доведе до други големи инвестиции во патишта, енергија, наводнување и образовни проекти.
Во март 2012 година, се појавил предлог-закон за странски инвестиции, прв по повеќе од 2 децении. Овој закон ја надгледува невидената либерализација на економијата. На пример, предвидува дека странците повеќе не бараат локален партнер да започнат деловна активност во земјата и се во можност легално да изнајмуваат земјиште. Нацрт-законот исто така предвидува дека бурманските граѓани мора да сочинуваат најмалку 25% од квалификуваната работна сила на фирмата, а со последователна обука до 50-75%.
На 28 јануари 2013 година, владата на Мјанмар објавила зделки со меѓународни заемодаватели за откажување или рефинансирање на скоро 6 милијарди долари од својот долг, скоро 60 проценти од она што им го должи на странските заемодаватели. Јапонија отпишала 3 милијарди американски долари, нациите во групата Париски клуб отпишале 2,2 милијарди американски долари и Норвешка 534 милиони американски долари.
Внатрешните странски директни инвестиции на Мјанмар стабилно се зголемуваат по нејзината реформа. Земјата одобрила инвестициски проекти во вредност од 4,4 милијарди американски долари во периодот од јануари до ноември 2014 година.
Според еден извештај објавен на 30 мај 2013 година, од глобалниот институт Мекинзи, иднината на Бурма изгледа светла, а нејзината економија се очекува да се зголеми за четири пати до 2030 година, ако инвестира во повеќе технолошки индустрии. Ова сепак претпоставува дека други фактори (како што се трговија со дрога, континуирана војна на владата со специфични етнички групи, итн.) не ескалираат.
Заклучно со октомври 2017 година, помалку од 10% од населението во Мјанмар има сметка во банка. Почнувајќи од 2016–17, приближно 98 проценти од населението има паметни телефони и шемите за мобилни пари се спроведуваат без употреба на банки слично на африканските земји.
За проценка за 2018 година, БДП на Мјанмар по глава на жител требало да биде 6.509 американски долари во ПКМ по глава на жител и 1.490 американски долари во номинална глава по глава на жител.
Внатрешни проблеми
Во првото истражување на национално ниво, владата на Мјанмар открила дека 37% од населението на земјата е невработено, а во просек 26% живеат во сиромаштија.
Бурма исто така има ниска стапка на плодност, од 2,07 деца по жена (2010 година), особено во споредба со другите земји од Југоисточна Азија со слична економска состојба, како Камбоџа (3,18) и Лаос (4,41), што претставува значителен пад од 4,7 во 1983 година, и покрај отсуството на национална политика за население. Ова барем делумно се припишува на економскиот напор што дополнителните деца го ставаат врз семејниот приход и резултираше со распространетост на нелегални абортуси во земјата, како и употреба на други форми на контрола на раѓањето.
Нацртот за закон за странски инвестиции во 2012 година, вклучувал предлог за трансформација на Комисијата за инвестиции во Мјанмар од тело назначено од владата во независен одбор. Ова може да донесе поголема транспарентност во процесот на издавање на лиценци за инвестиции, согласно предложените реформи изготвени од експерти и високи функционери. Сепак, дури и со овој нацрт, сепак ќе остане прашање дали може да се реши корупцијата во владата (излегле врски помеѓу одредени клучни лица во владата со луѓе поврзани со трговијата со дрога, како и многу индустрии кои користат присилна работа - за пример рударската индустрија).
Многу региони (како што е Златниот триаголник) остануваат забранети за странците, а во некои од овие региони, владата сè уште војува со одредени етнички групи.
Индустрии
Главно земјоделско производство е оризот, кој опфаќа околу 60% од вкупната површина на земјата. Оризот сочинува 97% од вкупното производство на храна. Преку соработка со Меѓународниот институт за истражување на оризот, 52 модерни сорти ориз биле ослободени во земјата помеѓу 1966 и 1997 година, помагајќи да се зголеми националното производство на ориз на 14 милиони тони во 1987 година и на 19 милиони тони во 1996 година. До 1988 година, модерните сорти биле засадени на половина од полињата со ориз во земјата, вклучително и 98% од наводнуваните области. Во 2011 година, вкупното производство на бланширан ориз во Мјанмар изнесувал 10,60 милиони тони, што претставува зголемување од 1,8 проценти во 2010 година.
Во северната Бурма забраните за опиум завршиле со стара традиција на одгледување афион. Помеѓу 20.000 и 30.000 луѓе го напушттиле регионот Коканг како резултат на забраната во 2002 година.
Плантажите со гума се промовираат во области со голема височина како Монг Мао. Насадите со шеќер се одгледуваат во низините, како што е округот Монг Паук.
Недостатокот на образована работна сила квалификувана во модерната технологија придонесува за растечките проблеми на економијата.
Во последно време, земјата нема соодветна инфраструктура. Стоките патуваат првенствено преку границите на Тајланд и Кина и преку главното пристаниште во Јангон.
Другите индустрии вклучуваат земјоделски производи, текстил, производи од дрво, градежни материјали, скапоцени камења, метали, нафта и природен гас.
Приватниот сектор доминира во земјоделството, лесната индустрија и транспортните активности, додека владата ги контролира енергетиката, тешката индустрија и воената индустрија.
Производство на облека
Индустријата за облека е главен творец на работни места во областа Јангон, со околу 200.000 работници вработени вкупно во средината на 2015 година. Владата на Мјанмар вовела минимална плата од 4.800 кјати (3,18 американски долари) на ден за работниците за облека од март 2018 година.
Секторот за облека во Мјанмар забележал значителен прилив на странски директни инвестиции, ако се мери со бројот на влезови, наместо со нивната вредност. Во март 2012 година, шест најголеми производители на облека во Тајланд објавиле дека ќе го пренесат производството во Бурма, главно во областа Јангон, наведувајќи ги пониските трошоци за работна сила. Во средината на 2015 година, се дознало дека околу 55% од официјално регистрираните фирми за облека во Мјанмар се целосно или делумно во странска сопственост, со околу 25% од странските фирми од Кина и 17% од Хонгконг. Фирмите поврзани со странство го снабдуваат скоро целиот извоз на облека, и тие рапидно се зголемиле во последниве години, особено по укинувањето на санкциите на ЕУ во 2012 година. Мјанмар извезува облека и текстил во вредност од 1,6 милијарди долари во 2016 година.
Нелегална трговија со дрога
Бурма (Мјанмар) е најголемиот производител на метамфетамин во светот, со мнозинство на ya ба извезени Тајланд а произведени во Бурма, особено во Златен Триаголник и североисточен Шан, која граничи со Тајланд, Лаос и Кина. Ја ба, произведена од Бурма, обично се тргува до Тајланд преку Лаос, пред да биде пренесен преку североисточниот дел на тајландскиот регион Исан.
Во 2010 година, Бурма тргувала со 1 милијарда таблети во соседен Тајланд. Во 2009 година, кинеските власти заплениле над 40 милиони таблети кои биле нелегално тргувани од Бурма. Етничките милиции и бунтовничките групи (особено Обединетата државна армија ) се одговорни за голем дел од ова производство; сепак, се верува дека бурманските воени единици се силно вклучени во трговијата со дрога.
Бурма е исто така 2-ри најголем снабдувач на опиум (по Авганистан ) во светот, со 95% од опиумот одгледуван во државата Шан. Нелегалните наркотици генерирале извоз од 1 до 2 милијарди американски долари годишно, а проценките се дека 40% од девизните средства на земјата доаѓаат од лекови. Напорите за искоренување на одгледувањето опиум поттикнале многу етнички бунтовнички групи, вклучувајќи ја Државната армија на Обединетите и Коканг да диверзифицираат во производството на метамфетамин.
Пред 80-тите години на минатиот век, хероинот обично се транспортирал од Бурма во Тајланд, пред да се тргува по морски пат до Хонгконг, што била и сè уште останува главната транзитна точка на која хероинот влегува на меѓународниот пазар. Сега, трговијата со дрога е заобиколена во јужна Кина (од Јунан, Гуижоу, Гуангкси, Гуангдонг ) поради растечкиот пазар за дрога во Кина, пред да стигне до Хонгконг.
Работата на големите шверцери на дрога им овозможило да навлезат во другите сектори на бурманската економија, вклучувајќи ги банкарството, авионската, хотелската и инфраструктурната индустрија. Нивната инвестиција во инфраструктурата им овозможило да остварат поголем профит, да ја олеснат трговијата со дрога и перењето пари. Уделот на неформалната економија во Мјанмар е еден од најголемите во светот што се внесува во трговија со нелегална дрога.
Скапоцени камења
Економијата на Унијата на Мјанмар во голема мера зависи од продажбата на скапоцени камења како што се сафири, бисери и жад. Рубините се најголем заработувач; 90% од светските рубини потекнуваат од земјата, чии црвени камења се ценети за нивната чистота и нијанса. Тајланд купува мнозинство камења во земјата. „ Долината на рубини “, планинска област Могок, 200 километри северно од Мандалај, е познат по реткиот рубин и сафир.
Мјанмар е познат по своето производство на златни бисери од Јужно Море. Во последниве години, земјите го имаа на аукција своето производство во Хонгконг, прво организирано од компанијата Belpearl во 2013 година, за да ги оценат критичарите и цените, поради силното кинеско побарување. Познати бисери ја вклучуваат Нова зора на Мјанмар, кружен златен бисер од 19 мм, кој се продава на анонимен купувач за необјавена цена.
Во 2007 година, по спроведувањето на про-демократските протести во Мјанмар, организациите за човекови права, трговците со скапоцени камења и првата дама на САД, Лора Буш, повикале на бојкот на аукцијата на скапоцени камења во Мјанмар, што се одржувала двапати годишно, тврдејќи дека продажбата на камењата му донела профит на диктаторскиот режим во таа земја. Деби Стокхард од алтернативната мрежа АСЕАН на Бурма изјавила дека рударските оператори користеле лекови врз вработените за да ја подобрат продуктивноста, со веќе користени игли, зголемувајќи го ризикот од инфекција со ХИВ : „Овие рубини се црвени со крвта на младите“. Брајан Лебер (41-годишен златар кој го основал Проектот за помош на Бурма за накит) изјавил: „За сега, бурманските скапоцени камења не треба да бидат горди. ''Тие треба да бидат предмет на одбивност. Тоа е единствената земја каде што се добива рубин со врвен квалитет, но јас престанав да се занимавам со нив. Не сакам да бидам дел од мизеријата на една нација. Ако некој побара рубин сега ќе му покажам убав розов сафир''. “
Ричард В. Хјуз, автор на Рубин и Сафир, од Бангкок, кој направил многу патувања во Бурма, истакнува дека за секој продаден рубин, преку границата со Тајланд се шверцува друг скапоцен камен што поддржува егзистенцијално рударство. Индустријата на скапоцени камења во Бурма е камен-темелник на бурманската економија со извоз надминува една милијарда долари.
Дозволите за нови рудници со скапоцени камења во државата Могоке, Минешу и Нанјар ќе бидат издадени од Министерството според соопштението издадено од Министерството на 11 февруари. Додека многу санкции ставени врз поранешниот режим биле ублажени или укинати во 2012 година, САД оставиле недопрени ограничувања за увоз на рубини од Мјанмар. Според неодамнешните измени и дополнувања на новиот закон за странски инвестиции во Мјанмар, повеќе нема минимално барање за капитал за инвестиции, освен во рударски потфати, за кои е потребен значителен доказ за капитал и мора да бидат документирани преку домашна банка. Друго важно разјаснување во законот за инвестиции е откажување на ограничувањата за странска сопственост во заеднички вложувања, освен во ограничени сектори, како што е рударството, каде СДИ ќе бидат ограничени на 80 проценти.
Туризам
Од 1992 година, владата го охрабрува туризмот. Во 2008 година, помалку од 750.000 туристи влегле во земјата но имало значителен раст во текот на изминатите години. Во 2012 година, 1,06 милиони туристи ја посетиле земјата а 1,8 милиони се очекувало да ја посетат до крајот на 2013 година.
Така, туризмот е растечки сектор во економијата на Бурма. Бурма има разновидни туристички атракции и се служи на меѓународно ниво од бројни авиокомпании преку директни летови. Домашните и странските авиокомпании исто така вршат летови во рамките на земјата. Влезот на копно со граничен премин е дозволен на повеќе гранични контролни пунктови. Владата бара важечки пасош со влезна виза за сите туристи и деловни луѓе. Од мај 2010 година, странските деловни посетители од која било земја можат да аплицираат за виза при пристигнување кога минуваат низ меѓународните аеродроми во Јангон и Мандалај, без претходно да се договорат со туристички агенции. И туристичката и деловната виза важат 28 дена, се обновуваат за дополнителни 14 дена за туризам и три месеци за деловна активност. Да се види Бурма преку личен туристички водич е популарно. Патниците можат да изнајмат водичи преку туристички агенции.
Аунг Сан Су Чи побарала меѓународните туристи да не ја посетуваат Бурма. Програмите за принудна работа на хунтата биле фокусирани на туристички одредишта кои биле сериозно критикувани за нивните досиеја за човекови права. Дури и непочитувајќи ги очигледно владините такси, министерот за хотели и туризам во Бурма, генерал-мајор Сав Луин неодамна признал дека владата добива значителен процент од приходите на туристичките услуги во приватниот сектор. „Да не го спомнувам фактот дека само многу мало малцинство на сиромашни обични луѓе во Бурма некогаш заработуваат пари со каква било врска со туризмот.“
Пред 2012 година, голем дел од земјата била целосно забранета за туристите, а војската многу строго ги контролирала интеракциите меѓу странците и луѓето од Бурма. Мештаните не смееле да разговараат за политика со странци, и доколку го сториле тоа им се заканувало казна затвор, а во 2001 година, Одборот за унапредување на туризмот во Мјанмар издал наредба за локалните власти да ги штитат туристите и да ги ограничат „непотребните контакти“ меѓу странците и обичните бурманци. Од 2012 година, Бурма се отворила за повеќе туризам и странски капитал, синоним за транзицијата на земјата кон демократија.
Макро-економски трендови
Ова е графикон на трендот на бруто-домашниот производ на Бурма по пазарни цени проценет од Меѓународниот монетарен фонд и „Еконстатс“ со бројки во милиони кјати во Мјанмар. Следната табела ги прикажува главните економски индикатори во периодот 2004-2017 година (во милијарди).
Странски инвестиции
Иако странските инвестиции се охрабрени, тие досега наишле на само умерен успех. Ова е затоа што странските инвеститори биле негативно погодени од политиките на владата на хунтата и поради меѓународниот притисок да ја бојкотираат владата на хунтата. Соединетите Американски Држави вовеле трговски санкции против Бурма. Европската Унија поставила ембарго за оружје, нехуманитарна помош, забрана за визи на водачите на воениот режим и ограничени забрани за инвестиции. И Европската Унија и САД поставиле санкции врз основа на кршење на човековите права во земјата. Многу нации во Азија, особено Индија, Тајланд и Кина, активно тргувале со Бурма. Сепак, на 22 април ЕУ ги суспендирала економските и политичките санкции против Бурма.