cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гален
Придонеси за медицината
Гален го бранел и промовирал учењето на Хипократ и неговите методи, како што се венесекцијата и пуштањето на крв, методи кои биле непознати во Рим. Тие методи биле остро критикувани од следбениците на грчкиот анатом Еразистрат, кој сметал дека овие процедури би имале сериозни последици затоа што, според него, во вените не тече крв туку пнеума (циркулирачки воздух неопходен за функционирање на виталните органи). Сепак Гален жестоко ја бранел венесекцијата во своите три книги на таа тема, во неговите демонстрации и во јавните расправи.
Придонеси за филозофијата
Иако главен фокус на Гален биле анатомијата и физиологијата, тој пишувал и за логиката и за филозофијата. Неговите трудови биле под влијание на раните грчки и римски филозофи, вклучувајќи ги Платон, Аристотел и стоиците. Тој сакал да ја сплоти филозофската мисла со медицинската практика, што го напишал во своето кратко дело „Најдобриот лекар е исто така и филозоф“. Тој ги комбинирал аспектите и од двете науки, создавајќи свои оригинални размислувања. Медицината ја сметал за интердисциплинарно поле, во кое најдобрата пракса ги соединува теоријата, опсервацијата и експериментирањето.
Во времето на Гален, постоеле неколку филозофски сфаќања во медицината, но главни биле емпиристите и рационалистите (наречени уште и догматичари или филозофи), а помала група биле методистите. Емпиристите ја нагласувале важноста на физичката пракса и експериментирањето или „активното учење“ во медицината. Директно спротивставени на емпиристите биле рационалистите, кои го ценеле учењето на веќе етаблираните теории со цел да се создаваат нови во име на медицинскиот напредок. Меѓу овие две учења било учењето на методистите, кои не го претпочитале експериментирањето како емпиристите, ниту пак теоретизирањето како рационалистите. Тие го фаворизирале само набљудувањето, покажувајќи поголем интерес во изучувањето на природниот тек на болестите отколку пронаоѓањето на лекови за нејзино санирање. Галеновата едукација ги опфатила петте големи филозофски учења од тој период (платонисти, перипатетичари, епикурејци, пиронисти и стоици), а неговите учители биле и од рационалистичките и од емпиристичките струи.
Опозиција кон стоиците
Гален бил познат по неговите достигнувања од медицината, но исто така бил ангажиран и на полето на филозофијата. Тој го развил сопствениот модел за трипартитна душа, следејќи ги примерите на Платон, поради што некои го нарекувале и платонист. Гален ја развил теоријата на персоналитет заснована на неговото разбирање на теоријата на телесните течности кај луѓето и верувал дека менталните нарушувања имаат физиолошка основа. Неговите сфаќања биле спротивставени на дефиницијата на стоичарите за пнеумата. Според Гален, стоиците не успеале да дадат веродостоен одговор за локализацијата на функциите на душата или умот. Низ сопствената медицинска пракса тој бил убеден дека нашол подобар одговор, а тоа бил мозокот. Стоиците сметале дека душата има само еден дел – рационална душа, за која сметале дека може да се најде во срцето. Гален следејќи ја Платоновата идеја, сметал дека душата има уште два дела.
Локализација на функцијата
Во едно од своите најголеми дела „За доктрините на Хипократ и Платон“, Гален се обидел да го покаже единство на двајцата великани во нивните видувања. Користејќи ги нивните теории, комбинирани со оние на Аристотел, Гален ја развил својата теорија за троделната душа, која содржела слични аспекти. Тој ги употребувал истите термини на Платон, велејќи дека душата се состои од рационален, спиритуален и апетитивен дел. Секој од овие делови имал своја локализација во телото. Рационалниот дел од душата бил во мозокот, спиритуалниот дел бил во срцето, а апетитивниот во црниот дроб. Гален бил првиот научник и филозоф кој на душата и дал одредена локализација во телото. Оваа идеја денес се нарекува „локализација на функцијата“. Овие Галенови тврдења биле за тоа време револуционерни и биле претходник на идните теории за локализација.
За да ги усогласи своите теории за душата и како таа функционира во телото, Гален ја адаптирал теоријата за пнеума, која ја употребил за да објасни како душата оперирала во рамките на органите одговорни за неа, и како тие органи комуницираат меѓу себе. Гален затоа правел разлика помеѓу витална пнеума во артерискиот систем од психичката пнеума во мозокот и нервниот систем. Виталната пнеума ја лоцирал во срцето, а психичката пнеума во мозокот. За оваа цел, тој направил многу анатомски студии на животни за да ја проучи транзицијата од виталната во психичката пнеума. Иако бил критикуван за споредување на анатомијата на животните со анатомијата на човекот, Гален бил убеден дека неговото познавање на анатомија било доволно богато за да двете анатомии ги базира една на друга.
Психотерапија
Друг голем труд на Гален бил „За дијагнозата и лечењето на страстите на душата“, во кој тој дискутирал како да се пристапи кон и како да се лечат психолошките проблеми. Тоа било едно од раните залагања на Гален, кое подоцна било наречено психотерапија. Книгата содржела упатства како да се советуваат оние со психолошки проблеми, за да се поттикнат да ги откријат своите најдлабоки страсти и тајни, што би помогнало во излекувањето на менталниот проблем. Терапевтот според него, требал да биде маж, по можност постар мудар маж, ослободен од контрола на страстите. Овие страсти, според Гален, ги предизвикувале психолошките проблеми кај луѓето.
Објавени трудови
Гален напишал повеќе дела отколку било кој друг автор во античкиот период, натпреварувајќи се по бројноста на делата со Свети Августин. Неговото творештво било толку обемно, што сочуваните текстови се речиси половина од постоечката литература од Стара Грција. Се претпоставува дека тој имал најмено дваесет запишувачи кои ги запишувале неговите зборови, а исто така се претпоставува дека имал напишано околу 500 трактати, со вкупно околу 10 милиони зборови. Многу од неговите дела, посебно од филозофијата, биле уништени 191-тата година при пожар во Храмот на мирот, во Рим.
Бидејќи делата на Гален во антиката не биле преведени на латински јазик, а поради пропаѓањето на Западната римска империја изучувањето на Гален, заедно со грчката медицинска традиција, пропаднало во заборав во Западна Европа за време на раниот среден век, кога малкумина од латинските научници знаеле да читаат на грчки јазик. Сепак, Гален и старогрчката медицина продолжиле да се изучуваат во Источното Римско Царство (Византиското Царство). Сите сочувани грчки ракописи на Гален биле препишувани од византиските научници. Во текот на Абасидскиот период (по 750-тата година), Арапите за првпат почнале да се интересираат за грчките научни и медицински текстови, па некои од Галеновите дела биле преведени на арапски јазик од страна на сириските христијански изучувачи. Поради тоа, постојат Галенови текстови сочувани само на арапски јазик, додека дел од нив се сочувани како превод од арапски на латински јазик. Во некои случаи научниците се обидувале да преведат од латински или арапски јазик на грчки јазик, таму каде оригиналот на грчки бил изгубен.
Фалсификувањето на Галеновите дела било распространето уште во негово време, а продолжило сѐ до ренесансата. Фалсификатите биле на латински, арапски и грчки јазик. Не постои ниту една авторитативна збирка на неговите дела, а контроверзноста околу автентичноста на неговите текстови сѐ уште важи за голем дел од делата кои му се припишуваат.
Направени се разни обиди за класификација на творештвото на Гален. На пример, Коксе (1846 година) навел Пролегомена, или воведни книги, по кои следеле седум трактати кои ја опфаќале физиологијата (28 тома на книги), дванаесет трактати по хигиена, деветнаесет од етиологијата, четиринаесет по семиотиката, десет од фармацијата, четири за пуштање на крв и седумнаесет книги за терапевтици, а во прилог биле и четири афоризми и лажни дела. Најкомплетниот компендиум (збирка) бил тој на Карл Готлоб Кин од Лајпциг, направен меѓу 1821 и 1833 година, кој ги надминал дури и современите проекти, како што е Corpus medicorum graecorum. Оваа збирка се состои од 122 труда на Гален, преведи од грчки на латински јазик, а текстот е претставен и на двата јазика. Збирката има 22 тома, со 22.000 страници и 676 индексни единици. Многу од делата на Гален се вклучени во Thesuarus Linguae Graecae – дигитална библиотека на грчката литература започната во 1972 година. Друг современ извор на Галеновите дела е Француската библиотека на универзитетот по медицина BIUM (Bibliothèque interuniversitaire de médecine, BIUM)
Доцна антика
Репутацијата на Гален како врвен лекар и филозоф уште во негово време била легендарна. Самиот император Марко Аврелиј за него напишал: „Primum sane medicorum esse, philosophorum antem solum„ (Прв меѓу докторите и единствен меѓу филозофите) (Paaen 14: 660). И други автори од античкиот период тоа го потврдувале, како, на пример, ранохристијанскиот писател Теодот Византиски, грчкиот писател Атенеј и перипатетичкиот филозоф Александар Афродизијски. Византискиот поет Георги Писида, од 7 век, отишол толку далеку што Христос го нарекол втор и запуштен Гален. Влијанието на Гален во медицинската теорија и практика се чувствувало сѐ до средината на 17 век, во византискиот, арапскиот и западноевропскиот свет. Величината на Хипократ и Гален ја одбележале шестотини години на постоење на античката грчка медицина. Артур Џон Брок метафорично ги опишал двајцата лекари како основата и апексот на грчката медицина, соодветно, а неколку века по Гален грчкиот лекар и писател Паладиј напишал дека она што Хипократ го посеал Гален го ожнеал.
Гален успеал да ги сумира и синтетизира делата на своите претходници и благодарение на него грчката медицина била предадена на следните генерации, така што Галенизмот станал средство преку кое грчката медицина станала позната во светот. Галеновата реторика и плодноста на неговото дело биле толку силни што давале впечаток дека после него останува малку што да се научи. Така поимот Галенизам може да се толкува и позитивно и пејоративно (несогласувачки), т.е. колку и да имало напредок во античката медицина со Гален, толку нејзината доминација го задушила понатамошниот напредок.
По распадот на Западното Римско Царство учењето на Гален и другите грчки дела речиси исчезнале во латинскиот запад. Во Источната римска империја, Галеновото наследство се сочувало преку сижето на Орибасиј, личниот лекар на царот Јулијан Отпадникот, од 4 век, кој ги раширил Галеновите дела правејќи го Галенизмот подостапен. Во доцната антика медицинските записи повеќе биле сконцентрирани на теоретскиот дел отколку на практичниот дел, така да авторите главно само дебатирале за Галенизмот. Меѓу овие автори биле теоретичарот Магнус од Нисибис, византискиот медицински писател Јован Александриски и Агнелиј Равенски. Грчката медицина била дел од грчката култура, а источно-сириските христијани дошле во контакт со неа кога Византија владеела со Сирија и западна Месопотамија – региони кои во 7 век биле освоени од Арапите. На овој начин, во периодот околу половината на 7-от век, муслиманите дошле во контакт со првите преводи на Гален на арапски јазик. Оттогаш, Гален и грчката медицинска традиција генерално биле асимилирани во средновековниот и раномодерниот исламски Близок Исток.
Влијание на медицината во исламскиот свет
Галеновата медицина била мошне влијателна во исламскиот свет. Првиот голем преведувач на арапски јазик бил арапскиот христијанин Хунајн ибн Исхак. Околу 830-870 година, тој превел 129 дела на Гален на арапски јазик. Арапските извори, како што бил персискиот лекар и алхемичар Рази (Абу Бекр Мухамед ибн Закарија ал-Рази, 865-925 година) продолжиле да бидат извор на откривање на нови или релативно недостапни Галенови текстови. Книгата Kitab ila Agloogan fi shifa al Amrad на познатиот асирски лекар и преведувач Хунајн ибн Исхак (809-873 г.), а која се чува во библиотеката на Ибн Сина академијата за средновековна медицина и наука, е ремек дело на преводи на Галеновите книжевни дела. Дел од Александрискиот компендиум за Гален од 10 век содржи податоци за разни типови на трески и разни воспалителни состојби на телото. Тој содржи и податоци за повеќе од 150 поединечни и групни објаснувања за растителни и животински видови. Книгата дава увид во разбирањето на традициите и методите на лекување во грчката и римската ера. Во книгата има податоци за повеќе од 150 едноставни или сложени лекови кои се користеле во грчко-римскиот период.
Делата на Гален биле прифатени од големите арапски лекари, како што се Ибн Зур (познат како Авензоар) и Ибн ал-Нафис, како основа за понатамошни истражувања. Силен акцент бил даден на експериментирањето и на емпиризмот, што довело до нови резултати и нови опсервации кои биле споредени и комбинирани со оние на Гален од страна на великаните на арапската медицина: персискиот лекар и психилог Али ибн Абас ал-Мајуси (на Запад познат како Хали Абас), Абу-ал-Касим ал-Захрави (на Запад познат како Абуласис), Ибн Сина (Авицена), Ибн Зур и Ибн ал-Нафис. На пример, експериментите на Рази и Ибн Зур ја негирале Галеновата теорија на хуморални течности, а откривањето на пулмоналната циркулација од Ибн ал-Нафис ја побила Галеновата теорија за срцето.
Влијанието на Галеновите дела, вклучувајчи ја и теоријата за хуморот, останува втемелена во модерната Унани медицина (персиско-арапска традиционална медицина), која сѐ уште широко се практикува од Индија (каде официјално е признаена) до Мароко.
Повраток во латинскиот Запад
По 11 век латинските преводи на исламските медицински текстови почнале да се појавуваат во Западна Европа, а паралелно се развивало и учењето на медицинската школа во Салерно (итал., Scuola Medica Salernitana), кое било инкорпорирано во курикулумите на универзитетите во Неапол и во универзитетот Федерико Втори во Монпелје. Од тогаш Галенизмот повторно зазел нов и неоспорен авторитет, дури Гален го нарекувале „Медицинскиот папа на средниот век“. Лекарот и монах Константин Африкански бил меѓу тие кои го превеле и Хипократ и Гален од арапски на латински јазик. Освен сѐ побројните преводи од арапски јазик, имало и директни преводи на Галеновите дела од грчки јазик, како што бил преводот на De complexionibus од италијанскиот преведувач Бургундио од Пиза. Делата на Гален од полето на анатомијата и медицината станале основа на универзитетскиот наставен план во средниот век, заедно со Медицинскиот канон на Авицена. Во христијанска Европа од тој период не постоела забрана за дисекција и аутопсија на човековото тело, така да истражувањата во таа насока се јавиле уште од 15 век. И покрај познавањето на грешките на Гален во анатомијата, неговото влијание било толку силно што лекарите од тоа време на секој начин се обидувале да го оправдаат, на пример, италијанскиот лекар и анатом Мондино деи Луици, кој ја опишувал рудиментираната циркулација на крвта во своите дела, сепак тврдел дека левата комора треба да содржи воздух. Дури имало тврдења дека разликите во анатомијата меѓу човекот и животните се доказ дека човечката анатомија се променила од времето на Гален.
Најважен преведувач на делата на Гален на латински јазик бил Николо ди Деопрепио да Реџио, кој работел на Анжујскиот двор за време на владеењето на кралот Роберт Неаполски. Меѓу неговите преводи значаен е делот за медицинските расправи на Гален, чиј оригинален текст бил изгубен.
Ренесанса
Падот на Византиското Царство во 1453 година и појавата на ренесансата биле придружени со прилив на грчки научници и ракописи во Западна Европа, овозможувајќи директна споредба меѓу арапските коментари и преводи и оригиналните грчки текстови на Гален. Дебатите во медицинската наука тогаш имале две традиции: поконзервативна арапска и полиберална грчка. Но имало и поекстремни либерални движења кои ја оспорувале улогата на авторитетите во медицината, па така, на пример, Парацелзус симболично ги запалил делата на Авицена и Гален во неговото медицинско училиште во Базел. Сепак, големината на Гален меѓу великаните на милениумот била прикажана на муралот во манастирот Голема Лавра на Света Гора, каде меѓу претставените пагански мудреци, Гален бил нацртан меѓу Сибилското пророштво и Аристотел. Крајниот пораз на Галенизмот бил од негирањето на Парацелзус и конструктивизмот на италијанските ренесансни анатоми, посебно од делото на Андреас Везалиус од 16 век. Овој фламански лекар и анатом во 1530 година се нафатил на голем проект на преведување на многу грчки текстови на Гален на латински јазик. Неговото дело De humani corporis fabrica било напишано под влијание на Галеновиот начин на пишување и форма. Во обид да ги испита критички методите на Гален, Везалиус правел дисекција на човечки труп како начин на верификација. Преку своите книги и демонстрации, тој ги покажал ограничувањата на Гален и покрај силното спротивставување на традиционалните про-Галенисти, каков што бил францускиот анатом Јакобус Силвиус. Испитувањата на Везалиус ги отфрлиле теориите на Аристотел и Мондино де Луизи. Едно од најпознатите отфрлувања на Галенизмот била демонстрацијата на Везалиус за непропустливоста на интервентрикуларниот септум. Напуштањето на одредени сфаќања на Гален, посебно во анатомијата на циркулаторниот систем, било постепено низ целиот период на ренесансата и се должело на работата не само на Везалиус, туку и на неговите следбеници: неговиот студент Мигел Сервет, неговиот соработник Франциско Гонзалес Ечевериа, лекарот Џон Кајус, саксонскиот хуманист Јанус Корнариус и други.
Но, сепак, некои придонеси на Гален ,како што е „испуштањето на крв“ како лек за многу болести, останале во употреба и во текот на целиот 19 век.
Maras (музичка група)
Maras (кирилично: Марас) — македонска блек метал група формирана во 2003 година, на југот од нашата земја во Гевгелија. Групата има снимено неколку демо снимки, од кои една е официјално издадена преку македонската андерграунд издавачка куќа Terror Blast, како сплит издание заедно со бендовите Vinterthrone и Tremula. Основач на Maras е Андреј Караџоски - Авет и досега групата има сменето неколку постави. Веќе подолго време во бендот е и тапанарот Ристо Алчинов.
Име
Името Марас е всушност древен народен поим којшто влече корени од старословенската митологија, каде што Марасите се зли духови на кошмарите. Некаде истите се поврзуваат со името на божицата Морана (Мора, Мара). Всушност, најверојатно од тука произлегува и самиот поим “ноќна мора“. И самата идеологија на Maras е доволно објаснување зошто групата го користи ова име.
Основање и почетоци
Maras се формирани во 2003 година од страна на Андреј Караџоски - Авет (вокал, гитара) и Коста Џотов - Кобник (бас). Уште на самиот почеток бендот почнува да работи како one-man проект затоа што, како резултат на незаинтересираност, Кобник го напушта истиот. Авет го снима првото демо Орлова планина кое до ден денес не е официјално издадено. Кон крајот на 2004 создаден е новиот материјал под името Harvest of the Firefern, кој, иако со поинаков - амбиентален карактер, одиграл голема улога во творештвото на бендот.
Втората постава
Во почетокот на 2005 година, Авет почнува со работа на нов материјал и во исто време овој one-man проект повторно си ја вратил титулата бенд со доаѓањето на новиот басист Марјан Атанасов - Залтис. Со самото тоа се случуваат и првите живи настапи на Maras, но местото на тапанист го заменува ритам машината. Со доаѓањето на 2006 година, Залтис го напушта бендот и како негова замена доаѓа Ристо Алчинов - Смртоствор, кој подоцна го заменил инструментот и до ден денес е постојан тапанист на Maras. Новиот материјал конечно бил завршен и за првпат официјално издаден од страна на Terror Blast продукција во вид на сплит (поделено) издание заедно со бендовите Tremula и Vinterthrone. Воедно, Hellfire's Trinity претставува првиот македонски блек метал сплит и воопшто официјално блек метал издание.
Во текот на оваа година се случуваат и поважните живи настапи на бендот, меѓу кои и перформансот на United Slavic Swords fest во Белград, каде Maras настапија со неколку светски познати блек метал имиња како: Adultery, Inferno, Besatt, The Stone... Карактеристично е и тоа што во 2006 Maras ја комплетирале својата постава со првиот басист Кобник, кој, за жал, повторно го напуштил бендот кон крајот на годината.
Настапи со странски бендови
Во зимата 2007 настапуваат неколкупати со повремени басисти и прават подолга пауза од живи свирки токму заради овој проблем - недостатокот на басист, за конечно во август истата година да им се придружи басистот Горјан Василески (Mortality). Во текот на оваа година Maras доживуваат неколку успешни и важни настапи, меѓу кои и оној на Дојди Веслај фестивалот во Струга, што го издигнал бендот на многу повисоко ниво. Исто така, кон крајот на оваа година, како „предалбумско“ загревање, Terror Blast продукција го издаваат ексклузивното сплит издание заедно со добро познатиот фолк блек метал бенд од Шпанија - Xerion. Марасовиот дел од сплитот, наречен Through the Lands of Ancient Makedon, содржи 5 нумери кои всушност претставуваат македонски традиционални песни обработени во најсурова блек метал форма. Овој сплит својата промоција ја доживува во средината на ноември 2007 година, кога Maras настапуваат како предгрупа на белгиските пагански метал легенди - Ancient Rites.
Првиот студиски албум и идни планови
2008 е пресудна за поставувањето на првиот цврст столб во кариерата на бендот. Оваа година се случуваат неколку настапи во внатрешноста на Македонија, а како најважен двигател се одржува и првата мини-турнеја на бендот, наречена “Viva La Provincia tour”, заедно со уште две одлични домашни метал групи: Aeon Arcanum од Кочани и Titanium од Струга.
Со својата идеологија заснована на славјанскиот паганство, мистеријата на животот и смртта и епските и историски теми, Maras и понатаму продолжуваат да ја шират идејата за еден вид „космополитско“ единство на целиот пагански свет, анти-национализам и вечната борба против најголемата религиска институција - христијанството, виновно за покрстувањето и уништувањето на културата на древните пагански цивилизации во Европа. Со таа цел, во декември 2008, после пет години егзистенција на македонската метал сцена, Maras го издаваат својот деби-албум наречен Раскол - декларација за откажување од слепилото на христијанството за сметка на моќниот паганство!
Текстови
Текстовите на Maras се инспирирани најмногу од старословенската митологија и верувањата на нашите пагански предци. Исто така постојат и текстови со филозофски, социјални и анти-националистички тематики. Сите текстови се дело на Андреј Караџоски.
Филозофија на композицијата
Филозофија на композицијата (1846) e есеј напишан од Едгар Алан По кој ја обработува неговата теорија за тоа колку добро пишуваат писателите кога пишуваат добро. По се потсетува на начинот на којшто ја напишал својата најпозната поема Гавран за да ја илустрира својата идеја, која претставува намерен контраст на таканаречената теорија на "спонтана творба" која Колриџ ја предлага како објаснување за своето ремек-дело Кублај Кан.
Филозофија на композицијата за првпат се појавува во април 1846 година во Греамово Списание.
Поовата филозофија на композицијата
Во основа, есејот воведува три теории на По во врска со литературата.
Должина
По сметал дека сите дела треба да бидат кратки, со исклучок на романите. "Има," тој пишува, "една јасна граница... за сите книжевни дела - границата на едно дејство." Тој особено го прокламира оваа правило во рамките на поезијата, но исто така смета дека расказот е супериорна литературна форма во однос на романот токму поради тоа што тој се покорува на ова правило што и резултира со неговата мала обемност.
"Единство на ефектот"
Во овој есеј, По пишува дека едно дело треба да биде напишано само тогаш кога авторот ќе одлучи како истото ќе заврши и каков емоционален одговор, односно ефект тоа треба да предизвика. Оваа своја идеја По ќе ја дефинира како "единство на ефектот". Во мигот кога ќе биде познат конечниот ефект, писателот треба да одлучи и начинот на кој сите останати елементи што го создаваат делото, како на пример тонот, темата, местото, ликовите, судирот и заплетот, ќе го подзасилат неговото влијание.
Метод
По ја порекнува интуицијата и уметничката инспирација, сметајќи дека пишувањето е методско и аналитичко, а не спонтано. По вели дека ниту еден автор не го признава ова, поради тоа што најголем број писатели "едноставно треперат во мигот кога ќе помислат дека треба да ѝ дозволат на јавноста да ѕирне зад сцената... кон созреаните фантазии отфрлени во очај... кон внимателните избори и одбивања."
Гарванот
Ниту еден дел од песната не е случаен, туку секој стих е плод на писателовата потполна контрола врз песната.
Дури и зборот Nevermore, според По, е заснован врз логиката изведена од "единството на ефектот". Звукот на буквите, особено на самогласката "о", пишува По, има поголемо значење од самиот збор. И претходно По користи зборови како "Ленор" за да го предизвика истиот ефект.
Сепак, Поовото објаснување на процесот на пишување на Гарванот е толку строго логично, што некои критичари сметаат дека есејот претставува еден вид сатира или пак планирана измама.
Ѓура Јакшиќ
Георгије „Ѓура“ Јакшиќ (Георгије „Ђура“ Јакшић), (, -  – српски сликар, поет, раскажувач, драмски писател, учител и боем.
Животопис
Роден е на 8 август (27 јули по јулијанскиот календар) 1832 година во Српска Црња, во Банат, во свештеничко семејство. Неговото право име е Георгие. Татко му Дионисиј го запишал во трговско училиште, од каде бегал трипати, за на крајот да запише нижа гимназија во Сегед (денес во Унгарија). По завршувањето на основното училиште во Српска Црња и нижата гимназија во Сегед, заминува да учи сликање во Темишвар (денес Романија). Спроти револуционерната1847 година, бил студент на уметничката академија во Пешта, но заради револуционерните случки, морал да ја напушти. Откако се вратил во родниот крај продолжил да учи сликарство во Бечкерек кај Константин Данило, прочуен сликар од тоа време, барајќи сопствен уметнички израз и продлабочувајќи ги своите знаења, меѓу останатото и на германскиот јазик.
Во револуцијата од 1848-1849 година, иако шеснаесетгодишник, учествува како доброволец. Кога револуцијата завршила со пораз, напишал: „Ах зошто гиневме и страдавме – а што добивме!“ Набрзо немаштијата го тера да прифати разни работи. Во тие години често го менува местото на живеење, заминува за Белград, но многу брзо се упатува за Виена да ги продолжи студиите по сликарство. Во Виена се движи во уметничките кругови со Бранко Радичевиќ и Ѓуро Даничиќ. Неговите поетски првенци ја виделе светлоста на денот во Сербски летопис во 1853 година. Беспарицата го принудува да се врати дома, но набрзо потоа заминува за Академијата за фини уметности во Минхен.
Кон крајот на 1855 година се настанува во Кикинда и живеел од сликарство. Пишува песни и ги печати во Седмица под псевдонимот Теорин. Во 1856 година, поттикнат од враќањето на пријателите со кои другарувал во Виена, кои се собираат околу Седмица и Дневник, преминува во Нови Сад. По враќањето од студиите по сликарство, живее во Банат до 1856 година.
Од 1857 година преминува во Србија, каде останува сè до својата смрт. Во Србија работи како селски учител (во Подгорец, Сумраковец, Сабанта, Рача кај Крагуевац и Пожаревац, во кој се оженил) и како гимназиски учител по цртање (во Крагуевац, Белград и Јагодина). Во тоа време престојува во манастирот Враќевшница, каде црта неколку историски портрети кои му ги поклонува на манастирот. Во Крагуевац сочувана е куќата каде станувал две години додека работел во гимназијата.
Ѓура Јакшиќ бил сестран уметник и патриот: поет, раскажувач, драмски писател и сликар. Но и боем. Творечкиот и страдалнички живот на тој образован и темпераментен човек често се одвивал во боемскиот амбиент на скадарлиските кафеани Три шешири и Два елени. Боемската атмосфера била негово природно опкружување во кое добивал творечко вдахновение, предизвикувал воодушевување и аплаузи на веселите гости и боемски другари, но и бес на власта на чија суровост и лакомост им се подбивал, оригинално и сатирично.
Стално живеел во оскудица и тешко го издржувал своето бројно семејство. Притиснат со семејните обврски и долгови, склон кон боемштина, болен, Ѓура Јакшиќ се акал низ животот. Разочаран во луѓето и животот, наоѓал утеха во уметничкото творештво, поетско и сликарско. Бил нежен и искрен другар и болезлив татко, но во мрачните расположенија раздразлив и зајадлив. Неговата болна и избувлива лирика е верен израз на неговата интимна личност, трагична и боемска.
Заболел од туберкулоза, во долгови, бил гонет и отпуштен (1871) од државна служба. Со помош на Стојан Новаковиќ добил работа во државната печатница во 1872 година.
Смртта го затекнала на позицијата коректор во државната печатница во Белград на 16 ноември 1878 година (по јулијанскиот календар). Погребан е на Новите гробишта во Белград.
Книжевно дело
Ѓура Јакшиќ е најголемиот лиричар на српскиот романтизам и еден од најнадарените и најзначајните српски сликари на 19 век.
Во духот на епохата во која живеел и творел, Ѓура Јакшиќ имал свои примери, меѓу поетите Петефи и Бајрон, а меѓу сликарите Рембрант. Често обработувал исти мотиви во книжевните дела и на сликарските платна.
Иако е успешен поет и драмски писател, Јакшиќ за српската книжевност е важен и како раскажувач. Се огласил во моментот на појавување на реализмот, посебно видливи во продорот на современата тематика.
Напишал неколку вида раскази. Најпрво оние во кои го идеализирал српскиот среден век, прикажувајќи го времето на Немањиќи. Друга група се расказите за животот на банатското село, а меѓу нива најпознат е „Кутрата банаќанка“, кој зборува за страдањето на народот во бурните настани од 1848 и 1849 година. Трета група се расказите инспирирани од српско-турската војна, и во нив е патриотската тематика од песните на Јакшиќ, добила свое природно продолжување.
Напишал околу 40 раскази, три драми во стихови: „Станое Главаш“, „Селидба на Србите“ и „Елисавета“. Го оставил незавршен историскиот роман „Воини“ за српско-турската војна. Јакшиќ творел лирска, епска и драмска поезија. Своите лирски песни ги објавува скоро по сите српски списанија. Во текот на животот ја објавил збирката на своја лирика „Песни“. Најзначајни епски песни се: „Братоубиец“, „Невестата на Пивљанин Бајо“, „Барјактаровиќи“, „Маченица“ и „Причест“. Неговото драмско дело е двократно пообемно од лириката и епот.
Јакшиќ е еден од најраните и најплодните српски раскажувачи. Најмногу пишувал проза, околу четириесет раскази и скици, од кои неколку недовршени.
Од драмите, уметнички најуспешна е „ Елисавета кнегињата црногорска“, пишувана во духот на шекспировската драматургија, со намера на историска основа да се прикаже една политичка драма, многу важна во српската историја, а поврзана со жената на владетелот, туѓинка по потекло. Многу судири, страсти, омраза, го обликуваат односот меѓу јунаците, и заради тоа логично е што двата главни лика, Елисавета и Радош Орловиќ, на крајот тонат во лудило.
Најмалку работел на лириката, па сепак, Ѓура Јакшиќ створил извесен број песни со трајни и класични вредности. Некои од нив, како „На Липар“, „Мила“, „Кого да љубам“, „Патот во Горњак“, „Низ полноќта нема“, спаѓаат во најдобрите стихови на српската поезија.
Критички осврт
Тој бил и сликарски талент и цел живот се занимавал со сликарство. Своите први песни ги потпишувал „Ѓура Јакшиќ, молер“. Во сликарството негов пример бил Рембрант, од чии портрети, работени исклучиво со контрастни бои, избива некој внатрешен оган од под самата боја, вон контурите кои се изгубени во бојата. Така Јакшиќ го сфатил зборот како израз – чисто сликарски. Бујна и опојна емоција, лута „како врв на анџар“, како што самиот вели, искрен е и спонтан израз на неговата личност, не наместена поза и книшка сентименталност. Искрен, огнен и опоен занес, тоа е одликата на неговиот романтичарски темперамент, кој тој најдобро го претставува српскиот романтизам, како што Бајрон го претставува англискиот, или Виктор Иго францускиот романтизам. Огнениот занес на своето чувство, љубов или патриотизам, тага или песимизам, тој го доловува со зборува кои ги натрупува по боја, по звук, по моќта да поттикнат посебен вид чувства, но не заради тоа да предизвика конкретна слика или поим, туку само заради тоа да го долови своето основно расположение. Тој ја знае моќта на зборовите, никогаш не му се доволни, никогаш не е задоволен со изборот; ги бира и распоредува, потоа ги натрупува и засипува. Тоа истото, понекогаш го прави и со сликите и со поимите.
Драмите во стих на Јакшиќ ги прикажуваат карактерите од српското минато. Сентиментална љубов, наместена патетика и декламаторски тон преовладуваат секаде подеднакво. „Селидба на Србите“ е пишувана со народен десетерец, а „Елисавета“ и „Станое Главаш“ со многу сликовит и жив јамб. Овие драми се повеќе за читање отколку за гледање; во нив вредат снажните лирски места. Драмските карактери на Јакшиќ се премногу наивни и претерано идеализирани; тие не се обликуваат низ дејството, туку низ неприродни и долги монолози; дејството е оскудно и слабо мотивирано. Како романтичен репертоар за широка публика која сака историски костуми и декламација, сите се играни во театар; „Станое Главаш“ се игра и денес.
Иако Јакшиќ најмногу работел на прозата, тој дел од неговата книжевна работа е со најмало значење. Тој пишува историски раскази и раскази од современиот живот, србијански и банатски, главно современи селски раскази. Најдобри му се расказите каде го слика банатското село и селани. Во сите раскази избива неговиот занесен лиризам, љубов кон националната и лична слобода и побуна против општествената неправда. Тој е еден од зачетниците на социјалниот расказ, кој се развил во времето на реализмот, и основа на лирскиот расказ.
Меморијален музеј на Ѓура Јакшиќ
Во Српска Црња, во неговата родна куќа, се наоѓа музеј посветен на овој голем уметник. Отворен е во 1980 година.
Централна Африка
Средна Африка (како географски подрегион на ООН) е сличен географски поим кој ги опфаќа Ангола, Габон, Екваторска Гвинеја, Камерун, ДР Конго, Република Конго, Сао Томе и Принсипе, Централноафриканската Република и Чад. Сите држави во оваа област на ООН, заедно со другите што обично се сметаат за дел од централна Африка (вкупно 11), ја сочинуваат Економската заедница на централноафриканските држави (ECCAS).
Централна Африка ги опфаќа териториите што, главно, му припаѓаат на сливот на реката Конго. Таа опфаќа дел од внатрешниот слив на езерото Чад и непосредниот слив на Атлантскиот Океан. Се простира во екваторскиот појас, така што се одликува со типична екваторска клима, со високи температури (25°С) и голема влажност. Има густа речна мрежа и разновиден растителен свет, главно претставен со непрегледни прашуми и савани, и разновиден животински свет - слонови, мајмуни, птици, влекачи и инсекти.
Стопанство
Главни стопански гранки се земјоделството, шумарството и сточарството. Од земјоделските култури најразвиени се банани, какао, кафе, памук, пченка. Во шумите најзначајни се тиковото, каучуковото и абоносовото дрво. Од сточарството најразвиено е говедарството. Во Централна Африка постојат разни рудни богатства. Најзастапени се: железо, калај, уран, кобалт и дијаманти. Од индустриските гранки најразвиени се прехранбената, дрвната, текстилната и металната индустрија. Густата и полноводната мрежа на реката Конго со притоките е голем енергетски потенцијал и основа за сообраќајната комуникација во Централна Африка.
Демографија
Во централна Африка главно живеат народите од групата Банту. Најзастапени се банту-јазиците, а во некои подрачја се говорат и чадските и нилосахарските јазици. Предоминантна религија во централна Африка е христијанството, кое во некои места се одликува со примеси од народните верувања.
Земји
Земји во Средна Африка (подрегион на ООН) :
Струмица
Струмица — град во југоисточниот дел на Македонија. Според пописот од 2002 година градот има 35.311 жители и според тоа е најголем во Југоисточниот плански регион и десетти најголем град во Македонија. Градот се наоѓа во Струмичкото Поле и лежи на падините на планината Еленица, каде што е сместена средновековната тврдина Цареви Кули. Градот е седиште на истоимената општина.
Антички период
Потврда дека струмичкиот крај бил густо населен уште во античко време е постоењето на неолитската населба „Страната“ кај селото Ангелци. Ова археолошко наоѓалиште нуди нови сознанија за доцниот неолит бидејќи населбата датира од околу 4500-тата до 3800-тата година п.н.е. За ова до скоро се знаело дека постои само во брегалничкиот и овчеполскиот регион. Најновите наоди кај Струмица ја потврдуваат и тезата за постоењето на неолитска сообраќајница од брегот на Егејското Море до централниот дел на Балканот.
Откриените фрагменти од керамички садови, вообичаена неолитска пластика, лепеж од куќи, култни предмети и слично укажуваат на фактот дека овде постоело грнчарство на завидно ниво, а откопаните алати (мотики, секири, длета) и женски фигури како симбол на плодноста, укажуваат дека тука живеела земјоделско-сточарска популација.
Под името Астраион, градот за првпат во пишаните извори се среќава кај римскиот историчар Тит Ливиј, во 181 година пред новата ера, во врска со убиството на Деметриј, братот на македонскиот крал Персеј (179-168 п.н.е.), односно синот на Филип V (221-179). Името Астраион градот го добил по пајонското племе Астраи. Во 168 година п.н.е. Македонија паднала под римски протекторат и била поделена на четири мериди, а Астраион припаднал на втората мерида. Во 148 година п.н.е. Македонија станала римска провинција. Во римскиот период градот го променил своето име во Тивериопол, за што ни сведочи мермерниот постамент, посветен на патронот Тибериј Клавдиј Менон, од крајот на 2 век и почетокот на 3 век. Во времето на римскиот цар Јулијан Отпадник (361-363) во Тивериопол биле убиени Светите Петнаесет тивериополски свештеномаченици.
Во 395 година Римското Царство се распаднало, а Македонија припаднала на Источното Римско Царство. Потоа Тивериопол се наоѓал во составот на провинцијата Macedonia Salutaris (кон крајот на 4 век) и провинцијата Macedonia Secunda (кон крајот на 5 век). За постоењето на градската населба од тој период сведочи доцноантичката урбана палата – Мачук. Градот Струмица, заедно со својата најблиска околина, поволните географско-климатски одлики, и богатото Струмичко Поле, отсекогаш претставувал важен крстопат на патиштата на разни култури и цивилизации кои го оставиле својот белег на оваа почва. Следејќи ги материјалните остатоци, создавани во разни историски епохи, почнувајќи од праисторијата, преку антиката, византиско-словенскиот, турскиот период и така натаму, Струмица е еден од ретките градови со напластено богатство на споменици.
Византиско-словенски период
Во првата половина на 6 век, по долините на реките Струма и Струмица се населиле Струмјаните. Во „Житието на тивериополските маченици“ стои дека „еден варварски народ... навлегол во тивериополските земји, опустошил многу градови, па и самиот Тивериопол, а од неговите жители едни со меч ги истепал, други заробил, а убавите згради и храмови ги срамнил со земјата“.
Со преселбата на Словените, која се одвивала во периодот од осумдесеттите години на 6-от век до триесеттите години на 7-от век, градот доживеал големи разурнувања. На овие простори се населило словенското племе Струмјани, кое го добило своето име по реката Стримон, која тие ја преименувале во Струма. Склавинијата на Струмјаните егзистирала како независно словенско кнежевство определен период, додека не биде завладеана од Византија. Во периодот од 845 до 855 година како византиски воен управник во брегалничко-струмичкиот крај бил Методиј (825-885).
Струмичката област потоа била завладеана од бугарскиот владетел Борис I (852-889). Во 893 година Климент според Диканжовиот список (од 12 век) бил поставен за „епископ на Тивериопол или Велика“. Струмичкиот регион останал во бугарската држава сѐ до 969 година кога избило првото востание на комитопулите (Самуил, Арон, Мојсеј и Давид) и ќе влезе во Самуиловата држава (976-1018).
На 29 јули 1014 година, на овие простори се одиграла Беласичката битка, во која македонската војска предводена од царот Самуил (976-1014) била поразена од Византијците на чие чело бил Василиј II (976-1025). По битката биле ослепени 15.000 македонски војници, како одмазда на Василиј II за смртта на командантот Теофилакт Вотанијат, кој бил убиен од синот на царот Самуил, Гаврил Радомир (1014-1015). Во 1018 година Македонија била завладеана од Византија. По 1018 година, струмичкиот крај повторно паднал под византиска власт, под која ќе остане до пред крајот на 12 век. Византија својата власт ја зацврстила преку црквата која била претворена во орудие на византиската држава. Струмичката епархија во рамките на Охридската архиепископија била ставена во службата на Цариградската патријаршија. Од тоа време, карактеристично е тоа што многу имоти од струмичко, меѓу кои и Вељушкиот манастир, му биле подарени на светогорскиот манастир Иверион.
Од 11 век за првпат во пишаните извори (Асеманово евангелие) градот почнува да се именува со Струмица. Кон крајот на 12 век, централната власт на Византија ослабела, па како резултат на тоа дошло до осамостојување на повеќе независни феудалци. Во струмичкиот крај се осамостоиле Добромир Хрс (1185-1202), а потоа и Севастокрар Стрез (1208-1214), но нивните владеења биле ликвидирани од Византијците. Кон крајот на 13 век започнале српските напади на Македонија. Определен период со Струмица и регионот владеел Хреља, за да во 1334 година српскиот крал Стефан Душан (1331-1355) ја освои Струмица. По распаѓањето на душановото царство, струмичкиот регион бил управуван првин од Јован Углеша, братот на Волкашин, а по неговата смрт во 1371 година во Битката кај Марица, со овој регион ќе загосподарат браќата Дејановиќи. Нивното владеење било со краток век, бидејќи Турците во својот продор на Балканот ја завладеале и Струмица во 1382-1383 година со што завршува средниот век во овие краишта.
Османлискиот период
Во периодот од 1382-1383 па сѐ до 1395 година, Струмица и струмичко потполно потпаднале под власта на Турците. Струмица во османлискиот период во турската администрација била нарекувана Уструмџе. Таа била приклучена кон Ќустендилскиот санџак каде бил воспоставен спахиско-тимарски систем. Во градот било населено номадско-сточарско туркменско население, така што градот го сменил својот лик и започнал да добива ориентален изглед. Струмица според пописот од 1519 година имала 2780 жители, од кои 1450 христијани, а 1330 муслимани. Во тој период се одвивала и засилена исламизација на што се должи зголемениот број на муслимани, 2200, на пописот од 1570 година, наспроти 1230 христијани.
Во 17 век, Струмица станала седиште на кадилук. Во тоа време во Струмица поминале и турските патописци Хаџи Калфа (1665) и Евлија Челебија (1670), кои дале јасен опис на градот со сите муслимански објекти, кои ги имало во Струмица тогаш. Кон крајот на XVIII век и почетокот на XIX век, Струмичката каза била во составот на Солунскиот санџак.
Во XIX век зајакнало патријаршиското движење и гркоманското население зело замав. Тоа довело до силно антипатријаршиско движење во 60-тите години на 19 век. Во 1860 година во Робово било отворено првото училиште на македонски јазик, а прв учител бил Арсени Костенцев од Штип.
Во тој период твореле и големите струмички зографи Васил Ѓорѓиев и Григориј Пецанов, кои работеле на живописот и иконостасите на повеќе цркви, кои тогаш се отворале во струмичко.
Со Берлинскиот конгрес од 1878 година, кога Турција изгубила голем дел од своите владеења на Балканот (Босна, Србија, Црна Гора и Бугарија), голем број бегалци се слеале во Македонија, а дел од нив и во Струмица. Тоа население се нарекува мухаџири.
Сè потешката ситуација на македонското население под турската власт, придонела да се формира Внатрешната македонска револуционерна организација (ВМРО) на 23 октомври 1893 година во Солун. Првиот човек кој ги прифатил идеите на ВМРО во струмичкиот регион бил Стојан Ѓорѓиев од Дабиле, кој во 1895 година го формирал и првиот месен комитет во Струмица. Во овие краишта бил формиран и дејствувал Огражденскиот окружен македонско-одрински револуционерен комитет. Еден од најистакнатите раководители на револуционерната организација бил Христо Чернопеев, кој учествувал и во Младотурската револуција (1908-1909), која не завршила со ослободување на македонскиот народ кој останал под турско владеење.
Струмица во век
Во текот на летото 1913 година, Струмица и околината доживеале уште една втора по ред краткотрајна, но вандалска и жестока окупација од страна на грчките окупатори. На 25 јуни, само девет дена од избувнувањето на Втората балканска војна, грчките војски ги разбиле бугарските позиции јужно од градот, и утредента влегле во Струмица. На 8 август, грчките војски ја запалиле Струмица, а пожарите стивнале дури на 15-ти истиот месец. Биле изгорени 1.900 јавни установи, цркви, куќи, дуќани, кафеани како и единствената синагога. Целосно или делумно Грците ги запалиле и селата Костурино, Раборци, Попчево, Зубово и Чам Чифлик, кое повеќе никогаш не се обновило. При своето заминување на 17 август, Грците го запалиле и манастирот во Вељуса, чии конаци, а делумно и црквата, исто така изгореле.
За време на Втората балканска војна и Првата светска војна, поради силниот грчки притисок од Егејска Македонија, кон север избегале големи маси македонско население, а добар дел од нив се населил и во струмичкиот крај. Тоа биле бегалци, наречени „бежанци“, главно од Кукуш, Горно Порој како и од солунско. Тие се населиле главно во напуштените турски населби. Според еден податок, во 1921 година само во градот имало 2.700 бежанци. Со тоа многу се изменил и етничкиот состав на населението во градот особено по бегањето на Турците кога бројот на населението значително се намалил. Денеска сѐ уште постои т.н. Бежанско маало.
Струмица со мировниот договор од Букурешт (28.07.1913), сепак останала под власт на Бугарија. Под бугарска власт Струмица останала сè до 1919 година, кога со мировниот договор од Версај, со кој е завршена Првата светска војна, влегла во составот на Кралството СХС (од 1929 година Кралство Југославија). Во тоа кралство, македонскиот народ бил без никакви права и бил подложен на асимилација од Србија.
Во Втората светска војна, Струмица била завладеана од германската војска на 6 април 1941 година. Германија, со договорот што го имале склучено за сојуз со Бугарија, им ја предала Струмица под окупација на бугарските војски на 18 април 1941 година. Македонскиот народ, а со тоа и луѓето од Струмица незадоволни од окупацијата на фашистичките земји, започнале воени дејствија против нив. На 11 септември 1944 година бугарската војска се повлекла од Струмица, а на 5 ноември 1944 година градот го напуштила и германската војска. Струмичанецот Благој Јанков - Мучето е прогласен за народен херој. Други попознати струмички херои од периодот на Втората светска војна се Сандо Масев, Боро Џони, Герас Цунев.
По војната, Македонија влегла во федерацијата Југославија, како рамноправна федерална единица. Во периодот на Информбирото настрадале и многу невини струмичани, а некои од нив никогаш не се вратиле дома.