cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Агруми
Агруми — општ назив за јужното овошје со киселкав вкус и својствен мирис, како што се лимонот, грејпфрутот и сл. Агрумите се овошје и растенија од родот цитруси (вклучително Eremocitrus и Microcitrus). Зборот агруми кој се однесува на повеќе видови цитрусни растенија не е термин во таксономијата на култивирани растенија, туку е изведен збор кој е релативно нов во јазикот.
Најновото истражување покажува дека агрумите водат потекло од Австралија, Нова Каледонија и Нова Гвинеја. Некои истражувачи веруваат дека потеклото им е во Југоисточна Азија, на границата со Североисточна Индија, Бурма (Мјанмар) и провинцијата Јунан во Кина,  и дека во овој регион се појавиле некои комерцијални видови како портокали, мандарини и лимони. Цитрусите денес се одгледуваат на се' поголема површина низ светот уште од античко време.
Со терминот агруми се опишува овошјето и овошките кои денес се одгледуваат најмногу во светот и чија особеност е силната разновидност и хибридност. Некои од видовите се: бергамот, цедрат, лимон, комбава и австралиски лимон, кумкат, л имета, сладок лимон, мандарина и хибриди (клементина, танжерина, танжело, тангор...), сладок портокал и горчлив портокал, грејпфрут, помело, папеда (јузу, кабозу, судачи).
Назив
Терминот цитрус се среќава во латински текстови откако бил употребен од страна на Карл Лине, но истиот останува ограничен на речникот на ботаничарите, градинарството или фармацијата. Во 1811 година, Џорџо Галезио - италијански помологист напишал "Трактат за цитрусот" каде предложил латинскиот збор цитрус да биде заменет со италијанскиот збор агруми (италијански: agrume)  кој потекнува од латинскиот acrumen (супстанција со кисел вкус), и зборот agrum "кисело овошје"). Неговиот предлог нема да се препорачува па зборот цитрус се користел во литературата сè до 1920-те. о 1917, Андре Гијомен го објавил делото "Култивирани и диви цитруси", Пјер Гите Вокелен го објавил делото "Културата на цитрусите", книги кои никогаш не го употребиле зборот "агруми". Десет години подоцна, Дезире Боа, во 1928 година, напишал за родот цитрус дека тој "најчесто во трговијата се однесува на агруми" и во неговото дело тој збор е постојано присутен.
Агруми како збор стои во речникот на Француската академија во септември 1939 година. Во 1942 година, во Франција, бил создаден Институтот за овошје и колонијални агруми. Подоцна во книгите за одгледување на цитрусите секаде се појавувал зборот агруми. Алан Реј напишал "овој збор стана честа појава, по зголемената комерцијализација на портокалите и лимоните во региони каде не се произведуваат". Денес зборот агруми честопати се заменува со зборот цитруси   Честопати се употребуваат и двата. Во македонскиот јазик, зборот агруми постои во речникот, изразен секогаш во множина и се однесува на големо множество тропски овошки. Зборот цитрус останува во општа употреба за опис на растенијата во биологија, ботаниката, земјоделието.
Историја
Агрумите потекнуваат од Југоисточна Азија (Кина, северноисточниот дел на Индија, Малезија, Австралија). Од оваа зона потоа се прошириле во Источна Индија, Малајскиот архипелаг, на Југот на Кина. Тие се родени во суптропските и тропските региони на Азија и Малајскиот архипелаг, и најпрво биле припитомени во овие области. Некои видови агруми биле постојат во Средоземниот басен со векови. Во средоземните земји растат портокалови, мандарински и лимонски дрва поради климатските услови што им овозможуваат да постигнат високо ниво на квалитет на плодот, дури и подобро отколку во регионите од коишто дошле.
Веројатно од "патувањето по Еритрејското Море" (трговски пат кој го поврзувал стариот Египет со Индија), агрумите веќе одгледувани во јужна Азија пристигнале на Средоземното Море. Цедратот (Citrus medica) бил првиот вид познат во Европа (300 години п.н.е. според Вебер, 1967 година, донесен од Месопотамија од страна на војските на Александар Македонски). Лимонот (В. limon) им бил познат на Римјаните во 1 век на нашата ера. Горчливиот портокал (В. aurantium) и портокал от (В. sinensis) бил воведен во средоземниот басен помеѓу 10-12 век. Агрономите на Стариот Рим се повикувале на култивирањето агруми надвор од границите на нивната империја. Кралот Луј XIV од Франција портокалите ги чувал во оранжерии. На Запад, Арапите го одгледувале во Шпанија околу 10 век. Мандарините (В. reticulata) пристигнале во 19 век .„Домашните“ портокалите на Флорида всушност потекнуваат од шпанските конквистадори.
Некои честопати се повикуваат на старогрчката митологија и агрумите ги нарекуваат хеспериди, поради еден од подвизите на Херкулес : берењето „златни јаболка“ од градината на Хесперидите, чувана од страна на титанот Атлас. Во однос на „златните јаболка“ се сметало дека тие всушност биле портокали. Ова толкување во ренесансата е анахронизам бидејќи ниедна семка ниту фосилен полен на цитрусни овошја никогаш не бил пронајден на наоѓалиштата од постарите антички времиња. Освен тоа, на старогрчки зборот χρυσόμηλον (златното јаболко) според Бејли означува дуња (извор : Bailly) а не цитрусно овошје.
Агрумите отсекогаш биле ценети поради нивните декоративни квалитети, нивните мириси, нивните медицински доблести, нивните вкусови. Во текот на историјата тие станале овошје кое најмногу се одгледува во светот поради две причини и во две етапи : совладување на техниките на шеќер и дестилација од страна на Андалузиските Арапи во Средниот Век (кандирани агруми, вода од портокалов цвет) со што се овозможило ширење на Запад и систематизација на употребата на витаминот Ц во САД во текот на 1920-тите години, пошто овие овошја станале ценети и масовно се прошириле во Новиот Свет.
Ibiz.mk
ИБиз — прв македонски форум за интернет маркетинг основан во ноември 2011 година.
Агруми
Биологија
Кожата на плодот е кора, составена од два концентрични слоја. Површинскиот слој е груба рапава површина со светла боја, честопати жолто-портокалова под дејство на флавоноиди те, се именува флаведо. Внатрешниот слој е бел и сунѓерест, и се нарекува албедо. Пулпата на овошјето е составена од сочни резанки кои содржат семки. Таа е богата со витамин Ц. Овие се неклиматски плодови треба да бидат собрани на дозревање. Тие се отпорни на транспорт и складирање.
Ако плодот прилично лесно да се разликува на мапата за кулинарски цели, разграничувањето на ботаничките видови, напротив, е сложено, бидејќи различните видови лесно стануваат хибриди и тешко е да се определат. Самиот род Цитрус најпосле содржи не повеќе од единаесет видови.
Биологијата и генетиката на ова овошје се изучува во Центарот Сан Џилиано на Корзика каде од 1957 година се сместени Националниот институт за земјоделско истражување  и Центарот за меѓународна соработка за земјоделски развој на Франција. Тука се наоѓа една од петте најзначајни колекции на агруми (цитруси) во светот, со повеќе од 5 000 растенија, дрвја или грмушки и 1100 сорти на агруми на површина од 13 хектари.
Одгледување и транспорт на агрумите
Агрумите се најпроизведуваните овошја во светот (80 милиони тони во 1995-96). Вкупната површина засадена со агруми се проценува на над 3 милиони хектари. Главните производители се Бразил (15 милиони тони), САД (9 милиони тони) и Кина (4 милиони тони). Во Европа, агруми се одгледуваат во средоземните земји. Италија има историска традиција во одгледување на ваквите растенија (бергамот од Калабрија, лимончело од Соренто, декоративни агруми во фирентинските градини итн).
Дистрибуција на производство по видови :
Фитосанитарни барања
За да се заштитат областите на производство цитрусни растенија, се преземаат мерки за да се ограничи ризикот од воведувањето на посериозни болести, како што се Хуанглонгбинг (болеста на жолтиот змеј) лимонска гангрена, или разни други инфекции со растителни вируси. Ѓубрењето на агрумите значително влијае врз производството и врз квалитативните одлики. Количините на ѓубривата се различни за секое дрво  и исто така се разликуваат од регион на регион. Поради тоа пред ѓубрењето, би било добро да се изврши анализа на почвата и на лисијата.Општо правило при ѓубрење на агрумите е, релативното дозирањето со азот во мали количини во комбинација со калиум во големи количини, кои даваат подобри квалитативни одлики. Посебно значење за прехранување на агрумите имаат, магнезиумот, како и микрохранливите елементи, цинк, железо и маганиум, кои имаат влијание толку врз производството, колку и врз квалитетот на плодовите. Потребните микрохранливи елементи треба да се додаваат заедно со основното ѓубрење.
Транспорт
Движењето на агрумите на европската територија мора да се направи со растителни пасоши а увоз на растенија од еден на друг континент е целосно забрането. Дури и во САД, постојат ограничувања на движењето на цитрусите помеѓу некои држави.
Агрумите, често се транспортираат на долги растојанија по морски патишта во бродови или контејнери. Интересна техника да се задржи и да ги истакне вкусот на агрумите е да се мешаат јаболка и агруми при транспорт со строга температура помеѓу 5 и <span title="42,8 °F ou 279,2 K">6 <abbr class="abbr" title="degré Celsius">°C. Така лимоните и портокалите во Флорида се третираат со јаболка на <span title="41,2 °F ou 278,3 K">5.1 <abbr class="abbr" title="degré Celsius">°C, а оние на Уругвај до <span title="43 °F ou 279,3 K">6,1 <abbr class="abbr" title="degré Celsius">°C за развивјат посебен вкус.
Во принцип, се внимава температурите внимателно да се прилагодат и да ги контролира текот на транспортот да се спречи развој на специфични бактериски паразити.
Земји увознички
Белгија, која не е производител на агруми е најголемиот увозник на агруми во Европа. Во Антверп ен, на најголемото пристаниште за овошје во светот, во 2007/2008 пристигнале 3.2 милиони тони на агруми. Во Европа, по бројот на увезени агруми следат градовите Ротердам (1.8 Мт), Хамбург (од редот на 1 Мт), Марсеј (0,6 Мт), Данкирк (0,3 Мт), Пор Вендр во близина на Перпињан (0.2 Мт), Дјеп (0.1 Мт), Ле Авр (0.1 Мт)
Примена
Агрумите имаат нутритивни и здравствени придобивки. Тие всушност можат да ви помогнат и да излечат некои болести и, пред сè, тие се од суштинско значење во избалансирана и вкусна исхрана. Иако главно служат за јадење и наоѓаат широка примена во кулинарството, тие често се користат и во производството на парфеми, каде што формираат семејство на хеспериди, кои особено се користени во колонските води.Цитрусовите плодови се богати со флавоноиди од кои се извлекуваат пречистени микронизирани флавоноидни фракции, кои треба да ги одложат компликациите на венската инсуфициенција преку зголемување на венскиот тон (отпорност на крвните садови) и лимфна дренажа. Тие се предложени за намалување на воспалувања, за зачувување на микро-циркулација и заздравување на чиреви по нозете.
Внесувањето на цитрус е поврзано со 10% намалување на ракот на дојката. Агрумите историски се користеле бидејќи содржат витамин Ц што го спречува скорбутот кој е предизвикан од недостаток наовој витамини може да се спречи со 10 милиграми витамин Ц на ден.
Пектинот е структурен хетерополисахарид содржан во примарните клеточни ѕидови на растенијата. Лиметите и лимоните, како и портокалите и грејпфрутите имаат високо ниво на пектин. Кората на агрумите се користи и во козметички цели, како прочистувач на кожата. Агрумите можат да го намалат ризикот на рак на желудникот а поволно делуваат и при камења во бубрезите. Грејпфрутот е уште еден овошен сок кој може да се користи за намалување на крвниот притисок бидејќи се меша со метаболизмот на блокаторите на калциумовите канали
Отпад од храна
Отпад од храна или губење на храна — храна којашто не се јаде. Причините за губење или фрлање на храна се многубројни и се јавуваат во целиот систем на исхранување, за време на производството, преработката, малопродажбата и потрошувачката. Глобалното губење на храна и отпад изнесуваат помеѓу една третина и една половина од целата произведена храна. Во земјите со ниски примања најголема загуба се јавува за време на производството, додека во развиените земји многу храна — околу 100 кг по лице годишно — се губи во фазата на потрошувачка.
Отпадот од храна е голем дел од влијанието на земјоделството врз климатските промени. Организацијата за храна и земјоделство процени во 2014 година дека изгубениот отпад од храна предизвикува глобални економски, еколошки и социјални трошоци од 2,6 трилиони долари годишно и е одговорен за 8% од глобалните емисии на стакленички гасови. Покрај тоа, отпадот од храна што не се ракува или обновува правилно, односно преку компостирање, може да има многу негативни еколошки последици. На пример, депонискиот гас од анаеробно варење на органска материја е главен извор на метан во стаклена градина, а фосфорот што не се повраќа во отпадот од храна, доведува до понатамошно ископување на фосфат. Покрај тоа, намалувањето на отпадот од храна во сите делови на системот за храна е важен дел од намалувањето на влијанието на земјоделството врз животната средина, преку намалување на вкупната количина на вода, земја и други ресурси потребни за да се нахрани глобалната заедница.
Меѓународната заедница го идентификуваше намалувањето на отпадот од храна како важен дел од развојот на одржлива економија со Цел 12 за одржлив развој со која се бара „Преполовување на глобалниот отпад од храна по глава на жител“. Покрај тоа, стратегиите за ублажување на климатските промени имаат видливо намалување на отпадот од храна; на пример, Проектот „Повлекување“ опишува намалување на отпадот од храна како еден од поефикасните начини за намалување на интензитетот на јаглерод.
Дефиниција
Отпад од храна може да се појави во која било фаза од синџирот на снабдување со храна - производство, преработка, малопродажба и потрошувачка. Прецизните дефиниции се спорни, честопати дефинирани на ситуациона основа (како што е генерално случај со дефинициите за отпад). Професионалните тела, вклучително и меѓународните организации, државните влади и секретаријатите можат да ги користат нивните сопствени дефиниции.
Меѓу другото, во што се состои отпадот од храна, како се произведува, и од каде или од што се отфрла или се создава. Дефинициите исто така варираат затоа што одредени групи не го сметаат отпадот од храна за отпаден материјал, поради неговата примена. Некои дефиниции за тоа од што се состои отпадот од храна се засноваат на други дефиниции за отпад (на пр. Земјоделски отпад) и кои материјали не ги исполнуваат нивните дефиниции.
Обединети нации
Според иницијативата на ООН „Зачувај храна“, ОХА (Организација за храна и земјоделство), ПЖСОН (Програма за животната средина на Обединетите нации) и засегнатите страни се согласија на следната дефиниција за губење храна и отпад:
Важните компоненти на оваа дефиниција вклучуваат:
Европска Унија
Во Европската Унија, отпадот од храна беше дефиниран како „секоја храна, сурова или зготвена храна, што се отфрла или е наменета или треба да се исфрли“ од 1975 година до 2000 година кога старата директива беше укината со Директивата 2008/98/ЕЗ нема специфична дефиниција за отпад од храна. Директивата, 75/442/ЕЕЗ, што ја содржи оваа дефиниција е изменета во 1991 година (91/156) со додавање на „категории отпад“ (Анекс I) и изоставување на какво било упатување на националното законодавство.
САД
Агенцијата за заштита на животната средина на Соединетите Држави дефинира отпад од храна за Соединетите Држави како што се „неизедена храна и отпад од подготовка на храна од резиденции и трговски објекти, како што се продавници, ресторани и штандови за производство, институционални кафетерии и кујни и индустриски извори како ручеци за вработените“. Државите остануваат слободни да го дефинираат отпадот од храна поинаку за нивните цели, иако многумина не одлучуваат да го сторат тоа. Според Советот за одбрана на природните ресурси, Американците фрлаат до 40% храна што е безбедна за јадење.
Други дефиниции
Дефинициите од ООН и ЕУ се најдоа под критика за вклучување на храна што оди во продуктивна употреба без храна во нивните дефиниции за отпад од храна. Според авторите на една студија, ова има недостатоци од две причини: „Прво, ако обновената храна се користи како влез, како што се добиточна храна, ѓубриво или биомаса за производство на излез, тогаш по дефиниција не се троши залудно. Сепак, може да има економски загуби ако трошоците за обновена храна се повисоки од просечните трошоци за влезните средства во алтернативната употреба, без храна. Второ, дефиницијата создава практични проблеми за мерење на отпадот од храна, бидејќи мерењето бара следење на загубата на храна во секоја фаза од синџирот на снабдување и неговиот дел што се влева во употреба на храна без храна. Авторите на студијата тврдат дека само храна што завршува на депонии треба да се смета како отпад од храна
Производство
Во САД, отпадот од храна може да се појави во повеќето фази од прехранбената индустрија и во значителни количини. Во егзистенцијалното земјоделство, количините отпад од храна се непознати, но веројатно ќе бидат незначителни за споредба, поради ограничените фази во кои може да се појави отпад и со оглед на тоа што храната се одгледува за предвидена потреба, наспроти побарувачката на глобалниот пазар. Како и да е, загубите на фармите во складиштата во земјите во развој, особено во африканските земји, можат да бидат високи, иако за точната природа на ваквите загуби сè уште се дискутира.
Во прехранбената индустрија на САД, чие снабдување со храна е најразновидно и најобилно од која било земја во светот, отпадот се јавува од почетокот на ланецот за производство на храна. Од садењето, земјоделските култури можат да бидат подложени на гнезда на штетници и тешки временски услови, што предизвикуваат загуби пред бербата. Бидејќи природните сили (на пр. температурата и врнежите) остануваат примарни двигатели на растот на земјоделските култури, загубите од нив може да ги доживеат сите форми на надворешно земјоделство. Во просек, фармите во Соединетите Држави губат до 2,721,554,220 килограми земјоделски култури секоја година поради овие непредвидливи услови.
Употребата на машини при бербата може да предизвика отпад, бидејќи жетварите може да не можат да разликуваат зрели и незрели култури или да соберат само дел од земјоделските култури. Економските фактори, како што се регулативите и стандардите за квалитет и изглед, исто така предизвикуваат отпад од храна; земјоделците често берат селективно, претпочитајќи да оставаат земјоделски култури, да не бидат по стандарди, на полето (каде што може да се користат како ѓубриво или храна за животни), бидејќи во спротивно ќе бидат отфрлени подоцна. Овој метод за отстранување на непожелните производи од собирање на берба, места за дистрибуција и продавници за храна се нарекува Кулинг. Меѓутоа, обично кога се прави мелење во фазите на производство, преработка на храна, малопродажба и потрошувачка, тоа е да се отстранат производите со чуден или несовршен изглед, наместо да се произведуваат расипани или небезбедни за јадење. Во урбаните области, овошјето и јаткастите дрвја честопати не се собираат бидејќи луѓето или не сфаќаат дека овошјето е за јадење или стравуваат дека е загадено, и покрај истражувањата што покажуваат дека урбаното овошје е безбедно да се консумира.
Преработка на храна
Отпадот од храна продолжува во фазата по бербата, но количините на загуба по бербата се релативно непознати и тешко е да се проценат. Без оглед, разновидноста на факторите што придонесуваат за губење на храна, и биолошки/еколошки и социо-економски, ќе ја ограничи корисноста и сигурноста на општите бројки. Во складиштето, значителни квантитативни загуби може да се припишат на штетници и микроорганизми. Ова е посебен проблем за земјите што доживуваат комбинација на топлина (околу 30 °C) и амбиентална влажност (помеѓу 70% и 90%), бидејќи таквите услови поттикнуваат репродукција на штетници од инсекти и микроорганизми. Загубите во хранливата вредност, калориската вредност и јадење на земјоделските култури, од екстремни температури, влага или дејство на микроорганизми, исто така претставуваат отпад од храна. Понатамошните загуби се генерираат при ракување со храна и со намалување на тежината или волуменот.
Дел од отпадот од храна произведен со преработка може да биде тешко да се намали без да влијае на квалитетот на готовиот производ. Прописите за безбедност на храната се способни да тврдат храна што е во спротивност со стандардите пред да стасаат на пазарите. Иако ова може да се коси со напорите за повторна употреба на отпадот од храна (како на пример во добиточната храна), воспоставени се прописи за безбедност за да се обезбеди здравјето на потрошувачот; тие се од витално значење, особено во преработката на прехранбени производи од животинско потекло (на пр. месо и млечни производи), бидејќи контаминираните производи од овие извори можат да доведат до и се поврзани со микробиолошки и хемиски опасности.
Трговија на мало
Пакувањето ја штити храната од оштетување при нејзиниот транспорт од фарми и фабрики преку магацини до малопродажба, како и зачувување на нејзината свежина по пристигнувањето. Иако избегнува значителен отпад од храна, амбалажата може да ги загрози напорите за намалување на отпадот од храна на други начини, како на пример со загадување на отпадот што може да се користи за добиточна храна.
Во 2013 година, непрофитниот совет за одбрана на природните ресурси (СОПР) изврши истражување според кое сугерира дека водечката причина за отпад на храна во Америка се должи на неизвесноста во врска со датумите на истекување на храната, како што е конфузијата во дешифрирањето најдобро пред, продажба или употреба - до датум. Се придружија на законот Харвард, СОПР произведе студија наречена Игра со состаноци: Како збунувачките ознаки за датумот на храна доведуваат до отпад од храна во Америка. Оваа студија со седиште во Соединетите држави ги разгледа испреплетените закони што доведуваат до тоа етикетирањето да заврши нејасно и непостојано. Оваа несигурност доведува до потрошувачи да фрлаат храна, најчесто затоа што сметаат дека храната може да биде небезбедна или погрешно го разбираат обележувањето на храната целосно. Недостаток на регулатива за етикетирање може да резултира со отстранување на големи количини храна од пазарот во целина.
Продавниците за малопродажба фрлаат големи количини храна. Обично, ова се состои од предмети што го достигнале најдобро пред, продади до, користи до; датуми на продажба или на употреба. Храната што го поминала најдоброто пред, и датумот на продажба, па дури и одредена храна што го поминала датумот на употреба, сè уште може да се јаде за време на отстранувањето, но продавниците имаат многу различни политики за справување со вишокот храна. Некои продавници вложуваат напори да спречат пристап до сиромашни или бездомници, додека други работат со добротворни организации за дистрибуција на храна. Трговија на мало, исто така, придонесува за отпад како резултат на нивните договори со добавувачите. Недостаток на набавка на договорени количини ги прави земјоделците или преработувачите должни да им бидат откажани договорите. Како последица на тоа, тие планираат да произведат повеќе од реално потребното за исполнување на договорот, за да имаат маргина на грешка. Вишокот производство честопати едноставно се отстранува.
Трговците на мало обично имаат строги козметички стандарди за производство, и ако овошјето или зеленчукот се малку деформирани или се површно оштетени, тие често не се ставаат на полица. Во Соединетите Држави, околу 3,000,000 тони производ се троши секоја година заради нејзиниот изглед. МЗСД (Министерството за земјоделство на Соединетите држави) објавува упатства што се користат како основна проценка од дистрибутери на производи, продавници за храна, ресторани и други потрошувачи со цел да се оцени квалитетот на храната. Овие упатства и начинот на оценување се лесно достапни на нивното мрежно место. На пример, јаболката се оценуваат според нивната големина, боја, остатоци од восок, цврстина и изглед на кожата. Ако јаболката е рангирана високо во овие категории и не покажува скоро никакви површни дефекти, тие се оценети како „US extra fancy“ или „американски фенси“, ова се типични рејтинзи што ги бараат продавниците за храна кога ги купуваат своите производи. Секоја јаболка со неоптимално ниво на изглед се рангирани како „американски број 1“ или „комунална услуга“ и обично не се купуваат за малопродажба, како што препорачуваат изворите на маркетинг, и покрај тоа што се безбедни и јадат.
Рибната индустрија троши значителни количини храна: околу 40-60% од рибите уловени во Европа се отфрлаат како погрешна големина или погрешен вид. Ова доаѓа на околу 2,3 милиони тони годишно во Северниот Атлантик и Северното Море.
Потрошувачка
Потрошувачите се директно и индиректно одговорни за губење многу храна, благодарение на кои голем дел би може да се избегне доколку тие би биле подготвени да прифатат неоптимална храна (НХ) што отстапува според сетилните одлики (чудни форми, дисколоратури) или има датум на кој може да се претстави најдобро тоа се приближува или поминало, но сепак е сосема добро да се јаде.
Глобален обем
Студијата на ШИХБ (Шведскиот Институт за Храна и Биотехнологија) во 2011 година ја процени вкупната загуба на храна и отпадот на глобално ниво на околу една третина од изедените делови на храна произведена за човечка исхрана, во износ од околу 1,3 милиони тони годишно. Како што покажува следната табела, индустријализираните и земјите во развој значително се разликуваат. Во земјите во развој се проценува дека 400-500 калории на ден ќе трошат на човек, додека во развиените земји се трошат 1.500 калории на ден по лице. Во првиот случај, повеќе од 40% од загубите се јавуваат во фазите по бербата и обработката, додека во вторите, повеќе од 40% од загубите се јавуваат на ниво на малопродажба и потрошувач. Вкупниот отпад од храна од страна на потрошувачите во индустриски развиените земји (220 милиони тони) е скоро еднакво на целото производство на храна во потсахарска Африка (230 милиони тони). Извештајот од британската институција за машински инженери (ИМЕ) за 2013 година исто така проценува дека 30-50% од целата произведена храна останува неизедена.
Австралија
Секоја година во Нов Јужен Велс, повеќе од 25 милиони оброци се доставуваат од добротворната организација ОзБерба од храна што инаку би се потрошила залудно. Секоја година, австралиската економија губи 20$ милијарди отпад од храна. Ова има круцијално влијание врз животната средина преку губење ресурси што се користат за производство, производство, пакување и дистрибуција на таа храна.
Покрај тоа, се проценува дека 7,6 милиони тони CO2 се генерираат од депонираната храна во депониите. Тоа е исто така причина за мирис, измивање и потенцијално создавање на болести. Во март 2019 година, австралиското Министерство за животна средина ги сподели клучните откритија на австралиското национално ниво на основата на отпадот од храна, што ќе го олесни следењето на напредокот кон нивната цел да го преполови австралискиот отпад од храна до 2030 година.
Австралиската влада презеде многу иницијативи со цел да се помогне во остварувањето на оваа цел. Всушност, тие финансираа 1,2$ милиони во организации кои инвестираат во системи за обновлива енергија за складирање и транспорт на храна. Тие исто така финансираа повеќе од 10 милиони долари за истражување за намалување на отпадот од храна. Локалните власти, исто така, спроведоа програми како што се информативни сесии за складирање храна и компостирање, пренасочување на отпадот од рестораните и кафулињата од депониите во заеднички капацитети за рециклирање и донирање храна за организации што инаку би се потрошиле залудно.
Канада
Во Канада, 58% од целата храна се фрла, што е 35,5 милиони тони храна годишно. Вредноста на оваа изгубена храна е еквивалентна на 21$ милијарди. Таквите количини храна би биле доволни за да се хранат сите Канаѓани за пет месеци. Се проценува дека околу една третина од овој отпад може да се поштеди и да се испрати на оние кои имаат потреба. Постојат многу фактори кои придонесуваат за таков голем отпад. Само производството и преработката на храна носи трошоци од 21$ милијарди или 4,82 милиони тони. По домаќинство, се проценува дека 1.766$ се изгубени во загуба на храна и отпад. Владата на Канада идентификува три главни фактори што придонесуваат за отпад во домаќинствата: (1) купување премногу храна и не јадење пред да се расипе, (2) неправилно функционирање или лошо дизајнирано пакување што не ги спречува стапките на расипување или контаминацијата и (3) неправилно отстранување храна - користејќи корпи за отпадоци наместо оние наменети за органски отпад.
Канада, Мексико и Соединетите држави работат заедно во рамките на Комисијата за животната средина со цел да се справи со сериозниот проблем на отпад од храна во Северна Америка.
Канада конкретно работи на следниве начини за намалување на отпадот од храна:
Данска
Според Министерството за животна средина (Данска), над 700,000 тони годишно се трошат на храна во Данска низ целиот синџир на производство на храна, од фарма до виљушка. Заради работата на активистката Селина Јуул, движење „Стоп за губење храна“, Данска постигна национално намалување на отпадот од храна за 25% за 5 години (2010–2015).
Франција
Во Франција, се произведуваат приближно 1,3-1,9 милиони тони отпад од храна годишно, или помеѓу 20 и 30 килограми годишно. Од 10 милиони тони храна што е изгубена или потрошена во земјата, 7,1 милиони тони храна потрошена во земјата, само 11% доаѓаат од супермаркетите. Не само што ова ги чини Французите 16€ милијарди годишно, туку исто така шокантно е и негативното влијание врз животната средина. Во Франција, отпадот од храна емитува 15,3 милиони тони CO2, што претставува 3% од вкупната емисија на CO2 во земјата. Како одговор на ова прашање, Франција стана првата земја во светот што донесе едногласно законодавство со кое се забранува супермаркетите да фрлаат или уништуваат непродадена храна. Наместо тоа, супермаркетите се очекува да донираат ваква храна во добротворни организации и банки за храна. Покрај донирање храна, многу бизниси тврдат дека спречуваат отпад од храна со продажба на производи кои се при крај со рокот, по намалени цени. Националниот пакт против отпад од храна во Франција претстави единаесет мерки за да се постигне намалување на отпадот од храна за половина до 2025 година.
Унгарија
Според истражувањето на Националната канцеларија за безбедност на синџирот на храна, просечен унгарски потрошувач генерира 68кг отпад од храна годишно. 49% од оваа сума би можело да се избегне.
Холандија
Според публикацијата на Универзитетот Вагенинген и Извештај вели дека се проценува дека во Холандија се губи или фрла помеѓу 30% и 50% од целата произведена храна. Вкупно, луѓето во Холандија трошат најмалку 9,5 милиони тони храна годишно, во вредност од најмалку 4,4€ милијарди.
Сингапур
Во Сингапур се 788,600 t храна во 2014 година. Од нив, 101,400 t беа рециклирани. Бидејќи Сингапур има ограничена земјоделска способност, земјата потроши околу 10,6$ милијарди за увоз на храна во 2014 година. 1,4$ милијарда од нив завршуваат залудно потрошени или 13%.
Обединето Кралство
Во Велика Британија, годишно се фрлаат 6,700,000 t храна (купена и јадење што се фрла) што чини 11,141,510€ секоја година. Ова претставува трошоци од 273€ до 434€ годишно по домаќинство.
Соединети Држави
Проценките на отпадот од храна во САД се движат од 35 милиони тони до 103 милиони тони. Во студијата направена од „Нешнл географик“ во 2014 година, Елизабет Ројт посочи повеќе од 30% храна во САД, проценета на 162$ милијарди годишно, не се јаде. Универзитетот во Аризона спроведе студија во 2004 година, која посочи дека од 14% до 15% од храна за јадење во САД е недопрена или неотворена, во износ од 43$ милијарди, отфрлена, но јадлива храна. Во 2010 година, Министерството за земјоделство на Соединетите држави излезе со проценки од Службата за економски истражувања според која отпадот од храна во САД се приближува на еквивалент на 141 трилиони калории.
Влијание врз животната средина
Според Организацијата за храна и земјоделство (ОХЗ), отпадот од храна е одговорен за 8% од светските емисии на стакленички гасови. ОХЗ заклучува дека скоро 30% од целото расположливо земјоделско земјиште во светот - 1,4 милијарди хектари - се користи за произведена, но неизедена храна. Глобалниот отпечаток на сини води на отпад од храна е 250км3, а тоа е количината на вода што тече годишно низ Волга или 3 пати поголема од Женевското езеро.
Намалување
Одговорот на проблемот со отпад од храна на сите социјални нивоа е многу различен, вклучително и кампањи од советодавни и еколошки групи, и концентрирано медиумско внимание на оваа тема.
Маркетинг на потрошувачи
Еден начин за справување со отпадот од храна е да се намали неговото создавање. Потрошувачите можат да го намалат фрлањето на храна со добро планирање, избегнување на потенцијално расипни спонтани набавки и правилно складирање на храна (и исто така спречување на преголемо натрупување на расиплив фонд). Се покажа дека широко распространетите образовни кампањи се ефикасен начин за намалување на отпадот од храна.
Британската кампања наречена „Сакај храна, мрази отпад“ ја зголеми свеста за превентивните мерки за решавање на отпадот од храна за потрошувачите. Преку реклами, информации за складирање и подготовка на храна и едукација во продавници, Велика Британија забележа намалување на отпадот од храна во домаќинството за време од 5 години за 21%.
Друго потенцијално решение е за „паметно пакување“ што би означило кога поточно се расипува храната отколку што се датумите на истекување, на пример со мастило чувствително на температура, пластика што ја менува бојата кога е изложена на кислород, или гелови кои промена на бојата со времето.
Иницијатива во Куритиба, Бразил, наречена Камбио Верде, им овозможува на земјоделците да обезбедат вишок на производи (производи што инаку би ги отфрлиле поради прениските цени) на луѓето што носат стакло и метал во просториите за рециклирање (за да се поттикне натамошно намалување на отпадот). Во Европа, мрежата на претприемачи на вишок храна (мрежа на ПВХ), координира мрежа на социјални бизниси и непрофитни иницијативи со цел ширење најдобри практики за зголемување на употребата на вишок храна и намалување на отпадот од храна.
Колекција
Во областите каде што собирањето отпад е јавна функција, отпадот од храна обично се управува од истата владина организација како и другото собирање отпад. Повеќето отпадоци од храна се комбинираат со општ отпад на изворот. Одделни колекции, имаат предност што отпадот од храна може да се отстрани на начини што не се применуваат за другите отпадоци. Во Соединетите држави, компаниите наоѓаат поголема и подобра употреба за големи комерцијални генератори на отпад од храна и пијалаци.
Од крајот на 19 век до средината на 20 век, многу општини собирале отпад од храна одделно. Ова обично се дезинфицирало со парење и се давало за храна за свињи, или во приватни фарми или во општински свињи.
Отстранување
Како алтернативи на депонијата, отпадот од храна може да се компостира за да се произведе почва и ѓубриво, да се хранат со животни или инсекти или да се користат за производство на енергија или гориво. Некои потрошени делови од овошје, исто така, можат да бидат биорафинирани, за да се извлечат корисни материи за индустријата (т.е. килибарна киселина од лушпи од портокал, ликопен од лушпи од домати).
Депонии и стакленички гасови
Фрлањето отпад од храна во депонија предизвикува мирис бидејќи се распаѓа, привлекува муви и штетници и има потенцијал да додаде биолошка побарувачка на кислород (БПО) на исцедокот. Директива за депонии и регулатива за отпад на Европската унија, како и регулативите во другите земји, наредува пренасочување на органски отпад далеку од отстранувањето на депонијата од овие причини. Почнувајќи од 2015 година, органскиот отпад од рестораните во Њујорк ќе биде забранет за депонии.
Во земји како што се Соединетите Држави и Велика Британија, остатоците од храна сочинуваат околу 19% од отпадот закопан на депонии, каде што многу лесно се распаѓа и произведува метан, моќен гас на стаклена градина.
Метанот, или CH4, е втор најраспространет стакленички гас што се ослободува во воздухот, исто така произведен од депониите во САД. Иако метанот поминува помалку време во атмосферата (12 години) од CO2, тој е поефикасен во заробувањето на зрачењето. Има 25 пати поголемо влијание на климатските промени отколку CO2 во период од 100 години. Луѓето сочинуваат над 60% од емисиите на метан на глобално ниво.
Храна за сточна храна и инсекти
Леб и други житни производи отфрлени од човечкиот синџир на храна може да се користат за исхрана на кокошки. На кокошките традиционално им се даваат мешавини на отпадни зрна и нуспроизводи за мелење во мешавина наречена помија за пилиња. Давањето остатоци од трпезата на кокошките не го препорачуваат сите производители на пилиња. Преживари и свињи веќе долго време се хранат со отпад од пекарници.
Одреден отпад од храна (како што е месото) може да се користи и како добиточна храна во одгледувањето црви. Потоа, црвите може да се хранат со други животни. Во Кина, одреден отпад од храна се обработува со хранење на лебарки. Исто така, ларвите на мувата црн војник, можат да се одгледуваат на отпад од храна.
Компостирање
Отпадот од храна може да биде биоразградлив со компостирање и повторно да се искористи за оплодување на почвата. Компостирањето е аеробен процес завршен од микроорганизми во кој бактериите го разградуваат отпадот од храна во поедноставни органски материјали кои потоа можат да се користат во почвата. Прераспределувајќи ги хранливите материи и високата популација на микроби, компостот го намалува истекувањето на водата и ерозијата на почвата со зајакнување на пенетрацијата на врнежите, што се покажа дека ја намалува загубата на седименти, хранливи материи и загуби на пестициди во потоците за 75-95%.
Компостирањето на отпад од храна доведува до намалување на количината на стакленички гасови испуштени во атмосферата. На депониите, органскиот отпад од храна се распаѓа анаеробично, произведувајќи метан гас што се емитува во атмосферата. Кога овој биоразградлив отпад се компостира, тој се распаѓа аеробно и не произведува метан, туку наместо тоа произведува органски компост, кој потоа може да се искористи во земјоделството. Неодамна, Њујорк започна да бара од рестораните и компаниите за производство на храна да почнат да ја компостираат својата преостаната храна. Друг пример за напредок во компостирањето е компанија со седиште во Висконсин, наречена „ВејстКеп“ (WasteCap), која е посветена на помагањето на локалните заедници при создавање планови за компостирање.
Општинскиот отпад од храна (ООХ) може да се компостира за да се создаде овој производ на органско ѓубриво, и многу општини избираат да го сторат тоа повикувајќи се на заштита на животната средина и економската ефикасност како образложение. За транспорт и фрлање отпад во депонии потребни се и пари и простор во депониите кои имаат многу ограничен расположлив простор. Една општина што избра да ја регулира ООХ е Сан Франциско, кој бара од граѓаните сами да го одделат компостот од ѓубре, воведувајќи парични казни за непочитување од 100$ за поединечни домови и 500$ за деловни активности. Економското размислување на градот за овој контроверзен мандат е поткрепено со нивната проценка дека една деловна активност може да заштеди до 30,000$ годишно на трошоците за отстранување на ѓубрето со спроведување на потребното компостирање.
Домашно компостирање
Компостирањето е економичен и еколошки свесен чекор што многу сопственици на куќи би можеле да го преземат за да се намали нивното влијание врз отпадот од депониите. Наместо остатоци од храна и расипана храна што зафаќаат простор во корпи за отпадоци или смрдат во кујната пред да се наполни ќесата, може да се стави надвор и да се расипе од црви и да се додаде во градината.
Анаеробно варење
Со анаеробно варење се добиваат и корисни гасовити производи и цврст влакнест „компостиран“ материјал. Постројките за анаеробно варење можат да обезбедат енергија од отпад со согорување на метанот создаден од храна и други органски отпадоци за производство на електрична енергија, прскајќи ги трошоците на растенијата и намалувајќи ги емисиите на стакленички гасови. Американската агенција за заштита на животната средина наведува дека употребата на анаеробно компостирање овозможува големи количини отпад од храна за да се избегнат депониите. Наместо да се произведуваат овие стакленички гасови во животната средина за да не се наоѓаат во депонија, гасовите можат алтернативно да се искористат во овие објекти за повторна употреба.
Бидејќи овој процес на компостирање произведува големи количини на биогас, постојат потенцијални безбедносни проблеми како што се експлозија и труење. Овие интеракции бараат соодветно одржување и се користи лична заштитна опрема. Одредени американски држави, како што е Орегон, го спроведоа барањето за дозволи за такви објекти, засновано врз потенцијалната опасност за населението и околното опкружување.
Отпадот од храна што доаѓа преку канализацијата од единиците за отстранување на ѓубре се третира заедно со другите отпадни води и придонесува за создавање тиња.
Комерцијален течен отпад од храна
Комерцијално, отпадот од храна во форма на отпадна вода што доаѓа од мијалниците во кујните, машините за миење садови и одводните подови, се собира во резервоари за држење наречени пресретнувачи на маснотии за да се минимизира протокот на канализациониот систем. Овој отпад со непријатен мирис, содржи и органски и неоргански отпад (хемиски средства за чистење, итн.) И може да содржи и опасни гасови на сулфурводород. Се нарекува отпад од маснотии, масла и маснотии (ОМММ) или почесто „кафеава маст“ (наспроти „жолта маст“, што е масло за пржење што лесно се собира и преработува во биодизел) и претставува огромен проблем, особено во САД, за стареењето на канализационите системи. Според американската ЕПА, се излева санитарна канализација, исто така, поради неправилното испуштање магла во системот за собирање. Претекување на испуштање 3 e9USgal  - 10 e9USgal непречистена отпадна вода годишно во локалните водни патишта, а до 3.700 болести годишно се должат на изложеност на контаминација од прелевање на санитарна канализација во рекреативни води.
Преднонепчена согласка
Преднонепчените согласки (тврдонепчени или палатали) се согласки коишто се создаваат со доближување на главнината на јазикот до тврдото непце. Кога врвот на јазикот се доближува до непцето свртен наназад, добиената согласка се нарекува свиена (ретрофлекс).
Особености
Најчест вид на преднонепчени согласки е сеприсутната приближна согласка (ј), која се вбројува во десетте најзастапени гласови во светските јазици. Носната согласка (њ) е исто така честа, и се јавува во околу 35% од јазиците, но, за разлика од македонскиот, во највеќето нејзината еквивалентна препречна согласка не е  (ќ), туку слеаната  (ч). Само неколку јазици во северна Евроазија, Америка и средна Африка ги разликуваат преднонепчените избувни од задновенечни слеани согласки - како македонскиот, унгарскиот, чешкиот, словачкиот, латвискииот, турскиот и албанскиот.
Согласките со други главни творби можат да се палатализираат (омекнуваат), каде површината на јазикот се доближува до тврдото непце. На пример, македонското (ш) има таков предонепчен дел, иако главната творба се образува со ставање на јазикот на горното непце (оваа творба се нарекува преднонепчено-венечна или „палатоалвеоларна“).
Во фонологијата, венечно-преднонепчените, преднонепчено-венечните и преднонепчено-заднонепчените согласки се групираат како преднонепчени, бидејќи овие категории ретко се разликуваат од вистинските преднонепчени согласки. Понекогаш на овој начин може да се анализираат и палатализираните венечни и забни согласки.
Преднонепчени согласки по МФА
Во македонскиот, преднонепчени се гласовите њ, ќ, ѓ, ј и љ. Согласно Меѓународната фонетска азбука (МФА), постојат следниве преднонепчени согласки:
Лединско Езеро
Потекло
Езерото е формирано за време на НАТО бомбардирањето на Југославија во 1999 година, кога оштетените пумпи на напуштениот каменолом Сребрo престанаа да црпат вода од каменоломот. Подземните води, како и водата од две реки, Свети Лука и Сребрениот поток, почнаа да го полнат каменоломот, создавајќи езеро.
Одлики
Езерото зафаќаше површина од 4 и беше опкружено од речиси сите страни со стрмни карпи. Лединското Езеро било во облик на грав, долго околу 400 метри и широко околу 100 метри. Просечната длабочина беше 15, а максималната 50. Се наоѓаше на надморска височина од 300. Водата на површината беше зелена и чиста, поради постојаниот дотек од притоките, а студена во летните месеци.
Историја
Раководството на Националниот парк Фрушка Гора ги демантираше гласините од 2006 година дека правата за користење на каменоломот се продадени на австриска компанија, бидејќи Собранието на Војводина веќе има усвоено план за зачувување на езерото. На крајот, дискусиите завршија во корист на зачувување на езерото.
Иднината на езерото е неизвесна. Во периодот од 2001 до 2006 година до него имаше мало туристичко одморалиште, а месната заедница Стари Лединци и компанијата што стопанисува со одморалиштето имаа желба да ја прошират туристичката понуда. Меѓутоа, во јуни 2006 година, од лизгање на земјиштето беа повредени неколку капачи, а јавниот пристап до езерото беше забранет. Конечно, Републичкиот инспекторат за заштита на животната средина нареди езерото веднаш да се испразни (бидејќи наредба од 2002 г. година не е извршена), бидејќи нивото на водата го достигнало врвот и почнало да се излева. Исто така, Републичкото биро за заштита на животната средина изрази мислење дека прво треба да се прекине експлоатацијата на каменот, заедно со работите за заштита и зачувување на природата и да се промени намената на езерото во рекреативна. Жителите на Лединци веќе неколку години се борат за зачувување на езерото, организирајќи протести против неговото пресушување.
Езерото беше испразнето во текот на летото 2009 година. година,  и компанијата Алас во следните осум до десет години ќе го експлоатира каменот од каменоломот во кој е формирано езерото. После тоа, водата треба повторно да се испумпува и да се формира езеро. Предвидено е идното езеро да претставува центар на нов природен парк, кој ќе вклучува излетничко место, плажа, спортски терени за кошарка и фудбал, велосипедизам и спортско качување.
Занимливости
2003 година Здравко Чолиќ снимил спот за неговата песна Ао, ноно бијела на Лединачко езеро.
Во организација на Српската православна црква на Лединско Езеро биле извршени масовни крштевки на верници.
Иницијативен одбор за свикување на АСНОМ
Иницијативен одбор за свикување на АСНОМ — тело на народноослободителното движење на Македонија во текот на Втората светска војна задолжено за подготвување и свикување на Првото заседание на АСНОМ. Основан е во ноември 1943 година во селото Црвена Вода (Дебрца) и е активен до одржувањето на Првото заседание на АСНОМ на 2 август 1944 година. Негов претседател е Методија Андонов - Ченто.