cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Стара скопска чаршија
Исхак-бегова џамија
Градбата има скромна архитектура, иако нејзините големи влезни порти содржат резба со ориентални мотиви. Минарето високо 30 m се наоѓа на десната страна од главниот влез. Внатрешноста на џамијата е украсен со разни релјефи и сликани украси, а нејзините ѕидови завршуваат со фајансно украсен венец и шесткрака ѕвезда од керамички плочки. Во минатото, Исхак-беговата џамија ја сочинувале и турбе, медреса, имарет и конаци. Овде, исто така, Исхак-бег ја основал и една од првите исламски библиотеки во Европа, која во 1445 година ја оставил во своето завештание како дел од имотот на џамијата. Турбето во рамките на џамијата е од затворен тип, со купола и има шестаголна основа. Изградено е со добро обработен камен и во неговата внатрешноста содржи фајансно украсување во кое доминираат сината и зелената боја. Медресата се состоела од десет соби и со векови била една од најпознатите во Румелија. Во неа, меѓу другите живеел и предавал познатиот средновековен турски поет Исак Челеблија, а освен веронаука, се изучувале и исламско право, ориентални јазици, филозофија и математика.
Освен како „Исхак-бегова џамија“, позната е и под името „Шарена џамија“, што произлегува од шарените керамички плочки со кои се украсени фасадата и сводовите.
Иса-бегова џамија
Иса-беговата џамија е сместена на просторот северно од Султан-муратовата џамија и спроти пазариштето Бит-пазар. Според натписот кој се наоѓа над влезната врата, џамијата била изградена во 1475 година, како завештание на третиот отомански управител на Скопје, Иса-бег. Како и поголемиот број други градби во и околу чаршијата, Иса-беговата џамија претрпела големи оштетувања за време на земјотетсот во 1963 година, при што било срушено минарето. Подоцна, заедно со целата џамија, минарето било обновено.
Градбата е претставник на раната цариградска архитектура и е градена по примерот на џамијата Рум Мехмед Паша во Истанбул. Изградена е од делкан бигор и хоризонтално наредени тули, при што фасадата во горниот дел завршува со дворедни венци. Основата на џамијата зафаќа површина од 19 m2 и е покриена со две големи куполи, кои пак се обложени со олово. Пред ввлезната врата од џамијата бил изграден трем, покриен со пет мали куполи и аркадни лакови. Во задниот дел се издига минарето, коешто е високо 34 m. На западната страна од џамијата се наоѓа дрвена врата, која содржи резба со ориентални мотиви. Во нејзината внатрешност, пак, се наоѓа саркофагот на Хазнадорат, книгводител на Иса-бег, којшто е изработен од мермер, а неговиот гроб од ќерпич.
Некогаш, во склоп на џамијата имало библиотека и медреса. Библиотеката броела повеќе од 320 различни ракописи. Според Глиша Елезовиќ, "„како по бројот на книгите, така и по нивната разновидност, оваа библиотека може да се вброи во редот на најголемите библиотеки на XV век.“"
Султан-муратова џамија
Најстарата зачувана џамија на територијата на Балканот, Султан-муратовата, е сместена источно од Бит-пазар, на местото на коешто порано се наоѓал манастирот „Св. Ѓорѓи Горгос Скоропостижник“. Изградена е во 1436 година, како завештание на султанот Мурат II. Низ историјата, џамијата двапати била изложена на пожари. Во 1537, изгореле нејзиниот горен дел и минарето, по што султанот Сулејман Величествениот ја обновил. Вториот пожар е последица на палежот на градот во 1689 г., при што џамијата претрпела огромни штети. Повторно е обновена во 1712 година, по наредба на султанот Ахмед III. Последните значајни преуредувања се извршени во 1912 година. Џамија претрпела големи штети со земјотресот во 1963 г., кои сепак биле набргу надоместени.
Поради бројните поправки и преуредувања, не е познат првобитниот изглед на џамијата. Сепак, доколку се земат предвид другите две џамии изградени како завештание на султанот Мурат II, во Бурса и Измир, тогаш најверојатно и оваа наликувала на нив. Џамијата е изградена во брусански стил, од камен и тули, додека нејзиниот ќерамидест покрив е на четири води. На северозападната страна е подигнат трем, чијшто покрив се простира над четири столба, кои содржат украсени капители, поврзани со пет аркадни со остри лакови. Внатрешноста на џамијата со нејзиниот квадратен облик наликува на базилика со три брода и рамни големи греди. Просторот е поделен во два реда, при што во секој ред има по три столба, поврзани со полукружи лакови.
Во дворот на џамијата се наоѓаат турбињата на Бикиј Хан и на Али-паша од Дагестан и Саат-кула. Турбето на Бикиј Хан е најголемо од сочуваните објекти од овој вид во Македонија. Се наоѓа на јужната страна од џамијата. Според натписот над неговиот влез, изградено е кон средината на XVI век. Турбето ѝ припаѓа на групата на заворени турбиња и има квадратна основа, а целата градба е засводена со купола на тромпи. Неговата фасада е живописно украсена, што е застапено на аглите, под тромпите, каде што се забележуваат правоаголници поставени еден врз друг. Внатрешноста, пак, била украсена со орнаменти, кои делумно и денес се сочувани. Во турбето се наоѓаат пет гробници без натписи. Второто турбе, она на Али-паша од Дагестан, е изградео во 1774 г. и е сместено веднаш до источната фасада на џамијата. Спаѓа во групата на отворени турбиња и има шестаголна основа, над која има купола покриена со олово, подигната над шести цврсти столбови. Фасадата на турбето содржи релјефи на џамија со минаре, тордирано минаре и две вазни со цвеќиња. Во рамките на турбето се наоѓаат и два саркофага, во кои се наоѓаат останките на жената и ќерката на пашата.
Саат-кула
Скопската саат-кула се наоѓа во непосредна близина на Султан-муратовата џамија, односно во северниот дел од дворот на џамијата. Според сознанијата, кулата била изградена во периодот од 1566 до 1572 година, а часовникот бил донесен од освоениот унгарски град Сигет. Нејзиниот долен ѕидан дел, всушност, е остаток од една од четирите кули во составот на бедемите кои го заштитувале манастирот „Св. Ѓорѓи Горгос Скоропостижник“. Инаку, таа е и првата саат-кула подигната на територијата на Отоманското Царство. За изгледот и намената на кулата, најмногу сведочат записите на познатите патописци. Така, францускиот патописец Филип Дифрен-Кане забележал дека: "„во Скопје има часовник што се слуша во целиот град, а часовите ги отчукува на француски начин.“"
Според Хаџи Калфа, пак, оваа саат-кула била најголема меѓу сите кули на христијаните, а часовникот ги отчукувал часовите и дење и ноќе, при што ѕвонењето се слушало на „два часа далечина“. Во палежот на градот и големиот пожар од 1689 г., кулата претрпела голема штета, но сепак останала во првобитниот облик сè до 1904 година, кога по наредба на валијата Хафиз-паша била преуредена и го добила денешниот облик. За време на земјотресот во 1963 г., на саат-кулата ѝ биле нанесени големи штети и притоа бил изгубен часовниот механизам. Подоцна, градбата на саат-кулата била обновена, но без нејзиниот часовен механизам. Новите часовници на кулата биле додадени на 26 мај 2008 година, во рамките на проектот на Општина Чаир за нејзина реконструкција.
Од записите на Евлија Челебија и Хаџи Калфа се согледува дека градбата на саат-кулата во својот првобитен облик била со шестаголна основа, чиј горен дел бил изграден од дрвена конструкција. По нејзиното преуредување во 1904 година, дрвената конструкција била заменета, по што градбата била целосно изгардена од тули. Од дното до врвот на кулата, каде што се поставени часовниците, водат 105 скали.
Манастир „Св. Ѓорѓи Горгос Скоропостижник“
Во врска со манастирот „Св. Ѓорѓи Горгос Скоропостижник“ не е познато многу, а основни доказни мкатеријали за постојните сознанија се Виргинската грамота на бугарскиот цар Константин Асен од 1277 г. и грамотата на српскиот цар Стефан Урош II Милутин од 1300 г. Прифатено е мислењето дека манастирот бил сместен на просторот на ридот наречен „Виргин“, на којшто денес се наоѓаат Султан-муратовата џамија и Саат-кулата, иако некои истражувачи сметаат дека манастирската целина била расположена на други места, а тоа го поткрепуваат и со одредени доказни материјали. За основач на манастирот се смета византискиот цар Роман III Аргир во XI век. Според зачуваните грамоти на манастирот му се посветувало големо внимание и му биле дарувани големи поседи, а тој особено заживеал во периодот од 11. до XIII век. Уште од времето на неговото основање, манастирската управа започнала да одржува панаѓури на просторот на ливадата пред манастирот, што влијаеле на забрзан стопански и трговски развој во тој дел на градот. Познат е и податокот дека во рамките на манастирот биле произведувани различни видови на производи, како млеко, сирење и вино, а вишокот од нив бил продаван на панаѓурите. Манастирската целина постоела сè до потпаѓањето на градот под отоманска власт, а можна година за нејзино уривање се смета 1436, кога на местото била изградена Султан-муратовата џамија.
Манастирот бил посветен на Свети Ѓорѓи, кој кај народот бил познат и како „Горгос“, што во превод од грчки значи „брз“ или „итар“. Во некои извори се споменува и како „Виргински манастир“, по името на ридот на којшто се наоѓал.
Турбе на Исхак-бег
По својот облик, турбето претставувало градба со шестаголна основа, изградена од доста добро изработени заштитни камени блокови. Познато е дека било изградено во духот на исламската архитектура, но не е познато дали станувало збор за отворено или затворено турбе.
Стара нова бања
Во непосредна близина на групата згради на универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ и веднаш под ридот на кој се сместени Султан-мураотвата џамија и Саат-кулата, сместен е амамот „Стара нова бања“. Се претпоставува дека бил изграден во XV или XVI век. Со изградбата на универзитетските згради било променето окружувањето околу амамот, а во земјотресот од 1963 бил урнат неговиот преден дел, во кој била сместена просторијата за преоблекување. Денес, во урнатини е зачуван делот со просториите за капење, резервоарот и огништето.
Познато е дека амамот имал доста големи димензии и спаѓал во групата на единечни амами. Во својот првобитен изглед, објектот имал голема купола, сместена над осумаголен тамбур, која како и останатите куполи била покриена со цреп. На врвот од куполата се наоѓал светилник, кој служел за осветлување на просторијата за преоблекување, која била осветлена и преку прозорските отвори, кои во два реда биле поставени на јужната и западната фасада. Во средишниот простор од објектот имало шадрван. Од остатоците на ѕидините може да се забележи дека објектот бил сталактитно украсен.
Џамија Ибни Пајко
Џамијата Ибни Пајко била дел од истоименото маало и се наоѓала на периферијата од чаршијата, во непосредна близина на Даут-пашиниот амам. Не е познато кога точно била изградена, но се знае дека заслуги за тоа имал Ибни Пајко, кој со тоа се стремел да му се додвори на муслиманското население во градот и да оствари поблиски врски со власти, за подобро да му оди трговското работење. Градбата се споменува некаде до 1946 или 1947 година, а најверојатно била урната за време на Втората светска војна или по неа. Во март 2009 година бил поставен камен-темелник за изградба на нова концертна сала на Македонската филхармонија, што било оспорено од страна на Исламската Верска Заедница, којашто започнатата изградба ја оцени како бесправна и притоа напомена дека на местото на коешто е поставен камен-темелникот се наоѓала џамијата Ибни Пајко.
Синагога „Бет Ахарон“
Синагогата „Бет Ахарон“ се наоѓала во Еврејското маало, на почетокот од чаршијата. Познато е дека била изградена во 1366 година како прва синагога во Скопје, но не е познато кога била срушена и кои биле причините за тоа.
За натписот на синагогата пишувал д-р Давид Гинсбург, рабин од Беловар, Хрватска, кој го посетил Скопје. По неговото враќање во Беловар, тој испратил писмо до Еврејската заедница во Скопје во кое се заблагодарил за укажното гостопримство и додал дека многу жали што минатото на Евреите од тој град е непознато не само надвор од Скопје, туку и во самиот град. Ја замолил заедницата да му испратат некои книги и документи, како и фотографија од плочата со натпис вградена на портата пред дворот на синагогата, како и натписот што се однесувала на синагогата „Бет Јаков“. Од Скопје, добил само фотографија од влезот во „Бет Ахарон“, го транскрибирал и го објавил во списанието „Оманут“, број 1-2/1941, во Загреб, под наслов „Од минатото на Евреите во Скопје“. Со текстот е објавена и фотографијата, на која јасно може да се прочита текст на хебрејски јазик. Од текстот може да се најдат важните датуми за самата синагога, односно датумот за нејзината изградба, и двете години на нејзината обнова.
Синагога „Бет Јаков“
Синагогата „Бет Јаков“ се наоѓала во Еврејското маало и заедно со синагогата Бет Ахарон била една од двете синагоги коишто постоеле во градот. Не е познато многу во врска со годината на нејзината изградба, иако се знае дека тоа била втора синагога во град после синагогата Бет Ахарон. Во 1674 година, во нејзиниот двор била сместена зградата на училиштето „Талмуд Тора“. Синагогата обновена во текот на XIX век, а до темел била урната за време на Втората светска војна. На 11 март 2000, синагогата била осветена и повторно отворена, но во зградата на Еврејската заедница во Скопје. Од внатрешноста на објектот е сочуван парохетот (завесата), којшто го красел светиот орман во којшто се наоѓала Тората, и потекнува од 5698 година по еврејскиот календар или 1937 година. Денес, истиот се наоѓа во новоотворената синагога и ја има истата функција како и во минатото. Исто така, сочуван е и многу значаен примерок на пинкас, кој во синагогата се наоѓал во периодот од 1749 до 1913 година, а денес може да се види во Еврејскиот историски музеј во Белград. Пинкасот е пишуван со мешавина на хебрејски и ладино, а притоа било употребено закосено Раши писмо. Неговата содржина претежно се однесува на хуманитарно-верските организации во Скопје, за синагогата, за синагогата, еврејската организација Хевра Кадиша, еврејскиот закон Бикур холим и други. Во ракописот се забележани статути (хаскаме), со кои било регулирано наплатувањето на давачките за членовите во општината, а забележано е дека споменатите организации редовно им помагале на сиромасите со пари, храна, облека, а особено на вдовиците и сираците. Водени биле и белешки за патниците од Палестина, кои доаѓале во Скопје да собираат прилози за светата земја. Значењето на пинкасот е во тоа што дава податоци за економската положба на еврејската заедница во Скопје, за нејзината социјална работа, врската со сограѓаните од други националности и со Палестина.
Џамија Казанџилер и Ѓулчилер амам
Казанџилер е поранешна џамија која се наоѓала во самата чаршија. Познато е дека била изградена во текот на XVII век од страна на казанџискиот еснаф во чаршијата и по својот изглед претставувала скромна градба. Џамијата била разрушена во земјотресот од 1963 година. Амамот Ѓулчилер се наоѓал во непсоредна близина на Куршумли ан, односно веднаш до неговата југозападна страна. Бил изграден од страна на Мула Муследин Оџа во втората половина на XV век. Објектот претставувал амам сè до пожарот од 1689 година. Слично како и џамијата Казанџилер, амамот бил разрушен во земјотреост од 1963, а денес се останати само остатоци од неговите ѕидини. Познато е дека објектот спаѓал во групата на единечни амами, при што неговите димензии биле со складна големина. Имал живописна фасада, што се должи на градежните материјали од кои бил изграден, камен и тула. Во амамот се влегувало од јужната страна, а влезната порта била богато украсена. Внатрешниот дел бил сталактитно украсен, што може да се забележи и од остатоците. Кај народот, амамот бил познат и како „Кури амам“, што во превод од турски значи „сува бања“.
Во минатото, џамијата и амамот, заедно уште со Куршумли ан, образувале една целина, од која денес е преостанат само Куршумли ан, кој бил обновен по делумното разрушување во земјотресот.
Јигит-пашина џамија
Јигит-пашината џамија се наоѓала на просторот на чаршијата и во времето на нејзината изградба била најстарата џамија во Скопје и воопшто на Балканот. Се споменува дека била изградена во 1445 година од страна на отоманскиот освојувач на Скопје, Паша Јигит-бег, на местото на коешто се наоѓала црквата „Св. Врачи“. Џамијата била разрушена во 1943 г., за време на бомбардирањето на Скопје, при што останало само нејзиното минаре, коешто било срушено во земјотресот од 1963 година.
Во дворот на џамијата се наоѓало турбе, во коешто бил погребан Паша Јигит-бег. Турбето било изградено во 1426 година и претставува претставник на раноцариградскиот стил на османлиската архитектура. По својот вид спаѓало во групата на отворени турбиња. Неговата основа била шестаголна, а секоја од страните завршувала со прекршен лак. Од горната страна било покриено со купола, којашто била поставена над тамбур. Познато е дека било градено од малтер и тули, а секој од ѕидовите завршувал со запчест венец. Турбето било срушено и денес не постои, но остатоци од гроб сè уште се забележливи. Во непосредна близина на гробот се наоѓал кладенец од којшто, според верувањата, течела лековита вода. Во чест на Паша Јигит-бег, кој бил познат и како Меддах-баба, водата е позната како „Меддах-бабина вода“ и се смета дека станала лековита откако била посветена од неговата страна. Покрај тоа, освен како „Јигит-пашина“, џамијата се споменува и како „Меддахова џамија“.
Хаџи-касамова џамија
На просторот на чаршијата во минатото била сместена и Хаџи-касамовата џамија. Градена е кон крајот на XV век, поточно од 1489 до 1490 година. Познато е дека била срушена по 1944 година.
Заштита
Првите заштитни мерки за чаршијата биле спроведени во првата половина на XIX век, кога биле донесени законски мерки за поттик на развојот на занаетчиството во Скопје, а со тоа и на просторот на Старата скопска чаршија. Со мерките се предвидувала законска заштита на занаетчиите и правата со коишто тие располагале. Ефектите од спроведувањето на законските мерки дала позитивни резултати и придонела кон заживување на занаетчиството и трговскиот живот во чаршијата. Главна улога во развојот и ревитализацијата на чаршијата имале токму занаетчиите и трговците, кои ја помогнале изградбата на црквите „Св. Спас“ и „Св. Димитрија“. Еврејското населено успеало да ја обнови синагога Бет Јаков. Постигнатиот напредок придонел и кон изградбата на поголеми дуќани со елементи од барокната и неокласичната архитектура, со што започнал да се менува и архитектонскиот изглед со ориентални елементи во чаршијата.
По штетите во чаршијата предизвикани во Втората светска војна дошло до нејзина ревитализација и обновување на објектите. Одредени активности биле започнати и од страна на Заводот за заштита на спомениците на културата, коишто имале за цел извршување на систематско проучување на чаршијата, со цел да се изнајдат најсоодветни решенија за нејзино зачувување. Со тоа, во периодот од 1950 до 1967 година биле издадени решенија за доделување на статусот на заштитено културно добро на 25 објекти во чаршијата.
На 13 октомври 2008 година, Собранието на Република Македонија донесе закон за Старата скопска чаршија, која била прогласена за културно наследство од особено значење, со што е ставена под трајна заштита на државата. Со усвојвуањето на овој закон се овозможува трајно зачувување на вредностите и автентичноста на чаршијата, создавање на поволни услови за опстанок и задржување на интегритетот на сите податоци, ширење на сознанијата за нејзините вредности, нејзино оспособување да им служи на културните, образовните, научните и други потреби на граѓаните, како и спречување на дејствија со кои може да настане оштетување или деграадирање. Во него, исто така, детално се опишани границите на чаршијата, а определени се и три контактни зони на нејзиниот простор. Се наведува и дека во Старата скопска чаршија не смее да се менува постојната урбана структура, да се градат или внесуваат индустриски капацитети шро придонесуваат за разни форми на загадување, да се подигаат меморијални споменици и спомен-обележја коишто не се поврзани со настанокот и развитокот на чаршијата и да се врши ископ на темели или подруми и да се изведува каков било друг вид на градежни работи без претходно спроведување на заштитни археолошки истражувања. Законот содржи и програма за ревитализација на чаршијата, која е пропишана со времетраење од 5 години.
Програмата за ревитализација на Старата скопска чаршија започна да се спроведува во февруари 2010 година и се очекува да заврши во 2015 година. Со неа се предвидувало обновување на фасадите на старите куќи, поддршка на занаетите во чаршијата и постигнување економски развој, организирање на туристички прошетки, организирање на изложби, концерти и други културни настани и донесување на одредби за заштита на градбите и задржување на автентичноста. За извршувањето на програмата одговорна била Владата на Република Македонија, која раководи со помош на шест надлежни министерства.
Музеј на Старата скопска чаршија
Музејот на Старата скопска чаршија е сместен во рамките на Сули ан. Основан е како придружна институција на Музејот на Град Скопје во мај 1983 година, со задача да ја прикаже историјата, културната вредност и занаетите во чаршијата. Дејноста на музејот е сложена и се состои од систематска научноистражувачка и прибирачка работа, обработка на музејски збирки и создавање на информативни средства за тие збирки, прикажување на збирките преку постојани и повремени изложби и собјави, како и заштита и чување на музејски предмети.
Вкупната површина која ја зафаќа просторот на кој е сместен музејот изнесува 473 m2, од кои 355 служат како изложбен простор, додека остатокот го сочинуваат придружни простории. Поставката на музејот се состои од археолошки, историски дел, уметничка галерија и етнолошки дел. Во археолошкиот дел се прикажани предмети, добиени како резултат на археолошките истражувања спроведени на просторот на чаршијата и на калето, кои се однесуваат на периодот од средниот век до отоманското време. Историскиот дел бил отворен во 1985 година и во него се изложени фотографии, карти, табеларни прегледи и планови, кои сведочат за развитокот на чаршијата низ историјата. Во уметничката галерија се прикажани уметнички дела од познати македонски сликари, на кои се прикажани мотиви од чаршијата. Етнолошкиот дел е наменет за прикажување на животот во чаршијата низ историјата. Тоа е направено преку претставување на најшироко распространетите занаети, меѓу кои се врбојуваат: кујунџискиот, терзиско-срмаџискиот, папуџискиот и ѓурчиско-кожуварскиот занает.
Автоматска пушка Застава М70
Застава M70 е автоматска пушка која што е произведена од фабриката Застава во Република Србија (поранешна Југославија). Дизајнот на М70 е врз основа на Советскиот калашников и таа станала стандардно вооружување на поранешната војска на Југославија ЈНА (Југословенска Народна Армија) во 1970 година. М70 е пушка со возудшно ладење, со муниција во рамка и можност за рафална и единечна стрелба.
Севернокорејски вон
Севернокорејски вон (корејски: 조선민주주의인민공화국 원; ханча: 朝鮮民主主義人民共和國圓) е официјална валута во Северна Кореја. Меѓународниот код е -{KPW}-. Симбол за вон е ₩. Валутата вон ја издава Централната банка на Демократска Народна Република Кореја. Еден вон се состои од 100 чона (전/錢).
Зборот вон е когнат од кинескиот јуан и јапанскиот јен. Сите три називи потекнуваат од кинескиот карактер 圓 за округол облик.
Ширење на морското дно
Ширењето на морското дно — процес што се јавува на средноокеанските гребени, каде што се формира нова океанска кора преку вулканска активност, а потоа постепено се оддалечува од гребенот.
Историја на проучувањата
Претходните теории на Алфред Вегенер и Александар ду Тојт за континенталниот нанос, претпоставувале дека континентите „се двиеле“ низ неподвижното морско дно. Идејата дека самото морско дно се движи и исто така ги носи континентите со себе додека се шири од централната оска на расцепот била предложена од Харолд Хамонд Хес од Универзитетот Принстон и Роберт Диц од Американската поморска електроника лабораторија во Сан Диего во 1960-тите. Феноменот денес е познат како тектоника на плочи. На локации каде што две плочи се раздвојуваат, на сртовите на средината на океанот, постојано се формира ново морско дно за време на ширењето на морското дно.
Значење
Распространувањето на морското дно помагало да се објасни континенталниот нанос во теоријата на тектониката на плочите. Кога океанските плочи се разминуваат, тензичниот стрес предизвикува фрактури во литосферата. Мотивирачката сила за раширените гребени на морското дно е повлекувањето на тектонската плоча во зоните на субдукција, наместо притисокот на магмата, иако има типично значајна активност на магмата при ширење на гребените. Плочите што не се спуштаат се придвижувани од гравитацијата што се лизга од издигнатите сртови на средината на океанот, процес наречен туркање на гребенот. Во центарот за ширење, базалтичката магма се издигнува по фрактурите и се лади на дното на океанот за да формира ново морско дно. Хидротермалните отвори се вообичаени во центрите за ширење. Постарите карпи ќе се најдат подалеку од зоната на ширење додека помладите карпи ќе се најдат поблиску до зоната на ширење.
Стапката на ширење е брзината со која океанскиот слив се шири поради ширењето на морското дно. (Брзината со која се додава нова океанска литосфера на секоја тектонска плоча од двете страни на средноокеанскиот гребен е половина од стапката на ширење и е еднаква на половина од стапката на ширење). Стапките на ширење одредуваат дали гребенот е брз, среден или бавен. Како општо правило, брзите гребени имаат стапки на ширење (отворање) повеќе од 90 мм/годишно. Средните гребени имаат стапка на ширење од 40-90 мм/годишно додека бавно распространетите гребени имаат стапка помала од 40 мм/годишно. Највисоката позната стапка била над 200 мм/годишно за време на миоценот на источниот пацифички гребен.
Во 1960-тите, минатиот рекорд на геомагнетни промени на магнетното поле на Земјата бил забележан со набљудување на „аномалии“ на магнетни ленти на дното на океанот. Ова резултирало со широко евидентни „ленти“ од кои може да се заклучи минатиот поларитет на магнетното поле од податоците собрани со магнетометар влечен на површината на морето или од авион. Лентите од едната страна на сртот на средината на океанот биле огледална слика на оние од другата страна. Со идентификување на старостта и мерењето на растојанието на тој пресврт од центарот за ширење, може да се пресмета полустапката на ширење. На некои локации, откриено е дека стапките на ширење се асиметрични; стапките на половина се разликуваат на секоја страна од гребенот за околу пет проценти. Ова се смета поради температурните градиенти во астеносферата од плаштот во близина на центарот за ширење.
Центар за ширење
Распространувањето на морското дно се случува во центрите за ширење, распоредени по врвовите на средноокеанските сртови. Распространетите центри завршуваат со дефекти на трансформацијата или со преклопувачки централни поместувања на ширење. Центарот за ширење вклучува сеизмички активна гранична зона на плочата широка неколку километри до десетици километри, зона на насобирање на кора во граничната зона каде што океанската кора е најмлада и моментална граница на плочата - линија во зоната на аккреција на кората што ги разграничува двете одвојувачки плочи. Во рамките на зоната на насобирање на кората е неовулканска зона со ширина од 1–2 km каде што се јавува активен вулканизам.
Почетно ширење
Во општиот случај, ширењето на морското дно започнува како пукнатина во континентална копнена маса, слична на Црвеното Море — Источноафрикански Расед. Процесот започнува со загревање во основата на континенталната кора што предизвикува таа да стане попластична и помалку густа. Бидејќи објектите со помала густина се издигнуваат во однос на погустите објекти, областа што се загрева станува широка купола. Како што кората се наведнува нагоре, се случуваат фрактури кои постепено прераснуваат во пукнатини. Типичниот систем на цепнатинки се состои од три рачни краци под агли од приближно 120 степени. Овие области се именувани како точка на тројни пукања и можат да се најдат на неколку места низ светот денес. Одделените маргини на континентите еволуираат, формирајќи пасивни граници. Теоријата на Хес била дека новото морско дно се формира кога магмата е принудена да оди нагоре кон површината на сртот на средината на океанот.
Ако ширењето продолжи покрај почетната фаза опишана погоре, два од краците на расцепот ќе се отворат додека третата рака престанува да се отвора и станува „неуспешна пукнатина“ или авлакоген. Како што продолжуваат да се отвораат двете активни пукнатини, на крајот континенталната кора е ослабена онолку колку што ќе се протега. Во овој момент, базалтичката океанска кора и горната литосферна обвивка почнуваат да се формираат помеѓу одделните континентални фрагменти. Кога еден од пукнатините се отвора во постоечкиот океан, системот на раседот е преплавен со морска вода и станува ново море. Црвеното Море е пример за нов крак на морето. Се сметало дека источноафриканскиот расцеп е неуспешна рака која се отвора побавно од другите два крака, но во 2005 година етиопскиот геофизички литосферски експеримент Афар објавил дека во регионот Афар, септември 2005 година, 60 км пукнатината се отворила со ширина од осум метри. Во овој период на првично поплавување, новото море е чувствително на климатските промени и евстазијата. Како резултат на тоа, новото море ќе испари (делумно или целосно) неколку пати пред да се спушти надморската височина на долината на расед до точка што морето ќе стане стабилно. Во овој период на испарување ќе се направат големи наслаги на испарување во долината на раседот. Подоцна овие наоѓалишта имаат потенцијал да станат јаглеводородни пломби и се од особен интерес за нафтените геолози.
Ширењето на морското дно може да престане за време на процесот, но ако продолжи до тој степен што континентот е целосно отсечен, тогаш се создава нов океански слив. Црвеното Море сè уште не ја разделило целосно Арабија од Африка, но слична одлика може да се најде на другата страна на Африка која целосно се ослободила. Јужна Америка некогаш се вклопувала во областа на делтата на Нигер.
Продолжено ширење и субдукција
Како што се формира новото морско дно и се шири надвор од сртот на средината на океанот, со текот на времето полека се лади. Според тоа, старото морско дно е постудено од новото морско дно, а постарите океански басени подлабоки од новите океански басени поради изостаза. Ако пречникот на земјата остане релативно константен и покрај создавањето на нова кора, мора да постои механизам со кој кората исто така се уништува. Уништувањето на океанската кора се случува во зоните на субдукција каде што океанската кора е принудена или под континенталната кора или под океанската кора. Денес, Атлантскиот басен активно се шири на Средноатлантскиот Гребен. Само мал дел од океанската кора произведена во Атлантикот е спуштена. Сепак, плочите што го сочинуваат Тихиот Океан доживуваат субдукција по многу од нивните граници што предизвикува вулканска активност во она што е наречено Огнен прстен на Тихиот Океан. Тихиот Океан е исто така дом на еден од најактивните светски центри за ширење (Источен Пацифик) со стапки на ширење до 145 +/- 4 мм/год. помеѓу плочите на Тихиот Океан и Наска. Средноатлантскиот гребен е центар со бавно ширење, додека Источниот Пацифик е пример за брзо ширење. Распространетите центри со бавни и средни стапки покажуваат долина на расцеп, додека при брзи стапки осно високо се наоѓа во зоната на акреција на кората. Разликите во стапките на ширење влијаат не само на геометриите на гребените туку и на геохемијата на базалтите што се произведуваат.
Бидејќи новите океански басени се поплитки од старите океански басени, вкупниот капацитет на басените на светските океани се намалува за време на активно ширење на морското дно. За време на отворањето на Атлантскиот Океан, нивото на морето било толку високо што западниот внатрешен морски пат се формирал низ Северна Америка од Мексиканскиот Залив до Северноледениот Океан.
Дебата и барање механизам
На Средноатлантскиот Гребен (и во другите сртови на средината на океанот), материјалот од горната обвивка се издигнува низ раседите помеѓу океанските плочи за да формира нова кора додека плочите се оддалечуваат една од друга, феномен првпат забележан како континентален нанос. Кога Алфред Вегенер првпат ја претставил хипотезата за континентално наноси во 1912 година, тој предложил дека континентите биле „изорени“ низ океанската кора. Ова било невозможно: океанската кора е и погуста и поцврста од континенталната кора. Според тоа, теоријата на Вегенер не била сфатена многу сериозно, особено во САД.
Најпрво се тврдело дека движечката сила за ширење се струите на конвекција во плашт. Оттогаш, се покажало дека движењето на континентите е поврзано со ширењето на морското дно со теоријата на тектониката на плочите, која е водена од конвекција која ја вклучува и самата кора.
Глобална топографија
Длабочината на морското дно (или висината на локацијата на средноокеанскиот гребен над основното ниво) е тесно поврзана со неговата старост (возраст на литосферата каде што се мери длабочината). Врската возраст-длабочина може да се моделира со ладење на литосферна плоча  или полупростор на плашт во области без значителна субдукција.
Модел на плашт за ладење
Во моделот на полупростор на обвивката, висината на морското дно е одредена од океанската литосфера и температурата на обвивката, поради топлинско ширење. Едноставниот резултат е дека висината на гребенот или длабочината на океанот е пропорционална на квадратниот корен на неговата старост. Океанската литосфера непрекинато се формира со постојана брзина на сртовите на средината на океанот. Изворот на литосферата има форма на полурамнина (x = 0, z < 0) и константна температура T1. Поради нејзиното континуирано создавање, литосферата на x > 0 се оддалечува од гребенот со константна брзина v, која се претпоставува голема во споредба со другите типични размери во проблемот. Температурата на горната граница на литосферата (z = 0) е константа T0 = 0. Така при x = 0 температурата е Хевисајдова функција. Системот се претпоставува дека е во квазистабилна состојба, така што распределбата на температурата е константна во времето, т.е. T=T(x,z).
Со пресметување во референтната рамка на подвижната литосфера (брзина v), која има просторна координата x' = x-vt, а равенката за топлина е:
Бидејќи Т зависи од x' и t само преку комбинацијата x = x'+vt, :
Така:
Се претпоставува дека v е голем во споредба со другите размери во проблемот; затоа последниот член во равенката е занемарен, давајќи еднодимензионална равенка на дифузија:
со почетните услови
Решението за z\le 0 е дадена со функцијата за грешка:
Поради големата брзина, температурната зависност од хоризонталната насока е занемарлива, а висината во времето t (т.е. на морското дно на возраст t ) може да се пресмета со интегрирање на топлинското проширување над z :
каде е делотворниот зафатнински коефициент на топлинско ширење, а h0 е висината на средишниот океански гребен (во споредба со некои референци).
Претпоставката дека v е релативно голем е еквивалентна на претпоставката дека топлинската дифузија \kappa е мал во споредба со L^2/A, каде што L е ширината на океанот (од средноокеански сртови до континенталниот гребен) и A е возраста на океанскиот слив.
каде е густината на карпите и  е густината на водата.
Со замена на параметрите со нивните груби проценки:
каде висината е во метри, а времето во милиони години. За да се добие зависноста од x, мора да се замени t = x / v ~ Ax / L, каде што L е растојанието помеѓу гребенот до континенталниот гребен (приближно половина од ширината на океанот), а A е возраста на океанскиот слив.
Наместо висината на дното на океанот h(t) над основно или референтно ниво h_b, длабочината на океанот d(t) е од интерес. Бидејќи (со h_b мерено од површината на океанот) можеме да откриеме дека:
Модел на плоча за ладење
Длабочината предвидена со квадратниот корен на староста на морското дно изведена погоре е премногу длабока за морското дно постаро од 80 милиони години. Длабочината е подобро објаснета со модел на ладилна литосферна плоча отколку со полупростор на обвивката за ладење. Плочата има постојана температура во основата и раширениот раб. Анализата на длабочината наспроти возраста и длабочината наспроти квадратниот корен на податоците за возраста им овозможило на Парсонс и Склатер да ги проценат параметрите на моделот (за Северен Пацифик):
Претпоставувајќи изостатска рамнотежа насекаде под плочата за ладење, се добива ревидирана старосна длабинска врска за постарото морско дно, што е приближно точна за возрасти од 20 милиони години:
Така, постарото морско дно се продлабочува побавно отколку помладото и всушност може да се претпостави речиси константно на ~6400 m длабочина. Парсонс и Склатер заклучиле дека некој стил на конвекција на обвивката мора да примени топлина на основата на плочата насекаде за да спречи ладење под 125 km и контракција на литосферата (продлабочување на морското дно) на постара возраст. Нивниот модел на плоча, исто така, дозволил израз за проводен топлински проток, q(t) од дното на океанот, што е приближно константно на повеќе од 120 милиони години:
Зоран Маџиров
Зоран Маџиров ( во -  во ) — македонски музичар.
Зоран Маџиров пораснал во музичкото семејство и првото знаење за џез-тапаните ги добил од својот татко. Потоа започал да учи пијано, труби и удиралки. Заминува за Германија, каде што студиите по музика ги продолжил во Минхен и на Универзитетот во Келн. Во Европа настапувал заедно со триото Les Barons Karamazoff, со кое реализирал два проекта: Historical recordings и Pytagora’s glasess and lute.
Го револуционаризирал концептот на соло-перкусионист, свирејќи ги делата на класични композитори, од калибарот на Игор Стравински и на Моцарт. Со триото Les Barons Karamazoff настапил на Скопскиот фестивал 2000 година, каде ја воодушевил домашната публика со своето виртуозно свирење на шишиња, чаши и останати необични инструменти. На 25 август 2000 година со својот квартет настапил на кумановскиот Летен џез фестивал.
За Музичката и касетна продукција при Македонска радио-телевизија кон крајот на 2000 година го објавува својот прв домашен компакт диск Home.
Современо ропство
Современото ропство, исто така познато како модерно ропство или нео-ропство, се однесува на институционално ропство што продолжува да се случува во денешното општество. Проценките за бројот на робови денес се движат од околу 21 милиони до 46 милиони, во зависност од методот што се користи за формирање на проценката и дефиницијата за ропството што се користи. Се проценува за проценетиот број на робови, бидејќи не постои универзална дефиниција за модерно ропство; оние што се во ропство честопати е тешко да се идентификуваат, а адекватната статистика честопати не е достапна. Меѓународната организација на трудот проценува дека, според нивните дефиниции, над 40 милиони луѓе денес се во некој вид на ропство. 24,9 милиони луѓе се присилени на работа, од кои 16 милиони луѓе се експлоатирани во приватниот сектор, како што се домашна работа, градежништво или земјоделство; 4,8 милиони лица во присилна сексуална експлоатација и 4 милиони лица присилна работа наметната од државните органи. 15,4 милиони луѓе се во присилен брак.
Дефиниција
Канцеларијата за следење и борба против трговијата со луѓе, агенција на US Одделот Јунајтед на државата вели дека "модерно ропство" и "трговија со луѓе" се користат како пан-термини или сеопфатни термини (umbrella terms) за чинот на регрутирање, засолнување, транспортирање, обезбедување или стекнување на лице за присилна работа или деловни сексуални дејствија преку употреба на сила, измама или принуда. Покрај овие, голем број различни термини се користат во американскиот федерален закон за жртви на трговија со луѓе и заштита од насилство од 2000 година и Протоколот на Обединетите Нации за спречување, сузбивање и казнување на трговија со луѓе, особено жени и деца, вклучително и „присилна службеност“, „ропство“ или „практики слични на ропството“, „должничко ропство“ и „присилна работа“.
Според американскиот професор Кевин Бејлс, соосновач и поранешен претседател на невладината организација и групата за застапување Ослободете ги робовите, модерното ропство се случува „кога некое лице е под контрола на друго лице кое применува насилство и сила, да ја одржува таа контрола, а целта на таа контрола е експлоатација“. Влијанието на ропството е проширено кога е насочено кон ранливи групи како што се децата. Според оваа дефиниција, истражувањето на Фондацијата Слободно Движење засновано врз нејзиниот Глобален индекс на ропство 2018, проценува дека има околу 40,3 милиони робови ширум светот. Во друга проценка што сугерира дека бројката е околу 45,8 милиони, се проценува дека околу 10 милиони од овие современи робови се деца. Бејлс предупреди дека, бидејќи ропството официјално се укинува насекаде, практиката е незаконска, а со тоа и повеќе скриена од јавноста и властите. Ова го прави невозможен процесот да се добијат точни бројки од примарни извори. Најдоброто што може да се направи е да се процени врз основа на секундарни извори, како што се истраги на ООН, написи во весници, извештаи на владата и бројки од невладини организации. Современото ропство опстојува од многу исти причини на постарите облици на ропство: тоа е економски корисна практика и покрај етичките проблеми. Проблемот може да ескалира во последниве години како резултат на расположливоста на робовите и фактот дека цената на робовите значително опадна.
Причини
Бидејќи ропството е официјално укинато, ропството повеќе не се врти околу законската сопственост, туку околу незаконската контрола. Две фундаментални промени директно купување робовска работна сила и постоење на робови како категорија за вработување. Додека статистичките податоци сугерираат дека „пазарот“ за експлоататорска работна сила е во подем, идејата дека луѓето се намерно продавани и купувани од постоечки базен е застарена. Додека ваквите основни трансакции сè уште се случуваат, во современи случаи луѓето стануваат заробени во услови слични на ропство на различни начини.
Современото ропство честопати се смета за нус-производ на сиромаштијата Во земјите кои немаат образование, владеењето на правото, имаат анархија и лошата општествена структура можат да се создадат средини кои го поттикнува прифаќањето и ширењето на ропството. Ропството е најраспространето во сиромашните земји и оние со ранливи малцински заедници, иако постои и во развиените земји. Десетици илјади се мачат во услови слични на робовски во индустриите како што се рударството, земјоделството и фабриките, произведувајќи стоки за домашна потрошувачка или извезувајќи во попросперитетни нации.
Во постарата форма на ропство, сопствениците на робови трошеле големи суми за да добијат робови. Потешко им беше да се отстранат. Трошоците за нивното одржување се сметаа за подобра инвестиција отколку да се добие друг роб да ги замени. Во современото ропство луѓето полесно се добиваат, по пониска цена, затоа заменувањето кога експлоататорите наидуваат на проблеми е полесно. Робовите потоа се користат во области каде што лесно може да се сокријат, а истовремено создаваат профит за експлоататорот. Робовите се попривлечни за непријатна работа, а помалку за пријатна работа.
Современото ропство може да биде прилично профитабилно и корумпираните влади молкум го дозволуваат тоа, и покрај тоа што е забрането со меѓународните договори како што се Дополнителната конвенција за укинување на ропството и локалните закони. Вкупните годишни приходи на шверцерите беа проценети во 2014 година на над 150$ милијарди, иако профитот е значително помал. Американските робови во 1809 година беа продавани за околу 40,000$ во денешни пари. Денес, роб може да се купи за 90$.
Ропство по потекло
Ропството по потекло, е форма што најчесто се поврзува со зборот „ропство“. Кај овој вид робовладетелството, поробеното лице се смета за нечија лична сопственост и обично може да се купи и продаде. Тоа историски произлегува или од освојување, каде што личноста е освоена и поробена, како во Римската Империја или Отоманска империја, или при рација на робови, како во Атлантската трговијата со робови или трговија со арапски робови. Во 21-от век, скоро секоја земја законски го укина робовладетелството, но бројот на луѓе во моментов поробени низ целиот свет е далеку поголем од бројот на робови за време на историската трговија со робови во Атлантикот.
Од Граѓанската војна во Либија во 2014 година, и последователното нарушување на законот и законот, има извештаи за поробени мигранти кои се продаваат на јавни, отворени пазари на робови во земјата.
Мавританија има долга историја со ропството. Ропството по потекло беше официјално направено како нелегално во земјата, но законите против него во голема мерка не се применуваат. Се проценува дека околу 90.000 луѓе (над 2% од населението во Мавританија) се робови. Покрај тоа, присилниот брак и детската проституција не се криминализирани.
Ропството по долг, исто така, може да се пренесе на потомците/следните генерации, како робовладетелство.
Оние заробените во системот на сексуално ропство во современиот свет честопати делотворно се намамуваат, особено кога се принудени на проституција.
Принудна работа од страна на владата и регрутација
Принудната работа од владата, позната и како труд спонзориран од државата, Меѓународната организација на трудот ја дефинира како настани „на кои луѓето се принудени да работат преку употреба на насилство или заплашување или со посуптилни средства како што се натрупан долг, задржување на идентитет, документи или закани за откажување до имиграционите власти“. Кога заканите доаѓаат од владата, заканите можат да бидат многу различни. Многу влади кои учествуваат во принудна работа ги затворија своите врски со околните земји за да спречат граѓаните да заминат.