cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Инсулински рецептор
Каскада на инсулин-рецептор-супстрат (IRS-каскада)
Преку т.н. IRS-адапторни белковини доаѓа до активирање на фосфоинозитид-3-киназата, што пак води до активирање на PI3-каскадата преку која се активира ензимот белковинска киназа Б (PKB или Akt). Белковинската киназа Б понатаму фосфорилира неколку целни ефекторни белковини. Со фосфорилацијата на ензимот гликоген синтаза киназа 3 (GSK-3), тој преминува во онеспособен облик (со фосфорилација GSK-3 се онеспособува), при што со тоа изостанува фосфорилацијата на ензимот UDP-гликоген синтаза, а изостанатото фосфорилирање на овој ензим значи дека тој останува во активна форма и нето активноста на овој ензим во клетката е засилена. Можна фосфорилација на инсулин-стимулираната белковинска киназа (ISPK, RSK2) доведува да ISPK премине во активна форма со што овој ензим понатаму преку фосфорилирање ја активира белковинската фосфатаза PP1G. PP1G го дефосфорилира ензимот гликоген фосфорилаза, кој со тоа преминува во онеспособен облик (отстранувањето на фосфатот ја онеспособува фосфорилазата). Преку овој процес глукозата (при висока обезбеденост со енергија) се насочува кон складирање во форма на гликоген.
Ензимот белковинска киназа Б (PKB) исто така е дел од сигналниот пат кој доведува до соединување на везикули кои носат GLUT-4 транспортни белковини со клеточната мембрана во мускулните и клетките на масното ткиво. Со соединување на овие везикули, доаѓа до вградување на GLUT-4 транспортните белковини во клеточната мембрана со што се овозможува рапидно превземање на глукозата во клетката. За активирање на GLUT-4 постои и друг пат.
Сигнална каскада преку SH2-адапторни белковини
Фосфорилацијата на SH2 адаптерната белковина 2 (APS) и понатамошното активирање на Cbl, GRF2, Tc10, CIP4 / 2 доведува до засилување на мобилизацијата на везикулите на GLUT4 и нивното вградување во клеточната мембрана со последователно масивно превземање на глукозата во клетката.
Наведените сигнални патеки доведуваат до пад на нивото на гликоза во крвта преку:
Рециклирање на интернализираниот рецептор
Инсулинскиот рецептор врзан за инсулинот по одредено време од врзувањето и активирањето на сигналната каскада се интернализира во клетката како комплекс од инсулин и инсулински рецептор. Комплексот од инсулин-инсулински рецептор по едноцитозата се наоѓа во цитозолот на клетката, најпрвио на новоформирани ендоцитоски везикули, кои понатаму соединуваат со ран ендозом. Во раниот ендозом започнува ензиматска разградба на инсулинот уште додека тој е уште врзан за рецепторот. Со зреењето на раниот ендозом, pH вредноста во ендозомот опаѓа, а киселата средина доведува до дисоцирање (одвојување) на инсулинот од инсулинскиот рецептор. Откако инсулинот се одвоил од рецепторот со што активирањето на рецепторот изостанува, ензими наречени белковина-тирозин кинази сега се во состојба да го дефосфолизираат рецепторот. Инсулинскиот рецептор во најголем дел се рециклира и повторно се вградува на клеточната мембрана, додека инсулинот останува во ендозомот, каде со одвива негова понатамошна разградба. Како последен чекор во разградбата на инсулинот е спојувањето на ендозомот со лизозом и комплетна ензиматска разградба на инсулинот до аминокиселини. Иако најголемиот дел од инсулинските рецептори се рециклираат, дел од нив се транспортираат до лизозмите за разградба.
Расалхаг
Расалхаг или Алфа Змијоносец (α Oph / α Ophiuchi) е најсјајна ѕвезда во соѕвездието Змијоносец.
Расалхаг има привидна величина од +2,08, и има ѕвездена класификација A5. Се наоѓа на околу 47 светлосни години од Земјата.
Ноќта на книгата
Ноќта на книгата е регионална културна манифестација која ја организира издавачката куќа Лагуна, која се одржува двапати годишно - кон средината на јуни и средината на декември.
Библиотеки во Ноќта на книгата
На оваа манифестација се приклучиле голем број на библиотеки со можност за попуст на зачленувањето.
Организатори
Организатор во 2019 година била издавачката куќа Лагуна и е организирана во читателските клубови на овој издавач, како и во книжарниците на Делфи. По повод на овој настан се објавуваат и нови изданија или реизданија на барани публикации.
Општина Валандово
Општина Валандово — општина во југоисточна Македонија. Центар на општината е градот Валандово.
Местоположба
Денешното Валандовско административно–територијално (општинско) подрачје се наоѓа на југоисточниот дел на Македонија, распространет на југ од Демиркаписката Клисура, источно од реката Вардар и на запад и север од планинските огранки на Плавуш и Беласица. На север, општината Валандово се граничи со Општина Конче, на исток со Општина Струмица, на југоисток со Општина Дојран и Општина Богданци, а на запад со Општина Гевгелија. Оттука, општината Валандово се наоѓа на патиштата кои водат кон Струмица и Дојран, а низ територијата на општината минува автопатот Е-75. Општината е оддалечена 26 километри од граничниот премин Дојран и 30 километри од граничниот премин Богородица, како и 48 километри од граничниот премин Ново Село. Територијата на општината Валандово се протега на 331 квадратни километри.
Релјеф
Според релјефот, општината Валандово се дели на два дела: ридско-планински и рамничарски. Првиот зафаќа 208 квадратни километри (63% од територијата), и тоа: целата северна страна оградена со планината Плавуш, источната страна кон планината Беласица и јужната страна кон Погана. Рамничарскиот дел зафаќа 123 квадратни километри (37 %) и се протега од изворот на Анска Река, на подножјето на Беласица, по целиот нејзин тек, сè до нејзиното влевање во Вардар. Просечната надморска височина на општината изнесува 226 метри, а на валандовското поле 82 метри, со што општината Валандово е една од најниските општини во Македонија.
Хидрографија
По централниот дел на Валандовската котлина се протега Анска Река, која претставува продолжение на Башибоска Река. Во јужната страна на општината тече реката Студена Вода, а на северната страна тече реката Мичковица, при што двете реки ги прифаќаат подземните води од јужниот и северниот масив. Студена Вода се влева во Анска Река кај месноста Страиште, а Мичковица се влева во Вардар крај селото Марвинци.
Клима
Валандовската општина се одликува со средоземна клима, со многу топли денови, со блага зима, при што просечните температури се движат од -5 до. Годишното количеството врнежи изнесува од 400 до 600 литри на квадратен метар, од кои најголем дел се во зимските и пролетните месеци. Во општината има 290 сончеви денови во текот на годината, просечната годишна температура изнесува, а апсорбираната топлинска енергија надминува 4 000 степени годишно.
Минерални богатства
Во однос на минералните богатства, во месноста Раброво до 1960 година се експлоатирал рудникот за хром, во месноста Казандол се пронајдени минерали богати со бакар, а над селото Бајрамбос се вршени испитувања за присуство на минерали богати со благородни елементи.
Историја
Во општината Валандово постојат повеќе археолошки наоѓалишта, кои сведочат за богатата историја на овој крај. Така, во минатото, општината била дел од областа Пајонија, за што постојат бројни докази. На пример, во близина на селото Дедели се наоѓа голема некропола со површина од околу 1 000 квдаратни метри, во која се пронајдени т.н. рамни скелетни гробови од пајонско време, оградени со камени плочи во форма на ковчези (цисти).
На просторот каде што денес се наоѓа градот Валандово се пронајдени остатоци од римската антика, кои се присутни во трите зони на археолошкиот комплекс "Валандово". Исто така, во овој комплекс се пронајдени остатоци од пајонската цивилизација, како и од старомакедонскиот, римскиот и рановизантискиот период. Врз основа на овие откритија се проценува дека во антиката Валандово достигнало висок цивилизациски развој, за што сведочат мозаичната површина од околу 200 м² во северозападниот дел на градот, како и мозаиците откриени во месностите "Расадник" и "Стакина чешма".
На оддалеченост од 7 километри југозападно од Валандово, од левата страна на Вардар, во близината на селото Марвинци, се наоѓа археолошкото наоѓалиште Исар-Марвинци (Исар-Кале), во кое се откриени траги од праисториска населба врз чии остатоци подоцна се развила античка населба од старомакедонскиот период. Оваа населба прераснала во значаен економски, сообраќаен и културен центар на областа, која се нарекувала Амфакситида.
Според некои претпоставки, во Валандовската котлина се наоѓал епископскиот град Добер, кој за првпат се споменува кон крајот на 5 век од страна на хелинистичкиот историчар Тукидид.
Стопанство
Главна стопанска гранка е земјоделството. Повеќето луѓе во Валандовскиот регион се занимаваат со лозарство и сточарство. Од земјоделските култури најмногу се произведуваат: зелка, кромид, пиперка, жито, јапонско јаболко, калинка итн.
Демографија
Според пописот од 2002 година, општината Валандово имала 11 890 жители и 3 545 домаќинства, а според пописот од 2021 година имала 10.508 жители:
Во однос на образовната структура на населението постаро од 15 години, 313 жители (3,2 %) се без образование, 2 495 жители (25,9 %) се со нецелосно основно образование, 2 859 жители (29,7 %) имаат завршено основно училиште, 3 416 жители (35,4 %) се со средно образование, 235 жители (2,4 %) имаат виша школа, 314 жители (3,2 %) имаат високо образование, а во општината има и еден магистер и тројца доктори на науки. Според економската активност, работната сила ја сочинуваат 9 590 жители, од кои 5 434 се економски активни, додека 4 156 се економски неактивни. Во рамките на економски активното население, 3 236 жители се вработени, а 2 198 се невработени. Во структурата на вработените преовладуваат оние кои се вработени во земјоделството (41,5 %), 35,5% работат во услугите и 22,3% се вработени во индустријата.
Самоуправа и политика
Градоначалник на општина Валандово е Перо Костадинов од редовите на СДСМ. Тој бил избран на локалните избори од 2017 година за мандат од четири години. Советот на општина Валандово е составен од 15 члена. Според последните локални избори од 2017 година, членовите на советот според политичката припадност за мандатот 2017-2021 се:
Општествени установи
Во 1983 година, со здружување на киното "Хром", пионерскиот дом и локалната радио-станица, е формиран културниот центар "25 Мај", кој претставува најважна културна институција во општината. Во просториите на културниот дом се сместени седиштата на повеќе културни организации и институции, како што се: "Фолк-фест Валандово", КУД "Гоце Делчев", "Распеани Валандовчани" и "Радио Валандово". Исто така, во составот на домот работи матичната библиотека "Гоце Делчев", како и постојаната музејска збирка.
Културни и природни знаменитости
Во општината Валандово постојат повеќе археолошки наоѓалишта, од кои најпознати се:
Општината Валандово е богата и со фосилни пронајдоци. На пример, во месноста "Јолбурун", крај Прстенска Река, пронајдени се фосили на праисториски животни од семејството на слоновите - мастодони, познати под името „Фосилите од башибос“.
Почнувајќи од 1985 година, во Валандово се одржува најпознатиот македонски фестивал на новосоздадени народни песни "Фолк Фест Валандово". Од 1992 година, во селото Чалакли се одржува фестивалот на пролетни веселби "ХИД-БАХ ШЕН ФЕСТ", кој е посветен на празнувањето на пролетнот празник Хидрелез и на негувањето на традициите на локалното турско население.
Личности
Ѓорге Иванов - Универзитетски професор и претседател на Република Македонија.
Петар Гошев - Поранешен претседател на ЦК на СКМ-ПДП, основач и прв претседател на Демократската партија, пратеник во Собранието на Република Македонија, министер за финансии и гувернер на Народната банка на Република Македонија.
Нано Ружин - Универзитетски професор, поранешен пратеник во Собранието на Република Македонија и поранешен амбасадор на Македонија во НАТО.
Култура и спорт
Во општината делуваат следниве спортски клубови: Во Валандово се изгради првата спортска сала под името „Филип II Македонски“, како дел од проектот на Ввадата за изградба на нови 35 сали низ Република Македонија.
Дмитриј Сичов
Сичов својата професионална кариера ја започнал во 2000 година како играч на ФК Спартак Тамбов, и во истиот тим се задржал до 2001 година, кога преминал во ФК Спартак Москва. Во сезоната 2001/2002 преминал во ФК Олимпик Марсеј, за да веќе следната година повторно се врати во својата земја, овој пат во редовите на ФК Локомотив Москва. За Руската фудбалска репрезентација дебитирал во 2002 година и одиграл 47 натпревари, постигнувајќи 15 голови.
NGC 1440
NGC 1440 — спирална галаксија во соѕвездието Еридан, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 1440 е од видот SB0. Видливиот сјај со голо око изнесува 11,6 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,6 m, додека површинскиот сјај изнесува 12,8 m/лм2. NGC 1440 има привидни димензии од 2,2' х 1,6'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 3 ч 45 м 2,9 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, - 18° 15' 59". Положбениот агол на објектот е во износ од 28°.
Други поделби
Проучување на NGC 1440 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 13752. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 312; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 5884. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1475.
Национален парк Ѓердап
Вкупната површина на националниот парк изнесува 93.968 хектари, а со заштитна зона е обфатено 63.786,48 хектари. Главна природна појава на оваа подрачје е грандиозната Ѓердапска Клисура низ која протекува реката Дунав.
Обфаќа тесен пошумен ридско-планински појас, широк 2 до 8 km долж Дунав, кој се издига над Дунав од 50 до 800 метри надморска височина.
Националниот парк Ѓердап се нарекува и речен национален парк, бидејќи значаен дел од Ѓердап го сочинува Дунав, а и најголемата и најдолгата клисура во Европа, чудесната железна порта, дивата ботаничка градина и најголемиот европски археолошки музеј во природата.
Автопатишта во Македонија
Автопатната мрежа во Република Македонија изнесува вкупно 317 километри, со дополнителни 57 километри кои се во изградба, при што вкупната мрежа би изнесувала 374 км до 2021 година. Во 2020 се очекува да започне изградбата на делницата од Скопската обиколница до границата со Косово, а се планира и проектирање на автопат од Требеништа до Ќафасан. По завршувањето на тековните проекти, би имале солидна автопатна мрежа во споредба со ЕУ земјите. Ограничувањето на брзината е 130 км/ч, знаците се со зелена позадина, а хоризонталната сигнализација е со бели линии. Патарини се наплаќаат на наплатни рампи кои се оддалечени 20-40 км, а цената за патнички возила е од 30 до 80 денари.
Национален парк Ѓердап
Специфичен историјски развој, многу поволна клима, комплексна мрежа на клисури, кањон и длабоки заливи, оваа област се издвојува како единствен европски резерват на терцијарна флора, вегетација и фауна.
Автопатишта во Македонија
Автопат А1 (Пријателство)
А1 автопатот (Пријателство) е дел од европскиот коридор Е-75 и ја поврзува границата со Србија со онаа на Грција, минувајќи низ Куманово, Миладиновци (клучка со А2), Петровец (клучка спрема Скопје), Велес, Неготино, Демир Капија, Гевгелија. Ова е првиот автопат изграден во државата, започнат уште во 1979 г.
Национален парк Ѓердап
Основање
Како Национален парк Ѓердап бил прогласен во 1974 година, за да се стави под заштита на Ѓердапската Клисура и природниот простор покрај клисурата, како просторна целина, со исклучителни културно-историски вредности, значајни природни екосистеми во состав од исклучителна вредност и реткост, објекти со изворна флора и фауна и добро зачувани шуми со природен состав и исклучителен изглед. Како компанија за заштита и развој на Националниот парк Ѓердап е основана 5 јуни а 1989 година, со усогласување со законските прописи од 1993 година, работи како Јавно претпријатие „Национален парк Ѓердап“. Седиштето на „Национални парк Ѓердап” е во Долен Милановац, а работните единици се во Добра и Текија.
Автопатишта во Македонија
Автопат А1 (Пријателство)
Делот од Демир Капија до Смоквица беше двонасочен магистрален пат сè до 2018 год, кој поминува низ Демиркаписката Клисура, па така претставуваше опасна магистрала, особено за странските возачи кои поради преголема брзина или умор често предизвикуваа сообраќајни незгоди. Со изградбата на 28-те километри од автопатната траса, која се пушти во употреба во 2018 г., се зголеми безбедноста, но и се комплетираше македонскиот дел од Е-75.
Автопат А2 (Мајка Тереза)
А2 автопатот (Мајка Тереза) е дел од европскиот коридор Е-65. Автопатот е исто така дел од подолгиот национален коридор (државен пат) А2, кој ги поврзува ГП Деве Баир со ГП Ќафасан. Автопатот започнува кај клучката со А1/А4 кај Миладиновци и од тука продолжува на запад, поминува по обиколницата кај Скопје, па потоа го поврзува Тетово и завршува кај Гостивар. На 25 километарското растојание меѓу Тетово и Гостивар автопатот има по 2 ленти во двата правци, но е без помошна лента, па според некои стандарди е категоризиран како експресен пат. Во тек е изградба на делницата од Кичево до Охрид, која требаше да се изгради до 2018 год, но поради новонастанатите проблеми мораше да се проектира повторно, па крајниот рок за изградба се продолжи до 2021 г., а исто така има планови за автопатско поврзување и на најтешкиот дел од овој коридор, од Гостивар до Кичево кој поминува низ стрмни планински предели. Според категоризацијата од 2011 година, А2 почнува кај Деве Баир, но тие ги ставаат сите автопатишта, експресни и магистрални патишта во една категорија, а тука ги опишуваме само делниците кои се со автопатско решение.
Национален парк Ѓердап
Основни одлики
Кањонските долини се зачестени во варовнички јужни Карпати.
Автопатишта во Македонија
Автопат А4 (Гоце Делчев)
Државниот пат А4 почнува кај Граничниот премин Блаце и завршува кај Граничниот премин кај Ново Село. Автопатски е поврзана само делницата од Миладиновци каде што има клучка со А1 и А2 до Штип, преку Свети Николе. Оваа 47 километарска делница е пуштена во употреба на почетокот на 2019 г. Има план за изградба на автопат од Скопје до Блаце (граница со Косово), исто така дел од А4.
Национален парк Ѓердап
Основни одлики
Ѓердап, Железната порта, е предизвик за патниците, трговците, воините и мировниците илјадници години. Тоа е порта помеѓу два важни културни и економски делови на светот, помеѓу долниот и средниот регион на Подунав. Ѓердап отсекогаш бил природно стратешко место од големо значење, и во војна и во мир. Затоа покрај Ѓердап има голем број историски споменици.
Автопатишта во Македонија
Иден Автопат А3
Државниот пат А3 ги поврзува ГП Делчево (граница со Бугарија) со ГП Меџитлија (граница со Грција, минувајќи преку Кочани, Штип, Велес, Прилеп и Битола, од кај што се раздвојува еден крак и продолжува до Охрид. Заклучно со 2021 година, А3 не е со автопатско решение, освен делницата од Три Чешми до Кадрифаково која е заедничка со А4. Во тек е проектирање на автопат од Битола до Прилеп, кој се очекува да започне со изградба кон крајот на 2021 или почеток на 2022 г. Се разгледуваат и опции за финансирање на автопатски правци Велес - Прилеп, како и Битола - Меџитлија. Делницата Кочани - Штип е експресен пат кој може да се надогради во иднина.
Национален парк Ѓердап
Основни одлики
Со одлука на Унеско Ѓердап е прогласен за геопарк.
Флора на Ѓердап не се одликува само со разновидност и богатство, туку и со изразен реликтен карактер. На просторот на паркот опстанува преку 1100 растителни врсти.
Разновидноста на живеалиштата и заедниците се рефлектира и во фауната, која, како и флората, носи белег на реликтност. Во оваа област можете да најдете мечка, рис, волк, чакал, чавка, був, црна род како и многу други видови.
Културно историско наследство
Многу поволните услови за живот се причина за постојаното присуство на човекот, за што сведочат многу археолошки наоди и културно-историски споменици, како што се населбата Лепенски Вир, археолошките наоѓалишта како Тврдината Дијана, Голубачки Град, остатоци од Трајановиот мост, Трајановите табли, римски лимес, разни замоци, до зачувани примери на народна српска архитектура.
Валовишка тврдина
Валовишка тврдина (Κάστρο Σιδηρόκαστρου) — средновековна тврдина на ридот Хисар над градот Валовишта, Егејска Македонија.
Историја
Тврдината е изградена во 527 г. за време на царот Јустинијан I (527 - 565). Обновена е во XI век од Василиј II (976 - 1025) и подоцна од Андроник III Палеолог (1328 – 1341).
Архилох
Архилох — старогрчки сатиричар.
Творештво
Архилох е творец на јамбот. Тој извршил големо влијание врз Хорациј, кој ги напишал своите „Еподи“ по угледот на Ахилох.
NGC 5818
NGC 5818 — леќеста галаксија во соѕвездието Воловар, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 5818 се споменува и како UGC 9643, MCG 8-27-46, CGCG 248-39, NPM1G +50.0301.
Откривање
Објектот е откриен на 23 април 1887 година од страна на Луис Свифт, со помош на рефрактор, чијашто леќа имала пречник од 16 см.
Пржино
Историја
Општина Кисела Вода е основана на 28 јуни 1955 г. кога Кисела Вода, Пржино и Црниче биле мали села и не спаѓале под градот, но со текот на времето тие се урбанизирале и станале градски населби.
NGC 5818
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 5818 е од видот S0. Видливиот сјај со голо око изнесува 13,7 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,7 m, додека површинскиот сјај изнесува 13,6 m/лм2. NGC 5818 има привидни димензии од 1,2' х 0,9'.
Пржино
Институции
Институтот за земјотресно инженерство и инженерска сеизмологија - Скопје
NGC 5818
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 14 ч 58 м 58,3 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +49° 49' 19"". Положбениот агол на објектот е во износ од 170°.
Други поделби
Проучување на NGC 5818 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 53530. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 78; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 3477. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 706.
Бура (теленовела)
Бура, оригинално именувана како La tempestad, е мексиканска теленовела која сè уште е во фаза на снимање. Продуцент на теленовелата е Салвадор Мехиа Алехандре, а како официјална продукциска куќа зад овој проект стои познатата ТВ куќа Телевиза. Теленовелата всушност претставува римејк на колумбиската серија La Tormenta, продуцирана од RTI Colombia за Телемундо. Протагонисти во теленовелата ќе бидат Вилијам Леви и Ксимена Наравете, додека улогата на главните антагонисти им припадна на Иван Санчез, Лаура Кармине, Сезар Евора и Адриана Лувиер. Меѓу антагонистите ќе може да ја видиме и ветеранот во глумецската уметност, глумицата Даниела Ромо.
Приказна
Canal de las Estrellas ќе ја емитува првата епизода од La Tempestad на 13ти мај 2013 година, по завршувањето на серијата Amores verdaderos на 12ти мај.
Улоги
{| class="wikitable"
|-
}}
Временска низа
Временска низа е подредената низа на набљудувања. Временската низа може да се дефинира како група на мерења, хронолошки подредени, за одредена големина која е предмет на интерес. Подредувањето се врши во однос на времето, и тоа најчесто во еднакви временски интервали. Така се добиваат годишни временски низи, квартални временски низи, месечни временски низи, неделни временски низи, дневни временски низи и слично. За временската низа е важен редоследот на набљудувања, за разлика од вкрстените податоци, кај кои не е важен редоследот на набљудувања.
Видови временски низи
Во зависност од тоа како се бележат податоците, временските низи можат да бидат прекинати (дискретни) и непрекинати (континуирани). Прекинатите временски низи претставуваат низа на набљудувања кои се јавуваат во одредени моменти во текот на времето. Непрекинатите временски низи се оние чиишто податоци можат да се добијат во секој момент од времето. Сепак, оваа поделба е условна, затоа што од непрекинатата временска низа може да се создаде прекината со помош на еден од следните два метода: метод на систематски примерок и метод на временска агрегација: Методот на систематски примерок подразбира вредностите на непрекинатата временска низа да се бележат во одреден момент. На пример, нивото на цената на златото постои во секој момент, но месечните податоци се добиваат со бележење на цената секој петнаести во месецот. Слично, познато е дека на берзата цените на акциите се менуваат многупати во текот на денот. Доколку се бележи само цената при затворање на берзата се добива низа на дневни податоци. Методот на временска агрегација се состои од кумулирање на вредностите кои ги зема набљудуваната променлива во определен период. На пример, нема смисла да се зборува за вредноста на бруто-домашен производ во секој момент. Оваа променлива добива вредност за определен период, така што БДП најчесто се набљудува квартално или годишно.
Според тоа како се искажуваат вредностите на временските низи, тие можат да бидат изворни и изведени. Изворна временска низа е онаа чии вредности се искажани во нејзините изворни мерни единици. Доколку се извршат математички операции (пр. логаритмирање) на вредностите на изворната временска низа се добиваат нови вредности кои припаѓаат на изведена временска низа.
Во зависност од тоа дали статистичките својства на временската низа се менуваат со текот на времето или не, временските низи можат да бидат стационарни или нестационарни. Слободно кажано, временската низа е стационарна ако нејзините вредности осцилираат околу одредено константно ниво. Во спротивно временската низа е нестационарна. Вообичаено изворните економски низи се нестационарни, додека нивните диференции од прв ред се стационарни.
Одлики на економските временски низи
Економските временски низи поседуваат барем една од следните четири одлики: постоење на тренд, постоење на сезонска компонента, постоење на структурно прекршување, и постоење на нестабилна варијанса.
Тренд
Трендот го претставува долгорочното развојно движење на временската низа. Тој може да биде растечки или опаѓачки. Најголем број од економските временски низи имаат растечки тренд. Во зависност од тоа дали растот на серијата низ времето може да се предвиди или не, трендот може да биде детерминистички или стохастички. Детерминистичкиот тренд е предвидлив. Постоењето на детерминистички тренд може едноставно да се моделира преку линеарна функција на трендот:
yt=β0+ β1+et
каде со yt се означуваат вредностите на трендот, t го претставува времето, β0 и β1 се параметри кои треба да се оценат (во случај на растечки тренд β1> 0), а et ја претставува случајната грешка (стохастичка компонента).
Освен линеарна, можат да се користат и функции на трендот од друг облик: квадратна, тригонометриска и слично. Стохастичкиот тренд не може да се предвиди врз основа на познавањето на податоците од минатото. Кај стохастичкиот тренд доминантна е улогата на стохастичката компонента, која од друга страна, има занемарлива улога кај детерминистичкиот тренд.
Сезонска компонента
Кај многу економски низи кои се мерат квартално или месечно сезонските варијации претставуваат значаен дел на вкупните варијации. Овие низи се одликуваат со одредени правилности во своето движење кои имаат сезонски карактер. Присуството на сезонската компонента влијае на тоа да постои повисок степен на корелација помеѓу набљудувањата на исти квартали во различни години отколку помеѓу соседни квартали на една иста година.
Структурно прекршување
Структурното прекршување претставува група на набљудувања кои значајно се разликуваат од дотогашното движење на временската низа. Структурното прекршување е резултат на интервенција. Интервенцијата е познат егзоген настан кои влијае на движењето на временската низа. На пример, почетокот на транзицијата со себе носи радикални промени во економската политика: девалвација на валутата, либерализација на цените и на трговската размена со странство, реформа на даночниот систем, приватизација и слично. Од своја страна, тие го менуваат движењето на следните временски низи: инфлација, извоз, увоз, номинален и реален девизен курс, невработеност и слично. Дејството на интервенцијата може да биде еднократно или трајно. Еднократното дејство на интервенцијата се одразува со појава на една нестандардно набљудување. Трајното дејство создава перманентна промена во движењето на временската низа.
Нестабилна варијанса
Постоењето на нестабилна варијанса е честа одлика на финансиските пазари, пред сè на цените на хартиите од вредност. Учесниците на берзата реагираат на секоја нова информација така што ги продаваат постојните или купуваат нови акции. На тој начин доаѓа до промена на цените на акциите, а со тоа и до промена на нивните приноси. Деталното анализирање на новите информации може да влијае на смирување на берзата, односно на намалување на обемот на трансакции. Поради тоа, доаѓањето на нови вести влијае на пораст на варијабилитетот на цените на акциите, кои потоа се намалува, а новите информации можат да предизвикаат повторен раст на варијабилитетот. Може да се каже дека стапките на принос на цените на акциите поминуваат низ фази на висок и низок варијабилитет. Ова е одлично кажано во насловот на трудот на Campbell and Hentschel од 1992 година: „Непостоењето на новости е добра вест: Асиметричен модел на променливата волатилноста на приносите на акции“ (англиски: No News is Good News: An Asymmetric Model Changing Volatility in Stock Returns). Емпириски е покажано дека степенот на варијабилитетот зависи од тоа дали новата вест инвеститорите ја сметаат за позитивна или негативна. Варијабилитетот е поголем во случај на негативна вест. Мора да се нагласи дека во моделите се користи т.н. условна варијанса, која се нарекува волатилност. Променливата волатилност низ времето во литературата се нарекува и условна хетероскедастичност.
Компоненти на временската низа
Стандардниот модел на однесувањето на временската низа ги идентификува различните компоненти на серијата. Традиционално, четири компоненти се барем делумно претставени во повеќето времески низи :
Многу временски низи имаат тенденција да растат или опаѓаат мошне константно во текот на долги временски периоди, што укажува на тренд компонентата. На пример, мерките на национално богатство, како што е бруто-домашниот производ вообичаено растеле во текот на времето. Трендовите честопати се задржуваат во текот на времето и кога тоа го прават, тоа обезбедува важна компонента за развивање на прогнози.
Друга важна компонента е сезонскиот образец на однесување. Сезонското движење може да се повторува во текот на циклусот од четири квартали или дванаесет месеци кои ја претставуваат секоја година. Ако e потребно попрецизно предвидување тогаш сезонската компонента е неопходно да се вклучи во моделот. Ако предвидиме дека сезонските варијации ќе продолжат тогаш оценувањето на сезонската компонента мора да биде опфатено во нашиот модел на предвидување. За некои цели, сезонскиот карактер може да биде непријатност. Во многу примени аналитичарот бара оценување на вкупните движења во временската низа кои не се контаминирани од влијанието на сезонските фактори. При тоа потребно е да се примени времеска серија ослободена од сезноското влијание, за која се вели дека е сезонски приспособена.
Сезонските обрасци на однесување во временсата серија претставуваат форма на стабилно осцилаторно однесување. Освен тоа, многу деловни и економски временски низи покажуваат осцилторни или циклични движења кои не се поврзани со сезонското однесување. На пример, многу економски низи имаат обрасци на однесување како деловни циклуси на порасти и опаѓања. Овој образец на однесување е вообичаена временска низа на деловен циклус и можеме да го опишеме историското однесување со циклични движења. Меѓутоа не e укажано дека постои доволна регуларност во таквите историски обрасци на однесување која би ни овозможила сигурно предвидување на идните врвови и амбиси. Навистина, расположливите докази укажуваат дека ова не е случајно.
Ги разгледавме трите извори на варијабилност во временската низа. Кога би можеле да ја карактеризираме временската низа примарно со помош на тренд, сезонски и циклични компоненти, тогаш серијата би варирала рамномерно во текот на времето, и прогнозите би можеле да бидат направени со користење на овие компоненти. Меѓутоа фактичките податоци не се однесуваат на тој начин. Освен главните компоненти серијата ќе покажува случајни, ирегуларни компоненти предизвикани од мноштво фактори кои влијаат на однесувањето на некоја фактичка серија и покажуваат обрасци на движење кои се мошне непредвидливи врз основа на минатото искуство. На овие обрасци на движење може да се гледа слично како што се гледа на членот на случајната грешка во моделот на регресија.
Временската низа може да биде прикажана со модели зановани на следниве компоненти: тренд компонента (Tt), сезонска компонента (St), циклична компонента (Ct) и случајна компонента (It).
Со користење на овие компоненти, можеме ја да дефинираме временската низа како збир од нејзините компоненти или како адитивен модел:
За разлика од тоа, во други услови можеме да ја дефинираме временската низа како производ на најзините компоненти или како мултипликативен модел, кој е често претставен како логаритамски адитивен модел:
Yt=TtStCtIt
Не треба да се ограничуваме на овие две структурни форми. На пример, во некои случаи би можеле да имаме комбинација од адитинвни и мултипликативни форми, како што е хибридниот.
Анализа на временските низи
Статистичката анализа на временските низи подразбира нивно изучување со помош на статистички методи, со цел да се утврдат законитостите на развојот во набљудуваниот и предвидување во идниот период. Статистичката анализа на промените на набљудуваните појави во текот на времето се сведува на квантитативната анализа на варирањата на временските низи и нивните меѓусебни врски. Тие варијации, изразени во апсолутни или релативни износи, се јавуваат како резултат на сложеноста и променливото влијание на бројни фактори. Поради тоа, при анализата мора да се води сметка за тоа, ако сакаме што е можно повеќе да прибереме информации за една временска низа. Постојат бројни методи за анализа на временските низи. Едната група ја сочинуваат методите кои на анализата на временските низи и приоѓаат од аспект на времето (во функција на времето), а во втората оние кои приоѓаат од аспект на честотите (во функција на честотите). Разгледувањето на временските низи во доменот на честотите е предмет на хармониската и спектралната анализа. Истражувањето на моделите на развојните тенденции на појавите, како и меѓусебните односи на временските низи и нивно предвидување нашле мошне широка примена, а во статистичката теорија и методологија мошне голем простор.
Цели на анализата на временски низи
Основни цели на анализата на временски низи се: (1) опишување (дескипција) на временската низа, (2) објаснување на временската низа и (3) предвидување на временската низа. На почетокот на анализата се врши опишување на временската низа. Целта е да се обезбедат информации за основните одлики на временската низа. Се испитува: дали временската низа е стационарна или не, дали постојат специфичности во движењето на временската низа, дали временската низа е нормално распоредена, дали е потребно да се трансформира временската низа и слично. Одговорите на овие прашања претставуваат појдовна основа за реализација на втората цел на анализата. Целта на објаснувањето на временската низа е да изврши избор и оценување на математички модел кои на задоволителен начин го претставува движењето на временската низа. Моделите на временски низи се разликуваат по тоа дали анализата на временските низи е едно димензионална или повеќе димензионална. Во едно димензионалната анализа временската низа се моделира само врз основа на сопствената динамика. Повеќе димензионалната анализа користи временски низи на повеќе објаснувачки променливи. Врз основа на избраниот и оценет модел се врши предвидување на идното движење на временската низа. Предвидувањето е од особена важност за многу организации, бидејќи добиените резултати од предвидувањето се користат при донесување на важни одлуки.
Кратка историја на анализата на временски низи
Анализата на временските низи се темели на развојот на пет различни научни области. Корените на првата област се во изучувањето на астрономските и метеролошките временски низи. Тие ја создадоа теоријата на стационарните стохастички процеси. Развиена е од математичарите Колмогоров, Норберт Винер и Крамер (Cramer) во првата половина на XX век. Втората област ја претставуваат методите за израмнување (англ. Smoothing methods). Овие методи ги користат сметачките можности на првите компјутери. Развиени сè со цел да се подобри предвидувањето на производството и продажбите во 1960-тите. Третата област е теоријата за предвидување и контрола на линеарните системи. Развиена е за потребите на инженерството за автоматска контрола во 1970-тите. Четвртата област е теоријата на нестационарните и нелинеарните процеси. Развиена е од страна на статистичари и економетричари во последните дваесет години на 20 век. Последната, петта област се мултиваријационите модели и методи за намалување на димензиите на динамичките системи. Оваа област сè уште се развива. Затоа, може да се каже дека методите кои денес ги користи анализата на временски низи се резултат на развојот на истражувањата во математиката, статистиката, инженерството, физиката и економијата во текот на 20 век.
Истанбулски музеј на уметноста
Истанбулскиот музеј на уметноста (турски: İstanbul Modern Sanat Müzesi), е музеј на современа уметност во Истанбул, Турција. Музејот бил основан на 11 декември, 2004. Музејот се наоѓа во областа Тофан, на Босфорот и е првиот музеј од таков тип во Турција. Музејот располага со два спрата. На горниот спрат има постојана изложба, заедно со продавница и ресторани. Привремените изложби се наоѓаат на долниот спрат, заедно со кино и библиотека.
Димитриј Торбински
Димитриј Торбински (руски: Дмитрий Евгеньевич Торбинский, роден на во ) — руски фудбалер кој во моментот настапува за екипата на ФК Локомотив Москва.
За Руската фудбалска репрезентација дебитирал во 2007 година и постигнал два гола.
Јазол (филм)
Јазол - македонски филм од 1985 година, во режија на Кирил Ценевски, а според сценариото на Славко Јаневски.
Дејството на филмот се одвива во март 1943 година, за време на интернацијата на Евреите од Скопје. Никола е хирург кому му е одземена дозволата и тој ги менува вечерите во кафеана каде германски офицери со бугарскиот офицер Симеонов играат руски рулет со пиштол насочен во главата на затвореник. По самоубиството на еден германски мајор, Никола и затвореникот бегаат.
Улоги
Останати улоги ▼
Автопат
Автопатот е сувоземен пат од највисока класа што служи за движење на моторни возила. Автопатот е направен така што возилата може да се движат со поголема брзина во споредба со двонасочните неразделени патишта. Автопатот се јавува под следниве имиња: (германски: Autobahn, англиски:highway/motorway/freeway, француски: autoroute, италијански: autostrada, шпански: autopista/autovia, итн.
Опис
На автопатиштата, ограничувањето на брзината обично изнесува до 130 км/ч, во зависност од теренот, интезитетот на сообраќајот, квалитетот на подлогата, временските услови итн. Но, во некои држави, како на пример во Германија, на автопатот дури и нема ограничување во брзите ленти.
Првите автопатишта се изградени во Италија и САД во дваесеттите години на XX век, а во Германија е изграден првиот 30-километарски автопат во 1932 година.
Автопатиштата во Македонија
Во Македонија, првиот автопат (делницата кај Петровец) е изградена за време на СФР Југославија во 1979 година (Видете: Автопатишта во Македонија).
Цариградски хиподром
Историја
Самиот збор хиподром доаѓа од грчките зборови хипос кое значи коњ и дромос кое значи стаза. Ова јасно кажува дека хиподромот во Цариград бил користен главно за трки на коњи, кои претставувале омилена забава во стариот век, посебно во грчкиот и римскиот и византискиот свет.
Изградбата на хиподромот започнала веднаш по зазимањето на градот од страна на Римјаните во времето на императорот Септимиј Север (193-211) во 203 или 205 година по примерот на Циркус Максимус во Рим, и бил завршен 127 години подоцна. Пред да започне со неговата изградба, постоел друг хиподром кој бил изграден од дрво и бил сосема мал.
На овој хиподром новиот император по своето крунисување се појавувал во императорската ложа и ги добивал своите први поздрави од насобраната толпа. Со текот на времето, овие циркуси игри, наречени во византиско време димами (demos) се претворале во политички игри, изразувајќи едно или друго политичко, општествено или религиозно расположение.
Во текот на византискиот период, хиподромот претставувал центар на општествениот живот во градот. Честопати ова претставувало местото каде биле залагани пари за победниците во трките. Првично право на учество имале само четири екипи од четири политички партии: Сини (Venetoi), Зелени (Prasinoi), Црвени (Rousioi) и Бели (Leukoi). Во текот на натпреварувањата, финансиските можности на Белите и Црвените постепено се намалиле, па останале само останатите два табори. Соперништвото помеѓу Сините и Зелените често доведувало до политички и религиозни соперништва, а понекогаш и до избувнување на немири и граѓански војни. Еден од најпознатите такви немири е т.н. Бунтот Ника од 532 година. Се смета дека вкупно загинале 30.000 луѓе. Бунтот траел една недела, и во тој период бил запален речиси половина од градот, а загинале десетици илјади луѓе. Во текот на бунтот е уништена и втората црква Света Софија.
Цариградскиот хиподром останал место за рекреација за императорите до 1204 година, кога градот бил заземан од страна на крстоносците. Крстоносците ја зеле бронзената статуа која денеска е позната како Коњ на Свети Марко и се наоѓа во Венеција. Во 1261 година, градот бил заземен од Византија, но хиподромот бил во многу лоша положба.
По 1453 година, и доаѓањето на Османлиите, хиподромот бил претворен во каменолом. Овој историски објект бил буквално избришан од лицето на земјата. Денес остатоците од хиподромот се наоѓаат на длабочина од 4 метри од нивото на земјата. Еден дел од хиподромот бил разрушен при изградба на Сината џамија, а останатиот најверојатно послужил за изградба на други џамии.
Опис
Хиподромот се наоѓал во близина на Аја Софија, на просторот на денешниот плоштад Султан Ахмед. По својот изглед, хиподромот претставувал правоаголна песочна сцена со должина од над 450 метри и ширина околу 130 метри и имал капацитет од 100.000 луѓе. Градбата од трите страни била опколена од сфенда (трибини распоредени како полукружен амфитеатар). Сфендата имала 16 редови, а според некои податоци дури 30. Врз неа биле поставени мермерни клупи, над кои се наоѓал висок подиум и чии краеви се потпирале на два реда столбови, кои биле високи 8 метри. Просторот меѓу столбовите бил украсен со скулптури, донесени од целата империја. Четвртата страна на арената се затворала од кафизма, односно голема градба со ложи за императорот, која била поврзана со покриен тунел кој водел до царскиот дворец (Катисма) . Кафизмата била украсена со бронзена квадрига (четри коњи) која била донесена од Грција, и смета за творба на големиот вајар Лисип.
Под императорската трибина, на специјален балкон се наоѓале музичарите, а уште пониско од нив се наоѓала вратата низ која на арената излегувале учесниците. Во центарот на хиподромот се наоѓала камена подлога, која била украсена со обелисци, статуи и столбови.
Централни обележја
Кривините околу кои скршнувале кочиите биле означени со два египетски обелисци, познати како обелиск на Теодосиј и Змиски столб. Тие претставувале големи уметнички дела. На пример, според зборовите на византискиот историчар Никита Хониета, статуата на седнатиот Херкулес била со такви димензии, што само клештите на раката била колку половината човек, а скулптурата на прекрасната Елена, украсена со скапоцености, дополнително ја потикнувала публиката со својата убавина. Византиските мајстори биле неполоши од древните уметници. Издигнатиот од нив Златен обелиск, кој бил висок 25 метри, честопати бил споредуван со статуата во Родос. Денеска се зачувани само четири обелисци, и тоа: Квадригата (Венеција); Обелиск на Теодосиј, Обелиск на Константин и Змиски столб.
Најпознат опис на хиподромот дал учесникот од Четвртата крстоносна војна, Роберт де Клара:
Хиподромот денес
Денеска, местото каде некогаш се наоѓал хиподромот се нарекува Султанахмедов плоштад, и на истиот му се посветува големо влијание. Старата тркачка патека е означена, и покрај тоа што се наоѓала околу шест метри под земјата. Преживеани споменици од хиподромот се оние кои се наоѓале во неговата средина, и тоа двата обелисци и еден столб кои се заградени.
Германската фонтана, или фонтаната на кајзерот Билхем била изградена во 1900 година по повод посетата на германскиот цар Вилхем II на Истанбул во 1898 година и се наоѓа на северниот влез од некогашниот хиподром, пред Сината џамија.
Хиподромот бил прикажан на задната страна на турската лира од 500 банкноти од 1953-1976 година
.
Петта египетска династија
Петтата династија на древниот Египет (династија V) често се комбинира со династиите III, IV и VI како Старо Кралство. Фараоните на Петтата династија владееле околу 150 години, од почетокот на 25 век п.н.е. до средината на 24 век п.н.е.
Владетели
Познатите владетели од Петтата династија се наведени подолу. Манетон запишал 248 години владеење на Петтата династија; сепак, фараоните од оваа династија најверојатно владееле приближно 150 години. Оваа проценка варира од научник и извор. Хоровото име и повеќето имиња на кралиците се земени од Додсон и Хилтон. Манетон пишува дека кралевите на петтата династијата владееле од Елефантин, но археолозите откриле докази кои покажуваат дека нивните палати сè уште се наоѓале во Инеб-Хеџ („бели ѕидови“).