cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карл Маркс
Вишок на вредноста
Вишок на вредноста - (српхрв. вишак вредности, рус. прибавочная стоимость, анг. surplus value, фр. plus value, итал. plusvalore, гер. Mehrwert), основна категорија во Марксовата економска теорија. Претставува дел од новосоздадената вредност на стоката што останува над вредноста на работната сила, a e резултат на присвојување на вишокот на трудот на наемните работници од страна на капиталистите сопственици на средствата за производство.
Капиталистичкиот економски процес почнува co вложување капитал во форма на пари, co кои ce купуваат според својата природа два вида сосема различни стоки: средства за производство, како материјален фактор, и работна сила, како личен фактор, и штом работната сила ќе ги дофати средствата за производство, почнува да тече процесот на производството, од кој на другата страна излегуваат новосоздадени стоки. Вредноста на овие стоки e поголема од онаа што e вложена во почетокот за износот на вишокот на вредноста што претставува определен квантум на неплатен труд на наемните работници. Кога ќе ce продаде стоката, ќе ce поврати вложениот и потрошениот капитал и ќе ce оствари вишокот на вредноста. Ha тој начин ce остварува целта: ce оплодува капиталот, создава вишок на вредноста. Co акумулација, т.е. co капитализација на вишокот на вредноста, расте капиталот. Оттука, капиталот може да ce дефинира, од една страна, како вредност што para вишок на вредноста, a од друга капиталот претставува акумулиран вишок на вредноста, што во суштина значи акумулиран неплатен труд на работничката класа.
Во процесот на производството работната сила ja пренесува вредноста од потрошените средства за производството на новиот производ и за онолку колку што вложува жив труд за толку создава нова вредност. Пренесената (старата) вредност и новосоздадената (новата) вредност заедно ja сочинуваат вкупната вредност на стоката. Co продавањето на стоката реализираната пренесена вредност служи за обновување на потрошените средства за производство. Новата вредност што ja создава работната сила e поголема од својата сопствена вредност. Разликата меѓу овие две големини ja сочинува вишокот на вредноста, односно делот што останува од новата вредност над вредноста на работната сила, го сочинува вишокот на вредноста. Во помал дел од работниот ден работникот ja создава својата вредност (која изразена во пари добива облик на наемнина), коешто време претставува потребно работно време, a вложениот труд за потребното работно време претставува потребен труд. Времето од работниот ден, што ja минува границата на потребното работно време, претставува вишок на работно време во кое работникот дава бесплатно вишок на трудот што ce материјализира во вишок на вредноста. Ce користат разни методи за да ce добие што поголем вишок на вредноста. Пред очите на капиталистите вишокот на вредноста изгледа како резултат на целокупниот вложен капитал и ce вика профит, што всушност претставува појавна форма на вишокот на вредноста.
Непосредно вишокот на вредноста ce создава во областа на производството. Меѓутоа; тој e извор на доходите на сите видови капиталисти. Капиталистот индустријалец го дели co капиталистот трговец, co заемовниот капиталист и земјосопственикот. Поради тоа, вишокот на вредноста добива појавна форма на индустриски профит, трговски профит, претприемачка добивка, интерес и земјишна рента. Профитот, интересот и рентата својот извор го имаат во вишокот на вредноста, co други зборови во неплатениот труд на наемните работници производители. Иако појавно изгледаат како независни, самостојни големини, всушност тие ce само преобразени форми на вишокот на вредноста.
Енгелс во „Анти Диринг”- истакнува дека откритието на вишокот на вредноста „претставува епохална заслуга на Марксовото дело.
Тоа решение фрли јасна светлина врз економското подрачје каде што порано и социјалистите тапкаа во најдлабок мрак, исто онака, како и буржоаските економисти. Од него датира, околу него ce групира, научниот социјализам”.
Во целината на Марксовото економско учење вишокот на вредноста e логична консеквенција на трудовиот принцип на вредноста.
Производствен и непроизводствен труд
Марксистичката политичка економија разликува изворен или оригинален доход (којшто ce создава со трудот на производителите, односно на производствените организации) и изведен доход (којшто со распределба и прераспределба на изворниот доход ce формира доходот на непроизводните субјекти). Во согласност со тоа, во капитализмот доходите произлегуваат од трудот и од сопственоста. Во првата група спаѓа наемнината, што ja присвојуваат работниците, a во втората група вишокот на вредноста што ce присвојува во вид на профит, интерес (камата), дивиденда и рента.
Теорија за капиталот
Марксовата теорија за капиталот концепциски поаѓа од трудовата теорија на вредноста и мотивот на капиталистичкиот начин на производство: оплодување на капиталот како вредност. Според тоа, капиталот ce дефинира за определена вредност што paѓa вишок на вредност, вредност што ce оплодува, a вишокот на вредноста е вишок на трудот, т.е. неплатен труд на наемните работници, што го присвојуваат сопствениците на капиталот. Ако капиталот не ce оплодува, т.е. не создава вишок на вредност, го губи својството на капитал. Со акумулација, т.е. со капитализација, со претворање на вишокот на вредноста во капитал, ce зголемува капиталот. Со оглед на тоа, уште една дефиниција: капиталот претставува акумулиран вишок на вредноста, односно акумулиран неплатен труд. Освен со акумулација т.е. со концентрација, капиталот ce зголемува и со извесни методи на централизација.
Средствата за производство (што како материјален фактор ce нужни за производството во секој начин на производство) и парите (што ce појавија многу порано пред капитализмот), сами по себе не ce капитал. Според тоа, капиталот не е предмет, туку општественоекономски однос што ce изразува преку предметите. Кога средствата за производство ce монополизираат и стануваат приватна сопственост на една класа - капиталистичката, a другата класа - работничката, бидејќи не располага со средства за производство или со некој друг извор за живеење, економската нужда ја присилува својата работна сила да им ја продава на сопствениците на средствата за производство. Само во ваквиот однос средствата за производство стануваат капитал, средства за создавање вишок на вредност.
Од гледиштето на создавањето на вишокот на вредноста капиталот ce дели на два дела: постојан (константен) што ce вложува во средства за производство и променлив (варијабилен) што ce вложува во наемна работна сила што во процесот на производството ја пренесува потрошената вредност од средствата за производство на новиот производ, ја репродуцира својата вредност, т.е. наемнината и за капиталистот создава вишок на вредност.
Со обединувањето на индустрискиот, трговскиот и банкарскиот капитал ce создава финансиски капитал.
Koгa кружното движење на капиталот ce гледа како континуиран процес што ce одвива во одредено време ce наречува обрт на капиталот. Од тоа гледиште капиталот ce дели на: основен или фиксен (што ce вложува во средствата на трудот што постепено ce трошат и постепено ја пренесуваат вредноста од нив на новите производи) и обртен или циркулационен (што ce вложува во предметот на трудот и во работната сила и сета своја вредност ја пренесува на новиот производ).
Од книговодствено гледиште, капиталот ce дефинира како вкупна вредност на имотот на еден стопански субјект, т.е. вкупната вредност што ce води од зградите, опремата, земјата итн. минус сумата на обврските (долговите).
Од финансиско гледиште под капитал ce подразбира сумата пари што е нужна за да ce инвестира, т.е. да ce почне со еден деловен потфат.
Филозофски материјализам
Инспирирана од античкиот материјализам (неговата дисертациска теза беше атомизмот на Демокрит и Епикур и неговата теорија за инклинација, што му овозможи да ја зачува слободата на човечката волја во рамките на детерминистичката физичка теорија) и сакајќи да биде критика на политичката економија, мислата на Карл Маркс е одлучно материјалистичка: „Историјата на секое општество до денес е историја на класните борби“, пишува тој во Комунистичкиот манифест, напишан непосредно пред Револуциите од 1848 година. Како што Маркс забележува во Тезите за Фоербах, „филозофите досега само го толкуваа светот, станува збор за негово менување“. Токму во ова, на марксизмот може да се гледа дека ја надминува филозофијата.
Маркс сака да ја крене „Хегеловата дијалектика на нозе“ и затоа смета дека материјата е тоа што е примарно, а не духот, односно, така да се каже, „движењето на мислата е само одраз на реалното движење, транспортирано и транспонирано во човечкиот мозок.“ (Капиталот). Така тој раскинува со идеализмот на Хегеловата феноменологија на духот, како и со германскиот идеализам, за кои предметите се едноставни копии на „идејата“ и за кои „реалното движење“ на апсолутниот дух во историјата (Хегел) станува само свесен за себе во свеста на филозофот.
Материјализмот според Маркс не застанува во чисто физичката димензија на Човекот, како што беше случај со неговите претходници. Маркс инсистира на „социјалниот материјализам“ што го прави (реализира) Човекот, односно сите општествени односи што го конструираат (семејството, хиерархиските односи, реализацијата (предметот) на неговата работа во рамките на општеството и формулациите што ги дава, итн.).
Сепак, Маркс го прекорува стариот материјализам за фактот дека тој го сфаќа човечкото битие како апстракција, а не како производ на сите негови општествени односи, фактот дека тој не е историски итн., којшто го квалификува како „вулгарен“ материјализам според неговиот механистички аспект.
Дијалектика
Хегеловата дијалектика, суштински формулирана врз идеалистичка основа, ја имплицира идејата според која светот може да се смета само како „комплекс на готови работи“ (Енгелс), „логичен систем за реалноста со ризик да се донесе со сила во калапот фалсификуван од умот“, сукцесија на сложени процеси во кои нештата (вклучувајќи ги и рефлексиите што се втиснати во мозокот на оние кои мислат) се во постојан развој, наизменично меѓу битието и станувањето во смисла на конечност (Бог). Според Хегел, овој развој на настаните е дисконтинуирана еволуција, направена од скокови, катастрофи, внатрешни импулси, противречности, итн., одејќи кон однапред одредена конечност: Апсолутниот.
Маркс ја презема хегелијанската логика и го задржува поимот за отуѓување, од кој извлекува конкретна теорија, темелот на она што се нарекува дијалектички материјализам (терминот не е од самиот Маркс, кој никогаш не го користел, но го користеле одредени марксисти да го означат редефинирањето на дијалектиката како што била користена според нив од Маркс и Енгелс ). Кај Маркс, дијалектиката е метод што овозможува да се анализираат контрадикторните односи меѓу општествените сили во даден историски период и да се заклучи историско движење од нив. Маркс, за да проучи определена објективна реалност, ги анализира контрадикторните аспекти и елементи на оваа реалност, без да го занемари фактот дека реалноста мора да се анализира во нејзиното единство, односно во движењето. Истражувањето мора да го присвои својот предмет со анализа и откривање на внатрешните односи на елементите што го сочинуваат. Марксистичкиот метод, инспириран од Хегел, тврди дека доволно темелна анализа на која било реалност достигнува контрадикторни елементи и инсистира на тоа дека реалноста што треба да се постигне со анализа е реалност во движење. Секој изучен објект што има своја оригиналност, научникот мора да предложи да се постигне специфичниот закон на овој објект, имено неговото станување. „Марксистичката дијалектика“ се разликува од хегелијанската дијалектика по тоа што нејзиниот метод 'и пркоси на апстракцијата и потврдува дека општата идеја не се откажува од фаќањето на секој предмет во себе. Елементите на еден предмет на студии, на пример, една дадена земја, се анализираат земајќи ја предвид нивната конкретна реалност, имено, во случај на земја, нејзините конкретни групи на население и нивните конкретни класни односи (капитал, плата). Анализата насекаде се среќава со контрадикторни и неразделни елементи и мора да ги разликува без да ја изгуби нивната врска. За Маркс, излагањето на конкретната целина од нејзините елементи е единствениот научен метод: дијалектичкиот метод го анализира секој елемент во неговите конкретни услови кои, земени во реалното движење, добиваат историски карактер. Анализата потоа има за цел да ја разоткрие и разбере севкупноста што ја сочинува економската и социјалната структура, а интелектуалниот напор се заснова на знаењето за овој конкретен тоталитет, а не на апстрактни концепции.
Историски материјализам
Државата за Маркс е „составена од посебни групи на луѓе и од остатокот (мнозинството) од општеството“, таа е инструмент за одржување на одредена општествена структура и дадени класи. Појавата на бескласно општество овозможува таа да се надмине и да се дојде до општество на самоуправа. Сепак, пред да стигне до оваа последна фаза, Маркс мора да помине низ диктатурата на пролетаријатот, за која смета дека е држава што сака да обезбеди свое распуштање.
Иако делото на Маркс се поврзува со повеќе различни области и теми, тоа е најпознато според сфаќањето на човечката историја како борба меѓу класите, сумирана во познатиот цитат од воведот на Комунистичкиот манифест: „Историјата на сите досегашни општества е историја на класната борба“.
Маркс своето учење за општеството не го нарекол социологија, туку историски материјализам, сакајќи на тој начин да ги надмине тогашните статички гледања на општеството и идеалистичките објаснувања на општествените настани. Марксовите анализи главно се насочени кон објаснување на општествените промени до кои дошло за време на индустриската револуција. Во таа смисла тој конституира една теорија дека општеството се движи напред врз основа на одредени противречности што постојат во негови рамки. Меѓу тие противречности посебно место заземаат спротивностите меѓу општествените класи. Во секое општество има една доминантна класа: во антиката тоа е робовладетелската класа, во феудализмот сопствениците на земјата - феудалците, а во капитализмот сопствениците на средства за производство, капиталистите.
Маркс посебно ја анализира современата фаза од развитокот на општеството. Според него, најважните промени се поврзани со развитокот на капитализмот кој како систем на производство радикално се разликува од другите претходни системи. Во другите систем доминантно е натуралното производство, а во капитализмот стоковно-паричното, односно се произведуваат стоки и се даваат услуги на широк круг потрошувачи. Тие што се сопственици на капиталот, односно фабрики, земја, финансиски институции и слично, се владејачка класа.
Маркс смета дека борбата меѓу капиталистите и пролетaријатот ќе биде последна фаза од класната борба (која ќе заврши со револуционен пресврт), и тоа општество ќе биде заменето со бескласно општество - комунизам, во кое ќе нема разлики меѓу богатите и сиромашните и ќе дојде до воспоставување на поправедно општество.
Комунизам
Комунизам (фр. com­munisme од commun - заеднички, општ; од лат. communis - заеднички, општ, communitas - заедница; анг. communism) е теорија за идно бескласно општество, кое ce засновува врз општествена сопственост на средствата за производство, еднаквост меѓу луѓето и еднаквост во распределбата на средствата за живот.
Идејата за комунистички општественоекономски систем ce провлекува низ историјата на човечкото општество. Како посебна насока на општествено-економската и политичката мисла претставува утопискиот социјализам, кој ce јавува во почетокот на 16 век (со појавата на првобитната акумулација на капиталот) и највисок подем достигнува по индустриската револуција во првата половина на 19 век. Социјалистите утописти конструираа идеално општество, коешто треба да го замени капиталистичкото, како неправедно општество. Карактеристично за нив е што комунистичкото општествено уредување го темелеа врз етички и хуманистички принципи и убедување на сопствениците за доброволно пристапување кон овој систем.
Посебно значење има учењето на Маркс и Енгелс, кое ce јавува во услови на развиениот капитализам, односно класичниот или либералниот капитализам. Тие комунизмот го темелат врз основа на законите на економскиот и општествениот развој на капитализмот: акумулацијата на капиталот, концентрацијата и централизацијата на капиталот, поопштествувањето на капиталот, разделувањето на функцијата сопственост на капиталот од функцијата управување и раководење со капиталот, тенденциското паѓање на општата профитна стапка како ограничувачки фактор на капиталистичкиот начин на производство, економските кризи од хиперпродукција (кои ce повторуваа на 7 до 10 години) и предизвикуваа економски и општествени потреси и во овој склоп создавање многубројна работничка класа со спротивни интереси од капиталистичката класа. Ce смета дека сите овие објективни фактори нужно водат кон преобразба на капиталистичката во комунистичка општествено-економска формација.
Според класиците на марксизмот, од капитализмот во комунизам не може да ce премине директно. Бидејќи не постојат соодветни материјални услови, со преземањето на власта не може веднаш да ce воспостави бескласно општество, туку е потребен извесен период за трансформација на класното во бескласно општество. Затоа комунистичката општествено-економска формација ce состои од две фази: прва, или нижа (која во секој поглед, во економски, класен, морален, духовен, носи траги од капиталистичкото општество, од чија утроба излегува) и втора, или виша. Првата, или нижата, ce наречува социјализам, a втората, или вишата, го претставува вистинскиот комунизам, односно наполно бескласно општество.
Во преодниот период ce создаваат материјалните, субјективните и сите други претпоставки за бескласно општество, за кое Маркс вели: „Во вишата фаза на комунистичкото општество, кога ќе исчезне ропската потчинетост на индивидуите на поделбата на трудот, a co тоа и спротивноста меѓу интелектуалниот и физичкиот труд, кога трудот ќе стане не само средство за живот туку и прва животна потреба, кога со сестраниот развој на индивидуите ќе нараснат производните сили и кога сите извори на општественото богатство ќе потечат пообилно - дури тогаш ќе биде можно сосема да ce пречекори тесниот буржоаски правен хоризонт и општеството ќе може на своето знаме да напише: секој според своите способности, секому според неговите потреби”.
Научен социјализам
Според марксизмот, со изразот „научен” ce нагласува спротивноста со утопискиот социјализам, што тргнува од етички и хуманитарни побуди за остварување на желбата за создавање ново, социјалистичко општество за која цел ce убедуваа за помош и капиталистите, a не од закономерниот развој на општеството. Основачи на овој правец во општествената мисла ce Карл Маркс и Фридрих Енгелс. Тргнувајќи од општата законитост дека економскиот развој на општеството е основа на историскиот развој и со оглед на законитостите врз кои ce засновува капиталистичкото општество, тие дојдоа до сознание дека социјализмот нужно настанува од утробата на капитализмот како резултат на општествено – економскиот развој. Самиот капитализам, со своите иманентни закони (акумулација, концентрација и централизација на капиталот, што претставуваат процес на поопштествување на капиталот и производството), врши материјална подготовка на социјализмот. Напоредно со тој материјален процес, капиталистичкиот развој создава многуброен субјективен фактор – работничката класа, врз чија експлоатација ce засновува капиталистичкиот начин на производство и капиталистичкото општество воопшто. На општествениот карактер на производството му одговара општествена сопственост и општествено управување и присвојување на резултатите од општествениот труд. Самиот економски развој бара капиталистичкиот начин на производство да ce замени со социјалистички. Појавно, тоа ce решава со организирана политичка револуционерна акција на работничката класа, со соборување на буржоаската и воспоставување социјалистичка власт, со укинување на приватната капиталистичка и со воспоставување општествена сопственост на средствата за производство. Преку тој процес ce создаваат услови за преобразба на класното во бескласно општество.
Критики за анархизмот
Главниот напор на идеологиите на анархизмот бил насочен кон критика на идеите за социјализам и комунизам - како што тие биле изложени во делото на Маркс и Енгелс. Почетоците на овој судир се среќаваат уште во 40-тите година од 19-от век. Прв мислител на анархизмот со кој Маркс остро се судрил бил филозофот Макс Штирнер, со кој во ,,Светото семејство‘‘ Маркс остро полемизира и го нарекува Свети Макс. Затоа, на скалата на теоретичарите на анархизмот со кои Маркс остро се конфронтирал, стои во прв ред Макс Штирнер. Според него, основа на целата историја е апстракното, во себе повлеченото и со своите интереси окупирано индивидуално Јас. Тоа Јас, таа заменка Јас, ја олицетворува осамената единка која е фрлена во животот и чиј основен стремеж е стремежот за слобода. Тоа индивидуално, саможивно и во себе повлечено Јас, според Макс Штирнер, стремејќи се кон апсолутна слобода како смисла на своето постоење, бара ослободување од каква и да е организација, од каков и да е притисок на општеството и заедницата. Тоа индивидуално Јас суштествува во еден вид осаменост, па туѓа му е секоја организација. Оттаму и ќе потекне основниот стремеж на анархизмот, што ќе дојде подоцна до посебен израз кај Бакуњин, поединецот како индивидуално Јас, да се ослободи од притисокот и дисциплината на каква и да е организација, во прв ред политичка организација. Затоа идеологијата на Штирнер против која Маркс решително станува, беше изразито антикомунистичка. Според негово мислење, ова индивидуално Јас може да постои и се самоизразува само ако има приватна сопственост над средствата за производство.
Но најжестокиот судир во Интернационалата избил меѓу Маркс и главниот теоретичар на анархизмот Бакуњин. Маркс никогаш не стоел на становиште дека дури и во комунизмот ќе дојде до некое утописко општество, во кое секој поединец ќе биде неограничено слободен. Една мера на организација, односно една мера на социјално посредување, секогаш ќе мора да постои. Тоа бил всушност стожерот на Марксовата мисла врз која Бакуњин се нафрлил со сета острина. Додека Маркс сметал дека државата постепено ќе одумира во еден процес што може да трае стотици години, но кој, под раководство на свесните сили на слободните производители сепак ќе има свој краен успешен исход, Бакуњин истакнувал дека државата треба да се укине, така да се каже, преку ноќ, дека треба да се уништи со експлозија на бунтот на масите, дека со таа експлозија државата треба да се распарчоса (а замислете си како ќе им годи тоа на соседните капиталистички земји), дека треба да се изврши слеп јуриш на масите врз се што постои и дека треба да се уништи секоја организација во општеството. Но, на прашањето - што останува потоа?? - Бакуњин никогаш не одговорил. Кога ќе се уништи се, што останува? Отприлика, како денес прашањето - што ќе остане по јадрената војна?
Анархизмот беше и остана утопија, лош сон за наполно слободен поединец кој живее надвор од организацијата, за поединец кој својата апсолутна слобода ја доживува како изолираност од општеството и кој непомирливо му е спротивставен на општеството. Маркс, напротив, инсистира на една хумана организација на општеството, каде според познатата изрека од ,,Комунистичкиот манифест‘‘, слободата на поединецот ќе биде услов за слободна заедница, каде, според тоа, меѓу поединецот и заедницата во комунистичката организација ќе постои усогласен и хармоничен однос.
Од времето на судирот меѓу Маркс и Бакуњин, не е изведена ниедна анархистичка револуција, ниту е воспоставено ниедно анархистичко уредување. Значи, ако ја усвоиме познатата изрека, дека историјата е учителка на животот, тогаш токму историјата во таа смисла покажа во колкава мера Маркс имаше право во овој судир со Бакуњин, во колкава мера мислеше историски и дијалектички, а не на утописки, мечтателен и анархистички начин.
Овој детски буквар најде прием (и сè уште наоѓа извесна поддршка) во Италија и Шпанија, каде што реални услови за работничко движење се сè уште слабо развиени, како и кај некои честољубиви, шупливи доктринари во романскиот дел на Швајцарија и во Белгија.
За господин Бакуњин доктрината (негова штогодност, скрпена од Прудон, Сен-Симон итн.) била и останала споредно нешто – само средство за негово лично истакнување. Ако како теоретичар е нула, како интригант е во својот елемент...
Маркс во писмото до Ф. Болте (29 ноември 1871)
Светиниколска Река
Светиниколска Река или Азмак — македонска река, десна притока на реката Брегалница и најголемиот воден тек во Овче Поле.
Настанува од три помали водотеци (краци): кои се соединуваат кај градот Свети Николе, по што го добива името Светиниколска Река, а пред сливот во реката Брегалница е позната под името Азмак.
Светиниколска Река во Овчеполската Котлина прима неколку притоки. Нејзини леви притоки се Буриловска Река со Немашница, додека десни притоки се Горобинска Река (Поток), Кнежевска Река и Ѓуземелска Река, сите со пороен карактер. Овие овчеполски рекички во летните месеци наполно пресушуваат.
На реката Мавровица, во местото Алин Дол, изградена е акумулација во должина? од 7 км2, со зафатнина од 2.700.000 кубни метри. Оваа акумулација се користи за водоснабдување на Свети Николе.
Светиниколска Река се слива во Брегалница на височина од 203 м. Долга е 35 км, има вкупен пад од 407 м и просечен пад од 11,6 ‰. Површината на сливот изнесува 658,7 км2. Во најголемиот дел од сливот има пороен карактер.
Куќа на Калајџиевци (Вевчани)
Куќа на Калајџиевци — староградска куќа во селото Вевчани, Македонија. Куќата е прогласена за споменик на културата на Македонија.
Местоположба
Куќата е сместена во некогашниот стар дел на селото Вевчани, во непосредна близина на црквата „Св. Никола“. Семејството Калајџиески, кои биле надалеку познати трговци, на ова место имале дуќан за газија, јамболии и храна.
Историја
При крајот на век настанал пожар во кој изгорела куќата и настрадале членови на семејството Калајџиески сакајќи да спасат дел од покуќнината. Поради популарноста на семејството, Турците парично ги помогнале да ја изградат куќата повторно на истата основа.
За време на НОБ, куќата била користена за криење на партизаните и за одржување на тајни состаноци.
Архитектура
Куќата на Калајџиевци претставува висока куќа со тесен фронт, простран челно поставен чардак и јасно издифиренциран летен стан во катот од лесна бондрук конструкција и зимски стан во масивен меѓукат.
Азмак (појаснување)
Азмак е веројатно турски топоним и може да се однесува на:
Затемнување на Сонцето
Затемнување на Сонцето или сончево затемнување — вид на затемнување којшто се случува кога Месечината поминува помеѓу Сонцето и Земјата, а Месечината целосно или делумно го пооречува („прикрива“) Сонцето. Ова може да се случи само на млада месечина, кога Сонцето и Месечината се врзани, т.е. гледано од Земјата се наоѓаат во усогласување познато како сизигија. Во целосното затемнување, дискот на Сонцето е целосно прикриен од Месечината, додека во делумното и прстенестото затемнување, само дел од Сонцето е прикриено.
Кога Месечината би била во совршена кружна орбита, малку поблиску до Земјата, и во исто време и во орбитална рамнина, целосно затемнување на Сонцето би имало секој месец. Но, орбитата на Месечината е наклонета (навалена) на повеќе од 5 степени кон Земјината орбита околу Сонцето (видете еклиптика), па нејзината сенка на млада месечина обично ја промашува Земјата. Земјината орбита е наречена еклиптичка рамнина бидејќи орбитата на Месечината мора да ја помине оваа рамнина со цел да дојде до затемнување (како сончево така и месечинско). Покрај тоа, вистинската орбита на Месечината е елипсовидна, често носејќи ја доволно далеку од Земјата што аголната големина не е доволно голема да го болкира Сонцето целосно. Орбиталните рамнини се поминуваат едни со други во линија на јазли што резултира со најмалку две, а најмногу пет, затемнувања на Сонцето кои се појавуваат секоја година; не повеќе од две кои можат да бидат целосни затемнувања. Меѓутоа, целосно затемнување на Сонцето е ретко на било која локација бидејќи целосно излегува само на тесен пат на површината на Земјата која е проследена од сенката на Месечината или сенка.
Бидејќи погледот непосредно во Сонцето може да доведе до трајно оштетување на очите или слепило, специјална заштита за очи или посредни техники за гледање се користат кога се гледа затемнување на Сонцето. Технички е безбедно само да се види целосната фаза од целосното затемнување на Сонцето со голо око и без заштита; сепак, ова е опасна практика, бидејќи повеќето луѓе не се обучени да ги препознаат фазите на затемнување, која може да трае повеќе од два часа додека целосната фаза може само да трае до 7.5 минути за било која локација. Луѓе познати како бркачи на затемнувањето или сенкољупци (умброфили) патуваат на оддалечени места за да го набљудуваат или да бидат сведоци на предвиденото централно затемнување на Сонцето.
Видови
Постојат четири видови на затемнување на Сонцето:
Растојанието на Сонцето од Земјата изнесува 400 пати растојанието на Месечината од Земјата, а сончевиот пречник е 400 пати поголем од пречникот на Месечината. Бидејќи овие соодноси се приближно исти, Сонцето и Месечината гледани од Земјата изгледаат како да се приближно иста големина: околу 0.5 степени во аголна мерка.
Одделена категорија на затемнување на Сонцето е таа која Сонцето е окулирано од друго тело наместо Земјината месечина, кое може да биде набљудувано од точки во вселената надвор од површината на Земјата. Два примера се кога екипажот на Аполо 12 ја набљудувале Земјата како го затемнува Сонцето во 1969 и кога Касини сондата го набљудувал Сатурн затемнувајќи го Сонцето во 2006.
Орбитата на Месечината околу Земјата е елипса, каква што е Земјината орбита околу Сонцето. Затоа привидната големина на Сонцето и Месечината варираат. Величината на затемнување е соодносот на привидната големина на Месечината со привидната големина на Сонцето за време на затемнување. Затемнување кое се појавува кога Месечината е блиску до нејзинаото најблиско растојание со Земјата (т.е., блиску до нејзиниот перигеј) може да биде целосно затемнување бидејќи Месечината ќе се појави како доволно голема да го покрие целосно сончевиот светлосен диск, или фотосфера; целосно затемнување има величина поголема од 1. Спротивно, затемнување кое се појавува кога Месечината е блиску до нејзиното најдалечно растојание од Земјата (т.е., блиску до нејзиниот апогеј) може само да биде прстенесто затемнување бидејќи Месечината ќе се појави како делумно помала од Сонцето; величината на прстенесто затемнување е помала од 1. Има малку повеќе прстенести затемнувања на Сонцето од целосни, во просек, Месечината се наоѓа многу далеку од Земјата за да го покрие Сонцето целосно. Мешовито затемнување се јавува кога величината на затемнувањето се менува за време на настанот од помала до поголема од еден, па затемнувањето се чини дека е целосно на некои локации на Земјата и прстенесто на други локации.
Бидејќи Земјината орбита околу Сонцето е исто елипсовидна, оддалеченоста на Земјата од Сонцето слично варира во текот на годината. Ова влијае на привидната големина на Сонцето на ист начин, но не толку колку што прави различното растојанието од Месечината до Земјата. Кога Земјата го приоѓа нејзиниото најдалечно растојание од Сонцето во јули, целосно затемнување е поверојатно, додека условите се во корист на прстенесто затемнување кога Земјата го приоѓа нејзиното најблиско растојание до Сонцето во јануари.
Терминологија за средишно затемнување
Средишно затемнување е често користен како генерички поим за целосно, прстенесто, или мешовито затемнување. Сепак, ова, не е сосема точно: дефиницијата за централно затемнување е затемнување кое во текот на централната линија на сенката ја допира површината на Земјата. Возможно е, но исклучително ретко, дека дел од сенката се вкрстува со Земјата (со што се создава прстенесто или целосно затемнување), но не и централната линија. Ова е наречено нецентрално целосно или прстенесто затемнување. Последното нецентрално затемнување на Сонцето било на 29 април 2014. Ова било прстенесто затемнување. Следното нецентрално целосно затемнување на Сонцето ќе биде на 9 април 2043.
Фазите набљудувани за време на целосно затемнување се викаат:
Геометрија
Дијаграмите десно го покажуваат усогласувањето на Сонцето, Месечината и Земјата за време на затемнување на Сонцето. Темносивиот регион помеѓу Месечината и Земјата е сенката, каде Сонцето е целосно замрачено од Месечината. Малата област каде сенката ја допира површината на Земјата е место каде целосно затемнување може да се забележи. Поголемата сива област е полусенката, во која делумно затемнување може да се забележи. Набљудувач во претсенката, областа на сенката надвор од сенката, ќе види прстенесто затемнување.
Орбитата на Месечината околу Земјата е наклонета под агол нешто повеќе од 5 степени кон рамнината на Земјината орбита околу Сонцето (еклиптиката). Поради ова, за време на млада Месечина, Месечината обично ќе помине на север или на југ од Сонцето. Затемнување на Сонцето може да се јави само кога младата Месечина се појавува во близина на една од точките (познати како јазли) каде орбитата на Месечината се вкрстува со еклиптиката.
Како што е наведено погоре, орбитата на Месечината е исто елипсовидна. Оддалеченоста на Месечината од Земјата може да варира за околу 6% од просечната големина. Затоа, привидната големина на Месечината варира со нејзината оддалеченост од Земјата и тоа е ефектот кој води до разлика помеѓу целосно и прстенесто затемнување. Оддалеченоста на Земјата од Сонцето исто варира во текот на годината, но ова е помал ефект. Во просек, Месечината се чини дека е малку помала од Сонцето гледана од Земјата, па така поголемиот дел (околу 60%) од централни затемнувања се прстенести. Само кога Месечината е поблиску до Земјата од просечно (блиску до својот перигеј) може да се појави целосно затемнување.
Месечината кружи околу Земјата за околу 27.3 дена, релативно на фиксните системи. Ова е познато како ѕвезден месец. Сепак, во текот на еден ѕвезден месев, Земјата има свртено дел околу Сонцето, правејќи го просечното време помеѓу една млада Месечина и следната да биде поголемо од ѕвездениот месец: приближно околу 29,5 дена. Ова е познато како синодички месец и одговара на она што се нарекува месечев месец.
Месечината поминува од југ кон север на еклиптиката кон нејзиниот растечки јазол и обратно кон нејзиниот опаѓачки јазол. Сепак, јазлите на орбитата на Месечината постепено се движат во повратно движење, поради дејството на гравитацијата на Сонцето врз движењето на Месечината и тие прават комлетно коло секои 18.6 години. Оваа регресија значи дека времето помеѓу секој премин на Мсесчината преку растечкиот јазол е малку пократок од ѕвездениот месец. Овој период е наречен наутички или or змејски месец.
Орбитата на Месечината се вкрстува со еклиптиката во двата јазли кои се за 180 степени одвоени еден од друг. Затоа, младата Месечина се јавува блиску до јазлите во два периода од годината на околу шест месеци (173.3 дена), ова е познато како сезона на затемнување и секогаш ќе има барем едно затемнување на Сонцето за време на овие периоди. Понекогаш младата Месечина се јавува доволно блиску до еден јазол за време на два последователни месеци за да го затемни Сонцето во два наврата во две делумни затемнувања. Ова значи дека, во која било година, секогаш ќе има барем две затемнувања на Сонцето, а вкупно може да има пет.
Затемнувања може само да се појават кога Сонцето е околу 15 до 18 степени оддалечено од јазол, (10 до 12 степени за централно затемнување). Ова е познато како граница на затемнување. Во времето кое е потребно Месечината да се врати до еден јазол (draconic месец), очигледната позиција на Сонцето се поместила за околу 29 степени, во однос на јазлите. Со оглед дека границата на затемнувањето создава големи можности до 36 степени (24 степени за централно затемнување), возможно е за делумни затемнувања (или ретко делумно и централно затемнување) да се појават во последователни месеци.
Патека
За време на централно затемнување, сенката на Месечината (или претсенка, во случај на прстенесто затемнување) се движи рапидно од запад кон исток преку Земјата. Земјата исто така ротира од запад кон исток, со околу 28 км/мин на Екваторот, но како што Месечината се движи во иста насока како Земјиниот вртеж со околу 61 км/мин, сенката скоро секогаш се движи во груба западна-источна насока преку мапата на Земјата со брзина на орбиталната брзина на Месечината минус вртежната брзина на Земјата.
Ширината на патеката на централно затемнување варира во зависност од релативниот очигледен пречник на Сонцето и Месечината. Во повеќето поволни ситуации, кога целосно затемнување се појавува многу блиску до перигејот, патеката може да биде до 267 км широка и времетраењето на целосноста може да биде над 7 минути. Надвор од централната патека, делумно затемнување се гледа на многу поголема површина од Земјата. Типично, сенката е 100–160 км широка, додека полусенчениот пречник е во износ поголем од 6400 км.
Времетраење
Следниве фактори го одредуваат времетраењето на целосно затемнување на Сонцето (по редослед се намалува значењето): Најдолгото затемнување кое е пресметано досега ќе биде на 16 јули 2186.
Појавување и циклуси
Целосно затемнување на Сонцето е ретка појава. И покрај тоа што се појавува некаде на Земјата на секој 18 месеци во просек, проценето е дека тие се повторуваат на било кое место на секои 360 до 410 години, во просек. Целосното затемнување трае максимум неколку минути на било која локација, бидејќи сенката на Месечината се движи кон исток со над 1700 км/ч. Целосноста во моментов не може да трае повеќе од 7 мин 32 с. Оваа вредност се менува со текот на милениумите и во моментов се намалува. До 8 милениум, најдолгото возможно теоретско целосно затемнување ќе биде помало од 7 мин 2 с. Последниот пат затемнување кое траело повеќе од 7 минути било на 30 јуни 1973 (7 мин 3 сек). Набљудувачите на надзвучниот авион „Конкорд“ беа во можност да го продолжат целосноста на затемнувањето за околу 74 минути летајќи по патот на сенката на Месечината. Следното целосно затемнување надминувајќи седум минути нема да се случи сè до 25 јуни 2150. Најдолгото целосно затемнување за време од 11,000 години од 3000 години п.н.е. до 8000 години н.е. ќе се случи на 16 јули 2186, кога целосноста ќе трае 7 мин 29 с. За споредба, најдолгото целосно затемнување на XX век со 7 мин 8 с се случи на 20 јуни 1955, а нема тотални затемнувања над 7 мин во XXI век.
Ако датумот и времето на било кое затемнување на Сонцето се знае, возможно е да се предвидат други затемнувања преку циклуси на затемнување. Саросот е веројатно најпознат и еден од најточните. Еден сарос трае 6.585,3 дена (нешто повеќе од 18 години), што значи дека, после овој период, ќе се случи идентично затемнување. Најзначајната разлика ќе биде западно поместување од 120° во географска должина (поради 0.3 дена) и малце во географска ширина (север-југ за непарни циклуси, обратно за парните). Саросот секогаш почнува со делумно затемнување блиску до еден од поларните региони на Земјата, потоа се поместува над светот преку серија од прстенести или целосни затемнувања и завршува со делумно затемнување на спротивниот поларен регион. Саросот трае 1226 до 1550 години и 69 до 87 затемнувања, со околу 40 до 60 кои се централни.
Честота на годишно ниво
Помеѓу две и пет затемнувања на Сонцето се јавуваат секоја година, со барем едно во сезона на затемнување. Бидејќи грегоријанскиот календар бил воспоставен во 1582, години кои имале по пет затемнувања на Сонцето се 1693, 1758, 1805, 1823, 1870 и 1935. Следното појавување ќе биде во 2206. Во просек, има околу 240 затемнувања на Сонцето секој век.
Конечна целосност
Целосно затемнување на Сонцето се гледа од Земјата поради случајните комбинации на околностите. Дури на Земјата, затемнувања од овој тип се познати на луѓето како привремена (на геолошка временска скала) појава. Стотици милиони години во минатото, Месечината била многу блиску до Земјата за прецизно да го оклузира Сонцето како што прави денес за време на затемнувања; и повеќе од една милијарда години во иднината, ќе биде премногу далеку да го стори тоа.
Поради плимното забрзување, орбитата на Месечината околу Земјата станува за 2.2 см поддалечена секоја година. Се проценува дека, за помалку од 1,4 милијарди години, растојанието од Земјата до Месечината ќе биде зголемена за 30,400 км. Во текот на овој период, очигледниот аголен пречник на Месечината ќе се намали, што значи дека повеќе не ќе може целосно да го покрие сончевиот диск гледан од Земјата. Ова ќе биде вака дури и кога Месечината ќе биде на перигејот, а Земјата на афелот. Покрај тоа, Сонцето расте во пречник за околу 5% на секои милијарда години. Според тоа, последното целосно затемнување на Сонцето на Земјата ќе биде за шест милиони години од сега.
Историски затемнувања
Историски затемнувања се многу вреден феномен за историчарите, со тоа што им овозможува неколку историски настани да имаат точна дата, од кои други датуми и антички календари можат да се определат. Затемнување на Сонцето на 15 јуни 763 п.н.е., спомнато во асирски текст е важно за хронологијата на стариот исток. Има други тврдења кои датираат за постари затемнувања. Кралот Џунг Канг наводно убил двајца астрономи, Хси и Хо, кои не успеал да предвидат затемнување пред 4,000 години. Можеби најстарото сè уште недокажано тврдење е на архелогот Брус Мас, кој наводно поврзува затемнување кое се случило на 10 мај 2807 п.н.е. со возможен метеорен удар во Индиски Океан врз основа на неколку антички митови за поплава кои спомнале за целосно затемнување на Сонцето.
Затемнувањата биле толкувани како знаци, или предзнаци. Античкиот грчки историчар Херодот напишал дека Талес од Милет предвидил затемнување кое се појавило за време на битка помеѓу Медијците и Лидијците. Двете страни ги спуштиле оружијата и прогласиле мир како резултат од затемнувањето. Точното затемнување останува неизвесно, иако прашањето било испитувано од страна на стотици антички и модерни власти. Еден можен датум е на 28 мај, 585 п.н.е., веројатно во близина на реката Кизил во Мала Азија. Затемнување евидентирано од Херодот пред Ксеркс I, заминал на неговата експедиција против Грција, која е традиционално датирана на 480 г. п.н.е., се совпаѓала со прстенестото затемнување на Сонцето на Џон Расел Хајнд во Сард на 17 февруари, 478 п.н.е. Алтернативно, делумно затемнување се гледало од Персија на 2 октомври, 480 п.н.е. Херодот исто така известува за затемнување на Сонцето во Спарта за време на Втората персиска инвазија на Грција. Датумот на затемнувањето (1 август, 477 п.н.е.) не се совпаѓа точно со конвенционалните датуми на инвазијата според историчарите.
Кинеските записи за затемнувањата започнуваат околу 720 п.н.е. Во IV век п.н.е., астрономот Ши Шен го опишал предвидувањето на затемнувањата со користење на релативните позиции на Месечината и Сонцето. Теоријата за „влијание на зрачењето“ (т.е., светлината на Месечината била рефлектирана од Сонцето) постоела во кинеската мисла од околу VI век п.н.е. (во Жи Ранот од Жи Ни Зи), но била спротивставена во I век н.е. од страна на филозофот Ванг Чонг, кој изјаснил во неговите дела дека оваа теорија не била ништо ново. Старите Грци, како што се Парменид и Аристотел, исто така ја поддржувале теоријата за Месечината кога сјаела поради рефлектираната светлина.
Биле направени обиди да се утврди точниот датум на Велики Петок, претпоставувајќи дека темнината опишана во Исусовото распнување било затемнување на Сонцето. Ова истражување не дало убедливи резултати, а Велики Петок е евидентиран на Пасха, која се одржува на за време на полна Месечина. Понатаму, темнината траела од шест до девет часа, или три часа, што е многу, многу подолго од осум-минутниот лимит за било кое целосно затемнување на Сонцето. Во западната полутопка, постојат неколку сигурни записи за затемнувања пред 800 година н.е., сè до доаѓањето на арапските и монашките опсервации во раниот среден век. Првото евидентирано набљудување на короната било направено во Цариград во 968 година н.е.
Набљудување
Гледајќи непосредно во фотосферата од Сонцето (светлиот диск од Сонцето), па дури и за само неколку, може да предизвика трајно оштетување на мрежницата на окото, поради интензивната видлива и невидлива радиација која фотосферата ја емитува. Ова оштетување може да резултира со оштетување на видот, па сè до слепило. Мрежницата нема чувствителност на болка и ефектите од оштетување на мрежницата може да не се појават со часови, па не постои предупредување дека повредата се јавува.
Во нормални услови, Сонцето е толку светло што е тешко да се гледа непосредно во него. Но, за време на затемнување, каде дел од Сонцето е покриен, полесно е и повеќе примамливо да се гледа. Гледајќи во Сонцето за време на затемнување е опасно колку што е и да се гледа кога не е во затемнување, освен за време на краток период од целосноста, кога сончевиот диск е комплетно покриен (целосност се јавува само за време на целосно затемнување и многу кратко; не се јавува за време на делумно затемнување или прстенесто затемнување). Набљудувајќи го сончевиот диск преку каков било вид на оптичко помагало (двоглед, телескоп, па дури и оптичка камера со окулар) е исклучително опасно и може да предизвика непоправлива штета на окото во дел од секунда.
Делумни и прстенести затемнувања
Набљудувајќи го Сонцето за време на делумни или прстенести затемнувања (и за време на целосно затемнување, надвор од краткиот период на целосноста) бара специјална заштита за очите, или посредни методи на гледање, ако се сака да се избегне оштета на окото. Сончевиот диск може да се набљлудува користејќи соодветна филтрација за да се блокира штетниот дел од сончевото зрачење. Очила за сонце не го прават набљудувањето на Сонцето безбедно. Само соодветно изработени и овластени сончеви филтри треба да се користат за непосредно набљудување на сончевиот диск. Особено, само-направени филтри користејќи секојдневни предмети како што е флопи диск изваден од опаковката, Компактниот диск, слајд филм со црна боја, зачадено стакло, итн. треба да се избегнат.
Целосност
Кога видливиот дел од фотосферата ќе стане многу мал, се јавуваат т.н. Бејлиеви монистра. Тие се мали нанижани светли делчиња на сончевата светлина кои се наѕираат низ долините на Месечината. Тогаш целосноста почнува со ефект на дијамантски прстен, последниот сјаен блесок.