Научно_знаење
2.Поимниот апарат на науката
Во своето елементарно значење, кое е од филозовски карактер, категориите се најопшти поими, без кои нема знаење. Според Хегел, категоријата е самиот поим на работите, што е всушност објективен став. Кант тврдел, дека категориите се основни поими на сознанијата apriore, бидејќи одлучуваат за судење на некој работи. Сметал дека постојат четири категоријални поими: квалитет, квантитет, релација и модалитет. Според Аристотел постојат десет основни поими на категории за реалноста: супстанција, колку, какво, однос кон, кога, положба, состојба, дејност. Во научна смисла, категоријата, означува највоопштени поими, кои интегрално ги објаснуваат објектите и реалноста во целина. Меѓу другите категории се: реалноста, природата, општество, човек. Поради својата воопштеност, тие се врска меѓу научното и филозовското знаење во онаа смисла во која постои релација помеѓу облиците на рационалното сознание, но и мислење. Во таа смисла научните категории содржат поими, кои имаат заеднички особини за сите предмети и појави на објективната реалност. Аксиомите се поимни ставови со изворен карактер. Нивното име потекнува од грч. збор аксиома(углед, чест, авторитет). Изворното тврдење, според тоа претставува поаѓалиште кое не се доведува во прашање, односно претставува точност на судот. Основната функција на аксиомите, е дека по пат на дедуктивните правила се изведуваат нејзините тврдења од општ, висок или низок ред. Аксиомите потекнуваат од очигледна вистина, воопштена од човековата пракса со дедукција, со аксиолошки знаења и уверувања. Под аксиома се подразбира она што е исправно, став што не треба да се докажува, а е основа на секое докажување. Поимот ги означува првите принципи на логиката, метафизиката, етиката како и на математичките постулати. Аксиомите или највишите принципи (maximae propositiones) на секоја наука, се оние ставови со кои се толкува нивниот предмет и нивните суштински ознаки, се непосредно евидентни и сигурни, служат за заклучување и докажување, додека самите не можат да се докажат. Според Аристотел аксиома е оној принцип кој треба да се прифати ако сака нешто да се разбере, односно тоа е првата поставка од која почнува докажувањето, а самата не се докажува. За стоиците аксиома е „она што е вистинито или лажно". За Кант аксиомите се „априорни синтетички принципи, доколку се непосредно сигурни". Постулатите се поимни судови, кои се земаат како содржински и логички вистини, но како и аксиомите нивната вистина не се докажува. Постулатот, значи е сличен со аксиомата, но за разлика од него, тој не мора да биде очигледен, туку најчесто е резултат на дедукција. Истовремено, помеѓу аксиомите и постулатите не постои разлика во сложеноста на ставовите, така да често се земаат како синоними. Принципи се појмовни ставови, кои како и аксиомите и постулатите, претставуваат исходишни судови. Самиот термин води потекло од лат. збор principium, кој означува основа од која се потекнува(во онтолошка смисла). Покрај сличноста на аксиомите со постулатите, кај принципите е особено нагласена вредносната димензија, што е всушност и критериум за проценување. Оттука принципите служат за вреднување на сите судови, кои се изведени од него како добри или лоши. Покрај вреднувањето, кај принципите истакнат е момент на логичка дедуктивност и исправност на ставовите од понизок ред, па и критериумите според кои се јавуваат и прилагодуваат другите ставови. Како аксиомите и постулатите, така и принципите според методолошкиот критериум(интерпретативни и експликативни), воведуваат ред во истражувањето и научното објаснување. Често од нив мора да се поаѓа при прибирањето на податоците, но истовремено и во изнесување и заклучување на резултатите. Како поимни ставови постојат и теоремите, кои се издвоени од аксиомите, постулатите и принципите. Тие претставуваат сложени ставови, издвоени од основните ставови и нивната особеност е да се докажуваат. Врз основа на ова може да се заклучи дека поимниот апарат на науката е сложен и цврсто структуиран; во него многу поими и ставови се земаат како паѓалиште и не се сведуваат, додека други се изведуваат и докажуваат. Така настанува аналитичкото орудие, кое служи за прибирање на известувања и средување на знаењето, што на науката и овозможува истражување и мисловно поимање.