cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Прозна еда
Прозна еда, исто така позната како млада еда, Снориева еда (Исландски. Snorra Edda) или, историски, само како "Еда", е книжевно дело на старонордиски јазик напишано на Исланд во почеткот на 13-от век. Се претпоставува дека го напишал или составил, исландскиот научник и историчар Снори Стурлусон околу 1220 година.
Прозна еда првобитно е нарекувана само "Эда", но подоцна е переименувана во Прозна Еда во современите колекции за разлика од збирка под називот "Поетска еда", која во голема мера е заснована на Кодекс Регинус, збирка на песни, составена после Эда во 13-от век на Исланд. Во тоа време, верзијата Прозна еда била добро позната на Исланд, но научниците сугерирале дека некогаш била стара еда во која се наоѓаат стихови кои биле цитирани во Снориевата еда.
Етимологија
Етимологија на зборот "Еда" останува неизвесна. Постојат многу хипотези и малку согласности.
IC 825/1
IC 825/1 — галаксија во соѕвездието Воловар, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како IC 825/1 се споменува и како MCG 2-39-3, CGCG 77-19, 8ZW 454.
Откривање
Објектот е откриен на 26 мај 1889 година од страна на Луис Свифт.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, IC 825/1 е од видот Sb. Видливиот сјај со голо око изнесува 14,4 mag, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 15,2 mag, додека површинскиот сјај изнесува 12,5 m/лм2. IC 825/1 има привидни димензии од 0,5' х 0,4'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 15 ч 8 м 35 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +13° 40' 13". Положбениот агол на објектот е во износ од 90°.
Други поделби
Проучување на IC 825/1 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 54063.
Поштенска марка
Поштенска марка е начин на евидентирање на претплатата за поштенските услуги. Обично, тоа е мал книжен правоаголник залепен на коверт за писмо. Поштенската марка потврдува дека праќачот на писмото во потполност или делумно ја платил цената на поштенската услуга. Користењето на поштенски марки е најраширениот начин на плаќање за поштенските услуги.
Обликот на поштенските марки е правоаголен. Сепак, постојат и триаголни и петоаголни марки. Сиера Леоне и Того издадоа поштенски марки во облик на овошки. Бутан издаде поштенска марка која претставуваше грамофонска плоча на која е снимена националната химна. Покрај на хартија, марките се издаваат и на фолија. САД издадоа една пластична поштенска марка, а во Холандија издавани се марки на сребрена фолија.
Лов
Ловењето или како ловство или лов е дејност чија основна цел е одгледување, размножување, заштита, ловење и користење на дивечот. Основна цел на активностите од овој домен е формирање и трајно одржување стабилни популации дивеч, со оптимална полова и возрасна структура за континуирана репродукција на здрави и квалитетни единки со високи трофејни вредности. Како стопанска дејност ѝ се придава посебна важност, особено од аспект на заштитата на природата.
Ловот во Македонија
Во Македонија, во рамките на секторот за шумарство во Министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство постои посебно одделение за лов, надлежно за целокупната организација и управување на оваа дејност. На Шумарскиот факултет во Скопје, Катедрата за лов ја раководат еминентни специјалисти, чиј придонес во науката и практиката е особено значаен.
Во Македонија постојат 265 ловишта, од кои 250 имаат постојан концесионер. Концесиите за ловишта за крупен дивеч изнесуваат 20 години, а за оние за ситен дивеч - 10 години. Притоа, најголем број ловишта има во околината на Скопје, а повеќето македонски ловишта се за ситен дивеч. Во 2014 година, во државниот буџет влегле 17 милиони денари како приходи од концесии за ловиштата. Истовремено, македонските ловишта ги посетиле околу 40.000 ловци, т.е. бројот се удвоил во споредба со 2005 година, кога нив ги посетиле 20.000 ловци.
Лензан (амт)
Лензан (Lensahn) — општинска заедница во округот Источен Холштајн, во Шлезвиг-Холштајн, Германија. Седиштето на општинската заедница е во Лензан. Општинската заедница Лензан се состои од следниве општини:
Габер (Брезово)
Габер или Калуѓери — археолошко наоѓалиште во демирхисарското село Брезово. Претставува црква од средниот век. Се наоѓа на 1,5 км североисточно од селото, каде се гледаат остатоци од срушен објект за кои мештаните сметаат дека се остатоци од Брезовскиот манастир со црквата „Св. Преображение“.
Секмет
Секмет (Силна, наречена и Сакмет, Сакет, Сакмет и Сакмида) е божица - лавица, божица на војната, на огнот и чумата. Таа е прикажувана како лавица, најжестокиот познат ловец за Египќаните. Се вели дека нејзиниот здив ја формирал пустината. Таа била заштитничка на фараоните и ги предводувала во војните. Нејзин сопруг е богот на уметноста Птах.
Секмет е исто така сончево божество, понекогаш се нарекува ќерка на богот на сонцето Ра и често се поврзува со божиците Хатор и Баст. Таа го носи Сончевиот диск и урејот што ја поврзува со Ваџет и ројалност. Со овие асоциации таа може да се толкува како божествен арбитер на божицата Маат во Судскиот Хол на Озирис, асоцирајќи ја со Ваџет (подоцна Окото на Ра), и исто така поврзувајќи ја со Тефнут.
757
757 (Римски бројки) — година според општоприфатениот календар. Тоа била 757 година од новата ера, 757. од првиот милениум, 57. од VIII век и осма од 750-тите.
Други календари
Истата година се среќава поинаку во календарите на различни народи и култури. Меѓу попознатите се вбројуваат: византискиот, асирскиот, еврејскиот, римскиот, кинескиот, будистичкиот и исламскиот.
Така, во византискиот календар, којшто времето го мери од создавањето на светот според Библијата, на 1 септември 5509 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар, истата трае во текот на 6265 и 6266 година. Според асирскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува од 4750 г. п.н.е, кога се проценува дека бил изграден првиот храм во граот Асур, станува збор за 5507 година. Понатаму, во еврејскиот календар, којшто започнува на 1 септември 3760 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар или околу една година пред создавањето на светот според Евреите, годината се протега во текот на 4517 и 4518 еврејска година. Според календарот на Римјаните, којшто започнува од 753 г. п.н.е., кога браќата Ромул и Рем го основале градот Рим (познато и како Ab urbe condita), годината е избројана како 1510.
Во рамките на кинескиот календар, пак, постојат две поделени мислења за почетокот на броењето на годините: едни сметаат дека тоа е 61 година од владеењето на легендарниот Жолт цар или 2637 г. п.н.е.; додека други сметаат дека за почеток треба да се земе годината кога Жолтиот цар станал владетел, т.е. 2697 г. п.н.е. На тој начин, според првото гледиште, 757 година се протега во 3393 и 3394, додека според второто гледиште, годината трае во текот на 3453 и 3454 кинеска година. Будистичкиот календар започнува да го мери времето од 543 г. п.н.е., година во којашто се смета дека Буда достигнал состојба на нирвана, и годината ја брои како 1300. Според исламскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува со 622 година, т.е. годината на пребегнувањето на пророкот Мухамед од Мека во Медина (позната и како хиџра), годината се протега во текот на 139 и 140 исламска година.
Крижна Гора (Ајдовшчина)
Крижна Гора (словенечки: Križna Gora) — населба во Општина Ајдовшчина во западна Словенија. Областа е дел од историскиот регион Приморска. Населбата сега е вклучена во Горичкиот статистички регион.
Лимонска киселина
Лимонската киселина е органско соединение со хемиска формула HOC(CO2H)(CH2CO2H)2. Тоа е безбојна слаба органска киселина. Природно се наоѓа во агрумите. Во биохемијата, е посредник во циклусот на лимонска киселина, кој се јавува во метаболизмот на сите аеробни организми.
Цитрат е дериват на лимонска киселина; односно солите, естерите и полиатомскиот анјон пронајдени во растворот. Пример за солта е тринатриум цитрат; естер е триетил цитрат. Кога е дел од сол, формулата на цитратниот анјон се запишува како или.
Природна појава и индустриско производство
Лимонската киселина се наоѓа во различни овошја и зеленчук, особено во агрумите. Лимоните и лиметите имаат особено високи концентрации на киселината; може да сочинува дури 8% од сувата тежина на овие плодови (околу 47 g/L во соковите ). Концентрациите на лимонска киселина во агрумите се движат од 0,005 mol/L за портокали и грејпфрути до 0,30 mol/L во лимони и лимета; овие вредности варираат во видот во зависност од сортата и околностите под кои се одгледувал плодот.
Лимонската киселина првпат била изолирана во 1784 година од хемичарот Карл Вилхелм Шеле, кој ја кристализирал од сок од лимон.
Производството на лимонска киселина во индустриски размери првпат започнало во 1890 година врз основа на италијанската индустрија за цитрусно овошје, каде што сокот бил третиран со хидриран вар (калциум хидроксид) за да се таложи калциум цитрат, кој бил изолиран и повторно претворен во киселина користејќи разредена сулфурна киселина. Во 1893 година, C. Wehmer открил дека пеницилиумската мувла може да произведе лимонска киселина од шеќер. Сепак, микробното производство на лимонска киселина не станало индустриски важно се додека не се нарушил италијанскиот извоз на цитрус за време на Првата светска војна.
Во 1917 година, американскиот хемичар за храна Џејмс Кари открил дека одредени видови на мувла Aspergillus niger може да бидат ефикасни производители на лимонска киселина, и фармацевтската компанија Pfizer започнала со производство на индустриско ниво користејќи ја оваа техника две години подоцна, проследено со Citrique Belge во 1929 год. сахароза или медиум што содржи гликоза за производство на лимонска киселина. Изворот на шеќер е пченкарен пијалак, меласа, хидролизиран пченкарен скроб или друг евтин, зашеќерен раствор. Откако мувлата се филтрира од добиениот раствор, лимонската киселина се изолира со таложење со калциум хидроксид за да се добие калциум цитратна сол, од која лимонската киселина се регенерира со третман со сулфурна киселина, како и при директното екстракција од сок од цитрусно овошје.
Во 1977 година, бил доделен патент на Lever Brothers за хемиска синтеза на лимонска киселина, почнувајќи или од аконитни или изоцитратни/алоидоцитратни калциумови соли под услови на висок притисок; ова произвело лимонска киселина во речиси квантитативна конверзија под она што изгледало како обратна, неензимска реакција на Кребсовиот циклус.
Хемиски одлики
Лимонската киселина може да се добие како анхидрид (без вода) или како монохидрат. Анхидридната форма се кристализира од топла вода, додека монохидратот се формира кога лимонската киселина се кристализира од ладна вода. Монохидратот може да се претвори во анхидридна форма на околу 78 °C. Лимонската киселина се раствора и во апсолутен (безводен) етанол (76 делови од лимонска киселина на 100 делови од етанол) на 15 °C. Се распаѓа со губење на јаглерод диоксид над околу 175 °C.
Лимонската киселина е трибазна киселина, со pKa вредности, екстраполирани на нула јонска јачина, од 3,128, 4,761 и 6,396 на 25 °C. Утврдено е, со помош на спектроскопија 13C NMR, дека pKa на хидроксилната група, е 14,4. Специјацискиот дијаграм покажува дека растворите на лимонска киселина се пуферски раствори помеѓу околу pH 2 и pH 8. Во биолошките системи околу pH 7, присутни се двата вида, цитрат јон и моно-водороден цитрат јон. SSC 20X хибридизацискиот пуфер е пример за вообичаена употреба. Табели составени за биохемиски студии се достапни.
Киселите соли на лимонската киселина може да се подготват со внимателно прилагодување на pH вредноста пред да се кристализира соединението. Видете, на пример, натриум цитрат.
Цитратниот јон формира комплекси со метални катјони. Константите на стабилност за формирање на овие комплекси се доста големи поради хелатниот ефект. Следствено, формира комплекси дури и со катјони на алкални метали. Меѓутоа, кога се формира хелатен комплекс со користење на сите три карбоксилатни групи, хелатните прстени имаат 7 и 8 членови, кои генерално се помалку стабилни термодинамички од помалите хелатни прстени. Како последица на тоа, хидроксилната група може да се депротонира, формирајќи дел од постабилен 5-член прстен, како кај амониум железен цитрат,·2.
Лимонската киселина може да се естерифицира во една или повеќе од нејзините три групи на карбоксилна киселина за да формира која било од различните моно-, ди-, три- и мешани естери.
Циклус на лимонска киселина
Цитратот е посредник во циклусот на лимонска киселина, исто така познат како циклус TCA (TriCarboxylic Acid) или циклус на Кребс, централен метаболички пат за животните, растенијата и бактериите. Цитрат синтаза ја катализира кондензацијата на оксалоацетат со ацетил CoA за да формира цитрат. Цитратот потоа делува како супстрат за аконитаза и се претвора во аконитна киселина. Циклусот завршува со регенерација на оксалоацетат. Оваа серија на хемиски реакции е извор на две третини од енергијата добиена од храна во повисоките организми. За ова откритие Ханс Адолф Кребс ја доби Нобеловата награда за физиологија или медицина во 1953 година.
Некои бактерии (особено E. coli) можат внатрешно да произведуваат и консумираат цитрат како дел од нивниот циклус на TCA, но не можат да го користат како храна бидејќи им недостасуваат ензими потребни за да го внесат во клетката. По десетици илјади еволуции во медиум со минимална гликоза кој исто така содржел цитрат за време на долгорочниот експеримент за еволуција на Ричард Ленски, варијантата E. coli еволуирала со способност да расте аеробно на цитрат. Захари Блаунт, студент на Ленски и неговите колеги ги проучувале овие „Cit+“ E. coli како модел за тоа како еволуираат новите особини. Тие пронашле докази дека, во овој случај, иновацијата е предизвикана од ретка мутација за дуплирање поради акумулацијата на неколку претходни „поттикнувачки“ мутации, чиј идентитет и ефекти се уште се испитуваат. Еволуцијата на одликата Cit+ се смета за значаен пример за улогата на историската непредвидливост во еволуцијата.
Други биолошки улоги
Цитратот може да се транспортира надвор од митохондриите и во цитоплазмата, потоа да се разложи на ацетил-CoA за синтеза на масни киселини и во оксалоацетат. Цитратот е позитивен модулатор на оваа конверзија и алостерски го регулира ензимот ацетил-CoA карбоксилаза, кој е регулирачки ензим во конверзијата на ацетил-CoA во малонил-CoA (чекор на посветеност во синтезата на масни киселини). Накратко, цитратот се транспортира во цитоплазмата, се претвора во ацетил-CoA, кој потоа се претвора во малонил-CoA со ацетил-CoA карбоксилаза, која е алостерски модулирана со цитрат.
Високите концентрации на цитозолен цитрат може да ја инхибираат фосфофруктокиназата, катализаторот на чекорот на гликолиза со ограничување на брзината. Овој ефект е поволен: високите концентрации на цитрат покажуваат дека постои голема понуда на биосинтетички прекурсорски молекули, така што нема потреба фосфофруктокиназата да продолжи да испраќа молекули од својот супстрат, фруктоза 6-фосфат, во гликолиза. Цитратот делува така што го зголемува инхибиторниот ефект на високите концентрации на ATP, уште еден знак дека нема потреба да се спроведува гликолиза.
Цитратот е витална компонента на коските, помагајќи да се регулира големината на кристалите на апатит.
Храна и пијалоци
Бидејќи е една од посилните киселини за јадење, доминантната употреба на лимонската киселина е како ароматизирање и конзерванс во храната и пијалоците, особено безалкохолните пијалоци и бонбоните. Во рамките на Европската Унија се означува со Е број E330. Цитратните соли на различни метали се користат за доставување на тие минерали во биолошки достапна форма во многу додатоци во исхраната. Лимонска киселина има 247 kcal на 100 g. Во Соединетите Држави, барањата за чистота за лимонската киселина како додаток на храна се дефинирани со Кодексот за хемикалии за храна, кој е објавен од Фармакопеја на Соединетите Американски Држави (USP).
Лимонската киселина може да се додаде во сладолед како средство за емулгирање за да се спречи раздвојување на мастите, во карамела за да се спречи кристализација на сахарозата или во рецепти наместо свеж сок од лимон. Лимонската киселина се користи со натриум бикарбонат во широк опсег на шумливи формули, и за голтање (на пр., прашоци и таблети) и за лична нега (на пример, соли за капење, бомби за капење и чистење од маснотии). Лимонската киселина што се продава во сува прашкаста форма најчесто се продава на пазарите и намирниците како „кисела сол“, поради нејзината физичка сличност со кујнската сол. Се користи во кулинарски апликации, како алтернатива на оцет или сок од лимон, каде што е потребна чиста киселина. Лимонската киселина може да се користи во бојата на храната за да се балансира pH нивото на нормално основната боја
Средство за чистење
Лимонската киселина е одличен хелатен агенс, ги врзува металите така што ги прави растворливи. Се користи за отстранување и спречување на таложење на бигор од котлите и испарувачите. Може да се користи за третман на вода, што го прави корисен за подобрување на ефикасноста на сапуните и детергентите за перење. Со хелирање на металите во тврда вода, им овозможува на овие средства за чистење да произведуваат пена и да работат подобро без потреба од омекнување на водата. Лимонската киселина е активна состојка во некои раствори за чистење на бањи и кујна. Растворот со шест проценти концентрација на лимонска киселина ќе ги отстрани дамките од тврда вода од стаклото без чистење. Лимонската киселина може да се користи во шампон за миење на восокот и бојата од косата. Како илустрација за нејзините хелатни способности, лимонската киселина била првиот успешен елуент што се користел за целосно раздвојување на лантанидите со јонска размена, за време на проектот Менхетен во 1940-тите. In the 1950s, it was replaced by the far more efficient EDTA.
Во индустријата се користи за растворање на 'рѓа од челик и за пасивирање на нерѓосувачките челици.
Козметика, фармацевтски производи, суплементи и храна
Лимонската киселина се користи како ацидуланс во креми, гелови и течности. Се користи во храна и додатоци во исхраната, може да се класифицира како помагало за преработка доколку е додаден заради технички или функционален ефект (на пр. киселински, хелатор, вискозификатор итн.). Ако сè уште е присутен во незначителни количини, а техничкиот или функционалниот ефект повеќе не е присутен, може да биде ослободен од означување <21 CFR §101.100(c)>.
Лимонската киселина е алфа хидрокси киселина и е активна состојка во хемискиот пилинг на кожата.
Лимонската киселина најчесто се користи како пуфер за зголемување на растворливоста на кафеавиот хероин.
Лимонската киселина се користи како една од активните состојки во производството на марамици за лице со антивирусни својства.
Друга употреба
Пуферирачките својства на цитратите се користат за контрола на pH во средствата за чистење домаќинства и фармацевтските производи.
Лимонската киселина се користи како алтернатива на белиот оцет без мирис за боење на ткаенина со кисели бои.
Натриум цитратот е компонента на Бенедиктовиот реагенс, кој се користи и за квалитативна и за квантитативна идентификација на редукционите шеќери.
Лимонската киселина може да се користи како алтернатива на азотна киселина при пасивација на нерѓосувачки челик.
Лимонска киселина/калиум-натриум цитрат може да се користи како регулатор на киселина во крвта. Лимонската киселина е вклучена за да се подобри вкусноста
Лимонската киселина е одличен флукс за лемење, или сув или како концентриран раствор во вода. Треба да се отстрани по лемењето, особено со фини жици, бидејќи е благо корозивен. Се раствора и брзо се исплакнува во топла вода.
Алкалниот цитрат може да се користи како инхибитор на камења во бубрезите со зголемување на нивото на цитрат во урината, корисен за спречување на камења од калциум и зголемување на pH на урината, корисен за спречување на урична киселина и цистински камења.
Синтеза на други органски соединенија
Лимонската киселина е разновиден претходник на многу други органски соединенија. Патиштата на дехидрација даваат итаконска киселина и нејзиниот анхидрид. Цитраконската киселина може да се произведе преку термичка изомеризација на анхидрид на итаконска киселина. Потребниот анхидрид на итаконска киселина се добива со сува дестилација на лимонска киселина. Аконитната киселина може да се синтетизира со дехидрација на лимонска киселина со употреба на сулфурна киселина:
Ацетодикарбоксилната киселина може да се подготви и со декарбонилација на лимонска киселина во испарувана сулфурна киселина.
Безбедност
Иако е слаба киселина, изложеноста на чиста лимонска киселина може да предизвика негативни ефекти. Вдишувањето може да предизвика кашлица, отежнато дишење или болки во грлото. Прекумерното голтање може да предизвика абдоминална болка и болки во грлото. Изложеноста на концентрирани раствори на кожата и очите може да предизвика црвенило и болка. Долготрајното или повеќекратното консумирање може да предизвика ерозија на забната глеѓ.
Франциско Франко
Франциско Франко Баамонде (Francisco Franco Bahamonde; — )  — шпански диктатор и водач на националистичкиот воен бунт во Шпанската граѓанска војна, авторитарен водач на Шпанија од октомври 1936 година, па сè до неговата смрт во ноември 1975 година. Тој дошол на власт преку десничарската Шпанска фаланга, меѓутоа тоа било од пропагандни причини, тој не припаѓал на ниту една политичка партија пред да ја заземе власта во државата. Како водач на Шпанија, Франко ги користел титулите каудиљо и генералисимус, но исто така бил формално именуван како неговата екселенција и шеф на државата.
Франко потекнувал од семејство со воена традиција, првично имал намера да се вклучи во шпанската морнарица, меѓутоа се вклучил во шпанските копнени сили. Учествувал во Втората мароканска војна и станал најмладиот генерал во Европа во 1926 година. По враќањето во Шпанија го предводел задушувањето анархистичкиот штрајк во 1934 година, бранејќи ја конзервативната влада на Алкала-Замора. По формирањето на влада на Народниот фронт, составена од разни левичарски фракции, се зголемила нестабилноста. Насилството помеѓу милитантните групи нагло се зголемило со атентатот врз парламентарниот водач на конзервативците Хозе Калво Сотело, кој бил извршен како чин на одмазда за убиството на Жозе Кастиљо. Франко и неговите приврзаници ја искористиле смртта на Калво како изговор за започнување на војна, иако тие веќе имале инициран план за воен бунт.
Франко и војската учествувале во државниот удар против владата на Народниот фронт. Меѓутоа државниот удар не успеал и прераснал во Шпанската граѓанска војна, во текот на која Франко успеал да се наметне како водач на националистите против владата на Народниот фронт. По победата во граѓанска војна, во која победил со помош на Фашистичка Италија и Третиот Рајх, тој го распуштил шпанскиот парламент и воспоставил десничарски авторитарен режим и бил де факто регент на номинално возобновеното Кралство Шпанија.
Во текот на Втората светска војна, Франко водел официјално политиката на неутралност, делумно поради тоа што Шпанија не била закрепната од граѓанска војна. Сепак, тој го поддржал формирањето на шпанската волонтерска т.н. Сива дивизија која се борела на Источниот фронт како дел од силите на Оската против Советскиот Сојуз. Режимот на Франко бил мразен од кубанскиот водач Батиста кој предложил заедничка акција помеѓу латинските држави и Соединетите Американски Држави за соборување на Франко во Шпанија.
По војната, Франко успеал да ја задржи и зацврсти својата власт во Шпанија преку спроведување на строги мерки: систематско потиснување на дисидентските и опозициските ставови преку цензура и принуда, затворање на идеолошките противници во логори низ цела Шпанија , спроведувањето на принудна работа во затворите , и употребата на смртната казна и тешките затворски казни како методи за заплашување на неговите идеолошки непријатели. За време на Студената војна, САД воспоставиле дипломатски и трговски сојуз со Шпанија, поради силната анти-комунистичката политика на Франко.
Во почетокот на 60-те години, Франковиот режим почнал со спроведување на реформи во економијата. Со што започнало економското т.н. „шпанско чудо“ кое траело до 1973 година. Овој економски развој се оценува како најпозитивно наследство на Франковиот режимот. Во овој период, Шпанија во голема мера го надминала приходот по жител што ги разликува развиените од неразвиените земји и поттикнал развојот на доминантната средна класа. Чудото било поттикнато од економските реформи спроведени од т.н. технократи поставени од Франко, кој започнале крупни јавни инвестиции за развој на инфраструктурата, по препорака на Меѓународниот монетарен фонд. Технократите биле нова сорта на економисти кои ги замениле старите од фалангистичкото движење кои биле склони кон изолационизам.
По неговата смрт, Шпанија започнала транзиција кон демократијата. Денес, симболите од Франковиот режим како што се националниот грб или знамето со царски орел, се забранети со закон во Шпанија.
Потекло
Франциско Франко е роден во 12 часот и 30 минути на 4 декември 1892 година во Ферол, во стариот дел на градот. На 17 декември бил крстен во црквата ''Св. Франсис'' под името Франциско Паулино Ерменегилдо Теодуло:
Неговиот татко Николас Франко Салгадо потекнувал од Андалузија, меѓутоа семејството се преселило во Галиција. Семејната гранка од татковата страна имале долга традиција на служење во шпанската морнарица. Во текот на два века, шест генерации непрекинато биле назначувани за поморски офицери сè до таткото на Франко (22 ноември 1855 - 22 февруари 1942).
Негова мајка била Марија дел Пилар Баамонде Пардо де Андараде (1865 - 28 февруари 1934 година), а неговите родители се венчале во 1890 година. Младиот Франко го поминал своето детство со своите двајца браќа и две сестри:
Втора мароканска војна
Франко сакал да ги продолжи семејните традици со приклучување во шпанската морнарица, но запишувањата во поморската академија биле затворени во периодот помеѓу 1906 и 1913 година. Франко решил да се приклучи во шпанската копнена војска, со што била прекината долгата традиција на неговото семејство. Во 1907 година тој се запишал на пешадиската академија во Толедо, каде што дипломирал во 1910 година. Бил именуван за наредник. Две години подоцна ја добил комисијата за Мароко. Обидот на Франко за физичка окупација на новиот африкански протекторат довел до Втората мароканска војна (1909 - 1927 година) со месното населени. Тогашната воена тактика придонела за голем број на порази на шпанските офицери, но дале можност за лесно напредување во воената кариера. Се зборувало дека офицерите можат завршат во гроб или како генерали (la caja o la faja) Франко набргу стекнал репутација на способен офицер. Се придружил на т.н. регулареси, колонијални шпански сили, составени од месното население, под команда на шпански офицери кој делувале слично како СА во Германија. Во 1916 година, Франко имал 23 години и веќе бил капетан, но бил ранет во Ел Биутз. Неговото преживување придонело да си ја зацврсти репутација меѓу шпанските трупи како човек кој има голема среќа (baraka). Неуспешно бил предложен за највисоката шпанска награда за храброст, престижната Cruz Laureada de San Fernando, наместо тоа бил унапреден во мајор со што станал најмладиот заповедник на пешадијата во историјата на Шпанија.
Во периодот помеѓу 1917 и 1920 година бил стациониран во внатрешноста на Шпанија. Во 1920 година харизматичниот Милан Астрај ја формирал Шпанската легија, а Франко бил именуван за негов заменик и се вратил во Африка. На 24 јули 1921 година слабо предводената и уморна шпанска војска претрпела пораз кај Ануал. Легијата симболично ја спасила шпанската енклава кај Мелил и тоа под раководство на Франко. Во 1923 година Франко бил поставен за водач на Шпанската легија. Истата година се оженил со Кармен Поло со која имал една ќерка Марија Дел Кармен која е родена во 1926 година. Кум на неговата венчавка бил шпанскиот крал Алфонсо XIII, а овој факт подоцна му дал репутацијата на монархистички водач.
Бил унапреден во полковник и како таков во 1925 година го предводел истоварувањето на шпанската војска кај Ал Хоцеим, центар на мароканските бунтовнички сили. Истоварувањето и француската инвазија од југ претставувале целосен пад на Рифската Република. За овој успех, во 1926 година Франко бил унапреден во генерал, а во 1928 година бил поставен за заповедник на новооснованата академија во Сарагоса.
За време на Втората Шпанска Република
Франко и по падот на шпанската монархија во 1931 година, се држел до својот аполитизам (меѓутоа според некои извори, тој ја поддржувал десницата и нејзиниот водач Ривера, или во најмала рака имал слични погледи со нив за иднината на Шпанија). Во јуни воената академија била затворена од страна на шпанскиот воен министер Мануел Азане и тоа било повод за првиот негов судир со републиканците. Франко одржал говор пред кадетите, кој од страна на самиот министер бил оценет како навредувачки. Следните шест месеци Франко останал без служба и бил надгледуван.
На 25 февруари 1932 година, Франко бил поставен за командант на гарнизонот во градот Ла Коруња. Тој не учествувал во обидот за државен удар предводен од Хозе Санџурџо, дури и испратил писмо до Санџурџо во кое негодувал за таквото движење. Под влијание на воените реформи, во јануари 1933 година Франко бил поставен на 24 место на пописот на бригадирите. Истата година ја добил командата над Балеарските Острови, положба која била повисока од воениот чин.
Во октомври 1933 година се одржале избори на кој победиле десничарите. На 5 јануари 1934 година избувнало револуционерно движење кое било насочено против десничарската влада. Центарот на востанието било во Астурија, а од таму за кратко време се проширило низ Шпанија. Франко, кој тогаш веќе бил генерал и наследник на воениот министер Хилдалго, бил поставен за командант на операцијата која имала за цел да го задуши востанието. Африканските единици, предводени од генералот Едуардо Лопез Очоа, требале да го извршат главниот удар. По две неделни тешки борби востанието било задушено.
Востанието, сите случувања околу него, како и причините кои довеле до граѓанската војна до ден денес се тема на полемика (пример: Енрикез Марадиелос и Пиа Мое  ), меѓутоа има општа согласност дека Астуријанското востание го засилил антагонизмот помеѓу Франко и Енрикез Марадиелос. Франко ја мобилизирал војската против востанието и се залагал за одбрана на Републиката и воопшто на постојниот поредок во државата и општеството. На 15 февруари, Франко бил поставен за заповедник на африканските единици, а на 19 мај 1935 година бил поставен за врховен командант на генералштабот, највисока воена положба во Шпанија.
Општи избори од 1936 година
По корупцискиот скандал Страперло, паднала владата на централно-деничарската коалиција и биле закажани нови избори. Биле формирани две големи коалиции: Frente Popular (левичари) и te Frente Nacional (десничари). На 16 февруари 1936 година за победници биле прогласени левичарите, меѓутоа тие имале мала предност. Следниот ден настанала хаотична состојба. Франко започнал со лобирање за прогласување на државна криза, меѓутоа тоа не било прифатено, а левичарите дозволиле повторно да бидат преброени гласовите. На 23 февруари, Франко бил испратен на Канарските Острови каде командувал со мал број на луѓе. Во меѓувреме, заговорот кој бил предводен од Емилио Мола почнал да ги добива своите контури. Франко бил контактиран, но одбивал да учествува во него сè до средината на јули. На 23 јуни 1936 година, Франко испратил писмо до владата во кое понудил своја помош за смирување и воведување на ред во војската, но не добил одговор.
Шпанска граѓанска војна
Шпанската граѓанска војна започнала во јули 1936 година и официјално завршила со победа на Франко во април 1939 година, оставајќи зад себе 190 000 до 500 000 жртви. И покрај договор за неинтервенирање од август 1936 година, во војната се вмешале странски држави, што довело до меѓународни реперкусии. Националистичката страна била поддржана од страна на Фашистичка Италија, која го испратила Корпусот на доброволечките трупи, а подоцна се вмешал и Третиот Рајх испраќајќи ја Легијата Кондор. Обединетото Кралство, Франција и Советскиот Сојуз ги поддржувале републиканците, а биле формирани и интернационални бригади кои се бореле на нивна страна.
Првите месеци
[[File:Guerra Civil Española.svg|thumb|350px|Општa карта на Шпанската граѓанска војна (1936-1939).
Копнени битки Поморски битки Бомбардирани градови Логори Масакри Бегалски кампови
]] Иако Франко немал финансиски средства, бидејќи државниот трезор се наоѓал во Мадрид во рацете на владата, постоело организирано економско лоби во Лондон кое се грижело за неговите финансиски потреби, а Франко можел да смета и на своите соработници во странство. Во првите денови на востанието се воделе силни борби за освојување на контролата над протекторатот. Франко успеал од една страна да го придобие населението и нивните номинални водачи, а од друга страна успеал да ја наметне својата контрола на воените сили во Африка. Франко започнал да се пресметува со офицерите кои биле лојални на Републиката, при што биле ликвидирани 200 офицери, а меѓу нив се нашол и еден близок роднина на Франко.
Откако успеал да се наметне во Шпанско Мароко се наметнало прашањето за префрлање на неговите сили од Африка на Пиринејскиот Полуостров. Шпанската флота била под контрола на Републиката и бил блокиран Гибралтарскиот Проток. Наоѓајќи се во тешка положба, Франко започнал да бара сојузници. Побарал помош од Бенито Мусолини и од него успеал безусловно да издејствува оружје и авиони. Во меѓувреме, адмиралот Канарис успеал да го убеди Адолф Хитлер да даде потпора за националистите. Од 20 јули, Франко бил во состојба, благодарение на 22 - та германски Јункери Ју 52, да создаде воздушен мост до Севиља, каде неговите сили помогнале во освојувањето на градот. Амбасадорите започнале силна дипломатска агитација во Обединето Кралство, Кралството Италија и Третиот Рајх, со цел добивање на воена помош, пред сè авиони. Преговорите биле успешни, а дипломатите успеале да издејствуваат воена помош од Кралството Италија и Третиот Рајх. На 2 август, италијанските и германските авиони започнале да слетуваат во Тетуан, а на 5 август, Франко успеал да ја пробие блокадата и да постави конвој на бродови со околу 2 000 војници.
Во почетокот на август, состојбата во Андалузија била доволно стабилна за Франко да организира воена колона, од околу 15 000 војници под команда на Хуан Јагуеа, која промарширала низ Екстремадура и стигнал сè до Мадрид. На 11 август била освоена Мерида, а на 15 август - Бадајоз. Мусолини им наредил на италијанските волонтерски сили, околу 12 000 Италијанци, да тргнат кон Севиља, а Хитлер испратил посебна единица на Луфтвафе (2ЈГ/88) со 24 авиони. Сите тие авиони ги носеле симболите на шпанските националисти, а биле управувани од германски и италијански пилоти. На 21 септември, Франко и командантот на воената колона во Макведа, околу 80 км од Мадрид, организирале заобиколување со цел освојување на гарнизонот во Толедо, а успеале во тоа на 27 септември. Овој воен потег на Франко е оценет како контроверзен, кој им овозможил на републиканците да ја зацврстат одбраната околу Мадрид и да го задржат градот таа година.
Издигнување
На 20 јули, водачот на востанието Хозе Санџурџо загинал во авионска несреќа, а неговата смрт влијаела врз понатамошните настани. Политичкиот живот на територијата која била под контрола на националистите, замрел. Моќта се наоѓала во рацете на војните раководители: Емилио Мола бил север, Гонзало Гуеипо де Лијано во Севиља од каде ја контролирал Андалузија, Франко имал независна команда и Мигел Кабанелас во Сарагоса од каде го контролирал Арагон.
На 24 јули била формирана воена хунта со центар во Бургос, на чело со најстариот и најискусниот генерал Кабалеса. Во најтесното раководство биле Мола и уште 3 генерали и 2 полковници, а Франко влегол во август. На 21 септември, била донесена одлука Франко да биде поставен за врховен командант (на овој облик на заедничко командување се спротивставувал само Кабанелас ), а на 28 септември Франко бил поставен за шеф на владата.
Мола сметал дека Франко е неподобен, но самиот тој бил дискредитиран како главен организатор на неуспешниот пуч кој се претворил во граѓанска војна. Од друга страна, Мола се поистоветувал повеќе со Карлистите, отколку со Фалангистите, а бил и во лоши односи со Германците. Де Лијано и Кабанелас имале слаби позиции во некои од националистичките кругови, бидејќи во минатото му се произнеле на Мигел Примо де Ривера. Син му, Хосе Антонио Примо де Ривера, водачот на Шпанската фаланга, бил затворен во Мадрид, а по неколку месеци бил ликвидиран. Франко кој бил оддалечен од политиката и имал малку активни непријатели, неговата соработката со Италија и Третиот Рајх дополнително му ја зацврстиле позицијата.
На 1 октомври 1936 година, Франко јавно бил прогласен за генералисимус и Jefe del Estado (водач на државата). Мола бил против таа одлука, а Канабелас интервенирал за да ги смири страстите. Една година подоцна, позицијата на Франко се засилила уште повеќе, имено на 2 јуни 1937 година во авионска несреќа загинал Мола. Сите водачи кои го организирале заговорот против Републиката исчезнале во периодот помеѓу 1933 и 1935 година. Има претпоставка дека зад смртта на Мола, стоела тајната служба на Третиот Рајх.
Воена команда
По преземањето на врховната воена команда, Франко лично ги раководел сите воени операции до крајот на војната. По неуспешниот напад врз Мадрид во ноември 1936 година, Франко презел друга тактика за победување во војната. Неговиот пристап за олеснување на гарнизонот во Толедо, бил тема на многу дебати, како и голем други одлуки во тој период. Некои од неговите одлуки, како и онаа од јуни 1938 година, кога тргнал кон Валенсија, а не кон Каталонија, и денес се контроверзни.
Франко откако не добил помош од европските демократски држави, побарал и добил дополнителен воен ангажман од Третиот Рајх, во облик на Легијата Кондор. Оваа воена помош вклучувала воени службеници, инструктори и околу 91 000 Германци и 91 000 Италијанци. Овие сили му помагале на Франко во текот на целата војна. Италијанската воена помош бил во форма на Corpo Truppe Volontarie, а италијанските трупи учествувале во сите поголеми воени операции, CTV доминирал во воздушниот простор во текот на целата војна.
Покрај помошта на Италија и Третиот Рајх, Франко успеал да издејствува и околу 20 000 војници од страна на португалскиот диктатор Антонијо де Оливиера Салазар. Германските и Италијанските сили учествувале до крајот на Шпанската граѓанска војна, а парадирале и на денот на освојувањето на Мадрид. Франко изјавил дека ќе ја освои престолнината на Шпанија за три месеци, меѓутоа му требале три години.
Политичка команда
Франко успеал да ги обедини идеолошки некомпатабилните партии - фалангата и карлистите под своја власт. Оваа политичка формација ги смирила екстремните и германофилски фалангисти мешајќи ги со антигерманските и промонархистички карлисти.
Зетот на Франко, Рамон Серано Сунер бил негов главен политички советник, вешт политичар и тактичар, успешно манипулирал со оделните десничарски партии, ги насочувал едни против други за да ја зацврсти позицијатa на Франко.
Во еден момент успеал да ги отстрани Мануел Хадило - водач на фалангистите и Мануел Фал Конду - водач на карлистите, со што Франко станал неприкосновен авторитет сред десничарските и националистичките кругови во Шпанија.
За да ја зацврсти својата позиција, Франко спроведувал терор. Од почетокот на 1937 година, секоја смртна казна која требало да биде спроведена, морала да биде одобрена или потпишана лично од Франко, меѓутоа има мислења дека за голем број од убиствата Франко не бил запознаен.
Од почетокот на востанието, генералите на хунтата спроведувале систематски терор за да го скршат отпорот. Ликвидациите кои биле спроведувани во текот на граѓанската војна, продолжиле и по победата на Франко. Бројот на жртвите се движи околу 15 000 до 27 000 души.
Крајот на Граѓанската војна
На 4 март 1939 година било кренато востание во републиканскиот камп, кое имало за цел да го спречи наводното востание на комунистите кое било планирано од Хуан Негрин. Востанието било предводено од Сегисмунд Касада и Јулијан Бастеира, бунтовниците успеале да го освојат Мадрид и се обиделе да постигнат договор со Франко, меѓутоа тој не прифаќал ништо друго освен безусловна капитулација. Попуштиле под Франковиот притисок и на 27 март 1939 година, Франко го окупирал Мадрид со што официјално паднала Републиката. Истиот тој ден, Франко го положил својот меч на олтар во црква и дал заклетва дека тој меч повеќе никогаш нема да го употреби освен ако Шпанија не се најде во опасност, заклетвата ја одржал до крајот на својот живот.
Франко за време на Втората светска војна
Во септември 1939 година започнала Втората светска војна во Европа. Во градот Андеј - Франција, на 23 октомври 1940 година Франко имал средба со Адолф Хитлер. Германскиот водач побарал Шпанија да земе учество во војната на страна на Оската, а меѓу останатото било дискутирано за воената опрема, Гибралтар, француската Северна Африка и слично. И покрај инсистирањето на Хитлер, не бил постигнат договор.
Шпанија под раководство на Франко останала неутрална во војната, меѓутоа помошта на Хитлер и Мусолини во текот на граѓанската војна, како и силното германофилско и фашистичко расположение кое владеело меѓу шпанските десничари, придонеле Франко да понуди различни видови на помош за Третиот Рајх и Италија. Тој дозволил да се формира т.н. Сина дивизија, составена од шпански доброволци кои се бореле на страната на Германците на Источниот фронт против силите на СССР, меѓутоа не дозволил Шпанците да се борат против западноевропските држави. Франко не се согласувал со нацистичкиот мистицизам и неговите обиди за манипулација со христијанството, тоа било спротивно од тенденцијата на Франко за одбрана на христијанството и католицизмот.
По капитулацијата на Франција во јуни 1940 година, Шпанија прифатила една прооскина политика, на пример: шпанска посада на германските бродови. Франко исто така размислувал за освојување на Гибралтар со што би се пресекол пристапот кон Средоземното Море за Сојузниците, меѓутоа не дошло до спроведување на планот, бидејќи тоа значело директно учество на Шпанија во војната и отворање можност за Британците, односно освојување на Канарските Острови и Шпанско Мароко од нивна страна.
Според еден неодамна откриен документ од Втората светска војна, додека Франко преговарал со силите на Оската, им наредил на своите провинциски гувернери да состават список на Евреи. Франко му обезбедил на Хајнрих Химлер листа од 6 000 Евреи кои требало да влезат во нацистичкото конечно решение. Меѓутоа Франко не спровел систематска ликвидација на Евреите во Шпанија, ниту пак испратил Евреи во Третиот Рајх. На 14 јуни 1940 година, на шпанските сили го окупирале градот Тангер (кој бил под управа на Лигата на народите) и го држеле сè до 1945 година.
Франкова Шпанија
Во февруари 1945 година, два месеци пред официјално да заврши Втората светска војна, власта на Франко била призната од страна на Велика Британија и Франција. Неговата официјална титула била Su Excelencia el Jefe de Estado (неговата екселенција водач на државата), во државните и службените документи титулата му била запишана како Caudillo de España (водач на Шпанија) или el Generalísimo. Во текот на своето владеење бил титулиран и како el Caudillo de la Última Cruzada y de la Hispanidad (водач на последниот Крстоносен поход во Хиспанскиот свет) и el Caudillo de la Guerra de Liberación contra el Comunismo y sus Cómplices (водач на војната за ослободување од комунизмот и неговите колаборатори).
Во 1947 година, Франко ја прогласил Шпанија за монархија, но не назначил монарх. Овој гест бил направен во голема мера за да се смири Националното движење (карлистите и алфонистите кои се залагале за обнова на монархијата). Иако била прогласена монархија, Франко немал желба да се прогласи за крал, ниту пак да дозволи со Шпанија да владее монарх. Франко го оставил шпанскиот престол празен, а истовремено се прогласил за кралски регент. Тој ја носел униформата на генерал-капетан (ранг традиционално резервиран за кралот) и живеел во палата Ел Пардо. Ја прифатил кралската привилегија да оди по балкадин, а неговиот портрет се појавувал речиси на сите шпански монети. Иако неговите службени титули биле Jefe del Estado и Generalísimo de los Ejércitos Españoles (генералисимус на шпанската војска), тој сакал владата која ќе го наследи да биде поавторитарна отколку претходната монархија и затоа Франко ја користел титулата по милост божја (на латински: Dei gratia), која во минатото била карактеристична само за кралевите т.е. божјото право на монарсите. Франко првично барал поддршка од разни политички групи. Најпрво власта ја приграбил со помош на фашистичката Шпанска Фаланга, меѓутоа по поразот на силите на Оската во Втората светска војна се дистанцирал од неа. Франковата администрација ја маргинализирала фашистичката идеологија во корист на технократите, од кои многумина биле поврзани со Опус Деи, кој ја промовирале економската модернизација на Франко.
Иако неговото владеење имало некои елементи на фашизмот, неговата власт не се дефинира како фашистичка. Главната разлика се гледа во тоа што фашизмот се стреми да го трансформира општеството и да воведе нови вредности, нов вредносен систем, додека пак Франковиот режим се залагал за конзервирање на постојните општествени норми и вредности во Шпанија. И покрај различните погледи за режимот на Франко за тоа на која идеологија тој ѝ припаѓал, сепак преовладува една согласност дека неговиот режим потполно се залагал за отфрлање на комунизмот, социјализмот и анархизмот.