cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Софија
Население
Во градот Софија живееле 1 094 410 жители (2001), од кои мажите се 518 149, а жените 576 261. Најголемиот реон во рамките на престолната општина е Љулин со 120 000 жители, следен од Младост со 110 000, Подујане - 75 312 и Красно село со 72 773 жители. Најголем дел од софијанците се меѓу 18 - 64-годишна возраст (790 180 души), а по нив следат до 18-годишна возраст (201 202) и највозрасната група над 65-годишна возраст (18 3049).
Густината на населението во текот на 2000 г. беше 909,1 луѓе на км2. Населението на Софија е многу поголемо од официјално објавеното.
Стопанство
Софија е главен град на економскиот живот во Бугарија. Производствениот сектор на економијата, што претставува повеќе од 800 големи производствени компании, кои, меѓу другото, произведуваат метални производи (75% од вкупниот производ на земјата), како и текстилни производи, гума, кожа, печатење индустрија (50% од производството) и електроника (15% од производството). Софија е исто така финансискиот центар на земјата, седиштето на бугарската Народна банка, на Бугарската берза, како и некои од најголемите бугарски комерцијални банки (како што се Bulbank, Банка ДСК и Обединетата бугарска банка). Градежништвото, трговијата и транспортот се, исто така, важни сектори на локалната економија.
Административна поделба
Софиjа е една од 28-те области во земjата. Истовремено, таа е центар на Софиската област и на престолнинската општина којашто има статус на област.
Освен Софиjа, Столична општина ги опфаќа градовите (Банкja, Бухово и Нови Искар), како и 34 села. Поделена е на 24 реони (или општини):
Клима
Софија има влажна континентална клима (Кепен Dfb на граница со Cfa) со просечна годишна дневна температура од 11 °C.
Зиме, времето може значително да варира. Вообичаено се постудени ноќи со просечна температура од 0 °C до -3 °C и свежи денови со температура од 6 °C до 0 °C. Понекогаш (еднаш на 4-5 години, температурите паѓаат под -20 °C, главно во јануари). Маглата често се појавува, особено на почетокот на есента и зимата. Во просек, Софија добива вкупно 90 см и 60 денови под снег.
Летата се долги, топли и сончеви, иако бурите не се необични, особено на почетокот на летото. На лето, градот вообичаено е постуден отколку другите делови на Бугарија со просечна дневна температура од 22-23 °C, поради неговата висока положба. Меѓутоа, градот е исто така често погодуван од жешките бранови со температури од или над 38 °C, особено во јули и август.
Пролетта и есента во Софија се релативно кратки со променливо и динамично време.
Градот има просечни годишни врнежи од 587 мм, достигнувајќи го својот врв кон крајот на пролетта и почетокот на летото, кога се вообичаени бурите.
Сообраќај
Поради стратешката положба на Софија, таа е меѓународен центар на железничкиот и автомобилниот транспорт. Три од десетте Транс-европски транспортни коридори преминуваат преку градот: 4ти, 8ми и 10-ти. Сите основни видови транспорт освен бродскиот се застапени во градот. Во Софија има осем железнички станици, а најголемата од нив е Главната железничка станица во центарот на градот. Во близина на неа се наоѓа Главната абтобуска станица. Преку Софискиот аеородром во 2011 година се превезле 3.47 милиона патници.
Јавниот транспорт е добро развиен и изнесува 2380 км. автобуска мрежа, 308 км. трамвајна мрежа, 193 км. тролејбуска мрежа, кои ги покриваат сите раони на градот. Од 1998 година во Софија работи метро. Во 2020 година метрото има три линии со општа должина од 48 километри и 43 станици.
Културно-историски споменици во Софија
„Св. Софија“ е најстарата црква во Софија, подигната во 4 век. Низ вековите црквата доживела бројни преправки.
„Св. Александар Невски“ - подигната во чест на рускиот светец Александар Невски и во спомен за загинатите руски војници во Руско-турската ослободителна војна од 1877/78 година.
„Св. Недела“, или „Црквата Свети крал“, е позната по тоа што во неа почиваат моштите на српскиот крал Милутин (Стефан Урош II).
Османлиска архитектура. По создавањето на современата бугарска држава (1878) во Софија беа разурнати речиси сите траги од 5-вековното османлиско присуство, меѓу кои и 40-тина џамии. Денес во Софија има само една џамија - „Бања Баши џамија“; зградата на археолошкиот музеј се наоѓа во поранешната „Бујок џамија“ (до Народната банка), а прочуената црква „Св. Седмочисленици“ е сместена во поранешната „Черната џамија“.
Руски паметник (Руски споменик) е обелиск посветен на Руската армија.
Цар Ослободител е споменик посветен на рускиот цар Александар II. Споменикот во вид на скулптура го претставува рускиот цар седнат на коњ. Автор на споменикот е италијанскиот уметник Арналдо Ѕоки (1862-1940). Камен-темелникот е ставен на 23 април 1901, а работата е завршена на 15 септември 1903 година.
Боjанската црква е еден од најзначајните споменици на културата во Бугарија. Посебно внимание привлекува живописот кој спаѓа меѓу ремек делата на великотрновската средишна уметност.
Градски занимливости
Градот има 16 универзитети, вклучувајќи го и Универзитетот за технологија и Универзитетот во Софија "Св Климент Охридски", кој е основан во 1888 година.
Срли
Срли — село во Егејска Македонија, Република Грција.
Чувашија
Чувашија (рус. -Чувашская Республика, чувашки -Чăваш Республики) е автономна република во составот на Руската Федерација. Главен град е индустрискиот центар Чебоксари, кој има 453.700 жителии и се наоѓа на реката Волга. Втор град по големина е Новочебоксарск.
Географија
Чувашија е сместена во во централниот дел на Европска Русија, во срцето на Волга - Вјатка регионот, помеѓу Нижни Новгород и Казан.
На север и запад се граничи со Волга, со Мариј Ел на север и Нижни Новгород областа на запад. На југ границите се со Мордовија и Уљјановската област, и на исток со Татарстан.
Часовен појас
Чувашија е сместена во московскиот часовен појас (MSK/MSD). UTC со разлика од +0300 (MSK)/+0400 (MSD).
Природни богатства
Чувашија има ресурси како: гипс, песок, триполи глина, и тресет.
Демографија
Според пописот во 2002, вкупното население во Чувашија изнесува was 1,346,300. 794,800, или 60.9% живеат во урбани предели. 510,200, или 39.1% живеат во рурални предели. Според пописот во 2002 етничките Чуваши се 67.7% од вкупната популација. Други групи се Руси (26.5%), Татари (2.8%), Мордовијци (1.2%), Украинци (0.5%), и други кои се помалку од 0,5 %.
Историја
Постои теорија дека чувашките предци се Прабугарите кои живееле на северниот Кавказ од 5. до 8 век. Дел од Прабугарите во 7 век тргнале за Балканот каде што го формирале Првото Бугарско Царство, но подоцна биле асимилирани од Словените. Другиот дел од Прабугарите се преместиле до средна Волга. Чувашите се формирани во голем дел од тие Прабугари, кои не го прифатиле исламот во 10 век. Чувашија станала дел од Русија во 1551 година.
Благица Трпковска
Благица Трпковска (р. во ) — македонска театарска, филмска и телевизиска глумица.
Филмографија
Трпковска ги остварила филмските улоги:
Бевило туто
Бевило Туто („Пиј се“, „Пиј го“) е италијанска песна за пиење. Една верзија е документирана во Трст во 1880-тите. Песната била прикажана и во филмот Телохранителот на убиецот со Семјуел Л Џексон кој пеел со некои калуѓерки во автобус.
Верзии
Освен редот „Сето тоа го испи, и не му наштети“ (со варијантни правописи на дијалект), остатокот од текстот има различни верзии. Верзијата напишана во 1880-те Трст 1881 година: Con questo calcione si carica la balestra e chi ha un bicchier in mano al suo compagno il presta e mentre che ei berà
noi farem bom, ba, ba, ba bom ba ba ba bom ba ba ba ba.
E l'ha beuto tutto e non gì' ha fatto male chi lo beve allo boccale bevilo tutto, bevilo tutto che buon prò ti possa fare. Постојат различни верзии на песната и различни поврзани игри за пиење. Во некои верзии кога се пее песната, пијалокот мора да се пие во првите 3 реда, бидејќи четвртиот ред е „тој го испил!“. Bevilo tutto, Bevilo tutto, Bevilo tutto! Se l'e' bevuto tutto, E non gli ha fatto male, L'acqua gli fa male, Il vino lo fa cantare!
Аманда Свенсон
Аманда Свенсон дебитирала како авторка во 2008 година во објавената „Еј Доли“. Нејзината втора книга Välkommen till den här världen била номинирана за Augustpriset во 2011 година.
На 17 август 2012 година, Свенсон претставила епизода од шоуто на Sveriges Radio Sommar i P1.
Брз трамвај
Брз трамвај (fast tram, tranvia veloce или metrotranvia, Szybki tramwaj, Sneltram, Скоростной трамвай, Швидкісний трамвай) — разновидност на системите за лесен шински превоз, при што може да се движи наземно, или во комбинација наземно и подземно и е еден од најраспространетите модерни форми на градски јавен градски транспорт во светот денес.
Згрополци
Географија и местоположба
Згрополци се наоѓа на 9 километри јужно од градот Велес и е сместена непосредно на десниот брег на реката Вардар од левата страна на локалниот пат Велес - Градско и Автопатот „Александар Македонски“. Селото е сместено на ниска тераса која што се издигнува на десниот брег на реката Вардар. Поточно, селото Згрополци се наоѓа непосредно до реката Вардар, во северзападен правец на територијата на Општината Градско на надморска височина од 160 метри. Порано селото се делело на Горно и Долно Маало соодветно распоредени по течението на Вардар, , а денес во селото се преостанати само две куќи, а во една од нив во последно време живее еден жител. . Во селото се наоѓа и железничка станица со истото име на железничката линија Скопје - Гевгелија.
Брз трамвај
Особености
Благодарение на потполната или делумна независност на шинската траса од автомобилскиот сообраќај, експлоатацијата на брзиот трамвај не зависи од автомобилските гужви, што го прави многу ефикасен особено во време на шпицовите. Брзиот трамвај во може да се смета како надградба и осовременување на застарениот концепт на класичен трамвај карактеристичен за крајот на 19 и почетокот на 20 век. Оваа надоградба цели да ги задоволи потребите на големиот и модерен град во 21 век преку побрзо, покомфортно и поефикасно патување. Концепцијата на брзиот трамвај овозможува поголем превозен капацитет на патници на дадена линија пред сè заради поголемиот капацитет на самите шински возила, но и преку независноста на своите траси, кои овозможуваат поголеми брзини помеѓу станиците и превоз независен од автомобилските гужвите по улиците. Заради поголемата брзина, бројот на возила неопходни за одржување на една линија се намалува споредбено со класичниот трамвај, кој заради неавтономноста на своите траси често може да биде жртва на сообраќајниот метеж и со тоа да предизвика севкупен застој во одвивањето на сообраќајот во даден град. Сето ова овозможува концепцијата на брзиот трамвај да биде право и долгорочно решение за сообраќајните метежи во градовите со население над 500 000 жители. Брзиот трамвај е редевен, чест и надежен шински транспорт, чии позитивни ефекти не се одразуваат само во пократкото време потребно за патување во даден град и економските придобивки кои од тоа следуваат, туку целосно ја трансформираат градската средина, го подобруваат квалитетот на живот, ја подобруваат еколошката слика на градот преку намалување на испуштените штетни гасови во воздухот и значително ги намалуваат нивата на бука во урбаните средини.
Згрополци
Историја
Подрачјето на Згрополци е населено уште од римско време, за што сведочи наоѓалиштето Градиште во неговиот атар.
Брз трамвај
Предности и слабости
Брзиот трамвај е комбинација помеѓу класичниот трамвај и метрото, при што ги искористува предностите на двата система за јавен градски транспорт.
Згрополци
Историја
Македонскиот просветител Јордан Хаџи Константинов - Џинот во својот напис „Велес - статистическо описание“ објавен во „Цариградски весник“ на 7 март 1859 година, вбројувајќи го меѓу христијанските села за Згрополци кое го запишал како Згорополе забележал дека тоа имало 10 куќи и старини.
Брз трамвај
Предности
Предности користени од класичниот трамвај:
Згрополци
Потекло и значење на името
Името Згрополци, кое во минатото често било изговарано и како Згорополци, според местните толкувања се доведува во врска со згорено поле, какво што по своите особености и одлики е и земјиштето со палеогено потекло над селото. Почнувајќи од Згрополци па по целото течение на Вардар низ целата Тиквешка Котлина сè до Пепелиште, Криволак и Демир Капија, земјиштето има бледо-сива и пепелава боја како да е изгорено, но истовремено со ваквата сиво-пепелава боја ридовите околу Згрополци имаат изглед и на згура од руда, па можно е името на селото да настанало и од обликот „Згуро-поле“.
Брз трамвај
Предности
Предности искористени од метрото:
Згрополци
Стопанство
Во непосредна близина на селото се наоѓа фабриката за вештачки ѓубрива „Хемиска индустрија Велес“ (ХИВ), која до 2003 година произведувала вештачки ѓубрива и хемиски препарати за земјоделството, а во моментов е во стечај. Земјоделското земјиште во неговиот атар активно се обработува од неколку фирми и поединечни земјоделци од соседните села. Најмногу се одгледуваат житните култури (најмногу пченица) и доста е застапено лозарство то. Во текот на зимскиот период во бачилата во ридовите околу Згрополци презимуваат голем број стада овци од Западна Македонија. Во минатото жителите на селото биле само „орачи“, а претходно и „исполџии“ на чифлик. Крај Вардар се наоѓале бавчи со зеленчук и пространи лаки, во кои се добивала двојна жетва.
Мекленбург-Штрелиц (округ)
Мекленбург-Штрелиц (Mecklenburg-Strelitz) — поранешен округ во јужниот дел на сојузната покраина Мекленбург-Западна Померанија, Германија. Округот бил создаден со спојување на трите претходни окрузи Нојбранденбург, Нојштрелиц и Штрасбург во 1994. На 4 септември 2011 бил припоен кон новиот округ Мекленбуршка Езерска Област. Се граничел со (од север надесно) окрузите Демин, Источна Западна Померанија, Икер-Рандов, окрузите Укермарк, Горен Хафел и Источен Пригниц-Рупин во Бранденбург, како и округот Мириц. Слободниот град Нојбранденбург бил скоро целосно опкружен од округот.
Згрополци
Население
Според податоците на Васил К’нчов („Македонија. Етнографија и статистика“) во 1900 година во Згрополци живееле 75 жители, Македонци. Според егзархискиот секретар Димитар Мишев, („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во Згрополци живееле 80 жители, под врховенството на Бугарската егзархија.
Брз трамвај
Споредба со класичен трамвај и метро
Брзиот трамвај во споредба со класичниот трамвај ги има следните одлики и предности:
Мекленбург-Штрелиц (округ)
Историја
Името на округот потекнува од истоименото војводство. Ова војводство било основано во 1701 откако поранешното војводство Мекленбург-Гистров престанало да постои. Областа на округот е скоро иста како таа со територијата на старото војводство. Старото војводство вклучувало енклава околу Рацебург, кој денес се наоѓа во Шлезвиг-Холштајн. Јужните делови на постариот Мекленбург-Штрелиц се ширеле до градот Фирстенберг, кој денес припаѓа на округот Горен Хафел во Бранденбург. Седиште на војводството бил градот Штрелиц, кој бил целосно уништен во пожар во 1712. По оваа катастрофа војводата наредил да се изгради нов град на брегот на малото езеро наречено Циркско Езеро. Градот го добил името Нојштрелиц (буквално: „Нов Штрелиц“).
Згрополци
Население
Во 1961 година Згрополци броело 83 жители, Македонци, а во 1971 година 16 жители, Македонци.
Брз трамвај
Споредба со класичен трамвај и метро
Брзиот трамвај во споредба со меторо ги има следните одлики и недостатоци:
Згрополци
Население
Според пописните списоци од пописот во 1994 година, Згрополци е раселено село по 1981 година кога броело само 3 жители, Македонци.
Брз трамвај
Брзите трамваи низ светот
Концепцијата на брзите трамваи и предностите кои произлегуваат од истата одамна е оценета од страна на брјони градови ширум светот, но во последната деценија овој тренд е дополнително засилен заради поголемата еколошка освестеност на граѓаните и побрзата динамика на живот која ја налага денешното секојдневие. Брзите трамваи се масовно распространети низ градовите во САД, каде системот се нарекува light rail. Лос Анџелес, Бостон, Портланд, Сан Диего и Хјустон се само дел од градовите во кои брзите трамваи се главниот столб на јавниот градски транспорт. Множество градови во Азија исто така го имаат воведено овој систем, при што пионери во областа се Манила и голем број руски градови. Во Европа ваквите системи се применуваат во десетици градови ширум континентот, особено во Западна и Средна Европа. Познати и значајни примери се оние во Германија, Британија (Лондон, Манчестер, Бирмингем), Шпанија (Севиља, Малага, Билбао, Барселона), Полска (Краков и Познањ), и Чешка (Прага и Брно), Словачка (Братислава и Кошице). Во нашиот поширок регион брзите трамваи стануваат се почест начин за јавен градски превоз. Така главниот град на Романија веќе има целосно независна линија на брз трамвај (линија 41),редица градови во Турција (Газиантеп, Кајзери, Самсун, Коња, Ескишехир и Анталија), како и во Атина. Изградба на првата линија на брз трамвај во Софија започнува во 2013 година, а за воведување на ваквиот еколошки систем за јавен градски транспорт размислуваат и во Пловдив и Варна.
Згрополци
Население
Според пописните списоци од пописот во 2002 година, во Згрополци не биле забележани жители. Истото било потврдено и на пописот во 2021 година.
Родови
Во минатото додека Згрополци било населено, тоа било македонско но верски мешано христијанско - муслиманско село од преоден тип, со големо и преовладувачко христијанско мнозинство. По иселувањето на муслиманите, во текот на XX век со до раселувањето Згрополци било населено исклучиво со Македонци од православна христијанска вероисповед. Според истражувања од 1914 година, поголемиот број од родовите потекнувале од доселеници. Староседелски родови во Згрополци биле: Јанкуловци, Јововци и Кодовци кои славеле Свети Никола. Доселенички родови биле: Геговци (слават Свети Ѓорѓи) дошле на чифлик од Свеќани околу 1830, обата соеви Караџовци (слават Св. Никола) и Темелковци (слават Петковден) дошле од Виничани околу 1850, Пановци (слават Св. Никола) слегле од Грнчиште во 1900 и тука купиле „чифличе“, Ќурчиовци (слават Св. Ѓорѓи) дошле во 1912 од Горно Караслари каде преминале од Виничани во 1850. Муслимански род биле Максуд-Усеинлер кои дошле од соседното Кочилари околу 1850.
Брз трамвај
Брзиот трамвај во Скопје
Metropolitana leggera 경전철 Laka gradska željeznicasimp
Згрополци
Самоуправа и политика
Селото се наоѓа во Општина Градско, која била една од ретките општини во Македонија, која не била воопшто менувана во поглед на нејзините граници со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година иако првично постоел план за нејзино спојување со Општина Росоман.
Во периодот од 1962 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Титов Велес, додека во периодот по војната од 1955 до 1962 година селото било во рамките на некогашната општина Градско.
Во периодот 1952-1955, селото било седиште на тогашната истоимена општина, во која покрај Згрополци се наоѓале и селата Бекирлија, Горно Караслари, Грнчишта, Двориште, Долно Караслари, Пишино, Кочилари, Куридере, Ногаевци, Свеќани, Скачинци и Црквино. Самата Општина Згрополци била дел од Титоввелешката околија. Во периодот од 1950-1952 година, селото се наоѓало во рамките на тогашната Општина Кочилари, во која Згрополци, се наоѓале и селата Кочилари и Ногаевци.
Јоруба
Јоруба (Ìran Yorùbá) се една етничка група во југозападниот и северно-централна Нигерија, како и јужен и централен Бенин. Заедно, овие региони се познати како територии на Јоруба (Yorubaland). Народот Јоруба брои над 40 милиони луѓе. Поголемиот дел од нив живеат во Нигерија и сочинуваат 21 отсто од вкупното население во земјата, според „Светската книга на факти“ на ЦИА,  се најголемата етничка група во Африка. Поголемиот дел од Јоруба го зборува истоимениот јазик, кој е тонски, и е нигер-конгоански јазик со најголем број родени говорници.
Народот Јоруба е тесно поврзан со Итшекири на југоисток во северозападниот дел на делтата Нигер, Бариба - северозападниот дел во Бенин, Нуп на север и Ебира на североисток во централна Нигерија. На исток се Едо, Есан и Афемаи - групи во средината на западна Нигерија. Во непосредна близина на Ебира и Едо групи е народот Игала кој се наоѓа во североисточниот дел на Нигерија, на левиот брег на реката Нигер. На југозапад е народот Би, кој зборува Махи, Егун, Фон и Еве кои се граничат со Јоруба заедниците во Бенин и Того. На југоисток се Итшекири кои живеат во северозападниот крај на реката Нигер. Тие потекнуваат од Јоруба, но избрале да одржат посебен културен идентитет. Значаен број Јоруба население може да се најде во други западноафрикански земји: Гана, Брегот на Слоновата Коска, Либерија и Сиера Леоне.
Дијаспората на Јоруба се состои од две главни групи. Во едната спаѓаат иселеници кои се преселиле по големите економски и политички промени, 1960 - 1980 година, од кои поголем дел во Велика Британија и во САД. Другата група е од поодамна и е од Атлантската трговија со робови. Оваа постара група има заедници во повеќе земји како што се Куба, Доминиканска Република, Венецуела, Санта Луција, Јамајка, Бразил, Гренада и Тринидад и Тобаго и други.
Емануел Адебајор
Емануел Адебајор (роден на ) — тогоански фудбалер со нигериско потекло, напаѓач на Тотенхем Хотспар и на тогоанската репрезентација.
Рани години од кариерата
Почнал во репрезентацијата на Того за помлади од 15 години и беше набљудуван од Мец. После пробата беше примен во Мец и играше во тимот за под 17 години. Таму играше 2 години, за подоцна да му се приклучи на првиот тим. Таму тој изигра 9 натпревари и постигна 2 гола, а додека во сезоната 2002/03 во 35 натпревари постигна 17 гола.
Во 2003 склучи договор со Монако, тој постигна 7 гола во 17 натпревари. Тој му помогна на Монако да стаса до финалето во Лигата на Шампионите во сезоната 2003/04 со постигнатите 2 гола во 10 натпревари.
Милано-Санремо 2019
Милано-Санремо 2019 — 110. издание на велосипедската еднодневна трка Милано-Санремо, која се одржала на 23 март како осми настан во сезоната на Светската турнеја.
Трката била освоена во спринт од Жилијан Алафилип, пред Оливер Насен и победникот на трката од 2017 година, Михал Квјатковски.
Будизмот во Русија
Будизмот во Русија (руски: Буддизм в России), историски гледано на руската територија почнава да се инкорпорира уште во раните години на XVI век кога руските истражувачи патувале и го испитувале Сибир, што сега е познато под името Руски далечен исток. Исто се смета дека индискиот крал Ашока испратил монаси во дој дел за да го шират будизмот низ целиот свет вклучувајќи го и Сибир.
Историја на будизмот и застапеност во Русија
Според последните податоци во Рудија има повеќе извори кои ја прогнозираат бројката на будистите. Но се семта дека тие со помеѓу 0,75% - 1,1% - 1,45% односно од 1.060.333 - 1.555.155 - 2.049.977 верници. Будизмот што се практикува во Русија е Теравада и Тибетски будизам.
1268
1268 (Римски бројки) — престапна година според општоприфатениот календар. Тоа била 1268 година од новата ера, 268. од вториот милениум, 68. од XIII век и деветта од 1260-тите.
Други календари
Истата година се среќава поинаку во календарите на различни народи и култури. Меѓу попознатите се вбројуваат: византискиот, асирскиот, еврејскиот, римскиот, кинескиот, будистичкиот и исламскиот.
Така, во византискиот календар, којшто времето го мери од создавањето на светот според Библијата, на 1 септември 5509 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар, истата трае во текот на 6776 и 6777 година. Според асирскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува од 4750 г. п.н.е, кога се проценува дека бил изграден првиот храм во граот Асур, станува збор за 6018 година. Понатаму, во еврејскиот календар, којшто започнува на 1 септември 3760 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар или околу една година пред создавањето на светот според Евреите, годината се протега во текот на 5028 и 5029 еврејска година. Според календарот на Римјаните, којшто започнува од 753 г. п.н.е., кога браќата Ромул и Рем го основале градот Рим (познато и како Ab urbe condita), годината е избројана како 2021.
Во рамките на кинескиот календар, пак, постојат две поделени мислења за почетокот на броењето на годините: едни сметаат дека тоа е 61 година од владеењето на легендарниот Жолт цар или 2637 г. п.н.е.; додека други сметаат дека за почеток треба да се земе годината кога Жолтиот цар станал владетел, т.е. 2697 г. п.н.е. На тој начин, според првото гледиште, 1268 година се протега во 3904 и 3905, додека според второто гледиште, годината трае во текот на 3964 и 3965 кинеска година. Будистичкиот календар започнува да го мери времето од 543 г. п.н.е., година во којашто се смета дека Буда достигнал состојба на нирвана, и годината ја брои како 1811. Според исламскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува со 622 година, т.е. годината на пребегнувањето на пророкот Мухамед од Мека во Медина (позната и како хиџра), годината се протега во текот на 666 и 667 исламска година.
Прец
Прец (Preetz) — град во округот Плен, во сојузната покраина Шлезвиг-Холштајн, Германија. Во градското јадро се наоѓа мало езеро, Кирхско Езеро.
Историја
Првото спомнување на Прец потекнува од 1185 година, кога Екбрехт Пронцесис пишувал за местото Порец. Потеклото на името Прец се верува дека потекнува од словенскиот термин „по рече“ или „по река“. Во 1221 година, терминот „Порецие“ се појавил, а во 1442 година Преце.
Ограничени градски права, Прец добил на 17 мај 1870 година, а целосните во 1901 година.
Прец (појаснување)
Прец може да се однесува на:
Auriscalpium luteolum
Auriscalpium luteolum е вид на габа од фамилијата Auriscalpiaceae од редот Russulales. Првпат опишан како Hydnum luteolum од Елиас Магнус Фрис во 1874 година, беше пренесен во родот Auriscalpium од страна на Петер Карстен во 1879 година.
Цел за одржлив развој 9
Цел за одржлив развој 9 (скратено ЦОР 9) — деветта од Целите за одржлив развој на Обединетите нации донесени во 2015 година којашто има за цел постигнување „иновативност и добра инфраструктура“. Официјалниот текст гласи „изградба на прилагодлива инфраструктура, промовирање на одржлива индустријализација и поттикнување на иновации“. Целта се заснова на три столба: сеопфатна и одржлива индустријализација, создавање отпорна инфраструктура и поттикнување иновации. Таа има 8 потцели коишто треба да бидат постигнати до 2030 година, а напредокот кон нивното постигнување се мери со помош на 12 показатели. Целта има сложени меѓузависности со другите цели.
Силициум диоксид
Силициум диоксид — оксид на силициум со хемиска формула, најчесто се среќава во природата како кварц. Во многу делови од светот, силициум диоксид е главната состојка на песокот. Силиката е една од најкомплексните и најзастапените фамилии на материјали, која постои како соединение од повеќе минерали и како синтетички производ. Забележителни примери вклучуваат фузиран кварц, гасен силициум диоксид, силика гел, опал и аерогели. Се користи во структурни материјали, микроелектроника (како електричен изолатор) и како компоненти во прехранбената и фармацевтската индустрија.
Структура
Во поголемиот дел од силициум диоксид от, силиконскиот атом покажува тетраедарска координација, со четири атоми на кислород што го опкружуваат централниот атом на Si (види 3-Д единична ќелија). Така, SiO2 формира 3-димензионални мрежни цврсти материи во кои секој атом на силикон е ковалентно поврзан на тетраедарски начин со 4 атоми на кислород. Спротивно на тоа, CO2 е линеарна молекула. Остро различните структури на диоксидите на јаглеродот и силициумот се манифестација на правилото за двојна врска.
SiO2 има неколку различни кристални форми, но тие речиси секогаш ја имаат истата локална структура околу Si и O. Во α-кварц должината на врската Si-O е 161 pm, додека кај α-тридимитот е во опсег од 154-171 pm. Аголот Si–O–Si исто така варира помеѓу ниска вредност од 140 ° кај α-тридимит, до 180° кај β-тридимит. Во α-кварцот, аголот Si–O–Si е 144°.
Полиморфизам
Алфа кварцот е најстабилната форма на цврст SiO2 на собна температура. Високотемпературните минерали, кристобалит и тридимит, имаат и помала густина и пониски индекси на рефракција од кварцот. Трансформацијата од α-кварц во бета-кварц се одвива нагло на 573 °C. Бидејќи трансформацијата е придружена со значителна промена во волуменот, таа лесно може да предизвика фрактура на керамика или карпи кои минуваат низ оваа температурна граница. Минералите под висок притисок, сеифертитот, стишовитот и козитот, сепак, имаат поголема густина и индекси на рефракција од кварцот. Стишовитот има структура слична на рутил каде силиконот е 6-координати. Густината на стишовитот е 4.287 g/cm 3, што се споредува со α-кварцот, најгустиот од формите со низок притисок, кој има густина од 2,648 g/cm 3. Разликата во густината може да се припише на зголемувањето на координацијата бидејќи шесте најкратки должини на Si-O врската во стишовитот (четири Si-O должини на врската од 176 pm и две други од 181 pm) се поголеми од должината на врската Si-O ( 161 часот) во α-кварц. Промената на координацијата ја зголемува јоноста на врската Si–O. Што е уште поважно, сите отстапувања од овие стандардни параметри претставуваат микроструктурни разлики или варијации, кои претставуваат пристап кон аморфно тело, стаклестото тело или стаклестото тело.
Фаујазит силика, друг полиморф, се добива со делуминирање на ниско-натриум, ултрастабилен Y зеолит со комбинирана киселина и термичка обработка. Добиениот производ содржи над 99% силициум диоксид и има висока кристалиност и специфична површина (над 800 m 2/g). Фаујазит-силика има многу висока термичка и киселинска стабилност. На пример, одржува висок степен на долг дострел на молекуларен ред или кристалност дури и по вриење во концентрирана хлороводородна киселина.
Растопен SiO2
Растопен силициум диоксид покажува неколку посебни физички одлики кои се слични на оние забележани во течна вода: негативна температурна експанзија, максимална густина на температури ~ 5000 °C и минимум топлински капацитет. Неговата густина се намалува од 2,08 g/cm 3 во 1950 °C до 2,03 g/cm3 на 2200 °C.
Молекуларен SiO2
Молекуларниот SiO2 има линеарна структура како CO. Се произведува со комбинирање на силициум моноксид (SiO) со кислород во аргон матрица. Димерниот силициум диоксид, (SiO2)2 е добиен со реакција на O2 со матрикс изолиран димерен силициум моноксид, (S2O2). Во димерниот силициум диоксид има два атоми на кислород кои се премостуваат помеѓу атомите на силиконот со агол Si–O–Si од 94° и должина на врската од 164,6 pm, а должината на терминалната врска Si–O е 150,2 pm. Должината на врската Si–O е 148,3 pm, што се споредува со должината од 161 pm во α-кварц. Енергијата на врската се проценува на 621,7 kJ/mol.
Геологија
SiO2 најчесто се наоѓа во природата како кварц, кој сочинува повеќе од 10% по маса од Земјината кора. Кварцот е единствениот полиморф на силициум диоксид стабилен на површината на Земјата. Метастабилни појави на формите под висок притисок коизит и стишовит се пронајдени околу структурите на ударот и се поврзани со еклогити формирани за време на метаморфизмот со ултра висок притисок. Високотемпературните форми на тридимит и кристобалит се познати од вулканските карпи богати со силика. Во многу делови од светот, силициум диоксид е главната состојка на песокот.
Биологија
И покрај тоа што е слабо растворлив, силициум диоксид се јавува во многу растенија како што е оризот. Растителните материјали со висока содржина на силициум фитолит се смета дека се важни за животните кои пасат, од инсекти за џвакање до копитари. Силиката го забрзува трошењето на забите, а високите нивоа на силициум диоксид во растенијата кои често ги јадат тревопасните животни може да се развиле како одбранбен механизам против предаторството.
Силика е исто така примарна компонента на пепелта од оризова лушпа, која се користи, на пример, во филтрација и како дополнителен цементен материјал (SCM) во производството на цемент и бетон.
Повеќе од 1000 милиони години, силицификацијата во и од клетките е вообичаена во биолошкиот свет. Во современиот свет, се јавува кај бактерии, едноклеточни организми, растенија и животни (без'рбетници и 'рбетници). Истакнати примери вклучуваат:
Кристалните минерали формирани во физиолошката средина често покажуваат исклучителни физички својства (на пр., сила, цврстина, цврстина на фрактура) и имаат тенденција да формираат хиерархиски структури кои покажуваат микроструктурен ред во низа размери. Минералите се кристализираат од средина која е недоволно заситена во однос на силициумот, и во услови на неутрална pH вредност и ниска температура (0-40 °C).
Структурна употреба
Околу 95% од комерцијалната употреба на силициум диоксид (песок) се јавува во градежната индустрија, на пр. за производство на бетон ( портланд цемент бетон).
Претходник на стакло и силициум
Силика е примарна состојка во производството на повеќето стакло. Како што другите минерали се топат со силика, принципот на депресија на точката на замрзнување ја намалува точката на топење на смесата и ја зголемува флуидноста. Температурата на транзиција на стаклото на чистиот SiO 2 е околу 1475 К. Кога растопениот силициум диоксид SiO2 брзо се лади, тој не се кристализира, туку се зацврстува како стакло. Поради ова, повеќето керамички глазури имаат силика како главна состојка.
Структурната геометрија на силициумот и кислородот во стаклото е слична на онаа во кварцот и повеќето други кристални форми на силициум и кислород со силициум опкружен со редовни тетраедри на кислородни центри. Разликата помеѓу стаклената и кристалната форма произлегува од поврзаноста на тетраедарските единици: Иако не постои периодичност на долг дострел во стаклената мрежа, редоследот останува на должината скали далеку од должината на врската SiO. Еден пример за ова подредување е претпочитањето да се формираат прстени од 6-тетраедри.
Силициум диоксид се користи за производство на елементарен силициум. Процесот вклучува карботермичка редукција во електрична лачна печка:
Парен силициум диоксид
Може да се произведе и со испарување на кварцен песок во 3000 °C електричен лак. И двата процеса резултираат со микроскопски капки од аморфна силициум диоксид споени во разгранети, верижни, тродимензионални секундарни честички кои потоа се агломерираат во терциерни честички, бел прав со екстремно мала зафатнинска густина (0,03-,15 g/cm3) и со тоа висока површина. Честичките делуваат како тиксотропно средство за згуснување, или како средство против стврднување и може да се третираат за да се направат хидрофилни или хидрофобни за примена на вода или органска течност. Силициум чад е ултрафин прав собран како нуспроизвод од производството на силициум и легури на феросилициум. Се состои од аморфни (некристални) сферични честички со просечен дијаметар на честички од 150 nm, без разгранување на пирогениот производ. Главната употреба е како позолански материјал за бетон со високи перформанси. Испарените наночестички силика може успешно да се користат како средство против стареење во врзива за асфалт.
Прехранбени, козметички и фармацевтски апликации
Силика, или колоидна, таложена или пирогена испарувана, е вообичаен додаток во производството на храна. Се користи првенствено како средство за проток или против стврднување во храната во прав, како што се зачините и кремот за кафе без млечни производи, или прашоци за да се формираат во фармацевтски таблети. Може да апсорбира вода во хигроскопски апликации. Колоиден силициум диоксид се користи како фино средство за вино, пиво и сок, со референца Е-број E551.
Дијатомејската земја, миниран производ, се користи во храната и козметиката со векови. Се состои од силика школки на микроскопски дијатоми; во помалку обработена форма се продавала како „прашок за заби“. Произведената или минирана хидрирана силициум диоксид се користи како тврд абразив во пастата за заби.
Полупроводници
Бидејќи силициум диоксидот е природен оксид на силициумот, тој е пошироко користен во споредба со другите полупроводници како галиум арсенид или индиум фосфид.
Површинската пасивација е процес со кој полупроводничката површина се прави инертна и не ги менува својствата на полупроводниците како резултат на интеракција со воздухот или други материјали во контакт со површината или работ на кристалот. Формирањето на термички развиен слој од силициум диоксид во голема мера ја намалува концентрацијата на електронските состојби на површината на силициумот. SiO2 ги зачувуваат електричните одлики на p-n спојниците и спречуваат овие електрични одлики да се влошат поради гасовитата околина. Слоевите од силициум оксид може да се користат за електрично стабилизирање на силиконските површини. Процесот на површинска пасивација е важен метод за изработка на полупроводнички уреди што вклучува обложување на силиконски нафора со изолационен слој од силициум оксид, така што електричната енергија може сигурно да навлезе во спроводливиот силициум долу. Растењето на слој од силициум диоксид на врвот на силиконската обланда му овозможува да ги надмине површинските состојби кои инаку спречуваат струјата да стигне до полупроводливиот слој.
Процесот на пасивација на површината на силициумот со термичка оксидација (силициум диоксид) е критичен за индустријата за полупроводници. Најчесто се користи за производство на транзистори со ефект на поле од метал-оксид-полупроводник (MOSFET) и чипови со силиконски интегрални кола (со рамнина процес).
Останато
Хидрофобниот силициум диоксид се користи како компонента за депенење.
Во својот капацитет како огноотпорен материјал, корисен е во форма на влакна како високотемпературна термичка заштитна ткаенина.
Силика се користи во екстракција на ДНК и РНК поради неговата способност да се врзува за нуклеинските киселини под присуство на хаотропи.
Силика аергел се користела во вселенското летало Стардаст за собирање вонземски честички.
Чистиот силициум диоксид кога се лади како споен кварц во чаша без вистинска точка на топење, може да се користи како стаклено влакно за фибреглас.
Инсектицид
Силикон диоксидот е истражуван за земјоделски апликации како потенцијален инсектицид.
Производство
Силиконскиот диоксид најмногу се добива со ископување, вклучувајќи ископ на песок и прочистување на кварц. Кварцот е погоден за многу намени, додека хемиската обработка е потребна за да се направи почист или на друг начин посоодветен (на пр. пореактивен или ситнозрнест) производ.
Преципитирана силициум диоксид
Таложениот силициум диоксид или аморфна силициум диоксид се добива со закиселување на растворите на натриум силикат. Желатинозниот талог или силика гел, прво се мие, а потоа се дехидрира за да се добие безбојна микропорозна силициум диоксид. Идеализираната равенка која вклучува трисиликатна и сулфурна киселина е:
Приближно една милијарда килограми годишно (1999) се произведуваа силициум диоксид на овој начин, главно за употреба за полимерни композити - гуми и ѓон за чевли.
На микрочипови
Тенките фолии од силициум диоксид растат спонтано на силиконските нафори преку термичка оксидација, создавајќи многу плиток слој од околу 1 nm или 10 Å т.н. природен оксид. Повисоки температури и алтернативни средини се користат за одгледување на добро контролирани слоеви на силициум диоксид на силициум, на пример на температури помеѓу 600 и 1200 °C, користејќи таканаречена сува оксидација со O2
или влажна оксидација со H2O.
Природниот оксиден слој е корисен во микроелектрониката, каде што делува како електричен изолатор со висока хемиска стабилност. Може да го заштити силиконот, да складира полнење, да ја блокира струјата, па дури и да дејствува како контролирана патека за ограничување на протокот на струја.
Од органосилициумски соединенија
Многу патишта до силициум диоксид започнуваат со органосилициумско соединение, на пр., HMDSO, TEOS. Синтезата на силициум диоксид е илустрирана подолу со користење на тетраетил ортосиликат (TEOS). Едноставно загревање на TEOS на 680–730 °C резултира со оксид:
Слично, TEOS согорува околу 400 °C:
TEOS се подложува на хидролиза преку таканаречениот процес сол-гел. Текот на реакцијата и природата на производот се под влијание на катализаторите, но идеализираната равенка е:
Други методи
Бидејќи е многу стабилен, силициум диоксидот произлегува од многу методи. Концептуално едноставно, но со мала практична вредност, согорувањето на силинот дава силициум диоксид. Оваа реакција е аналогна на согорувањето на метан:
Сепак, хемиското таложење на пареа на силициум диоксид на кристалната површина од силинот се користело со користење на азот како гас-носител на 200-500 °C.
Хемиски реакции
Силициум диоксидот е релативно инертен материјал (оттука и неговата широко распространета појава како минерал. Силиката често се користи како инертни контејнери за хемиски реакции. На високи температури, тој се претвора во силициум со редукција со јаглерод.
Флуорот реагира со силициум диоксид за да формира SiF4 и O2 додека другите халогени гасови (Cl2, Br2, I2 ) се нереактивни.
Повеќето форми на силициум диоксид се нападнати („огравини“) од флуороводородна киселина (HF) за да се произведе хексафлуоросилициумска киселина:
Стишовит, кој не реагира во некој значаен степенref name="Fleischer1962"> ) HF се користи за отстранување или обликување на силициум диоксид во полупроводничката индустрија.
Силициум диоксид се раствора во врел концентриран алкали или споен хидроксид, како што е опишано во оваа идеализирана равенка:
Силициум диоксидот ќе ги неутрализира оксидите на основните метали (на пр. натриум оксид, калиум оксид, олово(II) оксид, цинк оксид или мешавини од оксиди, формирајќи силикати и чаши кога врските Si-O-Si во силициум диоксид последователно се кршат). Како пример, реакцијата на натриум оксид и SiO2 може да произведе натриум ортосиликат, натриум силикат и чаши, во зависност од пропорциите на реактантите:
Примери на такви чаши имаат комерцијално значење, на пр. стакло од сода и вар, боросиликатно стакло, оловно стакло. Во овие очила, силициум диоксид се нарекува мрежен или решеткаст. Реакцијата исто така се користи во високите печки за отстранување на нечистотиите од песок во рудата со неутрализација со калциум оксид, со што се формира калциум силикатна згура.
Силикон диоксидот реагира во загреан рефлукс под динитроген со етилен гликол и база на алкален метал за да произведе високо реактивни, пентакоординатни силикати кои обезбедуваат пристап до широк спектар на нови силициумски соединенија. Силикатите се суштински нерастворливи во сите поларни растворувачи освен метанол.
Силициум диоксид реагира со елементарен силициум на високи температури за да произведе SiO:
Растворливост во вода
Растворливоста на силициум диоксид во вода силно зависи од неговата кристална форма и е три-четири пати поголема за силициум диоксид. од кварц; во функција на температурата, таа достигнува максимум околу 340 °C (644 °F). Ова својство се користи за одгледување на единечни кристали на кварц во хидротермалниот процес каде природниот кварц се раствора во прегреана вода во сад под притисок кој е поладен на врвот. Кристали од 0,5–1 kg може да се одгледува 1-2 месеци. Овие кристали се извор на многу чист кварц за употреба во електронски апликации. Над критичната температура на водата 647.096 K (373.946 °C; 705.103 °F) и притисок од 22.064 megapascals (3,200.1 psi) или повисока, водата е суперкритична течност и растворливоста е повторно повисока отколку на пониски температури.
Здраствени ефекти
Силиката внесена орално во суштина е нетоксична, со од 5000 mg/kg (5 g/kg). Студијата од 2008 година, следена 15 години, покажала дека повисоките нивоа на силициум диоксид во водата го намалуваат ризикот од деменција. Зголемување за 10 mg/ден силициум диоксид во водата за пиење бил поврзан со намален ризик од деменција за 11%.
Вдишувањето ситно поделена кристална силициумова прашина може да доведе до силикоз, бронхитис или рак на белите дробови, бидејќи прашината се таложи во белите дробови и континуирано го иритира ткивото, намалувајќи ги капацитетите на белите дробови. Кога ситните честички на силициум диоксид се вдишуваат во доволно големи количини (како на пример преку професионална изложеност), тоа го зголемува ризикот од системски автоимуни болести како што се лупус и ревматоиден артритис во споредба со очекуваните стапки кај општата популација.
Професионална опасност
Силиката е професионална опасност за луѓето кои вршат пескарење или работат со производи кои содржат кристален силициум диоксид во прав. Аморфниот силициум диоксид, како што е испразнет силициум диоксид, може да предизвика неповратно оштетување на белите дробови во некои случаи, но не е поврзано со развој на силикоза. Децата, астматичарите од која било возраст, оние со алергии и постарите лица (сите имаат намален капацитет на белите дробови) може да бидат погодени за помалку време.
Кристалниот силициум диоксид е професионална опасност за оние кои работат со камени површини, бидејќи процесот на сечење и инсталирање на работните површини создава големи количини на силициум диоксид во воздухот. Кристалниот силициум диоксид кој се користи во хидрауличното фрактурирање претставува опасност по здравјето на работниците.
Патофизиологија
Во телото, честичките од кристална силика не се раствораат во текот на клинички релевантни периоди. Силициумските кристали во белите дробови можат да го активираат инфламаторниот NLRP3 во макрофагите и дендритичните клетки и со тоа да резултираат со производство на интерлеукин, високо проинфламаторен цитокин во имунолошкиот систем.
Регулатива
Регулативите што ја ограничуваат изложеноста на силициум диоксид „во однос на опасноста од силикоза“ наведуваат дека тие се однесуваат само на силициум диоксид, кој истовремено е кристален и создава прашина.
Во 2013 година, Управата за безбедност и здравје при работа на САД ја намалила границата на изложеност на 50 µg /m 3 воздух. Пред 2013 година дозволувала 100 µg/m 3 и кај градежните работници дури 250 µg/ m3. Во 2013 година, OSHA исто така барала „зелено завршување“ на фракирани бунари за да се намали изложеноста на кристален силициум диоксид, покрај ограничувањето на границата на изложеност.
Кристални форми
SiO 2, повеќе од речиси секој материјал, постои во многу кристални форми. Овие форми се нарекуваат полиморфи.
Безбедност
Вдишувањето на ситно поделениот кристален силициум диоксид може да доведе до тешко воспаление на ткивото на белите дробови, силикоза, бронхитис, рак на белите дробови и системски автоимуни болести, како што се лупус и ревматоиден артритис. Вдишувањето на аморфен силициум диоксид, во високи дози, доведува до непостојано краткотрајно воспаление, каде што сите ефекти заздравуваат.