cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Андроник III Палеолог
Правосудство
Уште Андроник II настојувал да спроведе реформа на византиското судство. За да се отстрани легендарната подмитливост на византиските судови, во 1296 г. во Цариград бил конституиран врховен суд од дванаесет судии од редовите на вишите претставници на клерот и од државните достоинственици од сенаторски ранг. Меѓутоа, резултатот бил негативен. Наместо да го обезбеди правилното функционирање на правосудството, новоформираниот врховен суд наскоро се компромитирал и морал да престане да работи. Поради тоа Андроник III во 1329 г. основал нов судски колегиум од само четири членови, двајца духовни и двајца световни. Овие четворица "генерални судии на Ромеите" добиле многу широки компетенции со задача да вршат надгледување над судството во целото Царство. Нивните пресуди биле конечни и неотповикливи. Навистина, и Андроник III со своите генерални судии доживеал горчливо разочарување. Од четворицата, поради примање мито, тројца уште во 1337 г. биле сменети и депортирани. Сепак, институцијата генерални судии се одржала и постоела сè до пропаѓањето на Царството, иако со текот на времето, од практични причини, доживеала одредени измени. Бидејќи на судските расправи во внатрешноста не можеле секогаш да присуствуваат сите четворица генерални судии, се застанало на гледиштето дека била доволна одлуката на еден од нив дадена во името на целиот колегиум. Со слабеењето на врските меѓу одделни делови на Цаството, што од средината на XIV век сè повеќе се манифестирало, премногу децентрализираниот систем на судството морал да доживее натамошни измени и да му отстапи место на поеластичен поредок. Покрај генералните судии на Ромеите во Цариград, се јавиле и таканаречените локални генерални судии. Подоцна се среќаваат посебни генерални судии во Солун, во Мореја, на Лемнос. За доцновизантиската судска организација бил карактеристичниот и силниот удел на клерот во државното судство. Влијанието на црквата врз правниот живот било дотолку поголемо што покрај царскиот суд на генералните судии, од кои по правило двајца му припаѓале на клерот, постоел и духовен суд при патријаршијата, којшто дејствувал паралелно со царскиот, го дополнувал, понекогаш и му конкурирал, а во период на криза можел и да го заменува.
Војска
Надворешно-политичката ситуација била условена пред сè од постојаните напредувања на Осмалиите во Мала Азија и на Србите во Македонија како и од натамошното слабеење на латинските и грчките сепаратистички држави на Балканскиот Полуостров. Немоќна спрема продирањето на Османлиите и Србите, Византија постигнала извесни успеси во северна Грција и на Егејското Море. За тие услови во значителна мера требало да се заблагодари на помошта на Селџуците. Тоа што особено ја карактеризира политиката на новата византиска влада, давајќи и ново обележје, била соработката на Кантакузин со селџучките емири коишто, како и на Византија, се чувствувале загрозени од османлиската експанзија. Воедно византиската влада се обидувала да се ослободи од врската со Џенова за да воспостави сопствена самостојност како поморска и трговска сила. Тоа не можело да се постигне без јакнење на византиската флота, па градењето бродови за царот Андроник III и големиот доместик Јован Кантакузин била една од најнеодложните задачи. Бидејќи за тоа не биле доволни државните средства Кантакузин и другите византиски магнати, секако, уште тогаш го помагале градењето бродови од свои лични средства. Тоа ја доведувало државата и нејзината одбранбена моќ во сè поголема зависност од магнатските семејства.
Бугарија и Србија
Јакнењето на Србија довело до ново зближување на Византија и Бугарија. Раздорот до кој дошло меѓу Андроник III и бугарскиот цар Михаил пред крајот на византиската граѓанска војна дејствувал уште извесно време и се манифестирал во погранични судири. Но наскоро мирот бил воспоставен и бил склучен сојуз против Србија. Меѓутоа, до заедничка византиско-бугарска акција не дошло. Андроник III навлегол во српскиот дел на Македонија, но пред да успее да стапи во борба византиската војска, кај Велбужд паднала големата одлука и по веста за поразот на своите сојузници, византискиот цар се повлекол. Бугарската војска била уништена. Самиот цар Михаил Шишман загинал при бегството. На бугарскиот престол била вратена Ана, сестрата на Стефан Дечански, со синот Иван Стефан, додека Андрониковата сестра Теодора била протерана.
Битката кај Велбужд означува пресвртница во судбината на балканските земји. Решавајќи ја борбата околу Македонија во полза на Србија, оваа битка ги поставила темелите на српската доминација на Балканот. Во текот на претстојните децении историјата на балканските земји била во знакот на таа доминација. Византискиот цар се обидел да извлече некаква полза од поразот на своите бугарски сојузници. Земајќи го како повод протерувањето на својата сестра Теодора, тој зазел повеќе тврдини во пограничната област и ги освоил црноморските градови Анхијал и Месемврија, коишто одамна биле главен предмет на византиско-бугарските спорови. Меѓутоа, во Бугарија, а наскоро и во Србија, дошло до преврат. Бугарските болјари ја протерале царицата Ана и нејзиниот син и на престолот го донеле Јован Александар (1131 г.-1371 г.). Во Србија благородниците се кренале против Стефан Дечански и власта му ја предале на неговиот син Стефан Душан. Балканските владетели склучиле цврст мир и Душан се оженил со Елена, сестрата на бугарскиот цар. Јован Александар веднаш стапил во борба против Византија и успеал да ги врати спорните градови, да ја воспостави поранешната граница и да ја обезбеди со договор (1332 г.) Новиот српски крал пак веднаш со своите дворјани тргнал во освојувачка војна против Византија.
Од доаѓањето на власт па во текот на целото свое славно владеење Душан бил експонент на силната волја на српските болјари за освојување нови земји. Внатрешните заплети во Византија ги потпомагале овие освојувачки стремежи. Во пролетта 1334 г. во служба на српскиот крал стапил еден угледен византиски бегалец. Сиргија, којшто во времето на граѓанската војна одиграл водечка улога прво во едниот, а потоа во другиот табор, побегнал од Цариград, се задржал подолго време во Галата, на Евбеја, во Албанија и најпосле дошол на дворот на Душан. Овој вешт и искусен човек на Душан му направил значителни услуги во борбата против Византија. Уште тогаш паднале многу важни византиски тврдини во Македонија, како што биле Охрид, Прилеп, Струмица, Костур. Само цврстите ѕидини на Солун го запреле победоносното напредување на српскиот крал. Најпосле, еден човек на царот успеал да го убие Сиргијан. Душан ја прифатил понудата за мир на византискиот цар, бидејќи од север на неговата држава се заканувал напад на Унгарите. На состанокот меѓу Душан и Андроник III, во август 1334 г., бил склучен договор за мир, според кој Србите задржале поголем дел од освоената Македонија, со Прилеп, Охрид и Струмица.
Османлиите
Додека во Европа катастрофата се навестувала, во Азија веќе се одигрувал последниот чин на трагедијата. Андроник III и Јован Кантакузин храбро се обиделе да и се спротивстават на тешката судбина. Во 1329 г. тргнале во Мала Азија со 2,000 војници за да ја ослободат опседнатата Никеја. Но биле поразени во нерамна борба кај Филокрена и во почетокот на март во 1331 г. Орхан влегол во Никеја. Шест години подоцна во рацете на Османлиите паднала и Никомедија. Сега во Мала Азија под византиска власт се наоѓале само одделни градови, оддалечени едни од други, како Филаделфија и Хераклеја на Понт. Тоа што тие градови среед турската навала се одржале уште многу подоцна е секако достојно за восхитување, но за натамошниот развој немале значење. Откако го зазеле витинскиот брег, Османлиите почнале да ги напаѓаат од море и европските брегови на Царството. Иако тие напади засега имале само ограбувачки карактер, ги навестувале новите големи опасности.
Ситуацијата во Егејското Море
Додека Османлиите крстосувале по северниот дел на Егејското Море, неговиот јужен дел страдал од нападите на малоазиските селџучки емири. Нападите на Селџуците ги загрозувале во прв ред Латините, коишто господареле во тој дел на морето, а не ја засегнувале византиската сфера, којашто била ограничена на островите од тракискиот и малоазискиот браг. Тоа ја овозможило селџучко-византиската соработка. Потпирајќи се врз селџучките емирати, кои како и Византијците, воделе борба против Османлиите и против Латините, Андроник III и Јован Кантакузин се обиделе со помош на новоизградената флота да ги засилат византиските позиции на море. Во 1329 г. царската флота тргнала најпрвин на Хиос којшто под власта на џеновјанското семејство Цакарија се одметнал од Царството. Овој важен остров бил освоен и сè до 1346 г. останал под византиска власт. Исто така, со поддршка на соседните селџучки емири, била принудена да ја признае врховната власт на Византија, воедно и Фокеја, којашто исто така се наоѓала во рацете на Џеновјаните. Најпосле, царот успеал да го спаси Лезбос од нападите на западните сили. Тука имено, во мал обем се повториле настаните од 1204 г. Лигата на христијанските сили, формирана за одбивање на туркиските пирати, нападнала на овој византиски остров, без оглед на тоа што византискиот цар формално пристапил кон Лигата. Сега тој бил принуден со помошта на Селџуците да го брани нападнатиот остров од своите христијански браќа, во што на крајот, по драматична борба и успеал.
Епир и Тесалија
Најзначајните успеси биле постигнати во Тесалија и Епир. По смртта на Стефан Гаврилопул Мелисин (1333 г.), најмоќниот меѓу тесалиските магнати коишто фактички го држеле северниот дел на земјата, во Тесалија настапила анархија. Не губејќи време, солунскиот намесник Јован Мономах навлегол во Тесалија, а наскоро таму пристигнал и царот, па северниот дел на Тесалија, сè до каталонската граница, бил присоединет кон Византиското царство. Дури и албанските племиња, коишто се населиле во Тесалија и дотогаш ја зачувале својата независност, ја признале врховната власт на Византија. Епирскиот деспот Јован Орсини (1323 г.-1335 г.) се обидел од својата страна да го освои западниот дел на Тесалија, но бил одбиен и морал да се повлече во својата земја.
По анексијата на Тесалија се наметнало разрешувањето на епирското прашање. По бесконечните борби на странките и постојаното мешање на соседните сили, во епирската област владеело длабокото вриење и крахот на изнемоштениот деспотат бил неминовен. Победата на византиската странка во Арта го забрзала неговиот крај. Откако го отрула својот маж-деспот, деспотката Ана ја презела власта со својот син Никифор II и стапила во преговори со византискиот цар. На чело на поголема војска, чиешто јадро со сочинувале туркиските трупи, Андроник III и Јован Кантакузин побрзале од Тесалија за Епир за да ја примат изјавата на верност од епирската деспотка (1337 г.). На тој начин Епир со Акарнанија без борба бил припоен на Византиското царство. Деспотката Ана залудно се надевала дека со признавањето на византискиот суверенитет и натаму ќе владее со Епир во името на својот син. Царот не можел да и ја препушти власта на старата деспотска династија за којшто била сврзана традицијата на епирскиот сепаратизам. Управата во Епир му била доверена на протостраторот Теодор Синадин како на царски намесник, а Ана и Никифор морале да се населат во Солун.
Западните сили, заинтересирани за Епир, се обиделе на Византија да и ја оспорат земјата која толку лесно ја освоила. Како орудие ним им служел заобиколениот деспот Никифор II. По налог на титуларната латинска царица Катарина Валоа, којашто тогаш владеела со Ахајското Кнежевство, анжујскиот намесник во Драч организирал востание за враќање на отфрлениот деспот. Никифор II во Арта бил прогласен за владетел, а царскиот намесник Теодор Синадин бил затворен. Меѓутоа, само неколку градови му се придружиле на деспотот, додека поголемиот дела на земјата му останал верен на византискиот цар. Кога Андроник III и Јован Кантакузин пристигнале со малата војска, востанието било брзо ликвидирано (1340 г.). Никифор морал да се врати во своето чесно прогонство во Солун и да се задоволи со титулата паниперсеваст и со свршувачка со ќерката на Кантакузин. За намесник во Епир бил поставен Јован Ангел, којшто се истакнал при совладувањето на востанието, а на Синадин му било доверено намесништвото во Солун. Една од најтешките последици на византискиот крах од 1204 г., најпосле, била отстранета. Се разбира, и натаму постоеле латинските кнежевства во Грција, но со сепаратистичките грчки држави било окончано. Јован Кантакузин со занес го величал овој успех, којшто ниту една поранешна влада, и покрај сите напори не била во состојба да го постигне.
Надворешно-политички епилог
Всушност овој успех не бил резултат на византиската моќ, туку последица на опаѓањето на самите сепаратистички држави. Некогаш овие држави смело му пркоселе на притисокот на моќниот Михаил VIII, а сега речиси без отпор биле совладани од ослабеното Царство. Впрочем, Византијците не и се радувале долго на својата победа. Во мигот кога отцепените покраини најпосле одново се присоединиле со Царството, сенката на Душановата моќ веќе нависнувала над нив. Само неколку години подоцна Душан го освоил албанското подрачје, а наскоро потоа и цел Епир и Тесалија. Византија сè уште била во состојба, при поволни прилики, со вешта и одлучна политика да постигне извесни успеси, но не и да ги зачува плодовите на своите моментни победи. Само што Царството почнало да закрепнува од неодамнешната граѓанска војна, само што пристапило кон решавање на најнеодложните проблеми и ги забележило првите успеси, ако не спрема Османлиите и Србите, тогаш барем спрема послабите противници, се одново тргнало надолу. Владеењето на Андроник III била кратка пауза во еден период на внатрешни борби. По неговата смрт избувнала нова граѓанска војна, многу пострашна и покрвава и со многу потрагични последици од првата. Од оваа граќанска војна Византија никогаш веќе не закрепнала.
Смрт и наследство
Кога Андроник III на 15 јуни 1341 г. умрел, неговиот син Јован V имал само девет години. Како најблизок пријател и соработник на покојниот цар, големиот доместик Јован Кантакузин полагал право врз водењето на регентството.
Брусник (Битолско)
Етимологија
Топонимот Брусник често се среќава во словенската балканска топономастика. Со ова име се нарекуваат еден ненаселен остров во близина на Вис на Јадранското Море, едно село во Славонија, едно село во Источна Србија, неколку села во Босна. Покрај битолското и едно скопско село, забележано во пописните дефтери од 1568-1569 го носело истото име.
Зборот брусник, инаку, го познаваат повеќето словенски јазици, и секаде определува две основни значења: вид специјален камен и вид плод. Каменот, познат и како брус и како брусница е рапав и се употребува како средство за точење (брусење). Меѓутоа, термините брусник и брусница подразбираат и Vaccinium vitis-idaea (црвена боровинка), Vaccinium myrtillus (црна боровинка). Современиот руски јазик, впрочем, и денес боровинката ја определува со терминот брусинка, а македонскиот со бруснак.
Географија и местоположба
Селото се наоѓа во пазувите на планината Баба, на 3 километри западно од Битола. Се наоѓа во составот на Општина Битола, недалеку од Нова Битола. Селото е ридско, на надморска височина од 850 метри.
Историја
Според народната традиција најпрво биле формирани соседните села Лавци и Дихово, а на земјиштето кое лежело меѓу нив предците на родовите Каранѓеловци и Палашовци го формирале денешното село Брусник. Најпознати и најголеми семејства од историски аспект кои постојат и до денес во Битола се: Скерлевци, Кокаловци, Каранѓеловци, Идризовци, Маљаковци, Палашовци, Чавдаровци. Најстариот пишан помен за Брусник потекнува од втората половина на XV век каде се говори за преттурската населба Липа. Северно од селото во средината на XIX век постоел мал чифлик на некој силен бег, кој бил убиен, а чифлишката земја станала селска. За време на Првата светска војна Брусник бил запален.
Население
Според статистиката на Васил К’нчов („Македонија, Етнографија и статистика“) од 1900 година, во Брусник живееле 755 жители, сите Македонци.
Според егзархискиот секретар Димитар Мишев, („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во Брусник имало 964 Македонци, од кои 488 патријаршисти и 455 под врховенството на Бугарската егзархија. Во селото функционираат бугарско и грчко училиште.
Според пописот од 2002 селото брои 241 жител, од кои 240 Македонци и 1 останат.
Од Брусник се иселува значителен број на населението, поради што Брусник од големо преминало во мало село. Најголем број од жителите на Брусник иселени се во Битола, Скопје, а голем број и во Австралија, Канада, САД и Европа.
Родови
Брусник е македонско православно село, сите родови во селото се доселенички.
Избирачко место
Во селото постои избирачкото место бр. 0127 според Државната изборна комисија, сместено во просториите на основното училиште.
На претседателските избори во 2019 година, на ова избирачко место биле запишани вкупно 201 гласач.
600-годишнина
На прославата насловена “600-години (8-9 август 1992 година) од основањето на селото Брусник” кај Битола присуствуваа претседателот на Република Македонија, г-дин Киро Глигоров и г. Петар, митрополит на Преспанско-битолската епархија на Македонска православна црква - Охридска архиепископија. Кларинетистот Тале Огненовски настапи со изведување на свои народни ора во придружба со културно-уметничкото друштво „Илинден“ од Битола. Тој ги воодушеви сите присутни на оваа прослава со неговото фасцинантно свирење на кларинет. Оваа прослава ја снимаше Македонската телевизија и беше емитувана под наслов „СРЕД СЕЛО 600 години БРУСНИК“. „Тале Огненовски е виртуоз на кларинет ...“, рече во оваа емисија новинарката Сузана Трајковска од Македонска радио-телевизија. Во селото се одржа Ликовна изложба на автори кои се жители на ова село - Панде Петровски, Цане Чавдаровски и Стево Тасевски. Книгата „Брусник: 600 години од основањето“, чиј автор е Д-р Александар Стерјовски, исто така беше промовирана.
Брусник во Втората светска војна
Повеќето жители на селото Брусник активно учествувале во НОБ од 1941 година до крајот на војната. Осум жители на Брусник, како македонски партизани во Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија, загинаа во борбите против окупаторските војски. Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија од 7.000 партизани кон крајот на 1943 година, до завршните воени операции во Втората светска војна во Демократска Федеративна Југославија во април 1945 година достигнала број од 100.000 редовни војници. Респектот на своите Сојузници Македонија го стекнала преку придонесот кон победата над фашизмот. Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија командувани од генерал Михајло Апостолски била дел од Народноослободителнатата војска на Југославија командувана од Јосип Броз - Тито. Демократска Федерална Македонија било името на Македонија како федерална држава во составот на новопрогласената Демократска Федеративна Југославија. Ова име се користело во периодот од 2 август 1944 до 8 март 1946 кога Президиумот на Народното Собрание на Македонија донесува закон со кое се менува во Народна Република Македонија.
Личности
.
Култура и спорт
Во јануaри 1980 година во Рaдио Белгрaд е снимена песна (https://www.youtube.com/watch?v=yrH_dD7h4IE) посветена на селото Брусник. Изведувaчи се Вaсил Хaџимaнов и Сенкa Велетaнлиќ кaко вокaли, Ревискиот оркестaр и Хорот на уметничкиот aнсaмбл при ЈНА под диригентскaтa пaлкa на Иво Дрaжиниќ. Брaнко Кaрaкaш е aвтор на музикатa и рецензент, текстот го потпишувa Весна Петровскa, a aрaнжмaнот е на Михaило Живaновиќ.
Кип Торн
Во 2017 година, Торн ја добил Нобеловата награда за физика, заедно со Рајнер Вајс и Бери Бериш "за одлучувачки придонеси на ЛИГО детекторот и за набљудувањето на гравитационите бранови".
Живот и кариера
Торн е роден во Логан, Јута, на 1 јуни 1940 година. Неговиот татко бил хемичар, а неговата мајка Алисон (née Comish) Торн, била економист и прва жена која добила докторат (Ph.D.) од подрачјето, од Државниот Колеџ во Ајова. Пораснати во академска средина, двајца од неговите четири браќа и сестри исто така станале професори. Родителите на Торн биле членови на Црквата на Исус Христос од Латер-деј Сеинтс (Мормони) и го подигнале Торн во верата на ЛДС, иако тој сега се опишува себеси како атеист.
Торн брзо се истакнал кај академиците, рано во животот, освојувајќи го признанието во Вестингхаус Потрагата по Научни Таленти, како сениор во Логан Хај Скул и станувајќи еден од најмладите редовни професори во историјата на Калифорнискиот институт за Технологија на 30-годишна возраст. Ја добил својата Б.С. диплома од Калтех во 1962 година, а степенот доктор на науки (Ph.D.) на Универзитетот Принстон во 1965 година. Тој ја напишал својата докторска дисертација, Геометродинамика на Цилиндричните Системи, под надзор на релативистот Џон Вилер. Торн се вратил во Калтех, како вонреден професор, во 1967 година и станал професор по теоретска физика во 1970 година, Вилијам Р. Кинен, Јр. Професор во 1981 година и Феинмен Професор по Теориска Физика во 1991 година. Бил хонорарен професор на Универзитетот во Јута од 1971 до 1998 година и Андрју Д. Вајт Слободен Професор на Универзитетот Корнел од 1986 до 1992 година. Во Јуни 2009 година, тој поднел оставка на местото Феинмен Професор (сега е Феинмен Професор за Теоретска Физика, пензиониран почесен професор) за да ја продолжи кариера во пишување и снимање на филмови. Негов прв филмски проект бил Интерстелар, на кој работел со Кристофер Нолан и Џонатан Нолан.
Во текот на годините, Торн работел како ментор и советник за дисертации за многу водечки теоретичари кои сега работат на опсервациските, експерименталните или астрофизичките аспекти на општата релативност. Околу 50 физичари имаат добиено докторат (Ph.D.) во Калтех, под лично менторство на Торн.
Торн е познат по својата способност да ја пренесе возбудата и значењето на откритијата во гравитацијата и астрофизиката, како за професионалната така и за општата публика. Во 1999 година, Торн направил неколку шпекулации за тоа што во 21-от век ќе најде, како одговори на следниве прашања:
Неговите презентации за теми како што се црните дупки, гравитационото зрачење, релативноста, патувањето низ времето и црвоточините (хипотетичка врска помеѓу многу одделени региони на просторот-времето) биле вклучени во ПБС емисиите во САД како и на БиБиСи во Обединетото Кралство.
Торн и Линда Џин Питерсон склучиле брак во 1960 година. Нивни деца се Карес Ана и Брет Картер, архитект. Торн и Питерсон се развеле во 1977 година. Торн и неговата втора сопруга, Кероли Џоис Винстајн, професорка по биокинезиологија и физикална терапија на УСЦ, склучиле брак во 1984 година.
Истражување
Истражувањето на Торн првенствено било фокусирано на релативистичката астрофизика и гравитационата физика, со акцент на релативистичките ѕвезди, црни дупки и особено гравитационите бранови. Тој е можеби најпознат за јавноста по неговата контроверзна теорија, дека црвоточините можат најверојатно да се користат за патување низ времето. Сепак, научниот придонес на Торн, кој се фокусирал на општата природа на просторот, времето и гравитацијата, се проширил низ целиот спектар на теми во општата релативност.
Гравитациони бранови и ЛИГО
Торн се занимавал со предвидување на моќта на гравитациониот бран и нивните временски потписи, како што се забележани на Земјата. Овие "потписи" се од голема важност за LIGO (Ласерско Интерферометарска Гравитациона Бранова Опсерваторија), мулти-институционален гравитационен бранов експеримент, за кој Торн бил водечки поборник - во 1984 година, тој го ко-основал проектот LIGO (најголемиот проект некогаш финансиран од NSF), за да ги разликува и мери сите флуктуации помеѓу две или повеќе "статични" точки; таквите флуктуации би требало да бидат знак за гравитационите бранови, како што опишувале пресметките. Значаен аспект од неговото истражување е развивањето на математиката, потребна за анализирање на овие објекти. Торн, исто така, спроведувал инженерски конструктивни анализи на одликите на LIGO, кои не можеле да бидат развиени врз основа на експериментот и давал совети за алгоритмите за анализа на податоците, со кои брановите ќе бидат барани. Тој имал обезбедено теоретска поддршка за LIGO, вклучувајќи ја идентификацијата на изворите на гравитационите бранови на кои LIGO требал да цели, конструирајќи жлебови за контрола на распрсканата светлина во цевките за зрак на LIGO, и - во соработка со истражувачката група на Владимир Брагински (Москва, Русија) - измислување на квантна неразурнувачка конструкција за напредни детектори на гравитациони бранови и начини за намалување на најсериозниот вид на бучава кај напредните детектори: термоеластичната бучава. Со Карлтон М. Кејвс, Торн измислил пристап за позадинска акција за избегнување на квантните неразурнувачки мерења на хармониските осцилатори - техника применлива како за откривањето на гравитационите бранови така и за квантната оптика.
На 11 февруари 2016 година, тим од четворица физичари, кои ја претставувале научната соработка во LIGO, објавиле дека во септември 2015 година LIGO го снимил потписот на две црни дупки, кои се судриле 1,3 милијарди светлосни години далеку. Оваа снимена детекција била првото директно набљудување на треперењето на гравитациониот бран и го потврдила важното предвидување на Ајнштајновата општа теорија на релативноста.
Космологија на црната дупка
Додека студирал за доктор (Ph.D.) на Универзитетот Принстон, неговиот ментор Џон Вилер му дал задача за да размислува: да открие дали цилиндричниот сноп од одбивни линии на магнетното поле ќе имплодира под сопствената привлечна гравитациона сила, или не. По неколку месеци борење со проблемот, тој докажал дека е невозможно цилиндричните линии на магнетно поле да имплодираат.
За да ја изрази оваа ситуација, Торн ја предложил неговата претпоставка за обрачот, кој го опишува имплодирачката ѕвезда кога влегува во црната дупка, кога критичниот обем на конструираниот обрач може да биде ставен околу него и може да ротира. Така да, секој објект со маса М околу кој може обрач со обем 4πGM/c2 да ротира, мора да биде црна дупка.
Како инструмент кој ќе биде користен во двата проекта, астрофизиката и теоретската физика, Торн и неговите студенти развиле необичен пристап, наречен "мембранска парадигма", во теоријата за црни дупки и го искористиле за да го разјаснат механизмот "Блендфорд-Знајек", со кој црните дупки можат да напојуваат некои квазари и активни галактички јадра.
Торн го истражувал квантното статистичкои механичко потекло на ентропијата на црната дупка. Со своето подокторско истражување Војќех Зурек, тој покажал дека ентропијата на црната дупка е логаритам од бројот на начини на кои дупката може да биде направена.
Со Игор Новиков и Дон Пејџ тој ја развил општата релативистичка теорија на тенки акумулирани дискови околу црните дупки, а користејќи ја оваа теорија тој заклучил дека со удвојување на нејзината маса со таква акумулација, црна дупка ќе се врти до 0,998 од максимално вртење дозволено со општата релативност, но не и подалеку. Ова е веројатно максималното дозволено вртење на црните дупки во природата.
Црвоточини и патување низ времето
Торн и неговите соработници од Калтех спровеле научни истражувања, за тоа дали законите на физиката дозволуваат просторот и времето да бидат мултиплицирано поврзани (можат ли да постојат класични, преодни црвоточини и "временски машини"?). Со Сунг-Вон Ким, Торн го идентификувал универзалниот физички механизам (експлозивен раст во вакуумска поларизација на квантните полиња), кој може секогаш да го спречи вселенското време да развие затворени временски криви (т.е. спречува патување назад).
Со Мајк Морис и Улви Јуртсевер тој покажал дека Лоренцијановите црвоточини можат да постојат во структурата на просторвремето, само ако се наведувани од квантните полиња во квантни состојби кои ја нарушуваат просечната нулта енергетска состојба (т.е. имаат негативна ренормализирана енергија, разширена низ доволно голема област). Ова активирало истражување, за да се истражи способноста на квантните полиња да поседуваат таква проширена негативна енергија. Неодамнешните пресметки на Торн укажувале на тоа дека едноставните маси кои поминуваат низ преодните црвоточини никогаш не би можеле да генерираат парадокси - нема почетна состојба што води до парадокс, штом еднаш се воведе патување низ времето. Ако неговите резултати можат да бидат генерализирани, тие би сугерирале дека ниту еден од претпоставените парадокси, формулирани во приказните за патување низ времето, всушност, не може да се формулира на прецизно физичко ниво: а тоа е, дека секоја ситуација во приказната за патување низ времето, излегува дека дозволува многу конзистенти решенија.
Релативистички ѕвезди, мултиполови моменти и други напори
Со Ана Житков, Торн предвидел постоење на црвени суперџиновски ѕвезди со јадра на неутронска ѕвезда (објекти Торн-Житков). Тој ги поставил темелите за теоријата на пулсирања на релативистичките ѕвезди и гравитационото зрачење што тие го емитираат. Со Џејмс Хертл, Торн ги добил од општата релативност, законите на движењето и прецесијата (прецесија е промена во ориентацијата на ротациските оски на вртечкото тело) на црните дупки и другите релативистички тела, вклучувајќи го и влијанието од спојувањето на нивните мултиполарни моменти во кривата просторвреме на блиските објекти. Торн, исто така, теоретски го предвидел постоењето на универзална антигравитирачка "егзотична материја" - елемент потребен за забрзување на стапката на ширење на вселената, одржувајќи ја преодната црвоточина "Стар Гејтс" отворена и одржувајќи ги временските геодезични слободно пловечки"ворп драјвс" да работат. Со Клифорд Вил и други негови студенти, тој ги поставил темелите за теоретска интерпретација на експерименталните тестови на релативистичките теории за гравитација - темели на кои потоа Вил и другите граделе. Од 2005 година, Торн бил заинтересиран за потеклото на класичниот простор и време, од квантната пена на теоријата на квантната гравитација.
Публицикации
Торн имал напишано и корегирано книги со теми од гравитационата теорија и високоенергетската астрофизика. Во 1973 година, тој бил соавтор на учебникот Gravitation (Гравитација), со Чарлс Миснер и Џон Вилер; таа според Џон Ц. Беиз и Крис Хилмен, е една од најголемите научни книги на сите времиња и инспирирала две генерации на ученици. Во 1994 година тој ја објавил Black Holes and Time Warps (Црни Дупки и Тајм Ворпс (Тајм Ворп е имагинарна просторна изобличеност, која дозволува времето да патува во фикцијата, или хипотетичка форма на временското изобличување или собирање)): "Ајнштајновото навредливо наследство", книга за не-научници, за која добил бројни награди. Оваа книга била објавена на шест јазици, а изданијата на кинески, италијански, чешки и полски се во постапка на печатење. Во 2014 година, Торн ја објавил "The Science of Interstellar" (Науката во Интерстелар), во која ја објаснува науката зад филмот "Интерстелар" на Кристофер Нолан; Нолан го напишал предговорот на книгата. Во Септември 2017 година, Торн и Роџер Д. Блендфорд ја објавиле Modern Classical Physics: Optics, Fluids, Plasmas, Elasticity, Relativity, and Statistical Physics (Современа класична физика: Оптика, Флуиди, Плазми, Еластичност, Релативност и Статистичка Физика), учебник на ниво на диплома, кој ги опфаќа шесте главни области на физиката, наведени во насловот.
Статиите на Торн се појавиле во публикации како што се:
Награди и признанија
Торн бил избран во:
Тој бил познат по бројните награди, вклучувајќи ги:
Тој бил колега на Вудроу Вилсон, на Денфорт, на Гугенхајм и на Фулбрајт. Тој, исто така, добил почесен степен доктор на хумани писма од Универзитетот Клермонт Гредјуеит.
Тој бил избран за претседател на Лоренц за 2009 година на Универзитетот Лајден, Холандија.
Торн служел во:
Меѓународниот комитет за Општа Релативност и Гравитација,
Кип Торн бил избран од магазинот Тајм на годишната список на 100 највлијателни луѓе во Американскиот свет во 2016 година.
Павел Шатев
Павел Шатев (Кратово, 15 јули 1882 - Битола, 30 јануари 1951) — истакнат македонски револуционер и анархист, член на Гемиџиите и еден од солунските атенатори. Подоцна станува еден од основачите на ВМРО (Обединета), а по ослободувањето на Македонија - прв министер за правосудство. Бил и слободен ѕидар.
Образование
Основното училиште го завршува во родниот град, а потоа се запишува во прогимназијата во Скопје. Натаму, во 1896 година своето образование го продолжува во Солунската бугарска машка гимназија, каде во 1900 година успешно матурира.
Гемиџија
Истовремено се приклучува на Гемиџиите. Тие во април 1903 година ја изведуваат својата акција во Солун, копнеејќи за еден друг свет, свет без господари и робови, во кој сите ќе живеат слободни и рамноправни. Шатев е задолжен да го потопи со динамит францускиот брод „Гвадалкивир“. Оваа акција е успешно извршена, при што бродот бил запален, а и сите патници се спасени.
Прогонство
Уапсен е и на судскиот процес на 6 јуни 1903 година е осуден на смртна казна. Исчекувајќи го три години извршувањето на смртната казна во солунскиот затвор Еди Куле, на 23 април 1906 година, неочекувано, смртната казна му е заменета со доживотен затвор во Фезан, во Сахара.
Амнестија и дообразување
Во 1908 година, по Младотурската револуција, добива амнестија и повторно доаѓа во Солун. По кусиот престој во Македонија, заминува во Брисел, каде студира на Правниот факултет.
Меѓу македонската емиграција во Бугарија
Во текот на Првата светска војна е мобилизиран во бугарската војска, а по војната активно се вклучува во политичкиот живот на македонската емиграција во Бугарија.
Во декември 1921 година, на Основачкиот конгрес на Македонската емигрантска федеративна организација е избран за нејзин претседател.
Воспоставува соработка со претставниците на Коминтерната и СССР во Софија и од 1923 година станува професионален разузнавач за СССР.
Игра важна улога во потпишувањето на Мајскиот манифест, а од 1925 година активно учествува во дејствувањето на ВМРО (Обединета). Во 1931 година се враќа во Бугарија.
Учесник во создавањето на современата македонска држава
По капитулацијата на Бугарија во септември 1944 година, потписник е на Апелот до Македонците во Бугарија заедно со други видни револуционери и дејци како: Ангел Динев, Туше Делииванов, Петар Шанданов, Михаил Герџиков и др. Се враќа во Македонија и се вклучува во политичкиот живот на македонската република. На 27 октомври 1944 година е кооптиран за делегат на АСНОМ, на Второто заседание на АСНОМ, одржано на 30 декември 1944 година, е избран за член на Президиумот на АСНОМ, а во април 1945 година станува прв министер за правосудство во првата Влада на слободна Македонија. На таа функција останува една и пол година, до изборот на нова влада, на 31 декември 1946 година.
Судир со новите македонски комунистички власти
Шатев влегува во судир со комунистичкото раководство на Македонија. По донесувањето на Резолуцијата на Инфорбирото, Шатев застанува на страната на советската партија. На 1 октомври 1948 година, заедно со Панко Брашнаров, до ЦК на Советската комунистичка партија упатува доверливо писмо во кое се тврди дека „прашањето за обединување на македонскиот народ уште од самиот почеток се поткопа поради неговото неправилно поставување од страна на ЦК КПЈ во смисла обединета Македонија да се присоедини кон ФНРЈ, без да се води сметка за посебните, специфични услови, ниту за братските соседни земји...“
На 16 јуни 1949 година Шатев е уапсен „како непријател на државата“ и набрзо, на 27 јуни, му е одземен пратеничкиот имунитет. Во истражниот затвор во Скопје е задржан 11 месеци, до мај 1950 година по што е испратен во Битола, во домашен притвор. Лишен е од контакти со надворешни лица и држан е во тешки услови. Набрзо се разболува и, бидејќи не му било дозволено да се лекува, починува во јануари 1951 година.
Властите не дозволуваат да биде погребан во родното Кратово. Закопан е на битолските гробишта, без дозвола на погребот да присуствуваат неговите најблиски.
Петар Карчев, пријател на Шатев и деец на ВМРО (обединета), пишува за него:
Михаил VIII Палеолог
Михаил VIII Палеолог (грчки: Μιχαὴλ Η΄ Παλαιολόγος, 1223 - декември 1205) бил никејски и византиски цар од династијата Палеолози, кој владеел од 1259 до 1282 година. Михаил VIII бил основач на неговата династија која го владеела Источното Римско Царство сè до падот на Цариград во 1453 година. Тој го повратил Цариград од Латинското Царство во 1261 година и го претворил Никејското Царство во обновеното Источно Римско Царство.
Потекло и претходен живот
Михал Палеолог припаѓал на многу угледно благородничко семејство, меѓу своите предци имал членови на старите царски династии и бил оженет со роднината на Јован Ватац, Теодора. Како истакнат војсководец, тој бил омилен во војската и особено ги уживал симпатиите на наемничките латински трупи. Михаил умеел да ги придобие луѓето за себе и имал приврзаници во сите кругови, па и кај влијателниот клер. На тој начин тој бил поставен за голем дукс со титула на деспот.
Преземање на регентството и царската власт
Кога Теодор, во август 1258 година, во триесет и седмата година од животот, ѝ се предал на својата тешка болест, царската круна му припаднала на неговиот седумгодишен син Јован IV. За регент Теодор го одредил својот пријател Георгиј Музалон, не обрнувајќи внимание на омразата која што кон него ја имало византиското благородништво. Оваа омраза не можела да ја заузда заклетвата која византиските болјари, со Михаил Палеолог на чело, му ја положиле на царот, а потоа и на самиот Музалон. При поменот, деветтиот ден по смртта на царот, Георгиј Музалон и неговиот брат во самата црква биле нападнати и убиени. Регентството му било доверено на Михаил Палеолог, најистакнатиот претставник на византиската аристократија. Потоа во декември 1258 г. или во јануари 1259 г. бил прогласен за совладетел со младиот Јован IV Ласкарис и крунисан со царска круна.
Сојузот против Никеја
Молскавичното издигнување на Михаил VIII Палеолог се објаснува не само со неговата ретка умешност туку и со новите надворешно-политички заплети кои барале брзо средување на приликите и создавање моќна власт во Никеја. За разлика од Фридрих II, неговиот син, сицилијанскиот крал Манфред, бил непријател на Никејското Царство. Наглиот пораст на моќта на ромејската држава, која од средината на векот со големи чекори се приближувала кон реставрација, го вратил Манфред на линијата на антивизантиската политика на Хенрик VI и на норманските кралеви на Сицилија. Веќе во 1258 г. тој го зазел Крф и најважните градови на епирскиот брег. На никејскиот цар му го одзел неодамна освоениот Драч, а на епирскиот деспот - Валона и Бутринто. Бидејќи Манфред се оженил со ќерката на деспотот Михаил II, тој формално му ги отстапил окупираните градови како мираз и со него склучил сојуз против Никејското Царство. На овој сојуз му се приклучил и ахајскиот кнез Вилием II Вилардуен, којшто, исто така, станал зет на епирскиот деспот. Ахајскиот кнез бил најмоќниот владетел во франкска Грција. Соседното Атинско Војводство и Евбеја го признавале неговиот суверенитет. На тој начин се создала силна коалиција којашто се заканувала во последниот момент да ја спречи реставрацијата на Византиското царство. Сепаратистичките сили на соперничките ромејски држави во Епир и латинските сили во Грција се обединиле со сицилијанскиот крал против Никеја. На страната на тројниот сојуз застанал и српскиот крал Урош I. Неговата војска во 1258 г. ги зазела Скопје, Прилеп и Кичево.
Војната против тројниот сојуз била првата голема задача во политичката кариера на Михаил Палеолог. Оваа задача тој блескаво ја извршил совладувајќи го бројно надмоќниот непријател. Неговиот брат, севастократорот Јован Палеолог, против коалицијата повел засилена војска со моќни кумански и селџучки контингенти. Во есента 1259 г. во пелагониската рамница дошло до одлучувачката битка во која Византијците катастрофално ја поразиле шарената војска на сојузниците. Четиристотините коњаници што ги испратил кралот Манфред, останале на бојното поле, а и самиот Вилием Вилардуен паднал во заробеништво. Најтешко страдал Епирскиот деспотат. Царската војска навлегла во Епир и го зазела градот Арта. Само благодарение на новата помош од Сицилија, Епир можел овој удар уште еднаш да се закрепне. И Србите ги напуштиле градовите што ги зазеле пред една година.
Односот со италијанските градови-држави
Сега веќе немало ниту една сила на копно што би можела да ја спречи реставрацијата на Византиското царство. Сериозни пречки единствено можеле да се очекуваат од Венецијанската република, вистинскиот творец на Латинското Царство во Цариград и главниот корисник на ситуацијата што настанала по 1204 г. За да се обезбеди и од таа страна, Михаил VIII стапил во допир со Џеновјаните, соперниците на Венецијанците. На 13 март 1261 г. во Нимфеја бил склучен познатиот договор, којшто ја засновал моќта на Џенова на Исток, како што договорот од 1282 г. ги поставил темелите на венецијанската моќ. Џенова се обврзала да му даде воена помош на царот против Венецијанците и за тоа добила многу широки привилегии, била ослободена од сите царини и давачки на територијата на Царството и требало да добие пристап во сите поважни византиски пристаништа, а по реставрацијата и во самиот Цариград. Со еден збор, Џенова си ја обезбедила трговската надмоќ на Исток што од крајот на XI век ја уживала Венецијанската република. Всушност, Византија станала заробеник на двете италијански републики кои сè повеќе ја потиснувале нејзината поморска моќ и трговија.
Освојувањето на Цариград
Големиот настан којшто најопфатно бил подготвуван и војнички и дипломатски, дошол речиси случајно. Во летото 1261 г. царскиот војсководец Алексиј Стратигопул бил испратен со мала војска на бугарската граница. При преминот на Тракија тој дознал дека Цариград бил оставен речиси без заштита. Уште траело примирјето, склучено во август 1260 г., а венецијанската флота со поголем дел од латинската тргнала во една експедиција на Црно Море. Без долго премислување, Стратигопул го нападнал незаштитениот град и во зората на 25 јули 1261 г. продрел во него речиси без борба. Царот Балдуин II за да се спаси, се вдал во бегство. Латинското Царство во Цариград престанало да постои.
На 15 август царот Михаил VIII свечено влегол во градот на Константин Велики. Во времето на латинското владеење Цариград загубил многу од својот некогашен блесок и богатство. По варварскиот грабеж од 1204 г. почнало систематското одвлекување на византиското богатство. Наоѓајќи се во голема сиромаштија, постојано загрозувана од надвор, латинската влада извезувала скапоцени предмети во западните земји за да ја обезбеди благонаклонетоста на западните сили. Црквите го загубиле својот украс, своите реликвии и икони. Влахернскиот дворец бил запуштен. Но, сега големо било одушевувањето на Цариграѓаните. Дочекот на царот во ослободениот град се претворил во голем народен и верски празник. Народот и свештенството му излегле во пресрет, носејќи ја иконата на Богородица Ходигитрија, која се сметала за дело на евангелистот Лука. Пеш, „повеќе како христијанин отколку како цар“, Михаил VIII тргнал во свечената поворка во Студитскиот манастир, а потоа следен со одушевено скандирање на народот влегол во Света Софија. Тука, во најголемиот и најславен византиски храм, во кого биле крунисани старите византиски цареви, патријархот во септември истата година го крунисал Михаил VIII и неговата сопруга Теодора со старата царска круна. Андроник, тригодишниот син на царот, како престолонаследник, бил прогласен за василевс.
Легитимниот цар Јован IV Ласкарис во сите тие свечености немал никаков удел, а нешто подоцна на несреќното момче му ги ископале очите. Како што Андроник Комнин го отстранил од патот синот на Мануил, така сега Михаил Палеолог го отстранил последниот потомок на Ласкарис, кршејќи ги сите свечени заклетви и сите ветувања. Но, додека Андроник и самиот доживеал ужасен крај, вештиот Палеолог успеал да заснова моќно владеење и да го постави темелот на династијата којашто со Византија ќе владее сè до нејзиниот последен час.
Општата ситуација по обновувањето на Царството
Превласта на југоисток Византијците ја здобиле уште во времето на Јован Ватац, но по заземањето на Цариград, Византија одново станала голема сила во вистинска смисла, иако, се разбира, враќањето на Цариград било само последица на политичките и воени успеси во претходните децении. Пленот на Византијците им паднал како зрела круша. Сепак, со повторното освојување на престолнината на Босфорот положбата на Царството во светот се изменила од темел. Византија, пак, силно влијаела врз светската политика и претставувала еден од фокусите на политичките збиднувања на Средоземјето.
Меѓутоа, воспоставувањето на позиција на голема сила со себе донело и многу тешкотии и опасности. Одржувањето на оваа позиција барало и повеќе средства и сили отколку што Византија тогаш имала. Расходите се зголемувале, била потребна поголема војска и поголема флота. Обновувањето на разурнатата и запуштена престолнина барало огромни трошоци и како голем товар паѓало врз провинциите на Царството. Меѓутоа, веќе кон крајот на XII век се покажало дека Византија не била во состојба да се одржи како голема сила. Потиснати во Мала Азија, Византијците создале нова држава, поцврста и постабилна отколку старото Византиско царство. Но, оваа провинциска држава во нивните очи имала само минлива вредност и им служела само како средство за реставрација на старото Царство. Така, во јуначките борби, со најголеми напори и жртви, била воспоставена позицијата којашто еднаш веќе се покажала како неодржлива.
Периодот на латинското владеење оставил длабоки траги. Во организмот на државата останале рани коишто обновата на нејзиниот центар не можела да ги излечи. Реокупираниот Цариград доликувал на голема глава на изнемоштено и од секаде начнато тело. Во византиските води господареле италијанските републики, нивните колонии биле расфрлени по целото Царство, ним им припаѓале и повеќето острови во источниот дел на Средоземното Море. Грција, исто така останала под власта на Латините, а и Епирскиот деспотат, иако бил под ромејска власт, заедно со Тесалија го избегнал обединувањето и упорно го задржувал непријателскиот став спрема Византиското царство. Значителен дел Полуостровот држеле Бугарите и Србите проширувајќи се на сметка на Византија. Навистина, ниедна од овие сили не била во состојба да преземе поголема акција против Византија, но сите тие биле подготвени да му се придружат на секој антивизантиски потфат којшто би дошол од Запад. Обновеното Византиско царство на Запад имало многу непријатели и секој час можело да се очекува напад. Сојузот на антивизантиските сили на Запад и на Балканот би го довел во прашање и самиот опстанок на Византиското царство. Оваа опасност можела да се изебегне само со вешто дипломатско маневрирање. За среќа, вештината на маневрирање на Михаил била ненадминлива.