cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лајбах
Историја
Во словенечкиот град Трбовље, група млади уметници започнале ангажирано уметничко и музичко движење, наречено Лајбах. За две години тие формирале армија од истомисленици а во 1982 година. го одржале првиот концерт во Љубљана, по што следеле настапи во Загреб и Белград. Тие ја завршиле својата успешна година како главни претставници на фестивалот NEW ROCK, повторно во Љубљана.
Веќе следната година, настанале проблеми. Имено, на 23 јуни 1983 година, групата се појавила во политичкото ТВ шоу „ТВ Неделен“. Нивното интервју, резултирало со жестоки реакции од јавноста, но и официјална забрана за јавни настапи и употреба на името Лајбах во рамките на границите на СФРЈ.
Со цел да ја истакнат апсурдноста на ригидната организација на државите позиции за уметничката слобода, тие уште еднаш на чуден ироничен начин го напаѓаат униформниот култ на личноста и авторитарната концепција на општеството, во соработка со неколку истомисленици (сликарската група Ирвин, Сципион сестри театар Нашице ...) тие создавале естетско движење во форма на утописка имагинација за државата НСК, која имала свои амбасади, пасоши, па дури и поштенски марки.
Во 21-от век се претставиле во живо со „Сесиите на Peон Пил“ и албумите „ВАТ“, „Антите“ и последниот „Волк“. Елизабет Хол Лондон, Скрим Театар Лос Анџелес, Мур Театар Сиетл, Кујна, Паладиум Њујорк, Опера Хаус Торонто, Вестерн Театар парк Чикаго, Дојчес Шауспелхаус Хамбург, Фолксбуе, и др. Е-Верк Берлин, Луцема Прага, Музеј за модерна уметност Стокхолм, театар Горбунова Москва ...
Тие имаат напишано музика за 15 театарски претстави и одржале безброј уметнички претстави во форма на изложби и инсталации во вселената а за нивната НСК, снимени се неколку документарни и играни филмови.
Контраверзи
Поради сценската употреба на униформите, тоталитарната естетика, но и вагнерскиот пристап кон музиката, Лајбах често беше обвинет за премногу лево или премногу десно. Лајбах отсекогаш го негирал тоа, а Милан Фрас, пејачот на групата, еднаш испровоциран кон овие обвинувања изјавил: „Ние сме фашисти исто колку што Хитлер беше сликар!“.
Симбол
Симбол — во основа е претставителен поим за одреден концепт или квантитет, т.е. идеја, објект, квалитет итн. Во психолошка и филозофска смисла, сите концепти се симболично во природата и репрезентациите за овие концепти се артифакти што го предаваат симболичното значење низ алегорија (но не директно).
Говорниот јазик, на пример, се состои од поединечни гласови што означуваат симболични концепти (зборови), подредени на начин што понатаму наметнува значење.
Фримар
Фримар (Friemar) — општина во округот Гота, во Тирингија, Германија.
Рама
Рама — најголемото божество во хиндуизмот. Тој се обожува како седмиoт аватар на богот Вишну и исто така како врховен Бог сам по себе.
Татарски јазик
Татарски јазик (tatar tele, tatarça, татар теле, татарча) — туркиски јазик од алтајската група на јазици. Јазикот е службен јазик во руската република Татарстан и мајчин јазик на Татарите.
Географска распространетост
Татарскиот јазик се зборува во Татарстан, Русија, но и во делови од Кина, Турција, Полска, Украина, Финска и Средна Азија. Покрај тоа што татарскиот јазик е мајчин јазик на Татарите, тој е мајчин јазик на неколку илјади Маријци, Мордовци и Каратаи. Околу 94 % од Татарите изјавиле дека знаат татарски јазик за време на пописот во Русија во 2002.
службен стгатус
Татарскиот, заедно со рускиот, е службен јазик во Република Татарстан. Официјалното писмо на татарскиот јазик е кирилското татарско писмо, кое ги има основните кирилски букви и некои додатни букви кои се вовеле за потребите на татарската фонологија. Покрај кирилското писмо, јазикот понекогаш користи латинско и арапско писмо. Сите официјални документи во Татарстан се на кирилица, како и мрежните места. Сепак, во различни места каде татарскиот не е службен јазик, секој поединец може да користи и друго писмо, во зависност од неговата одлика.
Татарскиот јазик бил де факто службен јазик во 1917 година во Татарската Автономна Советска Социјалистичка Република. Исто така, се смета дека татарскиот јазик бил службен јазик во краткотрајната држава Идел-Урал, која била создадена нешто по Руската граѓанска војна. Сепак важно е да се напомене дека Болшевичка Русија не признавала службени јазици, но сепак имало дозволи за користење на некои јазици во одредени сегменти на јавната администрација.
Употребата на татарскиот јазик опаднала од 1930 па навака. Во 1980-те јазикот не се користел во училиштата, дури не и од татарските деца. Јазикот останал да се користи на разговорно ниво и најчесто во руралните области. Денес, сè уште, јазикот го нема статусот на престижен меѓу Татарите, но истиот не е ни загрозен јазик. Високо образование на татарски јазик може да се сретне само во Татарстан и тоа само кај универзитетите за хуманистички науки. Во целата република татарскиот е средство за секојдневна комуникација. Како прв службен јазик тој се користи во руралните окрузи на републиката, а рускиот е сè уште доминантен и најкористен јазик во целата република.
Потекло
Татарскиот јазик потекнува од т.н. кипчачко-прабугарска подгрупа на кипчачката група туркиски јазици.
Чебине
Чебине (словенечки: Čebine) — населба во Општина Трбовље во средна Словенија. Областа е дел од историскиот регион Штаерска. Населбата сега е вклучена во Засавскиот статистички регион.
Црква „Св. Никола“ - Горно Добреноец
Свети Никола — главна селска црква во селото Горно Добреноец.
Историја
Црквата била изградена во 1938 година, како што укажува и самиот натпис на нејзе. Црквата била изградена од мајстор Алексо од мијачките села.
Иконостас
Во црквата има иконостас, на кого има 6 големи и 13 мали икони.
Green River (музичка група)
Green River — поранешна американска рок музичка група која била формирана во Сиетл, Вашингтон во 1984 година. Иако групата имала многу мало комерцијално влијание надвор од родниот Сиетл, таа била пионер на жанрот гранџ. Стилот на гранџот бил прикажан како во музиката на групата, така и во музиката што нејзините членови ќе ја создадат во нивните идни бендови, вклучувајќи ги Pearl Jam и Mudhoney. Green River повторно се обединила за неколку концерти во живо во 2008 и 2009 година.
Литературен арапски јазик
Литературниот арапски јазик (اللغة العربية الفصحى) или стандарден арапски јазик — дел од арапските јазици кој се користи во писмена форма и во формалниот говор низ арапскиот свет за да се олесни комуникацијата.
Повеќе од западните теоретичари обично разликуваат две форми на овој јазик: класичен арапски јазик (اللغة العربية التراثية) кој се употребувал во Куранот и во раното развивање на исламот во околу 7 век, и современ арапски јазик (اللغة العربية الحديثة) кој се употребува денеска. Современиот јазик се заснова на основата на класичниот арапски јазик. Повеќе од арапската популација смета дека овој јазик претставува две разнообразија на еден јазик.
Батаљон за специјални намени
Баталјонот за специјални намени, скратено бСН, е специјална единица при Полкот за специјални операции на Армијата на Република Македонија. Таа е формирана во 1994 година и со тоа е првата воена единица од ваков вид во Македонија. Маскота на единицата е волкот поради што истата често се именува и како бСН „Волци“. Единицата е сместена во касарната „Илинден“ во Скопје. Се смета за најелитна во државата.
Историја
Единицата е формирана на 1 март 1994 година под името Единица за специјални намени, 6-ти одред и како таква е првата воена единица наменета за планирање, организирање и изведување на специјални операции во Македонија. Нејзин прв командант е тогашниот потполковник Мирослав Стојановски, потоа Началник на Генералштабот на АРМ во периодот од 2005 до 2011 година.
На почетокот на 2000-тите години единицата претрпува неколку структурни промени со тоа што станува дел од новата Единица за борба против тероризам, таканаречена „Соколи“ која првично за време на воениот конфликт во 2001 година требала да претставува здружено воено-полициско тело за борба против тероризам, но потоа се планирало да остане само дел од армијата. Кога е формирана Командата за специјални единици, Волците стануваат нејзин одред. Последната структурна измена на единицата се случува во 2003 година кога таа станува Баталјон за специјални намени, дел од Полкот за специјални операции заедно со Ренџерскиот баталјон, формиран наредната година.
На 18 август 2005 година на прославата по повод одбележувањето на Денот на АРМ, тогашниот Претседател на Македонија, Бранко Црвенковски го одликувал Баталјонот за специјални намени со Орден за воени заслуги, високо воено одличје кое се доделува за храброст и истакната служба на воен план. Toa е првото доделување воопшто на овој орден.
Воен конфликт, 2001
Како клучно тело во безбедносните структури, единицата активно учествувала во низа операции за време на воениот конфликт во Македонија во 2001 година. Еден од поважните настани за единицата во овој период е Масакрот кај Вејце кој се случил на 28 април на патот меѓу селата Вејце и Селце во тетовско. Тој ден 8 припадници биле ангажирани во комбинирана патрола со 8 други припадници на ПЕП низ селата на Шар Планина. Волците учествувале со две возила Хамер со по четворица припадници внатре.
Конвојот од полициско-воени возила бил нападнат во заседа во тесен, непрегледен свиок, засечен од двете страни со косини до три метри височина. Во настанот загинуваат четворица припадници на единицата — Бобан Трајковски, Игор Костески, Миле Јаневски и Роберт Петковски. Овој настан се одликува како еден од најкрвавите во поновата историја на Македонија. Истиот го извршиле припадници на ОНА, во содејство со Муџахедини. По престрелката извршителите громорозно ги мачеле и касапеле убиените. На припадниците на единицата им биле разнесени главите, прстите, нозете.
Кошница со јаболка
Кошница со јаболка – слика мртва природа масло на платно од францускиот сликар Пол Сезан. Мртвата природа прикажува маса на која се наоѓаат кошница со јаболка, шише вино и колачи во чинија.
Уметничка дела како ова помогнале во создавање мост меѓу импресионизмот и кубизмот.
„Кошницата со јаболка“ денес се наоѓа во Уметничкиот институт Чикаго.
Копачките (Претор)
Копачките — археолошко наоѓалиште во преспанското село Претор. Претставува некропола од доцноантичко време. Се наоѓа во нива на местен селанец, каде со археолошкото сондажно истражување во 1965 година биле откриени два гроба, едниот од типот „на две води“ граден од тегули, а другиот ѕидан од камен и варов малтер, поставени во правец југоисток-северозапад. Во гробот со камена конструкција се најдени керамички сад, чашка и една белезица.
1507 во книжевноста
1507 година во книжевноста содржи некои значајни настани.
Немци (Нова Горица)
Немци (словенечки: Nemci) — населба во Градска општина Нова Горица во западна Словенија. Областа е дел од историскиот регион Приморска. Населбата сега е вклучена во Горичкиот статистички регион.
1506 во книжевноста
1506 година во книжевноста содржи некои значајни настани.
Врхе (Трбовље)
Врхе (словенечки: Vrhe) — населба во Општина Трбовље во средна Словенија. Областа е дел од историскиот регион Штаерска. Населбата сега е вклучена во Засавскиот статистички регион.
Молшлебен
Молшлебен (Molschleben) — општина во округот Гота, во Тирингија, Германија.
Богатска Река
Богатска Река (Τρανός Λάκκος, Транос Лакос) — река во Костурско, Егејска Македонија, лева притока на Бистрица.
Опис
Реката извира јужно од врвот Гуфа (1.285 м) на планината Саракина. По селото Богатско (по кое е наречена) ја прима лева притока, па се влева во Бистрица.
Ѓеневички Водопади
Ѓеневичките Водопади или Водопадите на Ѓенeвица се живописен предел во Република Македонија, во Општина Маврово и Ростуше.
Природни особини
Од извориштето на околу 1400 m надморска височина, до утоката во Радика на околу 650 m надморска височина, реката Ѓеневица тече во должина од 8 км, низ ливади, шума и карпи, правејќи водопади и каскади. Највеличествен дел претставува најзиниот кањон, кој не е целосно пристапен, заради тешкиот терен.
Картсната област Езериште e поле со група на мали езерца во северозападниот дел на планината Бистра, неколку километри северно од Галичник. Иако се наоѓаат на релативно голема надморска височина (на околу 1900 метри), овие езерца според настанокот не се леднички туку карстни, што ги прави единствени и ретки, поради фактот што карстните предели се водопропустливи. Но, овие езерца константно се полнат со вода од блиските извори, иако неколку од нив преку лето пресушуваат.
Местоположба
Водопадите се сместени во Општина Маврово и Ростуше. Иако долго време не била пропагирана нивната атрактивност, тие денес се достапни за вљубениците во природата и за туристите. До водопадите се изградени пешачки патеки кои ги сечат рекичките со малечки мовчиња, патокази, дрвени колиби и клупи за посетителите.
Глежојца (Заполжани)
Глежојца — археолошко наоѓалиште во прилепското село Заполжани. Ноаѓалиштето поради неистраженоста е од непознат тип чиј период не е датиран. Во 1951-1957 македонскиот антрополог Јован Ф. Трифуноски при своите истражувања забележал дека недалеку од селото на истоимениот потес селаните пронаоѓале керамички и градежен матеројал. Тука селаните пронашле и мермерна статуа.
1505 во книжевноста
1505 година во книжевноста содржи некои значајни настани.
Севернопокраински дијалект
Севернопокраински дијалект — дијалект на полскиот јазик, кој некогаш се користел во северните предели на Полска. Овој дијалект претставува група на сосема различни дијалекти кои се појавиле постепено по Лублинската Унија во 1569 година во областите на Големото Литванско Кнежевство и постои до денес. Одликите на овој дијалект се резултат на преклопување говори помеѓу полскиот јазик и белорускиот јазик со литвански супстрати. Според звучноста најмногу е сличен на дијалектот на Бјалисток.
Генеза на дијалектот
Два значајни феномени играат голема улога во процесот на оформување на северниот покраински дијалект:
Процесот на населувањето во Литванија се случува во разни бранови од областа на Мазовија и Подласија, односно се населиле занаетчии, малостопанственици, свештеници, правници и војници, за време на Полско-литванската Државна Заедница во XVI-XVIII век, иако исто така имало и претходни бранови населување од периодот XIII-XV век. Разните населби кои настанале во овој предел го зборувале северниот дијалект на полскиот јазик.
Вториот дел од процесите на создадениот северен дијалект на полскиот јазик е познат под името полонизација на феудалните слоеви на Полско-литванската Државна Заедница. Феудалниот слој во неколку полски и литвански градови бил подложен на полонизација пред склучувањето на Лублинската Унија, како што е прикажано од Маќеј Мјеховита (1517) и Августин Мелецки (1576). Голема улога овде игра Католичката црква, која потекнувајќи од Католичката црква во Полска и Хоределската Унија од 1413 година, поради паганските племиња населени во 1387 година, додека племињата од 1413 година биле прифатени како полски племиња. Во полскиот град Хородло прифаќањето на племињата од полскиот род, не ги опфатило оние племиња на православните болјари рутенијански.
Во рутенските предели на Полско-литванската Државна Заедница, процесот на усвојување на полската култура голем интензитет се појавил во Лублинската Унија во 1569 година, иако почетокот на овој феномен достигнал реформација и на територијата на денешна Белорусија. Сериозен центар за развивање и реформација на полски јазик над 30 година бил градот Кенигсберг XVI век, а подоцна и замокот на семејството Раџвилови, чија благодарност е објавувањето на Библијата на полски јазик во 1563 година наречена Бжеска, а неколку години подоцна и Библијата на Нишвиска (1572). Сепак, сѐ до средината на век, книжевноста на полски јазик во Полско-литванската Државна Заедница била ограничена на тесен слој магнати за богатата и благородничката класа. Огромното мнозинство од популацијата на селаните и благородниците во Полско-литванската Државна Заедница, покрај полскиот јазик зборувале и на руски јазик и литвански јазик. Сепак едно од главните промени на северниот дијалект на полскиот јазик во Полско-литванската Државна Заедница е влијанието на старобелорускиот јазик. Сепак недостатокот на широката читателска публика се главна причина за пишување книги на полски јазик. Тоа е сепак јасен напредок во споредба со првата половина на шеснаесеттиот век, кога Францишек Скарина објавувал дела на старобелоруски јазик и старополски јазик. Новата фаза во ширењето на полскиот јазик во Полско-литванската Државна Заедница ги отворил видиците за контрареформација на јазиците. Во Вилнус во 1579 година полскиот јазик на академско ниво кој бил грант на интелектуалните елити во Полско-литванската Државна Заедница.
Ова ја предизвикува полонизацијата на благородниците во периодот на 60-тите години на XVII век сè до средината на 90-тите години на XVIII век. Во овој период се полонизира голем дел од благородничкото население на Полско-литванската Државна Заедница. Во 1697 година рускиот јазик бил отстранет од судскиот регистар и останатите институции во Полско-литванската Државна Заедница. Во исто време на рутенската територија се одвива процес на населување на селаните.
До средината на XIX век северниот дијалект бил културен јазик на високите претставници на буржоазијата на Полско-литванската Државна Заедница додека останатиот дел кој зборувал руски и литвански јазик бил лишан од оваа културна можност.
Настанување на народните говори во северно покраинскиот дијалект
Голем прелом настанува при ширењето на северниот полски говор меѓу селското население во 1864 година. Популацијата од руралните средини го преземаат северниот дијалект на полскиот јазик за да се доближат до полонизираните благородници. Подлогата на полскиот јазик се простига низ целата територија на Полско-литванската Државна Заедница.
Покрај културалноста на северниот дијалект во полскиот јазик постојат и народни дијалекти. Ова претставува многу важен факт бидејќи полскиот јазик станува службен јазик на полското и останатото словенско население на територијата на Полско-литванската Државна Заедница. Денес, полскиот јазик е еден од службените јазици на Европската Унија.
Ситуацијата на северниот дијалет е целосно спротивна на онаа ситуација во која се наоѓа јужниот дијалет на полскиот јазик. Покрај фактот дека голема група грчки и италијански благородници биле подложени на полонизација, поголемиот дел од народот на целата територија на Полско-литванската Државна Заедница го прифатил и рускиот јазик како нов официјален словенски јазик на оваа територија.
Во периодот на 1848 година во Источна Галиција селаните не го прифатиле полскиот јазик бидејќи биле спречени од рускиот и украинскиот национализам. Полскиот јазик цврсто се задржал само во некои југоисточни градови помеѓу полско-украинската територија.
Јазикот на Лауда, односно Каунас
Третата област во Литванија e територијата во која во 1864 години се зборувал полски јазик е Лауда. Тоа всушност претставува област помеѓу Паневежис и Каунас речниот слив на реката Невежис. Во 1920 година на оваа област живееле над 200.000 жители со полско потекло, што всушност претставувал 55 проценти од населението.
За разлика од процесите на полонизаци полскиот јазик од Лауда не се проширил врз литванскиот белоруски пограничен регион, туку во срцето на етничката Литванија. Во потеклото на северниот дијалект има густа мрежа зборови со литванско потекло кои биле користени од страна на селаните. Социојазичаричката ситуација на литванскиот јазик е различна од онаа на полскиот во периодот на Полско-литванската Државна Заедница. Всушност селаните по прифаќањето на полскиот јазик, стануваат монолингвални, но литванскиот јазик се смета за службен јазик на целата територија. Во Лауда во голема мера се одржува двојазичноста поврзана со мешани полско-литвански бракови. Ова и овозможува на литванската влада во 1920-1940 година повторно да ја замени селската популација која била претходно полонизирана со нова национална стратегија. Од друга страна пак исчезнувањето на полскиот јазик е тогашната земјоделската реформа. Во Втората Полска Република, губењето на дипломатските односи со Република Литванија во 1938 година значи и губење на полскиот јазик во неколку градови во денешна Литванија.
Позиција на северниот дијалект според измените во полскиот јазик
Северниот покраински дијалект не се сметал за дијалект на полскиот јазик, туку јазик на народот и на благородничките класи или варијанта културен јазик. Според теоријата на јазичарите кон крајот на XIV век се развила двојазична заедница користејќи два јазика: белоруски јазик и полски јазик. Оваа јазична група е релативно мала и нема посебен израз во Полско-литванската Државна Заедница. Во 1569 година покрај приливот на Мазовјецкиот брај се создава склоп со доминантниот елемент на полскиот јазик со дополнувачкиот супстрати од белорускиот јазик и литванскиот јазик.
Северниот дијалект содржел значајни иновации создадени под влијание на другите присутни словенски јазици на територијата на Полско-литванската Државна Заедница но главна основа бил полскиот јазик. Тој е карактеризиран како севернополски дијалект или општ јазик и полски етнички дијалекти). Тоа се три типа на јазични одлики: полски, белоруски и литвански.
Одликите на северниот полски дијалект според потеклото вклучуваат:
Значењето на дијалектот и неговиот моментален статус
Северниот покраинскиот дијалект имал влијание врз полскиот литературен јазик од средината на XVIII век до почетоците на XIX век и меѓувоениот период. Имено северниот дијалект бил употребуван од страна на Тадеуш Кошќушко, Адам Мицкевич, Станислав Мониузско, Јозеф Пилсудски и целиот студентски круг. Универзитетот Вилнус и Вилнусовскиот зборник, се во сферата на јазичното влијание.
Денес, новиот бран на полските интелектуалци создава културен јазик заснован на западословенскиот звук. Од друга страна, народните дијалекти на северните покраини сè уште постојат додека најистакнати се во Вилнус, Литванија и Гродно, Белорусија).
Народна книжевност
Поделба на народната книжевност
Народната книжевност потекнува од незнаен автор. Според начинот на интерпретација може да се подели на поединечна и колективна. Според основна поделба, усната книжевност се дели на проза и поезија, која пак се среќава во класичната поделба на епска, лирска и епско-лирска поезија. Дополнително, усната книжевност, а особено лирската поезија, може да се подели на:
Усна народна книжевност
Надодна книжевност се среќава уште и како усна или наративна. Тоа е традиционален книжевен облик близок на народот и сочуван во неговите сеќавања. Ваков вид книжевност во балканските простори има исклучиво важна, долга и значителна традиција. Народната книжевност се пренесувала усно, преку раскажување, пеење, магијски и бајачки обреди. Богатството на народната книжевност е непроцениво, посебно за народите кои од различни катастрофи, војни и други неповолни причини не успеале од времето да ја одбранат својата пишана книжевност. Карактеристично за усната книжевност е нејѕиното пренесување од колено на колено. Во древните времиња, на традиционалните зимски седенки, раскажувањето и пеењето претставувало посебен вид на уметничко претставување, очувување на историските одлики, но и магиско, апотропејно справување со злите сили.
Народна поезија
Според Вук Караџиќ, народните песни се делат во две групи: јуначки кои се пееле со гусли; и женски кои ги пееле жените, девојките и момчињата, најмногу по двајца во еден глас. Притоа, женските песни се пееле само поради сопствена разонода, а јуначките песни служеле за да ги слушаат другите. Оттука, при пеењето на женските песни било важно самото пеење, а не песната, додека кај јуначките песни најважна била песната. Во однос на темата, јуначките песни обработуваат некое важни настани (битки, итн.), додека женските песни сликаат ситни настани од секојдневниот живот. Како последица на тоа, и по содржината и по формата, женските песни имаат помало значење во однос на јуначките песни.
Епска народна поезија
Според стихот во кој се испеани, епските народни песни се делат на две групи: гусларски и бугарштици. Првите се испеани во десетерец (краток стих), со цезура по четвртиот слог и без припев. Бугарштиците се испеани во долг стих, најчесто од 15 или 16 слогови, со цезура по седмиот или осмиот слог, (ако стихот е пократок од 15 или подолг од 16 слогови, тогаш цезурата е зад петтиот или шестиот, т.е. зад деветтиот или десеттиот слог) и често со припев зад секој стих, секој втор стих или на неколку стихоа при што припевот се состои од шест, а поретко од пет слога и најчесто не додава ништо ново, туку само го проширува претходниот стих. Гусларските песни го добиле името по тоа што се пееле со гусли, додека името „бугарштици“ потекнува или од глаголот „бугарити“ кој означува тажно пеење или од carmen vulgare што означува народна песна. Постои дилема за тоа кои од нив се постари: бугарштиците се запишани порано и порано излегле од употреба, па тоа наведува на заклучокот дека тие се постари; но, судејќи по другите својства, се чини дека пократкиот стих е постар, зашто во гусларските песни често се употребува генитив наместо акузатив, вокатив наместо номинатив, номинатив наместо другите падежи, често се користи деминутив или удвоен предлог, или некој збор од претходниот стих се повторува во следниот; овие својства не ги бара подолгиот стих, но се среќаваат и во него, а од тоа се заклучува дека бугарштиците биле под влијание на пократкиот стих. Инаку, гусларските песни се побројни од бугарштиците, а според тематиката се делат на повеќе циклуси: неисториски, преткосовски, косовски, песни за Крале Марко, ајдучки, ускочки итн. Вук Караџиќ, пак, ги поделил епските песни на три циклуси: песни од постаро време, песни од средното време и песни од поново време.
Иако не е познато кога се создадени, нема сомнение дека потеклото на епските народни песни е многу старо: во некои од нив се препознава духот на паганските времиња, некои се создадени за време на средновековните владетели, додека некои потекнуваат од времето на Османлиското царство, а некои се создадени во ајдучките дружини. Убавината на епската народна песна се состои во нивната посебна тематика и во уметничката градба. Така, во нив доминира херојската трагедија, т.е. пораката дека сјајот на овој свет се мери низ страдањето и умирањето, а вредноста на човекот се изразува низ верноста кон својот род и низ борбата за слобода. Оттука, убавината на хуманизмот во народната песна е запишана со крв и со тага. Притоа, опишувањето на трагичните настани барале говор полн со возбуда, па затоа дури и во епската поезија е застапен силно изразен лиризам.
Сепак, поради усното кажување, често се среќава недоработеност и расипување на стихот, така што целокупната епска народна поезија не е со подеднаков квалитет, т.е. во многу случаи, првобитната поетска замисла не отишла подалеку од стереотипна и схематична скица. Меѓутоа, во своите најдобри творби, епската народна песна се одликува со виртуозна композиција и со извонредни сликарски и музички квалитети карактеристични за совршените поетски градби. Во нив, прикажувањето на настаните и личностите се врши во драмска форма (со монолог или дијалог) или со епска форма (со раскажување), а најчесто на двата начина истовремено. Често, во опишувањето предност добива час настанот час личноста: во некои случаи, во центарот на песната е настанот; во други случаи, настаните и лицата служат само за да се истакне една личност; понекога, како се појавуваат двајца главни лика (двајцата домашни или еден домашен, а еден непријателски); а во некои песни, главната улога ја играат многу луѓе.
Сликарските ефекти во епските песни се постигнати со помош на градацијата и контрастот, но тоа се остварува на различни начини - некогаш, контрастот е потчинет на градацијата, некогаш обратно, а другпат тие се во рамнотежа. Исто така, често, овие два сликарски ефекти се комбинирани со други ефекти, кои понекогаш дури имаат и предност во однос на градацијата и контрастот. Така, во епскиет песни често се среќаваат: словенската и обичната антитеза, хиперболата, компарацијата, метафората, персонификацијата, итн. Понекогаш, овие сликарски описи заземаат големи делови од песните и можат да постај како посебни целини, а некогаш се работи за мали делови од песните, еден или два-три стиха, или само неколку збора. Музичките ефекти во епските песни произлегуваат од виртуозната употреба на римата и од мелодичниот распоред на вокалите и согласките. Притоа, римите не се појавуваат редовно, ниту пак на точно одредени места, но токму поради тоа оставаат силен впечаток. Истовремено, употребата на самогласките и согласките предизвикува ненадминато играње со звукот, како што се случајот со употребата на „р“ во песната „Смртта на Крале Марко“ (Смрт Марка Краљевића), употребата на „а“ во „Смртта на мајката на Југовиќи“ (Смрт мајке Југовића), употребата на „е“ во „Стариот Вујадин“ (Стари Вујадин), итн.
Лирска народна поезија
Вредноста на народната лирска поезија лежи во тоа што во неа е опфатена областа на семејните односи: љубовта, односите меѓу старите и младите, предрасудите, генерациските разлики, верувањата, семејните веселби, жалоста итн. Оттука, Хегел смета дека народната лирска поезија е исто толку глас на колективот колку и епската поезија, зашто неа ја создала личноста која е само орган на лиризмот на националниот живот. Во споредба со епската поезија, народната лирска поезија е поразновидна, но со помал интензитет, но во секој случај претставува скапоцен дел од културното богатство на еден народ. Иако се претпоставува дека народната лирска поезија поминала низ различни степени од развојот, не постојат сигурни извори за најстарите етапи. Сапак, очигледно е дека во обредните и во љубовните лирски песни се зачувани некои траги од далечните, пагански времиња. Меѓутоа, со текот на времето, лирските песни трпеле големо влијание од новите околности, така што во формата во која се зачувани денес, тие се мал одраз на најдалечното минато. Целосното оформување на класичната народна песна завршило веќе во почетокот на XIX век. Така, во 1823 година, Вук Караџиќ забележал дека женските песни се пееле многу ретко, а дури и во малите градови народните песни воопшто не се пееле, туку биле заменети со некои нови песни (староградски песни), компонирани од учените луѓе и од трговските калфи. Во втората половина на 19 век интензивно продолжил процесот на менување и деформирање на народната поезија, фантастичните елементи исчезнувале, римата станувала постојана, а содржината им станувала сиромашна.
Во содржината на народната лирика се забележуваат два дела: реалниот, мачен живот и посакуваниот живот во кој има многу фантазија. На пример, многу песни кажуваат дека удобниот живот на девојките траел до нивното мажење. Оттука, во многу песни се зборува за тешкиот живот на младите невести во периодот откако влегле во семејството на сопругот, каде биле лишени од сите човечки права. Исто така, чест мотив во народните песни е неостварената љубов поради различни причини (саканиот заминал во војна, родителите ја омажила ќерката за некој богат човек, итн.). Понатаму, во народните песни често се пее за односот меѓу помладите и постарите. На пример, во куќата на сопругот, невестата најчесто е во лош однос со свекрвата, а поддршка ѝ даваат золвата и деверот. Како протест против ропската положба на жената, во многу лирски песни е присутна клетвата кон свекрвата, кон сопругот или кон родителите. Во лирските народни песни најчесто се споменува мајката, а таткото е ретко присутен или воопшто не се споменува, што е сосема разбирливо имајќи предвид дека мајката била најчесто присутна во домот.
Убавината на народната лирика лежи во силата и квалитетот на емоцијата, во звучноста на јазикот и во сликовниот, полетен уметнички израз. Притоа, споредено со епските песни, во лирските народни песни во помала мера се застапени општите места, постојаните епитети, повторувањата, словенските антитези, како и исти или слични почетоци и завршетоци. Сепак, ако не се претерани, повторувањата во песните често се најдоброто поетско средство со кое се претставува некоја ситуација. Исто така, некои опти фрази во едни песни имаат една смисла, а во други имаат поинаква смисла. Поради тоа, нивната смисла треба да се открива посебно во секој конкретен случај. На пример, еден од најчестите облици во лирските народни песни е дијалогот, но тој поседува многу различни внатрешни и надворешни обележја и содржи многу различни мисли и чувства. Понатаму, во голем број песни е присутна фантазијата, но таа речиси никогаш не оди надвор од материјалниот свет, туку само волшебно го одразува. Од друга страна, не е мал бројот на песните во кои доживувањата се искажани само со прости зборови, без никакви слики и украси.
Во однос на стиховите на лирските народни песни постои голема разновидност и во тој поглед тие се далеку пред епските песни. Така, во лирските песни, стиховите се состојат од пет до 14 слогови. Притоа, петерецот се состои од еден дактил и еден трохеј, со цезура во средината; шестерецот е составен од три трохеја или од два дактила, без цезура; седмерецот е од два трохеја на почетокот на стихот и еден дактил на крајот, со цезура по втората стапка; осмерецот, којшто е вториот најчест стих во лирските песни, се состои од четири трохејски стапки, со цезура во средината или од два дактила (на почетокот и на крајот) и еден трохеј (во средината), со цезура по првата или втората стапка; деветерецот е многу редок стих во лирските песни, составен од три трохеи и еден дактил, со цезура по втората стапка; трохејскиот десетерец е најчестиот стих во лирските песни, составен од пет трохеи, со цезура по втората стапка или од два дактила и два трохеја, со цезура во средината; единаесетерецот е составен од четири трохеи и еден дактил на крајот, со цезура по втората и по четвртата стапка; дванаесетерецот е составен од четири дактила со цезура во средината или од шест трохеи со цезура во средината; тринаесетерецот се состои од пет трохеи и еден дактил или амфимацер, со цезура по четвртата стапка; четиринаесетерецот е од седум трохеи, со цезура по четвртата стапка; но, има и лирски песни во кои стиховите се мешани, т.е. со различна должина. Како последица на оваа разновидност, лирските песни се одликуваат со голема музикалност, чија особена вредност се римите - нередовни, слободни, спонтани или неочекувани.
Македонски народни балади
Баладите, кои се многу застапени во македонската народна поезија, се групираат во четири основни групи: Во македонското народно творештво најбројна е четвртата група, но во голем број балади се забележува мешање на различни елементи: митолошки со христијански или историски така што не е можно секојпат да се разграничи за која група станува збор.
Народни приказни
Според Вук Караџиќ, народните приказни се значајни како поради „чистиот народен јазик“, така и поради „народните мисли“. Исто така, тие го претставуваат угледот на еден јазик, а во нив е сочувана и народната историја. Тие се создавани паралелно со епските и со лирските народни песни, но откриваат многу области во кои не навлегла народната поезија. Поради тоа, тие се важно дополнување на поезијата, иако нивната уметничка вредност често заостанува зад народните поетски творби. Во народните приказни се присутни четири основни мотиви: Притоа, првиот мотив е најстар, додека третиот и четвртиот се само дополнување на претходните два.
Од одделните виови народни приказни, басните и фантастичните приказни се најстари и се смета дека тие потекнуваат од периодот на дивјаштвото. На почетокот, басната се пеела и се играла, а дури потоа почнала да се раскажува. Оттука, се смета дека таа се развила од прастарите песни и игри во кои биле имитирани звуците на животните. Басните потекнуваат од периодот кога човекот се занимавал со лов, а со преминот кон сточарството и земјоделството тие биле збогатени со нов материјал. Тогаш, покрај дивите животни, како ликови во басните се појавиле и домашните животни, но и растенијата, предметите и митолошките суштества. Фантастичната приказна се развила од митот со кој долго време се поклопувала, како според формата, така и според содржината. Таа се јавила на повисокото ниво од развојот на човештвото (најверојатно, кон крајот на дивјаштвото), кога митовите значително се размножиле. Во тоа време, бајката почнала да се разликува според формата од митот при што бајката добила прозна форма, а освен тоа, таа била пренесувана поединечно. Во периодот на варварството и цивилизацијата, бајките се развиле како богата гранка на усната книжевност. Приказните во кои нема чуда се развиле многу подоцна од басните и бајките, иако одредени нејзини видови се појавиле во времето на првите почетоци на прозата. Во овие приказни се јавуваат мотивите на душата, судбината, преминот на душата од умрениот во некое растение или животно, разни преобразувања, брак меѓу луѓе и животни, животни како помошници, обраќање кон бога за пород, богати гозби, љубов меѓу најблиски роднини, злобни жени, описи на далечни земји, победа на малите луѓе над силните, стапување на сиромашните на царскиот престол, желба за вечен живот, казнување на неправдата и славење на правдата, итн. Поради општите мотиви и неодредените места, често се истакнува меѓународниот карактер на народните приказни, особено на фантастичните, иако бројни приказни содржат и силни национални обележја. Во однос на меѓународниот карактер на приказните постојат две објаснувања: дека мотивите во нив се пренесувале од еден на друг народ преку војните, трговијата и пишуваната книжевност; и дека заедничките мотиви се појавиле спонтано кај различни народи на ист степен на општествен развој.
Поделба на народните приказни
Народните приказни се разликуваат во зависност од обработката на основните и на споредните мотиви. Но, мотивите во нив често се испреплетуваат и поради тоа, тешко може да се направи прецизно разграничување на приказните. Според класификацијата на Вук Караџиќ, народните приказни може да се поделат на две групи: машки и женски. Во машките приказни нема чуда, туку во нив се случува нешто што е возможно, а многу од нив се смешни и шегобијни. Од друга страна, во женските приказни се раскажува за невозможни нешта. Понатаму, Караџиќ ги дели машките приказни на долги и кратки и нагласува дека понекогаш не може да се направи разграничување меѓу машките и женските приказни.
Во класификацијата на Павле Поповиќ, народните приказни се делат на две групи: сериозни и шеговити. Притоа, во првата група може да се издвојат четири подвидови: бајки или женски приказни во кои се раскажува за разни чуда; вториот вид се машките приказни во кои нема чуда, туку се зборува за нешта што би можеле да се случат; третата група ја сочинуваат легендите во кои се кажува за некои личности и места; и четвртиот вид се басните во кои зборуваат животните. Понатаму, шеговитите приказни може да се поделат во две групи: вистински приказни или шеговити новели, кои содржат низа авантури низ коишто поминува главниот јунак; втората подгрупа се анегдотите, кои содржат само еден мал, поединечен случај, некоја досетка или претставуваат објаснување и разработка на поговорките.
Веселин Чајкановиќ ги дели народните приказни во седум групи: басни и приказни за животни, бајки, машки приказни, раскази (најчесто, шеговити), скаски, легенди и верувања. Првите се најстари и примитивни, а во нив, посебен циклус прават приказните за волкот и лисицата. Волшебниот елемент во нив е сведен на најмала можна мера, но често содржат хумористични елементи. Од нив се развиле басните од Езоповски тип; Бајките имаат највисока книжевна и научна вредност и тие ја претставуваат кулминацијата на народната приказна; Кратките раскази често биел создадени од еден, анонимен автор и нивната историја не е многу долга; Во скаските најмногу доминираат етиолошките (за постанокот на разни животни, места, предмети, природни појави, итн. и јуначките (на пример, за Крале Марко); легендите се помалубројни народни творби. Според Чајкановиќ, бајките, скаските и легендите често се испреплетени, а исто така не е јасна ниту границата меѓу третата и четвртата група.
Стилот и јазикот во народните приказни
Посебната вредност на народните приказни се состои во богатата употреба на симболи, слики и дијалози, како и во богатството на зборовите. Сликите ги изразуваат внимателно избраните и мајсторски распоредените детаљи. Во приказните, сликите се со едноставна или сложена композиција при што вториве се помалку успешни од првите. Најголемата слабост на сложените компизиции е тоа што имаат стереотипни почетоци, бројни повторувања и одредена схематичност. Сепак, во успешните приказни, повторувањето на најважните места или карактерни црти предизвикува поголема ефектност на приказната. Ритамот во сменувањето на настаните во приказните е различен: некаде е многу бавне, а во други е забрзан или многу брз. Таквите примери се особено сликовити и предизвикуваат силен впечаток. Дијалогот претставува посебен вид сликање, и тоа внатрешно сликање, откривање на менталитетот, карактерот, психологијата, а дури потоа фиксирање на околината. Често, во дијалозите има повеќе автентичност од најдобрите описи и народниот раскажувач добро ја искористил оваа надмоќ на дијалогот. Всушност, голем дел од расказите се чисти дијалози, иако не се сите со еднаква вредност, но некои се вистински ремек-дела кои претставуваат совршени примери за секој писател. Најпосле, вредноста на народните приказни произлегува и од самата употреба на некои зборови кои се истакнуваат по звучноста, по различното значење од она што се среќава во секојдневниот современ говор или по тоа што тие зборови повеќе не се користат.
Хуморот во народните приказни
Една од најважните одлики на народните приказни е хуморот, којшто е присутен во речиси сите видови народни приказни (басни, бајки, анегдоти, итн.). Сепак, во најчист вид, хуморот е карактеристичен за басните и бајките. Притоа, хуморот се јавува во различни видови и со различен ументички квалитет. Набљудувано од морално-социјална гледна точка, хуморот извршувал две функции: да ги истакне недостатоците на повластениот општествен слој и да ги одбележи општите недостатоците на човекот. Во првиот случај, кога хуморот се однесува на судирот меѓу послабите и посилните, многу негативни човечки одлики (лагата, кражбата, итн.), ако се насочени против посилните, се претвораат во позитивни страни. Во овој вид, хуморот е најчесто помешан со сатира, со чија помош слабите се ослободуваат до својата подредена положба. Во вториот случај, хуморот е насочен кон одделни категории луѓе (фалбаџии, мрзливци, крадци, скржавци, снаи, свекрви, зетови, итн.), кон одделни племиња или народи, како и кон човештвото, воопшто.
Набљудувано од естетска гледна точка, хуморот во народните приказни има различна вредност. Најчесто, тој се јавува како карикатура, игра на зборови, прикриени изрази, надлажување, недоразбирање, неочекувана или невозможна ситуација, паралелизам на спротивности, итн. Во вид на карикатура, хуморот во народните приказни најчесто е неуспешен, а тоа особено се однесува на приказните во кои се дава карикатура на глупоста и незнаењето. Во нив, хуморот е претеран, невкусен и на многу ниско ниво. Ретки се примерите во кои хуморот во вид на карикатура достигнува уметничка вредност, а тоа особено се однесува на случаите во кои незнаењето намерно се нагласува за да се предизвика некој ефект и кога хиперболите имаат фантастичен карактер. Како игра на зборови, хуморот често достигнува висока вредност, преку употребата на необични зборови, ритам или рима. Исто така, хуморот има посебна убавина кога се јавува во вид на прикриени изрази, каде е потребен одреден напор во нивното толкување. Во вид на недоразбирање, хуморот тетко се среќава во народните приказни, но ретките примери се со првокласна вредност. Надлажувањето како вид хумор вообичаено содржи елементи од другите видови, а за него е карактеристична и употребата на фантастиката, но со рационалистичка тенденција чудното да се претстави како неверојатно, невозmожно и смешно. Во приказните често се среќаваат измамата и подметнувањето кои, исто така, се комбинирани со другите видови хумор, особено со играта на зборови. Најширока и најсеопфатна форма на хумор во приказните е неочекуваниот пресврт. Притоа, овој вид хумор се одликува со необичност, неприродност и нелогичност, кои сепак се психолошки оправдани. Психолошката оправданост е експлицитна или имплицитна, а првата е почеста, иако втората има повисока ументичка вредност, зашто во тие случаи слушателот или читателот мора да ја погодат смислата. Од сите видови хумор, најефектен и уметнички најважен е паралелизмот на спротивностите којшто се остварува на различни начини: спротивставување на една појава на низа слични појави, и тоа така што првата се наоѓа на крајот; кога се прави паралела меѓу постапката на едно лице и постапката на друго лице којашто е иста според мотивот, но различна според дејството; спротивни акции на една иста личност; спротивно однесување на две лица кон трето лице; случајот кога исто лице прави исти постапки во спротивни ситуации или спротивни постапки во иста ситуација, итн.
Македонски народни приказни
Посебно место во македонската народна проза имаат народните приказни, кои се јавуваат во повеќе видови, како: сказни, преданија, легенди, анегдоти, хумористични приказни итн. Од нив, според стилско-изразната форма и според композицијата, најубави се сказните.
Македонски хумористични приказни
Во хумористичните народи приказни се обработени бројни мотиви, како одраз на секојдневните односи меѓу луѓето и нивните доживувања и судбини. Притоа, особено чести се мотивите на надлажување, надитрување и исмејување, со цел да се создаде весела атмосфера и комични моменти, но и со благородна функција да се жигосаат мрзата, горделивоста, самофалењето, глупоста, како и разни пороци (комарот, пиењето). Исто така, чести мотиви се: измамата, егоизмот, користољубивоста, страшливоста, неукоста, неснаодливоста итн. Основната цел на хумористичните приказни е, преку исмејувањето, да се поправат или да се одбегнуваат некои поединечни или општествени слабости, со што овие приказни имаат благородно, воспитно значење. Со текот на времето, во македонските хумористични приказни се формирале посебни шегобијни ликови, како мариовскиот лик Итар Петре, попознат како Итар Пејо, како и други ликови кои се преземени од османската или средноазиската народна традиција (Насрадин-оџа или Ќосето) со кои најчесто се надлажуваат нашите хумористични ликови. Исто така, во приказните се среќаваат и групни, колективни хумористични ликови, обично како припадници на некои села или региони (Мариовците, Стеблевците) или како припадници на одредени професии (попови, судии).