cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Револуции од 1989 година
Хронологија на изборите во Средна и Источна Европа и Средна Азија
Помеѓу јуни 1989 и април 1991 година, секоја комунистичка или поранешна комунистичка земја во Средна и Источна Европа и Средна Азија - а во случајот со СССР и Југославија, секоја конститутивна република - одржала парламентарни избори за прв пат по многу децении. Некои избори биле само делумно слободни, додека други биле целосно демократски. Хронологијата подолу ги дава деталите за овие историски избори, а датумите се првиот ден на гласање бидејќи неколку избори биле поделени на неколку дена за вториот круг натпревари:
Распаѓање на Советскиот Сојуз
Како што Советскиот Сојуз брзо ги повлекол своите сили од Централна и Југоисточна Европа, прелевањето од пресвртите во 1989 година почнале да одекнуваат низ самиот Советски Сојуз. Агитацијата за самоопределување довело до тоа прво Литванија, а потоа Естонија, Латвија и Ерменија да прогласат независност. Сепак, советската централна влада побарала отповикување на декларациите и се заканила со воена акција и економски санкции. Владата дури отиде дотаму што контроверзно испратила трупи на советската армија на улиците на главниот град на Литванија, Вилнус, за да ги потисне сепаратистичките движења во јануари 1991 година, предизвикувајќи смрт на 14 лица.
Незадоволството во другите советски републики, како Грузија и Азербејџан, било спротивставено со ветувања за поголема децентрализација. Поотворените избори довеле до избор на кандидати кои се противат на владеењето на Комунистичката партија.
Гласност ненамерно ги ослободил одамна потиснуваните национални чувства на сите народи во границите на мултинационалната советска држава. Овие националистички движења биле дополнително зајакнати со брзото влошување на советската економија, чии темели биле изложени со отстранувањето на комунистичката дисциплина. Реформите на Горбачов не успеале да ја подобрат економијата, при што старата советска командна структура целосно се распаднала. Една по една, конститутивните републики создале сопствени економски системи и гласале за потчинување на советските закони на локалните закони. Во 1990 година, Комунистичката партија била принудена да го предаде својот седумдецениски монопол на политичка моќ кога Врховниот Совет ја укинал клаузулата во советскиот устав која гарантирал единствена власт да владее. Политиките на Горбачов предизвикала Комунистичката партија да ја изгуби контролата над медиумите. Деталите за минатото на Советскиот Сојуз брзо биле декласифицирани. Ова предизвикало многумина да не веруваат во „стариот систем“ и да се залагаат за поголема автономија и независност. Откако референдумот во март 1991 година го потврдил зачувувањето на Советскиот Сојуз, но во полабава форма, група советски тврдоглави претставени од потпретседателот Генади Јанаев започнаа државен удар обидувајќи се да го соборат Горбачов во август 1991 година. Борис Елцин, тогашниот претседател на Руската СФСР, го собрал народот и голем дел од армијата против пучот и напорите пропаднале. Иако бил вратен на власт, авторитетот на Горбачов бил непоправливо поткопан. Горбачов поднел оставка како генерален секретар на Комунистичката партија по пучот, а Врховниот совет ја распуштил Партијата и забранил секаква комунистичка активност на советска територија. Само неколку недели подоцна, владата на 6 септември им ја доделил независноста на балтичките држави.
Во текот на следните три месеци, една република по друга прогласувале независност, најмногу поради страв од нов државен удар. Исто така, во ова време, советската влада била бескорисна бидејќи новата руска влада почнала да го презема она што остана од неа, вклучувајќи го и Кремљ. Претпоследниот чекор дошол на 1 декември, кога гласачите во втората најмоќна република, Украина, со големо мнозинство гласале за отцепување од Советскиот Сојуз на референдум. Ова ставило крај на секоја реална шанса да се задржи Советскиот Сојуз заедно. На 8 декември, Елцин се состанал со своите колеги од Украина и Белорусија и го потпишале Белавежскиот договор, изјавувајќи дека Советскиот Сојуз престанал да постои. Горбачов го осудил ова како незаконско, но тој одамна изгубил каква било способност да влијае на настаните надвор од Москва. Две недели подоцна, 11 од преостанатите 12 републики - сите освен Грузија - го потпишале Протоколот Алма-Ата, кој потврдил дека Советскиот Сојуз бил ефективно распуштен и заменет со ново доброволно здружение, Заедницата на Независни Држави. Поклонувајќи се на неизбежното, Горбачов поднел оставка како советски претседател на 25 декември, а Врховниот совет го ратификувал Белавежескиот договор следниот ден, правно распуштајќи се себеси и Советскиот Сојуз како политички ентитет. До крајот на 1991 година, неколкуте советски институции кои не биле преземени од Русија биле распуштени. Советскиот Сојуз бил официјално распуштен, распаднувајќи се на петнаесет составни делови, со што бил ставен крај на најголемата и највлијателната социјалистичка држава во светот, а таа позиција и била препуштена на Кина. Во 1993 година, уставната криза се претворила во насилство во Москва, бидејќи руските вооружени сили биле повикани да воспостават ред.
Балтички држави
Естонија, Латвија и Литванија спровеле демократски реформи и постигнале независност од Советскиот Сојуз. Распеаната револуција е најчесто користено име за настаните помеѓу 1987 и 1991 година што довеле до обновување на независноста на Естонија, Летонија и Литванија. Терминот бил измислен од естонскиот активист и уметник, Хајнц Валк, во напис објавен една недела по спонтаните масовни демонстрации на ноќно пеење од 10 до 11 јуни 1988 година на теренот на фестивалот за песна во Талин. Естонија го прогласила својот суверенитет од Советскиот Сојуз на 16 ноември 1988 година. Следела Литванија на 18 мај 1989 година и Летонија на 28 јули 1989 година. Литванија прогласила целосна независност на 11 март 1990 година, а на 30 март, Естонија го објавила почетокот на преодниот период кон независност, по што следела Летонија на 4 мај. Овие декларации биле исполнети со сила од Советскиот Сојуз на почетокот на 1991 година, во конфронтациите познати како „Јануарски настани“ во Литванија и „Барикади“ во Латвија. Балтичките држави тврделе дека нивното инкорпорирање во Советскиот Сојуз било незаконско и според меѓународното право и според нивното право, и тие повторно ја потврдуваат независноста која сè уште легално постоела.
Набргу по започнувањето на августовскиот пуч, Естонија и Латвија прогласиле целосна независност. До моментот кога пучот пропаднал, СССР веќе не бил доволно обединет за да создаде силен отпор и ја признал независноста на балтичките држави на 6 септември 1991 година.
Закавказ
Сите земји во регионот ја вратиле својата независност во 1991 година по преземањето од страна на Црвената армија во 1920-21 година.
Чеченија
Во Чеченија ( автономна република во рамките на Руската СФСР која имала силна желба за независност), користејќи тактики делумно копирани од Балтикот, антикомунистичките коалициски сили предводени од поранешниот советски генерал Џохар Дудаев извеле главно бескрвна револуција и на крајот принудиле оставка на комунистичкиот републикански претседател. Дудаев бил убедливо избран на следните избори и во ноември 1991 година ја прогласил независноста на Чеченија-Ингушетија како Република Ичкерија. Ингушетија гласала за напуштање на унијата со Чеченија, и ѝ било дозволено да го стори тоа. Поради желбата на Дудаев да ја исклучи Москва од сите зделки за нафта, Елцин го поддржал неуспешниот пуч против него во 1993 година. Во 1994 година, Чеченија, со само маргинално признавање (една земја: Грузија, која била отповикана набргу по пучот со кој Шеварнадзе дошол на власт), била нападната од Русија, поттикнувајќи ја Првата чеченска војна. Чеченците, со значителна помош од населението на двете поранешни советски земји и од сунитските муслимански земји ја одбиле оваа инвазија по кое бил потпишан мировен договор во 1997 година. Сепак, Чеченија станувала сè поанархична, главно поради политичкото и физичкото уништување на државата за време на инвазијата, а генералот Шамил Басаев, избегнувајќи секаква контрола од централната власт, спровел напади во соседен Дагестан, што Русија го користела како изговор за реинвазија на Ичкерија. Ичкерија потоа повторно била инкорпорирана во Русија како Чеченија.
Политички реформи
Декомунизацијата е процес на надминување на наследствата на комунистичките државни естаблишменти, култура и психологија во посткомунистичките држави. Декомунизацијата била во голема мера ограничена или непостоечка. Комунистичките партии не биле забранети и нивните членови не биле изведени на суд. Само неколку места дури се обиделе да ги исклучат членовите на комунистичките тајни служби од одлучувањето. Во голем број земји комунистичката партија едноставно го променила своето име и продолжила да функционира. Меѓутоа, во неколку европски земји, одобрувањето или обидот да се оправдаат злосторствата извршени од нацистички или комунистички режими станало казниво до 3 години затвор.
Економски реформи
Државните претпријатија во социјалистичките земји имале мал или никаков интерес да го произведуваат она што го сакаат клиентите, што резултирало со недостиг на стоки и услуги. Во раните 1990-ти, генералниот став бил дека нема преседан за преминување од социјализам во капитализам“, и само некои постари луѓе се сеќавале како функционира пазарната економија. Како резултат на тоа, вообичаено бил ставот дека Централна, Југоисточна и Источна Европа ќе останат сиромашни со децении.
Колапсот на Советскиот Сојуз и распадот на економските врски што следеле довеле до тешка економска криза и катастрофален пад на животниот стандард во 1990-тите во постсоветските држави и поранешниот источен блок. Дури и пред руската финансиска криза во 1998 година, рускиот БДП бил половина од она во раните 1990-ти.
Имало привремен пад на производството во официјалната економија и зголемување на економската активност на црниот пазар. Земјите имплементирале различни програми за реформи. Еден пример, кој генерално се смета за успешен бил планот на Балцерович за „шок терапија“ во Полска. На крајот официјалната економија почнала да расте.
Во еден труд од 2007 година, Олех Хаврлишин ја категоризирал брзината на реформите во поранешните комунистички земји во Европа:
Проширувањето на Европската унија во 2004 година ги вклучила Чешка, Естонија, Унгарија, Латвија, Литванија, Полска, Словачка и Словенија. Проширувањето на Европската унија во 2007 година ги вклучила Романија и Бугарија, а Хрватска се приклучила на ЕУ во 2013 година. Истите земји станале членки на НАТО. Меѓутоа, во Монголија, економијата била реформирана на сличен начин како и источноевропските колеги. Ерменија, ја објавила својата одлука да се приклучи на Царинската унија и Заедничкиот економски простор на Белорусија, Казахстан и Русија, како и да учествува во формирањето на Евроазиската економска унија. Во сила од 2015 година, Ерменија се приклучила на договорот за Евроазиска економска унија.
Економската либерализација во Индија била иницирана во 1991 година.
Професорот Ричард Б. Фримен од Универзитетот Харвард го нарекол ефектот на реформите „Големото удвојување“. Тој пресметал дека големината на глобалната работна сила се удвоила од 1,46 милијарди работници на 2,93 милијарди работници. Непосреден ефект бил намалениот сооднос меѓу капиталот и трудот. Долгорочно, Кина, Индија и поранешниот советски блок ќе штедат и инвестираат и ќе придонесат за проширување на светскиот капитал.
Идеолошко продолжение на комунизмот
Почнувајќи од 2008 година, речиси половина од Русите гледале позитивно на Сталин, а многумина ја поддржале реставрацијата на неговите претходно демонтирани споменици.
Во 1992 година, владата на претседателот Елцин го поканил Владимир Буковски да служи како експерт за да сведочи на судењето на КПСС пред Уставниот суд на Русија, каде што комунистите го тужеле Елцин за забрана на нивната партија. Случајот на обвинетиот била дека самата КПСС била неуставна организација. За да се подготви за неговото сведочење, Буковски побарал и добил пристап до голем број документи од советските архиви. Користејќи мал рачен скенер и лаптоп компјутер, тој успеал тајно да скенира многу документи (некои со високо безбедносно одобрение), вклучително и извештаи на КГБ до Централниот комитет и да ги прошверцува датотеките на Запад.
Толкувања
Настаните изненадиле многу луѓе. Пред 1991 година, многумина сметале дека распадот на Советскиот Сојуз е невозможен.
Книгата на Бартломиј Камински „Колапс на државниот социјализам“ тврди дека државниот социјалистички систем има смртоносен парадокс, велејќи дека „политичките акции дизајнирани да ги подобрат перформансите само го забрзуваат неговото распаѓање“.
До крајот на 1989 година, бунтовите се прошириле од еден главен град во друг, соборувајќи ги режимите наметнати во Централна, Југоисточна и Источна Европа по Втората светска војна. Дури и изолационистичкиот сталинистички режим во Албанија не бил во можност да го запре бранот. Укинувањето на доктрината на Брежњев од страна на Горбачов била можеби клучниот фактор што овозможило народните востанија да успеат. Откако станало очигледно дека страшната советска армија нема да интервенира за да го скрши несогласувањето, режимите на Централна, Југоисточна и Источна Европа биле изложени како ранливи наспроти народните востанија против еднопартискиот систем и моќта на тајната полиција.
Во ретроспектива, авторитарните режими како Советскиот Сојуз се со поголема веројатност да бидат предмет на економски санкции од страна на демократските нации, создавајќи поризична ранливост за колапс. Тимур Куран во 1991 година напишал дека генерално лидерите биле презирани и не успеале да ги исполнат очекувањата за слободи и економски просперитет што ги ветиле, што довело до мотивација на граѓаните да ја превртат владата. Економската неволја што се отсликува кај повеќето режими ги намалило стапките на раст на речиси нула што довело до нивните соодветни востанија. Иако социјалистичката економија можеби играла улога, Статис Н. Каливас тврди дека меѓународните санкции како и владиниот состав на авторитарните режими подеднакво влијаеле врз намалувањето на просперитетот на нивната економија.
Научниците како Гејл Стоукс тврдат дека моралната репресија под маската на безбедноста од страна на комунистичките режими ги изнела граѓаните на улица. Други тврдат дека репресијата на револуционерните дисиденти и човековите права ја оправдале револуционерната привилегија низ Европа.
Несе-Апфелштет
Несе-Апфелштет (Nesse-Apfelstädt) — општина во округот Гота, во Тирингија, Германија. Била создадена на 1 декември 2009 преку спојување на претходните независни општини Апфелштет, Гамштет, Ингерслебен и Нојдитендорф.
Платежна картичка
Историја
Поимот платежна картичка за првпат бил употребен во 1887 година во футуристичкиот роман на американскиот писател Едвард Белами, кој прогнозирал дека во 2000 година, помеѓу останатите благодети на идниот свет, ќе постои и картичка која ќе служи за безготовинско плаќање. Првите платежни картички се појавиле во САД во 1894 година. Нив ги воведел хотелот „Credit Letter Company“, а подоцна ги воведеле и некои други компании. Веќе во 1920-тите години, кога одделни хотели и нафтени компании почнале да им издаваат картички на нивните клиенти. Сепак, овие картички биле од затворен тип, односно можеле да се користат само во продажните т.е. услужните компании кои ги издале.
Подоцна, во 1950 година, американскиот стопанственик Франк Макнамара (Frank X. McNamara), директор на компанијата „Hamilton Credit Corporation“. Идејата за ваква фирма се наметнала во 1949 година, кога Макнамара по завршувањето на вечерата со пријателите во еден ресторан не можел да ја плати сметката, бидејќи паричникот го заборавил дома. За да го реши проблемот, тој ја создал картичката „Дајнерс“ и една година подоцна се вратил во истиот ресторан во Њујорк, каде извршил плаќање со неа. Макнамара со двајца свои пријатели ја основал фирмата „Дајнерс клуб“ (Diners Club), која во 1950 година ја издала првата универзална платежна картичка, изработена од картон. Потоа компанијата на Макнамара убедила и други ресторани да ја прифатат картичката, која станала толку популарна што во 1951 година во неа биле вклучени веќе 20.000 компании. Фирмите – кооперанти ширум светот плаќале провизија за услугите на „Дајнерс Клуб“ во износ од 7% од вкупниот износ на трансакцијата, а на корисниците на картичките им наплаќала по три долари годишно.
Во 1958 година се појавиле две нови компании – „Американ Експрес“ (American Express) и „Bank Americard“, кои почнале да издаваат картички. Првиот банкарски систем го иницирала „Бенк оф Америка“ (Bank of America) во 1959 година. Во 1976 година, картичката „BankAmericard“ го сменила своето име во „Виза“, а здружението во „Visa International“, додека во 1979 година „ICA“ го сменила името во „MasterCard International“. Во 1974 година, во Франција биле измислени т.н. „паметни картички“ (smart cards) од страна на Роланд Морено. Бројот на платежните картички со текот на времето сè повеќе се проширувал со развојот на електронското банкарство и електронските системи кои го овозможиле електронскиот трансфер на парите и развојот на електронските картички.
Технологија на плаќањето со картички
Денес се користат голем број електронски картички. Според локацијата и примената, картичките се делат на: национални и интернационални. Според технологијата на изработката и функционирањето, тие се делат на: магнетни, интелигентни и ласерски, односно оптички картички. Магнетните се пластични со магнетна лента (обично една, а може и повеќе) со три “патеки“ на кои се врши запишувањето на податоците. Ласерската или оптичка картичка ја применува техниката на оптичко меморирање, а измислена е од корпорацијата „Дрекслер“ (Drexler) од САД. Нивниот капацитет е од 2,66 до 6,6 MB, така што еднаш запишаните картички не можат да се менуваат.
Одлики на платежните картички
Платежната картичка е пластична картичка опремена со магнетна лента или чип на којашто се забележани значајни податоци за нејзиниот корисник, а ја издава банката и со неа можат да се плаќаат стоки и услуги, но и да се подигнуваат готови пари. Платежните картички се изработени од пластика (половинил хлорид или половинил хлорид ацетат) со специфицирани стандардни димензии, кои се специфицирани со ISO/IEC 7810 ID-1 стандард, и изнесуваат 85,60 × 53,98 милиметри и со дебелина од 0,8 милиметри. Секоја картичка е нумерирана со број утврден според ISO/IEC 7812 стандардот за нумерирање. На предната страна на платежната картичка се наоѓа името на банката или друг издавач на картичката, името на сопственикот на картичката, датата до која е важечка картичката, како и логото со коешто картичката е брендирана. На предната страна на „паметните“ картичките исто така се наоѓа EMV (Europay, Mastercard и Visa) чип, којшто е глобално стандардизиран чип за картички според ISO/IEC 7816 стандардот. На задната страна на платежната картичка се наоѓа магнетна лента, место за потпис на сопственикот на картичката, како и безбедносна шифра на картичката, кој најчесто се користи за верификација на картичката при плаќање на интернет и обезбедува дополнителна заштита. Шифрата е трицифрена и уште се нарекува: „card security code“ (CSC), „card verification data“ (CVD), „card verification valu“e (CVV или CVV2), „card verification value code“ (CVVC).
Платни картички со магнетна лента
Во почетокот на 1970-тите, трансакциите со кредитни картички биле повеќе физички отколку дигитални. Трансакциите се извршувале на тој начин што податоците се снимале со помош на мала печатарска преса која ги впишувала издигнатите букви и бројки од картичката на осетлива хартија во два примерока. Еден од примероците се испраќал до центарот за обработка на податоците, каде што службеникот ги внесувал сметката и податоците од продажбата во компјутерскиот систем. Првиот човек кој вметнал магнетни медиуми во пластична картичка за складирање на податоци бил инженерот Форест Пери, вработен во „ИБМ“ (IBM). Тоа се случило во раните 1960-ти,  кога Форест сакал да комбинира магнетна лента со пластична картичка за потребите на ЦИА (CIA). Притоа, неговата сопруга му предложила да користи железо за да ја стопи и вметне лентата. Картичките со магнетна лента биле многу погодни за употреба, бидејќи нивните корисници можеле да ги носат во својот паричник, а се користеле со едноставно провлекување на магнетната лента низ уредот за нивно прифаќање. Магнетната картичка, комбинирана со уредите за нејзино прифаќање, мрежните системи и компјутерите за обработување на податоците, била катализатор во ширењето на индустријата за кредитни картички.
Картичките со магнетна лента мора да бидат во согласност со стандардот ISO 7811, кој ги дефинира физичките одлики (локација, големина, содржина) на секоја од трите ленти (ISO1, ISO2 и ISO3) кои се составен дел на магнетната лента. Овие три ленти ги содржат следниве податоци: бројот на картичката, рокот на важност на картичката, како и различни индикатори кои му овозможуваат на издавачот на картичката да ги верификува картичката и ПИН-от (Personal Identification Number, PIN). Притоа, на првата лента може да се впишат максимум 79 карактери, со густина на податоците од 10 bpi (8,3 bit/mm), втората лента има капацитет од максимум 40 карактери, со густина на податоците од 75 bpi (3 bit/mm), додека третата лента има капацитет од максимум 107 карактери, со густина на податоците од 210 bpi (8,3 bit/mm). Mагнетната лента има капацитетот на складирање на податоци од 1 000 бајти, што е доволно за складирање на податоците. Дополнителни податоци можат да бидат впишани во лентата број 3, како што се, на пример, податоците за последните трансакции со картичката. Главниот недостаток на картичките со магнетна лента е што податоците снимени на магнетната лента лесно можат да бидат пробиени со користење на стандардни уреди за читање и впишување на податоци, при што е многу тешко да се докаже дека податоците биле менувани.
Платни картички со ЧИП технологија
Чип-картичка, позната како картичка со интегрално коло или „паметна“ картичка (smart card), е картичка во која е вграден чип кој има капацитет да пренесува, чува и обработува податоци. Патентите за автоматизирани чип-картички биле поднесени во 1968 и 1969 година од германските електроинженери Хелмут Гротруп (Helmut Gröttrup) и Јирген Детлоф (Jirgen Dethloff). Подоцна, во 1976 година, Детлоф регистрирал еден важен патент кој го овозможил развојот на картичките со микрообработувач и меморија. Првата масовна употреба на овие картички се случила на почетокот на 1983 година, во Франција, каде тие започнале да се употребуваат како телефонски картички. Подоцна, во 1992 година, микрочиповите биле интегрирани во сите француски дебитни картички. Во 1993 година, неколку меѓународни платни институции (MasterCard, Visa и Europay) се согласиле да развијат спецификации за паметните картички. Како последица на тоа, во 1994 година била лансирана првата верзија на системот „ЕМВ“ (Europay Master Visa, EMV), а конечната спецификација била дефинирана во 1998 година, а била дополнително надградена во 2000 и 2004 година. Kартичките со спецификацијата „ЕМВ“ и уредите за нивно прифаќање се широко распространети, освен во неколку земји, како што се САД. Називот на стандардот доаѓа од почетните букви на „Europay“, „MasterCard“ и „Visa“ и тој, заедно со стандардот ISO 7816, ги одредува стандардите за паметните картички. Главната цел на EMV стандардот е замена на картичките со магнетна лента со картичките кои поддржуваат чип технологија.
Главните одлики и функции на паметните картичките се специфирани со меѓународниот ISO стандард 7816, кој се состои од неколку битни делови. Така, стандардите ISO 7816-1/2/3 се однесуваат само на контактните паметни картички и ги дефинираат различни аспекти на картичката и нејзините интерфејси, вклучувајќи ги физичките одлики (димензии, отпорност од надворешни влијанија, димензии и местоположба на контактите на картичката, електронските сигнали итн.). ИСО 7816, деловите 4, 5, 6, 8, 9, 11, 13 и 15 се релевантни за сите видови паметни картички (контактни, како и бесконтактни). Тие ја дефинираат логичката структура на картичката, различните команди и протоколот за комуникација, апликацијата за управување, биометриската верификација, криптографските услуги итн.
Паметните картички имаат повеќе предности за разлика од платежните картички со магнетна лента, во прв ред, бидејќи тие имаат далеку поголем капацитет на чување на податоци. Сепак, една од најважните предности на паметните картички е тоа што податоците зачувани во нив се заштитени од неовластен пристап и менување. Поради тоа што до податоците може да се пристапи само преку сериски интерфејс, кој е контролиран од страна на оперативниот систем, податоците можат да бидат запишани на картичката и чувани на начин кој спречува тие да бидат прочитани надвор од самата картичка, т.е. тие можат да бидат прочитани само преку користење на чипот на картичката. Други дополнителни предности на чип картичките се високото ниво на сигурност и подолгата трајност во споредба со картичките со магнетна лента чијшто рок на корисно траење не изнесува повеќе од две години.
Платежни картички со бесконтактна технологија
Бесконтактните паметни картичка се картички со вграден чип, кој може да обработува, чува податоци и комуницира со терминалот преку радио бранови. На почетокот, бесконтакните паметни картички се користеле како електронски билети, и тоа, во Кореја во 1995 година и во Хонгконг, во 1997 година. Во 2005 година, бесконтактната технологија била применета кај дебитните и кредитните картички, и тоа: „PayPass“ на „MasterCard“, „Express Pay“ на „American Express“, „PayWave“ на „Visa“ и „Zip“ на „Discover“. Првата бесконтактна картичка во Велика Британија била издадена од страна на банката „Баркли“ (Barkley), во 2008 година, а заклучно со јуни 2013 година, во Велика Битанија циркулирале 34,5 милиони бесконтактни картички и преку 158 000 терминали.
Бесконтактните картички најчесто се користат за мали плаќања, каде брзината на извршување на трансакцијата е од битно значење, како супермаркети, кино-сали, бензински станици, јавен транспорт, ресторани за брза храна итн. При вршење на трансакции до одреден износ, картичката се допира до уредот за бесконтакно плаќање, наместо таа да се користи со вметнување на чипот во уредот и внесување на ПИН-от. Иако кај бесконтактни трансакции не се бара внесување на ПИН, до одреден износ, од време на време, терминалот ќе побара картичката да ја изврши трансакцијата со внес на чипот и ПИН-от. Притоа, целта е да се спречат злоупотребите на картичката, така што секој пат кога ќе се внесе ПИН-от со тоа се потврдува дека картичката се наоѓа кај нејзиниот вистински сопственик. Изразот „бесконтактни“ се однесува на фактот дека картичката не треба физички да стапи во контакт со читачот на картичката. Потребните информации за трансакцијата да биде извршена се пренесуваат од антената која се наоѓа во бесконтактни картички со користење на технологија за идентификација на радио честотата (RFID). ИСО 14443 е меѓународен стандард кој се користи за бесконтактните картички кои оперираат на далечина од 10 cm. Овој стандард вклучува спецификации за физичките одлики, радио-честотата, интерфејсот, иницијализацијата на протоколот и преносот на протоколот.
Бесконтактната картичка овозможува голем број предности:
POS (point of sale) терминали
POS терминалот претставува систем за електронско безготовинско плаќање т.е. за брз трансфер на финансиски средства од местото на продажба на производите. Првата појава на POS терминал е забележана во 1879 година, кога трговецот Џејмс Рити (James Ritty) конструирал уред за следење на финансиските трансакции направени во неговиот деловен објект. Оваа идеја на Џејмс била со да ги намали проневерите на пари што ги правеле неговите вработени. Набрзо била отворена фабрика за производство на неговите каси за евидентирање на наплатата и тие биле купувани од страна на голем број трговци. Првите компјутерски каси се појавиле во 1970-тите години при што тие биле поврзани со „супер компјутер“ кој ги бележел сите направени трансакции, додека во 1980-тите години тие не биле зависни од компјутерската технологија, бидејќи во себе вклучувале процесор. Денешните POS терминали претставуваваат електронски комуникациски систем кој ги спојува потрошувачот, банката и продавачот на производите. POS терминалот работи на тој начин што се поврзува со мрежата и базите на податоци на банката и овоможува податоците што се впишани на платежната картичка да се проверат за десетина секунди. На овој начин се проверува точноста на платежната картичка, се врши директно задолжување на сметката на корисникот и се зголемуваат средствата на продавачот.
Банкомати (ATM)
Банкомат (Automated Teller Machine, АТМ) претставува автоматизиран уред кој на корисниците им овозможува определени финансиски операции без присуство на банкарски службеник. Првиот прототип на банкомат бил патентиран од страна на Лутер Џорџ Симџијан (Luther George Simjian) во 1939 година, но бил недоволно успешен. Првиот современ банкомат бил создаден од страна на Џон Шепард-Барон (Јоhn Shepherd-Barron) во 1967 година, а за првпат бил поставен во британската банка „Барклис“ (Barclays) и овозможувал само исплата на готовина. Со текот на времето, банкоматите биле усовршувани и унапредувани со голем број на функции. Освен основната операција т.е. подигнување на готовина, банкоматот им овозможува на неговите корисници и низа операции, како што се: внесување на депозит, пренос на парите од една сметка на друга, разни плаќања, финансиски извештаи во врска со билансот на состојбата, висината на каматите и друго. Во голем број земји, банкоматите можат да вршат и претворање на странски валути во домашната валута. Банкоматот во себе содржи микрообработувач којшто е он-лајн поврзан со базата на податоци од банката, со што банкоматот претставува еден вид на „електронска“ филијала на современите банки. Најпрвин, банкоматот ја чита платежната картичка и му нуди на корисникот да се идентификува со внесување на ПИН-от и на тој начин ги потврдува запишаните информации на картичката.
Стандардни карактеристки на платните картички
Индустријата ги поставува само техничките барања во однос на картичката, додека дизајнот на картиката е избор на нејзиниот издавач. Чипот или микрочипот вграден во дебитната или кредитната картичка обезбедува високи безбедносни можности при обработката на трансакцијата со картичката. Притоа, четирите броеви од ПИН-от не се чуваат во самиот чип. Бројот на картичката, кој вообичаено се состои од 16 броеви, но кај одредени типови картички може да достигне и 19 броеви, го претставува единствениот број за идентификација на имателот на картичката. Првите шест броеви од картичката се нарекуваат БИН (Bank Identification Number, BIN) со кој се идентификува банката која е издавач на картичката.
Логото ја идентификува институцијата која е одговорна за обработка на трансакциите со картичката и претставува ознака за мрежата во која картичката ќе биде прифатена (Visa, MasterCard, Diners, American Express). Холограмот претставува дополнителна безбедносна одлика со која се идентификува дека картичката е оригинална. Заедно со бројот на картичка, рокот на важност на картичката е од суштинско значење за обработката на трансакција. Името и презимето на имателот на платежната картичка е прикажан во долниот дел од предната страна на картичката. Во горниот лев или десен агол на задната страна од картичката е наведено името на производителот на пластиката, кој мора да има овластување од Visa и MasterCard за производство на пластиката. На задната страна на картичката се наоѓа магнетната лента која содржи три лентии со податоци за имателот на картичката.
Видови платежни картички
Издавањето картички е многу привлечна активност за секоја банка, поради две основни причини:
Според една студија, американските банки заработуваат околу 24 милијарди долари само од провизијата што им ја наплаќаат на трговците при плаќањата со кредитни картички. Во 2003 година, „Виза“ и „Мастеркард“ се согласиле, во вонсудска спогодба, да им исплатат на трговците отштета од 3 милијарди долари како надомест за превисоките провизии што им ги наплаќале во текот на многу години.
Платежните картички во Македонија
Првите ПОС-терминали во Македонија биле поставени во 1996 година, при што банките, за да ги мотивираат трговците за наплата со платежните картички издадени од нив, им ги даваle на користење без надомест. На тој начин, ПОС-терминалите се концентрирале во поголемите продажни места. Употребата на платежните картички во Македонија драстично се зголемила по одлуката на владата за исплата на платите на јавната администрација преку сметките поврзани со банкарски картички. Оттогаш, неколку години по ред, бројот на издадени картички бележи исклучително високи стапки на растеж и веќе во декември 2010 година во употреба биле над 1,4 милиони платежни картички. Од нив, околу 1.050.000 биле дебитни картички, 303.000 кредитни картички, а остатокот отпаѓал на картички што служат само за повлекување готови пари и комбинирани картички. Исто така, употребата на картичките е олеснета од мрежата на речиси 23.000 трговци кои прифаќаат картички и над 32 000 терминали и банкомати. Притоа, во декември 2010 година биле остварени речиси три милиони трансакции со платежни картички во вредност од речиси 10 милијарди денари. Сепак, треба да се забележи дека картичките најчесто се користат за повлекување готовина од банкоматите и од шалтерите на банките, а во помал обем за плаќање на производите во трговските дуќани.
Во Македонија, повеќе се распространети картичките кои содржат магнетна лента и при извршување на плаќањето, информациите директно се пренесуваат од уредот за читање до компјутерскиот центар на банката, така што веднаш се намалува состојбата на сметката. Сепак, во поново време, банките почнаа да нудат картички со вграден микрочип, во кој се сочувани сите информации за состојбата и промените на сметката. Притоа, повеќето банки ги нудат познатите меѓународни картички, како што се Виза и Мастеркард, додека некои помали банки издаваат сопствени картички коишто се прифатени само во ограничени размери, и тоа само во Македонија. Инаку, како корисници на платежните картички претежно се јавува населението, макар што постојат и картички што се наменети за претпријатијата.
'''Табела бр. 1: Број на картички во Македонија, 2005-2014'''
Библиотека Залуски
Историја
Јозеф Анджеј Залуcки и неговиот брат Анджеј Станислав Залуски се здобиле со збирки на книги од претходни полски библиофили како што се Кшиштоф Опалински, Томаш Ујејски, Јануш Вишниовиецки, Ежи Мнишех и Јан III Собиески.
Од 1730-тите браќата планирале создавање на библиотека, а во 1747 ја основале библиотеката Залуcки (Biblioteka Załuskich). Библиотеката се наоѓала во палатата на Данилович во 17 век во Варшава.
По Boстание na Кошчиушко (1794), фондовите на Bиблиотеката биле транспортирани во колекција на Царина Катерина II во Санкт Петербург, каде што книгите ја формирале масата на Руската Народна Библиотека. Делови од збирката биле уништени, а многу од нив биле и украдени.
Некои делови од колекцијата Залуски се вратија во Полска во XIX век. Во 1920-тите владата на Руската Советска Федеративната Социјалистичка Република врати некои од поранешните збирки Залуски во неодамна воспоставената Втора Полска Република. Овие имоти беа уништени од страна на германските трупи за време на уништувањето на Варшава во октомври 1944 година, по пропаѓањето на Варшавското Встание. Само во војната ги преживеала само 1800 ракописи и 30000 печатени материјали од оригиналната библиотека.
Денешната Полска Национална Библиотека (Biblioteka Narodowa), основана во 1928 година, се смета за потомок на Библиотеката Залуски.
Црква „Св. Никола“ - Крајници
'''Св. Никола''' — православна црква во велешкото село Крајници, Општина Чашка, претставник на Македонската преродба. Му припаѓа на Велешкото архијерејско намесништво во Повардарската епархија на МПЦ - ОА.
Црквата е изградена во XIX век. Претставува монументална трикорабна базилика. Во внатрешноста се зачувани вредни фрески од 1875 и 1889 г., дело на двајца различни зографи. Според натписот на иконостасот, во 1875 г. тресончаните Петар Новев и син му Григор Петров, претставници на Дебарската школа, го насликале горниот дел на средишниот кораб, куполата и голем дел од иконостасот. На натписот е спомнат и Крсте Зограф од Велес, автор на царските икони „Исус Христос“ и „Света Богородица“.
Во олтарот се чуваат и две печатени графики на Пресвета Богородица Невенлива Роза, дело на греверот Џанантонио Ѕуљани, печатена во Венеција во 1820 г. на трошок на зографите Стефан и Неофит од Света Гора.
Црвена Стена (Малино)
Црвена Стена  — археолошко наоѓалиште во светиниколското село Малино. Наоѓалиштето претставува неропола од доцноантичко време. На 500 м југоисточно од селото, во непосредната близина на патот кон Св. Николе, во лозјето на Ѓ. Паунчев се наоѓаат плочи од гробни конструкции.
Паранормална активност 2
Паранормална активност 2 (англиски: Paranormal Activity 2) е американски филм од 2010 година, во режија на Тод Вилијамс. Главните улоги ги играат: Кејти Федерстон, Мика Слот, Брајан Боланд и Моли Ефраим.
Содржина
Даниел реј, со својата жена, Кристи, ќерката Ели, новородениот син, Хантер и нивното куче, се селат во Карлсбад, Калифорнија. По неколку дена, тие откриваат дека некој влегол во нивниот стан, но притоа ништо не недостига. За да спречат повторно да се случи тоа, тие монтираат неколку камери што постојано снимаат сè што се случува во куќата.
Квадратен степен
Квадратен степен е единица за просторен агол со симбол (°)², кој од практични причини понекаде се претставува како степ2 или меѓународно, deg2. Со оваа единица се изразуваат делови од сферата, аналогно на степените што изразуваат делови од кружицата. Еден степен еднаков на π /180 радијани, па затоа еден квадратен степен е (π /180)2 или околу од стерадијан. Бројот на квадратни степени во една сфера е
или приближно 41.253 (°)². Ова е вкупната површина на сите 88 соѕвездија.
На пример, гледајќи од површината на Земјата, Месечината има пречник од околу 0,5°, што значи дека зафаќа просторен агол од приближно 0,20 (°)², што претставува 4,8 × 10−6 од вкупната небесна сфера.
Бернсторф
Бернсторф (Bernstorf) — општина во округот Северозападен Мекленбург, во Мекленбург-Западна Померанија, Германија.
XVI галска легија
XVI галска легија (Шеснаесетта галска легија“; латински: Legio XVI Gallica) ― легија на императорската римска војска. Легијата била регрутирана од посвоениот син на Јулиј Кесар, Октавијан во 41/40 п.н.е. Била распуштена по предавањето за време на Батавскиот бунтот (70 н.е.); Императорот Веспазијан создал нова легија, XVI истрајна Флавиева легија.
Белградска филхармонија
Белградска филхармонија(Beogradska filharmonija) — оркестар сместен во Белград, Србија. Редовно се смета за еден од најдобрите во земјата.
Историја
За разлика од повеќето европски земји и градови, Србија и Белград прилично доцнеле со добивањето одличен оркестар.
Така, белградската филхармонија е основана во 1923 година. Нејзиниот основач, прв директор и главен диригент бил Стеван Христиќ, еден од најважните српски композитори и диригенти.
Премиерата се одржала со концертот на Белградската филхармонија  на 28 април 1923 година под диригентската палка на маестро Христиќ.
Белградската филхармонија била рангирана на петтото место за најдобар европски оркестар од меѓународни експерти, во времето кога била предводена од Живојин Здравковиќ.
Падот на оркестарот се случил во 1990-тите. Поради граѓанските војни во Југославија на Белградската филхармонија извесно време и било забрането да настапува на меѓународно ниво. Како последица на тоа многу музичари го напуштиле оркестарот.
Без финансирање, оркестарот ретко свирел. Меѓутоа, како што се променила политичката ситуација во Србија и земјата се вратила во меѓународната заедница, така било и со оркестарот.
По 2000 година оркестарот бил целосно обновен.
Младите музичари, образовани надвор од Србија во специјализирани музички центри пристигнале во Белградската филхармонија создавајќи нов имиџ на оркестарот, со просечна возраст од само 28 години. Во 2001 година, генералниот директор на оркестарот станал Иван Тасовац, кој останал на таа позиција додека не станал Министер за култура деценија подоцна.
Во 2004 година, салата за изведба во Белград била целосно обновена и модернизирана за да се олеснат новите потреби на оркестарот. Салата има вкупно 201 седиште. Поголемиот дел од концертите, по традиција, се одржуваат во салата на Илија М. Коларац, додека „Централната сала“ се користи за специјални настани. Фондацијата на Белградската филхармонија е основана во 2004 година за да ја подобри финансиската состојба на оркестарот преку спонзорство и соработка. Фондацијата била успешна и целиот оркестар ги обновил своите инструменти во 2005 година.
Присуство
Салата на Белградската филхармонија е модерно опремена, сместена во центарот на Белград. Затоа тука се одржуваат многу концерти на оркестарот. Покрај вообичаените проби на оркестарот, салата на Белградската филхармонија се позајмува и за солисти, камерни и други оркестарски изведби, како и за промоции, презентации, јубилеи и изложби.
Главни диригенти
Оркестарот последователно бил предводен од еминентни диригенти: Ловро Матачиќ, Оскар Данон, Михајло Вукдраговиќ, Крешимир Барановиќ, Живојин Здравковиќ, Ангел Шурев, Антон Колар, Хорст, Јован Шајновиќ, Василиј Синаиски, Емил Табаков, Урош Лајовиќ, Дориан Вилсон и од септември 2010 до јуни 2015 година Мухаи Танг.
Гости уметници
Со оркестарот се појавиле голем број реномирани диригенти и солисти, меѓу кои: Рафаел Кубелик, Малколм Сарџент, Колин Дејвис, Андре Навара, Карл Боем, Леополд Стоковски, Кирил Кондрашин, Генадиј Рождественски, Лорин Маазел, Арон Копланд, Зубин Мехта, Јехуди Менухин, Дејвид Оистрах, Ајзак Стерн, Хенрик Шеринг, Леонид Коган, Мстислав Ростропович, Џулијан Лојд Вебер, Артур Рубинштајн, Свјатослав Рихтер, Емил Гилес, Бруно Брун, Миленко Стефановиќ, Ернест Ачун, Анте Гргин, Божидар Милошевиќ, Радмила Бакочевиќ, Бисерка Цвејиќ, Мирослав Чангаловиќ, Душан Трбојевиќ, Рудолф Кемпф, Гидон Кремер, Иво Погорелиќ, Татјана Олујиќ, Густав Кун, Иван Фишер, Владимир Краинев, Максим Венгеров, Џулијан Рахлин, Валери Афанасиев, Доријан Вилсон, Најџел Кенеди, Сара Чанг, Мухаи Танг.
Југозападна Азија
Западна Азија, Северозападна Азија, или Југозападна Азија се термини коишто го опишуваат најзападниот дел од Азија. Овој термин е сличен со Блискиот Исток којшто ја опишува географската локација во однос на Западна Европа наместо со вистинската локација во Азија. Заради овој Евроцентризам, меѓународните организации како Обединетите нации, го заменија терминот Близок Исток со Западна Азија.
Географија
Западна Азија е сместена јужно од Источна Европа.
Клима
Има два вида на ветрови: шарки и шамал. Шарки е ветер којшто доаѓа од Југ и Југоисток. Сезонски е, и трае од април до почетните денови на јуни, и доаѓа повторно во септември сè до ноември.
Топографија
Додека Западна Азија се состои од ниски предели, Tурција, Иран и Јемен имаат планински релјеф. Анатолското плато е сместено помеѓу планината Понт и венецот Таур во Турција. Највисокиот врв, Арарат е висок 5.165 метри. Планината Загрос се наоѓа во Иран, на самата граница со Ирак.
Дигитална тврдина
Дигитална тврдина (англиски:Digital Fortress) е првиот роман на американскиот автор Ден Браун.
Содржина
Кога непобедливата машина за пробивање на кодови на Агенцијата за национална безбедност ќе се соочи со таинствениот код што не може да го пробие, агенцијата ќе го повика својот главен криптограф, Сузан Флечер, брилијантна, убава математичарка. Она што таа ќе го открие ќе ги затресе коридорите на моќта. Агенцијата ќе биде држена во заложништво, не со оружје и бомби, туку со помош на код - толку комплексен што може да го осакати разузнавањето на САД, ако се активира. Фатена во се позаврзана бура од тајни и лаги, Флечер се бори да ја спаси агенцијата во која што верува. Предадена од сите страни, таа се наоѓа себеси како се бори не само за својата татковина, туку и за својот живот, а на крајот, и за животот на човекот што го сака.
Критики
„Во оваа убедлива приказна со брзо темпо, Браун ја заматува границата меѓу доброто и злото доволно за да ги воодушеви и патриотите и параноиците подеднакво.“ - Публишер Викли
„Мајсторски... со постепено забрзување и интензивирање на опасностите што го задржаа моето внимание уште од првата страница.“ - ПРОВИДЕНС САНДЕЈ ЏОУРНАЛ
Трансмисионен механизам на монетарната политика
Трансмисиониот механизам на монетарната политика (англиски:monetary policy transmission mechanism) ги претставува начините и механизимите преку кои парите и кредитите влијаат врз стопанските движења. Влијанието на овие промени врз монетарните агрегати е индиректно. Индиректното влијание се остварува преку промени на каматните стапки. При сфаќањето за тоа какво е влијанието на монетарната политика врз стопанските движења се појавуваат разлики. Влијанието на монетарната политика се пренесува преку одредени канали кои имаат различна важност од една до друга економија. Значењето на каналите е условено од развиеноста на финансиските пазари во економиите во кои тие се применуваат. Релативното значење на каналите се утврдува преку емпириски истражувања.