cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мери Болејн
Научно – стручна литература
Исто така, Мери е главен лик на две научно – стручни книги, Љубовницата на Хенри VIII од Кели Харт и Мери Болејн: вистинската приказна за љубовницата на Хенри VIII од Џозеф Вилкинсон.
Медицина во Азербејџан
Медицината во Азербејџан служи за заштита на здравјето и просперитетот на граѓаните на Република Азербејџан. Реформите во сферата на медицинската заштита и насоката на здравствениот систем се дел од глобалната стратешка развојна програма на економската и социјалната инфраструктура. Оваа програма се заснова на принципите на воспоставување на високоживотно демократско општество со пазарна економија.
Рана историја
Историјата на медицината во Азербејџан има длабоки корени. Старите луѓе верувале во магија како начин за борба против разни болести. Резбите и пиктографите од камено време во Азихската пештера покажуваат докази за ова верување во магија.
Од античките ракописи е познато дека користеле не само растенија, туку биле запознаени и со хирургија, постоел и третман за лекување на тумори и поставување на скршеници. На пример, Нариман Нариманов пронашол човечки череп датиран од 4-от милениум п.н.е (енеолит) со траги од трепење на него во селото Ерефли во Агдам. Во 1971 година, археологот Х. Кесеменли пронашол череп датиран од доцното бронзено и раното железно време на кој е извршена трепанација во селото Хачбулаг во Дашкасан. Р.
Во 1958 година, во селото Гаракепектепе во рамнината Муган при археолошките ископувања биле пронајдени стомни датирани од 6 век п.н.е.
Ароматерапијата исто така била широко распространета. Се верувало дека мирисот на дуња ја зајакнува енергијата на телото. Лимонот се користел за прилагодување на нервниот систем, а јаболкото за стимулирање на работата на мозокот.
Во античко време постоела активна културна размена меѓу Азербејџанците и жителите на Месопотамија. Маслото од сусам и крокусот биле увезени од Сумер. Има информации за лековити билки и медицина во Авеста, света книга на обожавателите на оган и античкиот споменик на луѓето од Азербејџан и Иран. Исто така, пишува дека „докторот има три оружја: збор, билка и нож“. Докторот што лечел со зборови и сугестии се сметал за најдобар во тоа време.
Се развивала и медицината на Кавкаска Албанија, чии потомци се сметаат за Азербејџанци. Таму биле засадени лековити растенија од Римското Царство. Делата на Хипократ и Клавдиј Гален биле популарни поради ширењето на христијанството и грчкиот јазик. Некои знаења за медицината се предавале во верските училишта и цркви.
Среден век
Во овој период медицина та брзо се развивала, за што сведочат археолошките наоди. На пример, пронајдени се полирани мермерни садови за антимон и златни четки за нанесување, кои се користеле како лек против кашлица и антиеметици во средниот век. Болните луѓе пиеле вино од овие чаши направени од антимон. Различни стаклени садови кои се користат за подготовка и складирање на лекови, кои алхемичарите ги користеле во традиционалната медицина и фармакологија, биле пронајдени во Шамаки при ископувањата. Овие наоди потврдуваат дека луѓето во Азербејџан се занимавале со фармацевтика во средниот век.
Според Фарид Алакбарли, историчар, турската традиционална медицина наречена „Туркачаре“ и била слична на шаманизмот и лекувањето со магии и билки почнало да се шири во 4 век од нашата ера со навлегувањето на турските племиња во Азербејџан. На турски, лекарите се нарекувале гам, што значело „шаман“, или „билкар“. Билките се нарекувале ота (от е билка во превод од турски). Божицата Оленг се сметала за покровителка на лекарите.
Ширван, каде главно живееле Албанци и Иранци, бил окупиран од Арапите. Науката и културата се развиле поради меѓусебното влијание на културите како дел од еден калифат. Биле изградени универзитети, опсерватории, библиотеки, џамии и болници. Забележан е напредок на медицината, поточно во исламскиот период. Во тоа време во Азербејџан функционирала медреса, каде што се изучувале арапски и персиски јазици, религија, математика, калиграфија, историја и литература. Таму се изучувале и медицина и алхемија. Медресата „Малхам“ во Шамаки била една од најпознатите медреси во тоа време. Оваа образовна институција ја предводел угледниот научник и доктор Кафијадин Омар ибн Осман – вујко на угледниот персиски поет Кагани Ширвани.
Копирањето на „Канон на медицината“, меѓу другите ракописи за лекување, Ибн Сина пишувал за населбата Сабурхаст во Азербејџан. Оваа копија на „Канонот“ била направена во Багдад во 1143 година и се смета за еден од најстарите ракописи во сферата на фармакологијата и медицината во светот и најстариот во Азербејџан. Таа била широко користен и во целиот муслимански свет и во христијанска Европа и имала големо влијание врз развојот на медицината. Во неа има описи на стотици лекови. „За научното лекување“ е дело на Махмуд ибн Илјас (14 век) во кое се опишани и основните идеи за медицината, симптомите и причините за одредени болести. Јусиф Гарабаги, азербејџански лекар од 16 век, кој дошол од Карабах, напишал многу медицински трактати, а исто така и Објаснувања и толкувања на „Канонот на медицината“ од Ибн Сина. Долго време живеел во Средна Азија и предавал во Самарканд.
Мир Мухамед Момин, напишал неколку поучни дела на персиски јазик, вклучувајќи го и „Тохфат ел-Моминин“ во 1669 година. Во делото биле напишани описи на повеќе од 4000 растенија, животни, минерали и други состојки кои се користат во медицината. Момин детално го опишал секое растение, неговите специфични одлики, каде може да се бере, другите области каде што се користи и неговото име на други јазици како кинески и хинди.
Во 1712 година, Мухамед Јусиф Ширвани го напишал „Тибнам“ на азербејџански јазик. Како доктор, Ширвани советувал да се користат природни минерали за лекување, на пример, триење на кора од портокал за умор во вратот. Во ова дело, исто така, пишува дека почивалиштето на болните мажи треба да биде украсено со цвеќиња во светло-сини, зелени и бели нијанси. Тоа значи дека дури и бојата имала големо значење во делата на средновековните исцелители.
Општо земено, во 17-18 век, голем број дела биле напишани во сферата на медицината и фармакологијата од азербејџански научници како што се Муртузагулу Шамлу (сексуален патолог), Абдулхасан Марагаи, фармаколози како Хасан Рза оглу Ширвани, Хаџи Сулејман Иравани, и други. Опишани се 724 видови лековити растенија.
19 век и почеток на 20 век
Во почетокот на 19 век северните канатите од Азербејџан (Ширван, Баку, Нахчиван, Куба, Талиш, Карабах, Шаки, Дербенд и други) се приклучиле кон Русија, а јужните (Тебриз, Хој, Ардабил и други) кон Иран. Азербејџанската заедницата во Иран продолжила да постои под влијание на персиската и генерално на целата исламска култура, но азербејџанската заедница во Руското Царство (подоцна СССР) се развивала под влијание на европеизираната секуларна руска култура (главно во советско време). Медицината во два региона се развивала на два различни начини.
Во Азербејџан до 1828 година немало аптека слична на Европа. За време на владеењето на Русија, во Азербејџан биле основани такви болници и аптеки како и во целиот Јужен Кавказ, каде што руските лекари ги применувале своите вештини.
Абдулхалиг Ахундов ја основал основата на научното истражување во историјата на медицината во Азербејџан. Абдулхалиг ја проучувал и ја превел познатата фармацевтска енциклопедија напишана од Абу Мансур Харави во 9 век од персиски на германски. После тоа, книгата била објавена во Германија. Абдулхалиг Ахундов одбранил и дисертација по историја на медицината на Универзитетот во Тарту. Во 1895 година, д-р Мамед Рза Вакилов, д-р Керимбеј Мехмандаров и други го основале Медицинскиот сојуз на Баку. Хасан-бег Зардаби и Мирза Фатали Ахундов го користеле знаењето во медицината во своите дела за изразување на филозофските идеи. Ахундов бил еден од првите кои дејствувале против традиционалните исцелители. Автор е на трудови за хигиена и санитарност. Зардаби исто така имал важна улога во развојот на медицината. Тој бил првиот од Азербејџан во сферата на природната историја и социјалниот дарвинизам.
Како автор на „Акинчи“ – првиот азербејџански весник во Руското Царство – Зардаби, заедно со Ахундов работеле на дела за маларијата која ја опустошила земјата во тоа време. Неговата книга „Хигиена“ е прва научноистражувачка работа за медицината во сферата на хигиената во Азербејџан. Објавена е во 1914 година во Азербејџан.
Понекогаш лекарите им давале бесплатна помош на болните мажи. За време на уништувањето на колерата во Нахчиван, во 1847 година, Мирза Насрула Мирза Алиоглу бесплатно ги лекувал и азербејџанските и ерменските болни мажи, поради што бил почитуван меѓу луѓето. Покрај сето ова, тогаш функционирале и аптеките во кои се продавале билки увезени од Иран и Индија. Вакви аптеки имало во секој град на Азербејџан - Баку, Шамахи, Шуша, Агдам, Нахчиван, Лахиџ, Ордубад, Салјан, Ланкаран итн. Мир-Баба Мир-Абдулаоглу, татко на угледниот азербејџански книжевен човек Јусиф Вазир Чаманзаминли имал аптека во Агдам. Во неговата аптека се продавале 142 видови лекови, од кои повеќе од 100 биле направени од билки. Самиот Чаманзаминли, како син на фармацевтот, го опишал секојдневниот живот и практиките на азербејџанските исцелители од 19 век во својот наратив наречен „Докторот“.
Таквите аптеки биле главно во ирански (јужен) Азербејџан. На почетокот на 20 век третманот со билки бил доволен за да се прошири методот на лекување во Азербејџан. Но, дошло до појава на нови, модерни лекови кои биле сфатени како нешто чудно.
Демократска Република Азербејџан
Во 1918 година, во независната Демократска Република Азербејџан било формирано Министерството за здравство предводено од д-р Рафиев. Во тоа време во Баку и Гања биле отворени десетици нови аптеки и болници. Многу студенти од Демократската Република Азербејџан биле испратени на образование во странство, главно во Германија, Санкт Петербург, Москва, Киев и други градови, каде училе медицина.
Во 1919 година, во Баку беше основан Државниот универзитет со медицински факултет. Професорот В.И.Разумовски, еминентен хирург, станал негов прв претседател (до 1920 година). Таму се изучувала и историја на медицината. Разумовски за краток временски период ја формирал Првата подготвителна комисија. Приемните испити се одржувале во август истата година и така бил собран првиот курс на студенти - идни доктори.
На 2 август 1922 година, имало само тројца Азербејџанци - А. Алакбаров, Џејран Султанова и Адлија Шахтахтинскаја-Бабаева, кои станале доктори на науки и професор.
Азербејџанската ССР
По воспоставувањето на советската власт, во текот на 1920-тите, аптеките, каде што се продавале билки, биле затворени, а ракописите напишани со арапско писмо биле запалени. Тоа било дел од политиката на советската сила спроведена против исламот (главно во Азербејџан и Средна Азија). Нариман Нариманов, кој исто така бил лекар, станал водач на новоформираната администрација. Од 1920 до 1921 година Агахусејн Казимов, а потоа во 1935 година и Мир Мовсум Гадирли, биле национални комесари за здравствена заштита во Азербејџанска ССР.
Во 1930 година бил основан Државниот медицински институт на Азербејџан, а М.Н. Гадирли бил неговиот прв ректор. Еминентни научници и професори како И.Широкорогов, С.Давиденков, Ф.Илин, Лев Левин, Н.Ушинкиј, к. Малиновски и други имале голем придонес во развојот на институтот. На овој институт дипломирале научници како М.Миргасимов, М.А. Топчубашов, А.М. Алиев, И.М. Исмајилзаде и други, кои потоа донеле слава на азербејџанската медицинска наука.
Република Азербејџан
Во првите години од независноста, состојбата во здравството била многу лоша во Азербејџан. Владата би можела да го одржи здравствениот систем на нозе само со поддршка на меѓународните организации. Голем проблем била потребната медицинска опрема, недостатокот на лекови.
Една нова фаза во развојот на медицината започнала откако Азербејџан стекнал независност. Биле донесени повеќе од 10 закони од областа на здравствената заштита. Во март 1998 година, Хејдар Алијев, поранешен претседател на Азербејџан, потпишал декрет „За формирање на Државен комитет за реформи во сферата на здравствената заштита“. Во земјата била воспоставена единствена државна политика, а бил подобрен и квалитетот на медицинската услуга на населението. Веднаш штом здравствените програми кои вклучувале поправка и рехабилитација на медицинските установи, обезбедување опрема, обезбедување и лекување на граѓаните со бесплатни лекови и препарати, биле прифатени дијагностички центри во регионите, особено опфатот на децата со сите медицински услуги. Денес медицинските центри и современаа фармацевтска индустрија на Азербејџан се создадени на ниво на светски стандарди. Во земјата е развиен национален план против болести како што се ХИВ/СИДА и туберкулоза. Во 2001 година бил потпишан декрет за одбележување на 17 јуни како празник на здравствените работодавачи. Во 2004 година, основана била азербејџанската асоцијација на историчари на медицината која била вклучена во Меѓународната унија за историја на медицината со седиште во Париз, во 2005 година. Првата национална конференција на Здружението се одржала на 1-2 февруари истата година во Баку. Во последните години Фондацијата Хејдар Алијев започнала голем број проекти за третман на дијабетес, таласемија, кампањи за дарување крв и заштита на здравјето на мајките и децата.
Во Азербејџан работат околу 870 приватни медицински компании и 2.300 фармацевтски организации. Здравствениот систем во современ Азербејџан вклучува главно примарна здравствена заштита, амбулантски и болнички услуги.
Во 2012–2013 година, во земјата биле реализирани 11 приоритетни здравствени програми со вкупен износ од 387,7 милиони манти. Во 2013 година износот на средствата наменети за здравствениот систем од државниот буџет е зголемен за 11 пати во однос на 2003 година. Врз основа на овој раст биле создадени или обновени до 500 здравствени установи. Опсегот на најважните лекови е зголемен од 60 на 166. Во текот на изминатите 10 години, стапката на смртност се намалила; растот на природното население се зголемено.
Во рамки на кампањата за превенција од болести „Месец на здравјето“ организирана од Министерството за здравство во декември 2012 година под слоганот „За здрав живот“ на медицинските установи кои вршат профилактички прегледи им е обезбедена потребната опрема и реагенси, 3 мил. пациентите биле проверени и соодветно третирани.
Научниот хируршки центар М. Топчубашов за прв пат во овие години извршил операција на отворено срце за возрасни и деца. Во републичката клиничка уролошка болница именувана по М. Џавадзаде, трансплантација на бубрег започнала на почетокот на 2000 година.
За лекување на пациенти со хронична бубрежна инсуфициенција, повеќе од 2.000 пациенти примаат сесии на хемодијализа во 27 центри и се обезбедени со соодветни лекови. Преземени се мерки за подобрување на квалитетот на медицинските услуги што им се даваат на мајките и децата. Ако стапката на смртност на доенчиња во земјава била 16,7 во 2003, во 2013 година оваа бројка изнесувла10,8. Соодносот на мајчинска смртност е намален од 18,5 на 14,9, во споредба со 2003 година.
Согласно Законот „за образование“, обуката на лекарите во земјата се врши преку жителство, прифатено во медицинскиот образовен систем на повеќето земји во светот. Во 2012 година, околу 500 доктори биле примени во жителство во различни специјалности кои минувале низ Државната комисија за прием на студенти. Покрај тоа, во 2009-2012 година, 451 лекари и акушерка биле обучени во приватни и државни клиники во странство во период од 3-6 месеци.
Во рамките на Државната програма „Електронски Азербејџан“ започнала да функционира „Електронска здравствена картичка на граѓаните“. Во моментов има околу 10 матичари за разни болести, единствен регистар на кадри, систем за електронски надзор на заразни болести, циркулација на лекови, диспечерска служба на Итна медицинска помош и други. Министерството за здравство обезбедило 38 е-услуги. На официјалната веб-страница на Министерството е создаден делот „Електронски услуги“ и има 11 електронски услуги.
Министерството за здравство соработува со околу 40 земји. Дополнително, изработена е и Програмата за развој на санитарна и епидемиолошка служба за 2015-2020 година, со која се преземени соодветни мерки за спречување на заразни болести. Акционен план кој опфаќа 2013-2020 година за борба против неинфективните болести (како што се пушење тутун, дебелина, физичка активност, нарушување на употребата на алкохол, итн.) и Национален акционен план за рана превенција и третман на детски нарушувања (2014-2020), исто така биле имплементирани.
Во 2009 година, бил воведен нов пристап кој се обидува да го дефинира бројот и видот на персоналот потребен во системот врз основа на демографски критериуми.
Во јули 2009 година, владата донела нов закон за образование. Во рамките на законот за образование, Министерството за здравство до октомври 2009 година требало да подготви предлог закон за медицинско образование. Медицинскиот универзитет во Азербејџан е единствениот обезбедувач на додипломско медицинско образование во земјата. Неколку нелиценцирани приватни медицински училишта работеле кон крајот на 1990-тите и почетокот на 2000-тите, но сите тие биле затворени од Министерството за образование до 2005 година. Во 2013 година годишно се запишуваат околу 1020 студенти по медицина на 8 катедри.
Секторот за човечки ресурси, образование и наука при Министерството за здравство, организирајќи го планирањето на здравствениот персонал, дава податоци за слободните работни места во здравствените установи. Во согласност со податоците за слободните работни места, Министерството за здравство бара од Медицинскиот универзитет во Азербејџан да им обезбеди медицински персонал. Универзитетот ги испраќа дипломираните студенти на стажирање. Планирањето на медицинскиот персонал и здравствениот персонал од средно ниво, исто така, го следи истиот процес.
Од 1 февруари 2008 година, владините медицински установи покажуваат бесплатна медицинска помош на населението, по налог потпишан од Огтај Ширинов, министер за здравство на Азербејџан. Во ноември 2009 година, азербејџанските лекари ја извршиле првата операција во срцето за спречување на аритмија.
Медицинска обука
Во Азербејџан има осум училишта за медицински сестри кои тесно соработуваат со Министерството за здравство. Да се биде медицинска сестра не бара високо образование. Кандидатите можат да станат медицинска сестра со дипломирање на училиште за обука на медицински сестри. На дипломираните медицински сестри им се доделуваат стручни дипломи. Во 2008 година, вкупниот годишен прием во сите училишта за медицински сестри бил 1950. Постдипломското образование за медицинските сестри се обезбедува преку три училишта за медицински сестри сместени во Баку, Гања и Мингечевир. Во зависност од специјалитетот, потребни се обуки за освежување на секои пет години. Времетраењето на курсот е од пет дена до два месеци. Во 2008 година, околу 2200 медицински сестри ги завршиле овие обуки.
Лекарите треба да учествуваат на обуки за осувршување на секои пет години што ги организира Институтот за напредување на лекарите во Азербејџан. Во 2008 година, повеќе од 2700 лекари присуствувале на различни обуки организирани од Институтот. Во исто време, меѓународните организации како што се УНИЦЕФ, УНФПА, СЗО, УСАИД, итн., исто така, организирале и финансирале различни обуки за нега на мајки за деца, примарна здравствена заштита и итна медицина, планирање на семејството и репродуктивно здравје, примарна заштита, јавно здравје и други. Обуките траеле од 22 месеци до 30 месеци во зависност од профилот на специјалност.
Санитарно-епидемиолошка служба
Јавните здравствени услуги ги обезбедуваат различни агенции, вклучувајќи ги Санитарно-епидемиолошката служба, Центарот за јавно здравје и реформи на Министерството за здравство, Националниот центар за ХИВ/СИДА и други структури.
Санитарната епидемиолошка служба ги дефинира санитарните и хигиенските норми и вклучуваат прописи за вода за пиење, санитарни услови, хигиена на живеење и на работниот простор, хигиена на храната како што се производство, дистрибуција, складирање, продажба и ракување со прехранбени производи, хигиена на работа и животна средина и хигиена на зрачење. Дејноста на Службата опфаќа и контрола над државниот санитарен надзор и епидемиолошко истражување, социјално-хигиенско следење, спречување и елиминирање на заразни и паразитски болести и труење со храна, планирање санитарно-хигиенски и антиепидемиски активности, преглед на санитарно-епидемиолошката состојба, контрола на квалитетот на животната средина, физичкиот развој и морбидитет кај населението, спроведување на програми за здравје на населението.
Санитарната епидемиолошка служба се состои од две структури: инспекциска служба за санитарен епидемиолошки надзор и центар за хигиена и епидемиологија. Првиот ја контролира активноста на специјализираните хигиенско-епидемиолошки центри како и спроведува државен санитарен надзор.
Хигиенско-епидемиолошкиот центар обезбедува организациско-методолошки надзор во околу 83 области и град. Центарот е одговорен за хигиена и епидемиологија на воден транспорт.
Фармацевтскиот сектор
Од 2006 година фармацевтскиот сектор работи активно. Овој сектор е усогласен со законите за фармацевтска дејност и производи, промет на наркотици, психотропни супстанции и нивни претходници, основање и дејност на аптека, аналитички стручен центар за лекови, правила за државна регистрација на фармацевтските производи и управување со регистар на лекови, список на фармацевтски препарати без рецепт.
Помеѓу 1996 и 2005 година, фармацевтските производи биле регистрирани и дадени на лиценца од Одделението за лиценцирање и медицинска опрема на Министерството за здравство. Во 2005 година бил формиран Центар за иновации и снабдување за да се провери квалитетот на лековите, како и да се обезбеди здравствените организации со лекови. Центарот дава лиценца и на фармацевтски субјекти.
Проста линеарна регресија
Проста линеарна регресија е статистички метод со чија употреба се предвидува и оценува една појава врз основа на вредноста на друга појава. Терминот регресиона линија прв го употребил англискиот научник Франсис Галтон. Кај регресионата анализа потребно е однапред да се одреди која појава ќе има улога на зависна променлива, а која на независна променлива. Тоа го утврдуваме врз основа на теориски, или емпириски сознанија, или врз основа на претпоставки за природата на анализираните појави. Целта на регресијата е да се одреди природата на врската, односно обликот на зависност помеѓу набљудуваните појави. Тоа го постигнуваме со помош на соодветен регресионен модел. Регресиониот модел е статистички модел кој со помош на математички формули и соодветни претпоставки најдобро ја опишува квантитативната зависност помеѓу варијациите на набљудуваните појави во реалноста. Регресиониот модел покажува просечно сложување на варијациите на испитуваните појави. Тој сам по себе не е цел, туку тој е само средство со чија помош сме во состојба да го оцениме и предвидиме однесувањето на зависната променлива за саканата вредност на независната променлива. При истражувањето на меѓусебните врски помеѓу две променливи се применуваат прости (линеарни и нелинеарни) регресиони модели. За проста линеарна регресија станува збор тогаш кога имаме две појави помеѓу кои постои праволиниска зависност.
Дијаграм на растурање
Првиот чекор во анализата на зависност помеѓу две појави е графичко претставување на серијата од емпириски податоци, без разлика дали се однесуваат на основната група или шема. На исти елементи на множество или шема надгледуваме две функции, на пр. кај 20 фирми набљудуваме трошоци за рекламирање и обем на продажбите. Тогаш ќе мора да се идентификува кое обележје претставува независна променлива X, а кое зависна променлива Y. Така се добива низа од n(N) наредени парови (X1, Y1), (X2, Y2),…,(Xn, Yn). На апцисата се нанесуваат вредностите на независната променлива X, а на ординатата вредностите на зависната променлива Y. Таквиот графички приказ се нарекува дијаграм на растурање.
Прост линеарен регресионен модел
Линеарни равенки и равенки на линеарни врски, во овој случај:
yi’ = b0 + b1x:
Yi = β0 + β1xi + εi,   i = 1, 2,…, N
Оценување врз основа на методот на најмали квадрати
yi’ се нарекува прилагодена вредност на Y. Разликата помеѓу вистинската и очекуваната (просечната) вредност на Y претставува случајна грешка ε. Разликата помеѓу вистинската и очекуваната вредност во примерокот се нарекува резидуал и се означува со е. Резидуалот претставува оцена на случајната грешка ε.
е = yi – yi’.
Со минимизирање на сумата на квадратите на резидуалот се добиваат b0 и b1 како оцени на регресионите параметри β0 и β1. Формулите за оценетите вредности на параметрите на примерокот се: b0 = ȳ - b1 - x̅ , b1 = n∑xy - ∑x∑y / n∑x2 – (∑x)2 .
Мерки на претставителност
yi - вистинска вредност, yi’ – прилагодена ( оценета ) вредност на моделот.
Вкупен варијабилитет (SKV) = Објаснет варијабилитет (SKO) + необјаснет варијабилитет (SKN)
SKV = ∑(yi - ȳ)2
SKO = ∑(yi’ - ȳ)2
SKN = ∑(yi – yi’)2
SKV = SKO + SKN ---> ∑(yi - ȳ)2 = ∑(yi’ - ȳ)2 + ∑(yi – yi’)2.
Регресијата зависи од необјаснетиот варијабилитет. Мерките на претставителноста на линијата на регресијата се делат на апсолутни и релативни. Апсолутни се резидуалната варијанса и стадандардната грешка на регресијата. Релативна е коефициентот на детерминација.
S2 – резидуална варијанса, S2 = SKN / n-2 = ∑(yi – yi’)2 / n–2 – параметри што се оценуваат b0 и b1.
S – стандардна грешка на регресија, се добива како квадратен корен од рездиуалната варијанса.
S = ∑(yi – yi’)2 / n–2 =  ∑y2 - b0∑y – b1∑xy / n-2 .
Тестирање на значајноста на регресионата врска
За да примената на регресионата линија предвидувањето на вредностите на зависната променлива Y биде оправдано, неопходно е претходно да се испита дали воопшто постои линеарно согласување помеѓу варијацијата на набљудуваните две променливи во основната група. Кога ја тестираме хипотезата за регресиониот параметар β1, нултата хипотеза дава параметар β1 = 0 што е еквивалентно на хипотезата дека променливата X не влијае на променливата Y. Нултата и алтернативната хипотеза за регресиониот параметар β1:
H0: β1 = 0 ( Помеѓу варијацијата на набљудуваните појави не постои линеарна врска, односно X не влијае на Y).
Статистика на t тестот за тестирање на хипотезата за β1 гласи: t = b1 – β1/ Sb1 = b1/ Sb1 ,
Sb1 = S / ∑x2 - n x̅2
Бројот на степени на слобода е df = n–2.
Турција
Турција (Türkiye) или официјално Република Турција, од 2022 година на англиски јазик именувана како Туркије — независна држава во Евроазија која се протега полуостровот Мала Азија и на дел од Балканскиот Полуостров во Југоисточна Европа. Турција е една од шесте независни туркиски држави во светот. Турција граничи со осум држави и излегува на четири мориња. На северозапад граничи со Бугарија, на запад со Грција, на североисток со Грузија, на исток со Ерменија, Азербејџан и Иран и со Ирак и Сирија на југ. На север од државата се наоѓа Црното Море, на запад е Егејското Море, на северозапад е Мраморното Море, додека на југ е Средоземното Море. Мраморното Море, заедно со протоците Босфор и Дарданели ја сочинуваат природната граница меѓу европското и азиското турско копно. Истанбул е најголемиот град во земјата, додека главен град Анкара кој се наоѓа во централниот дел на Анадолија. Околу 70 до 80 отсто од граѓаните на земјата се идентификуваат како Турци. Курдите се најголемо малцинство. Големината на курдското население е предмет на расправа со проценки од 12 на 25 проценти од населението.
Во разни периоди во својата историја, регионот бил населен со различни цивилизации, вклучувајќи ги Асирците, Грците, Тракијците, Фригијците, Урартијците и Ерменците. Хеленизацијата започнала во ерата на Александар Велики и продолжила во времето на Византија. Селџуците започнале да мигрираат во областа во 11 век, а нивната победа над Византијците во Битката кај Манцикерт во 1071 година го симболизира почетокот и темелот на Турција на овие простори. Селџучкото Царство владеел со Анадолија до монголската инвазија во 1243 година, кога се распаднала на мали турски кнежевства. Почнувајќи од крајот на 13 век, Османлиите започнале да ги обединуваат овие турски кнежевства. Откако Мехмед II го освоил Цариград во 1453 година, османлиската експанзија продолжила под Селим I. За време на владеењето на Сулејман Величествениот, Отоманското Царство опфаќало голем дел од Југоисточна Европа, Западна Азија и Северна Африка, станувајќи светска сила Во следните векови државата влегла во период на опаѓање со постепено губење на териториите и војните. Во обид да ги консолидира слабеењето на социјалните и политичките основи на царството, Махмуд започнал период на модернизација во почетокот на XIX век, носејќи реформи во сите области на државата, вклучувајќи ја и војската и бирократијата заедно со еманципацијата на сите граѓани Во 1913 година, државниот удар успешно ја ставил земјата под контрола на Трите паши. За време на Првата светска војна, отоманската влада извршила геноциди против ерменските, асирските и понтиските грчки субјекти. По војната, конгломерацијата на територии и народи што порано го сочинувале царството била поделена на неколку нови држави. Турската војна за независност, иницирана од Мустафа Кемал Ататурк против окупацијата на сојузничките сили, резултирала со укинување на монархијата во 1922 година и основање на Република Турција во 1923 година, со Ататурк како прв претседател. Ататурк донел бројни реформи, од кои многу од нив инкорпорирале различни аспекти на западната мисла, филозофија и обичаи во новата форма на турската влада. Курдско-турскиот конфликт, вооружен конфликт меѓу Република Турција и курдските бунтовници, е активен уште од 1984 година пред сè на југоисточниот дел на земјата. Различни курдски групи бараат одвојување од Турција за да создадат независен Курдистан или да имаат автономија и поголеми политички и културни права за Курдите во Турција.
Поради турската местоположба како крстопат меѓу Азија и Европа, Турција има голема геостратешна важност. Доминантна религија во Турција е Исламот, со мали христијански и јудејски заедници. службен јазик во Тирција е турскиот јазик, кој е најдоминантен јазик во државата, но околу 18% од населението зборува и курдски и фдазаки.
Турција е демократска, секуларна, унитарна уставна република, со големо античко културно наследство. Турција е член на голем број меѓународни организации што ја прави западноориентирана држава. Турција е членка на ООН, рана членка на НАТО, ММФ и Светската банка, како и основач на ОЕЦД, ОБСЕ, БСЕЦ, ОИК и Г-20. Откако станала една од првите членки на Советот на Европа во 1949 година, Турција станала асоцијативна членка на ЕЕЗ во 1963 година, се приклучила на Царинската унија на ЕУ во 1995 година и започнала преговори за пристап во Европската Унија во 2005 година, кои ефикасно биле запрени од ЕУ во 2017 година поради „патот на Турција кон автократското владеење“. Турската економија и дипломатските иницијативи довеле до нејзино признавање како регионална сила, додека нејзината местоположба и дала геополитичко и стратешко значење низ историјата. Турција е секуларна, унитарна, поранешна парламентарна република која го усвоила претседателскиот систем со референдум во 2017 година. Новиот систем стапил на сила со претседателските избори во 2018 година. Сегашната администрација на Турција предводена од претседателот Реџеп Тајип Ердоган од АКП донела мерки за зголемување на влијанието на исламот и ги поткопала политиките на Кемалистите и слободата на печатот.
Потекло на поимот
Името Турција (од средновековен латински јазик Turchia/Turquia )) значи „земја на Турците“. Името Турција, или на турски јазик Türkiye, може да се подели на два збора: Türk, што значи силен на старотурски јазик и наставката iye  што потекнува од арапската наставка -iyya што е еквивалентно со македонската наставка -ија. Првите записи на името Türk или Türük датираат од 8 век во Централна Азија. . Современото „Турција“ датира од најмалку 1719 година . Турското име Türkiye било усвоено во 1923 под влијание на европската употреба.
Во јануари 2022 година, земјата официјално го смени својот меѓународен бренд во турското име, Туркије, за подобро да го одрази своето наследство и да избегне забуна со птицата мисирка.
Праисториски период
Анадолкиот полуостров, кој се состои од поголемиот дел од денешна Турција, е еден од најстарите постојано населени региони во светот. Различни древни анадолски население живееле во Анадолија, од неолитот до хеленистичкиот период. Многу од овие народи зборувале анатолски јазици, гранка на поголемото индоевропско јазично семејство. Всушност, со оглед на антиката на индоевропските хетски и лувиски јазик, некои научници ја прогласиле Анадолија како хипотетички центар од индоевропските јазици. Европскиот дел на Турција, наречен Источна Тракија, исто така бил населен уште од пред 14.000 години.
Ѓобекли Тепе е место на најстарата позната религиозна структура, храм кој датира околу 10.000 п.н.е. , додека Чаталхојук е многу голема неолитска населба во јужниот дел на Анадолија, која постоела од околу 7500 п.н.е. до 5700 п.н.е. Таа е најголемата и најдобро зачувана неолитска локација пронајдена досега, а во јули 2012 година е запишана во светско културно наследство на УНЕСКО. Населбата Троја била основана во неолитскиот период и продолжила во железното време.
Најраните регистрирани жители на Анадолија биле Хатите и Хуритите, не-индоевропските народи кои живееле во централна и источна Анадолија, од околу 2300 п.н.е. Индоевропските Хетити биле распространети во Анадолија од 18 век п.н.е. со главен град во Хатуша во Централна Анадолија. Оваа царство го доживеало својот врв во средината на 14 век п.н.е. и под водство на Супилулиума I успеале да завладеат со скоро цела Мала Азија како и со делови на северен Левент и Горна Месопотамија. И покрај тоа што тие самите се нарекувале Хати, Хатите би требало да се раздвојуваат од Хетитите, пред сè како постар народ од двата, кој го населил истиов регион. Асирците ги освоиле и населиле делови од југоисточна Турција уште во 1950 п.н.е. до 612 п.н.е. , иако тие останале малцинство во регионот, имено во Хакари, до почетокот на 20 век од новата ера.
Урарту повторно се појавил во натписите на Асирија во 9 век п.н.е. како моќен северен соперник на Асирија. По падот на Хетите во околу 1180 п.н.е., Фригијците, индоевропски народ, постигнале надмоќ во Анадолија додека нивното царство не го уништиле Кимеријците во 7 век п.н.е. Почнувајќи од 714 п.н.е., Урарту ја поделил истата судбина и се распуштил во 590 п.н.е. , кога била освоена од страна на Медијците. Најмоќните земји наследнички на Фригија биле Лидија, Карија и Ликија. Лидиците и ликиците зборувале индоевропски јазици
Антички период
Почнувајќи од 1200 година п.н.е., на крајбрежјето на Анадолија во голема мера започнале да се населуваат Јонските Грци. Бројни важни градови биле основани од овие колонисти, како што се Милет, Ефес, Смирна (денес Измир) и Византион (денес Истанбул), последниот основан од грчки колонисти од Мегара во 657 п.н.е. Првата држава со името Ерменија од соседните народи била државата на ерменската династија Оронтиди, која вклучувала делови од источна Турција, почнувајќи од 6 век п.н.е. Во северозападна Турција, најзначајната племенска група во Тракија било Одиринското Царство, основано од Терес I.
Цела современа Турција била освоена од персисото Ахеменидско Царство во текот на 6 век п.н.е. Грчко-персиските војни започнале кога грчките градови на краиштата на Анадолија се побуниле против персиската власт во 499 п.н.е. Територијата на Турција подоцна била освоена од страна на Александар Велики во 334 п.н.е., што довело до зголемување на културната хомогеност и хеленизација во областа.
По смртта на Александар во 323 п.н.е., Анадолија подоцна била поделена на неколку мали хеленистички кралства, коишто станале дел од Римската Република до средината на 1 век п.н.е. Процесот на хеленизација бил забрзан под римско владеење, а во раните векови на христијанската ера локалните анадолски јазици и култури исчезнале, и во голема мера се замениле со древниот грчки јазик и култура. Од 1 век п.н.е. до 3 век од н.е., голем дел од денешна Турција бил оспоруван помеѓу Римјаните и соседното Партско Царство.
Ранохристијански и византиски период
Според Делата на светите апостоли 11, Антиохија (денес Антакија), град во јужна Турција, е родното место на првата христијанска заедница .Овој град претставувал голем центар на раната црква, која традиционално се вели дека била основана од страна на Свети Петар, кој се смета и за прв епископ на антиохиската црква. Евангелиото по Матеј и Апостолскиот устав биле напишани во овој град. Игнатиј Богоносец бил избран за трет епископ на Антиохија. Факултетот во Антиохија бил основан во 270 година, како една од двата големи центри на раното црковно учење. Антиохиската црква станала една од петте најголеми цркви во пентархијата на Римското Царство.
Во 324, Константин I го избрал Византион за нов главен град на Римското Царство, преименувајќи го во Нов Рим. По смртта на Теодосиј I во 395 година и поделбата на Римското Царство меѓу неговите два сина, градот, кој популарно бил познат како Цариград или Цариград, станал главен град на Источното Римско Царство. Оваа царство, кое подоцна од страна на историчарите било познато како Византија, владеело со поголем дел од територијата на денешна Турција до доцниот среден век, иако источните региони останале во рацете на Персија до првата половина на 7 век. Честите византиско-персиски војни, како дел од вековните долгорочни римско-персиски војни, се воделе во различни делови на денешна Турција и одлучувале за голем дел од нејзината историја од 4 век до првата половина на 7 век.
Неколку вселенски собори се одржале во градовите сместени во денешна Турција, вклучувајќи го и Првиот собор во Никеја (Изник) во 325 година, Вториот собор (Истанбул) во 381 година, Третиот собор во 431 година во Ефес и Четвртиот собор во 451 година во денешен Кадиќој.
Селџучки период
Селџуците живееле на периферијата на муслиманскиот свет, и биле огранок на Огузите. Во текот на 11 век дошле од Средна Азија и ги завладеале обласните територии од Трансоксијана до Блискиот Исток со своето Селџучко царство на чело со Тогрул и со нив владеале до крајот на 14 век и почетокот на 15 век. Тие биле имигранти надојдени Персија. Во втората половина на 11 век, Селџуците започнале да пробиваат во средновековна Ерменија и во источните делови на Анадолија. Во 1071 година, Селџуците ги победиле Византијците во Битката кај Манцикерт, започнувајќи го процесот на Турцизација во областа. Турскиот јазик и исламот биле воведени во Ерменија и Анадолија, постепено ширејќи се низ целиот регион. Бавната транзиција од претежно христијанската и грчката Анадолија кон претежно муслиманското население и турскиот јазик било во тек. Дервишкиот ред Мевлеви, кој во 13 век бил основан во Конија во времето на суфискиот поет Селадиддин Руми, играл значајна улога во исламизацијата на разновидните луѓе од Анадолија кои претходно биле хеленизирани. Така, заедно со Турцификацијата на територијата, Селџуците ја поставиле основата на турско-персиската култура во Анадолија, примат кој бил преземен од страна на нивните наследници, Османлиите.
Отомански период
Почетокот на создавањето на Отоманското Царство се одликува со постојани Отоманско-византиски војни кои траеле околу 1,5 век. Владеењето на Осман го означува официјалниот почеток на владеењето на династијата на Османлиите и основање на државата во 1299 година Во 1265 година, византискиот град Согут бил заземан од страна на Осман бег. . Политиката на проширување на своите територии била продолжена од сите следбеници на Осман, а на сметка на Византија. По т.н. Османлиски интеррегнум, на чело на династијата дошол Мехмед I и тој многу бргу успеал повторно да си ги врати изгубените територии од времето на граѓанската војна. Тој престолнината ја преместил од Бурса во Едрене.
Во времето на Мехмед II престанала да постои Византија, откако била освоена престолнината Цариград во 1453 година, а самиот град станал нова престолнина на царството. Во времето на Селим I, државата се проширила кон современите држави Сирија, Либан, Палестина и Египет, вклучувајќи го и светиот град Ерусалим, како и Каиро, престолнината на Абасидите. По ова, тој се прогласил за калиф. Наследник на Селим I станал Сулејман I. Во негово време, Отоманското Царство станало доминантно во Средоземно Море, но неговиот обид да ја освои Виена не успеал. Владеењето на Сулејман од страна на историчарите е прогласено како златна ера на царството. По неговата смрт започнало постојаното опаѓање на царството. Тој лично покренал големи законски промени поврзани со општеството, образованието, оданочувањето и кривичното право. Царството честопати било во спротивност со Светото Римско Царство поради својот напредок кон Средна Европа преку Балканот. На море, Отоманската морнарица се судирала со неколку Свети Лиги (1538, 1571, 1684 и 1717, составени главно од Хабсбуршката Шпанија, Република Џенова, Република Венеција, Витезите на Свети Јован итн.), за контрола на Средоземното Море. На исток, Османлиите честопати биле во војна со Персија поради конфликти кои произлегуваат од територијални спорови или религиозни разлики помеѓу 16 и 18 век. Османлиските војни со Персија продолжиле до првата половина на XIX век. Дури и подалеку на исток, постоеле судири со Хабсбуршката Монархија, со тоа што Османлиите, исто така, морале да испратат војници до најоддалеченото и најзападно вазалство, Султанатот Ачех. Од 16 до почетокот на 20 век, Отоманското Царство, исто така, се борело со Руското Царство во нивните неколку последователни војни. Тие првично се воделе поради османлиска територијална експанзија и консолидација во југоисточна и источна Европа, но почнувајќи од втората половина на 18 век, тие станале повеќе за опстанокот на Отоманското Царство, кое почнало да ги губи своите стратешки територии на северното крајбрежје на Црното Море во корист на Русија.
Од втората половина на XVIII век па натаму, Отоманското Царство почнла да опаѓа. Реформите на Танзиматот од 19 век, кои ги вовел Махмуд II, имаЛЕ за цел модернизација на османлиската држава во согласност со напредокот што БИЛ постигнат во Западна Европа. Напорите на Мидах-Паша за време на танзимат довеле до отоманското уставно движење, но овие напори се покажале како несоодветни во повеќето полиња и не успеале да го сопрат распаѓањето на царството. Бидејќи царството постепено се намалувало по големина, воената моќ и богатство, особено по османлиската економска криза во 1875 година, што довело до востанија во балканските провинции, кои кулминирале со Руско-турската војна од 1877-78, многу балкански муслимани мигрирале во Анадолија , заедно со Черкезите бегајќи од руското освојување на Кавказот. Падот довел до зголемување на националистичкото расположение меѓу нејзините различни субјекти, што довело до зголемување на етничките тензии, кои понекогаш преминувале во насилство, како што се масакрите врз Ерменците.
За време на Првата уставна ера, уставот и парламентот биле суспендирани од султанот Абдул Хамид II. Триесет години подоцна, Младотурската револуција од 1908 година го обновила османлискиот устав и парламент, но османлискиот државен удар од 1913 година ефикасно ја ставил земјата под контрола на Трите паша, со што султаните Мехмед V и Мехмед VI во голема мера симболично биле султани без вистински политичка моќ.
Современа историја
Окупацијата на Цариград, заедно со окупацијата на Измир од страна на победничките сили во војната го дал почетокот на Турската војна за независност, која траела од 1919 до 1922 година. На чело на Турското национално движење застанал Мустафа Кемал Паша чија цел била ревизија на договорот од Севр. Мустафа Кемал побарал национални избори за да се воспостави нов турски парламент, кој ќе има свое седиште во Анкара. На 12 февруари 1920 последниот отомански парламент се собрал во главниот град. Парламентот се распуштил од страна на британските сили, откако бил прогласен за Misak-i Milli („Национален пакт“). На 10 август 1920 година, Големиот везир Дамат Ферид-паша го потпишал Договорот од Севр. Со тој договор се завршиле плановите за поделба на царството, вклучувајќи го и региони турските родољупци ги сметале за важни делови. Мустафа Кемал инсистирал на целосна независност и заштитата на интересите на мнозинството на Турците на турската почва. Тој го убедил Собранието да ја собе национална армија. Армијата се соочила со окупација на сојузничките сили и се борела на три фронта: француско-турскиот, грчко-турскиот и турско-ерменскиот фронт. По серијата битки за време на грчко-турската војна, грчката армија стигнала до реката Сакарја, само осумдесет километри западно од Собранието. На 5 август 1921 година, Мустафа Кемал бил промовиран како командант на силите од страна на Собранието. Во август 1922, Кемал започнал со силни напади врз грчките војници и турските сили ја повратиле контролата на Измир на 9 септември 1922 година. На 10 септември 1922, Мустафа Кемал испратил телеграма до Лигата на народи каде се вели дека Анкарската Влада нема да биде одговорна за масакрите извршени за време на војната за независност. До 18 септември 1922 грчката, ерменската и француската армија биле исто така протерани