cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фризиски јазици
Фризиските јазици се јазично семејство од групата на западногермански јазици. Овие јазици ги зборува фризиската етничка група која живее покрај Северното Море во Данска, Холандија и Германија. Вкупниот број на луѓе кои зборуваат фризиски јазици изнесува околу 500.000. Говорот на овие јазици бил најблизок со староанглискиот јазик.
Во групата постојат три посебни наречја кои се заемно неразбирливи. Затоа тие не се сметаат за дијалекти, туку за варијанти или посебни јазици. Тие се:
Сите тие водат потекло од старофризискиот, кој бил многу сличен на староанглискиот (англосаксонски) јазик.
Космос-917
Космос-917 — еден од над 2.400 советски вештачки сателити лансирани во рамките на програмата „Космос“.
Општи податоци
Сателитот е лансиран од космодромот Плесецк, СССР на 16 јуни 1977 г. Во орбитата околу планетата Земја бил исфрлен од носечка ракета. Масата на сателитот при лансирањето изнесувала 1250 килограми. Космос-917 бил сателит за рано предупредување од појава на меѓуконтинентални балистички ракети.
Орбитални податоци
Исфрлувањето на сателитот било на. Периодот на обиколување на сателитот околу Земјата изнесувал 717,6 минути, додека аголот на наклонетост на орбиталната рамнина во однос на рамнината на екваторот изнесувала 62,9°. Најголемото растојание од Земјата го достигнал на 9725 км, а најмалото на 620.
Јован Таневски (Петрев)
Јован Петрев Таневски ( во —  во ) — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ.
Животопис
Роден е во работничко семејство. Откако го завршил основното училиште, изучил плетачки занает. По окупацијата на Македонија, се доселил во Скопје. Работел како општ работник. Во градот се запознал со народно-ослободителното движење. Така станал симпатизер на НОВ. Од 1943 година организирано учествувал во борбата против окупаторот. Собирал народна помош, растурал летоци и слични акции. Во септември 1944 година стапил во Дванаесеттата македонска ударна бригада. Во состав на истата учествувал во борбите против балистите во близината на градот. По ослободувањето на Македонија се префрлил во Четиринаесеттата македонска ударна бригада. Со неа заминал на Сремскиот фронт. Како искусен борец бил поставен за командир на вод. Учествувал во борбите за ослободувањето на Срем и на поголем дел од Хрватска. Во една од битките за ослободувње на Гарешница близу Пакрац, бил тешко ранет. Веднаш потоа бил пренесен на лечење во болница, каде им подлегнал на раните.
Операција Оверлорд
Денот Д или Операција „Оверлорд“ — нарекува воената инвазија на сојузниците од Англија врз Нормандија, преку каналот Ламанш, која започнала на 6 јуни 1944.
Ова била една од завршните операции од Втората светска војна, со која започнала офанзивата на сојузниците врз силите на Нацистичка Германија од запад, и нивно постепено повлекување кон исток, кон Германија, од претходно окупираните територии на Франција, Бенелукс и Данска. Главницата од сојузничките сили ја сочинувале американски, британски, канадски и француски единици. Целокупната флота ја чинеле бродови од 8 различни земји, вкупно 6.939 бродови (1.213 воени бродови, 4.126 транспортни бродови и 1.600 бродови за поддршка, вклучувајќи ги и трговските бродови).
Историја
Истоварот на сојузничката војска започнало во 6 часот и 30 минути наутро кога 5.000 бродови и 10.000 авиони тргнале во напад. Прва на брегот била американската армија на коишто им претстоело да направат мостобран во западната зона на Нормадиското подрачје. Еден час подоцна започнал нападот на британските војници на источната зона. Четвртата американска дивизија на генерал Теодор Рузвелт вршела истовар во секторот Јута. Неколку бродови на коишто се превезувале единиците налетале на мини. Потонал еден од десантните бродови со 4 водоземни тенкови. Изгубен е и еден разурнувач, а во настанатиот метеж првиот бран на трупите биле истоварени 1,5 км јужно од планираното.
Дваесет и пет километри источно од Јута се наоѓал секторот Омаха на којшто се истоварил 5. корпус на Првата американска армија. Овде одбраната ја држела 352. пешадиска елитна дивизија која стигнала неколку недели пред самиот напад. Во текот на десантот таа извршувала одбрана на напад од море, па истата се наоѓала во полна борбена готовност. Тоа во голема мерка овозможило вешто да се амортизираат нападите на сојузничката флота и нападите од воздух. Во општиот хаос набрзина биле спуштени 64 водоземни тенкови, но само половина од нив успеале да дојдат до брегот. Високите бранови потопиле 27 тенка, а пет-шест биле уништени од противничката артилерија. Исто така потонале 28 од вкупно 30 хаубици коишто биле превезувани во десантни чамци. Американскиот корпус претрпел големи загуби а многу војници и оклопни возила биле истоварени на погрешни места со што била изгубена врската со главницата.
Американците и покрај значителните загуби успелае да се прошират правејќи го мостобранот во секторот Омаха. Во тоа значителна помош им пружела артилеријата од воените бродови и доминацијата на небо од нивната авијација. До касно во ноќта на 6 јуни, сојузниците воспоставиле три мостобрана на Нормандискиот брег во должина од 2 до 9 км. Се истовариле 8 дивизии (3 воздушно-десантни и 5 пешадиски) и една оклопна бригада со вкупно 156.000 луѓе.
Џуди Дејвис
Џудит Дејвис (родена на 23 април 1955 година) ― австралиска глумица позната по нејзината работа во филмот, телевизијата и сцената. Со кариера која се протега повеќе од 40 години, таа е пофалена за нејзината разноврсност и се смета за една од најдобрите глумици на нејзината генерација со честиот соработник Вуди Ален кој ја опишува како „една од највозбудливите глумици во светот“. Добитничка е на бројни признанија, вклучувајќи осум Награди AACTA, три Прајмтајм Еми награди, две филмски Награди на Британската академија и две Награди Златен глобус, како и номинации за двa Оскари.
Дејвис дипломирала во 1977 година на Националниот институт за драмска уметност, каде глумела заедно со Мел Гибсон во Ромео и Јулија. Повеќето сценски дела на Дејвис биле во Австралија, вклучувајќи ги Визии (1979), Пјаф (1980), Госпоѓица Јулија (1983), Кралот Лир (1984), Хеда Габлер (1986), Победа (2004) и Галеб (2011), но глумела и во лондонската продукција на Незначителност од 1982 година, за која била номинирана за Наградата за најдобра глумица „Лоренс Оливие“ и за лосанџелеската продукција на Хапгуд од 1989 година. Таа се вратила во Националниот институт за драмска уметност во 2017 година за да ја режира претставата Љубов и пари.
Ран и личен живот
Дејвис е роден во Перт, Западна Австралија во предградието Флорет Парк и има строго католичко воспитување. Се школувала во верското учичиште „Лорето“ и Технолошкиот институт на Западна Австралија и дипломирала на Националниот институт за драмска уметност (НИДА), Сиднеј во 1977 година.
Таа е во брак со глумецот и колега од НИДА, Колин Фрилс од 1984 година; имаат син и ќерка. Нивната врска била накратко во медиумите кога расправија довела до судски налог за семејно насилство против Фрилс - сепак, тие останале заедно. Тие живеат во предградието на Сиднеј, Бирчгроув, Нов Јужен Велс.
Комуникациски уреди
Компјутерските мрежи користат различни уреди за комуникација преку кои компјутерите се поврзуваат на комуникациски медиуми.
Модем
Модем е уред кој дозвлува корисниците да праќаат дигитални информации преку аналогните средства за комуникација како што се телефонскиоте врски. Тој врши претворање на дигитални сигнали во аналогни сигнали (модулација) и обратно(демодулација). Преку модемот компјутерите се поврзуваат на глобалната мрежа-Интернет. Модемот може да биде надворешен кој од надвор се приклучува на компјутерот и интерен, кој се вградува во компјутерот во вид на картичка. Во поново време се користи USB модем.
PS картичка
PS картичка (PS Card) може да има мрежен адаптер, модем или и едно и друго. Обично се користи кај преносливите компјутери. Хаб (hub) и свич (switch) се уреди преку кои група на корисници се поврзуваат и им се овозможува работа во мрежа. Обично се користат како централна компонента во локалните мрежи.
Хаб е, всушност, разводна кутија на која постојат повеќе конектори. На секој конектор се поврзува по еден кабел преку кој се поврзува еден компјутер или опслужувач. Секој сигнал кој пристигнува преку еден кабел тој го умножува и го праќа понатаму преку повеќе кабли до останатите уреди во мрежата. Свич или склопка (комутатор) е уред сличен на хаб кој исто така има повеќе конектори на кои се поврзува по еден кабел преку кој се поврзува еден компјутер или опслужувач. Се разликува од хаб по тоа што сигналот кој ќе го добие не го праќа до сите уреди туку само до уред за кој тој стигнал е наменет.
Насочувач
Насочувач(router) е уред за насочување на податоци на нивниот пат низ мрежата. Тој овозможува повеќе локлни мрежи да се поврзат во една мрежа. Кога насочувач ќе добие сигнал упатен до некој компјутер, тој сигналот го праќа до мрежата во која браниот компјутер е поврзан. Ако не може директно да пристапи до саканата мрежа, сигналот го прајќа до друг насочувач кој на патот до мрежата. Насочувачите може да бидат жични и безжични.
Комуникациски канали
Комуникациски канал е медиум преку кој се пренесуваат информации. Тоа може да биде кабел кој претставува физичка врска помеѓу два компјутери-краевите на кабелот се поврзуваат со мрежните картички. Компјутерите можат да се поврзат и со безжичен пат - тогаш се потребни приемник и антена. Од медиумот зависи брзината на пренос на податоци како и најголемата можна оддалеченост помеѓу два уреди. Брзината на пренос се мери со бројот на пренесени битови во секунда (bps-bit per second) или со поголемите единици kbps, mbps, итн.
Усучени парици (twisted wire pairs)
Усучените парици (twisted wire pairs) се состојат од две изолирани жици усучени една со друга.Чувствителни се на надворешни влијаниа, па често се користат повеќе парови жици со што се намалув мешање на електрични сигнали кои патуваат низ кабелот и оние од надворешните извори.Парови на жици понекогаш се обвиткуваат со метална обвивка со што дополнително се намалува влијание од надворешните извори. Ваквите кабли првобитно, а и денес, се користат за телефонските комуникации. Вплетените кабли се евтини и релативно бавни.
Коаксијалните кабли
Коаксијалните кабли се состојат од бакарна жица во средина, завиткани со изолациски материјал, а сето тоа е обвиткано со проводник кој штити од надворешните електрични влијанијаКоаксијалните кабли можат да бидат тенки и дебели.
Се користат за поврзување на компјутери и други уреди на поголеми далечини(до неколку стотини метри) и обично имаат поголема ширина на канали од вплетените кабли и со тоа имаат и побрз пренос на податоци.
Оптичките кабли
Оптичките кабли се прават од стаклени или пластични влакна преку кои се пренесува светлосен сигнал кој го генерира ласер или LED диода (light emitting diode). Околу влакната се наоѓа обвивка која рефлектира светлина. Ова е најсигурен вид на пренос на податоци. Други видови медиуми лесно можат да се „прислушкуваат“ додека со оптичките кабли тоа не е можно. Важна особина на оптичките кабли е и тоа што светлосните сигнали кои патуваат преку нив се имуни на електрични и магнетни влијанија од надвор. Преносот на податоци преку оптичките кабли е многу брз.
Надворешни врски
Комуникациски уреди
Гетинген
Гетинген (Göttingen; долногермански: Chöttingen) — универзитетски град во сојузната покраина Долна Саксонија, Германија. Претставува административено седиште на округот Гетинген. Реката Лајне тече низ градот.
Со учество од околу 20%, студентите од Гетингенскиот универзитет силно влијаат на градскиот живот. Универзитетот е најстар и најголем во Долна Саксонија, но постојат и уште две високи школи.
Во 953 година бил првпат споменат како Гутинги (Gutingi), како село на реката Лајне, кое во 1230 година ги добило градските права. Во 1964 година, Гетинген станал голем град и денес е еден од деветте големи центри на Долна Саксонија. Денес, градот е окружен и најголем град на округот Гетинген, но до 1964 година претставувал слободен град, но со посебен закон бил припоен кон истоимениот округ.
Гетинген се наоѓа во јужниот дел на европската метрополитенска област Хановер-Брауншвајг-Гетинген-Волфсбург.
Општи информации
Потеклот на денешниот град Гетинген е поврзано со селото наречен „Гутинги“ (Gutingi), првпат споменато во документ од 953 година. Градот бил основан северозападно од селото, помеѓу 1150 и 1200 година и го усвоил неговото име. Во средновековниот период, градот бил член на Ханзата и со тоа богат град.
Денес, Гетинген е познат по својот стар универзитет (Универзитет „Георг Август“), кој бил основан во 1734 година и станал најпосетен универзитет во Европа. Во 1837 година, седум професори протестирале против апсолутната власт на кралевите на Хановер; биле избркани од своите места, но станале познати како „гетингенска седумка“. Завршени студенти на универзитетот меѓу останатите се и: Браќата Грим, Хајнрих Евалд, Вилхелм Едвард Вебер и Георг Готфрид Гервинус. Исто така, германските канцелари Ото фон Бизмарк и Герхард Шредер го посетувале правниот факултет на Гетингенскиот универзитет. Карл Барт го имал своето прво професорско место на универзитетот. Некои од најпознатите математичари во историјата, Карл Фридрих Гаус, Бернхард Риман и Давид Хилберт, биле професори во Гетинген.
Како и другите универзитетски градови, Гетинген развил свои необични традиции. На денот кога се доделуваат докторските дипломи, студентите се фрлани од рачни колични од Големата сала во фонтаната „Гензелизел“ пред Старото Градско собрание. Таму, требало да се искачат на фонтаната и да ја бакнат скулптурата на „Гензелизел“ (гускина девојка). Оваа традиција всушност е забранета, но законот не се применува. Таа се смета за најбакнува девојка во светот.
Скоро недопрен од сојузничките напади во Втората светска војна, стариот град на Гетинген, денес е привлечно место за живеење со многу продавници, кафулиња и ресторани. Поради ова, многу универзитетски студенти живеат во самиот центар. Во 2003 година, 45% од населението во центарот била помеѓу 18 и 30 години.
Трговски, Гетинген е познат по своето производство на оптички и прецизни машини, станувајќи седиште на одделот за лесна микроскопија на Карл Цајс и главно место на Sartorius AG кои се насочени кон биотехнологијата и опремата за мерење — областа околу Гетинген се рекламира како „долина на мерките“.
Невработеноста во Гетинген била 12,6% во 2003 година и само 7% (март 2014 г.). Градската железничка станица во западниот дел на градот е главно средиште на железницата север-југ.
Гетинген има два професионални кошаркарски клубови, кои играат во Првата кошаркарска лига на Германија.
Рана историја
Потеклото на Гетинген може да се следи до селото под името „Гутинги“ (Gutingi) на југоисток од денешнито град. Името на селото веројатно потекнува од мал поток, наречен „Готе“ (Gote), кој некогаш тече таму. Бидејќи суфикот -инг означува „живеејќи крај“, името може да има значење како „долж Готе“. Археолошките докази наведуваат дека населбата постоела уште во век. Првпат била спомената во документ на светиот римски цар Отон I во 953 година, кога царот дал некои од поседите во селото на Морицкиот манастир во Магдебург. Археолошките пронајдоци наведуваат големи трговски врски со другите области и развиено занаетчиство во овој ран период.
Царска палата Грона
Во првите денови, Гутинги бил засенет од Грона, историски запишан од 915 година како новоизградена тврдина, која се наоѓала спроти Гутинги на рид западно од реката Лајне. Подоцна била користена како отонска царска палата, со 18 посети на кралеви и императори помеѓу 941 и 1025 година. Последниот свет римски цар кој ја користел тврдината „Грона“ (кој бил наклонет на местоположбата), Хајнрих II (1002–1024), исто така имал црква изградена во соседниот „Гутинги“, посветена на Свети Албан. И денес, има црква на местото, изградена во 1423 година.
Потоа, тврдината ја изгубила својата функција како палата во 1025 година, откако Хајнрих II умрел тука, повлекувајќи се во палатата во лошо здравје. Подоцна, била користена од владетелите на Грона. Тврдината била уништена од граѓаните на Гетинген помеѓу 1323 и 1329 година и конечно срушена од војводата Отон I во текот на војната со градот Гетинген во 1387 година.
Основање на градот
Со време започнала да се создава трговска населба на самиот речен премин на Лајне, западно од селото, од кое го земало своето име. На крајот, на оваа населба ѝ биле дадени градски права. Првобитното село останало како засебна единица до 1360 година, кога било припоено во рамките на градските бедеми.
Се верува дека денешниот град бил основан помеѓу 1150 и 1180 година, иако точните околности не се познати. Се претпоставува дека Хајнрих Лавот, војвода на Саксонија и на Баварија, го основал градот. Разместеноста на улиците во најстариот дел на градот е во облик на петаголник и се претпоставува дека во почетоците имал планска градба. Во тоа време, градот бил познат под името „Гудингин“ (Gudingin) или исто така „Готинген“ (Gotingen). Неговите жители биле под власт на велфската династија, а првите гетингенски буржоази го споменуваат Гетинген како вистински град. Меѓутоа не бил слободен царски град (Reichsstadt), туку посед на велфските војводи од Брауншвајг-Линебург. Хајнрих V Постариот од Брауншвајг, најстариот син на Хајнрих Лавот и брат на светиот римски цар Отон IV, станал владетел на Гетинген помеѓу 1201 и 1208 година. Првичната велфска резиденција во градот се состоела од земјоделска фарма и штали на велфските војводи, кои се наоѓале кај најстариот дел на градските бедеми пред 1250 година. Во овој период, Гетинген бил вклучен во борбите на Велфите со нивните соперници. Првите борби во првите децении на век имале корист за буржоазите на Гетинген, кои успеале да ја искористат политичката и воената состојба, за да ги приморат велфските владетели да направат одредени компромиси со градот. Во документ до 1232 година, војводата Отон I Детето им дал исти права на граѓаните на Гетинген, кои ги имале како на времето на неговите вујковци Отон IV и Хајнрих Постариот од Брауншвајг. Ова вклучувало привилегии во врска со самоуправувањето на градот, заштита од трговците и трговски објекти. Документот исто така ветува дека градот нема да падне во раце на други сили. Се претпоставува дека во тоа време, Гетинген е управуван од градски совет на граѓаните. Имињата на членовите на советот првпат се дадени во документ од 1247 година.
Проширување
Областа обезбедена од првобитните бедеми го вклучувала стариот плоштад, Старото Градско собрание, двете главни цркви „Св. Јован“ (St. Johannes) и „Св. Јаков“ (St. Jacobi), помала црква „Св. Никола“ (St. Nikolai), како и големите улици Вендер, Гронер и Роте. Надвор од бедемите, пред градската Гајсмарска порта се наоѓало старото село со црквата „Св. Албан“, кое подоцна било познато како „Гајсмарско старо село“ (Geismarer altes Dorf). Ова село било само под ограничена велфска контрола и така не било вклучени во градските привилегии и утврдувања.
Градот првично бил заштитен од насип, додека кон крајот на век биле додадени ѕидови на врвот на насипот. Од нив, само една кула од бедемот останала зачувана. Така заштитената област вклучувала околу 25 хектари. Со ова бил помал од современиот Хановер, но поголем од соседните велфски градови Нортхајм, Дудерштат и Хан. Минден.
Потокот „Готе“ (Gote) кој течел јужно од ѕидините на градот бил поврзан со реката Лајне преку канал во тоа време и водотекот со време станал познат како канал Лајне.
По смртта на Отон Детето во 1257 година, неговите синови Албрехт I (Велики) и Јохан ги наследиле поседите на татко им. Војводата Албрехт I, отпрвин, владеел за неговиот брат, кој бил малолетник. Подоцна, браќата се согласиле да ја поделат територијата помеѓу себе во 1267 година, а стапило во сила во 1269 година. Градот Гетинген припаднал на Албрехт I и бил наследен од неговиот син, војводата Албрехт II „Дебелиот“ во 1286 година. Албрехт II го одбрал Гетинген за негова резиденција и се преселил во велфската резиденција, која повторно ја изградил во тврдина позната како Балерхус (Ballerhus).
Албрехт II се обидел да стекне целосна контрола на стопански и политички силниот град со основање на „нов град“ (Neustadt) западно од самиот град, преку каналот Лајне и надвор од градската порта Гроне. Оваа населба се состоела од една улица со куќи на едната страна на улицата. Меѓутоа, војводата не можел да ја спречи западното проширување на Гетинген, ниту успехот на Градскиот совет на Гетинген во спречување на надежите за економски развој на Нојштат. Црквата „Св. Богородица“ била изградена јужно од Нојштат, кој заедно со околните фарми бил доделен на Тевтонските витези во 1318 година.
Два манастири биле основани на работ на градот на крајот на век. На исток, во областа на денешниот плоштад „Вилхелм“ (Wilhelmsplatz), бил изградена францискански манастир во 1268 година, според градскиот хроничар Францискус Лубекус. Бидејќи Францисканците оделе боси како дел од неговата заклетва за сиромаштија, биле познати како „босоногите луѓе“, па оттука и името на денешната улица. Во 1294 година, Албрехт „Дебелиот“ дозволил основање на доминикански манастир долж каналот Лајне спроти Нојштат, за кој била изградена црквата „Св. Павле“ во 1331 година.
Евреите се населиле во Гетинген кон крајот на век. На 1 март 1289 година, војводата му дал дозвола на Градскиот совет да дозволи во градот да се населат првите Евреи. Подоцнежното еврејско население главно живеело близу црквата „Св. Јаков“.
Раст и самостојност
По смртта на Алберт Дебелиот во 1318 година, Гетинген припаднал на Ото (п. 1344 г.), кој владеел со Кнежевството Гетинген (Fürstentum Göttingen) и со територијата на Брауншвајг. Овие војводи му се приклучиле на Гетинген и на околните градови во борбите против благородничките витези во околината на Гетинген, со што граѓаните на Гетинген успеале да ја уништат тврдината Гроне помеѓу 1323 и 1329 година, како и тврдината Росдорф. Кога Ото умрел без да остави ниеден наследник, неговите браќа Магнус и Ернст ја поделиле земјата помеѓу себе. Ернст I го добил Гетинген, најсиромашното од сите велфски кнежевства, кое останало одвоено од Брауншвајг долго време. Во тоа време, територијата се состоела од областите порано поседувани од Нортхајм, градовите Гетинген, Услар, Дрансфелд, Минден, Гизелвердер и половина од Моринген. Не е многу познато за владеењето на Ернст I, но општо е познато дека продолжил да се бори против благородничките витези.
Ернст I бил наследен по неговата смрт во 1367 година од неговиот син Ото I Гетингенски („Лошиот“; германски: der Quade; п. 1394 г.), кој првично живеел во градската тврдина и се обидел да ја направи постојана велфска резиденција. Епитетот „лошиот“ доаѓа од непрестајните феуди на Ото I. Кршејќи ги политиките на неговите претходните, често склучувал сојузи со благородничките витези од соседството во борбите против градовите, чија растечка моќ го вознемирувала. За време на владеењето на Ото Лошиот, Гетинген стекнал голем степен на самостојност. Откако ја загубил контролата на покраинскиот суд во Лајнеберг во однос на Гетинген во 1375 година, Ото се обидел да го наметне своето влијание на Гетинген во 1387 година, но со мал успех. Во април 1387 година, граѓаните на Гетинген се побуниле и ја уништиле тврдината во рамките на градските бедеми. Во знак на одмазда, Ото ги уништил селата и фармите во околината на градот. Меѓутоа, граѓаните на Гетинген издвојувале победа над војската на војводата во бирка помеѓу селата Росдорф и Гроне, под водство на нивниот водач Мориц Усларски, принудувајќи го Ото да ја признае самостојноста на градот и неговата околина. Така, 1387 година претстава важна точка во историјата на градот. Релативната автономија на Гетинген била понатаму засилувана под водство на наследникот на Ото, Ото II „Едноокиот“ Гетингенски (Cocles/der Einäugige), не само што велфската гранка на Брауншвајг-Гетинген изумрела со Ото II, и со претстојните прашања во однос на неговиот наследник по неговото повлекување во 1435 година, што ја размрдало регионалната аристократија.
Откако војводата Ото I Гетингенски се откажал од неговата надлежност над Евреите во градот Гетинген во периодот 1369-70, условите за Евреите силно се влошиле и следеле неколку крвави потери во градот. Помеѓу 1460 и 1599 година, во Гетинген не живеел ниту еден Евреин.
Насоката за намалување на велфското влијание на градот продолжила кон крајот на век, иако градот официјално останал велфски посед. Сепак, во некои современи документи се вбројува како слободен царски град.
Околу 1360 година, градските бедеми биле повторно изградени, при што сега го заокружувале и „новиот град“ и „старото село“. При изградбата, четирите градски порти биле преместени подалеку, а градската област се зголемила за околу 75 хектари. Градскиот совет се здружил со околните градови, а Гетинген пристапил кон Ханзата во 1351 година. Гетинген, исто така, ја освоил „Грона“ и неколку други околни села во долината на Лајне.
Причината за зголемувањето на моќта кон крајот на средниот век било растечкото стопанско значење на градот. Ова главно доаѓало од добрата поврзаност со трговскиот пат север-југ, особено онаа рута која поминувала низ долината на Лајне, која главно била користена од текстилната индустрија. Покрај еснафот на ткајачи на лен, еснафот на ткајачи на волна добил на значење. Волната за ткајачите најпрвин потекнува од непосредната околина на градот, каде биле чувани 3000 овци и 1500 јагниња. Волнената облека била успешно извезувана во Холандина и Либек. Од 1475 година, текстилното производство било зголемено со додавање на нови ткајачи, кои донело современи ткајачки техники во Гетинген и ја засилиле позицијата на градот како текстилен извозник за три генерации. Дури кон крајот на век опаднала локалната текстилна индустрија, кога Гетинген повеќе не можел да се натпреварува со евтиниот англиски текстил.
Гетингенските трговци, исто така, заработувале од важниот трговски пат помеѓу Либек и Франкфурт на Мајна. Гетингенскиот пазар станал најважен во областа. Трговците од другите области доаѓале во голем број четири пати годишно. Гетинген, исто така, се приклучил на Ханзата на првиот собир на кој бил поканет во 1351 година. Меѓутоа, врската на Гетинген со Ханзата останала далечна. Како град во внатрешноста, Гетинген уживал економски врски со сојузот, но не сакал да се вклучува во политиката на сојузот. Гетинген го плаќал своето членство од 1426 година, а го напуштил сојузот во 1572 година.
Намалување на самостојноста до денес
По неколку династички поделби и смени во моќта кои следеле по смртта на Ото Едноокиот, војводата Ерик I „Постариот“, принц на Каленберг, го припоил кнежевството Гетинген, кое станало составен дел на Каленберг. Градот одбил да плати почит на Ерик I во 1504 година, поради што Ерик I го повикал царот Максимилијан I, да го прогласи градот за исклучен. Подоцнежните тензии дополнително го ослабнале градот, особено стопански, што довело градот на крај да плати почит на Ерик I во 1512 година. Подоцна, врската помеѓу Ерик и градот се подобрила, поради финансиската зависност на Ерик од Гетинген.
Во 1584 година, градот станал посед на војводите од Брауншвајг-Волфенбител, исто така дел од велфската династија, а во 1635 година бил предаден на Линебурската династија, која оттогаш го владеела. Во 1692 година бил вклучен во Изборното кнежевство Хановер (официјално наречено Изборно кнежевство Брауншвајг-Линебург).
Универзитет
Гетингенскиот универзитет бил основан во 1737 година од Џорџ II Август, кој бил крал на Велика Британија и Ирска, војвода на Брауншвајг-Линебург и принц-изборен кнез на Хановер. Во текот на времето на Наполеон I Бонапарт, градот бил кратко во рацете на Прусија во 1806 година, предаден во 1807 на новосоздаденото наполеонско Кралство Вестфалија и повторно вратено на Државата Хановер во 1813 година по поразот на Наполеон. Во 1814 година, принц-изборните кнезови на Хановер биле издигнати во кралеви на Хановер и било основано Кралството Хановер. Во текот на Австриско-пруската војна (1866 г.), Кралството Хановер се обидело да одржи неутрална позиција. Откако Хановер гласал во корист на активирање на сојузничките сили против Прусија на 14 јуни 1866 година, Прусија ова го видела како причина за објава на војна. Во 1868 година, Кралството Хановер било распуштено и Гетинген станал дел од пруската Покраина Хановер. Покраината Хановер била целосно распуштена во 1946 година.
Железница
Во 1854 година, градот бил поврзан на новата Хановерска јужна железница. Денес, главната железничка станица во Гетинген е опслужувана од брзите возови ИЦЕ на линијата Хановер-Вирцбург.
Трет Рајх
Во текот на 1930-тите години, во Гетинген се наоѓал најдобриот факултет за математика и физика во светот, предводен од осум мажи, сите Евреи, кои станале познати како Гетингенската осумка. Членови на Осумката биле и Лео Силард и Едвард Телер. Сепак, овој факултет не бил подобен за Рајхот и Гетингенскиот универзитет претрпел сериозни последица. Гетингенската осумка била протерана и била приморани да емигрираат на Запад во 1938 година. Силар и Телер станале клучни членови на екипата која работела на проектот „Менхетн“. Иронично, нацистичкото настојување на „германска физика“ ги спречило германските научници да ги применат најновите достигнувања на Алберт Ајнштајн, политика која го спречила понатамошниот развој на физиката во Германија. По крајот на Втората светска војна, познатиот универзитет бил скоро целосно реорганизиран, особено во катедрите за физика, математика и хемија, процес кој продолжил и во век.
Синагогата во Гетинген била уништена во текот на Кристалната ноќ на 9 ноември 1938 година. Многу Евреи од Гетинген биле убиени во концентрациските кампови. Исто така постоел и концентрациски камп за младинци во Моринген, кој не бил ослободен до 1945 година.
Во текот на раширените британски, канадски и американски воздушни напади на Нацистичка Германија, Гетинген доживеал релативно мали оштетувања. Само околу 2,1% од градот бил уништен. Во почетокот на јули 1944 година, воздушните напади биле почести, но главно насочени кон главната железничка станица, а последниот воздушен напад бил на 7 април 1945 година. Историскиот стар град на Гетинген останал практично недопрен.
Бидејќи градот имал многу болници, овие болници морале да се грижат за четири илјади повредени војници на Вермахтот. Војниците на Вермахтот го напуштиле градот пред да пристигнат војниците на американската војска на 8 април 1945 година, со што се избегнале улични борби.
Современа историја
По војната, градот и округот Гетинген се приклучиле на административниот округ Хилдесхајм. Со реформата од 1973 година, округот Гетинген бил проширен со поранешните окрузи Дудерштат и Хан. Минден.
Припојувања
Следниве општини биле припоени кон градот Гетинген:
Култура
Пред периодот на германскиот романтизам, група на германски писатели учеле на универзитетот помеѓу 1772 и 1776 година, каде го создале „писателскиот сојуз“ (Dichterbund). Како ученици на Фридрих Готлоб Клопшток ја обновиле народната песна и пишувале лирична поезија во периодот бура и стремеж. Нивното влијание било клучно во романтизмот во земјите од германското говорно подрачје и воопшто на фолклорот.
Од 1920-тите години, градот се поврзува со обновата на интересот за музиката на Георг Фридрих Хендл. Меѓународниот фестивал „Хендл“ во Гетинген се одржува секое лето со изведби во Градската сала Гетинген и во бројни цркви.
Во средината на 1960-тите години, песната именувана по градот од француската пејачка Барбара создала значајно влијание кон повоеното француско-германско помирување. Денес во градот постои улици со нејзиното име.
Поради долгогодишната поврзаност на градот со бројни академски и научни списанија, Гетинген го добил мотото „Градот, каде успева науката“ (Die Stadt, die Wissen schafft).
Население
Населението во градот се зголемувало од средниот век. Со пристигнувањето на новото време, растот значително се зголемил. Населението достигнало 132.100 жители во 1985 година. Во 2004 година, се намалило на 129.466 жители, од кои 24.000 биле студенти.
Сообраќај
Главната железничка станица се наоѓа западно од Стариот град и обезбедува врски до бројни одредишта во Германија.
Како повеќето германски градови, градот е пријателски настроен кон велосипедистите со бројни патеки низ сите делови (освен во пешачките зони).
Религија
Во градот постоела еврејска заедница од век. Во текот на Третиот Рајх, синагогата била уништена во Кристалната ноќ на 9 ноември 1938 година, како и многу други низ Германија. Еврејската заедница била протерана, а нејзините членови биле убиени во концентрациските кампови. Во поново време, еврејската заедница повторно се развива, со доселување на Евреи од државите на поранешниот Советски Сојуз. Во 2004 година бил прослават првиот шабат во новиот Еврејски центар.
Голем број поради секуларизмот не се членови на ниедна верска заедница или пак ја напуштаат црквата. Овој тренд е особено забележлив од 1990-тите години, кога процентот на протестанти се намалил од 56,2 на 40,6%, а на католиците од 17,1 на 15,6%.
Политика
Градскиот совет има 24 советници и потекнува од век. Во 1319 година, овој совет ја преземал контролата на новиот градски округ (Neustadt) пред бедемот на градот. Изборите на Советот се одржуваат секој понеделник по Архангел Михаил (29 септември). Започнувајќи од 1611 година, сите граѓани можат да ги избираат 24. советници. Претходно, ова право било ограничено и зависело од приходот и од занимањето. Потоа, Советот го избира градоначалникот (Bürgermeister). Во 1669 година, бројот на советници бил намален на 16, а подоцна на 12. Во 1690 година, градската власт била повторно реорганизирана. Тогаш, советот се состоел од судијата, двајца градоначалници, градскиот адвокат (Syndikus), секретарот и осум советници. Сите овие биле назначувани од владата. Во текот на наполеонското време, градоначалникот бил нарекуван Maire и постоел градски совет. Во 1831 година бил донесен нов устав и била спроведена нова реформа. Титулата на градоначалникот била променета во „надградоначалник“ (Oberbürgermeister). Следните децении биле спроведени повеќе реформи во градската власт, што било последица на уставните и територијалните реформи во Германија. Во текот на Третиот Рајх, градоначалникот бил назначуван од Нацистичката партија.
Во 1946 година, властите на Британската окупациска зона, на која припаѓал Гетинген, вовела општински избори по примерот на Британија.
Грб
Грбот на Гетинген во горниот дел покажува три сребрени кули со црвени кровови на сино поле. Задните кули имаат четири прозорци на секоја кула и се крунисани со златни крстови. Околу средишната кула има четири сребрени топки. Градските кули го претставуваат градскиот статус, што му донел одредени права. На долниот дел се наоѓа златен лав на црвено поле. Овој лав го претставува лавот на велфската династија, која со различни гранки ја владеела областа на Гетинген скоро 850 години.
Овој грб првпат бил забележан во 1278 година. Градот понекогаш користи поедноставен, составен од црна голема латинична буква „G“ на златно поле и на врвот круна.
Збратимени градови
Гетинген е збратимен со следниве градови:
Партнерства
Постои солидарен договор со Ла Паз Сентро во Никарагва од 1989 година, кој сè уште не довел до официјален договор за збратимување.
Спорт
Гетинген има:
Универзитети и високи школи
Гетинген е службено наречен „универзитетски град“ и е особено познат по својот универзитет.
Театар
Гетинген има два професионални театри, Германскиот театар Гетинген (Deutsches Theater Göttingen) и Младинскиот театар (Junges Theater). Покрај нив, постои и Театар во ОП Гетинген (Theater im OP Göttingen; ThOP), кој моментално изведува студентски претстави.
Музеи, збирки, изложби
Универзитетот има бројни музеи и збирки.
Градини
Гетинген е дом на четири меѓукултурни градини и на Германскиот Сојуз за меѓународни градини.
Локални медиуми
Локалното радио „Градско радио Гетинген“ (Stadtradio Göttingen) кое е непосредно финансирано од покраината Долна Саксонија ги покрива сите делови на градот и некои од околните градови и села. Неговите часовни вести се главен извор на локални новости на населението. Дополнително, радио-станиците НДР 1, Хитрадио Антена Долна Саксонија и Радио ффн обезбедуваат специфични локални вести на нивните соодветни честоти.
Регионалниот весник Хесиш-Нидерзексише Алгемајне (Hessisch-Niedersächsische Allgemeine) својата редакција ја има во Гетинген. Неговите локални новости се бесплатно достапни на интернет и се натпреварува со Градското радио.
Надја Ножарова
Надја Матеева Ножарова (Надя Матеева Ножарова) позната и како грофица Надја де Наваро Фарбер ( - ) — бугарска пејачка на оперети и глумица, американски претприемач, филантроп и шпанска грофица.
Кариера
Ножарова е родена во Плевен на 21 ноември 1916 година. Татко ѝ бил трговец на електрични материјали. Студирала на Американското училиште за девојчиња во Ловеч пред да се врати во Плевен. Во 1934 година таа ја започна својата кариера во оперетскиот театар "Ангел Сладкаров" со кој таа патувала низ Бугарија. По распуштањето на театарската група, таа играше во театрите "Одеон", "Бугарија" и "Корпоративен театар". Таа се пресели во Германија, каде што студирала "Пеење". Откако таа се врати во Бугарија, таа го снима филмот "Изпитание" во 1942 година.
Починала на 18 април 2014 година во Лонг Ајленд, Њујорк.
Семејство
Таа ја започна нејзината кариера во оперетскиот театар "Ангел Сладкаров" во 1936 година и неколку дена подоцна стапи во брак со Ангел Сладкаров во Тројанскиот манастир. Во 1940 година тие се развеле и таа стапи во брак со шпанскипт гроф де Наваро, дипломат во Ватикан, од кој таа ја доби титулата "грофица". Тие живееле во Монте Карло.
Откако нејзиниот сопруг почина во 1949 година, таа се пресели во САД и во 1953 година се омажила за Сид Фарбер, кој бил сопственик на зграда и компанија за недвижен имот. По неговата смрт во 1985 таа доби голем имот и се омажи за Јуриј Фарбер.
Филантропија
Во САД таа поддржуваше неколку организации за помош на еврејските и венецуелските имигранти: Црвениот крст во Монако, Американската болница во Париз и болницата Принцеза Грејс во Монако.
Едвин Хабл
Едвин Хабл ( — ) — американски астроном.
Тој е првиот научник кој докажал дека вселената се шири. Тој укажал на непосредната меѓу брзината на оддалечување на далечните галаксии и нивните оддалечености од Земјата, денес познати под името Хаблов закон. Хабл е познат и по докажувањето дека галаксиите се наоѓаат надвор од Млечниот Пат, како и по системот на класифицирање на галаксиите. Според него е наречен еден вселенски телескоp - Хаблов вселенски телескоп, а и константата на пропорционалноста меѓу брзината на оддалечување и растојанието го носи неговото име - Хаблова константа.
Животопис
Едвин Хабл е дете на Вирџинија Ли Џејмс и Џон Пауел Хабл. Во неговите млади денови, тој бил повеќе забележуван поради неговите атлетски способности, иако имал добри оцени и по другите предмети на училиште, освен правопис. Едвин бил надарен спортист, играл бејзбол, фудбал, кошарка. Неговите студии на Универзитетот во Чикаго беа концентрирани на математиката и астрономијата и во 1910 дипломирал на истиот факултет. Во 1909 година, целото семејство се преселува од Чикаго во Шелбивил, Кентаки, така што семејството живее во еден мал град. Неговиот татко починал во текот на зимата на 1913 година, додека Едвин сè уште бил во Англија, а во текот на летото на 1913 година, Едвин се вратил дома за да се грижи за мајка си, двете сестри и помладиот брат, исто како и неговиот брат Вилијам. Семејството се преселило уште еднаш во Еверет Авенија во Њујорк, во соседството Хајландс Луисвил.
Хабл, исто така, беше верен син, кој, и покрај неговиот голем интерес во астрономијата од детството, се предаде на барање на неговиот татко да студира право, прво на Универзитетот во Чикаго, а подоцна и во Оксфорд, но сепак решил да ги студира математика и природни науки. По смртта на својот татко во 1913 година, Едвин се враќа во средниот запад од Оксфорд. Тој се предава на учење шпански, физика и математика во Њу Албани-средно училиште во Њу Албани, Индијана. За една година пред тој решава да се почне одново, на возраст од 25 години, да стане професионален астроном. Бил тренер на момчињата од кошаркарската репрезентација во Њу Албани средното училиште. После една година предавање средношколска настава, со помош на неговиот поранешен професор на Универзитетот во Чикаго, успева да влезе на факултет, да студира астрономија во Јеркес опсерваторија на Универзитетот каде добива свој докторат во 1917 година.Неговата дисертација е насловена Фотографски истражување на Слаби Маглини. Кога Конгресот и објавил војна на Германија во 1917 година, Хабл ја побрза својата дисертација за својот докторат, додека волунтирал за американската армија. По завршувањето на Првата светска војна Хабл останал една година во Кембриџ, каде што ги продолжил своите студии. Хабл исто така служел во армијата на САД во Абердин Провинг Граунд за време на Втората светска војна. За својата работа, тој добил Легијата на наградата заслуги. Пред неговата смрт, на планината Паломар бил поставен 200-инчен (5,1 м) рефлектор, Хејловиот телескоп, а Хабл бил првиот астроном што го користел. Хабл го продолжил своето истражување во опсерваториите на планината Вилсон и планината Паломар, каде што останува активен сè до неговата смрт. Иако Хабл бил израснат како Христијанин, тој подоцна станал агностик. Хабл доживеал срцев удар во јули 1949 година, додека бил на одмор во Колорадо. Четири години подоцна, во 1953, починал од церебрална тромбоза (спонтано згрутчување на крвта во мозокот) во Сан Марино, Калифорнија. Погреб не бил одржан за него, а неговата сопруга никогаш не ја откри локацијата на неговиот гроб.
Откритија
Во тоа време, распространетиот поглед на космосот бил дека универзумот се состои целосно од Млечниот Пат. Користејќи го Хукеровиот телескоп на планината Вилсон, Хабл идентификувал Кефеида, која се користи како средство за да се одреди растојанието од галаксијата. Неговите забелешки, направени во 1922-1923, покажаа убедливо дека овие маглини се премногу оддалечени за да бидат дел од Млечниот Пат, всушност, цели галаксии надвор од нашиот универзум. Оваа идеја беше спротивставувана од страна на многу основачи во астрономијата, особено од страна на Универзитетот Харвард- засновани од Харлоу Шепли. Наоѓањата на Хабл фундаментално го смени научниот поглед кон Универзумот, и ги објавува своите истражувања на маглини. Ова објавено дело му ја носи наградата на Американска асоцијација и пет стотини долари од Бартон Е. Ливингстон од Комосијата на награди. Хабл, исто така, смислува и систем за класификација на галаксиите групирајќи ги во согласност со нивниот изглед во фотографии. Тој ги распореди во различни групи на галаксии, а денес е познато како Хабл-низа.
Црвеното поместување се зголемува со растојанието
Во 1929 година, Хабл го испита односот помеѓу растојанието и црвено поместување на галаксиите, со комбинирање на своите мерења на растојанија на галаксијата врз основа на Леавит период-луминозноста врска на Хенриета Свон за Кефеида заедно со претходните податоци од колеги астроном Весто Слипхер плус мерењата на Милтон Л. Хумасон. Жорж Леметр, белгиски католички свештеник и физичар, кој покажа дека набљудувањата на Хабл го поддржаа Фриедманиот модел на ширење на вселената врз основа на равенките на Ајнштајн за генералниот релативитет, која сега е познат како Биг Бенг теорија. Ова значи дека, колку поголемо е растојанието меѓу две галаксии, толку е поголема нивната релативна брзина на поделба. Ако се толкува на тој начин, мерења на Хабл на 46 галаксии доведе до вредност за Хаблова константа од 500 км / с / МПЦ, која е многу повисока од денешната, но е прифатена вредноста поради грешката во нивната оддалеченост. Имало методолошки проблеми со техниката на Хабл кои покажаа отстапување од сплесканоста на црвеното поместување. Кога Ајнштајн научил за црвеното поместување, Хабл сфатил дека проширувањето е предвидено од страна на Генералниот Релативитет, мора да биде вистина, но подоцна тој жали поради менувањето на своите равенки. Хабл исто така го открил астероидот 1373 Синсинати, на 30 август 1935 година.
Нобелова награда
Во тоа време, Нобеловата награда за Физика не се доделувала во областа на астрономијата. Хабл во текот на својата кариера се залагал астрономијата да биде посебна наука, а не во склоп на физиката. Оваа побуна била неуспешна, но после неговата смрт, Нобеловиот Комитет одлучи дека астрономската работа ќе биде прифатена за Нобелова награда за Физика.
Награди
•	Њукомб Кливленд Награда во 1924 година; •	Брус медал во 1938 година; •	Френклин медал во 1939 година; •	Златен медал на Кралското астрономско друштво во 1940 година; •	Легија за заслуги за особен придонес во балистика истражување во 1946 година.
Именувани според него
•	Астероидот 2069 Хабл; •	Кратерот Хабл на Месечината; •	Едвин Хабл Планетариум П., кој се наоѓа во Едвард Р. Мароу Висока школа, Бруклин, Њујорк; •	Едвин Хабл автопат, се протега на автопат 44, минува низ неговото родно место на Маршвилд, Мисури; •	Едвин П. Хабл медал, на Иницијативата се доделува еднаш годишно од страна на градот Маршвилд, Мисури - родното место на Хабл; •	Хабл Основно училиште во Веатон, Илиноис, беше преименувано за Едвин Хабл кога Веатон Централна Висока школа беше претворена во средно училиште во есента 1992 година.
Крионика
Крионика (англиски: Cryonics) е назив за процес на зачувување на човечко тело при ниска температура, кое поинаку не може да се одржи со помош на современата медицина. Идејата за овој процес е во иднина да се зачувува и да се реанимира човекот на кој му е замрзнато телото. . Во некои научни литератури постојат прилози за хипотетичка изведливост на криониката. Крионика ја поддржуваат 63 научници вклучувајќи ги и Марвин Мински и Аубреј де Греј. Меѓутоа, многу други научници се скептични по прашањето за крионика. Во САД, крионика на луѓе може да се извршува само легално. Мистеријата која се врзува за крионика е дали после замрзнување на човекот, тој може повторно да се врати во живот.
Научната заедница на криониката гледа со скептицизам, поради штетата предизвикана од студот на клетките, и покрај криопротекторите. Во 2018 година беше развиен нов процес, витрификсација, но му недостигаше зачувување на прагот на ексцитабилност на синапсите. Затоа, во 2023 година, итноста е да се насочат истражувањата кон зачувување на прагот на ексцитабилност на синапсите за време на витрификсација.
Емили Фејтфул
Емили Фејтфул (27 мај 1835 - 31 мај 1895) била англиска активистка за правата на жените и издавач.
Биографија
Емили Фејтфул е родена на 27 мај 1835 година во Хедли Ректори, Сари. Таа била најмладата ќерка на Св. Фердинанд Фејтфул и Елизабет Мери Харисон. Фејтфул посетувала училиште во Кенсингтон и била претставена на суд во 1857 година.
Фејтфул се приклучила на кругот Лангам Плејс, составен од истомисленици Барбара Ли Смит Бодичон, Беси Рајнер Паркс, Џеси Бучерет, Емили Дејвис и Хелен Блекбурн. Кругот Langham Place се залагал за правна реформа во статусот на жените (вклучувајќи право на глас), вработување на жените и подобрување на образовните можности за девојчињата и жените. Иако Фејтфул се идентификувала со сите три аспекти од целите на групата, нејзините примарни области на интерес се фокусирале на унапредување на можностите за вработување на жените. Кругот бил одговорен за формирање на Друштвото за промовирање на вработувањето на жените во 1859 година.