cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Густав I (Шведска)
Поддршка на партијата Стур
Од крајот на 14 век, Шведска била дел од Калмарската унија со Данска и Норвешка. Данската доминација во овој сојуз повремено доведувала до востанија во Шведска. За време на детството на Густав, делови од шведското благородништво се обиделе да ја направат Шведска независна. Густав и неговиот татко Ерик ја поддржале партијата на Стен Стур Помладиот, регент на Шведска од 1512 година, и нејзината борба против данскиот крал Кристијан II. По битката кај Бренкирка во 1518 година, каде што трупите на Стен Стур ги победиле данските сили, било одлучено Стен Стур и кралот Кристијан да се сретнат во Остерханинг на преговори. За да ја гарантираат безбедноста на кралот, шведската страна испратила шест луѓе како заложници кои Данците ги држеле додека траеле преговорите. Сепак, Кристијан не се појавил на преговорите, го прекршил договорот со шведската страна и ги зел заложниците од бродовите што ги превезувале во Копенхаген. Шестте членови на киднапираниот заложник биле Хеминг Гад, Ларс Сигесон (Шпар), Јоран Сигесон (Шпар), Олоф Рајнинг, Бенгт Нилсон (Ферла) - и Густав Ериксон. Густав бил задржан во замокот Кало каде што бил третиран многу добро откако му ветил дека нема да се обиде да избега. Причината за овој нежен однос била надежта на кралот Кристијан да ги убеди шесте мажи да ја сменат страната и да се свртат против нивниот водач Стен Стур. Оваа стратегија била успешна и ја прифатиле петтемина,само Густав, останал лојален на партијата Стур. Во 1519 година, Густав Ериксон избегал од Кало. Тој побегнал во ханзеатскиот град Либек каде што пристигнал на 30 септември. Како успеал да побегне не е сигурно, но според малку веројатна приказна, тој се преправил во силеџија. За ова, Густав Ериксон ги добил прекарите „Кралот со опашка на бик“ и „Густав силеџијата“, нешто што навистина не му се допаѓало. Кога еден мечувалец се напил и на неговото височество му рекол; „Густав силеџијата“ во Калмар во 1547 година, мечувалецот бил убиен.
Додека престојувал во Либек, Густав можел да слушне за случувањата во неговата родна Шведска. Додека бил таму, Кристијан II се мобилизирал да ја нападне Шведска во обид да ја преземе власта од Стен Стур и неговите поддржувачи. Во 1520 година, силите на кралот Кристијан триумфирале. Стен Стур умрел во март, но некои упоришта, вклучително и шведскиот главен град Стокхолм, сè уште можеле да ги издржат данските сили. Густав го напуштил Либек со брод и бил отавен на брегот јужно од Калмар на 31 мај.
Се чини дека Густав останал во голема мера неактивен во текот на неговите први месеци на шведско тло. Според некои извори, Густав добил покана за крунисувањето на Кристијан. Ова требало да се случи во новозаземениот Стокхолм во ноември. И покрај тоа што кралот Кристијан им ветил амнестија на своите непријатели од партијата Стур, вклучувајќи го и Густав Ериксон, овој избрал да ја одбие поканата. Крунисувањето се одржало на 4 ноември и следеле денови на свечености во пријателски дух. Прославата траела неколку дена и замокот бил заклучен, а поранешните непријатели на кралот Кристијан биле затворени. Биле изнесени обвинувања против старите поддржувачи на Стен Стур во врска со ерес. Следниот ден биле објавени казните. За време на Стокхолмската крвава бања, близу 100 луѓе биле погубени на Стоторгет, меѓу кои и таткото на Густав Ериксон, Ерик Јохансон, и внукот, Јоаким Брахе. Самиот Густав во тоа време престојувал во Рафснас, блиску до замокот Грипшолм.
Во Даларна
Густав Ериксон имал причини да се плаши за својот живот и го напуштил Рафснас. Тој отпатувал во провинцијата Даларна, во тогашна северозападна Шведска. Она што се случило таму е опишано во хрониката на Педер Сварт'с, која се опишува како силно пристрасна херојска приказна за Густав Ериксон. Даларните авантури на Густав кои се опишани како приказни се дел од културното националното наследство на Шведска, затоа не можат да се потврдат на задоволителен начин. Се претпоставува дека тој се обидел да собере трупи меѓу селанството во покраината, но првично со мал успех. Гонет од луѓе лојални на кралот Кристијан и не успевајќи да создаде војска за да го предизвика кралот, Густав Ериксон немал друга алтернатива освен да побегне во Норвешка. Додека тој патувал од Мора преку Лима до Норвешка, луѓето кои претходно го одбиле повикот на Густав за поддршка против кралот се премислиле. Претставниците на таа група го фатиле Густав пред да стигне во Норвешка и го убедиле да ги следи назад до Мора. Одењето на Густав Ериксон кон Норвешка и назад ја создало позадината на познатата трка во крос-кантри скијање Васалопет.
Шведската ослободителна војна
Густав Ериксон бил назначен за капетан. Бунтовничката сила што ја предводел се зголемила. Во февруари 1521 година се состоела од 400 луѓе, главно од областа околу езерото Силјан. Првиот голем судир во Распуштањето на Калмарската унија што започнал, се случил на ферибот на Брунбак во април, каде што бунтовничката војска ја поразила војската лојална на кралот. Ограбувањето на градот Вестерoс и со него контролирањето на важни рудници за бакар и сребро му дале на Густав Васа ресурси и приврзаници кои се собрале кај него. Други делови на Шведска, на пример Јеталанд провинциите на Смоланд и Eстерјетланд, исто така, имале бунтови. Водечките благородници на Јеталанд им се придружиле на силите на Густав Ериксон и, во Вадстена во август, го прогласиле Густав за регент на Шведска.
Изборот на Густав Ериксон за регент принудил многу шведски благородници, кои досега му останале лојални на кралот Кристијан, да ја сменат страната. Некои благородници, сè уште лојални на кралот, избрале да ја напуштат Шведска, додека други биле убиени. Како резултат на тоа, шведскиот совет за тајност загубил стари членови кои биле заменети со поддржувачи на Густав Ериксон. Повеќето утврдени градови и замоци биле освоени од бунтовниците на Густав, но упориштата со најдобра одбрана, вклучувајќи го и Стокхолм, сè уште биле под контрола на Данска. Во 1522 година, по преговорите меѓу луѓето на Густав Ериксон и Либек, градот Ханза се приклучил на војната против Данска. Зимата 1523 година здружени сили ги нападнале данските и норвешките области Сканија, Халанд, Блекинге и Бохуслан. Во текот на оваа зима, Кристијан II бил соборен и заменет со Фридрих I. Новиот крал отворено го презел шведскиот престол и се надевал дека Либек ќе ги напушти шведските бунтовници. Германскиот град, претпочитајќи независна Шведска наместо силна Калмарска унија во која доминира Данска, ја искористил ситуацијата и извршил притисок врз бунтовниците. Градот сакал привилегии за идната трговија, како и гаранции за заемите што им ги дале на бунтовниците. Приватниот совет и Густав Ериксон знаеле дека поддршката од Либек е апсолутно клучна. Како одговор, советот одлучил да го назначи Густав Ериксон за крал. Свечениот избор на регентот Густав Ериксон за крал на Шведска се одржал кога водечките луѓе на Шведска се собрале во Штронгнос во јуни 1523 година. Кога советниците на Шведска го избрале Густав за крал, тој се сретнал со двајцата советници од Либек кои го посетиле. Германските претставници без двоумење го поддржале назначувањето и го прогласиле за божји чин. Густав изјавил дека морал да се поклони на она што било опишано како Божја волја. На состанокот со Советот на тајните, Густав Ериксон ја објавил својата одлука да прифати. На следната церемонија, предводена од ѓаконот од Странгнас, Лаурентиус Андреа, Густав се заколнал на кралската заклетва. Следниот ден, бискупите и свештениците му се придружиле на Густав во Рогеборген каде Лаурентиј Андреа ја подигнал светата тајна над клекнатиот Густав Ериксон. Придружуван од советниците на Либек, Густав Ериксон бил донесен во катедралата Странгнас каде кралот седнал во хорот со шведските советници од едната страна и претставниците на Либек од другата страна. По химната „Вие богови““, Лаурентиус Андреа го прогласил Густав Ериксон за крал на Шведска. Тој, сепак, сè уште не бил крунисан. Во 1983 година, во спомен на изборот на Густав за шведски крал на 6 јуни, тој датум бил прогласен за национален ден на Шведска.
Заземањето на Стокхолм
Набргу по настаните од 1523 година во Штронгнос, патентните писма биле издадени во Либек и неговите сојузнички ханзеатски градови, кои сега биле ослободени од патарините кога тргувале со Шведска. Договорот, осмислен од преговарачите на Либек, бил склучен со данските бранители во Стокхолм. На 17 јуни бунтовниците можеле да влезат во главниот град. На средината на летото, големиот влез на кралот Густав бил уреден во Седерпорт, јужната порта на Стокхолм. Следеле прослави, вклучително и маса на благодарност во Сторкикан (исто така позната како Стокхолмска катедрала) предводена од Педер Јакобсон. Густав сега можел да се смести во палатата Три круни.
Крај на војната
Извршителите, лојални на стариот крал Кристијан, сè уште држеле замоци во Финска, дел од Шведска во тоа време. Во текот на летото и есента 1523 година сите се предале. Следната година, на 24 август 1524 година, Густав пристигнал во Малме со цел да се договори со Данска-Норвешка и нејзиниот крал Фредерик. Договорот во Малме имал и позитивни и негативни страни, од перспектива на кралот Густав. Договорот значел дека Данска-Норвешка ја признаваат независноста на Шведска. Сепак, надежите што ги имал Густав за освојување на други провинции (Готланд и Блекинге) биле уништени. Договорот го означил крајот на шведската ослободителна војна.
Реформацијата
Откако Густав ја презел власта, претходниот архиепископ Густав Троле, кој во тоа време ја извршувал функцијата на еден вид канцелар, бил протеран од земјата. Густав испратил порака до папата Климент VII барајќи то да го прифати новиот архиепископ избран од самиот Густав: Јоханес Магнус.
Папата ја вратил својата одлука барајќи да се укине незаконското протерување на архиепископот Густав Троле и архиепископот да биде вратен на функцијата. Овде далечната географска локација на Шведска се покажала дека има забележливо влијание - бидејќи поранешниот архиепископ бил во сојуз со Кристијан, или барем се сметало дека било така и сојузник во современиот Стокхолм, а неговото враќање на местото би било речиси невозможно за Густав.
Во 1520-ти, браќата Петри воделе кампања за воведување на лутеранството. Во деценијата имало многу настани кои можеле да се означат како постепено воведување на протестантизмот, на пример бракот на Олаус Петри – посветен свештеник – и неколку текстови објавени од него, во кои се залагаат лутеранските догми. Во 1526 година бил објавен и превод на Новиот завет. По реформацијата, бил објавен целосен превод во 1540–41 година, наречен Библија на Густав Васа. Меѓутоа, познавањето на грчкиот и хебрејскиот јазик кај шведските свештеници не било доволно за превод од оригиналните извори; наместо тоа, делото го следело германскиот превод на Мартин Лутер во 1534 година.
Разделувањето на Густав I со Католичката црква е практично истовремено со тоа што Хенри VIII го правел истото во Англија; Двајцата кралеви постапувале по сличен образец, т.е. продолжена конфронтација со папата која кулминирала со тоа што кралот одлучил да ги преземе сопствените одлуки независно од Рим.
Понатамошно владеење
Густав наишол на отпор од некои области во земјата. Луѓето од Даларна се побуниле трипати во првите десет години од владеењето на Густав, бидејќи сметале дека кралот бил премногу суров кон сите што ги сметал за поддржувачи на Данците, и затоа што негодуваат за неговото воведување на протестантизмот. Многумина од оние кои му помогнале на Густав во неговата војна против Данците се вклучиле во овие бунтови и неколку од нив платиле за тоа,со своите животи.
Селаните во Смоланд се побуниле во 1542 година, поттикнати од поплаките за даноците, црковните реформи и конфискацијата на црковните ѕвона и одежди. Неколку месеци ова востание му предизвикувало на Густав тешкотии во густите шуми. Кралот испратил писмо до жителите на провинцијата Даларна, барајќи да достават писма до секоја шведска провинција, во која се наведува дека го поддржуваат кралот со нивните трупи и ја повикува секоја друга провинција да го стори истото. Густав ги добил своите трупи, со чија помош - а не и најмалку важно, со платени германски платеници - успеал да ги победи бунтовниците во пролетта 1543 година.
Водачот на бунтовниците, Нилс Даке, традиционално се смета за предавник на Шведска. Неговите сопствени писма и прогласи до соселаните се фокусирале на задушувањето на римокатоличките обичаи на побожност, барањата на кралот да се топат црковните ѕвона и црковните плочи за пари и општото незадоволство од автократските мерки на Густав, а писмата на кралот укажуваат дека Даке имал значителен воен успех неколку месеци. Историските записи наведуваат дека Нилс бил сериозно ранет за време на една битка, имајќи рани од куршуми на двете нозе; ако ова е вистина, неговото преживување можеби е изненадувачко со оглед на современите медицински техники. Некои извори наведуваат дека Нилс бил погубен со черечење; други дека бил доведен во состојба на одметник откако се опоравил од раните и бил убиен додека се обидувал да побегне низ шумата на границата помеѓу Смоланд и потоа данскиот Блекинге. Се вели дека деловите од неговото тело биле изложени низ Шведска како предупредување за другите потенцијални бунтовници; ова е неизвесно иако неговата глава најверојатно била поставена на столб во Калмар. Современата шведска наука ги ублажила критиките кон Нилс Даке, понекогаш правејќи го херој во лик на Робин Худ, особено во Смоланд.
Тешкотиите со продолжувањето на Црквата го вознемириле и Густав Васа. Во 1540-тите тој наметнува смртни казни и на браќата Петри, како и на неговиот поранешен канцелар Лаурентиус Андреа. Сепак, на сите им било дадено амнестија, откако поминале неколку месеци во затвор. Во 1554–1557 година, тој водел неубедлива војна против Иван Грозни од Русија.
Крај на владеењето
Кон крајот на 1550 -тите, здравјето на Густав опаднало. Кога неговиот гроб бил отворен во 1945 година, прегледот на неговиот труп открил дека имал хронични инфекции на ногата и во вилицата. Тој одржал таканаречен „последен говор“ во 1560 година на канцеларите, неговите деца и други благородници, при што ги охрабрил да останат обединети. На 29 септември 1560 година, Густав починал и бил погребан (заедно со трите негови сопруги, додека само две се врежани) во катедралата во Упсала.
Наследство
Во Шведска, се смета дека Густав Васа е рангиран меѓу најголемите кралеви во земјата, веројатно дури и најзначајниот владетел во шведската историја. Откако ја завршил странската доминација над Шведска, ја централизирал и ја организира владата, ги прекинал верските врски со Рим, ја основал Шведската црква и ја основал наследната монархија на Шведска, Густав Васа има место со голема важност во шведската историја и е централен лик во шведските националистички наративи. Тој често е опишан и како основач на модерната шведска држава, ако не и на нацијата како таква. Сепак, историчарите ги забележале честопати и бруталните методи со кои тој владел, и неговото наследство, иако било јасно дека се е од голема и трајна важност, не морало да се гледаат исклучиво позитивните работи.
Многу детали од историскиот запис на Густав Васа се спорни. Во шведската историја од 19 век се развил фолклор во кој Густав се претпоставувал дека имал многу авантури кога ја ослободил Шведска од Данците. Денес, повеќето од овие приказни се сметаат дека немаат друга основа освен легенда и вешта пропаганда од самиот Густав за време на неговото време. Една таква приказна вели дека тој престојувал на фармата на близок пријател за да се одмори еден ден за време на неговото бегство од данската војска. Додека се греел во заедничката соба, данските војници добиле известување од една од фармите дека Густав се наоѓа во куќата на фармата на неговиот сопственик. Данските војници упаднале во куќата на фармата и почнале да бараат во заедничката соба некој што ќе одговара на описот на Густав. Кога еден од војниците се приближил да го провери Густав Васа, газдарицата наеднаш извадила лопата за фурната и почнала да го удира Густав и го искарала како „мрзлив фармер“ и му наредила да излезе и да работи. На данскиот војник му било забавно и не сфатил дека овој „мрзлив фармер“ е всушност самиот Густав Васа кој успеал да се измолкне од опасност и да ја избегне смртта. Постојат многу други приказни за блиските средби на Густав со смртта, но прашање е дали некоја од неговите авантури навистина се случила или била драматизирана од самиот Густав; без разлика дали се случиле или не, неговите авантури се раскажуваат до ден денес во Шведска.
Густав порано бил прикажан на банкнотата од 1000 круни, сè додека не бил заменет од Даг Хамарскјелд во јуни 2016 година. Некои го сметале Густав како човек гладен за моќ кој сакал да контролира сè: Црквата, економијата, армијата и сите надворешни работи. Но, правејќи го ова, тој, исто така, успеал да ја обедини Шведска, земја која претходно немала стандардизиран јазик и каде поединечни провинции имале силна регионална моќ. Тој, исто така, ги поставил темелите за професионалната армија на Шведска која требало да ја направи Шведска регионална суперсила во 17 век.
Галерија
Густав Васа имал серија слики направени за време на неговото владеење. Оригиналите се изгубени, но останале репродукции од акварел од непознат датум. Овие слики ги прикажуваат триумфите на Густав, покажувајќи го она што самиот Густав сметал дека е важно да се прикаже.
Семејство
На 1 октомври 1536 година, тој се оженил со својата втора сопруга, Маргарета Лејонхуфвуд (1514–1551). Нивни деца биле:
Во замокот Вадстена на 22 август 1552 година, тој се оженил со својата трета сопруга, Катарина Стенбок (1535–1621).
Оладји
Оладји (оладьи мн., деминутив: оладушки, oladushki, ед. оладья, оладија; оладки, oladky, ед. оладок, оладок или оладка, оладка ) се мали дебели палачинки или прженици кои се вообичаени во руската, украинската и белоруската кујна. Тестото за оладји се прави од пченично или (во денешно време поретко) брашно од хелда, јајца, млеко, сол и шеќер со квасец или прашок за пециво. Тестото може да се заснова и на кефир, кисело млеко или јогурт. Може да содржи разни додатоци, како што се јаболко или суво грозје.
Оладјите обично се служи со павлака, како и со слатки додатоци како варење, џем, мед и сл. Солени верзии може да се служат со кавијар, слично на блините.
Општо земено, терминот оладји во источнословенските кујни може да означува и прженици направени со други состојки, на пр. палачинки од компири (картофельные оладьи), прженици од моркови (морковные оладьи), палачинки од грав (оладьи из бобовых), палачинки од ориз (рисовые оладьи), прженици од тиква (кабачковые оладьи) итн. Сирники (кварк палачинки) исто така може да се сметаат за вид на оладји.
Етимологија
Стариот источнословенски збор оладја во форма на именка за првпат е потврден во 1470 година. Во форма на јадење, овој збор првпат се споменува во Домострој, руска книга за домаќинства, упатства и совети од 16 век. Зборот потекнува од старогрчкиот збор ἐλάδιον, деминутив на ἔλαιον, „маслиново масло“, „мрсна супстанција“.
Зборот латке означува палачинки од компири во еврејската кујна и потекнува од .
2080
Други календари
Годината е броена од страна на различни народи, па се среќава во бројни други календари. Меѓу попознатите се вбројуваат: византискиот, асирскиот, еврејскиот, римскиот, кинескиот, будистичкиот и исламскиот.
Така, во византискиот календар, којшто времето го мери од создавањето на светот според Библијата, на 1 септември 5509 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар, истата трае во текот на 7588 и 7589 година. Според асирскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува од 4750 г. п.н.е, кога се проценува дека бил изграден првиот храм во граот Асур, станува збор за 6830 година. Понатаму, во еврејскиот календар, којшто започнува на 1 септември 3760 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар или околу една година пред создавањето на светот според Евреите, годината се протега во текот на 5840 и 5841 еврејска година. Според календарот на Римјаните, којшто започнува од 753 г. п.н.е., кога браќата Ромул и Рем го основале градот Рим (познато и како Ab urbe condita), годината е избројана како 2833.
Во рамките на кинескиот календар, пак, постојат две поделени мислења за почетокот на броењето на годините: едни сметаат дека тоа е 61 година од владеењето на легендарниот Жолт цар или 2637 г. п.н.е.; додека други сметаат дека за почеток треба да се земе годината кога Жолтиот цар станал владетел, т.е. 2697 г. п.н.е. На тој начин, според првото гледиште, 2080 година се протега во 4716 и 4717, додека според второто гледиште, годината трае во текот на 4776 и 4777 кинеска година. Будистичкиот календар започнува да го мери времето од 543 г. п.н.е., година во којашто се смета дека Буда достигнал состојба на нирвана, и годината ја брои како 2623. Според исламскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува со 622 година, т.е. годината на пребегнувањето на пророкот Мухамед од Мека во Медина (позната и како хиџра), годината се протега во текот на 1503 и 1504 исламска година.
Абд-ар-Рахман III
Абд-ар-Рахман III — емир и халиф на Кордоба во периодот од 912–961 година.
По смртта на халифот Абдулах (888-912) како негов наследник бил избран, неговиот внук Абд-ар-Рахман III (912-961). Емиратството кое го наследил не било обединето и се соочил со многу бројни внатрешни немири. Во многу кратко време Абд-ар-Рахман III успеал да го смени патот на настаните. Неговите успеси започнале со победата над племето Бануи во 917 година кога успеал да ја земе во своја власт Севиља. Абд-ар-Рахман ставил крај на бунтот кој го води Умар-ибн-Хафун, кој во своја власт ја имал Серанија де Ронда откако избегал од Бобастро.
Со постигнатите успеси Абд-ар-Рахман III создаал свое кралство и добил многубројни симпатизери. Во 929 година Абд-ар-Рахман III се прогласил за халиф што во превод значи „Принц на верниците“, најголемиот претставник од Господ на земјата, Абд-ар-Рахман III паралелно ја спојува политиката со религијата и истовремено прогласил независност на андалусите од Багдатскиот халифат.
Абд-ар-Рахман III продолжил со своите освојувања и во 932 година го зазел Толедо и пет години подоцнa во 937 г. исто така ја зазел Сарагоса. Во центарот на Алмерија воспоставил важна флота и својот освојувачки поход го продолжил заземајќи ја Мелилија во 927 г., Сеута во 931 г. и Тангер во 951 г., а во 920 година го поразил кралот од Навара, Санчо Гарсес I и четири години подоцна се наметнал над Памплона. Кралот Рамиро II од Леон го спречил во повторното воспоставување на границата со реката Дуеро во 939 г. По неговата смрт Абд-ар-Рахман го приклучил Леон во својата територија, како и Навара, Кастиља и Барселона, каде потпишале договор за мир и пријателство со Борел II од Барселона.
Џин (митолошко суштество)
Џин — суштество во митологијата и во фолклорот кое се одликува со огромни димензии и со голема сила. борот „џин“ првпат бил употребен во 1297 година во хрониките на историчарот Роберт од Глостер, а потекнува од грчкиот збор „Γίγαντες“ што значи голем. Од друга страна, некои сметаат дека ликот и името на џинот се од персиско потекло.
Одлики на џинот
Џинот најчесто има човечки лик, само што неговите димензии се огромни. Сепак, понекогаш, џинот е претставен и како получовек и полуживотно. Во турските бајки, џиновите се непријателски расположени кон луѓето и се хранат со нив. Понекогаш, како во турската бајка „Џинот Рузгјар“, тие се опишани како невидливи суштества кои летаат со огромна брзина и можат за еден миг да се појават или да избегаат. Често, џиновите грабнуваат девојки или царски ќерки и ги принудуваат да им бидат жени или слугинки. Посебна улога во бајките имаат мајките на џиновите. По правило, тие имаат поголем број синови кои ѝ се многу потчинети. Во турските бајки, мајките-џинови веднаш стануваат добри (дури и на штета на своите синови), ако главниот јунак ги поздрави љубезно, им бакне рака, им се поклони или ги нарече „мајчичке“.
Џинот во митологијата
Во старогрчката митологија се среќаваат повеќе ликови на џинови. Таков е Аргус, наречен „Паноптес“, т.е. „оној што гледа сè“, а кој бил опишан како суштество со многу очи (често, и со сто очи). Епитетот Паноптес е опишан во делови од изгубената поема Егимиј, која му се пришишува на Хесоид: Аргус, кој ја чувал нимфата Ија бил убиен од Хермес по налог на Зевс.
Во нордиската митологија е познат џинот Бергелмир, внук на исконскиот џин Имир. Бергелмир и неговата сопруга биле единствените преживеани од огромниот потоп создаден од крвта од раните на Имир, кога тој бил убиен од Один и неговите браќа. Потоа, Бергелмир станал родоначалник на новата раса џинови. Други познати џинови во нордиската митологија се: Нарфи, Логи, Егир, Фарбаути, Форнјот, Сутунгр, Грејп итн.
Во мајанската митологија е познат џинот Чималмат.
Џинот како лик во фолклорот
Џинот се јавува како главен или спореден лик во повеќе бајки. На пример, во бајката „Храбриот кројач“ на браќата Грим, кројачот среќава џин кој може да го стегне каменот толку силно што од него протекува вода; исто така, тој фрла камен дури до небото и корне дрво; подоцна, кројачот успева да ги надмудри џиновите кои почнуваат меѓусебно да се борат до смрт. Во бајката „Младиот великан“ од браќата Грим, еден човек има син, малечок колку најмалото прсте на раката. Детето го граба еден џин кој неколку години го храни со ореви и така тоа станува џин. Потоа, тоа се зафаќа со разни занимања, но секогаш предизвикуав штета поради својата голема сила.
Коломба
Коломба (француски: Colomba) — новела на францускиот писател Проспер Мериме. За првпат новелата се појавила на 1 јули 1840 година во списанието „Реви де де монд“ (Revue des Deux Mondes - Ревија на два света), додека како посебна книга била отпечатена во 1841 година од „Мажан и Комон“ (Magen et Comon).
Тема
Коломба за тема ја има „вендетата“ семејна одмазда меѓу семејствата кои „сами ја спроведуваат правдата“, според која ако член на некое семејство е убиен, мора да се изврши одмазда со убивање некој член од семејството на убиецот.
Инспирација
Мериме ја посетил Корзика во 1839 година, како инспектор за историски споменици и таму останал шест недели, собирајќи материјали за „Коломба“: разни погребни тажаленки, приказни за одмаздата и балади. Кон средината на септември 1839 година, Мериме се сретнал со вдовицата Коломба Карабели, во нејзината куќа. Таа била надарена пејачка, позната по своите погребни тажаленки. Тогаш, таа имала 65 години и живеела со нејзината ќерка Катерина, која толку му се допаднала на Мериме, што постојат претпоставки дека сакал да ја запроси. Од тие две жени, тој ги зел главните одлики на главниот женски лик во „Коломба“. Вистинската Коломба била иницијатор и организатор на крвната одмазда меѓу семејствата Карабели и Дурацо, кои биле во непријателски односи повеќе од 50 години, а поради едно љубовно соперништво. Во пресметката што се одиграла на 30 декември 1833 година, Мишел Дурацо изгубил тројца синови, а еден бил ранет; на другата страна загинале синот на Коломба и уште еден човек. Оваа вистинска драма се одиграла шест години пред средбата на Мериме со Коломба, која сè уште носела црнина за својот маж и за синот.
Содржина
Управникот на областа (префектот) прави напор да ги помири скараните семејства, но за време на состанокот Коломба доставува докази за вмешаноста на семејството Баричини во убиството на полковникот дела Ребија. Поради тоа, состанокот завршува без успех и непријателството меѓу семејствата уште повеќе се зголемува. Орсо добива писмо во кое Лидија го известува за планираната посета на неговото село и оди да ја пречека. Патем, тој запаѓа во заседа поставена од браќата Баричини. Во меѓусебната престрелка, Орсо е полесно ранет, но успева да ги убие непријателите. Таму пристигнува ајдукот Брандолачјо, кој го засолнува Орсо во шумата. Во меѓувреме, во селото пристигнуваат Томас и Лидија Невил кои ги пречекува Коломба. Најпрвин, таа е вознемирена, но кога дознава за одмаздата на Орсо, излегува во дворот и ги провоцира приврзаниците на семејството Баричини. Во селото пристигнува и префектот, со јавниот тужител и со жандармите. Утредента, Коломба и Лидија го посетуваат Орсо во шумата и тогаш пристигнува жандармериската потера, но Орсо и ајдуците во последен миг успеваат да побегнат. Жандармите ги апсат двете девојки, но штом пристигнат во селото, нив веднаш ги ослободуваат. Истиот ден, Лидија му кажува на татко ѝ дека му го дала својот збор на Орсо.
Неколку месеци подоцна, во близината на Бастија, Орсо и Коломба ги посетуваат Брандолачјо и неговиот другар и притоа Орсо му ја подарува пушката со која го извршил славното двојно убиство. Во меѓувреме, работите се расчистиле, Орсо бил ослободен од сите обвиненија, а тој и Лидија се венчале. Едно априлско утро, Томас и Лидија Невил, заедно со Орсо и Коломба, шетаат нив Пиза. Таму, Коломба случајно го здогледува стариот Баричини, таткото на убиените, му приоѓа и му се потсмева, а тој се онесвестува.
Осврт кон делото
Со својата живописна локална боја, дивиот карактер на главните ликови и со совршенството на композицијата, „Коломба“ предизвикала голем интерес кај публиката. Во делото, сè е умрено, средината одговара на сликите, а атмосферата одлично ја обвиткува драмата. Притоа, стварноста и романот толку многу се измешани, што изгледа дека реалноста е прикажана според романот. Мериме мајсторски ја подготвува драмата и ја создава околината во која постепено ја воведува главната личност, а споредните ликови (Томас и Лидија Невил) се површно скицирани. Приближувајќи се кон Корзика, орсо ја наслутува одмаздата, а Лидија стравува од неа и дури тогаш, кога настанува неизвесност дали ќе победи љубовта или традицијата, во романот се појавува Коломба. По враќањето во Корзика, Орсо не ги обновува народните предрасуди и со тоа новелата добива во интензитет и во длабочина, зашто читателот будно ги следи чувствата коишто де ги воздигнуваат де ги скротуваат духовите на Коломба и на Орсо. Читателот нема дилема кој ќе победи (братот или сестрата), туку во прашање е само вистинската прилика. Така, интересот на читателот постепено се префрла врз Орсо кому му недостига одлучност, додека Коломба не е карактер, туку фикс-идеја која воопшто не се анализира, зашто таа не се менува, туку е позната од самиот почеток.
Кога се појавила новелата, некои во Мериме гледале нов Валтер Скот, а други го сметале за нов Софокле, додека Сент-Бев ја споредил „Коломба“ со „Електра“. Така, Мериме истовремено ги задоволил „огнените хуманисти и восхитените романтичари“, придонесувајќи за големото воодушевување со кое била пречекана книгата. Сент-Бев ја прогласил „Коломба“ за бесмртна, зашто „здружувајќи ја композицијата на мајсторите од 17 век со одредени особини на романтизмот, таа ги остварува рамнотежата и хармонијата од кои настанува најголемата убавина“.
Обработка со плазма
Плазмата е материја која човекот ја изучува многу одамна како експеримент во лабораторија за подоцна да ја препознава и во околината во која живее a потoа да ја искористува за свои потреби во обрaботката на метали или неметали. Зборот плазма е од грчко потекло што објаснува материја во силно јонизирана состојба. Плазматa честопати се нарекува и четврта состојба на материјата. Во физиката и хемијта плазмата е претставена како типичен јонизирачки гас и се смета како различен облик на материја составен од делови на некои уникатни гасови. Една од најчестите делови на материја која се наоѓа во универзумот, како со својата маса така и со својот волумен е плазмата. Температурата на плазмата e една од најважните одлики на плазмата кај горилниците наменети за различни операции достигнува вредности од 2000-5000 келвини, исто така температурата може да се мери во келвини или електроволти а мерлива е и термо кинетичката енергија на најмалите нејзини делови. Електричните празнења – молњата е пример на плазмата на површината на земјата преку која може да се мере потенцијалот на плазмата. Научниците кои се занимазаат со проблематиката на плазмата истакнуваат дека таа претставуа комплексен феномен, како примери за комплекноста и комплексните структури на плазмата се набројуваат:
Подрачјата на производни операции на обработка со плазмата е доста широко тоа се должи на високите температури во лакот на плазмата, од големата брзина на движењето на честичките во плазмата кои овозможуваат изведување на низа производни операции како што се :сечење на металите и неметалите со помош на плазма, нанесување на превлаки со плазмена постапка, заварување со плазма, загревање со плазма, леење на метали, неметали и легури со плазма.
Основи на процесот
Обарботката со плазма во современите производствени услови, се користи за реализација на производни операции кои бараат висока концентрирана топлотна енергија. Тоа се процесите на топење, заварување сечење на метали и неметали, нанесување на превлаки отпорнина абење како на метални така и на неметални површини итн. Плазмата е во суштина секоја материја загреана на висока температура доволна да се претвори во јонизирана гасна состојба (четврта агрегатна состојба). Во таква состојба материјата се однесува по законите карактеристични за гасовите, а нејзините основни одлики се: многу висока температуара во поедини зони ,енергетска нестабилност електроспроводливост, многу голема брзина на движењето на честичките кои ја сочинуваат плазмата. За обработка на металите односно за наведените производни операции се користи т.н “ ниско – температурни “ плазми, со температура на поедини зони од 1000–100.000 К, плазми кои престравуваат делумно јонизиран гас.
Заварување со плазмата
Процесот на плазмено заварување за првпат беше претставен во индустријата за заварување во 1964 г. – како метод со кој се постигнува подобра контрола при процесот на заварување во струја со низок протек. Денес, плазмата задржувајќи ги оригиналните предности ги воведи во индустријата и овозможи едно ниво на прогрес во контролата и точноста за производството на висококвалитетно заварување во минијатурни и прецизни примени. Процесот на плазменото заварување е исто како кај рачното така и кај автоматското заварување. Таа била употребувана во различни полиња на производство од автоматско заварување кое се употребува кај моторите на авионите па сè до рачно заварување кое се употребува за производи кои се користат во домаќинството. Особини Придобивки Целосната листа за придобивките од употребата на плазмата е многу голема но ние ќе се задржиме на објаснување на три од нив:
Сечење со плазма
Сечењето со плазма започнува некаде во 1950-те години или во Втората светска војна. Плазморезите првпат се пуштени во стопанска употреба бил пуштен во 1960-тите. Во почетокот сечењето со плазма претставувал многу скап процес кои за своите операции биле потребни големи работни површини. Познато е и сечење со плазма која функционира со помош на електричен зрак заедно со одреден гас и поминува низ константен отвор, како гас може да биде земе воздух, аргон и др. Плазмениот зрак со соодветен систем на механизација и автоматизација обезбедува сечење на материјалите со голема дебелина, при што се формира рез со било која конфигурација, сечење на било кои материјали, висока производност која не зависи од механичките особини на материјалот итн. Со плазмената постапката е возможно сечење на материјалот со дебелина и до 250 – 300 мм,а се разликуваат две основни постапки :Раздвојување и површинско сечење. Во основа сечењето е локално топење на металот во зона на резот ) и остранување на растопениот материјал под дејство на хидродинамички сили формирани од млазот на плазмата .Самиот режим на обработка е одреден од јачината на електричната струја, моќноста на лакот на плазмата, врстата и потрошувачката на плазмениот гас, дебелината на материјалот, пречникот на отворот на млазницата и други фактори.
Нанесување на превлаки со „плазмена постапка“
Плазма постапката е доста преспективна за зголемување на отпорноста на абење на елементите од машини и алати. Со оваа метода се нанесуаат превлаки со ниска порозност, висока тврдина кои се врзани за основниот материјал. При нанесување на превлакта додатниот материјал се доведува во вид на прашина или во облик на жица односно шипка на вратот од млазницата на горилникот.Прашината односно материјалот во млазот на плазмата се претвора во течна состојба и паѓа во капки на основниот материјал, се разлева на него и формира превлаки со соодветни одлики. Честичките од материјалот на превлаката во млазот на плазмата не се разложува ниту испарува.
Загревање со плазма
Загревање на материјалите до одредена температура пониска од точката на топење ретко се користи. Меѓутоа во современите производни услови сè поголемо влијание се посветува на плазмената – механичка обработка. Суштината на оваа метода се состои во поставувањето на плазма горилникот наспроти резниот алат и загревање на зоната на релативно мала ширина.Со загревањето се снижува цврстината а се зголемува пластичноста на материјалот, со што се обезбедува зголемен индекс на обработливост на материјалот во процесот на опработка на режење.Покрај тоа се зголемува производноста за 6 до 8 пати а се намалува интензитетот на абење за 5 до 6 .Посебно значање на оваа постапка е при обработката на тешко обработливи материјали како што се челиците отпорни на високи температури (волфрамови, молибденски исл.)
Леење
Леењето на металите и легурите, како и неметалите се одликуваат со висока стабилност, едноставност и флексибилност на процесот.За оваа намена се користат соодветни кристализатори со водено ладење.Благодарение на малата содржина на неметални примеси (оксиди, водород и сл.) се формираат производи со значително подобри механички одлики (посебно пластичноста).Лакот на плазмата може да се користи и за претворање на материјалот во соодветен гранулат неопходен како суровина за прашкастата металургија.Со паѓањето на ладните ѕидови кристализира, капките од растопениот метал затврднуваат и во вид на гранулант се собираат на дното на кристализаторот.
Основни одлики на обработката со плазмата
Обработката со плазма е окарактеризирана со следниве одлики
Поврзано
Заварување Сечење со воден млаз Металство
The Fame
The Fame е првиот студиски албум на американската пејачка, Лејди Гага. Издаден е на 19 август 2008 преку издавачката куќа Interscope Records.
The Fame Monster deluxe version
The deluxe version of The Fame Monster serves as a reissue of The Fame.
Личности
Извор:
Банка
Банка (англиски: Bank) е финансиска институција чија главна дејност е прибирањето депозити и давањето кредити, како и извршувањето на платниот промет. Банките се најважните учесници во финансискиот систем. Во целиот свет, банките се најзначајните и најголемите финансиски институции, мерено преку нивното учество во вкупните средства на финансискиот сектор.
Дефинирање на банките
Постојат два основни пристапа во дефинирањето на поимот банка: да се прифати правната дефиниција на банката, или пак, да се изведе функционална дефиниција. Така, во секоја земја постои посебен закон за банките, во кој вообичаено се дава дефиниција на поимот банка. На пример, македонскиот Закон за банките ја дефинира банката како „правно лице со дозвола од гувернерот на Народната банка на Македонија основано согласно со одредбите на овој закон, чија основна дејност е прибирање депозити и други повратни извори на средства од јавноста и одобрување кредити во свое име и за своја сметка.“ Значи, според законската дефиниција, банките се институции што се занимаваат со прибирање депозити и давање кредити. Меѓутоа, проблемот со законската дефиниција е во тоа банките извршуваат голем број небанкарски активности, кои не се опфатени во законската дефиниција.
Одлики на банките
Основни одлики на банките се следниве:
Историски развој на банкарството
Почетоците на банкарството можат да се најдат во Стара Грција пред повеќе од 2 000 години, кога некои луѓе почнале да се занимаваат со размена на монетите што ги ковале одделни владетели. Подоцна, банкарството се развило и во Стариот Рим, но за време на средниот век настапило големо замирање на банкарските активности, кои биле во спротивност со црковните сфаќања. До повторно заживување дошло во времето на ренесансата, кога во Италија се појавиле првите банки во вистинска смисла на зборот, т.е. банки што примале депозити од богатите луѓе и им одобрувале кредити на трговците. Подоцна, во текот на 16 век и 17 век, средиштето на банкарството се преместило во северна Европа и во Британија, а потоа, пресудно значење во неговиот развој имала индустриската револуција. Инаку, зборот банка потекнува од италијанскиот збор „banca“ и од старофранцускиот збор „banque“, кои означуваат клупа, табла, т.е. маса. Имено, првите претходници на банките биле луѓето кои се занимавале со размена на монети – активност што вообичаено се извршувала на една мала масичка или табла.
Функции на банките
Банките имаат централна улога во економскиот систем, бидејќи извршуваат некои активности, кои се од витално значење за функционирањето на економијата. Банките извршуваат неколку важни функции:
Финансиско посредување
Банките претставуваат финансиски посредници (financial intermediaries), односно, ги поврзуваат економските агенти (луѓето и институциите), кои се наоѓаат во различна финансиска положба, т.е. оние со вишок и оние со кусок на финансиски средства. Притоа, банките ги прибираат средствата од економските агенти со вишок, а им позајмуваат на оние со кусок на финансиски средства. Извршувајќи ги депозитната и кредитната функција, банките им нудат на штедачите и на позајмувачите на средствата некои погодности, кои не се присутни на финансискиот пазар. Така, на економските единици со финансиски вишоци, банките им овозможуваат да вложуваат финансиски средства со различни износи. Во продолжение, депозитите на населението кај банките се осигурени до одреден износ, така што дури и да пропадне банката, штедачите нема да ги изгубат вложените пари. Исто така, банките нудат високоликвидни финансиски инструменти, што значи дека клиентите можат во секое време да ги подигнат вложените финансиски средства, и тоа по номиналниот износ. Најпосле, банките го решаваат проблемот на информациска асиметрија (informational asymmetry) помеѓу економските единици со вишок и со кусок на финансиски средства.
Платен промет
Една од најважните функции на банките е посредувањето во плаќањата меѓу населението, претпријатијата и државните институции. Во тој поглед, банките имаат централна улога во економскиот систем, зашто ефикасното извршување на плаќањата меѓу економските агенти претставува неопходен предуслов за функционирање на економијата. Во платниот промет, банките ги снабдуваат луѓето и претпријатијата со готови пари, издаваат чекови и ги обработуваат плаќањата, извршени со нив, и вршат електронски пренос на парите меѓу сметките на населението и правните лица.
Монетарна политика
Една од клучните одлики според која банките се разликуваат од другите финансиски институции е тоа што тие се дел од монетарниот систем на земјата, т.е. обврските на банките кон своите клиенти претставуваат дел од паричната масa. Посебното место на банките во однос на другите финансиски институции се изразува во тоа што тие учествуваат во создавањето на паричната маса, односно можат да ја зголемат паричната маса. Банките ја спроведуваат оваа функција извршувајќи ги своите секојдневни активности, т.е. преку кредитирањето. Кога банките им одобруваат кредити на своите клиенти, одобрените кредити се појавуваат во билансите на банките како нови депозити, под услов клиентите да не ги повлечат средствата во вид на готови пари. Имајќи предвид дека депозитите кај банките се дел од паричната маса, излегува дека со самото одобрување на кредитите, банките успеале да создадат нови пари, т.е. да ја зголемат паричната маса во економијата. Овој процес на создавање дополнителни пари преку процесот на кредитирањето се нарекува кредитна мултипликација. Токму заради способноста на банките да создаваат пари, односот на државата кон нив е различен во споредба со другите финансиски посредници.
Други услиги
Банките им ги нудат бројни финансиски услуги на своите клиенти:
Видови банки
Поделбата на банките може да се изврши според повеќе критериуми, како што се: сопственоста, рочноста на одобрените кредити, според регионалниот критериум, според критериумот на прибирање парични средства за нивните деловни потреби итн. Според последниот критериум, може да се направи следнава категоризација на банки:
Емисиони или централни банки
Под овие имиња се јавуваат оние привилегирани банкарски институции кои се задолжени за регулирање на количеството пари во оптек и за вредноста на домашната валута, за ликвидноста на банкарскиот систем и пошироко за ликвидноста на земјата во внатрешниот и во надворешниот платен промет.
Во денешно време, централните банки ги имаат следниве основни функции:
Централните банки се разликуваат од земја до земја, во поглед на горенаведените функции и нивната содржина. Тоа зависи од различниот степен на стопанската развиеност, разликите во општественото уредување, различниот степен на развиеност на финансиската структура, разликите во банкарскиот систем, разликите што се јавуваат во областа на законодавството и сл.
Депозитни или комерцијални банки
Депозитните или комерцијалните банки заземаат најголемо место во структурата на банкарскиот систем на една земја. Тие се занимаваат со мобилизирање на депозитите од оние правни и физички лица кои имаат слободни парични средства и нив ги пласираат во краткорочни кредити на оние правни и физички лица кои имаат потреба.
Името депозитни банки го добиле од фактот што една од основните функции на овие банки е прибирање депозити. Додека комерцијалните банки името го добиле уште со нивното настанување. Нивната првобитна функција била чување на парите на трговците во своите трезори. Подоцна кога забележале дека еден дел од овие пари постојано се наоѓа неподигнати во нивните трезори, тие почнале да им ги позајмуваат на трговците на краток рок. Бидејќи на почетокот овие банки се занимавале исклучително со кредитирање на трговијата, тие го добиле името комерцијални банки. Тоа име го задржале и денес, иако во најголем дел се универзални во нивното работење.
Комерцијалните банки играат многу важна улога во економскиот живот на секоја земја. Тие се јавуваат како главни глумци на пазарот на пари и пазарот на капитал и во обезбедувањето на понудата и во обезбедувањето на побарувачката на парични средства. Значењето на овие банки за една земја добива уште поголема специфична тежина со оглед на фактот што тие одобруваат краткорочни кредити од краткорочни извори и со тоа создаваат нова парична маса. На овој начин тие директно влијаат на ликвидноста на една економија. Поради фактот што во структурата на кредитниот потенцијал доминираат краткорочни депозити, банките мораат строго да го почитуваат принципот на ликвидност, како и да држат резервни парични средства.
Универзални банки
Тоа се оние банки кои се занимаваат со сите видови банкарски работи. Денес, во светот преовладуваат ваквите банки. Преориентацијата во банкарството, од специјализирани кон универзални се наметна како резултат на современите односи во движењата на индустрискиот капитал во светот и, воопшто, со развојот на светското стопанство. Имено, современото општество, кое оправдано се нарекува кредитно стопанство затоа што парите и кредитите станаа составен дел на севкупната репродукција, има потреба од таков тип банка која ќе дава комплетни банкарски услуги, односно која ќе биде универзална во своето работење.