cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Илинденка (воздухополвна едрилица)
Конструкција и изработка
Крилата на „Илинденката“ имаат класична дрвена конструкција со два профили Gö-549 и Cagi–731 M, со графичка или аналитичка интерполација. На овој начин се употребиле на два сосем различни аеропрофили на едно крило. Напред првата третина се состоела од торзиона кутија изработена од ребра, поврзани со квалитетна едноделна ламинирана обвивка со трослоен авиошпер што продолжуваат со ребра до излезниот раб, олеснети и работени рачно за левото и десното крило поединечно. Задниот дел бил обвиткан со памучно платно лепено со квалитетно двокомпонентно лепило Резерцин. На истиот начин, со мали измени, биле изработени хоризонталниот и вертикалниот стабилизатор.
Трупот исто така бил со класична конструкција за високоспособни едрилици - дрвени олеснети ребра во елиптичен облик и поврзани со раменици. Целата конструкција беше обвиткана со авиошпер. Сите површини биле лакирани и обоени со нитро лак и нитро боја.
Особености
Одликите наведене на долната табела се однесуваат на едрилицата Илинденка според Хрватската Техничка Енциклопедија 1963-97 од Академијата на Технички Науки во Хрватска:
Пробен лет
Пробниот лет се реализирал на некогашниот аеродром во Скопје во денешната населба Аеродром. На пробниот лет присуствувала и тричлена комисија на тогашната Сојузна управа за цивилна воздушна пловидба на СФР Југославија. По пробниот лет „Илинденката“ веднаш добила сертификат за пловидбеност и сопствена регистрација.
Производство
Сериското призводство кое, во првиот период, било со уште две едрилици. Вака изградените едрилици биле испраќани ширум СФР Југославија, но се разбира, први ја пробале македонските едриличари. Вкупно биле изработени 6 едрилици од типот „Илинденка“ од кои 2 останаале во тогашниот Сојузен Воздухопловно-технички Центар во Вршац за учество на меѓународни натпревари. Тие два примерока денес се наоѓаат во Музејот на воздухопловството во Белград. Едната е реставрирана а обете се во депоата на музејот.
Оперативно користење
Пилотите кои летале со оваа едрилица биле Славко Димитровски, Славејко Славејков, Илија Обочки, Ѓорги Тосков-Жоро и др. Оваа едрилица бргу ја стекнувала својата слава во сите аероклубови во СФРЈ Југославија. „Многу тогашни едриличари од југословенските простори во суперлатив говореле за перформансите на македонската едрилица.“ се зборовите на Ѓорѓи Чачкиров.
Сoчувани примерoци
Последните две сочувани „Илинденки“ денес се наоѓаат во Музејот на воздухопловството во Белград на аеродромот „Никола Тесла“. Тоа се примероци од Илинденка 1Т со регистарски YU 4108 и YU 4109 и за жал не се достапни на јавноста. Според одредени извори, еден примерок од Илинденката е во Словенија и е потполно реставриран и доведен во летачка состојба и сè уште лета под регистарскиот број S5-1112.
Мезозоик
Мезозоикот е една од трите геолошки ери од фанерозоикот еони. Поделбата на времето на ери започнала со Џовани Ардуин на 18-ти век, иако оригинално име за денешниот мезозоик било "секундар" (со што модерната ера била наречена терцијар ). Сместен помеѓу палеозоитот и калеозиотот, мезозок значи „средно животно“ на грчки : „мезо“ за средна и „зоо“ за животните. Често се нарекува „доба на средниот живот“ или „Доба на диносаурусите“, според фауната што доминирала во тоа време.
Мезозоикот бил време на тектонски, климатски и еволуциски активности. Континентите постепено се менувале од состојбата на меѓусебна поврзаност со нивната моментална конфигурација; оваа поделба довела до специјализација и други важни еволуциони настани. Климата била многу топла во текот на целиот период, па имала важна улога при еволуцијата и развојот на нови животински видови. На крајот од ерата веќе постоела основа за модерниот живот.
Геолошки периоди
По палеозоикот, мезозоикот траел околу 180 милиони години: од пред околу 251 милиони години до почетокот на Кенозоик пред 65 Ма. Овај временски период е поделена на три геолошки периоди. Од најстарите до најмладите:
Долниот (тријас) е границата дефинирана со пермиско-тријасовото изумирање, при што 90% од морските видови и околу 70% од копнените ’рбетници изумираат. Ова е исто така наречено „големо умирање“ или „голем помор“, бидејќи претставува најголемото масовно изумирање во историјата. Горната (креда) е границата одредена со изумирање на колено-терциерот (КТ), за кое се претпоставува дека се случило после ударот на метерот создаден од кратер на полуостровот Јукатан. Околу 50% од сите родови исчезнале, вклучувајќи ги и сите диносауруси, освен птиците.
Тектоника
Генерално, мезозојската ера е обележана со зголемена тектонска активност. Започнала кога целата светска копнена маса била формирана од супер-континент от наречен Пангеја. Пангеја постепено се делела на северниот континент - Лавразија - и на јужниот континент - Гондвана. На крајот од оваа ера, континентите биле исти како и денес. Лауразија станала Северна Америка и Евроазија, додека Гондвана се развла во Јужна Америка, Африка, Австралија, Антарктика, додека индискиот потконтинент се судрил со Азија и ги создал Хималаите.
Мезозојска клима
Тријас бил воглавно сув, што е тренд што започнал во доцниот карбон, и со јасни годишни времиња, особено во внатрешноста на Пангеја. Ниското ниво на морето, исто така, влијаеа на екстремните температури. Водата делувала како стабилизатор на температурата поради високата специфична топлина, а копното во близина на големи водни маси, особено океаните, има помалку варијации во температурата. Бидејќи поголемиот дел од земјата што го сочинувала Пангеа била оддалечена од океанот, температурите често драстично се менувале, а внатрешноста на Пангеја веројатно се состоела од големи пустини. Докази во форма на црвени наслаги и евапорити, како соли, го поддржуваат таквиот заклучок.
Нивото на морето почнало да расте за време на јура, веројатно поради проширувањето на дното на океанот. Создавањето на нова кора под површината изфрлило океанска вода до 200 над денешно ниво, што ги поплавило крајбрежните области. Потоа, Пангеа почнала да се раздвојува на помали делови. Температурите продолжија да растат, но се стабилизираа. Влажноста, исто така, се зголемила поради близината на водата, а пустините се повлекле.
Климата во времето на креда е помалку позната. Делумно поради зголемената количина на јаглерод диоксид во атмосферата, глобалниот температурен градиент од север кон југ станал речиси рамен: температурите биле слични на целата планета. Просечните температури исто така биле многу повисоки од денес, околу 10 °. Всушност, во средината на креда, океанските води на екваторот имале температура од 20  °C во длабокиот океан, што може да ги направи непогодни за живот, а копното во близина на екваторот може да бидат пустини, без оглед на близината на водата. Циркулацијата на кислородот во длабоките океани исто така била променета. Поради тоа, големите количини на органска материја се акумулирани, бидејќи тие не биле во состојба на распаѓање.
Сите податоци, сепак, не ги поддржуваат горенаведените хипотези. Дури и со голема топлина, температурните флуктуации требаше да бидат доволни за да се одржат поларните капи и ледниците, но нема ниту за едното ниту за другото. Квантитативните модели, исто така, не успеаја да ја реконструираат рамнината на градиентот на градиентната температура.
Последици врз биотата
Изумирањето на речиси сите животински врсти на крајот од пермскиот период создаде услови за зрачење на многу нови форми на живот. Ова особено се однесува на истребување на големите тревопасни животни и месојади кои зад себе оставија празни еколошки ниши. Некои од нив ги преживеале кинодонските дикинодонти, а подоцнежните подоцна исчезнале. Животниот свет за време на мезозоикот, пак, доминираа од големите влекачи од архозаур, кои се појавија неколку милиони години по пермиското изумирање: диносаурусите, птеросаурусите и морски влекачи како што се итеозаурус, плециозаурус и мосаурус.
Како што растеле температурите во морињата, толку големи животни од раниот мезозои почнале да исчезнуваат, додека се развиле помали животни од сите видови, вклучувајќи ги и гуштерите, змиите, а можеби и првичните примати кај цицачите. КТ изумувањето го потврдило овој тренд.
Тумба (Лагадинско)
Тумба (Τούμπα) — поранешно село во Лагадинско, Егејска Македонија, на територијата на денешната општина Лагадина во областа Централна Македонија, Грција.
Географија
Селото се наоѓало на западниот брег на Лагадинското Езеро, крај утоката на р. Богдана, а 3 км западно од селото Свети Васил.
Во Отоманското Царство
Според статистиката на Васил К’нчов („Македонија. Етнографија и статистика“) во 1900 г. во Тумба живееле 220 жители, сите Грци христијани.
По податоци на секретарот на Бугарската егзаргија, Димитар Мишев („La Macédoine et sa Population Chrétienne“), во 1905 г. во Тумба (Toumba) имало 210 Грци.
Во Грција
Согласно Букурешкиот договор во 1913 г. селото е припоено кон Грција. Се смета дека тоа настрадало во Балканските војни бидејќи истата година е заведено како напуштено. Сепак, во текот на тоа десетлетие населбата е обновена, бидејќи 1920 г. во Тумбас се попишани 54 жители. Во 1928 г. населението се намалило на 38 жители, а нешто подоцна населението сосема го напуштило поради маларичноста на тој предел и се преселило во соседното Каваларци.
Трска
Трска (лат. Phragmites australis) е вид на повеќегодишни тревни растенија од семејството треви. Расте во бројни бусени (трсје, шамак) во влажни и водни живеалишта на умерени и тропски климатски региони. Растат долж бреговите на водните пространства како езера, бари и вирови на блата и мочуришта и вливови и устија на реки, создавајќи густа тревна површина и соодветни услови за гнездење за различни видови птици. Претставниците на родот се - убители на влага. Тие растат до длабочина до половина метар главно во резервоари со застоени води, мочуришта, речни делта, извори на отпад и индустриски води.
Опис
Стеблата на трската се високи 2-3 метри, со лисја долги 20–50 см и широчина 2-3 см. На врвот на дрвото се наоѓаат рогози или метлики (inflorescences) - дебели метли со темновиолетова боја, со должина до 50 см. Бусените трска можат да се шират на места колку што е еден до еден квадратен километар. Во поволни услови на животната средина, трската може да се проширува и протега до 5 m годишно.
Гвакамоле
Гвакамоле (Guacamole) – макало, намаз или салата на основа на авокадо, првично воведено од Ацтеките во денешно Мексико. Покрај употребата во мексиканска кујнамексиканската кујна, тоа станало дел од меѓународната и американската кујна како макало, намаз или состојка за салати.
Историја
Авокадото прво било одгледувано во Јужно Централно Мексико, пред околу 10.000 години. На почетокот на 1900-тите години, за авокадото често се користело името алигаторска круша.
Гвакамолето ја зголемило продажбата на авокадо во САД, особено на денот на супербоул и Синко де мајо. Зголемената потрошувачка на гвакамоле најверојатно се должи на укинувањето на забраната за увоз на авокадо во 1990-тите години и растот на латино популацијата во САД.
Состојки
Макалото гвакамоле традиционално се прави со толчење зрели авокада  и морска сол со molcajete y tejolote (аван и толчник). Во рецептите често се вклучени сок од лимета, коријандер и халапењо. Во некои нетрадиционални рецепти вклучени се кисела павлака, домати, босилек, или грашок.
Поради присуството на полифенол оксидаза во клетките на авокадото, изложеноста на кислород во воздухот предизвикува ензимска реакција и развива меланоидински пигмент, правејќи го сосот кафеав. Овој резултат генерално се смета за лош (ја намалува привлечноста), па има неколку методи (некои анегдотски) кои се користат за да се намали овој ефект, како што е складирање на гвакамолето во сад што не пропушта воздух или цврсто да се завитка во пластика за да се ограничи површината изложена на воздух.
Состав и хранлива вредност
Бидејќи главната состојка на гвакамолето е суровото авокадо, хранливата вредност на јадењето произлегува од витамините, минералите и мастите на авокадото, обезбедувајќи прехранбени влакна, неколку Б витамини, витамин К, витамин Е и калиум во значителна количина. Авокадото е извор на заситени масти, мононезаситени масти и фитостероли, како што е бета-ситостерол. Тие исто така содржат каротеноиди, како што се бета-каротин, зеаксантин и лутеин.
Бандолеро!
Бандолеро! (англиски: Bandolero! ) - американски филм од 1968 година, во режија на Ендрју Меклаглен (Andrew V. McLaglen). Главните улоги ги играат: Џејмс Стјуарт (James Stewart), Дин Мартин (Dean Martin) и Ракел Велч (Raquel Welch ).
Синопсис
Мејс Бишоп (го игра Стјуарт), преправен како џелат, пристигнува во мал град во Тексас, каде е затворен неговиот брат (го игра Мартин), заедно со другите припадници на бандата. Кога треба да го изврши бесењето, Мејс скришно му подава на брат му револвер и така припадниците на бандата успеваат да избегаат. Шерифот веднаш организира потера по бегалците, а во меѓувреме, Мејс ја ограбува банката и го напушта градот. Бегајќи од потерата, бандата бега во Мексико. Таму, бандата на браќата Бишоп и шерифот ги здружуваат силите во борбата против една мексиканска банда.
Имљани
Имљани е село во општина Кнежево (Скендер Вакуф), Босна и Херцеговина. На пописот во 2013 година имаше население од 920 жители.
Химитли
Химитли (Αγάπη, Агапи; до 1927 г. Χιμιτλή, Химитли ) — поранешно село во Драмско, Егејска Македонија, на територијата на денешната општина Доксат во областа Источна Македонија и Тракија, Грција. Денес е североисточно маало на селото Органџи.
Географија
Селото се наоѓало североисточно од с. Органџи и веднаш северно од с. Касапли, десетина километри североисточно од Доксат. Лежело во областа Драмско Поле, во западното подножје на планината Урвил.
Историја
Во XIX век Химитли било село во Драмската каза. Сè до 1923 г. било населено со Турци.
Во Грција
Со Букурешкиот договор 1913 г. селото се припоено кон Грција. Таа година населението броело 470 жители. Во текот на следните години населението се зголемило, па во 1920 г. во Химитли живееле 519 лица, сите од турска народност.
Со потпишувањето на Лозанскиот договор во 1923 г. сето население е иселено во Турција, а на негово место се доведени турски Грци. Во 1927 г. селото е преименувано во Агапи, што значи „љубов“. Во 1928 г. се попишани 597 жители, сите грчки дојденци.
Во подоцнежните пописи селото не се споменува како одделна населба бидејќи станало дел од соседното Органџи, чие население исто така веќе било дојденско (грчко) на местото на иселеното турско.
Павличево Седло
Павличево Седло или Павличев Превој (Pavličevo sedlo, Paulitschsattel) или само Павлич (Paulitsch) (височина 1,338 м) ― превој што ја поврзува словенечката Општина Солчава во историскиот регион Долна Штаерска со австриската покраина Корушка.
Автопатот Зеберг (Б 82) минува од австриската страна низ живописното село Бад Ајзенкапел (словенечки: ) до граничниот премин Зебергзател. Девет километри по Бад Ајзенкапел, патот до Павличево Седло води лево од Б 82. По краткото спуштање следи многу стрмна 6 км искачување, а потоа 1 км брановиден пат до превојот и граничен премин. Од словенечка страна искачувањето започнува на почетокот на живописната Логарска Долина и е 7 км долга.
Планинска река
Планинска река ― река која тече обично во планини, во тесна, длабока долина со стрмни брегови, карпесто корито и собрани остатоци од карпи.
Планинските реки се одликуваат со голем наклон и брзина на течење, незначителна длабочина, чести брзаци и водопади, како и со доминантни измиени постапки. Градиентот на планинска река се пресметува на 60–80 м/км во горниот тек и 5–10 м/км во долниот тек. Поточно, тој е поголем или еднаков на 0,002 м/м долж поголемиот дел од должината на неговиот тек. Брзината на протокот се мери од 1 до 4,5 м/с и повисоко.
Планинските реки имаат значителен потенцијал за производство на хидроенергија и во сушни услови често се користат за наводнување.
Егзонуклеаза
Егзонуклеаза — ензим кој сече нуклеотиди, еден по еден, од крајот (егзо) на полинуклеотидниот синџир. Хемиската реакција која ја катализира овој ензим е хидролиза на фосфодиестерската врска на 3' или 5' крајот на полинуклеотидниот синџир. Спротивно на егзонуклеазата, ендонуклеазата е ензим кој врши кинење на фосфодиестерските врски во средината (ендо) на полинуклеотидниот синџир. Еукариотите и прокариотите имаат три вида на егзонуклеази кои учествуваат во нормалниот животен циклус на иРНК молекулите: 5' кон 3' егзонуклеаза (Xrn1), ензим кој учествува во отстранувањето на 5' капата на еукариотската иРНК; 3' кон 5' егзонуклеаза; и поли(A)-специфична 3' кон 5' егзонуклеаза.
Прва лига на Словенија во ракомет (мажи)
Прва лига на Словенија (1. A državna rokometna liga), тековно именувана Лига НЛБ поради спонзорски причини, највисока словенечка професионална ракометна лига во машка конкуренција. Лигата е под раководство на словенечката ракометна федерација и се состои од 14 екипи. Најуспешна екипа е Цеље со освоени 26 титули.
Екипи
Екипи во натпреварувачката сезона 2022–23.
ЕХФ Коефициент
Рангирање според ЕХФ за сезоната 2022/23:
Женско (тврдина)
Женско (Γυναικόκαστρο, Гинекокастро) — средновековна тврдина (утврден град) над истоименото село Женско во Кукушко, Егејска Македонија, денес во Грција. Се верува дека го добила името поради тоа што била толку силно утврдена, што можеле да ја бранат жени.
Историја
Местото уште многу одамна служело како населба, веројатно поради возвишената положба. На јужните и југоисточните падини на ридот се најдени населба и некропола од железно време. Ова наоѓалиште во 1994 г. е прогласено за заштитено културно-историско наследство.
Тврдината е изградена од византискиот цар Андроник III Палеолог, најверојатно во 1334 г. со промената на византиско-српската граница. Имала за цел да го штити Солун од нападите на српската држава која била во подем.
За време на Византиската граѓанска војна (1341–1347) во 1342 г. во Солун избувнал антиаристократскиот бунт на Зилотите. По раскажувањето на византискиот цар-совладетел и историчар Јован Кантакузин, неговиот близок пријател, управникот на Солун Теодор Синадин пребегнал во утврдениот град Женско заедно со ред благороднчки семејства, броејќи вкупно околу 1000 луѓе. Истата година во Женско пристигал и самиот Јован Кантакузин заедно со двајцата синови Мануил и Матеј и армијата од каталонски наемници на чело со Жоан Пералта. Летото таа година Кантакузин склучил договор со српскиот цар Стефан Душан, но и покрај српската поддршка, не успеал да си го поврати Солун и го напуштил Женско, кое во 1443 г. било заземено од велевојводата Алексиј Апокавк, поддржувач на Јован V Палеолог во граѓанската војна.
Уште пред 1350 г. Женско било потчинето од Србија. Таа година за управник на силната тврдина е назначен извесен Велко.
По смртта на Стефан Душан и распадот на Српското Царство, од 1355 до 1371 г. Женско имало улога на главна тврдина на кнежевството на Богдан.
По Маричката битка во 1371 г. тврдината ја покорил солунскиот деспот Мануил Палеолог во име на Византија. Есента 1373 г., и покрај силниот отпор, Женско падналo во рацете на османлискиот војсководец Евренос-бег. Според истакнатиот османлиски историчар и патник Ќатип Челебија (Хаџи Калфа), одбраната ја предводела жена по име Марулија, иако веројатно ја има помешано со историската личност Марула, која раководела со одбраната на Лемнос. Ова сепак сведочи за распространетоста на мислењето за женската улога во одбраната која ѝ го дала името на тврдината.
Во османлискиот период населбата никната околу тврдината на турски се нарекувала Аврет Хисар, што е превод на името „женска тврдина“ и од XV до XVII век била седиште на вилает, а потоа и на Авретхисарската (Кукушка) каза. XVII век тврдината е напуштена и служела како извор на градежен материјал за жителите на истоименото македонско село Женско во нејзиното подножје. Во Втората балканска војна, први своето настапување, грчката војска го запалила селото, а нејзиното население пребегнало преку границата во Струмица и во Бугарија. 1923 г. во на местото на македонското население грчката држава доселила Грци доведени од Мала Азија. Овие исто така се служеле со тврдината како извор на материјал за изградба на куќите, за која цел биле поставени железни шини дури до Горниот Град.
Меѓу 1984 и 1993 г. во тврдината се извршени археолошки ископувања, востановувајќи ја средишната кула и дел од ѕидините.
Во 1987 г. тврдината е прогласена за заштитено археолошко наоѓалиште.
Опис
Од тврдината Женско денес постојат делови од бедемот, како и ѕидините на Горниот Град со полукружни и правоаголни кули. Двокатната средишна кула на Горниот Град со двојни цистерни во подрумот е зачувана во релативно добра состојба. Се гледаат и местата на двете порти на Горниот Град — средишната (југоисточна) и една помала. Зачувани се темелите и на други градби, како и еден бунар.
Во почетокот на 1913 г. селото го посетил бугарскиот археолог и политичар Богдан Филов и напишал за тврдината:
Владимир Арсенијевиќ
Владимир Арсенијевиќ (српски: Владимир Арсенијевић; 1965, Пула) - српски писател.
Животопис
Владимир Арсенијевиќ е роден во 1965 година, во Пула, а живее во Белград. Во младоста, во текот на пет години свирел во две рок-групи: „Урбана герила“ и „Berliner Strasse“. Во 1984 година, заминал во Лондон при што ја продал својата електрична гитара за да купи авионски билет. Таму живеел бедно работејќи во фирма за продажба на козметички производи. Во 1988 година ја запознал Слаѓана, својата идна сопруга со која решиле да се вратат во Белград, а тоа го направиле во март 1989 година. Во јуни истата година се венчале, а набргу Слаѓана останала бремена. По стапувањето во брак, тие живееле во станот на нејзините родители, а тој работел различни повремени работи. На 10 март 1990 година им се родил синот Филип, а во септември се вработил во трговската фирма „Elitex“. Во март 1991 година, Арсенијевиќ учествувал на големите демонстрации против режимот на Милошевиќ. Во 2000 година ја основал издавачката куќа „Ренде“ во која работел како уредник до 2007 година. Исто така, тој е основач на регионалниот книжевен фестивал „Крокодил“ и на издавачката куќа за аудио-книги „Рефлектор“. Во печатените и електронските медиуми во Србија и во околните земји редовно објавува колумни и есеи.
Творештво
Првите книжевни обиди Арсенијевиќ ги направил во 1980-тите, кога го напишал својот прв роман, „Насмеан живот“, на 560 страници. Тој бил многу незадоволен од напишаното, но продолжил да пишува кратки раскази инспирирани од Кафка, Дилан Томас, Хармс и Анри Мишо, како и поезија инспирирана од Кавафи, Рилке, Песоа и Одн, а напишал и неколку слаби драмски текстови по угледот на Јонеско, Брехт и Бекет. Во тоа време бил воодушевен од Булгаков, Ман и Пруст. Во Лондон пишувал „брзо, многу и лошо“, а по 3-4 години се откажал, незадоволен од напишаното. Во 1990 година повторно почнал да запишува разни скици и дијалози, а тогаш настанала првата реченица од идниот роман „Во потпалубата“.
Арсенијевиќ дебитирал на книжевната сцена во 1994 година, со романот „Во потпалубата“, прв дел од тетралогијата „Cloaca Maxima“, и веднаш постигнал голем успех. Романот бил награден со НИН-овата награда за роман на годината, како прва дебитантска книга која ја оавоила оваа награда. Набргу, романот стекнал култен статус, доживеал повеќе изданија и бил преведен на 20 јазици, а истоимената театарска претстава била наградена со Стериината награда во 1997 година. Во 1997 година се појавил вториот дел од тетралогијата, со наслов „Анѓела“, а по престојот во Мексико, Арсенијевиќ ја објавил книгата „Мексико - воен дневник“ (2000). Потоа, во 2004 година, во соработка со Александар Зограф, го објавил илустрираниот роман „Ишмаил“, а во 2008 година го објавил романот „Предатор“, кој ја добил Наградата за најдобра книга во мрежата на јавните библиотеки во Србија. Во 2009 година ја објавил збирката есеи „Југолабораторија“, а во 2011 година илустрираната новела „Минута - пат околу светот за 60 секунди“, заедно со Валентина Броштеан. Во 2013 година го објавил романот „Лет“, една година подоцна се појавила збирката раскази „Ова не е весело место“, а во 2016 година било објавено преработеното издание на „Анѓела“ со наслов „Ти и јас, Анѓела“.
Андриќева награда
Одлики на наградата
Според правилата за доделувањето на наградата, таа се додоелува за расказ, циклус или збирка раскази напишани на српски јазик, а објавени во Србија, Црна Гора и Република Српска при што едeн писател може само еднаш да ја добие наградата. Таа се состoи од повелба и од паричен износ, а одлуката ја носи тричлена комисија, составена од писатели, историчари на книжевноста и книжевни критичари.
Добитници на наградата
Досегашни добитници на Андриќевата награда се:
Дејвид Пелоу
Дејвид Нагиб Пелоу (роден 1969 година) е професор по еколошки студии и директор на Проектот за глобална еколошка правда на Калифорнискиот универзитетот во Санта Барбара. Претходно тој бил професор на катедрата за социологија на Универзитетот во Минесота и вонреден професор по етнички студии на Калифорнискиот универзитет во Сан Диего. Неговата област на специјализација вклучува прашања во врска со еколошката правда, расата и етничката припадност, трудот, социјалните протести, правата на животните, имиграцијата, договорите за слободна трговија, глобализацијата, како и глобалните влијанија на индустријата за висока технологија во Азија, Латинска Америка и на други места.
Образование
Пелоу докторирал социологија на Нортвестернскиот универзитет во 1998 година, со теза „Црни работници во зелени индустрии: скриената инфраструктура на еколошкиот расизам.“
Фокус на работа
Работата на Пелоу се фокусира на „социјалните и еколошките влијанија на американската и меѓународната индустрија за управување со отпад (ѓубре, пестициди, согорување, отпад од електронски компјутери итн.) и глобалното социјално протестно движење кое се појави за да се бори против ова. Тој, исто така, објавил дела за прашања како што се еколошкиот расизам, расниот капитализам, опасностите по здравјето на луѓето, економската глобализација, меѓународните протестни движења за животната средина, индустриите во Силициумската Долина, глобалната средина во високата технологија и социјалните влијанија, индустријата за управување со отпад, индустријата за рециклирање, меѓународното движење на опасниот хемиски отпад и меѓународните закони/конвенции/договори за заштита на животната средина.
Наводи
<references group="" responsive="1">
Милвоки Бакс
Милвоки Бакс (анг. Milwaukee Bucks) е американски кошаркарски клуб од Милвоки, Висконсин. Моментално се натпреварува во НБА лигата како член на Источната конференција.
Клубот е основан во 1968 година и од своето основање го носи ова име. Поранешниот сенатор и стопанственик Херб Кол бил долгогодишен сопственик на тимот, но на 16 април 2014 година, група предводена од милијардерите и хеџ фонд менаџери Вес Иденс и Марк Ласри се согласила да го купи мнозинскиот сопственички процент на клубот од Кол, продажба која била одобрена од сопствениците на НБА и нејзиниот Управен одбор еден месец подоцна на 16 мај. Досега во својата историја Бакс имаат освоено две титули во НБА во сезоните 1970-1971 и 2020-2021, три конференциски титули (1971, 1974, 2021) и 16 дивизиски титули (1971–1974, 1976, 1980–1986, 2001, 2019-2021). Карим Абдул Џабар и Јанис Адетокунбо се единствените двајца играчи на Бакс кој ја добиле наградата Најкорисен играч во НБА (3 пати Абдул-Џабар и двапати Адетокунбо).
Милвоки Бакс најчесто играат во зелени дресови и зелени шорцеви. Својте домашни натпревари клубот ги игра во арената Фајсерв Форум која е отворена во август 2018.
Собирач на отпад
Собирач на отпад е лице кое собира материјали за повторна употреба или рециклирање фрлени од други за да ги продаде или за лична потрошувачка. Во светот има милиони собирачи на отпад, претежно во земјите во развој, но сè повеќе и во постиндустриските земји.
Различни форми на собирање отпад се практикуваат уште од антиката, но модерните традиции на собирање отпад се вкорениле за време на индустријализацијата во деветнаесеттиот век. Во текот на изминатиот половина век, собирањето отпад значително се прошири во светот во развој поради урбанизацијата, токсичниот колонијализам и глобалната трговија со отпад. Многу градови обезбедуваат само собирање на цврст отпад.
Терминологија
Многу термини се користат за луѓето кои собираат материјали за рециклирање од протокот на отпад за продажба или лична потрошувачка. На англиски, овие термини вклучуваат собирач на партали, рекламатор, неформален обновувач на ресурси, бинер, рециклир, ловокрадец, чистач и берач на отпад; на шпански, , , , и ; а на португалски. Посовремен термин, кој се фокусира на исходот од професионалната активност, е „рециклирање од неформалниот сектор“. Сепак, зборот „неформален“ може да биде делумно погрешен, бидејќи во пракса може да се сретне континуум помеѓу целосна неформалност и правилна организација во оданочените регистрирани формални активности.
Во 2008 година, учесниците на Првата светска конференција на собирачи на отпад избрале да го користат терминот „waste picker“ за англиска употреба за да се олесни глобалната комуникација. Терминот „scavenger“ исто така најчесто се користи, но многу собирачи на отпад го сметаат за понижувачки поради имплицитната споредба со животните.
Собирачот на отпад е различен од колекционерот на отпад бидејќи отпадот што го собира тој може да биде наменет и за депонија или инсинератор, а не нужно за установа за рециклирање.
„Нуркање во контејнер“ генерално се однесува на практиката на анти-консумеристичките активисти и фриганите кои собираат предмети како што се храна и облека од протокот на отпад како форма на протест против потрошувачката култура. „Берање отпад“ генерално се однесува на активност мотивирана чисто од економска потреба.
Застапеност и демографија
Постојат мал број веродостојни податоци за застапеноста и демографијата на собирачите на отпад ширум светот. Повеќето академски истражувања за собирачите на отпад се квалитативни наместо квантитативни. Систематското собирање податоци од големи размери е тешко поради неформалната природа на професијата, порозните граници, сезонско флуктуирачката работна сила и широко дисперзираните и подвижни работни места. Исто така, многу истражувачи не сакаат да произведат квантитативни податоци од страв дека тие би можеле да се искористат за да се оправдаат мерките за земање отпад од страна на властите. Така, проценките од големи размери што постојат се главно екстраполации засновани на многу мали оригинални истражувачки примероци. Во неговата книга „The World's Scavengers“ (2007), Мартин Медина дава методолошки водич за истражување на собирањето отпад.
Во 1988 година, Светската банка процени дека 1-2% од светската популација опстојува со собирање отпад. Една студија од 2010 година проценува дека само во Индија има 1,5 милиони собирачи на отпад. Бразил, земјата која собира најцврсти официјални статистички податоци за собирачите на отпад, проценува дека речиси четвртина милион нејзини граѓани се занимаваат со собирање отпад.
Во земјите во развој
Во текот на изминатиот половина век, миграцијата во рамки на една земјата и зголемените стапки на плодност предизвикаа растење на населението во градовите во земјите во развој. Глобалната популација на урбани жители се очекувала да се удвои помеѓу 1987 и 2015 година, при што 90% од овој раст се случил во земјите во развој. Голем дел од новото население се населило во урбани сиромашни квартови и населби, кои брзо се проширија без централно планирање. Извештајот за живеалишта на Обединетите нации покажа дека речиси една милијарда луѓе ширум светот живеат во сиромашни квартови, што е околу една третина од урбаните жители во светот.
На страната на понудата, урбанизацијата го олесни проширувањето на собирањето отпад со создавање на голем број невработени и недоволно вработени жители со малку алтернативни средства за заработка. Познато како „единствената индустрија која секогаш вработува“, собирањето отпад обезбедува перница за многумина кои ги губат своите работни места за време на војна, криза и економски пад во земјите кои немаат системи за социјална помош. Тоа е исто така една од ретките можности за работа што им се достапни на луѓето кои немаат формално образование или работно искуство.
Во постиндустриските земји
Иако постои документација за собирачи на партали и собирачи на старо железо кои доставувале стоки за фабриките за хартија и леарниците уште во 17 век, модерното берење отпад не процветало во САД и Европа до 19 век. Исто како и во светот во развој, комбинацијата на индустријализација и урбанизација доведе до три трендови кои го фаворизирале процутот на неформалната индустрија за собирање отпад: зголемено производство на урбан отпад, зголемена побарувачка за суровини од индустријата и зголемен број на урбани жители на кои им требало средства за егзистенција. До средината на 20 век, собирањето отпад се намалувало, бидејќи индустриите за управување со отпад биле формализирани, а државите на благосостојба ја намалиле зависноста на сиромашните од неформално рециклирање.
Меѓутоа, почнувајќи од средината на 1990-тите, неформалното рециклирање во делови од САД и Западна Европа повторно почнало да расте. Два фактори го поттикнаа бумот: Прво, побарувачката за рециклирање се зголеми поради зголемениот тек на отпад, намалениот простор во депониите, новите технологии за рециклирање и напорите на еколозите. Во 1985 година во Соединетите Држави постоеше само една програма за рециклирање покрај патишта. До 1998 година, имаше 9.000 такви програми и 12.000 центри за рециклирање. Во некои држави биле донесени закони со кои беше нелегално да не се рециклира. Второ, промените во политичката економија, вклучително и губењето на работните места во производството, намалувањето на владините вработувања и враќањето назад на социјалната држава го зголемија бројот на сиромашните, работоспособните сиромашни и бездомниците - на тој начин имаше повеќе луѓе кои биле изложени на отпад. професија со полно работно време или дополнителна работа.
Американските собирачи на отпад претежно собираат лименки, шишиња и картон. Многу имигранти работат како собирачи на отпад бидејќи јазичните и документациските бариери ги ограничуваат нивните можности да работат на друго место. Многу бездомници, исто така, работат како собирачи на отпад - некои го опишуваат како нивна единствена алтернатива на питачењето. Некои рециклатори користат комбиња за да го зголемат приносот, додека други работат пешки со колички. За време на етнографијата на бездомници за рециклирање во Сан Франциско, социологот Тереза Гован изјавила дека сретнала стотици мажи собирачи на отпад, но само четири жени собирачи на отпад.
Социјални и еколошки придобивки
Собирањето на отпад нуди значителни еколошки, економски и социјални придобивки:
Социјални трошоци
Собирачите на отпад не само што генерираат социјални придобивки, туку и потенцијални трошоци. Тие вклучуваат:
Здравствени ризици
Постои висока преваленца на болести меѓу собирачите на отпад поради нивната изложеност на опасни материјали како што се фекална материја, хартија заситена со токсични материјали, шишиња и контејнери со хемиски остатоци, контаминирани игли,  и тешки метали од батерии Една студија во Мексико Сити покажа дека просечниот животен век на собирачот на отпад на депонија е 39 години, во споредба со националниот просек од 69 години, иако подоцнежна студија на Светската банка процени дека животниот век е 53 години. Во Порт Саид, Египет, студија од 1981 година покажа стапка на смртност на доенчиња од 1/3 кај собирачите на отпад (едно од три бебиња умира пред да наполни една година).
Ризици од повреда
Меѓу најчестите видови на повреди поврзани со активностите на собирачите на отпад се повредите на грбот и рацете предизвикани од кревање тешки предмети со малку опрема. Во студија на 48 собирачи на отпад во Санто Андре, Бразил, речиси сите работници пријавиле болка во грбот, нозете, рамото, рацете и дланките. Собирачите на отпад кои работат на отворени депонии се изложени на големи количества отровни испарувања и се соочуваат со други сериозни закани, вклучително и прегазување од камиони и ризик да бидат фатени во површинско слегнување, лизгање на отпадоци и пожари. На 10 јули 2000 година, неколку стотици собирачи на отпад биле убиени при лизгање на отпад од огромна планина за ѓубре по монсунските дождови на отворена депонија во Пајатас, Филипини.
Стигма, вознемирување и насилство
Една од најекстремните манифестации на таква стигма се случува во Колумбија, каде што од 1980-тите групи за „социјално чистење“, кои понекогаш работат со полициско соучесништво, убиле најмалку две илјади собирачи на отпад, просјаци и проститутки - кои тие ги нарекувале desechables. Во 1992 година, при врвот на оваа активност, единаесет трупови на убиени собирачи на отпад биле откриени на универзитетот во Баранкила. Нивните органи биле продадени за трансплантација и тела биле продадени на медицинското училиште за дисекција (Медина 2009, 155).
Организирање на собирањето на отпад
Традиционално, научниците претпоставувале дека неформалните работници, како што се собирачите на отпад, не можат колективно да се организираат поради структурните бариери како што се недостатокот на правна заштита, широко распространетите работни места, порозните граници на нивната професија, културата на независност и индивидуализам, недостатокот на институционално искуство и недостатокот пари и време за градење организации. Сепак, во последните децении собирачите на отпад низ Латинска Америка, Азија и Африка почнаа колективно да се организираат за да добијат место во формалните системи за рециклирање.
Драмско Поле
Драмско Поле (Κάμπος της Δράμας) — котлина во североисточниот дел на Егејска Македонија, денес во Грција. Го образува средниот слив на реката Драматица, која тече низ нејзиниот западен дел.
Местоположба, граници и големина
Драмското Поле е сместено меѓу Драмски Боздаг и планините по крајбрежјето на Егејското Море.
Собирач на отпад
Организирање на собирањето на отпад
Собирачите на отпад користат многу организациски формати, вклучувајќи задруги, здруженија, компании, синдикати и микро-претпријатија. И покрај разликите во форматот, повеќето од овие организации имаат три основни цели. Прво, со здружување на капиталот, основање микропретпријатија и формирање партнерства со бизниси и владата, собирачите на отпад ја зголемуваат својата продажна моќ. Второ, со обезбедување на униформи, заштитна опрема и работни дозволи, задругите го зголемуваат достоинството и безбедноста на работното место. И трето, со барањето признавање и компензација од државата за нивните еколошки и економски придонеси, задругите ја зголемуваат политичката моќ на членовите. Овие три функции - политичко влијание, достоинство и безбедност на работното место и зголемена заработка - меѓусебно се зајакнуваат.
Драмско Поле
Местоположба, граници и големина
Има издолжен облик и се протега во правец југоисток-северозапад. Долго е околу 35-40 км, а ширината му се движи од 10 до 15 км. Во средниот дел е стеснет од падините на планината Кушница и ридот Бунарбаши.
Собирач на отпад
Организирање на собирањето на отпад
Некои собирачи на отпад создадоа организации за жени, кои се обидуваат да се борат против половата дискриминација на работните места и во заедниците. Студија во Бразил покажува дека жените се значително застапени и сочинуваат 56% од членството и покрај фактот што тие претставуваат само една третина од вкупното население што собира отпад.
Драмско Поле
Клима и води
Во минатото едно од главните обележја на котлината било блатото Берекетли Ѓол во нејзиниот југоисточен дел. Во летните месеци водата во него значително се намалувала, бидејќи мочурливите краишта се исушувале до тој степен што понекогаш можело да се мине низ самото блато во правец од исток кон запад. Местата ослободени од вода биле особено плодни, откаде и доаѓа самото име на блатото (т.е. од „бериќет“). На подрачјето била мошне развиена и трговијата со лекарски пијавици, кои се среќавале во изобилство по мочурливата околина. Денес блатото е пресушено и на негово место има обработливи површини.
Главни дотеци на некогашното блато доаѓале од карстните карпи во подножјето на ридот Бунарбаши, од каде извираат неколку бујни извори. Нивните води некогаш се влевале непосредно во блатото, со тоа што најголем удел имал истоимениот извор Бунарбаши. Од овој извор кон блатото порано течела мала, но релативно полноводна река, со длабоко и земјесто корито. Водата од Берекетли Ѓол истекувала на северозапад низ Драмското Поле, а образуваната рекичка имала мочурливи брегови поради малиот наклон и со тоа, бавниот тек. Денес водата тече низ прави канали, прокопани меѓу земјоделските парцели.
Собирач на отпад
Организирање на собирањето на отпад
Почнувајќи од 1990-тите, организациите за собирање отпад во многу делови од светот почнаа да се обединуваат во регионални, национални и транснационални коалиции за да го зголемат својот политички глас и економската потпора. Во март 2008 година, делегати од 30 земји се собраа во Богота, Колумбија, на првата Светска конференција (и Трета конференција во Латинска Америка) на собирачите на отпад (WIEGO 2008). Едно од клучните прашања за кое се дискутираше беше глобалниот тренд на приватизација и концентрација на системите за управување со отпад. Вообичаено, приватизацијата се смета за предавање на владините функции на приватниот сектор, но во овој случај, приватизацијата често значи трансфер на услугите кои порано ги обезбедувале неформалните собирачи на отпад на приватни фирми. Како што се проширија тековите на отпад поради зголемената потрошувачка, индустријата за управување со отпад станува сè попрофитабилна. Владите ширум светот им даваат монополи на приватните компании во системите за управување со отпад, што значи дека опстанокот на задругите зависи од градењето политички и економски сојузи потребни за да се добијат договори - честопати тешка битка со оглед на недовербата на властите во собирачите на отпад и недостатокот на капитал на задругите.
Драмско Поле
Клима и води
Кон средината на котлината, којаа лежи најниско, водата од овие канали (порано од рекичката) се слева со реките Драматица и Панега. Драматица, која се смета за почеток на новообразуваната река, има слив во долините меѓу источниот крај на Боздаг и источниот крај на Бунарбаши, па се спушта низ градот Драма. Овие делови од реката лете пресушуваат. Самата река во градот Драма попатно се дополнува од неколку полноводни пештерски извори, на што се должи името на градот.
Собирач на отпад
Организирање во Латинска Америка
Во 1962 година, првата позната латиноамериканска организација за собирање отпад, Cooperativa Antioqueña de Recolectores de Subproductos, беше создадена во Меделин, Колумбија. Колумбиското движење на собирачи на отпад не се појави како вистинска политичка сила сè до 1990 година, кога четири задруги кои се бореа за затворање на депонија се обединија како Здружение на собирачи на отпад на Богота (Asociación de Recicladores de Bogotá, ARB). Денес ARB е една од најактивните и најафирмираните светски организации за собирање отпад. Во 2013 година, наградата за животна средина Голдман ѝ беше доделена на Нохра Падила (претставник на АRB) за нејзиниот придонес во управувањето со отпадот и рециклирањето во Колумбија. Во текот на 1990-тите, моќните здруженија на собирачи на отпад почнаа да се формираат и во други земји од Латинска Америка - најзначајно во Бразил, Аргентина, Чиле и Уругвај.
Во 2005 година, во Бразил беше одржан првиот состанок на Латиноамериканската мрежа за собирање отпад (LAWPN) - организација која денес ги претставува движењата на собирачите на отпад од 16 земји. LAWPN има четири клучни функции. Прво, ја олеснува размената на знаење, технологија и стратегии помеѓу организациите членки преку регионални конвенции, делегации од земја до земја, телекомуникации и стратешки извештаи. Второ, организира транснационална солидарност за да помогне во локалните битки. На пример, кога на собирачите на отпад во Монтевидео, Уругвај, им беше потребна поддршка во локалната кампања, организациите членки низ Латинска Америка издадоа изјави за солидарност и извршија притисок врз нивните национални амбасадори во Уругвај да го сторат истото. Трето, LAWPN испраќа лидери од земји со силни движења за собирање отпад во земји со слаби движења со цел да се промовира развојот на ново раководство и организации. Четврто, LAWPN организира глобални комитети за собирање отпад за да упатат апели за поддршка на транснационалните организации за управување, како што се Интерамериканската банка за развој, Конвенцијата на ОН за климатски промени и Меѓународната организација на трудот.
Драмско Поле
Почви
Теренот е покриен со дебел слој наносни почви и е многу плоден.
Собирач на отпад
Организирање во Латинска Америка
Во Аргентина, Движењето на исклучените работници (исклучени во смисла дека нивната работа не е призната од владата и тие се исклучени од добивањето права) е најголемата организација за собирање отпад. Тоа е општествена организација, независна од политичките партии, која обединува повеќе од 2.000 картонероси (берачи на отпад) во Капитал Федерал и предградијата, особено во населбите Ланус и Ломас де Замора. По долги години пожртвуваност и борба успеале да ги подобрат условите за работа. Воспоставија пологистички систем - повеќе не патуваат со закачување на камиони, добија мотив за работа и униформи, и основаа градинка за 160 деца, од кои некои работеа во минатото како картонери. Сепак, тие сè уште треба да напредуваат во дизајнирањето програма за социјално осигурување која ги вклучува сите картонероси од Буенос Аирес. Дополнително, тие треба да ја подигнат свеста кај жителите на градот да го одделат своето ѓубре за да можат да го собираат од врата до врата, без директен контакт со влажни материјали.
Организирање во Азија
Индија е дом на најголемото движење за собирање отпад во Азија. Здружението на самовработени жени на Индија, синдикат кој исклучиво ги организира жените во неформалната економија и има членство од над еден милион, почна да ги организира собирачите на отпад кон крајот на 1970-тите. SEWA создаде скоро деведесет задруги за собирање отпад, кои членовите ги користат за да добијат колективни договори за работа и пристап до кредити, обука и пазари. Едно од најголемите здруженија за собирање отпад во Азија е Алијансата на индиските собирачи на отпад (AIW), национална мрежа од 35 организации во 22 града. AIW ја олеснува поддршката од врсниците, застапувањето и вкрстеното учење меѓу собирачите на отпад, повторливите купувачи и поддржувачките невладини организации.
Драмско Поле
Населени места
Главно населено место во полето е градот Драма.
Собирач на отпад
Организирање во Азија
Исто така во Индија, организацијата All India Kabari Mazdoor Mahasangh (AIKMM) е во битка со општинскиот совет на Њу Делхи, кој склучи договор со компанијата Ramky Energy and Environment Ltd, со седиште во Хајдерабад, за управување со отпадот, што всушност ја криминализирала работа на повеќе од 100.000 неорганизирани собирачи на отпад кои во моментов сортираат околу 20% од ѓубрето во Делхи. Проектот EJOLT направи видео за она што тие го нарекуваат војна со отпадот во Делхи. Се организираа и собирачи на отпад во Тајланд, вклучувајќи ги и чистачите во Кон Кен.