cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кисмет (музичка група)
Почетоци
Покрај лидерот Горазд Чаповски на гитара и Џон Храп како главен вокал, во групата биле вклучени Пеце Казановски на тапани и Методи Кундевски на бас-гитара. Вака консолидираната постава започнала да работи од март 1994 година, подготвувајќи ги материјалите за првиот албум, Dormant Dire, кој бил снимен во јуни 1994 година во Мелбурн, со Кирил Џајковски како гостин во некои песни и со Марк Инграм како продуцент. Дизајнот на омотот го изработила сестрата на Горазд, Виолета Чаповска. Од петте снимени песни, четири се оригинални теми со музика на Горазд и со текстови на Џон, а една, Death song, е тема на Зоран Спасовски и претставува навраќање кон богатиот опус на Мизар.
По неколку концерти во Мелбурн и во околината, Џон си заминал од бендот. Во ваква скратена постава како трио, во наредната, 1995 година во „001 Studios“ во Мелбурн, Кисмет го снимил својот прв целосен албум, Damjan's War.
Следниот албум Горазд Чаповски го работел во најголем дел самостојно. Албумот содржи 11 траки, од кои една е обработка на легендарната тема на „Velvet Underground“, Venus in furs. Есента 1997 година, Горазд Чаповски го објавил албумот за македонскиот пазар самостојно на касета, промовирајки го на заеднички концерти co Кирил Џајковски, во средината на септември 1997 година во Куршумли ан во Скопје и нешто подоцна во Домот на младите во Штип.
На 10 февруари 1998 година, албумот Wake Up Gods гo објавила американската издавачка куќа, „Tone Casualties“. Неколку месеци по официјалното објавување, на 23 мај 1998 година во МКЦ, Кисмет го претставил Wake Up Gods на групниот концерт по повод промоцијата на првиот број на музичкото списание „Град". По една недела се вратил во Австралија и со Кирил Џајковски го чинеле двоецот што под името Кисмет кон крајот на јуни таа година настапиле на голем индустриал - фестивал во Мелбурн. Во ноември 1998 година бендот бил повторно во Скопјe и се подготвувал за самостојни концерти, кои биле одржани на 6 декември во Домот на младите во Штип и на 11 декември во МКЦ во Скопје. Секој посетител како подарок со влезницата го добил и албумот Wake Up Gods.
Турнеја во САД
Во септември 1999 година, во промотивни цели за албумот, групата имала кратка турнеја по САД, во четири различни града: Њујорк, Чикаго, Санта Барбара и Лос Анџелес. Во тој момент, по Леб и сол, Кисмет биле вториот македонски рок-бенд што има отсвирено концерти во Америка.
По враќањето, на 21 декември таа година одржале концерт во Штип, а во јануари 2000 година, следувала една кратка турнеја низ Хрватска и низ Србија, со настапи во Белград, Загреб, Риека и во Панчево. На 03 март 2000 година, Кисмет го свирела и промотивниот концерт во Скопје во МКЦ.
2000 - 2002 година
На последниот концерт на бендот, кој бил всушност и промоција на албумот, поставата ја сочинувале: Икаљ на бас-гитара, Димитар Петров на тапани, Зоран Ориѓански на тапан, Диме Игњатов на клавијатури и Билјана Волческа како главен вокал. На 22 мај 2002 година, како учесници на фестивалот „Скопје гори“, Кисмет го свиреле својот последен концерт во Скопје, а 5 месеци подоцна на 18 октомври 2002 година и последниот концерт во Штип, и воопшто, последен под името Кисмет. Набргу потоа, Горазд добил понуда за реактивирање на Мизар со што групата Кисмет згаснала.
Александар Невски (филм)
Синопсис
Филмот го прикажува обидот на тевтонските витези на Светото римско царство да го освојат Новгород во 13 век, но претрпуваат пораз од кнезот Александар.
Господа Глембаеви
Господа Глембаеви — драма на Мирослав Крлежа од 1929 година. Драмата е поделена во три чина и се занимава со настаните и расколот во семејството Глембаеви. Ова е прва драма, од три драми од циклусот Глембаеви, во кој се вклучени и драмите Во агонија и Леда.
Според драмата во 1988 година е снимен филмот Глембаеви во режија на Антун Врдољак, а во главните улоги се Мустафа Надаревиќ како Леоне и Ена Беговиќ како бароницата Кастели-Глембај.
Чин II
Тоа се случува триесет минути подоцна. Сè се одвива во собата на Леоне Глембај. Ги пакува куферите. Таму се наоѓа и Силбербрант. Го обвинува Леоне дека не го обвинувал пред сите. Да му го кажеше тоа приватно, сепак можеше да му прости, но вака не знае. Леоне едвај обрнува внимание на Силбербрант. Некој чука. Влезете во Глембај. Леоне му вели да седне. Глембај останува да стои. Силбербрант се извинува и ја напушта собата. Дијалогот меѓу татко и син продолжува. Почнуваат да зборуваат за сликањето на Леон, за громот, за некои глупости, постојано избегнувајќи ја темата. Конечно Леоне го прашува зошто дошол. Глембај му кажува дека го слушнал секој збор што го кажува и го прашува дали е вистина. Леоне вели дека е непотребно да разговараат. Глембај сака тие да имаат пријателски разговор, но Леоне одбива. Глембај бара докази, а Леоне вели дека нема. Леоне почнува да зборува за семејството. Тој вели дека за се е виновна бароницата. Неговата сестра Алис се удави, бидејќи дознала дека младиот човек во кој се заљубила е љубовник на бароницата. Тој ја обвинува бароницата и за смртта на нејзината мајка, која била отруена. Вели дека се сеќава дека веќе следниот ден кај нив дошла бароницата, со букет темјанушки и куче, и дека не се ни молила „Оче наш“, туку се прекрстила и отишла во салонот. Глембај му кажува дека припаѓа во лудница и дека тоа е крвта на Даниел, а не на Глембај. Леоне го обвинува татко му дека купувал подароци и вили за бароницата додека мајка му била жива и дека сè уште земал пари од него што би можеле да ја нахранат целата земја. Глембај одговара дека бароницата го научила како да живее и дека нема право да ја обвинува. Потоа почнуваат да се расправаат за пари и имот, кој на семејството му го донела мајката на Леоне. Тие се навраќаат на тоа како Леоне ја обвини бароницата дека има љубовница. Леоне му дава писма на својот татко, пронајдени кај еден Скромак кој се самоубил поради бароницата, напишани со ракопис на бароницата и потпишани од Мињон. Глембај не препознава букви. Тогаш Леоне почнува да ја навредува бароницата, што резултира со напад на бес на Глембај, кој на крајот го удира Леоне двапати, раскрвувајќи му го лицето. После тоа, Леоне признава дека бароницата и него го завела и затоа не дошол единаесет години. Глембај почнува да го пробива срцето. Повикува слуга да ја земе бароницата. Не можам да ја најдам во собата. Глембај станува сомнителен. Пристигнува бароницата, а Глембај ја прашува каде била. Таа се согласува дека била во градината бидејќи има мигрена. Глембај повторува: „М-м-м-и-гре-на? Во тоа мрморење, тој падна. Бароницата избезумено бара некој да донесе мраз.
IC 1702
IC 1702 — галаксија во соѕвездието Береникина Коса, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Откривање
Објектот е откриен на 23 март 1903 година од страна на Макс Волф.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, IC 1702 е од видот E3. Видливиот сјај со голо око изнесува 15,5 mag, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 16,5 mag, додека површинскиот сјај изнесува 12,5 m/лм2. IC 1702 има привидни димензии од 0,3' х 0,2'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 12 ч 24 м 39,3 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +24° 56' 57"". Положбениот агол на објектот е во износ од 120°.
Други поделби
Проучување на IC 1702 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката.
Киргистански сом
Сом (киргиски и руски: сом) — валута во Киргистан. Кратенката за валутата е КГС. Еден сом е составен од 100 тијини. Сомот бил воведен на 10 мај 1993, со што била заменета советската рублја. Во моментот кога бил воведен сомот, 200 рублји биле еднакви на еден сом.
Потекло на поимот
За време на Советскиот Сојуз, Киргизите, Казаците и Узбеците ја нарекувале рублјата како „сом“ и тоа име било испишано на банкнотите. Зборот „сом“ значи „чисто“ на казашки, киргиски, ујгурски и узбечки. Тоа се однесува на фразата „чисто злато“.
Монети
Во оптек се следните монети: 1, 3, 5, 10 сома и 1, 10, 50 тијина.
Игнатиј I Цариградски
Игнатиј I Цариградски ( во - ) — вселенски патријарх во периодот од 847–858 и 867–877 година.
Игнатиј бил син на царот Михаил I Рангабе. За патријарх дошол по смртта на Методиј I во 846 година. Во 858 година бил симнат од престолот и пратен во прогонство. На негово место бил поставен секретарот на царот, Фотиј I. Но кога на царскиот престол дошол Василиј Македонецот, тој повторно го вратил Игнатиј на патријаршискиот престол. Св. Игнатиј управувл со голема ревност и мудрост. Го изградил манастирот на Св. Архангели, во којшто се упокоил 877 година.
Бања (Населичко)
Бања (Αγία Παρασκευή, Агија Параскеви; до 1927 г. Μπάνια, Бања )— поранешно село во Населичко, Егејска Македонија, на територијата на денешната општина Горуша во областа Западна Македонија, Грција.
Историја
Според податоците на Васил К’нчов („Македонија. Етнографија и статистика“) од 1900, во Бања живееле 55 Грци. По податоците на секретарот на Бугарската егзархија Димитар Мишев („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 г. во Бања (Bania) има 55 Грци под патријаршијата. Според грчка статистика од 1910 г. населението на селото броело 45 жители,
По Балканските војни во 1913 г. селото е припоено кон Грција согласно Букурешкиот договор. Во истата година во Бања се запишани 43 жители. Во 1927 г. селото е преименувано во Агија Параскеви. Во пописот од 1928 г. е забележано со 26 жители, а во 1940 г. со 27 жители. Бидејќи Бања настрадала во времето на Граѓанската војна, жителите го напуштиле селото. По војната, селото не било обновено.
1265
1265 (Римски бројки) — година според општоприфатениот календар. Тоа била 1265 година од новата ера, 265. од вториот милениум, 65. од XIII век и шеста од 1260-тите.
Други календари
Истата година се среќава поинаку во календарите на различни народи и култури. Меѓу попознатите се вбројуваат: византискиот, асирскиот, еврејскиот, римскиот, кинескиот, будистичкиот и исламскиот.
Така, во византискиот календар, којшто времето го мери од создавањето на светот според Библијата, на 1 септември 5509 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар, истата трае во текот на 6773 и 6774 година. Според асирскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува од 4750 г. п.н.е, кога се проценува дека бил изграден првиот храм во граот Асур, станува збор за 6015 година. Понатаму, во еврејскиот календар, којшто започнува на 1 септември 3760 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар или околу една година пред создавањето на светот според Евреите, годината се протега во текот на 5025 и 5026 еврејска година. Според календарот на Римјаните, којшто започнува од 753 г. п.н.е., кога браќата Ромул и Рем го основале градот Рим (познато и како Ab urbe condita), годината е избројана како 2018.
Во рамките на кинескиот календар, пак, постојат две поделени мислења за почетокот на броењето на годините: едни сметаат дека тоа е 61 година од владеењето на легендарниот Жолт цар или 2637 г. п.н.е.; додека други сметаат дека за почеток треба да се земе годината кога Жолтиот цар станал владетел, т.е. 2697 г. п.н.е. На тој начин, според првото гледиште, 1265 година се протега во 3901 и 3902, додека според второто гледиште, годината трае во текот на 3961 и 3962 кинеска година. Будистичкиот календар започнува да го мери времето од 543 г. п.н.е., година во којашто се смета дека Буда достигнал состојба на нирвана, и годината ја брои како 1808. Според исламскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува со 622 година, т.е. годината на пребегнувањето на пророкот Мухамед од Мека во Медина (позната и како хиџра), годината се протега во текот на 663 и 664 исламска година.
Параклис „Покров на Пресвета Богородица“ - Аргулица
Покров на Пресвета Богородица — параклис во близина на штипското село Аргулица, Македонија.
Папа Инокентиј I
Инокентиј I (лат. Innocentius PP. I; ? - 12 март 417) бил Римјанин, римски папа од 22 декември 401 до 12 март 417. Во времето на освојувањето на Рим од страна на Аларик, тој избегал во Равена заедно со императорот. Земал учество во конфликтот на Јован Златоуст со Теофил Александриски и во спорот околу пелагијанството. Се допишувал со Јероним Стридонски и ерусалимскиот епископ Јоан.
Копа Америка 2011 нокаут фаза
Копа Америка 2011 нокаут фазата е елиминацина фаза од Копа Америка, после групната фаза. Таа ќе започне на 16 јули 2011 со четвртфиналние натпревари, и ќе заврши со финалето од турнирот, кое ќе се одржи на Стадион Антонио Веспучио Либерти на 24 јули, во Буенос Аирес. За разлика од претходните турнири, 30 минути продолженија ќе се играат ако натпреварот е нерешен после регуларниот дел (претходното натпреварот директно ќе се решаваше на пенали).. Во натпреварот за трето место се вклучени двата тима губитници од полуфиналињата.
Султанов пат
Султанов пат е пешачка патека на долги растојанија од Виена до Истанбул. Тоа a долга 2,400 километри. Патеката минува низ Австрија, Словачка, Унгарија, Хрватска, Србија, Романија, Бугарија, Источна Македонија и Тракија во северна Грција и Турција.
Копа Америка 2011 нокаут фаза
Сите времиња се локални, Аргентинско време (UTC−03:00).
Султанов пат
Историја
Патека Султанов пат е наречена така по султанот Сулејман Величествениот од Отоманското Царство кој ги водел отоманските војски да го освојат Белград и поголемиот дел од Унгарија пред неговата инвазија да биде контролирана во опсадата на Виена. Главната патека ја следи трасата на султанот Сулејман Величествениот на пат кон Виена. Тој започнал на 10 мај 1529 година од Истанбул и пристигна на 23 септември 1529 година во Виена (141 ден). Тоа требало да биде најамбициозната експедиција на Отоманската империја на запад, но австрискиот гарнизон му го нанесе првиот пораз на Сулејман. Вториот обид во 1532 година за освојување на Виена не успеал. Во 1566 година, на 60-годишна возраст, султанот за последен пат ја предводел својата војска; тој починал во близина на Сигетвар во Унгарија.
За разлика од своето минато, Султановата патека денес претставува пат на мирот, место за средба на луѓето од сите вери и култури. Патеката започнува во катедралата Свети Стефан во центарот на Виена; камбаните на оваа црква се направени од стопеното железо на отоманските топови. Завршува на гробот на султанот во Истанбул. Патеката на султанот била развиена од волонтери од невладината организација со седиште во Холандија Патеката на султаните – Европски културен пат.
Во популарната култура
Во 2020 година, Би-би-си ја емитувала серијата три од Аџилак: Патот до Истанбул, која била за патеката на султаните.
Патека на патеката на султаните
Австрија Главна маршрута: Зимеринг, Швехат, Раухенварт, Траутмансдорф ан дер Леита, Вилфлајнсдорф, Брук ан дер Леита, Рорау, Петронел- Карнунтум, Хајнбург ан дер Донау, Волфштал.
Маршрута Австрија – Пурбах: Зимеринг, Швехат, Раухенварт, Шопрон ан дер Леита, Сомерајн, Брајтенбрун ам Нојзидлер Зи. Повторно во Австрија, Рицинг, Лакенбах, Веперсдорф, Сент Мартин, Кајзерсдорф, Драсмаркт, Вајнграбен, Карл, Оберрабниц, Пирингсдорф, Манерсдорф ан дер Рабниц, Клостермариенберг.
Словачка Главна маршрута: Девин, Братислава, Чуново, Војка над Дунајом, Габчиково, Мале Косихи, Комарно, Иза, Радвањ над Дунајом- Житава, Радвањ над Дунајом, Краван Моча, Обидна,
Словачка – Романтична рута на Омар и Фатима : Девин, Братислава, Маријанка, Модра, Хармонија, Часта, Добра Вода, Прашник, Врбов, Чахтице, Нове Место над Вахом, Бечков, Нинчани, Кам,
Унгарија Главна маршрута: Халаши, Ѓер, Тата, Татабања, Анаволѓи, Естергом, Сентендре, Мохач, Будимпешта, Батосек, Сексард, Секешфехервар,
Хрватска Главна маршрута: Топоље, Драж, Подоље, Поповац, Бели Манастир, КаранацКнежеви Виногради, Грабовац, Дарда, Осиек, Ѓаково, Винковци, Вуковар, Шаренград, Илоковац.
Србија Главна маршрута: Бачка Паланка, Бела Паланка Моровиќ, Сремска Митровица Пирот Мачванска Митровица Димитровград (Србија) Јарак, Шабац, Белград, Грочка, Смедерево, Смедеревска Паланка, Свилајнац Деспотовац, Параќин, Ниш, Крушевац
Србија (до Белград): Бачки Брег, Бездан, Бачки Моноштор, Сомбор, Апатин, Бач, Бачка Паланка, Нови Сад, Петроварадин, Сремски Карловци, Крушедол Село, Шатринци, Бачки, Љубовци, Земун.
Романија Главна рута: Темишвар, Хунедоара, Дева, Алба Јулија, Сибиу, Питешт, Букурешт, Ѓурѓу.
Грција рута (по Ивајловград): Кипринос, Комара, Филакио, Елаја, Плати, Арзос Ризија, Кастаниес
Турција Главна рута: Чаталча, Дурсункој, Сазлибосна, Хаџимашли, Пиринччи, Ејуп Султан џамија, Фатих и Сулејманова џамија во Истанбул.
Малајско-сумбавски јазици
Малајско-сумбавските јазици се група јазици од подгрупата на малајско-полинезиски јазици од семејството на австронезиски јазици. Јазиците се зборуваат во Индонезија.
Аделар (2005)
Белешка: БСС= „балско-сасачко-сумбавски“
Греј (2008)
Базата на основни австронезиски зборови ги класифицира јазиците на следниов начин:
Арамејски јазик
Арамејски (сириски: ܐܪܡܝܐ‎, хебрејски: ארמית) — јазик, или група сродни јазици кои се дел од афроазиското јазично семејство, а дел од групата на семитски јазици. Јазиците се зборувале и се зборуваат во регионот на Блискиот Исток. Името на јазикот потекнува од името „Арам“, стар регион во централна Сирија. Арамејскиот јазик е сроден со хебрејскиот, хананскиот и феникискиот јазик. Арамејскиот јазик се пишувал со арамејско писмо, кое пак било прифатено од поголем број семитски јазици. Како резултат на тоа, денес се широко распространети арапското и хебрејското писмо.
Малајско-сумбавски јазици
Греј (2008)
чамско-сумбавски (60%)
Арамејски јазик
Арамејскиот има околу 3.000 години пишана историја. Во текот на историјата јазикот бил главен административен јазик на неколку империи во регионот, јазик на секојдневието и јазик на религијата. Арамејскиот бил јазик за секојдневна употреба во Израел за време на периодот на „Вториот храм“ (539 п.н.е. - 70 г.), а како најзначаен податок е тоа што арамејскиот бил мајчин јазик на Исус Христос. Дополнително на тоа, поголем дел од библиските книги на Даниел и Езра биле напишани на арамејски, а исто така арамејскиот бил главен јазик на Талмудот. Сепак, важно е да се напомене дека јудеоарамејскиот јазик се разликувал од останатите арамејски форми по зборовите и граматика.
Долгата и разновидна историја на арамејскиот јазик, како и широката територија на која се користел јазикот, довеле до развој на различни јазичи варијанти и форми кои некои јазичари ги нарекуваат дијалекти. Сепак, овие „дијалекти“ се толку различни едни од други што може да се сметаат за засебни јазици. Така, не постои еден унифициран арамејски јазик, бидејќи секој временски период и во секое место се развивале засебни форми. Арамејскиот е зачуван како литургиски јазик во Источните христијански цркви, воглавно во лицето на сирискиот јазик. Денес голем број од арамејските заедници користат јазик кој подоминантен од арамејскиот.
Современиот арамејски јазик е мајчин јазик на голем број расштркани, мали и во голема мера изолирани заедници кои се следбеници на христијанството, јудаизмот или мандејството во Западна Азија. Најбројни се Асирците и тие зборуваат на асирски новоарамејски јазик и калдејски новоарамејски јазик. Денес арамејските јазици се зметаат за загрозени јазици.
Име
Името на јазикот потекнува од стариот библиски регион „Арам“ кој се наоѓал во централна Сирија. За старите арамејски јазици се користи поимот „арамејски јазици“, додека за современите се користи помот „новоарамејски јазици“.
Распространетост
За време на новоасирскиот и нововавилонскиот период, Арамејците започнале да се населуваат во голем број, првично во Вавилон, а подоцна во Асирија (денес северен Ирак, североисточна Сирија, северозападен Иран и источна Турција). Како резултат на големата емиграција, Новоасирското Царство и Калдејската династија на Вавилон станале двојазични кога се однесува на пишаните документи, односно арамејски и акадски. Како што овие две империи, а подоцна и Ахеменидското Царство, ја зголемувале својата доминација во регионот, арамејскиот јазик станал „лингва франка“ во поголемиот дел на Западна Азија и Египет. Од доцниот 7 век па навака, арамејскиот јазик постепено почнал да го губи статусот на „лингва франка“ за сметка на арапскиот јазик. Како и да е, арамејскиот јазик останал зборуван, пишан и литургиски јазик меѓу Асирците, Евреите, Мандејците и некои сириски христијански заедници. Денес јазикот се зборува од страна на Асирците и Мандејците во Ирак, Сирија, Турција и Иран и од страна на асирската дијаспората во Ерменија, Грузија, Азербејџан и Русија. Меѓу сириските Христијани, иако денес воглавно зборуваат арапски, има мал број луѓе кои зборуваат на западноарамејски јазик. За време на минатите два века, особено за време на Асирскиот геноцид, голем број од асирските говорници се расштркале низ светот. И покрај тој факт, денес во Ирак има градови каде арамејскиот е доминантен јазик и такви градови се Алкош, Бахдида, Бартела, Тел Ескоф и Тел Кепе на пример.
Дијалекти
Кога се зборува за арамејскиот јазик, често се мисли дека е еден единствен јазик. Сепак, во реалноста поимот „арамејски јазик“ опфаќа група на многу сродни и слични јазици, или како што некои јазичари ги именуваат, дијалекти. Како еден единствен унифициран јазик арамејскиот никогаш не опстојувал. Така на пример, некои арамејски јазици сè до толку различни што таква различност меѓу јазици нема и во романската група јазици од индоевропското јазично семејство. Долгата историја на јазикот, ицрпната книжевност и употребата на јазикот од различни религиски заедници се само некои фактори кои придонеле за различноста меѓу постоечките јазици. Некои арамејски дијалекти се слични, но некои не. Како што е присутна јазичната различност, така се присутни и сосема различни имиња за јазиците. Така на пример има сириски јазик, поим кој се користи да се означи источноарамејскиот јазик кој го зборуваат асирските христијани во Ирак, јужна Турција, североисточна Сирија и северозападен Иран. Повеќето од арамејските дијалект/ јазици можат да бидат поделени на источни или западни. Границата меѓу источните и западните дијалекти е реката Еуфрат, или нешто позападно од оваа река. Понатака, важно е да се напомене дека треба да се прави разлика меѓу старите (изумрени) арамејски јазици и современите (живи) арамејски јазици. Современите јазици често се именуваат како „новоарамејски“. Историски гледано, развојот на јазиците е поделен на три дела: „современ“, „среден“ и „стар период“.
Писмо
Најстарата арамејска азбука е заснована на феникиската азбука. Со тек на времето, таа првична азбука се развила во препознатливиот квадратест стил. Старите израелски и ханански народи ја присвоиле оваа азбука, или писмо, за нивните јазици. Така, денес во широка употреба се наоѓа хебрејското и арапското писмо. Арамејското писмо се користело за библискиот арамејски јазик и останати еврејски пишани дела.
Покрај стандардното арамејско писмо, арамејските христијани развиле и друго ракописно писмо кое е познато како сириска азбука. Следбениците на Мандејството развила свое писмо познато како мандејска азбука.
Покрај овие две писма, од арамејското писмо се развиле уште неколку стари азбуки, меѓу кои: набатејската азбука во Петра и палмирската азбука во Палмира.
Акче
Акче (тур. ак = бел, белa пара) — ситна турска сребрена пара, кована од времето на султанот Орхан (1326—59) до крајот на XVII век. Во почетокот вредноста на едно акче била 1/40 талири (гроша), односно 1/60 од златен алтан. Подоцна вредноста опаѓа. Големината му била 10-12мм, а тежината на акчето во почетокот била 1,07 грама, а подоцна тежината, како и вредноста опаѓала до 0,13 г. Во промет се појавувале и таканаречени чурук акчеси (нездраво, излижано или фалсификувано акче), за разлика од саг или халис акчеси (здраво, чисто акче).
Арамејски јазик
Развојни фази
Според Клаус Бејер, историјата на арамејскиот јазик е поделена на три големи периоди:
Акче
Ковано е во многу ковници на Османлиското Царство, па и на балканските простори: Сараево, Сребреница, Чајниче, Белград, Ново Брдо, Кочани, Скопје и Ресен.
Арамејски јазик
Староарамејски јазик
Поимот „староарамејски јазик“ се користи за да се означат јазични варијанти на арамејскиот од неговата прва позната употреба па сè до моментот кога се воздигнало Саснидското царство (224 г.). Така, овој поим опфаќа тринаесет векови развој на јазикот. Воглавно под поимот „староарамејски“ се опфаќаат сите арамејски јазици и дијалекти кои денес се исчезнати.
Акче
Во подоцниот турски паричен систем 1 акче (аспра) вредело три пари.
Забелешка
1 Во 1431година еден млетачки дукат вредел 35 акчи, исто толку и околу 1455 година, додека 1488 година вредел 49 акчи, во 1510 година 54 акчи, а во 1590 година 120 акчи.
Арамејски јазик
Древен период
Древниот период, или понекогаш именуван како „древноарамејски јазик“, се однесува на најстариот познат период на арамејскиот јазик. Ово период започнува со почетоците на јазикот па сè до моментот кога јазикот станал „лингва франка“ во т.н. плодна полумесечина - регион во Блискиот Исток. Јазикот бил како прв јазик во арамејските градови Дамаск, Хама и Арпад.
Најраните докази за постоењето на јазикот потекнуваат од 10 век п.н.е. Овие натписи се воглавно дипломатски документи меѓу различните арамејски градови-држави. Според податоците, се утврдило дека раната арамејска азбука најверојатно потекнува од феникиската и постои единство при пишаниот јазик. Со текот на времето, подобрување на азбуката се вршела според потребите на јазикот. Оваа азбука се усовршувала во источните региони на Арам. Интересно за арамејскиот јазик е тоа што со доминацијата на Новоасирската империја врз Арам под водство на Тиглат-Пилесер III во средината на 8 век, јазикот не бил потиснат од акадскиот, туку напротив, станал лингва франка во новата држава.
Од 700 г.п.н.е. јазикот започнал да се расширува низ сите страни во регипнот, но поради тоа ја изгубил својата хомогеност. Како директна последица на расширувањето на јазикот настанале, или се развиле, различни дијалекти во Асирија, Вавилон, Левант и Египет. Како и да е, арамејската варијанта од Асирија, која била под акадско влијание, и арамејскиот дијалект од Вавилон се издигнале на повисоко ниво. За овие дијалекти во Втората книга на Кралевите се споменува дека Хезекија (кралот на Јудеја) преговарал со асирските амбасадори на арамејски бидејќи така обичниот народ немал да разбере. Во околу 600 година, Адон (ханански крал), го користел арамејскиот јазик при дописките со египетските фараони. Арамејскиот дијалект во Вавилон е познат под името калдејски арамејски јазик.
Кралски период
Во околу 500 г.п.н.е., по ахеменидското освојување на Месопотамија под водство на Дариј I, арамејскиот во таа форма каква што се користела во регионот, бил усвоен од освојувачите како „средство за пишана комуникација меѓу различните региони од распространетата империја со своите различни народи и јазици. Употребата на еден единствен службен јазик, кој современите научници го именувале како „официјален арамејски“ или „кралски арамејски“, може да се претпостави дека имал удел во голем дел за зачудувачкиот успех на Ахеменидите при зачувување на нивната распространета империја обединета за период колку што опстојувале“. Во 1955 година, Ричард Фрај ја ставл под знак прашалник класификацијата на „кралскиот арамејски“ како „официјален арамејски“, додавајќи дека нема зачувано доказ каде недвосмислено се потврдува статусот на некој јазик. Фрај го класифицирал „кралскиот арамејски“ како „лингва франка“ на ахеменидските територии, и додал дека употребата на арамејскиот јазик за време на ахеменидската ера била посилна одошто се мислело.
Кралскиот арамејски вил високо стандардизиран. Неговиот правопис повеќе се засновал на историските корени, одошто на зборуваните дијалекти, и неизбежното влијание на персискиот јазик му дал на јазикот новa јасност и голема флексибилност. Со векови по падот на Ахеменидското Царство (во 331 г.п.н.е.), кралскиот арамејски, или верзија слична на неа, влијаеле врз различни ирански јазици. Арамејското писмо и арамејскиот зборовен фонд ќе опстојат како основна одлика на палавиското писмо.
Една од најголемите колекции на кралски арамејски текстови е таа од Персеполис, која има околу 500 таблички. Повеќето од постоечките документи кои сведочат за арамејскиот јазик потекнуваат од Египет и Елефантина (види Елефантински папирус). Од сите овие најпознат документ е „Мудроста на Ахикар“, книга со инструктивни афоризми, слична на библиската „Книга на пословици“. Ахеменидско-арамејскиот е до тој степен унифициран што е тешко да се одреди кој документ од кој дел на светот потекнува. Само многу внимателно набљудување понекогаш може да доведе до откривање на некои позајмени зборови од останатите локални јазици.
Околу 30 арамејски документи биле пронајдено во Бактрија и нивната анализа била објавена во ноември 2006 година. Текстовите, кои се напишани на кожа, даваат приказ за употребата на арамејскиот јазик во 4 век п.н.е за време на ахемединската администрација во Бактрија и Согдијана (денес во Авганистан и Таџикистан).
Постахеменитски период
Освојувањето на Александар Македонски не го уништило единството на арамејскиот јазик и литература. Верзијата на арамејскиот јазик која има сличност со таа од 5 в.п.н.е., може да се сретне низ документи од 2 в.п.н.е. Селевкидската империја го наметнала грчкиот јазик како административен јазик во Сирија и Месопотамија уште од самиот почеток на нивното владеење. Во 3 век п.н.е. грчкиот станал позборуван од арамејскиот во Египет и Сирија. Сепак, постахеменитскиот арамејски продолжил да се развива во Јудеја, Асирија, Месопотамија, преку сириската пустина па сè до Арабија и Партското Царство.
Библискиот арамејски е верзија на арамејскиот јазик која се користела за четири секции од Еврејската Библија:
Библискиот арамејски е некако хибриден дијалект. Некои материјали на библиски арамејски најверојатно потекнувале од Вавилон и Јудеја пред падот на Ахеменидското Царство. За време на Селевкидското царство, дрска еврејска пропаганда го модифицирала арамејскиот од Книгата на Даниел. Овие приказни најверојатно опстојувале во усната традиција уште од претходно.
Во групата на постахеменитски арамејски форми е и хасмонејско-арамејскиот јазик (дијалект). Овој јазик бил службен јазик во Хасмонејска Јудеја (142–37 п.н.е.). Овој јазик влијаел врз библискиот арамејски јазик од кумранските текстови и тој бил главен јазик за небиблиски теолошки текстови од таа заедница. Главните преводи на Таргумите од хебрејската библија на арамејски биле направени на хасмонејски дијалект. Овој дијалект се појавил во цитатите во Мишнах и Тосефта. Меѓу овој дијалект и ахеменитскиот дијалект има разлики, воглавно во правописот. Хасмонејскиот дијалект ги запишувал зборовите како што се изговараат, т.е. обрнал внимание на фонетскиот правопис, додека ахеменитскиот дијалект користел етимолошки.
Вавилонскиот таргумски дијалект е подоцнежен постахеменитски дијалект кој се пронаоѓа во „официјалните“ таргуми (еврејски свети списи) Таргум на Онкелос и Таргум на Џонатан. Оригиналните хасмонејски таргуми ги достинале вавилонските во 2 или 3 век п.н.е. Тие тогаш биле преработени според посовремениот вавилонски дијалект за да се создаде стандарден таргум. Оваа комбинација ја основала основата за вавилонската еврејска литература за вековите кои следеле.
Галилејскиот таргумски дијалект е сличен со вавилонскиот таргумски дијалект. Овој дијалект е мешавина од литературниот хасмонејски дијалект со дијалектот од Галилеја. Хасмонејските таргуми ги достигнале галилејските во 2 век и биле преработени на галилејски дијалект за локална употреба. Галилејскиот таргум не се сметал за авторитативно дело од останатите заедници и документите покажуваат дека неговиот текст бил подобрувани. Од 11 век, веднаш што вавилонскиот таргум бил нормативен, галилејската верзија била под силно влијание од вавилонската.
Вавилонскиот документски арамејски дијалект е дијалект кој се употребувал од 3 век па натака. Овој дијалект се користел за приватни вавилонски документи, а од 12 век, сите приватни еврејски документи се на арамејски. Овој дијалект се заснова на хасмонејскиот, со некои мали измени. Ова е како резултат на тоа што хасмонејскиот бил постар дијалектм а вавилонскиот документски бил користен за правна документација.
Набатејско-арамејскиот бил јазик на арапско-арамејското кралство Петра (200 п.н.е. – 106). Кралството се наоѓало на источниот брег на реката Јордан, Синај и северна Арабија. Најверојатно поради исклучивата важност за трговијата, Набатејците започнале да користат арамејски наместо стариот северноарапски. Дијалектот се засновал на ахеменитскиот со мало арапско влијание. Некои зачувани документи датираат од почетоците на кралството, но повеќето се од првите четири века од нашата ера. Дијалектот се пишувал со ракописни букви, слично со арапскиот. Бројот на позајмени зборови во дијалектот се зголемувал сè додека целосно не се претопил во арапскиот.
Палмирско-арамејскиот дијалект е арамејски дијалект/ јазик кој се користел во сирискиот град-држава Палмира од 44 г.п.н.е. до 274 година. Овој дијалект се пишувал на квадратесто писмо, а подоцна со сириска азбука. Како и набатејскиот, и овој дијалект бил под арапско влијание.
Арамејскиот дијалект кој се користел во Арсакидската Империја или Партска Империја (247 п.н.е. – 224) го претставува арсакидско-арамејскиот дијалект. Овој дијалект се зборувал низ западниот дел од земјата. Овој дијалект бил пишана основа за палавиското писмо кои било создадено за потребите на партскиот јазик. Писмото користело арамејски букви со одредени хетерограми, или арамејски зборови со партско значење. Арсакидите се гледале себеси како наследници на ахеменитското владеење. Така, арсакидско-арамејскиот дијалект, како никој друг постахеменитски дијалект, ја продолжил традицијата на Дариј I. Со текот на времето, бил под влијание на зборуваните арамејски, грузиски и персиски. По сасанитското (персиско) освојување на Партското Царство, арсакитско-палавскиот и арамејскиот биле под сасанитско влијание..
Стари источноарамејски дијалекти
Дијалектите кои се споменати во минатата секција се сите потомци на ахеменитскиот кралски арамејски јазик. Сепак, регионалната дијалектолошка различност на доцниот староарамејски јазик продолжила да се развива и покрај веќе напоменатите, често само во зборувана форма. Рани докази за овие зборувани дијалекти се познати само преку нивното влијание врз зборови и имиња од постандардни дијалекти. Во 2 век п.н.е. овие зборувани дијалекти станале пишани. Дијалектите покажале регионална поделба меѓу Месопотамија, Вавилон и истокот на една страна и Јудеја, Сирија и западот на друга.
На западот, палмирскиот и арсакитскиот дијалект се споиле со регионалните јазици и така создаде јазик со делови од кралскиот и делови од локалниот арамејски. Пишаната форма на мандејскиот, јазикот на мандејската религија, бил потомок на арсакитското писмо.
Во кралството Осроена, кое се наоѓало во Едеса и било основани во 132 г.п.н.е., регионалниот дијалект станал службен јазик, односно тоа бил сирискиот јазик. Во горните текови на Тигар се развил источномесопотамскиот арамејски дијалект. Докази за овој дијалект се податоците од Хатра, Асур и Тур Абдин.Татијанскиот дијатесарон бил напишан во 172 година и авторот, Татијан, потекнувал од Асирија. Дијатесаронот бил напишан на источномесопотамски дијалект, а не на сириски. Во Вавилон, вавилонскиот дијалект бил користен од страна на Евреите. Така се формитал еврејскиот старовавилонски дијалект во околу 70 година.
Стари западноарамејски дијалекти
Доцните стари западни регионални дијалекти на арамејскиот јазик имале ист развоен правен како и старите источноарамејски дијалекти. Овие дијалекти се поразлични од источните дијалекти и кралскиот арамејски дијалект. Арамејскиот опстојувал заедно со хананските говори и така сосема го замениле феникискиот јазик во 1 век п.н.е. и хебрејскиот во 4 век.
Формата на доцниот стар западноарамејски дијалект кој се користел од еврејските заедници е најдобро проучен и овој дијалект често се нарекува еврејски старопалестински дијалект. Негова најстара форма е стариот источнојордански дијалект, кој најверојатно потекнувал од регионот Цезареја Филипи. Тој е дијалектот на најстариот ракопис на Книгата на Енох (170 г.п.н.е.). Наредната фаза на дијалектот е старојудејскиот дијалект кој се појавил во 2 век. Јудејската литература може да се види во различни натписи и лични писма, цитати во Талмуди и во Кумранот. „Војната на Евреите“ била напишана на старојудејски.
Стариот источнојордански дијалект продолжил да се користи во 1 век од пагански заедници кои живееле источно од Јордан. Нивниот дијалект често се нарекува пагански старопалестински и бил пишан на ракописно писмо, слично како старосирискиот. Од овој дијалект можеби настанал христијанскиот старопалестински дијалект.
Јазиците за времето на Исус Христос
Општо прифатен факт, или верување, е дека за време на 1 век Евреите во Јудеја како прв јазик го зборувале арамејскиот. Одреден број мештани сè зборувале хебрејски како мајчин. Голем број луѓе го изучувале хебрејскиот како литургиски јазик. Дополнително на тоа, грчкиот јазик бил јазик на трговијата и така поголем број луѓе што се занимавале со трговијата во урбаните центри разбирале и грчки. Латинскиот јазик бил јазик на римската армија и немал јазично влијание врз народот. Трите јазици имале влијание еден врз друг, особени хебрејскиот и арамејскиот. Хебрејски зборови се вовеле во хебрејско-арамејскиот (особено религиски зборови), но и арамејски зборови навлегле во хебрејскиот.
Покрај стандардните хасмонејски и вавилонски дијалекти, во регионот се зборувале и поголем број разговорни дијалекти. Седум западноарамејски дијалекти се зборувале во Јудеја за времето на Исус Христос. Тие дијалекти најверојатно биле различни, но сепак меѓусебно разбирливи. Старојудејскиот бил истакнат дијалект во Ерусалим и Јудеја. Во регионот Енгеди се зборувал југоисточен јудејски дијалект. Во Самарија се зборувал самариско-арамејски дијалект. Во регионот од Исус Христос се зборувал галилејско-арамејски дијалект и овој дијалект денес е познат по неколку топоними, влијанието на галилејскиот таргумски дијалект, некои религиски книжевни дела и некои лични писма. Во регионот источно од Јордан се зборувале источнојордански дијалекти, во Дамаск и Либанските Планини се зборувал дамаскински арамејски дијалект и во Алеп се зборувал оронетскиот арамејски дијалект.
Средноарамејски јазик
Третиот век е земен како праг, или граница, меѓу староарамејскиот и средноарамејскиот јазик. За време на овој век природата на арамејските дијалекти и јазици започнала да се менува. Потомците на кралскиот арамејски јазик престанале да опстојуваат и источните и западите регионални јазици започнале за создаваат нова витална литература. За разлика од староарамејските јазици и дијалекти, многу повеќе се знае за зборовниот фонд и граматика на средноарамејскиот јазик.
Источни средноарамејски јазици
Само два од старите источноарамејски јазици опстоиле во овој средниот период. Во северниот дел од регионот старосирискиот се развил во средносириски јазик. Во јужниот дел на регионот, еврејскиот старовавилонски јазик се развил во еврејски средновавилонски јазик. Постахеменитскиот арсакитски дијалект послужил како основа за новиот мандејски јазик.
Сириски јазик
Сирискиот е класичен, литературен, литургиски и разговорен јазик на сириските Христијани до ден денешен, особени за припадниците на Асирската источна црква, Калдејска католичка црква, Старата источна црква и сириските православни цркви. Јазикот се развил во сасанидска Асирија и златниот период на јазикот бил од 4 до 6 век. Овој период започнал со преводите на Библијата, Пешита и прозата и поезијата на Свети Ефрем Сириски. Мисионерските христијански дејности резултирале со расширување на јазикот од Месопотанија низ Персија па сè до Средна Азија, Индија и Кина.
Еврејски вавилонско-арамејски јазик
Еврејскиот вавилонско-арамејски јазик бил на Евреите и еврејските автори во Вавилон во периодот од 4 до 11 век. Јазикот се поврзува со јазикот на вавилонскиот Талмуд, кој бил завршен во 7 век, и постталмутската геонимска литература. Овие две дела се најзначајни културни сегменти на вавилонските Евреи. Најзначаен извор за јазикот се зачуваните стотици арамејски магични садови напишани на еврејски вавилонско-арамејски.
Мандејски јазик
Мандејскиот јазик е сестрински јазик на еврејскиот вавилонско-арамејски јазик. Тој е јазикот на Мандејците од Ирак. Мандејскиот и еврејскиот вавилонско-арамејски се културно и јазично различни. Класичниот мандејски е јазик на кој се напишани мандејските гностички религиски книжевни дела. Овој јазик е познат по високиот степен на фонетски правопис.
Еврејски среднопалестински арамејски јазик
Во 135 година, по револтот Бар Кохба, голем број еврејски водачи биле протерани од Ерусалим и се преселиле во Галилеја. Галилејскиот дијалект, така, од маргинализиран станал стандарден јазик меѓу Евреите од западот. Овој дијалект не бил зборуван само во Галилеја, но и во околните предели. На овој јазик бил напишан Ерусалимскиот Талмуд (завршен во 5 век), Палестинскиот Талмуд и мидрашот.
Среднојудејскиот дијалект, потомок на старојудејскиот арамејски јазик, не бил повеќе доминантен дијалект и се користел само во јужна Јудеја. Исто така средниот источнојордански арамејски јазик продолжил да опстојува како мал дијалект, потомок на стариот источнојордански арамејски дијалект.
Самарјански арамејски јазик
Податоците за арамејскиот дијалект на самарјанската заедница потекнуваат од 4 век. Денешниот изговор на зборовите од овој дијалект потекнува од 10 век.
Христијанско-палестински арамејски јазик
Податоците за јазикот на западноарамејските Христијани потекнуваат од 6 век, но се верува дека јазикот опстојувал два века претходно. Јазикот потекнува од христијанскиот старопалестински јазик, но пишаната форма била заснована на сириската азбука, со засилено влијание од грчкиот.
Современи западноарамејски јазици
Денес, многу малку опстанало од средните западноарамејски дијалекти. Современиот западноарамејски јазик се зборува од мали заедници во селата Малоула, Баха и Џубадин во Сирија, како и од некои исселеници во Дамаск и останатите поголеми градови во Сирија. Сите овие говорници зборуваат течно арапски, кој е главен јазик во овие села.
Соверемени централноарамејски јазици
Централните новоарамејски јазици се составени од само два јазика: туројоански јазик и исчезнатиот млахсоански јазик. Млахсоанскиот јазик е скоро исчезнат јазик.
Современи источноарамејски јазици
Современите источноарамејски јазици денес се претставени од поголем број дијалекти и мали јазици. Постои значителна разлика меѓу источноарамејските јазици на Евреите, Келдоасирците, Христијаните и Мандејците.
Христијанските арамејски јазици често се именуваат со еден поим — сириски јазик. Литературата на сирискиот јазик често се нарекува неосириска, за да се разликува од старата. Неосириската книжевност била под силно влијание на средносирискиот јазик. Сепак во овој асирски регион има и арамејски дијалекти кои не се директни наследници на јазикот на Свети Ефрем Сириски. Исто така, јазичните варијанти на сирискиот јазик не се сосема разбирливи. Главни христијански јазични варијанти се асирскиот новоарамејски јазик и калдејскиот новоарамејски јазик. Овие јазици се користат од Асирците во Ирак, Турција, Иран и Сирија.
Јудејско-арамејскиот јазик денес воглавно се зборува во Израел и му прети опасност од истребување. Еврејските говори кои потекнуваат од околината на езерото Урмија и Мосул не се сосема разбирливи. На некои места, на пример во Урмија, Христијаните и Евреите зборуваат на не сосема разбирливи варијанти на современиот источноарамејски. Од друга страна пак, има места каде двете религиски заедници зборуваат на сосема разбирливи јазични варијанти.
Фонологија
Секој арамејски дијалект/ јазик има свои специфички одлики, и обработувањето на секој дијалект посебно е надмор од опсегот на оваа статија. Сепак, општо гледано, арамејскиот јазик има сет од 25 до 40 фонеми. Некои современи арамејски изговори го немаат т.н. „силно нагласени“ согласки, а некои позајмиле фонеми од околните јазици, особено од арапскиот, азербејџанскиот, курдскиот, персискиот и турскиот.
Самогласки
Како и кај останатите семитски јазици, така и арамејскиот имал три вида согласки:
Овие самогласки биле релативно стабилни, но точното место на создавање на самогласките зависело од околните согласки.
Отворената самогласка е отворена скоро предна незаоблена самогласка (кратка „а“). Обично оваа самогласка имала партнер од заден вид (долга „а“) и партнер од преден вид (кратка „е“). Овој сразмер меѓу самогласките бил повеќе воочлив кај дијалектите. Постојат одредени докази дека средновавилонските дијалекти не разликувале кратка „а“ и долга „е“. Во западносириските дијалекти, и најверојатно во средногалилејските, долгата а преминала во „о“. Отворената е и задната а се често пишани со буквата „алеф“ (а) или „хе“ (х).
Затворената предна самогласка е долгата „и“. Овој глас имал партнер од нешто поотворен вид, долгата „е“. Двете овие фонеми имале партнери од краток вид, кои се изговараел нешто поотворено. Така, кратката затворена „е“ одговарала на долгата „е“ во некои дијалекти. Затворените предни самогласки често го користеле гласот „ј“ како матер лекционис.
Затворена задна самогласка била долгата „у“. Партнер на оваа фонема била долгата „о“. За секој од овие гласови има пократок и поотворен партнер, каде кратката затворена „о“ понекогаш одговарала на долгата затворена „а“.За да се означел квалитетот на гласовите често се користел гласот /w/.
Во јазикот имало два основни дифтонзи: отворена самогласка пороследена од „j“ („ај“) и отворена самогласка проследена од „w“ („aw“ [ав, ау]). Првично овие биле целосни дифтонзи, но во голем број дифтонзи биле заменети со „е“ и „о“. Сите самогласки биле средно централизирани ако имало присуство на силно нагласени согласки.
Согласки
Различните азбуки кои се користеле за пишување на јазикот имале 22 букви, што е еднакво со бројот на согласки. Некои од буквите претставувале два или повеќе гласа, најчесто експлозивни и струјни фонеми. Експлозивните гласови во арамејскиот може да се поделат во три групи:
Секој член на поедин пар се пишувал со иста буква во повеќето арамејски писма. Со други зборови, на пример гласовите /t/ и /d/ се пишувале со иста буква.