cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нивичино
Избирачко место
Селото е опфатено во избирачкото место бр. 1808 според Државната изборна комисија, сместени во просториите на основното училиште на селото Висока Маала.
На претседателските избори во 2019 година, на ова избирачко место биле запишани вкупно 430 гласачи.
Црногорска кујна
Црногорска кујна е резултат на географската позиција на Црна Гора и нејзината долга историја.
Италијанското влијание на традиционалните јадења во континенталниот дел на Црна Гора и нејзиниот јадрански брег е видливо во начинот на припремање на лебот, месото, сирењето, виното и алкохолните пијалаци, супата и чорбите, палента, полнети пиперки, ќофтињата, приганиците, раштанот и итн.
Второ големо влијание потекнува од Левант и од Турција и се гледа во подготвување на сарми, мусака, пилав, пита, бурек, ќебапи, баклави, итн. Унгариските јадења гулаш, сатараш и ѓувеч се исто така многу чести. Влијанието на континентална Европа највеќе траги оставило на подготвување десерти: крофни, мармалади, бројни видови на бисквити и колачи.
Црногорската кујна зависи од географската положба, бидејќи јадењата која се служат на приморјето се разликуваат од јадењата во северните планински предели. На приморјето големо влијание има средоземната кујна, со вообичаените јадења од морски плодови (риби, октоподи, шкампи и лигни).
Од црногорските јадења позната е његушка пршута. Познати сорти на вино од Црна Гора се вранец (црно вино) и крстач (бело вино).
Трбовље
Трбовље (словенечки: Trbovlje; германски: Trifail) — град кој се наоѓа во долината на мала притока на реката Сава во средна Словенија. Градот е деветти по големина град во Словенија и е центар на општината Трбовље. Градот е дел од историскиот регион Штаерска. Населбата сега е вклучена во Засавскиот статистички регион. Градот е познат по ископувањата на јаглен, а во него се наоѓа највисокиот оџак во Европа кој изнесува 360 m.
Етимологија
Трбовље во историските извори за прв пат се спомнува во 1220–30 како Трефеул (германски: Trefeul) (и како Тревил (Trevůl) и Тревол (Trevol) во 1265–67, Триуела (Triuella) во 1302 година, Трифеул (Trifeul) во 1325 година, Трифел (Triueal) во 1330 година и Триуел (Triuel) во 1424 година). Името е именка од женски род во множина во стандардниот словенечки јазик, но во локалниот дијалект е именката е од среден род еднина. Ова укажува дека името потекнува од *Trěbovľe selo (буквално, „селото на Требо“), што се однесува на еден од првите жители на местото. Германското име за градот е Трифали (Trifail).
Историја
Ископувањето јаглен започна на Буковата планина (словенечки: Bukova gora) јужно од градот во 1804 година. Градот бил поврзан со Австриската јужна железница во 1849 година, што придонело за неговиот понатамошен развој. Во текот на 19 век, во Трбовље биле изградени фабрика за цемент, механички сепаратор, пилана и електрана.
Лошите социјални услови во Трбовље доведоа до неколку штрајкови на работниците во рудникот, а градот стана центар на левичарското движење и комунистичката агитација. На 1 јуни 1924 година дошло до судир меѓу работниците и членовите на Организацијата на југословенските националисти што резултирало со неколку жртви од двете страни. Во 1934 година, рударите организираа штрајк во рудникот.
Втората светска војна
За време на Втората светска војна, Трбовље, заедно со остатокот од Долна Штаерска, бил припоен кон Третиот Рајх. Рудникот за јаглен и другите индустрии во Трбовље беа особено важни за германските власти, и тие првично ја намалија невработеноста во градот и ги зголемија платите, зголемувајќи го задоволството од новиот режим. Меѓутоа, апсењето и егзилот на Словенците во август 1941 година предизвика незадоволство. Оваа и другите репресивни мерки резултираа со околу 90% од населението да им се спротивстави на Германците до летото 1944 година.
Парохии и цркви
Две римокатолички парохии имаат седиште во Трбовље: парохијата Трбовље – Св. Мартин и парохијата Трбовље – Св. Мери. И двете припаѓаат на Цељската епархија.
Парохиската црква Свети Мартин првично била романескна црква. Светилиштето е готско и во 18 век биле додадени барокна камбанарија и капела. Втората црква на парохијата Трбовље – Св. Мартин во западниот крај на градот е посветена на Свети Никола и била изграден во 18 век.
Парохијата Трбовље – Света Богородица во јужниот дел на градот е основана во 2000 година. Нејзината парохиска црква е посветена на Богородица, Мајката на Црквата. Изграден е од 1998 до 2000 година според плановите на архитектот Јоже Маринко. Црквата била благословена во август 2000 година и осветена во октомври 2007 година.
Ошени
Ошени (Οινόη, Инои, до 1927 Όσιανη, Осјани) — село во Општина Костур во Костурскиот округ, Егејска Македонија, денес во областа Западна Македонија, Грција.
Скопско астрономско друштво
Скопското астрономско друштво (САД) е здружение на граѓани - љубители на астрономијата, од различна возраст и националност. Основано е со Основачкото собрание одржано на 10 декември 1998 во Скопје.
Трбовље
Економија
Трбовље е познат по својата долга историја на ископување јаглен. Трбовље е познат и по електраната Трбовље, која е локација на највисокиот оџак во Европската унија со 360 метри.
Ошени
Географија и местоположба
Селото се наоѓа на 20 километри западно од градот Костур и Костурското Езеро и на 10 километри источно од грчко-албанската граница. Селото се наоѓа на надморска височина од 683 метри, во подножјето на планината Флацата. Во јужниот дел на врвот се наоѓа црквата „Св. Марина“, изградена во чест на победата на владините сили над ДАГ во Граѓанската војна.
Скопско астрономско друштво
Целите и определбите на друштвото се ширење и популаризација на астрономијата како наука и обединување на сите љубители на астрономијата во нивната заедничка потрага по повеќе знаење, дружење и ведро небо.
Ошени
Историја
Во XVI век во Ошени биле евидентирани 105 глави на домаќинства
Во „Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника“ се вели дека во 1873 г. Ошени се состоело од 210 семејства со 140 жители муслимани и 540 Македонци Според статистиката на Васил К’нчов („Македонија. Етнографија и статистика“) во 1900 година Ошени имало 120 жители Македонци и 550 муслимани.
Селото било под влијание на Цариградската патријаршија. Според податоците на секретарот на егзархијата Димитар Мишев („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во селото живееле 80 македонски патријаршисти. Според грчката статистика од 1905 година селото било мешано со 80 Грци и 750 Турци. Според Георги Константинов Бистрицки селото пред Балканската војна имало 20 македонски и 80 муслимански семејства, додека според Георги Христов, во селото имало и две влашки семејства
Во текот на Втората балканска војна, селото било окупирано од страна на грчките војски. По крајот на Балканските војни, селото било вклучено во составот на Грција. На пописот од 1913 година биле евидентирани 695 жители, додека на пописот од 1920 година, во селото биле евидентирани 824 жители. Во 1927 година, селото било преименувано во Инои. Според Лозанскиот договор, во селото било населено грчко население од Мала Азија, Источна Тракија и Понд, додека муслиманското население било принудено да си замине од селото. Според едни извори, бројот на бегалците изнесувал 572 лица, додека според други 153 семејства и 565 лица.
Селото настрадало во текот на Грчката граѓанска војна и голем број на жители на селото биле принудени да ги напуштат своите домови, и тие главно заминале во Македонија или во социјалистичките земји од Источна Европа. 2 деца од селото биле протерани како деца бегалци
Демографија
Во 1928 година селото броело 602 жители. , додека во 1940 година селото броело 990 жители.
Селото во пописот од 1951 година броело 1003 жители, на пописот од 1961 година, во селото живееле 823 жители, во 1971 година имало 595 жители, во 1981 година имало 673 жители, додека во 1991 година имало 621 жител. Денеска, населението на селото е 583 жители според пописот од 2001 година.
Pet Society (видеоигра)
Pet Society беше социјална видеоигра направена од Playfish која можеше да се игра на Facebook. Играта е рангирана како една од најпопуларните апликации на Facebook. Играчите можеа да ги дизајнираат своите миленици со избирање пол, имиња, бои и менување на изгледот. Корисникот комуницираше со својот миленик преку миење, четкање, галење и хранење.
Играта беше објавена на 8 август 2008 година од страна на Playfish и на својот врв имаше 50 милиони месечни играчи, 5 милиони дневни играчи и заработуваше дури 100.000 долари дневно со продажба на предмети во играта. Electronic Arts ја купи Playfish во ноември 2009 година. Играта требаше да се затвори на 14 јуни 2013 година; серверот се исклучи на 18 јуни.
Играње
Милениците на играчите можеа да комуницираат едни со други преку мрежата „пријатели“. Милениците можеа да ги посетуваат милениците на пријателите на играчот и да прават активности со нив (миење, дотерување, хранење итн.). Учеството во дневната лотарија, посетувањето пријатели, освојувањето награди, чистењето или играњето со милениците, победувањето во трки или обложувањето на исходот од трките беа неколку начини играчот да заработи парички. Посетувањето пријатели, купувањето предмети и тркањето во стадионот му даваше на играчот Paw Points.
Paw Points беа слични на XP/EXP (Искуство) во други социјални игри од тој вид; стекнувањето доволно Paw Points го зголемуваше нивото на миленичето. Кога нивото на домашно милениче се накачуваше, играчот добиваше парички, нови функции и специјални статуси. За време на првичното објавување на Pet Society, имаше 34 нивоа. Во 2009 година, откако куќите беа зголемени за да сместат 10 соби, беа додадени 13 дополнителни нивоа, со што вкупниот број достигна 47. Во август 2010 година, ограничувањето на нивото на милениците во Pet Society беше подигнато на 100.
Некои одредени предмети требаше да се купат на одредено ниво.
Прием
Gamezebo ја оцени видеоиграта со 5/5 ѕвезди, сакајќи ја разновидноста на содржините и забавните уникатни активности.
Мигамански јазик
Мигаманскиот е афроазиски јазик, дел од групата на чадски јазици од погрупата на источночадски јазици.
Преглед
Според податоците од 2000 година, јазикот го зборуваат околу 20.000 луѓе, а бројот на Мигаманци е некаде околу 23.000 (според пописот од 1991). Јазикот се зборува во регионот Гераж, во областа на Абу Телфан во Чад. Јазикот е составен од четири дијалекти, мигамански, догански, гамијански и дамбијански. Јазикот се користи во секоја сфера од секојдневието на Мигаманците, освен кога се обраќаат кон Арапите на пазарите (кога користат арапски) или во образованието (кога користат француски). Јазикот има позитивен став. Јазикот се пишува на латиница, но писменоста е многу мала. Делови од Библијата се преведени на мигамански.
Пернила Виберг
Пернила Виберг (15 октомври 1970) е шведска поранешна скијачка во алпско скијање и сегашна личност од деловниот живот на Шведска. Таа се натпреварувала по патеките во Светскиот куп помеѓу 1990 и 2002 година, каде што станала една од ретките победнички на сите настани, односно во сите скојачки дисциплини. Откако освоила два златни олимписки медали, четири светски првенства и една титула во Светскиот куп, таа била една од најуспешните скијачки во алпско скијање во 1990те години. На клупско ниво, таа го претставувала скијачкиот клуб Норшепинг СК. Родена е во градот Норшепинг во Шведска.
Кариера
Откако на почетокот се натпреварувала без многу успех, на две јуниорски светски првенства во 1987 и 1988 година, Виберг својот успех на меѓународен план го остварила во раните 1990-ти. Во нејзиниот прв натпревар во Светскиот куп во Вемдален, Шведска, на 13 март 1990 година, таа завршила на 5то место во дисциплината слалом, а пет дена подоцна завршила на третото место во дисциплината велеслалом, но овој пат на терените во Оре. Во следната сезона, 1991 таа освоила три победи во Светскиот куп и златен медал во велеслалом на Светското првенство 1991 година во скијачкиот центар Залбах. Нејзиното злато на светското првенство во алпско скијање било прво за една скандинавка по цели 33 години. До крајот на нејзината кариера во 2002 година, Виберг победила во дополнителни 21 трка од Светскиот куп, со што имала вкупно 24 победи на трките, вклучувајќи најмалку една победа во секоја од петте различни алпски дисциплини. На пет светски првенства таа освоила шест медали од кои четири златни, еден сребрен и еден бронзен.
Нејзината најдобра сезона била во 1996-1997 година кога победила на десет трки од Светскиот куп и ги освоила титулите во генерален збир, потоа во велеслалом и во алпска комбинација. Таа ја симнала од тронот севкупната победничка на Светскиот куп дотогаш Катја Зајзинџер со над 500 поени. Во дисциплината слалом била неверојатно доминантна со 5 победи (златни медали), 2 сребра, 1 бронза и победила на 4 трки од вкупно 9 во дисциплината слалом од Светскиот куп. Таа победила во најбрзата дисциплина односно во својот прв спуст во кариерата на Светскиот куп во финалето на Светското првенство, со што станала една од првите жени што некогаш победила на трките од Светскиот куп во сите 5 дисциплини. Пермила, исто така била во водство во Светскиот куп во дисциплината Супер Велесласлом сѐ до последната трка на која ѝ било потребно само да го освои барем 5то место. За жал таа не успеала во последната трка и така го изгубила првото место во Супер Велеслалом од Хилде Герг. Виберг го сметала Супер Велеслаломот за нејзинината втора најдобра дисциплина, најдобра секако по омилениот слалом. Супер Велеслаломот на Пермила Виберг и донел големи разочарувања во нејзината кариера бидејќи во минатото немала многу среќа. Како примери за сето тоа било 4то место во Лилехамер и направените грешки во сезоните 96 и 97 и несреќно губење на кристалниот глобус на крајот од сезоната ’97 во тој фамозен Супер Велеслалом.
Денес Виберг работи повремено како коментатор за алпско скијање на телевизијата СВТ.
Олимпијади
Пермила Виберг го освоила златото во велеслалом на Зимските олимписки игри 1992 година во Албервил и комбинираниот златен медал (во комбинација) во 1994 година во Лилехамер. На двете Олимписки игри, Виберг била најуспешниот шведски спортист. Во 1998 година во Нагано, таа го освоила сребрениот медал во спуст. Виберг сметала дека ова достигнување е најдоброто во нејзината кариера. На нејзината последна Олимпијада во 2002 година на 31-годишна возраст, таа не успеала да стигне до првите десет и завршила на 14-то место во спуст и 12-то во Супер Велеслалом. Олимпискиот Супер Велеслалом требало да биде нејзината последна меѓународна трка, бидејќи го соопштила своето повлекување неколку седмици подоцна по операцијата на колената.
Награди
Во 1991 година, Виберг го освоила златниот медал на натпреварувањето Свенска Дагбладет. Жирито на трката изјавило: „Сензационалната победа во велеслалом на Светските првенства, обезбедена преку храбар и умешен настап“. Истата, 1991 година, ѝ била доделена наградата Џеринг, награда која ја добила и наредната година.
Меѓународниот олимписки комитет
Пермила Виберг била избрана за член на Меѓународниот олимписки комитет во 2002 година и добила осумгодишен мандат сѐ до 2010 година. Таа била член на следните комисии: комисија за спортисти (2002–), комисија за спорт и животна средина (2002), комисија за етика (2003–), комисија за XXI-те зимски олимписки игри во Ванкувер во 2010 година (2003–), комисија за номинации (2003–). На 2 септември 2008 година, МОК објавил дека Виберг ќе претседава (координира) со комисијата назначена од претседателот на МОК, Жак Рог. Комисијата ќе ги анализира проектите на градовите кои ќе влезат во потесниот круг кандидати за Зимски младински олимписки игри.
Активизам
Пернила денес е член на клубот „Шампиони за мир“, група од 114 (од 29 ноември 2018 година) познати елитни спортисти посветени на ширење на мирот во светот преку спортот, создаден од Мир и спорт - меѓународна организација со седиште во Монако. Меѓу другите членови на Шампионите за мир се украинскиот поранешен скокач со стап, Сергеј Бубка, британската тркачка на долги патеки Пола Редклиф и српскиот тенисер Новак Ѓоковиќ.
Личен живот
Заедно со нејзиниот сопруг Бодвар Бјерке, Виберг има две деца; Аксел (родена во 2003) и Софија (родена во 2007). Од 1995 година Пермила Виберг живее во Монако.
Како деловен човек таа го поседува и раководи со хотелот Пермила Виберг во местото Идре Фјол во округот Даларна, во Шведска.
Наслови на сезоната
5 титули (1 генерален пласман, 1 во слалом и 3 во комбинирани)
Змеј (соѕвездие)
Змеј (или Драко, латински - Draco) е соѕвездие на северното небо. Едно е од соѕвездијата кои ги забележал Птоломеј.
Забележливи одлики
Елтанин (Gamma Draconis) е најсјајната ѕвезда во ова соѕвездие, со величина од 2,24.
NGC 6104
NGC 6104 — спирална галаксија во соѕвездието Северна Круна, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6104 се споменува и како UGC 10309, MCG 6-36-11, CGCG 196-20, IRAS 16146+3549.
Откривање
Објектот е откриен на 16 мај 1787 година од страна на Вилијам Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 6104 е од видот SBa. Видливиот сјај со голо око изнесува 13,3 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,2 m, додека површинскиот сјај изнесува 12,5 m/лм2. NGC 6104 има привидни димензии од 0,8' х 0,7'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 16 ч 16 м 30,6 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +35° 42' 27"". Положбениот агол на објектот е во износ од 45°.
Други поделби
Проучување на NGC 6104 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 57684. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 113; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 2586. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1093.
Широчица (Тработивиште)
Широчица — археолошко наоѓалиште во околината на местото Тработивиште кај градот Делчево. Наоѓалиштето претставува црква од старохристијанско време.
На 2 км северозападно од селото и 150 м од стариот пат Тработивиште - Делчево се зачувани остатоци од мала црквичка.
Лазо Дамовски
Лазар Дамовски - Ошенски ( - ) — македонски деец од Егејска Македонија.
Роден е во селото Ошени, Костурско. Уште како дете е принуден заедно со татко си да печалбарува во Грција. Во градот Лариса се вклучува во синдикалното движење, а подоцна влегува во редовите на КПГ. Поради неговата активност е избран во раководството на партијата. Апсуван е повеќепати од грчката полиција, а Втората светска војна ја затекнува како заточеник на островот Акронавплија. По ослободувањето од затворот во јуни 1941 година, активно работи во организацијата ЕАМ, секретар е на Окружниот комитет на КПГ во Лариса, потоа во Епир, а кон крајот на 1943 година доаѓа за секретар на СНОФ за Костурско. Не се согласува со ставот на КПГ по македонското прашање, поради што е уапсен и деградиран од истата партија. По спогодбата на Варкиза пребегнува во НР Македонија, каде ја продолжува својата политичка активност сè до неговата смрт во 1970 година.
Преведување
Преведување — толкување на значењето на текстот и на следниот резултат на еквивалентниот текст и ја пренесува истата порака на друг јазик. Текстот кој се преведува се нарекува „изворен текст“ и јазикот на кој се преведува се нарекува „целен јазик“; крајниот резултат понекогаш се нарекува „целен текст“.
Во преведувањето мора да се земат предвид нелогичностите вклучени во содржината, граматички правила на двата јазика, нивните обичаи на пишување, и нивните идиоми. Вообичаено недоразбирање е дека постои едноставно поклопување од збор до збор помеѓу двата јазика и дека тоа преведување е едноставен механички процес, таков буквален превод сепак не може да ги земе предвид содржината, граматиката, нелогичностите и идиомите.
Преведувањето е проследено со можноста за „проширување“ на идиомите и употребите на еден јазик во друг откога двата јазика коегзистираат во умот на преведувачот. Такво проширување лесно создава јазичарички комбинации како на пример: „франглез“ (комбинација од француски и англиски), „шпанглез“ (шпански и англиски), „поглез “(полски и англиски) и „портуњол“ (португалски и шпански).
Уметноста на преведувањето е стара колку и пишаната литература. Делови од сумерскиот Еп за Гилгамеш, еден од најстарите познати книжевни дела, бил преведен на неколку азиски јазици во II милениум п.н.е. Епот веројатно бил читан и од раните автори на Библијата и Илијадата, на нивен мајчин јазик.
Со појавата на сметачите биле направени обиди да се автоматизира преведувањето на текстовите на природен јазик (машинско преведување) или да се користат сметачите како помагало при преведувањето (сметачки-потпомогнато преведување).
Недоразбирања
Почетници, односно аматери во преведувањето понекогаш кон него приоѓаат како тој да е некаква „прецизна“ наука, доследна, без да ги земат предвид поединечните корелации кои постојат помеѓу зборовите и фразите на различни јазици,- приод како во криптографијата. Таквите почетници веројатно претпоставуваат дека сè што е потребно да се преведе еден текст е тоа да се „енкодираат“ (шифрираат) или “декодираат“ еквивалентите помеѓу двата јазика, користејќи речник како „клуч за дешифрирање“.
Напротив, таква постојана врска би постоела само ако некој нов јазик е синтетизиран и истовремено складен со претходните домени на значењето на јазикот, етимологиите и лексичките сегменти. Но и кај новиот јазик нема криптографската примена, бидејќи постепено зборот ќе почне да поприма нови нијанси на значење и ќе се отфрлат претходните асоцијации токму поради самата дијахронична улога на секој јазик. Токму затоа криптографијата и преведувањето се две сосем различни дисциплини.
Друго вообичаено недоразбирање е дека секој кој може да зборува втор јазик е добар преведувач. Во доменот на преведувањето генерално се прифаќа дека најдобрите преведувачи се луѓе кои преведуваат на нивниот мајчин јазик, добро го разбираат изворниот јазик,имаат специфично искуство од домен на тој јазикот и добро го владеат целниот јазик, особено во однос на лексиката и правописот. Освен тоа, добрите преведувачи не се само билингвални, туку се и бикултурни.
Преведувањето послужило како школо за пишување на многу истакнати писатели. Преведувачите, вклучително и првите европски преведувачи на Библијата, во текот на нивната работа ги оформиле јазиците на кои преведувале.Тие биле мостови за пренос на познавања и идеи помеѓу културите и цивилизациите. Заедно со идеите, тие во својот јазик пренесувале заемки, цели граматички структури, идиоми и го збогатувале вокабуларот на целниот јазик, црпејќи од изворниот.
Толкување
Толкувањето односно интерпретирањето,е интелектуална активност што се состои од усна или јазична комуникација,силмултано или консекутивно, меѓу двајца или троја соговорници кои не зборуваат на истиот јазик.
Зборовите толкување е општоприфатен во професионалните и преведувачките студии со цел да се избегне мешање со другите значења на зборот интерпретирање, односно “интерпретација“.
На некои јазици, како во македонскиот, францускиот, англискиот и др. јасна е дисктинкцијата меѓу пишаниот превод (на македонски: преведување, на англиски: translation, француски traduction) и усното преведување (на македонски: толкување, на англиски, француски: interpretation).
Толкувачите одиграле значајни улоги во историјата. Прв пример е Ла Малинче, исто така позната и како Малинцин, Малинали и Доња Марина, жена од раниот 16 век, припадничка на индијанското племе Нахуа од Мексиканскиот Залив. Како дете таа била продадена или дадена на маиските трговци со робови и така станала билингвална. Дадена заедно со другите жени на шпанските конквискадори станала инструмент во шпанското освојување на Мексико, во улога на толкувач, советник, посредник и љубовница на Хернан Кортез.
Точност наспроти јасност
Дискусиите за теоријата и практиката на преведувањето се воделе уште во античко време. Старите Грци правеле разлика меѓу метафразата (буквален превод) и парафразата. Оваа дистинкција ја прифатил и англискиот поет и преведувач Џон Драјден (1631–1700), кој преведувањето го опишал како мешавина на овие два начина преку селектирање на еквиваленти во целниот јазик за изразите користени во изворниот:
Точноста, односно верност, и јасноста се две одлики што во минатиот милениум се сметале за идеали во преведување, особено за книжевното преведување. Овие два идеала честопати се во контрадикција. Па така, во 17 век, Француските критичари ја создале фразата „“ за да им укажат на преведувачите дека преводите, исто како и жените, можат да бидат или верни или убави, но не и двете нешта истовремено.
Верноста се однесува на степенот на кој преводот прецизно го пренесува значењето на текстот на изворниот јазик, без додавање или одземање од истиот, без засилување или намалување на некој дел од значењето и притоа без негово изобличување.
Јасноста се однесува на степенот колку преводот изгледа како да е пишуван на јазикот на кој бил пренесен текстот при што се приспособува граматиката, синтетичките и идиоматските обичаи.
За преводот што го исполнува првиот критериум се вели дека е верен превод; а преводот кој го исполнува вториот е идиоматски превод. Двете одлики меѓусебно се исклучуваат.
Критериумите за верноста на квалитетот на преводот се прецизноста на оригиналната содржина, видот, функцијата и примената на текстот, неговите литературни одлики, неговата социјална и историска содржина и така натаму.
Критериумите за процена на јасноста на преводот се поедноставни: неидиоматскиот превод едноставно „звучи грешно“ и во краен случај, при буквалното преведување од зборот до збор (произведено од системи за машинско преведување), преводот звучи сосем нелогично.
Најчесто, преведувачите на религиозни текстови се држат колку што е можно поблиску до изворниот текст додека пак оние книжевните честопати намерно ги пречекоруваат границите на јазикот со цел за да произведат идиоматски превод. Честопати, кога термините што постојат во некој изворен јазик не постојат во целниот, истите биле позајмувани со што целниот јазик се збогатувал. Поголем проблем при преведувањето претставуваат културните концепти кои немаат еквиваленти во целните јазици. Цицерон и Хорациј, уште во 1 век п.н.е. се изјаснувале против преведувањето „од збор до збор“. Денешната практика е слична на онаа во антиката. Освен некои екстремни метафрази во раниот христијански период и во средниот век : Преведувачите главно покажувале флексибилност во барањето на вистинската формула главно водејќи се по следново: „буквално“ онаму каде што тоа е можно, адаптирано онаму каде што тоа е потребно.
Францускиот преведувач, историчар и теоретичар на преведувањето Антоан Берман (1942–1991) препознал 12 тенденции на изобличување својствени за повеќето преведувачи на прозни текстови (рационализација, појаснување, проширување, облагородување, квалитативно осиромашување, квантитативно осиромашување, уништувањето на ритамот, уништувањето на основните мрежи на значење, уништувањето на јазичните шаблони,уништувањето на изрази и идиоми и др.). Германскиот теолог и филозоф Фридрих Шлајермахер во своето епохално предавање „Различните методи на преведувањето“ (1813) направил разлика помеѓу методите на преведување што го насочуваат „авторот кон читателот“, односно јасноста, и оние кои го насочуваат „читателот кон авторот“, односно екстремната верност на изворниот текст.
Еквиваленција
Прашањето на верноста наспроти јасноста исто така било формулирано и со термините „формална еквиваленција“ и „динамичка (или функционална) еквиваленција“. Изразите му се припишуваат на преведувачот Ежен Нида и првенствено биле осмислени за да ги опишат начините на преведување на Библијата. Сепак, двата приода можат да се применат на било кој вид преведување.
„Формалната еквиваленција“ одговара на „метафразата“, а „динамичката еквиваленција“ на „парафразата“.
„Динамичката еквиваленција“ (или „функционална еквиваленција“) ја следи главната мисла изразена во изворниот текст — и доколку е потребно, на сметка на буквалното значење, оригиналната семема и редот на зборовите и сл.
Наспроти тоа, „формалната еквиваленција“ се стреми кон тоа да го пренесе текстот буквално, или „збор по збор“ односно ) — и доколку е потребно, на сметка на нештата кои се во природата на целниот јазик. Затоа, честопати истата е неприродна, извештачена.
Сепак, не постои остра граница меѓу функционалната и формалната еквиваленција. Напротив, секоја од нив се користи од време на време, и тоа во рамки на еден ист текст и од страна на еден преведувач – понекогаш симултано. Способниот преведувач умее вешто да ги меша и двете еквиваленции.
Повратно преведување
Повратното преведување е постапка кога некој преведен текст, одново се преведува на изворниот јазик со цел да се реконституира оригиналниот текст. Понекогаш ваквата постапка на повратен превод се применува со цел да се провери степенот на верност на преводот.
Пример за ваков обратен превод дал писателот Марк Твен кога го објавил својот превод, на еден негов разказ претходно преведен на француски јазик. Тој во 1903 го објавил својот обратен превод заедно со неговиот оригинален расказ.
Во случај кога ќе се изгуби оригиналот на некој историски документ а притоа останал неговиот превод, научниците прибегнуваат кон обратниот превод со цел да го обноват оригиналниот текст. Тоа било случај и со новелата Ракописот од Сарагоса од полскиот аристократ Јан Поточки (1761-1815). Овој полиглот ја напишал новелата на француски и анонимно објавувал нејзини фрагменти во 1804 и во 1813-14. Делови од оригиналниот француски ракопис подоцна биле изгубени но сепак исчезнатите делови опстанале во полскиот превод на Едмунд Чојецки во 1847 од целосен француски примерок кој сега е изгубен. Верзии на француски јазик на целиот Ракопис од Сарагоса оттогаш биле создадени, врз основа на постоечките фрагменти на француски јазик и на верзиите на француски јазик во обратен преводот–преведени од полската верзија на Чојецки.
Исто така, кога историчарите се сомневаат дека некој документот е превод од некој друг јазик, се прави повратен превод кој обезбедува докази врз основа на одлики како идиоми, посебни граматички структури и сл. кои всушност потекнуваат од оригиналниот јазик. На пример, познатиот текст на народната приказна „Тил Ојленшпигел“ (Till Eulenspiegel) е на германски, но содржи многу компоненти на долногермански јазик. Тоа се чини како јасен доказ дека приказните (или барем поголем дел од нив) оригинално биле пишувани на долногермански а потоа биле преведени на горногермански од страна на метафразичен преведувач.
Исто така,поддржувачите на арамејскиот примат, односно на ставот дека Новиот завет во христијанството биле пишувани на оригинален арамејски јазик, својот аргумент сакаат да го докажат покажувајќи дека проблематичните пасуси во постоечките старогрчки текстови на Новиот завет имаат многу поголема смисла кога обратно се преведени на арамејски.
Врз основа на слични индикации, се смета дека гностичкото Евангелие според Јуда од 2. век, кое опстојало само на коптски, оригинално било напишано на грчки.
Шајка
Шајка — сврзувачки елемент, обично со цилиндричен облик, едниот крај е остар, а другиот најчесто има поширока глава. Шајките за масовна употреба се изготвени од челик, но за специјални намени се користат и шајки од не’рѓосувачки челик, месинг, алуминиум и други материјали. Шајките обично се коваат со чекан или посебен пиштол кој се напојува со компримиран воздух или мал експлозив со мало празнење. Шајката ги поврзува елементите преку триење во правец на оската и преку јакоста на смолкнување попречно на својата оска. Понекогаш врвот на шајките се искривува, за да спречи извлекување. Под поимот клинец подразбираме покрупна и посилна шајка.
Преведување
Превод на верските текстови
Значајна улога во историјата одиграле преводите на верските текстови. Будистичките монаси кои ги преведувале индиските сутри на кинески јазик често ги изменувале своите преводи нагласувајќи аспекти на кинеската култура.
Шајка
Историја
Шајките потекнуваат барем од времето на Римското Царство. Се споменува во Библијата дека цар Давид складирал резерви со железо за изработка на шајки, за изградба на Соломоновиот храм. До крајот на век секогаш биле правени рачно. Во век, по откривањето на машини за производство на шајки, некои клинци сè уште се изработувале рачно, но до крајот на овој век, рачната индустрија за производство на клинци речиси замрува.
Првите машински изработени се создадени во век во Америка.
Преведување
Превод на верските текстови
Еден од првите забележани преводи во западниот свет бил преводот на Стариот завет на старогрчки јазик (оносно, коине) во 3. век п.н.е. Преводот е познат како „Септуагинта“, име кое реферира седумдесет преведувачи (во некои верзии, седумдесет и двајца) кои биле задолжени да ја преведат Библијата во Александрија, Египет. Секој преведувач работел засебно, во изолирана ќелија и согласно легендата сите седумдесет верзии се покажале идентични. Септуагинтата станала изворен текст на подоцнежните преводи на Библијата на многу други јазици, вклучително на латински, на коптски, на ерменски и на грузиски.
Еден од најголемите преведувачи во историјата се смета дека е Свети Јероним, заштитникот на преведувачите, кој на превел Библијата на латински. Со векови, Римокатоличката црква го користела неговиот превод (познат како Вулгата), иако истиот отпрвин се сметал за контроверзен.
Понатаму, во Европа со протестанството Библијата била преведена на неколку европски јазици што на некој начин придонело и за поделбата на Западното христијанство на католицизам и на протестанство како резултат на расчекорот меѓу католичките и протестантските верзии на круцијалните зборови и пасуси во Светата книга. Главно меѓу позначајните преведувачи на Библијата се споменуваат Мартин Лутер кој ја превел на германски јазик, Јакуб Вуџек на полски, и преведувачите на кралот Џејмс кои ја превеле на англиски.
При преводите на Библијата се среќавале доста интерференции па така на пример хебрејскиот збор керен, (на хебру: קֶרֶן) кој значел „рог” во контекстот впрочем означувал „зрак светлина“. Како резултат на ова, ликовните уметници со векови го претставувале Мојсеј со рогови на челото. Пример за ова е познатата скулптура на Микеланџело. Некои христијани со антисемитски ставови го користеле овој опис за да шират омраза кон Евреите, тврдејки дека тие се ѓаволи со рогови.
Книжевно преведување
Преведувањето книжевни дела се смета за лична творечка и литературна активност. Многу познати писатели и самите биле преведувачи како Владимир Набоков, Хорхе Луис Борхес, Роберт Стилер, Харуки Мураками и многу други.
Историја на западното книжевно преведување
Првиот значаен превод на Западот бил тој на Септуагинтата, колекција на еврејски скриптури на старогрчки јазик - коине - во Александрија меѓу 3 и 1 век п.н.е. Раселените Евреи го имале заборавено јазикот на нивните предци и им биле потребни грчките верзии (преводи) за читање на Светото писмо.
Во тек на средниот век латинскиот јазик бил лингва франка на западниот учен свет. Во 9 век Алфред Велики, кралот на Весекс во Англија бил чекор подалеку од своето време и нарачал на англосаксонски да се преведат делата Црковна историја од Беда Многупочитуваниот и Утехата на филозофијата од Боетиј. Во меѓувреме христијанската црква ги отфрлила дури и делумните адаптации на Вулгатата на Свети Јероним од околу 384 година, која била стандардна латинска Библија.
Првите подобри преводи на англиски јазик биле направени во 14 век од страна на Џефри Чосер кој направил адаптација од италијански на Џовани Бокачо во неговото дело Приказна за Витезот и Троил и Кресеида ;започнал да го преведува Романот за розата од француски и завршил со превод на Боетиј од латински. Чосер е основоположник на англиска поетска традиција на книжевни адаптации и преводи од оние раноутврдени книжевни јазици.
Првиот поголем англиски превод бил Вајклифската Библија која ја покажала слабоста на англиска проза. При крајот на 15 век почнала ерата на преведување во англиската проза со Смртта на Артур од Томас Малору - адаптација на легендите за кралот Артур кои толку слободно преведена што тешко може да се нарече вистински превод. Првите големи преводи од тјудорскиот период биле Тиндејловата Библија (1525), која извршила влијание врз Дозволената верзија (1611), и верзијата на лорд Бернер на Хрониките на Жан Фроасар (1523–25).
Истовремено,во ренесансна Италија започнал нов период во историјата на преведувањето, во Фиренца, со доаѓањето на византискиот филозоф Георгиј Гемистос Плетон во дворецот на Козимо де Медичи токму пред падот на Цариград (1453). Делата на Платон биле преведени на латинските од страна на Марсилио Фичино.Ова и латинското издание на Новиот завет на Еразмо водело кон нов став кон преведувањето. За првпат читателите барале строгост во преведувањето бидејќи филозофските и религиските верувања зависеле од точните зборови на Платон, Аристотел и Христос.
Во Европа книжевноста продолжувала да се потпира на адаптацијата. Плејадата на Франција, поетите во Англија од времето на Тјудор, и преведувачите во елизабетанскиот период адаптирале теми од Хорациј,Овидиј и Петрарка и од современи латински писатели формирајќи нови поетски стилови врз основа на овие модели. Англиксите поети и преведувачи барале начин да обезбедат една нова публика создадена со подемот на средната класа и со развојот на печатарството, со дела какви што изворните автори би пишувале, да пишувале во Англија во тоа време.
Во текот на 18 век, преведувачите го испуштале тоа што не разбирале во текстот или сметале дека ќе ги збуни читателите. Тие сметале дека нивниот стил на израз е најдобар и дека текстовите треба да бидат приспособени на преводот. Правеле преводи од преводи на некој трет јазик или од јазици што одвај ги познавале.
19 век донел нови стандарди во прецизноста и во стилот. Што се однесува до прецизноста начелото било „текстот, целиот текст и само текстот“ освен за некои повулгарни пасуси и дополнување на многубројни појаснувачки фусноти. Што се однесува до стилот целта на викторијанските преведувачи, со своите метафрази или квазиметафрази била постојано да ги потсетуваат читателите дека читаат странска класика. Икслучок бил извонредниот превод во овој период на Едвард Фицџералд Рубајат кој го превел персиското дело Рубајат од поетот Омар Хајам (1859) зачувувајќи го ориенталниот стил со користење на персиски имиња.
На самиот почеток на 20 век бил поставен нов модел од страна на Бенџамин Џовет во 1871, кој го превел Платон на лесен и едноставен јазик. Примерот на Џовет не се следел, сè до новиот век кога точноста а не стилот, станал основен критериум.
Историја на источното книжевно преведување
Постоела посебна традиција на преведување во Јужна и Источна Азија (главно во денешна Индија и Кина) особено во предавањето на верските текстови – особено будистичките – по налог и водство на кинеската империја. Класичниот индиски превод главно се одликува со слободна адаптација а отколку слепо придржување до оригиналот што повеќе било одлика за Европа додека кинеската преведувачка теорија идентификува разновидни критериуми и ограничувања во преведувањето.
Во источноазиската синосфера (сфера на кинеско културно влијание), поважно од самото преведување е самото читање на кинески текстови, што пак имало значајно влијание на јапонскиот, корејскиот и виетнамските јазици, со големи заемки во вокабуларот и во пишаниот систем. Значаен е јапонскиот Канбун, кој е систем на глосирање кинески текстови за јапонски читатели.
Во Азија, со ширењето на будизмот довело до долготрајни напори за превод кои траеле и над илјада години. Тангутската империја била особено ефикасна во таквите напори; со користење на тогашниот новитет – печатење со дрвени плочи, и со целосна поддршка на власта (современиците опишувале како императорот и неговата мајка лично придонесувале кон обидите за превод, заедно со мудреците, од различни националности), на Тангутците им беа потребни неколку декади да се преведат томовите, за кои на Кинезите им биле потребни векови да ги поминат.
Широкообемни напори за превод биле преземени од страна на Арапите. По освојувањето на грчкиот свет, тие направија арапски верзии на неговите филозофски и научни трудови. Во средниот век, некои преводи на овие арапски верзии биле направени на латински, главно во Кордоба во Шпанија. Ваквите латински преводи од грчки и оригинални арапски дела на учењата и науката помогнале да се унапреди развојот на европската схоластика.
Книжевното преведување во Македонија
Четвртото дело на Јоаким Крчоски напишано во 1817, под наслов „Чудеса пресвјатија Богородици“ од страна на академската јавност (МАНУ) се смета за прв книжевен превод на македонски јазик. Станува збор за грчки текст преведен на чист народен македонски јазик, кој и денес се зборува во Македонија.
Најучениот Македонец во 19 век - прв преведувач меѓу јужните Словени на Светиклиментовото житие на народен македонски јазик - е автор на многу книги напишани на мијачкиот дијалект бил Партениј Зографски. Партениј ги зборувал и познавал францускиот, рускиот, грчкиот, латинскиот, хебрејскиот и старохалдејскиот јазик. Запаметени се зборовите што ги кажал Партениј:
Престојувајќи на Синајскиот Полуостров Теодосиј Синаитски ја започнал својата културно-просветна дејност. Во тоа време манастирот „Света Катерина“ на Синај, каде што бил сместен идниот македонски печатар, бил познат како црковно-книжевен центар и како ризница на многу сочувани стари ракописи, на чие преведување работеле повеќе луѓе. Наоѓајќи се во таква културна средина, под влијание на словенската традиција и на многуте словенски ракописи што биле сочувани во тамошната манастирска библиотека, грчкиот воспитаник Теодосиј почнал национално да се буди и осознава. Таму ги научил црковнословенскиот јазик и словенската азбука и писмо, и се зафатил со преведување на разни молитви и други погодни богослужбени текстови од грчки на словенски јазик, со примеси на македонскиот народен говорен јазик. Преведените црковни текстови и молитви преку писма им ги испраќал на своите синови, роднини и пријатели во Дојран, со напомена - да бидат растурени и раширени меѓу правоверните христијани во неговото родно место, и пошироко. Црковни текстови, преведени на прост народен јазик, испраќал и на своите пријатели во други краишта на Македонија, со цел да бидат изучувани од правоверните христијани, како и да се шират културата и просветата меѓу македонското население преку црквата.
Хомер за првпат во Македонија бил препеан од старогрчки во 1953 година од страна на Михаил Д. Петрушевски. , како избор текстови од Илијада и Одисеја а потоа во 1982 истиот преведувач и интегрално го препеал делото Илијада. а во 2008 интегрално е преведен и епот Одисеја. Објавувањето на „Одисеја“ на македонски јазик се подготвувало повеќе години, откако Петрушевски го завршил преводот од оригинален старогрчки јазик на кој работел речиси две децении, а го завршил непосредно пред смртта.
Македонија врз чии темели била создадена Византиското Царство имала можност да се сретне и запознае со различни писма, а подоцна и со различните преводи на „книгата над книгите“ – Библијата. Македонците во тоа време ги восприемале по устен и писмен пат и на јазик на мнозинството (латински или грчки) најновите цивилизациски достигнувања. Светите браќа Кирил и Методиј, го припремиле патот, а некаде пред крајот на својот живот, свети Методиј скоро целосно, без книгите на Макавеите, ја превел „книгата над книгите“. Така, во 9 век, Библијата била преведена на старословенски јазик разбирлив за Источните Словени. Преписите од преводот на Библијата се ширеле према исток и придонеле Источните словени, меѓу кои и Русите да го примат христијанството. Инаку, првото целосно издание во превод на Библијата (Стар и Нов завет) на современ македонски литературен јазик било издадено од Македонската православна црква дури во 1990 а потоа во 1999, Светото писмо повторно било објавено во превод Д.Х.Константинов.
Сонетите на Шекспир за првпат во Македонија биле преведени од страна на поетот Ацо Шопов во 1968 година. Драмите на Вилијам Шекспир,на македонски ги превел Драги Михајловски. Михајловски го превел целокупното дело на Шекспир, сите 37 драми и 154 сонети. „Целта на преводот“, според Драги Михајловски, „било да се навлезе во творештвото на Шекспир и да се види колку во периодот од појавата на првите македонски преводи од овие четири драми, што ги направија Ацо Шопов, Блаже Конески и Богомил Ѓузел, се развил и пораснал современиот македонски јазик, а со тоа и неговите можности за примање врвни дела од светската книжевност“.
Препев
Преведувањето на поезијата се нарекува препев. Поезијата претставува посебен предизвк за преведувачите, со оглед на значењето на формалните аспекти на еден текст, покрај неговата содржина. Во 1959 година во неговата влијателна книга „За јазичаричките аспекти на преведувањето”, рускиот јазичар и семиотичар Роман Јакобсон отишол толку далеку што изјавил дека „поезијата по дефиниција [е] непреводлива”.
Во 1974 година американскиот поет Џејмс Мерил напишал песна, „Изгубени во преводот”, која делумно ја истражува оваа идеја. Прашањето, исто така предмет на дискусија во книгата на Даглас Хофштадер од 1997 година, ( Le Ton Beau де Marot), е дали добар превод на една песна треба да ја пренесува колку што е можно повеќе својата буквална смисла или својата форма и структура (метар, или рима шема на алитерација, итн.).
Теории на преводот
Во однос на современите теории на преведување начелно се констатира постоење на шест доминирачки правци:
Приоди засновани на практиката/Комуникациски приод
Во делото Толкување за превод, Д.Селешкович и М. Ледерер поддржуваат теза дека треба да се преведува значењето а не јазикот. Јазикот, според нив е обичен носител на пораката. Јазикот може да биде пречка при разбирањето. Затоа треба секогаш да се избегнува да се транскодира и во тек на преведувачката дејност да се пристапува кон девербализацијата.