cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Курбин (округ)
Округот Курбин (Rrethi i Kurbinit) е еден од 36-те окрузи во Албанија, дел од областа Леж. Округот има население од 54,977 жители, и површина од 273 км2. Се наоѓа во западниот дел на земјата. Во округот Курбин се наоѓаат следните населени места:
Денхолм
Денхолм (Dänholm; буквално дански остров) — мал остров на германскиот брег на Балтичкото Море. Се наоѓа на Штрелазунд источно од Штралзунд. Обата мостови кои го поврзуваат Риген со копното, сега наречени со едно име Ригенски мост (Rügendamm и Rügenbrücke), водат преку него. Островот бил место на борбата помеѓу шведската и француската војска во 1807, кога припаѓал на Шведска Померанија.
Среден век
Среден век, средновековие или средновековен период — дел од европската историја што траел од до  век. Пропаѓањето на Западното Римско Царство го означува почетокот на средниот век, а потоа следуваат ренесансата и големите географски откритија. Средниот век е средниот период од традиционалната поделба на западната историја на класични, средновековни и модерни периоди. Периодот е поделен на ран среден век, развиен среден век и доцен среден век.
За време на Развиениот среден век, којшто започнал по 1000-тата година од н.е. бројот на населението во Европа се зголемил, во голема мера тоа се должело на технолошките и земјоделските новитети коишто овозможиле развивање на трговијата и зголемување на доходите. Два од начините на коишто општеството било организирано во Развиениот среден век се, тимаро-спахискиот систем којшто претставува организација на граѓаните од селата коишто биле потчинети од благородниците и феудализмот- политички состав каде што витезите и понискиот слој на благородници биле обврзани да извршуваат воена служба кај нивните господари во замена за изнајмување на земјиште и чифлизи. Крстоносните војни, коишто за првпат се случиле во 1095 година, претставувале воени обиди од страна на западноевропските христијани,чијашто цел била да се поврати контролата над Светата земја од Блискиот Исток којашто била одземена од муслиманите. Кралевите станале шефови на централизирани држави, го намалиле криминалот и насилството но со тоа идеалот за обединување на христијанскиот народ бил сѐ подалечен. Схоластиката, филозофијата коишто во прв план го ставиле здружувањето на верата со разумот и основањето на универзитети, претставувале обележје на интелектуалниот живот. Филозофијата на Тома Аквински, сликите на Џото, поезијата на Данте и Чосер, патувањата на Марко Поло и архитектурата на готските катедрали како Шартр, се дел од извонредните достигнувања од овој период.
Тешкотиите и несреќите меѓу кои гладот, чумата и војната се сметаат за обележје на Доцниот среден век се, а воедно тие довеле и до намалувањето на популацијата во Западна Европа. Во периодот од 1347 година до 1350 година, Црната Смрт понела со себе околу една третина од Европската популација. Паралелно со војувањето меѓу државите, граѓанската војна и селанските буни имало и контроверзии, ерес и раскол во Црквата и сите заедно ја отсликувале состојбата во царствата. Културните и технолошките достигнувања му дале нов лик на Европското општество а со тоа го означиле крајот на Доцниот среден век и почетокот на Раниот модерен период.
Етимологија и периодизација
Средниот век е еден од трите главни периоди во најдолготрајната шема којашто ја прикажува анализата на европската историја: класичната цивилизација или антиката, средниот век и современиот период.
Развој на концептот
Средновековните писатели ја поделија историјата на периоди како што се „Шесте века“ или „Четири царства“ и сметаа дека после нивното време ќе настапи крајот на светот. Во 1330 година, хуманистот и поет Петрарка, периодот пред христијанството го сметал како antiqua (или „антички“) а периодот по христијанството како nova (или „нов“). Леонардо Бруни бил првиот историчар којшто ја искористил тројната периодизација во неговата History of the Florentine People - 1442 година („Историја на фиренските луѓе“). Бруни и подоцнежните историчари тврдат дека Италија се спасила како резултат на времето на Петрарка и затоа на претходните два периоди коишто ги предложил Петрарка му додаваат и трет. Како поим, „среден векˮ, најпрвин се појавува во латинскиот јазик во 1469 година, наречен како media tempestas или „средна сезона“. Во раната употреба постоеле многу варијанти како што се medium aevum или „Среден век“, којашто првпат била запишана во 1604 година и media scecula или „Средновековие“, за првпат запишана во 1625 година. Триделната периодизација станала стандардна откако германскиот историчар Кристоф Целариус, во 1683 година ја објавил Универзалната историја поделена на антички, средновековен и нов период. Англискиот јазик е единствениот од главните јазици којшто ја задржува множинската форма на овој термин.
Започнувањето и завршувањето на средниот век
Најчест превидуван датум за започнувањето на средниот век е 476 година којшто за првпат го употребиле Бруните. За Европа како целина, 1500 година се смета како период кога средниот век завршува но сепак не постои краен датум којшто важи универзално. Во зависност од контекстот, за одредување на крајот на средниот век понекогаш се користат настани како што се, првото патување на Кристофер Колумбо во Америка во 1492 година, освојувањето на Цариград од страна на Турците во 1453 година, или протестантската реформација во 1517 година. Англиските историчари, често, за крај на средниот век ја користат Битката кај Босфор којашто се случила во 1485 година, додека пак Шпанците најчесто ги користат датите како на пример, смртта на Кралот Фердинанд II во 1516 година, смртта на Кралицата Изабела I Кастиљска во 1504 година или освојувањето на Гранада во 1492 година. Историчарите од романското говорно подрачје тежнеат кон поделба на средниот век во два дела и тоа на поран „висок“ период и подоцен „низок“ период. Историчари од англиското говорно подрачје, следејќи го примерот на нивните колеги Германци, средниот век го поделија генерално на „Ран“, „Среден“ и „Доцен“. Белгискиот историчар Анри Пирен и холандскиот историчар Јохан Хуизинга во почетокот на 20-от век ја популаризираа следнава поделба: Ран среден век (476-1000 година), Развиен среден век (1000-1300 година) и Доцен среден век (1300-1453 година). Во 19-от век, целото средновековие честопати се нарекувало и „Мрачен век“, но со создавањето на овие поделби, употребата на овој термин, барем меѓу историчарите била ограничена на Ран среден век.
Појава на исламот
Трговија и економија
Инвазиите на Варварите коишто се случиле во 4-ти и 5 век, предизвикале нарушување на трговските мрежи низ целото Средоземје. Африканските трговски стоки полека го напуштале археолошкиот рекорд со тоа што најпрвин исчезнале од внатрешноста на Европа а во 7-от век тие можеле да се најдат само во неколку градови, како Рим или Неапол. Под влијание на освојувањата од страна на муслиманите, во последните години на 7-от век, африканските производи претежно биле заменети со локални и било невозможно да се најдат во Западна Европа. Замената на трговски стоки со локални производи се одвивала во Раниот среден век на старите римски имоти. Ова било особено изразено во земјите коишто не се простираат на Средоземјето како што се северна Галија или Велика Британија. Стоките што не се локални а се појавуваат во археолошкиот рекорд, обично се луксузни стоки. Во северните делови на Европа, не биле само трговските мрежи локални, туку и произведената стока била едноставна, со мала употреба на керамика или мала употреба на други сложени производи. Различните германски држави на Запад користеле монети коишто биле изработени по моделот на постојните римски и византиски форми. Златото продолжило да се кова до крајот на 7-от век, а потоа било заменето со сребрени монети. Главната сребрена монета на Франките била денариј (denarius) или denier, а кај Англосаксонците била наречена пени (penny). Од овие области почнал да се шири denier или penny низ Европа, во периодот од 7-от до 10-от век. Освен во Јужна Европа, бакарните и бронзените монети не биле погодени од оваа ситуација, ниту пак златото.
Каролиншка преродба
Судот на Карло Велики во Ахен бил центар на културните заживувања, коишто понекогаш се нарекувале и како „Каролиншка преродба“. Во овој период дошло до зголемување на бројот на писмени луѓе, развој на уметноста, архитектурата и правните студии како и на литургиските и библиските студии. Англискиот монах Алкуин (умрел 804 г.), бил повикан во Ахен и истиот тој монах овозможил образованието да биде достапно во манастирите во Нортамбрија. Канцеларијата на Карло Велики или бирото за пишување употребило нова азбука, денес позната како Каролиншка минускула, којашто предлагала заеднички стил на пишување и благодарение на којашто се подобрила комуникацијата низ поголемиот дел од Европа. Карло Велики предложил промени во црковното богослужение наметнувајќи ги римските форми на црковни служби во неговите поседи, како и Грегоријанското пеење што претставува форма на литургиска музика во црквите. Во текот на овој период пресликувањето, коригирањето и ширењето на главните дела коишто обработувале религиозни и световни теми, биле значајна активност на учените луѓе чијашто цел им била да го поттикнат учењето. Исто така, напишани се нови учебници и дела со религиозни теми. Граматичарите од овој период го измениле латинскиот јазик, менувајќи го од класичниот латински јазик на Римското Царство во пофлексибилен облик за да ги задоволи потребите на црквата и владата. Со владеењето на Карло Велики, јазикот доволно се разликувал од класичниот јазик, за потоа да биде познат како средновековен латински јазик.
Новите кралства и обновената Византија
Напорите на кралевите да го возвратат ударот на напаѓачите довело до формирање на нови политички ентитети. Кон крајот на 9-от век, во Англосаксонска Англија кралот Алфред Велики (владеел 871-899) постигнал договор со Викинзите – окупатори околу населувањето на Данците во Нортамбрија, Мерсија и делови на источна Англија. До средината на 10-от век, наследниците на Алфред ја освоиле Нортамбрија и ја обновиле англиската власт во поголемиот дел од јужна Велика Британија. Во северна Британија, Кенет Макалпин ги обединил Пиктите и Шкотите во кралството Алба. Во почетокот на 10-от век саксонската династија се сместила во Германија каде што на Саксонците главна цел им била враќањето на Маѓарите назад. Нивните напори кулминирале со крунисувањето на Отон I за цар во 962 г. Во 972 година, Отон успеал да ја натера Византија да му ја признае титулата и признанието го запечатиле со бракот на неговиот син Отон II со Теофана, ќерка на поранешниот византиски цар Роман II (владеел 959-963). Западното франкско кралство било расцепкано повеќе и иако формално кралот бил надлежен, голем дел од политичката моќ преминала во рацете на локалните господари. Мисионерските напори во Скандинавија, за време на 9-от и 10-от век помогнале во зголемувањето на бројот на кралства во оваа област. Во текот на овој период, Шведското, Данското и Норвешкото кралство се здобиле со власт и територии и некои од кралевите преминале во христијанска вера, но сепак процесот околу преминувањето во христијанска вера не бил целосен до 1000 година. Скандинавците, исто така, се прошириле и населиле низ Европа. Покрај населувањата во Ирска, Англија, Нормандија, дополнителни населувања заземале размери во денешна Русија, како и во Исланд. Шведските трговци и трагачите по неоткриени богатства се движеле по реките на руската степа, па дури се обиделе и да го освојат Цариград во 860 и 907 година. Христијанството што на почетокот било распространето во мал дел од полуостровот на север во Шпанија, во текот на 9-от и 10-от век, полека се проширило на југ создавајќи ги кралствата Астурија и Леон. Во источна Европа, Византија ја доживеала својата врв во времето на царот Василиј I (владеел, 867-886) и неговите наследници Лав VI (владеел, 886-912) и Константин VII (владеел, 913-959), членови на македонската династија. Трговијата заживеала, царевите го надгледувале утврдувањето на еднаквата администрација во сите провинции. Реорганизирањето на војската им овозможила на царевите Јован I (владеел, 969-976) и Василиј II (владеел, 976-1025) да ги прошират границите на царството на сите фронтови. Заживувањето на класичното учење било познато како Македонска ренесанса со центар во царскиот суд. Писатели како Џон Геометрес компонирале нови химни, песни и други дела. Мисионерските напори од страна на двете, Источната и Западната црква резултирале во имплементацијата на Моравјаните, Бугарите, Бохемијците, Полјаците, Маѓарите и словенските жители на Киевска Русија. Овие замени придонесоа за основањето на политички држави на териториите на овие народи, Моравија, Бугарија, Бохемија, Чешка, Полска, Унгарија и Киевска Русија.
Воени и технолошки достигнувања
За време на подоцнежната Римското Царство, главни воени случувања биле обидите за создавање на ефикасна и силна коњаница, како и континуираниот развој на високо специјализирани војници. Создавањето на катафракт- војници во полето на воените случувања било важна одлика на римскиот 5 век. Различните племиња коишто освојувале, им придавале различно значење на видовите на војници, почнувајќи од главната пешадија на Англосаксонските освојувачи на Британија па сè до Вандалите и Визиготите чиишто војски профитирале многу од коњаницата. За време на почетната инвазија, узенгијата не се користела во војната и тоа ја ограничувало ползата од коњаницата како ударна единица, но коњаницата сè уште можела да ја користи тактиката на изненадување особено кога седлото на коњот се засилувало напред и назад за да овозможи поголема поддршка на јавачот. Најголемата промена на воен план за време на инвазијата, била прифаќањето на хунскиот композитни лак којшто го заменил претходниот и послаб скитски композитни лак. Во почетокот на каролиншкиот период, со соодветната доминација на воените настани од страна на елитата, важноста на пешадијата и лесната коњаница започнала да се намалува. Во текот на каролиншкиот период, данокот што го собирала милицијата од слободното население се намалил. Иако голем дел од каролиншките војски биле качени на коњ, за време на раниот период излезе дека за поголем процент била поставена пешадија а не вистинска коњаница. Единствениот исклучок бил англосаксонскиот дел на Англија каде што армиите биле составени од локални регрутанти познати како fyrd, коишто биле предводени од локалните елити. Една од главните промени во воената технологија била враќањето на самострел, којшто претходно се користел во римско време, а повторно се појавил како воено оружје во последните години од раниот среден век. Друга голема промена било воведувањето на узенгијата, којашто овозможувала поефективна употреба на коњаницата како ударна единица. Последна од промените во технологијата била потковицата којашто овозможувала користење на коњите во карпести предели а имала примена и надвор од потребите за војската.
Доцен среден век
Доцен среден век
Војна, глад и чума
Првите години на 14-от век биле обележани со глад, кулминирајќи во Масовен глад(1315—1317). Како дел од причините за Масовниот глад може да се вбројат бавната транзиција од средновековниот топол период кон малата ледено доба, којашто ги направила луѓето ранливи поради неуспешните жетви предизвикани од лошите временски услови. Во периодот на 1313–1314 и 1317–1321год. низ цела Европа преовладувале многу врнежи коишто придонеле за зголемување на бројот на неуспешни жетви. Климатските промени коишто довеле до опаѓање на просечна годишна температура во Европа, во 14-от век биле придружени со економска криза. Во 1347 година овие проблеми довеле до појавување на Црната смрт, болест којашто се ширела низ Европа во текот на следните три години. Билансот на жртвите веројатно бил околу 35 милиони луѓе во Европа, што претставувало околу една третина од населението. Особено тешко биле погодени градовите, поради многубројните болести. Големи делови од земјата биле ретко населени а во некои места полињата биле оставени необработени. Со цел земјопоседниците да привлечат што поголем број на достапни работници на нивните полиња, дошло до зголемување на платите. Дополнителни проблеми претставувале и пониските кирии и намалувањето на побарувачката на храна коишто довеле до намалување на земјоделскиот приход. Се чинело дека и урбаните работници имале право на поголема заработувачка коешто довело до избувнување на популарни востанија низ Европа. Меѓу востанијата биле Жакеријата во Франција, Селското востание во Англија и револти во градовите Фиренца во Италија и во Гент и Брухе во Фландрија. Траумата којашто ја преживеале луѓето резултирала со зголемување на побожноста низ Европа којашто довела до формирање на нови добротворни организации, до само- измачување на верските фанатици,како и прилагањето на жртвени јагниња од страна на Евреите. Со враќањето на Чумата, дошло до уште поголемо нарушување на условите во остатокот од 14-от век. Таа продолжила да напаѓа во остатокот од средниот век.
Општество и економија
Со разместувањата предизвикани од Црната смрт дошло до нарушување на општеството. Земјиштата коишто биле малку продуктивни повеќе не биле населувани, бидејќи оние коишто уште живееле во тие области имале можност да се здобијат со по продуктивно земјиште. За разлика од Западна Европа каде што кметството немало никаква улога, во Источна Европа тоа се зголемило со наметнувањето од страна на земјопоседниците врз закупниците, коишто пред тоа биле слободни луѓе. До крајот на овој период процентот на кметови меѓу селаните бил помал од 50%, за разлика од почетокот кога изнесувал повеќе од 90%. Исто така, земјопоседниците им придавале поголема важност на заедничките интереси со другите земјопоседници и се здружиле заедно за да изнудуваат привилегии од владите. Владите делумно на барање на земјопоседниците се обиделе да го регулираат постигнувањето на економските состојби коишто постоеле пред Црната смрт. Писменоста кај луѓето, коишто не биле свештеници, била сè поголема а урбаното население сè повеќе го поддржувало интересот на благородништвото за витештвото. Еврејските заедници биле протерани од Англија во 1290 година, а од Франција во 1306 година. И покрај тоа што на некои подоцна им било дозволено да се вратат во Франција, поголемиот дел сѐ уште имал забрана и многу Евреи емигрирале кон исток населувајќи се во Полска и Унгарија. Од Шпанија биле протерани во 1492 година и биле населени во Турција, Франција, Италија и Холандија. Подемот на банкарските компании во Италија којшто се случил во текот на 13-от век, продолжил и во 14-от век, делумно поттикнат од многубројните борби во овој период и од потребите на папството за пренесување на парите помеѓу царствата. Голем дел од банкарските фирми им позајмувале на кралските семејства пари но со голем ризик бидејќи некои од фирмите пропаднале поради неисплатени кредити од страна на кралевите.
Распадот на Византија
И покрај тоа што царевите од династијата на Палеолози, во 1261 година успеале повторно да го преземат од западните Европејци Цариград, тие не биле во можност повторно да ја воспостават власта во некогашните царски земји. Тие обично контролирале само мал дел од Балканскиот Полуостров којшто бил во близина на Цариград, самиот град и неколку крајбрежни земјишта на Црното Море и околу Егејското Море. Новите царства, Србија, Бугарија и градот -држава Венеција, ги поделиле меѓу себе поранешните византиски држави на Балканот. Моќта на византиските цареви била загрозена од новото турско племе – Османлиите коишто се формирало во Анадолија во 13-от век и во текот на 14-от век постојано се проширувало. Османлиите се прошириле во Европа и до 1393-1396 година ја потчиниле Бугарија и ја презеле Србија по српскиот пораз во Битката кај Косово во 1389 година. Западните Европејци одржале масовен состанок на којшто се расправало за маките на христијаните на Балканот и во 1396 година објавиле нова крстоносна војна. На Балканот била испратена голема војска којашто доживеала пораз во Битката кај Никопол. Цариград, конечно, потпаѓа под власт на Османлиите во 1453 година.
Денешни размислувања за средниот век
Средновековниот период е често карикиран како „време на незнаењето и суеверие”, време кога „верските власти се сметаат за посупериорни наспроти личното искуство и разумната активност.” Ова останало од ренесансата и просветителството, кога учените луѓе ги споредувале нивните духовни култури со средновековниот период, заземајќи негативен став кон средниот век. Учените луѓе од ренесансата гледале на средниот век како на период на опаѓање на високиот степен на култура и цивилизација во Класицизмот. Просветителите сметале дека разумот е супериорен во однос на верата и од тука на средниот век гледале како на време на незнаење и суеверие. Други пак тврдат дека разумот, обично, многу се земал предвид во текот на средниот век. Историчарот Едвард Грант напишал: „Доколку револуционерните, разумни мисли биле искажани (во 18-от век), тие би биле остварени како резултат на долгата средновековна традиција којашто ја утврдува употребата на разумот како една од најважните човечки активности”. Исто така, спротивно на вообичаеното верување, Дејвид Линдберг напишал: „Учениот човек, во доцниот средновековен период, ретко ја чувствувал принудната моќ на црквата и би се сметал самиот себе за слободен (особено во природните науки) да го следи разумот и набљудувањето, без разлика до што можат да доведат тие”. Исто така, карикатурата на овој период се изразува со некои поспецифични поими. Една од најчестите погрешни претстави за првпат проширена во 19-от век а и сѐ уште многу присутна е, дека сите луѓе во средновековниот период мислеле дека Земјата е рамна. Ова е неточно, бидејќи учители од средновековните универзитети често тврделе дека доказите покажале дека Земјата била топка. Линдберг и Роналд Намбрс, уште едни научници од овој период изјавиле дека: „одвај имало христијански научник од средновековниот период којшто не ја признавал топчестата форма на Земјата и покрај тоа што немале поима за приближниот обем на истата”. Други заблуди биле дека „црквата забранувала аутопсии и дисекции во текот на средниот век”. „Појавата на христијанството ја уништило древната наука” или пак „средновековната христијанска црква го потиснала развивањето на природната филозофија”. Сите овие се цитирани од страна на Намбрс како примери на широко популарни митови кои сѐ уште важат за историска вистина, иако тие не се поддржани од актуелните историски истражувања.
Средниот век е епоха од феудалното општествено уредување во која самото човечко општество се дели на две класи: феудалци (експлоататори) и крепосни селани (експлоатирани).
Периодизации
Според граѓанските историчари кои не ја признаваат класната борба како главен двигател на историските збиднувања, средниот век трае од падот на Западното Римско Царство во 476 година до средината или крајот на XV век (гранични дати се падот на Цариград во 1453 и откривањето на Америка во 1492). Марксистичките историчари, пак, не ја сметаат оваа периодизација за сосема неоснована, а некои и ја прифаќаат, бидејќи во нејзини рамки се движи траењето на феудалното општествено уредување. Најшироко опфатена периодизација на средниот век дале советските историчари, кои сметаат дека тој трае од падот на Западното Римско Царство, па сè до Англиската буржоаска револуција во средината на XVII век, со која започнува радикално рушење на феудализмот во Европа, не само како општествен систем, туку и како политички систем на управување.
Од аспект на литературата, науката и уметноста, средниот век се нарекува "мрачен век", бидејќи во него биле длабоко вкоренети догмите на христијанството, и поради инквизицијата тие не можеле да дојдат до израз.
Диносаурус
Диносаурус — група влекачи од кладот „Диносаурија“ (Dinosauria). Тие првпат се појавиле за време на геолошкиот период тријас, помеѓу 243 и 233,23 милиони години, иако точното потекло и времето на еволуцијата на диносаурусите е предмет на постојани истражувања. Тие станале доминантни копнени 'рбетници пред 201,3 милиони години и нивната доминација продолжила во текот на периодот Јура и Креда. Фосилните записи покажуваат дека птиците се современи пердувести диносауруси, кои еволуирале од претходните тероподи за време на доцната јура. Како такви, птиците биле единствената лоза на диносауруси што го преживеале исчезнувањето во кредно-палеогенскиот настан на изумирање пред околу 66 милиони години. Затоа, диносаурусите можат да се поделат на птичји диносауруси и нептичји диносауруси.
Диносаурусите се разновидна група на животни од таксономска, морфолошка и еколошка гледна точка. Птиците, со над 10.000 живи видови, се најразновидната група на 'рбетници покрај перциформните риби. Користејќи докази за фосили, палеонтолозите идентификувале над 500 различни родови и повеќе од 1.000 различни видови нептичји диносауруси. Диносаурусите живееле на секој континент а тоа се докажува од принајдените фосилни остатоци и преку постоечките видови птици. Во текот на првата половина на XX век, пред птиците да бидат препознаени како диносауруси, поголемиот дел од научната заедница верувала дека диносаурусите биле слаби и ладнокрвни. Повеќето истражувања спроведени од 1970-тите укажале на тоа дека сите диносауруси биле активни животни со зголемен метаболизам и бројни прилагодувања за социјална интеракција. Некои биле тревојадни, други месојади. Доказите сугерираат дека сите диносауруси гнезделе јајца, и таа градба на гнездо била одлика што ја делеле многу диносауруси, и птичји и нептичји.
Додека диносаурусите биле двоножни, многу изумрени групи вклучувале четириножчни видови, а некои имале можност и да комбинираат. Елаборатните структури на предниот дел, како рогови на пример, се заеднички за сите групи на диносауруси, а некои изумрени групи развиле скелетни модификации како на пример коскени оклопи. Додека денешната преживеана птичја лоза на диносаурусите е генерално мала поради ограничувањата на летот, многу праисториски диносауруси (нептичји и птичји) биле со големо тело - најголемите диносауруси од групата сауроподи (или гуштероноголики) се проценува дека достигнувале 39,7 метри и височина од 18 метри и истите претставувале најголеми копнени животни на сите времиња. Сепак, идејата дека нептичјите диносауруси биле подеднакво гигантски е заблуда заснована делумно на пристрасноста кон зачувување, бидејќи видовите со големи и цврсти коски имаат поголема веројатност да траат сè додека не бидат фосилизирани. Многу диносауруси биле прилично мали: Xixianykus, на пример, бил долг само околу 50 сантиметри.
Од наоѓањето и признавањето на првите фосили на диносауруси на почетокот на 19 век, монтираните фосилни скелети на диносауруси биле главна атракција во музеите ширум светот, а диносаурусите станале траен дел од светската култура. Големината на некои групи диносауруси, како и нивната навидум монструозна и фантастична природа, обезбедиле редовно појавување на диносаурусите во најпродавани книги и филмови, како што е „Паркот Јура“. Постојаниот ентузијазам во јавноста за животните резултирал со значително финансирање на науката за диносаурусите, а новите откритија редовно ги покриваат медиумите.
Етимологија
Таксонот „Dinosauria“ (Диносаурија) бил официјално именуван во 1841 година од страна на палеонтологот Сер Ричард Овен, кој термин го користел за разликување од сауриските влекачи, кои тогаш биле признати во Англија и низ целиот свет. Терминот е изведен од старогрчкиот збор δεινός (deinos), што значи „страшен, моќен или страшно голем“ и σα andρος (sauros), што значи „гуштер или влекач“. Иако таксономското име често се толкува како упатување на забите, канџите и другите застрашувачки одлики на диносаурусите, Овен имал за цел само да ги оцрта нивната големина и величественост.
Другите праисториски животни, вклучително птеросаури, мозасаури, ихтиосаури, плезиосаури и Диметредон, иако честопати популарно ги замислувале како диносауруси, не се класифицирани таксономски како диносауруси. Птеросаурусите се далечно поврзани со диносаурусите, кои се членови на Орнитодира. Другите споменати групи се, како диносаурусите и птеросаурусите, членови на Сауропсида, освен Диметредон (кој е синапсид).
Поим
Од филогенетската номенклатура, диносаурусите обично се дефинираат како група која се состои од најблискиот древен заеднички предок (MRCA) на Трицератопс и современите птици (Neornithes) и сите нивни потомци. Исто така, било предложено Диносаурија да се дефинира во однос на МРЦА на Мегалосаурус и Игуандон, бидејќи тие биле два од трите рода цитирани од Ричард Овен кога била признена Диносаурија. И двете дефиниции резултираат во ист сет на животни кои се дефинираат како диносауруси: „Dinosauria = Ornithischia + Saurischia“, опфаќајќи анкилосаури (оклопни тревојади четириножни), стегосаури (тревојадни четириножни), цератопсиди (тревојадни со рогови) или четириножни тревојади), Тероподи (претежно двоножни месојади и птици) и сауроподоморфи (претежно големи тревојадни четириножни со долги вратови и опашки).
Птиците денес се признаваат како единствена преживеана лоза на тероподни диносауруси. Во традиционалната таксономија, птиците се сметаат за посебна класа кои еволуирале од диносаурусите. Сепак, мнозинството современи палеонтолози кои се занимаваат со диносаурусите го отфрлаат традиционалниот стил на класификација во корист на филогенетската таксономија; овој пристап бара, за да биде група природна, сите потомци на членовите на групата да мора да бидат вклучени во групата. Така, птиците се сметаат за диносауруси, а диносаурусите не се истребани. Птиците се класифицирани како припадници на подгрупата Манираптора, кои се целуросаури.
Истражувањето на Метју Г. Барон, Дејвид Б. Норман и Пол М. Барет во 2017 година покажало радикална ревизија на диносауриската систематика. Филогенетска анализа од Барон ја обновил Орнитишија (Птицоколковни) како поблиска до терододите од сауроподоморфите, наспроти традиционалното соединување на тероподите со сауроподоморфите. Самата Диносаурија била редефинирана како последен заеднички предок на Triceratops horridus, Passer domesticus и Diplodocus carnegii и сите нејзини потомци, за да се осигура дека сауроподите и роднините остануваат вклучени како диносауруси.
Генерален опис
Користејќи една од горенаведените дефиниции, диносаурусите генерално може да се опишат како архосауруси со задни екстремитети држени исправени под телото. Многу праисториски животински групи популарно се замислуваат како диносауруси, како што се ихтиосаури, мозаури, плезиосаури, птеросаури и пеликосаури (особено Диметродон), но не се класифицирани научно како диносауруси и ниту една група од овие животни немале држечки став карактеристичен за вистинските диносауруси. Диносаурусите биле доминантни копнени 'рбетници во мезозојската ера, особено во периодот Јура и Креда. Другите групи животни биле ограничени по големина. Цицачите, на пример, ретко ја надминувале големината на домашна мачка и генерално биле месојади со големина на глодачи.
Диносаурусите отсекогаш биле исклучително разновидна група животни. Според една студија од 2006 година, досега се идентификувани над 500 родови нептичји диносауруси, а вкупниот број на зачувани родови во фосилните записи е проценет на околу 1850, според кој податок останува да се откријат уште скоро 75% од видовите. Претходната студија предвидувала дека постоеле околу 3.400 родови на диносауруси, вклучително и многу кои не би биле зачувани во фосилните записи. До 17 септември 2008 година биле именувани 1.047 различни видови диносауруси.
Во 2016 година, проценетиот број на видови диносауруси што постоеле во мезозоикот се проценува на 1.543-2.468. Некои се тревојадни, други месојади, вклучително и јадечи на семе, риба, инсективатори и сештојади. Додека предците на диносаурусите биле двоножни (како и сите современи птици), некои праисториски видови биле четириножни, а други, како Анхисаурус и Игуанодон, можеле да одат лесно на две или четири нозе. Мзозчните модификации како рогови и гребени се вообичаени одлики на диносаурусите, а некои изумрени видови имале коскени оклопи. Иако се познати по големи димензии, многу мезозоични диносауруси биле со човечка големина или помали, а современите птици се генерално мали по големина. Диносаурусите денес живеат на секој континент, а фосилите покажуваат дека тие постигнале глобална распространетост барем во ерата на раниот период на Јура. Современите птици живеат во повеќето достапни живеалишта, од копнени до морски и има докази дека некои не-птичји диносауруси може да летаат или барем да лазат, а други, како што се спиносауриди, имале полуакватични навики.
Разликување на анатомски одлики
Деталната проценка на меѓусебните врски на архосаурусот од страна на Стерлинг Несбит потврдила дванаесет недвосмислени синапоморфии. Тој пронашол и голем број на понатамошни потенцијални синапоморфии. Некои од нив се исто така присутни во силесауридите, кои Несбит ги опоравил како сестринска група на Диносаурија.
Разновидни други одлики на скелетот ги споделуваат диносаурусите. Меѓутоа, бидејќи тие се или заеднички за другите групи на архосаури, или не биле присутни кај сите рани диносауруси, овие одлики не се сметаат за синапоморфии. На пример, како диапсиди, диносаурусите имале претходно два пара инфрастемпорални фенестри (отвори во черепот зад очите), и како членови на групата Архосаурија, имале дополнителни отвори во устата и долната вилица. Дополнително, се знае дека неколку одлики за кои некогаш се сметало дека се синапоморфии, се појавиле пред диносаурусите или биле отсутни кај најраните диносауруси и независно се развиле од различни групи на диносауруси. Овие вклучуваат издолжена плешка, крсна коска составена од три или повеќе споени пршлени (три се наоѓаат кај некои други архосаури, но само два се наоѓаат кај Херерасаурус) ; и acetabulum (карлича чаша), или колк, со дупка во центарот на нејзината внатрешна површина. Друга тешкотија при утврдување на изразито диносауриски одлики е тоа што раните диносауруси и другите архосауруси од ерата на доцниот Тријас честопати се слабо познати и биле слични на многу начини. Овие животни понекогаш биле погрешно идентификувани во литературата
Диносаурусите стојат со задните екстремитети исправени на начин сличен на повеќето современи цицачи, но различен од повеќето други влекачи, чии екстремитети се шират на двете страни. Ова држење на телото се должи на развојот на странично свртената вдлабнатина во карлицата и соодветна внатрешно свртена изразена глава на бедрената коска. Нивната исправена положба им овозможувала на раните диносауруси да дишат лесно додека се движат.
Потекло и рана еволуција
Диносаурусите се разминале од нивните предци архосаурите за време на доцниот Тријас, околу 20 милиони години во Пермско-тријаското изумирање кога околу 96% од сите морски видови и 70% од копнените 'рбетници пред околу 252 милиони години исчезнале. Радиометричкото датирање на карпестата формација што содржела фосили од раниот род на диносауруси Еораптор на возраст од 231,4 милиони години, го утврдува неговото присуство во фосилните пронајдоци од тоа време Палеонтолозите сметаат дека Еорапторот наликува на заеднички предок на сите диносауруси. Доколку ова е вистина, неговите одлики укажуваат на тоа дека првите диносауруси биле мали, двоножни грабливци. Откривањето на примитивни, слични на диносауруси видови како што се Марасухус и Лагерпетон во аргентинските среднотријаски слоеви го поддржува ова гледиште. Анализата на пронајдени фосили сугерира дека овие животни биле навистина мали и биле двоножни грабливци. Диносаурусите може да се појавиле уште пред 243 милиони години, за што сведочат остатоци од родот Њасасаурус (Nyasasaurus) од тој период, иако познатите фосили на овие животни се премногу фрагментарни за да се каже дали се диносауруси или многу блиски роднини на диносаурусите. Палеонтологот Макс Ц. Лангер (2018) утврдил дека Стаурикосаурусот од формацијата Санта Марија датира од пред 233,23 милиони години, што го прави постар во геолошка возраст од Еораптор.
Кога се појавиле диносаурусите, тие не биле доминантни копнени животни. Терестријалните живеалишта биле окупирани од разни видови архосауроморфи и терапсиди, како цинодонти и ринхосаури. Нивните главни конкуренти биле псевдосаурите, како што се етосаурусите, орнитосаурусите, кои биле поуспешни од диносаурусите. Повеќето од овие други животни изумреле во тријасот, во еден од двата настани на истребување. Прво, пред околу 215 милиони години, исчезнале различни базални архосауроморфи, вклучувајќи ги и проторосаурусите. Ова било проследено со настанот на истребување во Јура (пред околу 201 милиони години), каде исчезнале повеќето други групи на рани архосаури, како етосаури, фитосауруси итн. Ринхосаурусите и дицинодонтите преживеале (во некои области) барем во почетокот на средниот норијски и доцниот норијски или најраниот ретски период, соодветно, и точниот датум на нивното истребување е неизвесен. Овие загуби оставиле зад себе копнена фауна на крокодиломорфи, диносауруси, цицачи, птеросаури и желки. Првите неколку линии на рани диносауруси се диверзифицирале низ фазите карник и норик на тријасот. Исто така, забележително, имало и зголемена стапка на истребување за време на Карвијанскиот настан.
Еволуција и палеобиогеографија
Еволуцијата на диносаурусите по периодот Тријас ги следи промените во растителноста и местоположбата на континентите. Во доцниот Тријас и раната Јура, континентите биле поврзани меѓусебно, образувајќи го суперконтинентот Пангеја и постоела светска фауна на диносауруси, претежно составена од месојади целофизоиди и рани тревојади составени од сауроподоморфи. Голосемените растенија претставувале потенцијален извор на храна кон крајот на тријасот. Раните сауроподоморфи немале софистицирани механизми за обработка на храната во устата, и затоа морало да користат други средства за распаѓање на храната долж дигестивниот тракт. Општата хомогеност на диносауриските фауни продолжила во средната и доцната Јура, каде што повеќето имале грабливци кои се состоеле од цератосаури, спиносауроиди и карносаури, и тревојади што се состоеле од Ornithischia и големи сауроподи. Примери за ова ја вклучуваат Морисоновата формација на Северна Америка и формацијата Тендагуру на Танзанија. Диносаурусите во Кина покажуваат некои разлики, со специјализирани синопрапторидни тероподи и невообичаени сауроподи со долг врат како Маменчисаурус. Анкилосаурусите и орнитоподите исто така станале сè почести, но платеосауридите изумреле. Четинарите и птеридофитите биле најчестите растенија. Сауроподите, како и претходните просауроподи, немале орални процеси, но орнитоподите развивиле разни средства за справување со храна во устата, вклучувајќи потенцијални органи слични на образите за да ја задржат храната во устата и движења на вилицата за џвакање на храната. Друг значаен еволутивен настан на Јура била појавата на вистински птици, кои потекнуваат од манирапторските целуросауруси. Со периодот на раната креда и тековното распаѓање на Пангеја, диносаурусите станале силно диференцирани од копното. Во најраниот дел од ова време, се ширеле анкилосаурусите, игуандонтите и брахиосаурусите низ Европа, Северна Америка и Северна Африка. Подоцна, овие биле надополнети или заменети во Африка со големи спиносауроиди и кархародонтосаурите тероподи и ребахисауриди и титаносауриски сауроподи, пронајдени во Јужна Америка. Во Азија, манирапторанските целуросауруси, како што се дромеосауридите, тродонтидите и овирапторосаурите, станале вообичаени тероподи, а анкилосаурусите и раните цератопсиди како Пситакосаурус станале важни тревопасни животни. Во меѓувреме, Австралија била дом на фауна на базални анкилосаури, хипсилофодонти и игуандонти. Изгледа дека стегосаурусите исчезнале во одреден момент во доцната рана креда или раната доцна креда. Голема промена која се слуќила во раниот период на креда и се засилила во доцната, е еволуцијата на цветните растенија. Во исто време, неколку групи тревојади на диносауруси еволуирале и наметнале пософистицирани начини за орална обработка на храната. Цератопсидите развиле метод на мелење со забите наредени едни на други. Некои сауроподи, исто така, еволуирале со своите заби, а најдобар пример за тоа е Нигеросаурусот.
Во доцната креда имало три фауни на општите диносауруси. На северните континенти на Северна Америка и Азија, главните тероподи биле тираносауридите и разни видови помали манирапторски троподи, со доминантно орнитхиски тревојади, хадросауриди, цератопси, анкилосауриди и пахицефалосауриди. На јужните континенти што ја сочинувале веќе разделената Гондвана, абелисауридите биле обични тероподи, а титаносауриските сауроподи - обичните тревопасни животни. Во Европа преовладувале дромаеосауридите, рабдодонтидите, игуаодонтите, нодосауридните анкилосауруси и титаносауриските сауроподи. Цветните растенија во голема мера биле распространети, со првите треви кои се појавиле до крајот на периодот креда. Поради начинот на исхрана, хадросауридите станале исклучително разновидни низ Северна Америка и Азија. Троподите делувале и како тревојади или сештојади, со тоа што станале вообичаени теризиносауруси и орнитомимосаури.
Настанот на исчезнување креда-палеоген, што се случил пред околу 66 милиони години на крајот на од периодот креда, предизвикал истребување на сите групи диносауруси, освен на птиците неорнитин. Некои други групи на дијапсиди, како што се крокодили, желки, гуштери, змии и хористиодерани, исто така, го преживеале настанот.
Преживеаните лози на неортински птици, вклучувајќи ги и предците на современите ратити, патки и кокошки и разни водни птици, диверзифицирале брзо на почетокот на палеогенскиот период, влегувајќи во еколошките ниши оставени празни со истребување на мезозојските диносаурурски групи како што се енанциорнисовите птици, водни хесперорнитини, па дури и поголеми копнени тероподи. Често се наведува дека цицачите се натпреварувале надвор од неортините за доминација на повеќето копнени ниши, но многу од овие групи коегзистирале со богати фауни на цицачи во поголемиот дел од ерата на кенозоикот. Фуроратосовите птици биле месојадни заедно со грабливите цицачи, и ратитите сè уште биле прилично успешни како тревојади од средна големина.
Класификација
Диносаурусите припаѓаат на група позната како архосауруси, во која спаѓаат и современите крокодили. Во рамките на групата архосауруси, диносаурусите се разликуваат најзабележително според одењето. Нозете на диносаурусите се протегаат директно под телото, додека нозете на гуштерите и крокодилите се протегаат на двете страни.
Колективно, диносаурусите се поделени во две примарни гранки, Сауришија и Орнитишија. Првите ги вклучуваат таксоните кои имаат понов заеднички предок со птиците отколку со Орнитишија, додека Орнитишија ги вклучува сите таксони кои имаат понов заеднички предок со Трицератопс отколку со Сауришија. Анатомски, овие две групи можат да се разликуваат најзабележително според нивната карлична структура. Раните сауроподи ја задржале структурата на колкот на нивните предци, со препонска коска насочена кранијално или напред. Оваа основна форма била изменета со вртење на препонската коска наназад во различни степени во неколку групи (Херерасаурус, теризиносаурус). Сауришија вклучува тероподи (исклучиво двоножни) и сауроподоморфи (тревојади со долг врат, кои вклучуваат четириножни групи).
Спротивно на тоа, Орнитишија - „птици“, имале карлица што површно личи на карлицата на птицата: препонската коска била ориентирана кон опашката (насока наназад). За разлика од птиците, оваа коска обично имашла и дополнителен процес на насочување нанапред. Орнитишија вклучува различни видови кои првенствено биле тревојади. И покрај поимите „колк на птица“ и „колк на гуштер“, птиците не се дел од Орнитишија, туку од Сауришија - птиците еволуирале од претходните диносауруси со „колкови на гуштер“.
Таксономија
Подолу е поедноставена класификација на групи на диносауруси врз основа на нивните еволутивни врски и организирани врз основа на списокот на видови мезозоични диносауруси обезбедена од Холц (2007). Подетална верзија може да се најде на Класификација на диносаурусите. Ознаката (†) се користи за означување групи без живи членови.
Биологија
Познавањето за диносаурусите потекнува од различни фосилни и нефосилни записи, вклучително и фосилизирани коски, измет, гастролити, пердуви, внатрешните органи и меките ткива. Многу области преку своето проучување придонесуваат за нашето разбирање на диносаурусите, вклучувајќи ја физиката (особено биомеханика), хемијата, биологијата и науките за Земјата. . Две теми од посебен интерес и студија се големината и однесувањето на диносаурусите. .
Големина
Досегашните докази сугерираат дека просечната големина на диносаурусот варирала во зависност од периодот во кој живееле (тријас, рана јура, доцна јура и креда). Грабливите тероподски диносауруси, кои ги окупирале повеќето копнени ниши на месојади за време на мезозоикот, најчесто спаѓаат во категоријата од 100 до 1000 кг кога се подредуваат според проценетата тежина во категории засновани на редоследот на големината, додека неодамнешните грабливи месојадници цицачи достигнуваат од 10 до 100 кг. Режимот на телесните маси на мезозоичните диносауруси е помеѓу 1 до 10 метрички тони. Ова нагло се спротивставува на просечната големина на кенозоичките цицачи, проценувана од Националниот музеј на природна историја со околу 2 до 5 кг тежина.
Сауроподите биле најголемите и најтешките диносауруси. За поголемиот дел од периодот на диносаурусите, најмалите сауроподи биле поголеми од било што друго во нивното живеалиште, а најголемите биле поредок по големина од било што друго што тогаш одело по Земјата. Џиновските праисториски цицачи како што е Парацератериумот (најголемиот копнен цицач) биле џуџести во споредба на огромните сауроподи и единствено современите китови им се приближуваат или ги надминуваат во големина. Постојат неколку предложени предности за џиновската големина на сауроподите, вклучувајќи заштита од грабливост, намалување на употребата на енергија и долговечност, но можеби најважната предност била диетална. Големите животни се поефикасни во варењето на храната отколку малите животни, бидејќи храната поминува повеќе време во нивниот дигестивен систем. Ова исто така им дозволува да се хранат со храна со помала хранлива вредност од помалите животни. Остатоците од Сауроподите најчесто се наоѓаат во карпести формации толкувани како суви или сезонско суви, а можноста за јадење големи количини со ниски хранливи материи била поволна во такви средини.
Најголем и најмал
Научниците веројатно никогаш нема да бидат сигурни за најголемите и најмалите диносауруси што некогаш постоеле. Тоа е затоа што само мал процент на животни некогаш биле фосилизирани и повеќето од нив остануваат закопани на земјата. Неколку примероци што се обновуваат се комплетни скелети, а впечатоците за кожата и другите меки ткива се ретки. Обновата на комплетен скелет со споредување на големината и морфологијата на коските со оние од слични, попознати видови е неточна уметност, а реконструкцијата на мускулите и другите органи на животно е, во најдобар случај, процес на образована претпоставка.