cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дрвопис
Развој на дрвописот
Во XIX век, во Париз јапонскиот дрвопис ќе биде инспирација на многу современи уметници, внесувајќи изразни црти со кои започнува авангардниот уметнички израз, особено во графичкото творештво. Пол Гоген, Винсент ван Гог, Анри де Тулуза - Лотрек, Едгар Дега, Едуар Мане, Камиј Писаро, Едвард Мунк се поистакнатите уметници коишто создале значајни ликовни остварувања во оваа графичка техника.
Во почетокот на дваесеттиот век, германските експресионисти, собрани во групата Мост ќе внесат силен и изразит ликовен јазик во оваа техника: Ерих Хекел, Ернст Лудвиг Кирхнер, Емил Нолде, Ото Милер, Кете Колвиц, како и членовите на групата Синиот јавач - Василиј Кандински, Паул Кле, создавајќи од дрвописот значаен уметнички творечки дострел.
Метод
Сликата, цртежот, во дрвописот, се врежува со помош на специјални ножеви врз мазната дрвена површина. Деловите или мотивите кои треба да се отпечатат, остануваат на површината од плочата, додека таа што нема да се печатат се под површината на плочата. Бојата останува на мазната површина, а под неа останува бела ненабоена површина. На Исток, процесот на печатење се одвивал рачно, додека на Запад, печатењето се одвива со помош на преса за рамен печат.
Дрвопис во боја
Дрвописот во боја се реализира со употреба на повеќе матрици или секоја матрица е одредена боја. Најчесто се печати од посветли кон потемни бои. Суштински во печатењето во боја е прецизното поставување на плочите познато како „пасирање“, при што секоја плоча една врз друга мора да се поставени прецизно, точно, за да нема дуплирање и заматување на крајната графичка реализација.
Винко Шкафар
Винко Авгуштин Шкафар (словенечки: Vinko Škafar; 27 август 1939, Белтинци, Кралство Југославија -) словенечки капучин монах, католички свештеник, теолог и публицист.
Роден е во Прекмурје. Воениот рок го отслужил во Македонија. Студирал во Загреб, Осиек и Љубљана. Пишуваше дискусии и статии на словенечки, но и на хрватски. Во рамките на Словенечката богословска академија во Рим, учествувал на различни историски симпозиуми. Бил уредник на словенечки верски списанија. Во 2023 година учествуваше во составувањето и објавувањето на молитвеникот „Jezuš, tovariš moj“ на прекмурскиот јазик (соавтори Бранко Пинтарич и Акош Дончец).
Сулфурни оксиди
Сулфурни оксиди — разни видови на соединенија на сулфурот и кислородот како што се SO, SO2, SO3, S7O2, S6O2, S2O2 итн.
Сулфур оксид (SOx) се однесува на едно или повеќе од следниве:
12 јуни
12 јуни — 163-тиот ден во годината според грегоријанскиот календар (164-ти во престапна година). Остануваат 202 дена до крајот на годината.
13 јуни
13 јуни — 164-тиот ден во годината според грегоријанскиот календар (165-ти во престапна година). Останува 201 ден до крајот на годината.
14 јуни
14 јуни — 165-тиот ден во годината според грегоријанскиот календар (166-ти во престапна година). Остануваат 200 дена до крајот на годината.
Центар за граѓански слободи (организација за човекови права)
Центарот за граѓански слободи ( Центр Громадянських Свобод ) е украинска организација за човекови права предводена од украинската адвокатка Олександра Матвичук. Основана е во 2007 година, со цел да се изврши притисок врз владата на Украина да ја направи земјата подемократска. Организацијата ја доби Нобеловата награда за мир за 2022 година, заедно со Алес Бјалијатски и руската организација Меморијал.
Историја
Мисија
CCL е еден од водечките актери во Украина, кој влијае врз формирањето на јавното мислење и јавната политика, го поддржува развојот на граѓанскиот активизам и активно учествува во меѓународните мрежи и акциите за солидарност за промовирање на човековите права во регионот на ОБСЕ.
Центарот за граѓански слободи е основан во Киев, Украина на 30 мај 2007 година. Организацијата е ангажирана во воведување законски измени во обид да ја направи Украина подемократска и да ја подобри јавната контрола на агенциите за спроведување на законот и судството. Еден од фокусите на организацијата е ажурирањето на Кривичниот законик на Украина.
Во времето на протестите на Евромајдан во 2013-2014 година, групата го започна проектот Еуромајдан СОС за да обезбеди правна поддршка на демонстрантите кои учествуваа во протестите на Евромајдан и да ги надгледува злоупотребите направени од безбедносните сили на тогашниот претседател Виктор Јанукович.
По руската анексија на Крим во 2014 година и почетокот на војната во Донбас (исто така во 2014 година), организацијата започна да го документира политичкиот прогон на Крим и злосторствата на територијата контролирана од поддржаната од Русија сепаратистичка Народна Република Луганска и Народна Република Доњецк. Организацијата, исто така, започна меѓународни кампањи за ослободување на незаконски затворени луѓе во Русија, руско анектираниот Крим и Донбас.
По руската инвазија на Украина во 2022 година, Центарот за граѓански слободи исто така започна да ги документира руските воени злосторства извршени за време на војната. Норвешкиот Нобелови комитет во 2022 година рекол дека организацијата „игра пионерска улога барајќи ги виновните страни одговорни за нивните злосторства “.
На 7 октомври 2022 година, Центарот за граѓански слободи ја доби Нобеловата награда за мир за 2022 година, заедно со Алес Бјалијатски и руската организација Меморијал. Ова била прва Нобелова награда доделена на украински граѓанин или организација. За време на прес-конференцијата на 8 октомври 2022 година, раководителот на Центарот за граѓански слободи, Олександра Матвичук, признал дека ниту украинскиот претседател Володимир Зеленски, ниту кој било друг (украински) владин функционер не му честитал на Центарот за граѓански слободи за добивањето на Нобеловата награда. Матвичук рекол дека можеби се обиделе, но можеле да бидат неуспешни бидејќи таа и нејзината колешка „штотуку се враќале од службено патување“.
Во ноември 2022 година, Олександра Матвичук ги повика земјите да и дадат оружје на Украина за ослободување на окупираните територии во Украина како најдобар начин да се запрат долготрајните злосторства што ги прави Руската Федерација.
Име
Според статутот на организацијата, целото име на организацијата е Центар за граѓански слободи Организација на граѓанското општество, а скратената деноминација е Центар за граѓански слободи. На својата веб-страница, организацијата најмногу се нарекува себеси Центар за граѓански слободи.
15 јуни
15 јуни — 166-тиот ден во годината според грегоријанскиот календар (167-ми во престапна година). Остануваат 199 дена до крајот на годината.
Стив (Баба Планина)
Стив — планински врв на планината Баба, во рамки на националниот парк Пелистер во југозападниот-западниот дел на Република Македонија. Неговата надморска височина изнесува 2.468 метри.
17 јуни
17 јуни — 168-миот ден во годината според грегоријанскиот календар (169-ти во престапна година). Остануваат 197 дена до крајот на годината.
20 јуни
20 јуни — 171-виот ден во годината според грегоријанскиот календар (172-ри во престапна година). Остануваат 194 дена до крајот на годината.
19 јуни
19 јуни — 170-тиот ден во годината според грегоријанскиот календар (171-ви во престапна година). Остануваат 195 дена до крајот на годината.
16 јуни
16 јуни — 167-миот ден во годината според грегоријанскиот календар (168-ми во престапна година). Остануваат 198 дена до крајот на годината.
22 јуни
22 јуни — 173-тиот ден во годината според грегоријанскиот календар (174-ти во престапна година). Остануваат 192 дена до крајот на годината.
Мека превлака
Мека превлака или мек лак - (фр. vernis mou), графичка техника во длабок печат.
Историја
За првпат била применета во Фрнција кон крајот на XVII и почетокот на XVIII век.
Кон крајот на XIX век, оваа техника ќе го доживее својот процут, бидејќи со својата изразност била блиска до принципите на импреионизмот.
Во оваа техника работеле: Пјер Огист Реноар, Едгар Дега, Шарл-Франсоа Добињи, Мери Стивенсон Касат, Томас Гејнсборо, Кете Колвиц и други.
Меката превлака, во изразот е слична на цртежи изработен со  молив или јаглен и се одликува со мека, живописна, зрнеста структура.
Метод
Прво, металната плоча се премачкува со масна подлога, најчесто восок. Врз плочата потоа се става зрнеста хартија а цртежот се нанесува врз неа со притисок од поостар  молив.
Поради притисокот на моливот, честичките од плочата се лепат на хартијата. По ова, плочата се нагризува со азотна киселина или раствор на железен хлорид. Киселината делува врз плочата само на местатата на кои хартијата го впила лакот - восокот,  од притисокот со моливот. По завршувањето на процесот на нагризување, лакот се мие и се отстранува со топла вода, на плочата се нанесува печатарска боја која останува на местата каде што првобитно моливот ја одмастил површината и се печати на преса за длабок печат ,
Бојаџиев Врв
Бојаџиев Врв или 'Ржана – планински врв на планината Баба, во рамки на националниот парк Пелистер во југозападниот-западниот дел на Република Македонија. Врвот се наоѓа на границата со Грција, југозападно од селата Драгош и Кишава и југозападно од Битола. Неговата надморска височина изнесува 2.329 метри.
24 јуни
24 јуни — 175-тиот ден во годината според грегоријанскиот календар (176-ти во престапна година). Остануваат 190 дена до крајот на годината.
Графика
Графика (пишувам, гребам) е една од ликовните дисциплини. Нејзините основни изразни средства се: линијата, површина, густината на бојата. Главниот и основен принцип во графиката е балансот помеѓу црното и белото. Графиката може да биде и во боја, но сепак, акцентот не е во колоритот како во сликарството. Изразните мотиви и претстави во графиката се со истиот опсег и содржина како и во останатите ликовни техники.
Историја
Почетоците на графиката датираат уште од палеолитот забележани во првобитните живеалишта - пештерите.
Техника на висок печат
Оваа техника на висок печат е обработка на плочата - матрицата на која што линиите и формите што сакаме да ги втиснеме на хартијата се на површината од матрицата а оние што не треба да бидат отпечатени, втиснати се под површината на матрицата.
Техника на длабок печат
Оваа техника подразбира - цртежот што сакаме да го втиснеме на хартијата од матрицата да се врежува во плочата. При печатењето, површината на плочата останува чиста и без боја, а врежаните линии и форми се исполнети со боја која потоа се втиснува на хартијата. За графички подлоги, матрици, вообичаено се користат плочи од бакар, цинк, алуминиум, плексиглас. Цртежите се внесуваат на два начина: механички или хемиски.
Аргатробан
Аргатробан е лек кој се користи за спречување на згрутчувањето на крвта. Се работи за синтетички инхибитор на тромбин. Се користи за антикоагулација кај возрасни со хепарин-индуцирана тромбоцитопенија од типот II (ХИТ II), во случај кога е потребна парентерална антитромботична терапија.
Графика
Техника на рамен печат
Техниката на рамен печат подразбира печатење на цртежот и формите преку рамна плоча.
Аргатробан
Механизам на дејство
Антикоагулантниот ефект на аргатробан се заснова на реверзибилна инхибиција на сите ефекти на тромбин, вклучувајќи формирање на фибрин, активирање на факторите на коагулација V, VIII и XIII и активирање и агрегација на тромбоцитите. Исто така, аргатробан го инхибира тромбинот во неговото дејство на активирање на белковината C.
25 јуни
25 јуни — 176-тиот ден во годината според грегоријанскиот календар (177-ми во престапна година). Остануваат 189 дена до крајот на годината.
23 јуни
23 јуни — 174-тиот ден во годината според грегоријанскиот календар (175-ти во престапна година). Останува 191 ден до крајот на годината.
Нина Кравиц
Нина Кравиц (Нина Кравиц), (родена на во ))  — руски диџеј, музички продуцент и пејачка.
Кариера
Кравиц работела и се нашла во голем број улоги, кон крајот на 2000-тите години, пред да започне нејзината музичка кариера, вклучувајќи го и фиксирањето на „забите на космонаутите“ - како домаќин на локално радиоемисија и пишувајќи за Фанзин. Таа била прифатена во 2005 година во музичката академија Ред Бул Мјузик Академи (Red Bull Music Academy ) во Сиетл, но не можела да присуствува бидејќи не можела да добие виза. Наместо таму, следната година присуствувала во Мелбурн. До 2008 година таа настапувала редовно во ноќниот клуб Пропаганда во Москва.
Кравиц го издала својот самонасловен деби-албум во февруари 2012 година, преку издавачката куќа Рекидс, и добила мешани позитивни критики.
Кравиц отворила сопствена дискографска издавачка куќа во 2014 година, наречена Трип (англиски: Trip).
Таа го измешала четириесет и осмиот DJ-Kicks микс албум, кој бил објавен во јануари 2015 година.
Личен живот
Кравиц е родена и израсната во Иркутск, Сибир, Русија. На 19-годишна возраст започнала да студира стоматологија во Москва, каде подоцна се стекнала и со престој.
Според „Гардијан“, „технообразованието на Кравиц започнало во нејзиниот роден град Иркутск и се развило кон крајот на 90-тите години, кога таа слушала утринска програма на електронска музика на мрежата Европа Плус. Кон крајот на 2000-тите, таа живеела во Москва, каде што работела како стоматолог во болницата за воени ветерани секој ден и каде започнала да одржува клупски настапи во петок навечер“.
Во 2018 година се појавиле гласини кои ги поврзуваат Нина Кравиц и Кристијано Паскоа Де Гувеја, медицинска сестра и музички продуцент. Оваа врска не била потврдена од ниту едната страна.
21 јуни
Во астрономијата - вообичаената дата на која настапува сончева пресвртница, односно денот на кој сонцето изгледа како да седи во место.
Во астрологијата - првиот цел ден на хороскопскиот знак рак.
1906 Петар (Пешо) Самарџиев 1877-1906 Тиквешки војвода
(Marie's the Name) His Latest Flame
(Marie's the Name) His Latest Flame е песна снимена во хит верзија на Елвис Присли и објавена од Елвис Присли Музика во 1961 година. Напишана е од Док Пом и Морт Шуман и за првпат снимена од Дел Шенон на албумот Runaway With Del Shannon, кој беше објавен во јуни 1961 година.
Поуспешната и познатата снимка од Елвис Присли беше објавена во август 1961 година. Релативно интензивната мелодија, во која се одликуваше со битката на Бо Дидли, се одвиваше добро и на поп и на лесните станици за слушање, достигнувајќи го бр. 4 на Билборд Хот 100, и Не 2 на табелата Лесно слушање, заснована (во тоа време) на Топ 100. Сепак, трчањето во топ 100 на синглот беше нетипично за хитот на Топ десет. Во есента 1961 година пукаше од 22 на 4, а потоа падна на 10, а потоа на 26, сите во просторот од четири недели. Синглот (двокреветна А-страна со „Little Sister“, како и во државите) помина четири седмици на првото место на Сингл за синглови во UK Singles Chart - еден од деветте топ-топ-листи на Присли во Велика Британија меѓу 1960 и 1962 година.
= Персонал = Снимено во RCA Studio B, Нешвил, 25 јуни, 1961
Идаруцизумаб
Идаруцизумаб (латиница: idarucizumab, трговско име: Praxbind ) е лек кој се користи како специфичен противотров (антидот) за прекинување на антикоагулантниот ефект предизвикан од лекот дабигатран. Идаруцизумаб е хуманизирано моноклонално антитело.
Фармаколошки својства
Идаруцизумаб го врзува и неутрализира дабигатран со 350 пати поголем афинитет во споредба со тромбин. Просечниот терминален полуживот на идарицизумаб е 10,3 часа.
Производство
Идаруцизумаб се произведува во клетките на јајниците на кинески хрчак (chinese hamster ovary cells, CHO) со технологија на рекомбинантна ДНК. Активната супстанција е хуманизиран, моноклонален Fab фрагмент со релативна моларна маса од приближно 47,8 kDa, кој се состои од κ-лесен ланец (капа лесен ланец) од 219 аминокиселини и γ тежок ланец од 225 аминокиселини. Молекулата не е гликолизирана.
Клинички информации
Идаруцизумаб се дава интравенски како единечна доза. Во поединечни случаи, дополнителна доза може да биде корисна.
Несакани ефекти
За оние кои се лекуваат со овој лек постои ризик од тромбоемболизам како резултат на основната болест третирана со дабигатран (како што е атријална фибрилација ).
Интеракции со други супстанци
Поради специфичното врзување на идаруцизумаб за дабигатран, значајни интеракции со други лекови се сметаат за неверојатни.
Дозвола
Антителото беше развиено од Boehringer Ingelheim и одобрено под трговското име Praxbind од Европската комисија и од Администрацијата за храна и лекови (FDA) во 2015 година. Лекот е одобрен за брзо спречување на антикоагулантниот ефект на дабигатран во случај на неконтролирано крварење или крварење опасно по живот или пред итна операција.
Во моментот на одобрување, идаруцизумаб беше единствениот противотров (антидот) за лек кој припаѓа на групата директни орални антикоагуланси (DOAC).
26 јуни
26 јуни — 177-миот ден во годината според грегоријанскиот календар (178-ми во престапна година). Остануваат 188 дена до крајот на годината.
27 јуни
27 јуни — 178-миот ден во годината според грегоријанскиот календар (179-ти во престапна година). Остануваат 187 дена до крајот на годината.
28 јуни
28 јуни — 179-тиот ден во годината според грегоријанскиот календар (180-ти во престапна година). Остануваат 186 дена до крајот на годината.
29 јуни
29 јуни — 180-тиот ден во годината според грегоријанскиот календар (181-ви во престапна година). Остануваат 185 дена до крајот на годината.
Голема Чука (Баба Планина)
Голема Чука или Висока Чука – планински врв на планината Баба, во рамки на националниот парк Пелистер во југозападниот-западниот дел на Република Македонија. Врвот се наоѓа на јужно од превојот Ѓавато, источно од селото Претор. Неговата надморска височина изнесува 2.182 метри.
Цуце
Цуце – планински врв на планината Баба, во рамки на националниот парк Пелистер во југозападниот-западниот дел на Република Македонија. Врвот се наоѓа на границата со Грција, западно од Бојаџиев Врв, источно од селото Долно Дупени. Неговата надморска височина изнесува 2.120 метри.
1 јули
1 јули — 182-иот ден во годината според грeгоријанскиот календар (183-и во престапна година). Остануваат 183 денови до крајот на годината.
3 јули
3 јули — 184-иот ден во годината според грегоријанскиот календар (185-и во престапна година). Остануваат 181 денови до крајот на годината.
2 јули
2 јули — 183-иот ден во годината според грегоријанскиот календар (184-и во престапна година). Остануваат 182 денови до крајот на годината.
4 јули
4 јули — 185-иот ден во годината според грегоријанскиот календар (186-и во престапна година). Остануваат 180 денови до крајот на годината.
5 јули
5 јули — 186-иот ден во годината според грегоријанскиот календар (187-и во престапна година). Остануваат 179 денови до крајот на годината.
Генетика
Генетика (од γενετικός генетикос, „да роди“ и од генезис, „потекло“)   или наследознание — гранка на биологијата која се занимава со проучување на гените, наследноста и варијацијата кај живите организми.
Генетиката се справува со прашања какви што се молекуларната градба и функција на гените, однесувањето на гените во контекст на клетка или организам (на пример, доминантност и епигенетика), закономерностите на наследување од родителите до потомството, како и генската дистрибуција, варијација и промена во популациите. Поради тоа што гените се универзални за сите живи организми, генетиката може да се користи за проучување на сите живи системи, од вируси до бактерии, преку растенијата и домашните животни, до човекот (како што е во медицинската генетика).
Фактот што живите суштества наследуваат белези од нивните родители е користен уште од праисториските времиња за да се подобрат земјоделските растенија и животни по пат на селективно размножување. Меѓутоа, современата наука генетика, која се обидува да го сфати процесот на наследување, е зачната со работата на Грегор Мендел во средината на XIX век. Иако тој не ја познавал физичката основа на наследноста, Мендел воочил дека организмите наследуваат белези преку дискретни единици на наследувањето кои денес се нарекуваат гени.
Гените соодветствуваат на подрачја во рамките на ДНК, молекула составена од ланец од четири различни видови на нуклеотиди — последователноста (низата) од овие нуклеотиди е генетската информација која организмите ја наследуваат. Природно ДНК се среќава во двонишковидна форма, при што нуклеотидите на секоја нишка се комплементарни еден со друг. Секоја нишка може да биде шаблон за создавање на нова партнерска нишка. Ова е физичкиот метод за создавање копии од гени кои можат да се наследат.
Низата од нуклеотиди во еден ген се транслира (преведува) од страна на клетките при што се добива ланец од аминокиселини кои создаваат белковини — редоследот на аминокиселините во една белковина соодветствува на редоследот на нуклеотиди во генот. Врската меѓу нуклеотидната низа и аминокиселинската низа е позната како генетски код. Аминокиселините во белковината одредуваат на кој начин таа ќе се извие во тридимензионален облик; а од своја страна, оваа структура е одговорна за функцијата на белковината. Белковините ги имаат речиси сите функции потребни на клетката за нејзиниот опстанок. Промена на ДНК во генот може да ги измени аминокиселините на белковината, со што се менува нејзиниот облик и функција: ова може да има драматичен ефект на клетката и на организмот во целост.
Иако генетиката игра голема улога во изгледот и однесувањето на организмите, всушност комбинацијата од генетика и она што организмот го искусува во текот на животот е одлучувачко за крајниот исход. На пример, додека гените имаат улога во одредувањето на големината на организмот, исхраната и здравјето со кои е соочен истиот по зачнувањето имаат исто така големо влијание.
Историја
Иако почетокот на генетиката е обележан со применетата и теоретска работа на Грегор Мендел од средината на XIX век, сепак други теории за наследувањето биле создавани и пред Мендел. Позната теорија во Менделовото време бил концептот на наследување со мешање: според овој концепт, единките наследуваат мешавина од белезите на нивните родители. Работата на Мендел покажала дека ова не е точно, односно белезите се составени од комбинации на различни гени наместо континуирана мешавина. Друга теорија која делумно била поддржувана во тоа време е теоријата на наследување на стекнатите одлики: верување дека единките наследуваат белези кои се засилуваат започнувајќи од нивните родители. За оваа теорија (најчесто сврзувана со Жан Батист Ламарк) денес е познато дека е неточна — искуствата со кои се стекнале единките не влијаат на гените кои ги предаваат на нивните деца. Други теории биле теоријата на пангенеза на Чарлс Дарвин (која имала како стекнати, така и наследни аспекти) и преформулацијата на пангенезата на Френсис Галтон.
Менделова и класична генетика
Современата генетика започнала со Грегор Јохан Мендел, австриски августински свештеник и научник кој ја проучувал природата на наследувањето кај растенијата. Во својот труд „Versuche über Pflanzenhybriden“ („Експерименти со хибридизација на растенијата“), објавен 1865 во Naturforschender Verein (Друштво за истражување на природата) во Брно, Мендел ги следел закономерностите на наследување на некои белези кај грашок и нив ги опишал математички. Иако закономерноста на наследувањето може да се следи само за неколку белези, работата на Мендел навестувала дека наследството е партикуларно, не стекнато, и дека закономерностите на наследување на многу белези можат да се објаснат со едноставни правила и односи.
Важноста на работата на Мендел не била разбрана сè до 1890, по неговата смрт, кога другите научници кои работеле на слични проблеми повторно ја откриле неговата работа. Вилијам Бејтсон, приврзаник на работата на Мендел, го составил зборот „генетика“ во 1905.
По откривањето на работата на Мендел, научниците се обидувале да одредат кои молекули во клетката биле одговорни за наследувањето. Во 1910, Томас Хант Морган зборувал дека гените се наоѓаат на хромозомите, врз основа на набљудувањата на полово-сврзаната белоочна мутација кај винската мушичка. Во 1913, неговиот студент Алфред Штуртевант го искористил феноменот на генетско сврзување да покаже дека гените се распоредени линеарно на хромозомот.
Молекуларна генетика
Иако структурата на ДНК покажала на кој начин функционира наследноста, сè уште не било познато како ДНК влијае врз однесувањето и функционирањето на клетките. Во годините кои следувале, научниците се обидувале да сфатат како ДНК го контролира процесот на производство на белковини. Се открило дека клетката ја користи ДНК како шаблон за синтеза на соодветна информациска РНК (молекула составена од нуклеотиди, многу слична на ДНК). Нуклеотидната низа на информациската РНК се користи за да се создаде аминокиселинска низа во белковината; оваа транслација меѓу нуклеотидните и аминокиселински низи е позната како генетски код.
Ова молекуларно разбирање на наследноста отворило пат на многу истражувања. Едно важно откритие било секвенционирањето на ДНК со терминација на ланецот, развиено во 1977 од страна на Фредерик Сангер. Оваа технологија им овозможува на научниците да ја читаат нуклеотидната низа на ДНК молекулата. Во 1983, Кери Бенкс Мулис ја развил полимеразната верижна реакција, овозможувајќи брз начин да се изолира и засили одреден дел ДНК од смеса. Со напорите вложени во Проектот за човечкиот геном (Human Genome Project), како и приватната работа на Celera Genomics, овие и други методи кулминираа со секвенционирањето на човечкиот геном во 2003.
Дискретно наследување и Менделови закони
На најфундаментално ниво, наследството кај организмите се среќава во вид на дискретни единици наречени гени. Ова својство било најпрво набљудувано од Грегор Мендел, кој ја проучувал сегрегацијата на наследните единици кај грашокот. Во неговите експерименти со изучување на белегот за боја на цветот, Мендел увидел дека цветовите на секое растение грашок биле или црвени, или бели - но никогаш интермедиерни, нијанса меѓу овие две бои. Овие различни и дискретни верзии од ист ген се наречени алели.
Кај грашокот, кој е диплоиден вид, секое единечно растение поседува по две копии од секој ген, по една копија наследена од секој родител. Многу видови, вклучувајќи ги и луѓето, го имаат овој образец на наследување. Диплоидните организми со по две копии од ист алел за даден ген се наречени хомозиготни на тој генски локус, додека организмите со две различни алели за даден ген се наречени хетерозиготни.
Сетот од алели кај даден организам се нарекува генотип, додека белезите на организмот кои можат да се набљудуваат се неговиот фенотип. Кога организмите се хетерозиготни за еден ген, често еден алел се нарекува доминантен, бидејќи неговите квалитативни одлики доминираат во фенотипот на организмот, а другиот алел е наречен рецесивен поради тоа што неговите квалитативни одлики не се забележуваат. Некои алели не покажуваат целосна доминантност, а наместо тоа покажуваат нецелосна доминантност со експресија на интермедиерен фенотип, или кодоминантност со експресија на двете алели одеднаш.
Обележување и дијаграми
При експерименти со оплодување и размножување (и особено кога се зборува за Менделовите закони), родителите се означуваат како „P“ поколение, а потомството како „F1“ (прво филијално или синовско) поколение. Кога F1 потомството се пари меѓусебно, нивното потомство се означува како F2 (второ филијално) поколение. Еден од вообичаените дијаграми кои се користат да се предвиди резултатот од вкрстувањето е панетовата мрежа.
При изучување на човековите генетски заболувања, генетичарите често се користат со родословни стебла за да го претстават наследувањето на белезите.
Заемодејство меѓу повеќе гени
Организмите поседуваат илјадници гени, а кај организмите кои се размножуваат полово овие гени обично се подредуваат (групираат) независно еден од друг. Ова значи дека наследувањето на алел за жолт или зелен плод (на пример, грашак) е неповрзано со наследувањето на алели за бели или црвени цветови. Овој феномен, познат како „втор закон на Мендел“ или „закон за независно подредување“, значи дека алелите за различните гени се заменуваат меѓу родителите за да се формира потомство со многу различни комбинации. (Одредени гени не се подредуваат независно, тие покажуваат генско сврзување, предмет на расправа подолу во статијава).
Често различните гени можат да заемодејствуваат на начин кој влијае на ист белег. Кај растението Omphalodes verna, на пример, постои ген со алели кои ја одредуваат бојата на цветовите - сина или магента. Друг ген, меѓутоа, контролира дали цветовите воопшто имаат боја или се бели. Кога едно растение има по две копии на овој бел алел, неговите цветови се бели - независно од тоа дали првиот ген има сини или магента алели. Ова заемодејство меѓу гените е познато како епистаза, односно вториот ген е епистатичен во однос на првиот.
Многу белези не се дискретни (на пример, црвени или бели цветови), а наместо тоа се континуирани (како височината на човекот и бојата на кожата). Овие сложени белези се производи од многу гени. Влијанието на овие гени е посредувано во одредена мерка од животната средина во која живее организмот. Степенот до кој гените на организмот придонесуваат во појавата на сложен белег се нарекува херитабилност. Мерењето на херитабилноста за еден белег е релативно — во поразновидна животна средина, животната средина има поголемо влијание врз вкупната варијација на белегот. На пример, височината на човекот е белег со сложени причини. Има херитабилност од 89% во САД. Во Нигерија, меѓутоа, каде луѓето потешко имаат пристап до адекватна исхрана и здравствена нега, височината има херитабилност од само 62%.
ДНК и хромозоми
Молекуларната основа за гените е деоксирибонуклеинската киселина (ДНК). ДНК се состои од ланец од нуклеотиди, кои ги има четири видови: аденин (А), цитозин (C), гванин (G) и тимин (Т). Генетската информација постои во низата (односно последователниот распоред) на овие нуклеотиди, а гените постојат како поднизи долж ДНК ланецот. Вирусите се единствениот исклучок од ова правило - понекогаш вирусите ја користат многу сличната РНК наместо ДНК како свој генетски материјал.
ДНК обично постои како двојнонишковидна молекула, извиена во форма на двојна завојница. Секој нуклеотид во ДНК се спарува со својот партнерски нуклеотид на спротивната нишка: А се спарува со Т, а C со G. Како резултат на ова, во својата двојнонишковидна форма, секоја нишка ефикасно ја содржи целата потребна информација. Оваа структура на ДНК е физичката основа за наследување: со репликацијата на ДНК се дуплицира генетската информација со одвојување на нишките и со користење на секоја нишка како шаблон за синтеза на нова партнерска нишка.
Гените се наредени линеарно долж долгите ланци кои ги прават ДНК-низите од базни парови. Кај бактериите, секоја клетка обично содржи единечен кружен генофор, додека кај еукариотските организми (меѓу кои растенијата и животните) ДНК е наредена во повеќе линеарни хромозоми. Овие ДНК нишки често се многу долги; најголемиот човечки хромозом, на пример, има должина од околу 247 милиони базни парови. ДНК на хромозомот е поврзана со структурните белковини кои го организираат, компактираат и контролираат влезот за ДНК, образувајќи материјал наречен хроматин; кај еукариотите, хроматинот обично се состои од нуклеозоми, сегменти од ДНК се обвиваат околу средиштето на хистонските белковини. Целосниот сет на наследен материјал во еден организам (под ова обично се мисли на комбинираните ДНК-низи на сите хромозоми) се нарекува геном.
Хаплоидните организми имаат само една копија од секој хромозом, но повеќето животни и многу растенија се диплоидни, тие содржат по два примерока од секој хромозом, и како резултат на ова - по две копии за секој ген. Двете алели за еден ген се сместени на идентични локуси на двата хомологни хромозоми, секој алел наследен од различен родител.
Многу видови поседуваат т.н. полови хромозоми. Тие се посебни во тоа што го одредуваат полот на организмот. Кај луѓето и многу други животни, Y-хромозомот го содржи генот одговорен за развитокот на специфичните машки одлики. Во еволуцијата, овој хромозом изгубил поголем дел од својата содржина и повеќето свои гени, додека X-хромозомот е сличен со останатите хромозоми и содржи многу гени. X и Y хромозомите образуваат многу хетероген пар хромозоми.
Размножување
При делба на клетките, нивниот целосен геном се копира и секоја ќеркина клетка наследува по една копија. Овој процес, познат како митоза, е наједноставната форма на размножување и е основа за бесполово размножување. Бесполовото размножување исто така може да се случи кај многуклеточните организми, давајќи потомство кое го наследува својот геном само од еден родител. Потомството што е генетски идентично со родителите се нарекува клон.
Кај еукариотските организми, половото размножување дава потомство кое содржи различен генетски материјал наследен од двата различни родители. Процесот на полово размножување се одвива меѓу клетки кои содржат единечни копии од геномот (хаплоидни), со што се добива клетка со двојна копија (диплоидни клетки). Хаплоидните клетки се спојуваат, го комбинираат генетскиот материјал, и создаваат диплоидна клетка со парни хромозоми. Диплоидните организми образуваат хаплоидни со делба, без да ја реплицираат нивната ДНК, и создаваат ќеркини клетки кои случајно наследуваат еден од двата пара на хромозоми. Повеќето животни и многуте растенија се диплоидни поголем дел од својот живот, при што хаплоидната форма е редуцирана на единечни клетки - гамети (јајце-клетки и сперматозоиди).
Иако бактериите не го ползуваат хаплоидно/диплоидниот метод на полово размножување, тие поседуваат многу методи за стекнување со нова генетска информација. Одредени бактерии подлежат на конјугација, пренесувајќи мало, кружно парче ДНК на друга бактерија. Бактериите исто така можат да преземат сурови ДНК фрагменти кои ги наоѓаат во животната средина и ги интегрираат во нивните геноми, појава позната како трансформација. Овие процеси резултираат во хоризонтален трансфер на гени, трансмитирајќи фрагменти од генетска информација меѓу организмите кои инаку не се сродни.
6 јули
6 јули — 187-иот ден во годината според грегоријанскиот календар (188-и во престапна година). Остануваат 178 денови до крајот на годината.
Генетика
Рекомбинација и сврзување
Веројатноста за појава на кросинговер на две точки на хромозомот е во врска со растојанието меѓу тие точки. На произволно долго растојание, веројатноста за кросинговер е доволно висока така што наследувањето на гените е ефикасно некорелирано. Меѓутоа, за гени кои се наоѓаат блиску еден до друг, помалата веројатност за кросинговер значи дека гените покажуваат генетско сврзување - алелите за двата гена тежнеат да се предадат заедно во наследството. Степенот на сврзаност меѓу низите од гени може да се комбинира за да се создаде линеарна карта на сврзување која грубо ја опишува подреденоста на гените долж хромозомот.
Генетски код
Гените обично го експресираат (изразуваат) својот функционален ефект преку производството на белковини, кои се сложени молекули што учествуваат во повеќето процеси во клетката. Белковините се состојат од еден или повеќе полипептидни ланци, од кои секој е изграден од низа на аминокиселини, а ДНК-низата на еден ген (преку посредникот РНК) се користи за создавање на специфична аминокиселинска низа. Овој процес започнува со производство на РНК молекула која има низа што е компатибилна со ДНК-низата на генот - процес познат како транскрипција.
Добиената молекула на РНК по пат на транскрипција, наречена информациска РНК, потоа дава соодветна аминокиселинска низа во процесот транслација. Секоја група од три нуклеотиди во низата (позната како кодон) е соодветна на една од дваесетте можни аминокиселини што влегуваат во состав на белковините или, пак, таа служи како упатство за запирање на создавањето на аминокиселинската низа; оваа соодветност се нарекува генетски код. Протокот на информација е еднонасочен: информацијата се пренесува од нуклеотидните низи во аминокиселинската низа на белковините, но таа никогаш не се пренесува од белковините до низата од ДНК - појава која Френсис Крик ја нарекол централна догма на молекуларната биологија.
Специфичната низа на аминокиселини резултира во единствена тридимензионална градба на дадената белковина, а тридимензионалната градба на белковините е поврзана со нивните функции. Некои од нив се едноставни структурни молекули, како влакната составени од белковината колаген. Белковините можат да се сврзат со други белковини и едноставни молекули, понекогаш дејствувајќи како ензими кои ги забрзуваат хемиските реакции што се одвиваат меѓу врзаните молекули (без да се менува самата градба на белковината). Градбата на белковините е динамична; белковината хемоглобин се среќава во разни облици, што и помага да го забрза прифаќањето, преносот и ослободувањето на кислородните молекули во крвта на цицачите.
Една единствена разлика во нуклеотидите на ДНК може да доведе до промена во аминокиселинската низа на една белковина. Бидејќи белковините се добиваат од аминокиселински низи, некои од овие промени можат значително да ги изменат својствата на белковината со нарушување на градбата или промена на површината на белковината така што се менува неговото содејство со останатите белковини и молекули. На пример, српестата анемија е генетско нарушување кај човекот кое се добива од единечна разлика во базите во подрачјето што го кодира β-глобинскиот дел на хемоглобинот, што води до единечна промена во аминокиселините која ги менува физичките својства на хемоглобинот. Српестите молекули хемоглобин се прилепуваат еден за друг и даваат фибрили кои ја менуваат формата на еритроцитите во кои се наоѓа оваа белковина. Овие српести клетки веќе не се движат глатко низ крвните садови, можат да ги запушат или разградат, предизвикувајќи здравствени проблеми поврзани со оваа болест.
Некои гени се транскрибираат во РНК но не се транслираат во белковински производи. Вакви молекули на РНК се познати како некодирачка РНК. Во одредени случаи, овие производи се менуваат во структури кои се вклучени во критичните функции на клетката (на пример, рибозомска РНК и транспортна РНК). РНК може исто така да има и регулаторен ефект преку хибридизација со други молекули на РНК (на пример, микро РНК).
Наследство или влијание на средината?
Иако во гените се содржи целата потребна информација за функционирање на организмот, околната средина игра важна улога во одредувањето на крајниот фенотип. Оваа појава најчесто се означува како „дилема: наследство или средина?“ (англиски: „nature vs. nurture“). Фенотипот на организмот зависи од содејството на генетиката со средината. Еден пример за ова се мутациите осетливи на температура. Често се случува да една промена во аминокиселините на дадена белковина не го промени однесувањето и заемодејствата со други молекули, но да ја дестабилизира градбата. Во средина со висока температура, каде молекулите се движат побрзо и меѓусебно се судруваат, ова води до рушење на градбата на белковината и губење на нејзината функција. Меѓутоа, во средина со ниска температура, градбата на белковината е стабилна и функционира нормално. Овој тип на мутација е забележлив во обојувањето на крзното на сијамските мачки, кај кои мутација на ензимот одговорен за производство на пигмент доведува до дестабилизација и губење на неговата функција при високи температури. Белковината останува функционална во кожата што се наоѓа во подрачја кои се поладни: нозе, уши, опашка и лице. На овој начин, мачката има потемно крзно на нејзините екстремитети.
Околната средина игра значителна улога и во ефектите од наследната болест фенилкетонурија кај луѓето. Мутацијата која предизвикува фенилкетонурија ја оневозможува способноста на телото да ја разгради аминокиселината фенилаланин, што води до токсично натрупување на молекула-меѓупроизвод, која предизвикува сериозни симптоми на прогресивна умствена ретардација и епилепсија. Меѓутоа, ако лице со мутација за фенилкетонурија се придржува до строг начин на исхрана со кој се избегнува оваа аминокиселина, тоа останува нормално и здраво.
Популарен метод за одредување на тоа колкава улога имаат наследството и средината е проучувањето на еднојајчени (идентични) и двојајчени (дизиготски) близнаци или браќа/сестри од повеќеплодна бременост. Поради тоа што идентичните близнаци потекнуваат од истиот зигот, тие се генетски исти. Меѓутоа, дизиготските близнаци се исто толку генетски различни како и нормални браќа/сестри. Со споредба на дизиготски и идентични близнаци, т.е. колку често даден близнак од еден близнаков пар го поседува истото нарушување, научниците можат да дознаат дали е поголем ефектот на наследството или на средината. Еден познат пример на проучување на повеќеплодна бременост е едно американско семејство со идентични квадриплети (четири деца, добиени од четири посебни зиготи, носени едновремено). На сите нив им била дијагностицирана шизофренија.
Генска регулација
Геномот на даден организам содржи илјадници гени, но не е потребно сите тие гени да бидат активни во било кој момент. Еден ген се експресира кога се транскрибира во иРНК (и кога ќе се транслира во белковина), а постојат многу методи со кои клетката врши контрола на експресијата на гените, со помош на кои белковините се произведуваат само кога ѝ се потребни на клетката. Факторите на транскрипција се регулаторни белковини кои се врзуваат за почетоците (старт-местата) на гените, со што ја поттикнуваат или инхибираат транскрипцијата на генот. На пример, во геномот на бактеријата E. coli постои низа од гени потребни за синтеза на аминокиселината триптофан. Меѓутоа, кога триптофанот го има во доволни количества во клетката, овие гени за синтеза на триптофан не се веќе потребни. Присуството на триптофан непосредно влијае врз активноста на гените: триптофанските молекули се врзуваат за триптофанскиот репресор (фактор на транскрипцијата), со што ја менуваат градбата на репресорот така што репресорот се врзува за гените. Триптофанскиот репресор ја блокира транскрипцијата и експресијата на гените, со што создава регулација со негативна повратна врска на процесот на синтеза на триптофан.
Разликите во експресијата на гените се особено јасни кај многуклеточните организми, каде сите клетки го содржат истиот геном, но имаат многу различни структури и начини на однесување (функционирање), што е резултат од експресијата на различни групи на гени. Сите клетки во многуклеточниот организам се добиени од една клетка, која се диференцира на различни типови клетки како одговор на надворешни и внатрешни сигнали, и постепено воспоставувајќи различни патишта на генска експресија за да се создадат различни типови однесување. Бидејќи ниеден поединечен ген не е одговорен за развојот на структурите на многуклеточните организми, овие патишта произлегуваат од сложените заемодејства на многу клетки.
Кај еукариотите постојат структурни одлики на хроматинот кои влијаат на транскрипцијата на гените; некои од вака настанатите промени се наследуваат од страна на ќеркините клетки. Овие одлики се наречени „епигенетски“ бидејќи не ја менуваат нуклеотидната низа на ДНК, тие се механизам „над“ ДНК („επί-“ — над) и се задржуваат во текот на наследувањето од едно клеточно поколение до друго. Поради епигенетските фактори, различни клеточни типови израснати на ист медиум можат да имаат многу различни својства. Иако епигенетските одлики обично се динамични во текот на развитокот, некои (појава на парамутација) се наследуваат низ повеќе поколенија и постојат како ретки исклучоци од општото правило за ДНК како основа на наследувањето.
Мутации
За време на репликацијата на ДНК, повремено се случуваат грешки во полимеризацијата на втората низа. Овие грешки, наречени мутации, можат да имаат влијание врз фенотипот на организмот, особено ако се случат во белковинската кодирачка низа за еден ген. Стапките на грешка се обично многу мали — 1 грешка на секои 10 - 100 милиони бази — како резултат на „верификационата“ способност на ДНК-полимеразите. Без верификација, стапките на грешка се илјада пати повисоки; исто така, бидејќи многу вируси имаат ДНК и РНК-полимерази кои немаат верификациона способност, тие подлежат на повисоки стапки на мутација. Процесите кои ја зголемуваат стапката на промени во ДНК се наречени мутагени: мутагените хемикалии поттикнуваат грешки при репликацијата на ДНК, често по пат на интерферирање во спарувањето на базите, додека ултравиолетовото зрачење индуцира мутации преку оштетување на градбата на ДНК. Хемиското оштетување на ДНК не мора да биде предизвикано од мутагени создадени од човекот и UV зрачење; тоа се случува и без нивно присуство. Клетките користат ДНК-поправни механизми за отстранување на неправилностите во ДНК, но, овие механизми понекогаш не успеваат да ја вратат ДНК до нејзината првобитна низа.
Кај организмите кај кои има хромозомски кросинговер за размена на ДНК и рекомбинација на гените, грешките во подредувањето за време на мејоза можат исто така да предизвикаат мутации. Грешките во кросинговерот се особено очекувани кога слични низи доведуваат до тоа да партнерските хромозоми преземат погрешен сегмент; ова ги прави некои подрачја посклони на вакви мутации. Овие грешки создаваат големи структурни промени во ДНК-низата — дупликации, инверзии и бришења на цели подрачја — или случајна размена на цели делови меѓу различни хромозоми (процес познат како транслокација).
Природна селекција и еволуција
Мутациите го изменуваат генотипот на организмите и ова води кон привремена појава на различни фенотипови. Повеќето мутации имаат мал ефект на фенотипот на организмот, неговото здравје или адаптивната вредност. Мутациите кои имаат ефект се најчесто штетни, но повремено се јавуваат и корисни мутации. Проучувањата на винската мушичка (Drosophila melanogaster) укажуваат дека доколку мутацијата ја промени белковината произведен од еден ген, околу 70% од овие мутации ќе бидат штетни, а остатокот неутрални или малку корисни.
Популационата генетика ја проучува разместеноста на генетските разлики во рамките на популациите и како оваа разместеност се менува во времето. Промените во честотата на алел од популацијата главно се резултат од природната селекција, при што даден алел му дава селективна или репродуктивна предност на организмот, како и од други фактори од типот на мутација, генетско поместување, генетски драфт, вештачка селекција и миграција.
По многу поколенија, геномите на организмите можат значително да се променат, што е всушност феноменот на еволуција. Селекцијата на корисните мутации може да му дозволи на видот да еволуира во форми кои подобро можат да опстанат во нивната животна средина, процес познат како адаптација. Нови видови се формираат со процесот на видообразба, кој многу често е предизвикан од географски бариери кои им оневозможуваат на популациите да разменат гени. Примената на принципите на генетиката во популационата биологија и еволуцијата се нарекува модерна синтеза.