cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Историја на САД
Северот и Југот
Највидливата промена во животот во САД била брзата индустријализација на Северот во 1850-те години. Градските центри брзо растеле, и на пример населението на Њујорк во 1860 година изнесувало 1,2 милиони жители (заедно со Бруклин кој тогаш бил посебна општина). Новодојденците доаѓале од секаде, но најмногу од Ирска и Германија.
Југот, пак иако основал нови држави и нови пазари, останал претежно земјоделски во 1860 година. Плантажерскиот систем се потпирал врз работата на робовите, а богатите јужни белци себеси се доживувале како аристократи. За ропството зборувале како за „посебна институција“, која била регулирана со закони. Обичните луѓе од југот (две третини од белите семејства) воопшто немале робови. Сопствениците на робови тврделе дека робовите биле главно „среќни и задоволни со својата судбина“, но реалноста покажува дека не било така за сите - некои Црнци бегале на север. Подемот на аболиционизмот бил моќна сила, но истовремено предизвикал моќна опозиција, а најсилна од сите пропаганди бил романот на Хариет Бичер Стоу „Колибата на чичо Том“, печатена како книга во 1852 година.
Последиците од војната
По Граѓанската војна, Југот изгледал бедно и напуштено: градовите, плантажите и полињата изгорени или запуштени, а белите јужњаци кои го вложиле имотот во војната - сега останале без ништо. Повеќе од 258.000 Јужњаци загинале во војната. Но, животот бил полош за оние четири милиони црни мажи и жени ослободени од ропството, од кои повеќето немале каде да одат. Во март 1865 година, Конгресот оформил „Биро за слободњаците“, преку кое се дистрибуирала храна за милиони поранешни робови. Бирото исто така на сиромашните белци им понудило значајна помош, но Бирото не било долготрајно решение. Се подготвувале нацрт-закони за Реконструкција, а на еден нацрт-закон Линколн ставил вето. Пред да го изнесе својот план за Реконструкција, Линколн е убиен на 14 април 1865 година, во театарот Форд во Вашингтон.
Далечниот Запад
Уште пред Граѓанската војна, белата цивилизација ја преминала реката Мисисипи, и создала постојани наслеби во државите: Минесота, Ајова, Мисури и Арканзас, како и во источните делови на Небраска, Канзас и Тексас. Како резултат на златната треска од 1849 година, во овие региони се појавиле значителен број на англиско говорно население (меѓу нив и Кинези и други азиски доселеници). Но, во огромното подрачје на Далечниот Запад живееле Хиспанци, а пред сè тоа била територија на индијанските племиња.
Белото населување на Далечниот Запад се одвивало во неколку фази. Првата фаза била тамошниот развој на рударството, каде белците доаѓале за да се збогатат набрзина. Втората фаза била сточарството: неосвоените пасишта ги привлекувале сточарите, каде можеле непречено да ги одгледуваат своите стада.
Судири со Индијанците
Меѓу 1850 и 1880 година, доаѓало до чести судири меѓу Индијанците и белите доселеници на Далечниот Запад. Индијанските воини често ги напаѓале караваните и кочиите, најчесто како одмазда за претходни напади врз нив, но и за да ја повратат теритоијата која сметале дека е нивна. Последните Индијанци кои им дале отпор на белците биле Чирикахуа Апачите, кои со прекини се бореле до 1880-те години. Најпознатиот поглавар бил Џеронимо, кој не сакал да се свитка пред притисокот на белците, но во 1886 година неговата група броела само 30 луѓе, додека неговите гонители броеле околу 10.000. Џеронимо се предал, со што е одбележан крајот на војувањето меѓу Индијанците и белците.
Градење на трансконтиненталната пруга
Градењето на трансконтиненталната пруга било драматично и монументално постигнување. Илјадници доселенички работници, повеќето Ирци и Кинези, работеле во незамисливо тешки услови за да ги пробијат планинските венци и да ги минат пустините, за конечно во пролетта 1869 година да ги спојат двете пруги кај Промонтори Поинт во северна Јута. Државните влади го поттикнувале градењето на пругите нудејќи директна финансиска помош.
Развој на индустријата
Многу фактори придонеле за развојот на американската индустрија: изобилството на суровини, бројната работна рака, техничките иновации, доаѓањето на талентирани и амбициозни луѓе, како и федералната влада која била желна да го помогне развојот на бизнисот. Меѓу најреволуционерните иновации било воведувањето на електричната енергија во 1870-ти години. Процесот со кој железото се претворало во челик бил откриен во 1850-те години, а челичната индустрија навлегла најпрвин во Пенсилванија и источно од Охајо. Нафтената индустрија се појавила кон крајот на XIX век, а од другите иновации се: првиот авионски лет на браќата Рајт во 1903 година, и развојот на автомобилот. Првото возило во Соединетите Држави на бензински погон се појавило во 1903 година, а три години подоцна Хенри Форд го произвел првиот од своите прочуени автомобили кои го носат неговото име. За кратко време, односно до 1917 година во Соединетите Држави имало пет милиони автомобили. Сличен развој имало и во другите индустрии, а најпрочуена корпоративна империја од крајот на XIX век била „Стандард Оил“ на Џон Рокфелер.
Подемот на големиот бизнис имал и свои критичари: се посочувало на корупција. Но, луѓето со огрмни богатства имале и општествена обврска: да ги употребат своите богатства за унапредување на општествениот прогрес. Во таа смисла, Ендру Карнеги во својата книга „Евангелие на богатството“ (1901) напишал дека богатите треба да ги употребат за доброто на општеството сите средства кои ги надминуваат нивните потреби. Така, на приватното богатство се гледало како на општо добро.
Републиката како империја
Американската република била експанзионистичка нација уште од првите денови на своето постоење. Во текот на првата половина од XIX век, како што растело населението на САД, така владата преку купување или освојување се здобивала со нови земји: транс-Апалачкиот Запад, територијата Луизијана, Флорида, Тексас, Орегон, Калифорнија, Ново Мексико, Алјаска. Многумина Американци верувале дека ширењето на републиката е „Манифест Судбина“ за нацијата. А развојот на две настани помогнал вниманието на Американците да се сврти кон земјите преку морињата.
Војната со Шпанија во 1898 година произлегла од настаните во Куба, која заедно со Порторико претставувала практично сè што останало од некогаш огромната шпанска американска империја. Кубанците се спротивставиле на шпанското владеење уште во 1868 година, но иако многу Американци ги симпатизирале Кубанците, Соединетите Држави не интервенирале. Но, во 1895 година, „жолтиот печат“ на Вилијам Рандолф Херст и Џозеф Пулицер, кои биле обземени од бескрупулозната меѓусебна борба за тираж во Њујорк, почнале накитено да известуваат, и создале впечаток дека Шпанците ги извеле сите свирепости во Куба. Доселениците на Куба во САД ѝ давале поддршка на Кубанската револуционерна партија (чиј штаб бил во Њујорк) и помогнале да се прослави нивниот водач, Хозе Мартин, кој бил убиен во Куба во 1895 година. Подоцна, Американците формирале клубови за поддршка на каузата на Cuba Libre (Слободна Куба).
Војната објавена во април, била готова во август, па државниот секретар Џон Хеј ја нарекол „блескава мала војничка“, мислење кое го имале повеќето Американци, освен самите војници што се бореле во неа. Во борбите загинале само 460 Американци, но од зарази умреле 5200 војници.
Така Порторико станало американска територија, а подоцна, после долгата војна на Филипините, и Филипини и Гуам станале американски територии.
Национална реформа
За прогресивните реформатори, Теодор Рузвелт бил повеќе од обожавана јавна личност - тој бил идол. Ниеден претседател пред него, а малкумина после него, привлекле толкаво внимание. Сепак, Рузвелт и покрај обемот на своите реформи, бил конзервативен во сфаќањата. Најпрочуеното достигнување на претседателствувањето на Рузвелт била изградбата на Панамскиот Канал, кој ги поврзувал Атлантскиот и Тихиот Океан.
Првата светска војна
Американците гледале со ужас како се развива текот на Првата светска војна речиси три години, а тогаш, во април 1917 година САД формално влегле во војната, со обезбедување на поморска помош. Сè до пролетта 1918 година мал број американски сили биле интензивно вклучени во борбите, а осум месеци подоцна, војната завршила. Под команда на генерал Џон Першинг, американските трупи се прилучиле кон сојузничките сили во одбивањето на нови германски напади.
Јавноста била поделена во врска со американското мешање во војната, па владата презела чекори да го обедини јавното мислење. Најочигледен напор била кампањата чија цел била да се поттикне воодушевување за конфликтот: контролирани информации во весниците; „самоцензура“ при објавување на вести за војната; па дури се апелирало до граѓаните да ги известат властите за секаква нелојалност, песимизам или копнеж по мир од страна на своите сограѓани. Актот за шпијунажа од 1917 година ѝ дал на владата нови средства за борба со секој кој го критикува претседателот или владата. Во 1918 година биле затворени повеќе од 1500 луѓе само поради кривично дело - критика на владата. Американската заштитна лига набројала 250.000 луѓе како „агенти“, кои отворале писма и ги прислушкувале телефоните на своите соседи, со цел да се наметне единство во мислењето на заедницата. Најчести жртви на таквите активности биле доселениците.
Нова ера
За 1920-ти години, се зборувало како за „Нова ера“ - време во кое Америка почнува да станува современа држава. САД почнале долг период на просперитет и економска експанзија, а општеството станало потрошувачко. Ниедна група не била толку свесна за појавата на потрошувачката од рекламната индустрија. Жените со високо образование веќе не биле реткост. Сепак, една група психолози, бихејвиористи почнале да му пркосат на сфаќањето дека жените имаат инстинктивно својство за мајчинство. Тие велеле дека „мајчинската љубов не е доволна за да се одгледа детето“, туку дека се потребни совети од стручњаците. Младите Американки се ослободиле од сфаќањето за строгата викторијанска женска улога, па почнале да пушат, да пијат, да носат заводливи облеки и да танцуваат.
Во 1915 година, група јужњаци се организирале во Клан, познат како Кју Клус Клан, заради заплашување на црнечкото население, а дејствувале против сите кои се спротивставувале на она што тие го сметале за традиционални вредности.
Во јануари 1920 година, стапила во сила прохибицијата на продажба и производство на алкохол. Владата вработила 1500 агенти за да ја спроведуваат прохибицијата, бидејќи оваа голема индустриска гранка сега ја презеле личностите од организираниот криминал.
Во 1929 година, дошло до ненадеен финансиски колапс, познат како „Големата депресија“: цените на акциите постојано паѓале; брокерските фирми нуделе лесни и брзи кредити за оние што купувале акции; повеќе од половина семејства во Америка станале премногу сиромашни за да можат да купуваат производи; фармерите биле во длабоки долгови, а банките банкротирале или биле пред пропаѓање со нудењето на неразумни кредити. Во првите неколку години од Депресијата, повеќето Американци биле збунети. Првата задача на Франклин Рузвелт при преземање на должноста претседател на САД, била да ја ублажи паниката и хаосот на финансискиот систем. Биле усвоени и спроведени низа програмски мерки во напорите да се направи нешто за да им се помогне на осиромашените поединци и приватни организации да преживеат. Сепак, кон крајот на 1939 година, многу од основните проблеми на Депресијата останале нерешени.
Втората светска војна
Десет часа по ударот врз Перл Харбор, јапонските авиони ги нападнале американските аеродроми во Манила на Филипините, а три дена подоцна, американскиот Гуам паднал под власт на Јапонија. Големата британска тврдина Сингапур во Малаја се предала во февруари 1942 година, Холандската Источна Индија во март, Бурма во април. Американците првпат презеле офанзива дури во август 1942 година, со напад на три од Соломонските Острови: Гавуту, Тулаги и Гвадалканал. Јапонското напредување било запрено. Во Европа, САД се бореле заедно со Британија и избеганите „слободни Французи“. Американски трупи зеле учество и во големото истоварување на сојузниците во Нормандија, на 6 јуни 1944 година.
Битките во Тихоокеанија
Битката за Окинава, остров на само 600 километри јужно од Јапонија, била доказ за силата на јапонскиот отпор во последните очајнички денови. Недела по недела, Јапонците испраќале камикази авиони (самоубијци), жртвувајќи 3500 од нив и нанесувајќи големи загуби на американските и британските бродови. Јапонците веќе речиси немале бродови или авоини со кои би се бореле. Бомбардирањата на Токио започнале во мај, при што загинале повеќе од 80.000 луѓе. Умерените јапонски водачи барале начин да им стават крај на борбите, но нивите напори станале непотребни во јули 1945 година, кога американските научници успешно го испробале првото атомско оружје на светот. Уште во 1939 година, во САД пристигнале извештаи дека нацистичките научници го презеле првиот чекор кон создавање на атомска бомба. САД и Британија веднаш ја почнале трката да го развијат тоа оружје пред Германија. Во текот на наредните три години, владата тајно потрошила близу 2 милијарди долари во таканаречениот Проект Менхетен. Научниците работеле многу побрзо отколку што се очекувало, па така во мугрите на 16 јули 1945 година, во пустината во близина на Алмагордо, Ново Мексико, се собрале научниците за да ја набљудуваат првата атомска експлозија во историјата. На располагање стоело оружје што можело да ја докрајчи војната, па претседателот Хари Труман не гледал причина да не го употреби.
На 6 август 1945 година, еден американски Б-29, „Енола Геј“ фрлил атомска бомба врз индустрискиот јапонски центар Хирошима. Со една бомба, САД претвориле во пепел површина од четири квадратни милји во центарот на претходно неоштетениот град. Повеќе од 80.000 цивили загинале, според подоцнежните проценки, но повеќето преживеале за подоцна да страдаат од осакатувачките ефекти на радиоактивните врнежи. Јапонската влада била стаписана од нападот. Два дена подоцна, Советскиот Сојуз ѝ објавил војна на Јапонија, а наредниот ден уште еден американски авион фрлил уште една атомска бомба, овој пат врз градот Нагасаки, причинувајќи смрт на 100.000 луѓе. На 2 септември 1945 година, на палубата на американскиот воен брод „Мисури“, усидрен во заливот во Токио, јапонските официјални лица потпишале капитулација.
Ефекти од војната
Од 1941 до 1945 година, федералната влада потрошила вкупно 321 милијарда долари - двојно повеќе одошто потрошила во сите 150 години од своето дотогашно постоење. Во војната биле ангажирани околу 25.000 Индијанци, меѓу кои се истакнувале припадниците на племето Навахо, кои работеле во воените комуникации и зборувале на својот јазик, што непријателските сили не можеле да го разберат. Повеќе од 100.000 луѓе со јапонско потекло биле одведени во она што се нарекувало „ценри за релокација“, логори, малку поинакви од затвори, а сè поради американскиот страв од нивна конспирација со татковината на своите предци.
Американците не доживеале бомбардирања, освојувања, масовни преселби или сериозни материјални загуби. САД имале лесни загуби во споредба со некои други нации, но цената во човечки жртви сепак била голема: 322.000 загинати и околу 800.000 ранети.
Студената војна
Ниедно прашање во американската историја на XX век не покренало толкава дебата како потеклото на Студената војна, период на конфликти, тензија и натпревар помеѓу САД и СССР и нивните сојузници од времето по Втората светска војна до раните 1990-ти. Во текот на овој период, ривалитството меѓу двете велесили се одвивало на повеќе полиња: воени сојузи, идеологија, психологија, шпиунажа, технолошка надмоќ, освојување на вселената, огромни трошоци за одбрана, огромни конвенционални и јадрени воени потенцијали, и многу посредни војни, но никогаш не дошло до директен воен судир меѓу двете велесили.
Интервенцијата во Кореја
Интервенцијата во Кореја била првиот израз на новата експанзинистичка надворешна политика на САД. Администрацијата на Труман решила да ја претстави интервеницјата како напор за „ослободување“. На 27 јуни 1950 година Труман наредил ограничена американска воена помош на Јужна Кореја, и апелирал до ОН да интервенираат. Советскиот Сојуз го бојкотирале Советот за безбедност, и ја поддржале офанзивата на Севернокорејците.
Војната во Виетнам
Американското замешување во Виетнам отпрвин се развивало бавно. Комунистите на југот организирале Национален фронт за ослободување на Јужен Виетнам, за многумина Американци познат како Виетконг. Комунистичката влада во Ханој испраќала свои трупи и голема помош. Антикомунистичкиот режим на Дием, кого го поддржувале САД, во 1963 година се нашол на работ на колапс. Јужновиетнамските воени раководители организирале удар во текот на кој биле убиени Дием и неговиот брат. Неколку недели подоцна и Џон Кенеди бил мртов.
Така Линдон Џонсон наследил американска замешаност за опстанок на антикомунистичкиот режим во Јужен Виетнам. Со гласање со 416 спрема 0 во Претставничкиот дом и со 88 спрема 2 во Сенатот, Конгресот усвоил резолуција која го овластувала претседателот да ги „преземе сите потребни мерки“ во Југоисточна Азија. Во март 1965 година, веќе имало 100.000 американски војници во Виетнам, каде повеќе од седум години останале заглавени во една војна која не можеле ни да ја добијат ни да ја разберат.
Скандали
Рано утрото на 17 јуни 1972 година, полицијата затворила петмина кои насилно влегле во канцелариите на Демократскиот национален комитет, во зградата Вотергејт во Вашингтон. Кога репортерите од „Вашингтон Пост“ почнале да ја истражуваат заднината на виновниците, откриле дека меѓу крадците имало поранешни службеници од Белата куќа. Покрај тоа, биле платени од таен фонд кој го контролирале членови од персоналот на Белата куќа. Така се појавил скандалот за злоупотреба на власта, во кои биле замешани и Белата куќа и Никсоновиот комитет за кампањата. Никогаш не се појавил решавачки доказ дека Ричард Никсон ја планирал или ја одобрил кражбата, но сведочењата обезбедиле докази за учество на врвни помошници од Белата куќа. Овие судења се познати како Вотергејтска афера.
Роналд Реган ја презел претседателската должност во јануари 1981 година. Неговите осум години на функција довеле до важна промена во јавната политика, но ништо толку фундаментално на внатрешен план, освен серија на скандали во неговата администрација. Претседателствувањето на Џорџ Буш било забележано по серија драматични настани во меѓународните работи и целосно отсуство на идеи по внатрешните прашања. По распаѓањето на Советскиот Сојуз, во 1991 година, САД остана да биде единствена реална велесила во светот. Администрацијата на Буш морала да бара решение за страшната американска воена моќ во светот. Едното решение било драстично да се намали воената сила, а другото решение било да се продолжи со употреба на таа сила, но овој пат, не за да се бори против комунизмот, туку за да ги брани своите економски интереси. Тоа ги повлекло САД во судирите на Средниот Исток.
Понова историја - од 1991 година до денес
На 2 август 1990 година, Ирак го нападна својот сосед богат со нафта, Кувајт. Садам Хусеин објавил дека го анектира Кувајт. За неколку недели, Буш ги убедил речиси сите важни влади во светот да се придружат кон трговско ембарго на Ирак, санкционирано од Обединетите Нации. Тоа значело дека Ирачаните не ќе можат да ја продаваат нафтата на светските пазари, ниту да купуваат производи од странство. Во исто време САД и нивните сојузници распоредиле масовна воена сила долж границите меѓу Кувајт и Саудиска Арабија. На 29 ноември 1990 година Обединетите Нации, на барање на САД, гласале за одобрување на воена акција за да се истера Ирак од Кувајт, ако не се повлече до 15 јануари 1991 година. На 16 јануари 1991 година, американските и сојузничките воздушни сили започнале масовни бомбардирања врз ирачките сили во Кувајт и врз воените и индустриските инсталации во самиот Ирак. Популарноста на Џорџ Буш достигнала рекордна височина по завршувањето на оваа т.н. Заливска војна.
11 септември 2001
Терористичките напади од 11 септември 2001година биле координирани терористички напади на неколку видни цели во САД организирани од Ал-Каеда. Терористичката група се состоела од вкупно 19 учесници од арапските земји, од кои повеќето биле од Саудиска Арабија. Тие, управувајќи четири киднапирани патнички авиони полни со гориво, се урнале во кулите-близначки на Светскиот трговски центар во Њујорк и во зградата на Пентагон близу до Вашингтон. Како резултат на пожарот што настанал од авионското гориво, дошло до структурни оштетувања на кулите во Њујорк, после што и двете кули се урнале, по нив и две соседни згради, а уште три згради биле тешко оштетени.
Во нападите загинале вкупно 2.998 луѓе, од кои 2.603 во Светскиот трговски центар, 246 патници во киднапираните авиони, 125 во Пентагон и уште 24 лица се исчезнати. Во овој збир не се вклучени загинатите 19 терористи.
Терористичките напади предизвикале огромни економски штети: отштетните побарувања од осигурителните компании достигнале вкупен износ од 20,7 милијарди долари, а акциите на њујоршката берза изгубиле во вредност 1,2 трилиони долари.
Политичките ефекти биле што повеќето земји донеле нова легислатива за борба против тероризмот, а САД заедно со своите сојузници објавиле Војна против теророт. Во рамките на оваа војна, преземени се широки воени, полициски и разузнавачки мерки за апсење и уништување на познатите терористички групи ширум светот, како и воено освојување на земји кои го поддржувале тероризмот - како Авганистан и Ирак.
Црна мачка, бел мачор
Црна мачка, бел мачор (Црна мачка, бели мачор; Црна мачка, бели мачор) — српска романтична комедија од 1998 година, во режија на Емир Кустурица. Филмот освоил сребрен лав за најдобра режија на филмскиот Фестивал во Венеција.
Филмските ликови зборуваат на ромски, српски и бугарски јазик.
Заплет
Матко Дестанов, ситен ромски шверцер и профитер, живее со својот син-тинејџер Заре во куќа од трска, покрај реката Дунав, во источна Србија, близу бугарската граница. Тој има планови да украде цел воз шверцувано гориво. За да добие заем што би ја потпомогнал кражбата, тој го посетува Грга Питиќ, стар гангстер во инвалидска количка, кој е стар пријател на Зарије Дестанов, таткото на Матко и дедото на Заре. Матко ги споделува деталите за работата со ортакот по име Дадан, кој има харем, гранати и измами за коцкање. Како и да е, Дадан го измамува и го прекинува договорот со тоа што му дава на Матко пијалак со дрогира и ја извршува работата додека Матко е во несвест. Матко не е во состојба да го врати заемот, па Дадан склучува договор со кој би му го простил долгот доколку Заре се ожени со Афродита, сестрата-џуџе на Дадан. Како и да е, Заре е заљубен во Ида, келнерка која работи во установа управувана од нејзината баба-ромка Суја, а Афродита го чека човекот од своите соништа. Дадан ја присилува Афродита да се ожени заканувајќи и се дека ќе ја шутне во бунар, додека Заре најпрво дознава за договорот да се ожени од Ида, која ги слушнала Дадан и Матко како го испланирале во ресторанот каде што работи. Во меѓувреме, Заре го извлекува Зарије од болницата каде што се наоѓал, со помошта од еден ромски бенд.
588 п.н.е.
588 п.н.е. — година според општоприфатениот календар. Тоа била 588. година пред новата ера, 588. од првиот милениум п.н.е., 88. од 6 век п.н.е. и деветта од 580-тите п.н.е.
Други календари
Годината е броена од страна на различни народи, па се среќава во бројни други календари. Меѓу попознатите се вбројуваат: византискиот, асирскиот, еврејскиот, римскиот, кинескиот, будистичкиот и исламскиот.
Така, во византискиот календар, којшто времето го мери од создавањето на светот според Библијата, на 1 септември 5509 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар, истата трае во текот на 4920 и 4921 година. Според асирскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува од 4750 г. п.н.е, кога се проценува дека бил изграден првиот храм во граот Асур, станува збор за 4162 година. Понатаму, во еврејскиот календар, којшто започнува на 1 септември 3760 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар или околу една година пред создавањето на светот според Евреите, годината се протега во текот на 3172 и 3173 еврејска година. Според календарот на Римјаните, којшто започнува од 753 г. п.н.е., кога браќата Ромул и Рем го основале градот Рим (познато и како Ab urbe condita), годината е избројана како 165.
Во рамките на кинескиот календар, пак, постојат две поделени мислења за почетокот на броењето на годините: едни сметаат дека тоа е 61 година од владеењето на легендарниот Жолт цар или 2637 г. п.н.е.; додека други сметаат дека за почеток треба да се земе годината кога Жолтиот цар станал владетел, т.е. 2697 г. п.н.е. На тој начин, според првото гледиште, 588 година се протега во 2048 и 2049, додека според второто гледиште, годината трае во текот на 2108 и 2109 кинеска година. Будистичкиот календар започнува да го мери времето од 543 г. п.н.е., година во којашто се смета дека Буда достигнал состојба на нирвана, па така годината е 45 пред Буда да ја достигне блажената состојба. Според исламскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува со 622 година, т.е. годината на пребегнувањето на пророкот Мухамед од Мека во Медина (позната и како хиџра), годината се протега во текот на 1246 и 1245 исламска година пред хиџра.
Список на археолошки наоѓалишта во Крушевско
Забелешки
а. Ова наоѓалиште не е заведено официјално од страна на установите во Македонија, односно не се наоѓа во официјалниот Археолошки атлас на Македонија. Наоѓалиштето или се споменува усно во населените места, или е споменато во антрополошките и етногеографските книги за соодветните населби.
Спарта
Спарта (дорски: Σπάρτα атички: Σπάρτη) — град-држава во Стара Грција, ситуирана на реката Еврота во јужниот дел на Пелопонез. Од 650 п.н.е. таа прераснала во доминантна воена сила во регионот, и како таква била признаена за целосен водач на комбинираните грчки сили за време на Грчко-Перскиските војни. Меѓу 431 и 404 п.н.е., Спарта била противникот на Атина за време на Пелопонеската војна. До 362 п.н.е., улогата на Спарта како доминантна воена сила завршила. Спарта со своето славно минато е предмет на восхит за светот; обожувањето и восхитот кон Спарта е наречен Лаконофилија.
Положба, население и социјална структура
Спарта се наоѓала на јужниот дел на Пелопонез, во областа Лаконија низ која тече реката Еврота. Кон крајот на XIX век п.н.е. на Пелопонез се доселиле Дорците кои го создале градот Спарта, кој за кратко време се издигнал и ги потчинил соседните општини и станал држава. Според името на градот и државата почнала да се нарекува Спарта. Во спарта населението се делело на слободно — спартијати и периеки, и неслободно — хелоти- (робови). Спартијатите биле господаречка класа и ги имале сите права, не плаќале даноци и не се занимавале со никаков производствен труд, бидејќи сметале дека трудот е понижувачки. Периеките биле слободни луѓе, но немале политички права. Тие се занимавале со земјоделство, занаетчиство и трговија и морале да плаќаат данок на спартијатите. Хелотите биле робови, сопственост на државата и немале никакви права.
Државно уредување на Спарта
Спарта биле робовладетелска аристократска монархија на чие чело стоеле двајца кралеви-наследници чија власт била ограничена (само во војна не). Највисок орган на власт бил советот на старешини — герузија, составен од 28 доживотно избрани старешини со навршени 60 години. Решенијата на советот ги спроведувало во дело посебно тело составено од 5 члена — ефорат. Тоа тело вршело надзор над работата на советот на старешините. Член на тоа тело можел да стане само Спартанец со навршени 30 години, а биле избирани на една година. Во Спарта постоело и народно собрание составено од сите Спартанци, кое се состанувало еднаш месечно.
Спартанско воспитување
Во спартанската држава главната сила и главната улога ја играла војската и воената организација. Моќта на војската зависела од физичката сила на војниците, а Спартанците воделе исклучително голема грижа за физичкото воспитување на своите деца. Од седмата до осумнаесеттата година сите машки деца биле одземани од родителите, и биле воспитувани во специјални државни училишта — гимназии. Во гимназиите, децата биле обучувани за што поголема физичка издржливост и моќ, биле учени да не чувствуваат страв од непријателот и да чувствуваат неизмерна омраза кон робовите. Наставата се состоела од куси прашања и куси одговори, што е познато како Лаконизам, бидејќи на војникот според Спартанците не му било потребно да зборува долго и убаво. По завршувањето на военото училиште децата стапувале во војска во која служеле до својата 60 година. Благодарение на таквото сурово воспитување, Спартанците станувале храбри и издржливи борци, големи патриоти. На сличен начин биле воспитувани и женските деца, за да станат способни да раѓаат здраво поколение. Со ваквиот воспитен систем, Спартанците создале цврста воена организација и брзо го потчиниле соседното население. Спарта станала најсилна држава на Пелопонез. Другите држави околу неа слабееле и гледајќи како Спарта се засилува, почнале да се плашат да не бидат покорени од неа, и затоа почнале да бараат да станат нејзини сојузници. Така, во VI век п.н.е. бил создаден Пелопонески сојуз во кој раководна улога имала Спарта; таа била апсолутен хегемон во сојузот.
Спарта како тема во уметноста и во популарната култура
Спарта се јавува како тема во дела од уметноста и популарната култура, како:
Хадим Месих-паша
Хадим Месих-паша (? - во ) — османлиски државник и Голем везир на империјата во периодот од 1585-1586 година.
Градови во Белорусија
Постојат две административни поделби во Белорусија. Поголемата единица е областа (вобласць), а помалата е реонот (). Во земјата постојат 6 области и 118 реони.
Во почетокот на 2010 година, 112 населени места имаат статус на град, од кои:
Катонкарагај (округ)
Катонкарагај е округ на покраината Источен Казахстан во Болшенарим. Административен центар на округот е градот Карауил.
Гросенвие
Гросенвие (Großenwiehe; Store Vi) — општина во округот Шлезвиг-Фленсбург, во Шлезвиг-Холштајн, Германија.
Сердар Ферхад-паша
Сердар Ферхад-паша (? - во ) — османлиски државник и Голем везир на империјата во периодот од 1 август 1591 до 4 април 1592 година и во периодот од 16 февруари 1593 до 7 јули 1595 година.
цариградскиот договор од 1590 година исто така е познат и како договорот на Ферхад-паша.
Малјаван
Малјабан или Малјаван бил главниот државен советник на императорот на Ланка, Равана. Малјаван бил почитуван глас во рамките на интелектуалните и кралските кругови во Ланка. Забележано е дека Малјаван бил интелектуалец кој бил добро обучен во стихови и бил познат по тоа што го држел својот став, и покрај тоа што бил несогласувачки глас. Малјаван бил дедо од Дашанана.
Всушност Малјаван бил постар брат на дедото по мајка на Равана, Сумали и некогаш бил поранешен крал на Ланка, подоцна Равана го освоила.
Покрај односите на кралскиот протокол што ги имал со Равана, тој бил дедо на мајката на Равана, затоа имал и двојна врска. Во последната врска, тој бил познат по обидот да ја убеди Равана надвор од протоколните одаи и го советувал како дедо. Равана го почитувал него значително поради нивната врска и заради неговата интелигенција.
Малјаван беше против војната со господарот Рама и се обидел да го убеди Равана да ја пушти Сита; сепак, сите негови совети биле отфрлени од Равана. По смртта на Равана, Малјаван останал на својата функција и станал главен советник на Вибишана, помалиот брат на Равана и третиот внук на Малјаван.
Сопругата на Малјаван била Сундари која била многу убава. Таа имала осум синови - Ваџра Мушти Вироопаакш, Дурмух, Суптагн, Јагјакоп, Мат и Унмат; и една убава ќерка по име Аналаа.
Елипса
Елипса (старогрч. ἔλλειψις, недостаток) – во математиката е крива затворена линија во рамнина, која може да се дефинира како геометриско место на точки чиј збир на растојанија од една точка на елипсата до две фиксирани точки е секогаш еднаков (види ја сликата). Овие две точки уште се нарекуваат фокуси на елипсата, а точката која се наоѓа точно меѓу нив е центар на елипсата.
Доколку двете фокусни точки е една иста точка, се работи за специјален случај на елипса, кој се нарекува круг.
Елипсата е вид конусен пресек. Ако конус е пресечен со рамнина која не ја сече основата на конусот и не е паралелна со неа, пресекот на конусот и рамнината е елипса.
Параметарска равенка на елипса
Размерот на елипсата е определен од две константи, означени со a и b, каде a е должината на големата полуоска, а b, на малата полуоска.
Елипса, чијшто центар е во почетокот на координатниот систем Oxy и нејзината главна оска е по оската x, е определена со канонската равенка:
Истата елипса може да биде претставена со параметарски равенки: При што се користат тригонометриските функции синус и косинус.
Ако елипсата не е со центар во почетокот на координатниот систем, но главната оска ѝ е по оската x, истата може да биде претставена со равенката
каде (h,k) се координатите на нејзиниот центар.
Ексцентрицитет
Формата на елипсата се изразува со бројка, наречена ексцентрицитет на елипсата, која се означува со e. Ексцентрицитетот е поврзан со a и b преку равенството каде c (линеарниот ексцентрицитет на елипсата) е еднаков на растојанието од центарот до кој било од фокусите.
Ексцентрицитетот е позитивен број меѓу 0 (во случај на круг) и 1.
Колку е поголем ексцентритетот, толку е поголем односот на a со b и следователно елипсата е поиздолжена.
Растојанието меѓу фокусите е 2ae.
Површина
Површината на елипсата е:
каде a и b се полупречници на елипсата, а пи = 3,14159... математичка константа. До формулата за површината се дошло со пресметки со помош на интеграли.
Доказ. Четвртина од површината на елипсата во канонски облик е во првиот квадрант. Спрема тоа површината на целата елипса е Со што доказот е завршен.
Обем
Обемот на елипсата може да се претстави на разни начини:
Бесконечни редови:
Што е исто што и:
Добра апроксимација на оваа вредноста направил Рамануџан:
Која може да се запише и како:
Во специјален случај, кога помалата оска е двојно помала од поголемата оска, важи:
Својства како рефлектор
Ако имаме елипсовидно огледало со извор на светлина во еден од фокусите, тогаш сите зраци ќе се рефлектираат кон една точка - вториот фокус. Бидејќи нема друга крива со ова својство, истото може да се искористи како алтернативна дефиниција за елипса.
Елипсата во физиката
Јохан Кеплер открил, дека орбитите, кои планетите ги опишуваат околу Сонцето, се со форма на елипса. Тоа е и првиот закон на Кеплер. Подоцна Исак Њутн објаснил, дека тој факт е природен резултат од неговиот универзален закон за привлекување.
Елипсоид
Во тридимензионалниот координатен систем обликот елипса се вика елипсоид. Во геометријата елипсоидот е тело кое во однос на топката е благо сплескано.
Вилијам Парсонс
Вилијам Парсонс, 3-тиот Ерл од Рос {{{lang-en|William Parsons, 3rd Earl of Rosse}}; – ) — англиско-ирски астроном и изработувач на неколку телескопи. Неговиот телескоп „Левајатан“, изграден во 1845 г., важел за најголем во светот сè до почетокот на XX век. Од 1807 до 1841 г. го носел звањето Барон Оксмантон, по што ја наследил ерловската титула од татка си и бил познат како Лордот Рос.
Живот
Парсонс е роден во градот Јорк, Англија. Образованието го стекнал на колеџот Тринити при Даблинскиот универзитет, а потоа на колеџот Модлин при Оксфордскиот универзитет, дипломирајќи математика во 1822 г со највисоки оценки. Со смртта на татко му Лоренс во 1841 г. Парсонс ја наследил благородничката титула ерл и голем посед во грофовијата Кингс (денес Офали), Ирска.
Во 1836 г. се оженил и потоа имал 13 деца, од кои само четири доживеале полнолетство.
Покрај интересот за астрономијата, Парсонс бил пратеник во Британскиот парламент за грофовијата Кингс од (1821-1834) г., претседател на Британското научно здружение (1843–1844), член на Домот на лордовите (од 1845), претседател на Кралското друштво (1848–1854) и канцелар на универзитетскиот колеџ Тринити во Даблин (1862–1867).
Научна работа
Користејќи се со телескопот, Парсонс спровел истражувања со кои ја открил спиралната природа на некои маглини, кои денес се познати како спирални галаксии. Најпознато меѓу овие откритија е објектот M51 кој го нарекол „Вител“.
Парсонс е кум на Раковидната Маглина (M51/NGC 1952), која ја нацртал во облик на ова животно според набљудувањата со постариот 91-сантиметарски телескоп. Неколку години подицна, Парсонс ја набљудувал истата со 1,8-метарскиот телескоп и овојпат направил многу поточен цртеж, кој изгледал доста поразлично, но сепак првичното име продолжило да се користи и понатаму.
Главен поттик на Парсонс во истражувањето на маглините претставувал обидот за разрешување на маглинската хипотеза, која претполага дека планетите и ѕвездите се образуваат со гравитација која делува врз гасовити маглини. Самиот Парсонс не верувал дека маглините се гасовити, туку од ѕвездена природа, т.е. дека се составени од ситни ѕвезди кои највеќето телескопи не може да ги раздели поединечно. Во 1845 г. Парсонс и неговите техничари објавиле дека добиле јасна (разделена) слика од поединечните ѕвезди од кои е сочинета маглината Орион со помош на „Левијатан“. Ова тврдење имало големи космолошки и филозофски импликации, поради големата тековна расправа дали вселената се развивала или пак е создадена каква што е. Маглената хипотеза одела во полза на првото мислење, додека пак Парсоновиот став одел во полза на второто. Најголемиот научен противник на Парсонс бил Џон Хершел, чии наоди од сопствените инструменти укажувале дека Орион е вистинска маглина (гасна, а не ѕвездена). Обајцата тврделе дека инструментите на противникот „не чинат“, но ниеден од нив не произлегол со доволно убедливи научни докази во полза на неговото тврдење, па проблемот останал нерешен. Конечниот заклучок за гасната природа на маглините дошол дури подоцна, со спектроскопските наоди на Вилијам Хагинс.
Во 1878 г. синот на Парсонс ги објавил татковите откритија во билтенот на Кралското даблинско друштво, вклучувајќи 226 објекти од Новиот општ каталог или NGC)
Изградени телескопи
Во својот работен век, Парсонс изработил различни рефлекторски телескопи. со параболични огледала од лиен метал.
Еделак-Санкт Михаелисдон
Црковна парохиска општина Еделак-Санкт Михаелисдон (Kirchspielslandgemeinde Eddelak-Sankt Michaelisdonn) — поранешна општинска заедница во округот Дитмаршен, во Шлезвиг-Холштајн, Германија. Се наоѓала близу Килскиот Канал, околу 25 километри јужно од Хајде и 10 километри северно од Брунсбител. Нејзиното седиште било во Санкт Михаелисдон. Во јануари 2008 година била споена со општинската заедница Црковна општинска заедница Бург-Зидерхаштет со која ја создале општинската заедница Бург-Санкт Михаелисдон. Општинската заедница Црковна парохиска општина Еделак-Санкт Михаелисдон се состоела од следниве општини:
Зрзески манастир
Зрзески манастир (се среќава и како Зрзенски манастир или Зрзевски манастир) или '''манастир „Св. Спас''' — манастир во средишниот дел на Македонија, на јужните падини на планината Даутица, во близина на селото Зрзе. До него се пристигнува по асфалтен пат којшто поминува низ прилепските села Ропотово, Пешталево, Костинци и Зрзе. Манастирот е прогласен за споменик на културата. Тој е епископско седиште на хераклејскиот епископ Климент.
Манастирот најверојатно бил изграден некаде во XIV век од монахот Герман за време на владеењето на српскиот цар Стефан Душан, што е поткрепено со натписот сместен на надворешниот ѕид од јужниот влез на главната манастирска црква. Првобитната манастирска целина зафаќала површина од околу 7.000 м2. Таа имала утврдени ѕидини и одбранбени кули, а нивниот распоред е забележлив и во денешниот изглед на манастирот кој е со помала површина. Денес, манастиската целина ги вклучува црквите „Св. Преображение“ и „Св. Петар и Павле“, а како негов метох се јавува и црквата „Св. Никола“ во селото Зрзе.
Во манастирот има активен монашки живот, а откриено е постоење на средновековна монашка населба којашто со сигурност броела 48 функционални целини, познати како испосници, тихувалишта, платоа за општење и сл., како и делови од уште 17 објекти.
Историја
Монашкиот живот на ова место најпрвин се одвивал во месноста Кале, кое се наоѓа на околу 150 м североисточно од овој манастир. За ова сведочат остатоците од стара базилика, во укрепено место кое некогаш служело и како збег за населението.
Манастирот претрпел повеќе уривања и обновувања низ историјата, а за тоа сведочат и документите за активниот живот во него од периодот на изградба на манастирската црква во XIV век. Во црквата и на нејзините доградби се сочувани повеќе натписи кои даваат сознанија за историјата на манастирот, неговата архитектура, фрескописот, иконописот и другите активности во него. Во близина на манастирот се откриени и остатоци од цркви посветени на Свети Константин и Елена, Свети Архангел Михаил и Свети Атанасиј, што укажува дека во манастирот имало монашки живот, а овие цркви веројатно претсавувале манастирски скитови. Недалеку од манастирот е откриена и ранохристијанска базилика од V-VI век во којашто во 1963/1964 година бил пронајден бакарен крст енколпион.
Првични податоци за црквата се добиваат од обемниот текст над поранешниот јужен влез на црквата од надворешната страна којшто денес е тешко читлив. Текстот бил напишан во 1400 година и од него се дознава дека манастирот бил подигнат од страна на монахот Герман. По неговата смрт, управувањето со манастирот го презеле неговите внуци митрополитот Јован и неговиот брат Макариј — обајцата зографи. Со потпаѓањето под отоманска власт, браќата му го препуштиле манастирот на нивниот кмет Константин и на неговите синови Јаков, Калојан и Димитар. Манастирот почнал да пропаѓа по смртта на кметот Константин и веројатно на неговите синови, па во почетокот на XVI век имало сериозни оштетувања, а дури биле урнати и сводовите на црквата. Првобитната црква била обновена околу 1535 година, кога дошло и до ново зографисување.
Во првата половина од XVII век биле извршени пообемни зафати за проширување на манастирската целина, така што кон северната страна била доградена црквата „Св. Петар и Павле“, а подоцна била обновена и станала позната како „Овчарска црква“. Доградба од тој период имало и на јужната страна, каде што денес се забележуваат остатоци во темелите. Кон западниот дел, како и кон придодадените северен и јужен додаток на црквата „Св. Преображение“ бил дограден отворен трем на дрвени столбови. Но, кон средината на XVIII век, во манастирот се засолнил османлискиот одметник војводата Матлија, кој вршел напади и грабежи, а притоа настрадал и манастирот. Во текот на XIX век, доградби биле извршени на „Св. Петар и Павле“, целосно бил соѕидан надворешниот трем на црквата „Св. Преображение“, а во тој период била подигната и камбанаријата.
Последното обновување на манастирот било завршено во февруари 2015 година со финансиска поддршка од Министерството за култура. Со зафатите бил обновен манастирскиот конак, а биле обновени и маѓерницата, кулата до влезната порта, североисточниот бедем, како и горната порта. Истовремено со обновувањето на манастирот бил изграден и локалниот пат којшто води до манастирот, а зафатот бил изведен од страна на Јавното претпријатие за државни патишта.
Градби
Во склоп на манастирот влегуваат две цркви, монашки конаци, манастирско ѕвоно, неколку чешми, стопански и помошни објекти. Во минатотом, манастирот поседувал имот кој вклучувал: корија во планините Баба и Краста; воденица крај селската река; лозја во околината на селото од кои манастирот берел 50-60 товари лозје; чифлик во селото со две куќи и 200 слогови за два плуга, земја за еден плуг во селото Маргари; и по една ливада во селата Зрзе и Маргари, од кои на зрзеската се коселе 80-100 коли сено, а на маргарската 20-30 коли. Манастирот во минатото произведувал и тутун, но Турците и Арнаутите го присвоиле правото за садење тутун затоа што го криумчареле и го продавале по ниски цени на откупувачите.
Црква „Св. Преображение“
Црквата била изградена во XIV век, а била обновена околу 1535 година. Таа претставува засводена еднокорабна црква со полукружен свод и полукружна внатрешна апсида. Фрескописот во внатрешноста на црквата бил изработен во XVI и XIX век.
Црква „Св. Петар и Павле“
Црквата била изградена во XVII век, а била доградена во текот на XIX век. Во внатрешноста на црквата има фреска на којашто е претставен овчар во народна носија за кого постои легенда дека бил убиен додека бел од арнаутите. Поради оваа легенда, храмот е познат и како „Овчарска црква“.
Ѕвоно
Манастирското ѕвоно се наоѓа во неговиот средиштен дел, во близина на црквата „Св. Петар и Павле“. Тоа е прикачено на бела мермерна рамка којашто се издига над еден од манастирските ѕидови. На него се среќава следниот натпис на српски јазик:
Сие звоно приложено цркви Зерзанској в окружие Прилепском храма св. Преображенију… Господином ктитори ереи Христофор и Костантин Ђеорђевић жител Зерзески. У Новом Саду, 1837. Салио… Георгие Јосиф Петровић.
Археолошки наоди
Во манастирската целина е сместено истоименото археолошко наоѓалиште, каде што се пронајдени бројни артефакти коишто потекнуваат од времето пред изградбата на манастирот. Од бронзенето време се откриени пештера во карпа под подот на средновековна пештерна црква со остатоци од керамички садови коишто се калцифицирани врз површината карпата; од раноантичкиот период се среќаваат остатоци од објекти во западниот дел од манастирскиот двор; а од доцноантичкиот период се откриени акропол распространет на горното плато од бигорската карпа во облик на утврдување (со бедеми, кули и сл.), необѕидано подградие со градби распространети на јужните и источните падини од возвишението, како и ранохристијанска базилика од V-VI век на висорамнинката, на околу 100 метри северно од манастирот. Откриени се и единечни наоди од садова керамика од бронзеното време и раната антика при нестручни ископувања или како површински наоди.
Артефакти во дворот на манастирот
Харли (ледник)
Ледникот Харли (Антарктик)  (-67.56667°N, -68.53333°W) е глечер помеѓу Планината Гаудри и Планината Лиотар, тече на исток во Заливот Рајдер, Островот Аделаида, Антарктикот.
Зрзески манастир
Монашка населба
Во периодот од 2008 до 2009 година биле спроведени систематски археолошки истражувања на јужната, источната и северната падина на бигорската карпа, како и на делови од горното плато на карпата. Со истражувањето биле откриени остатоци од средновековна монашка населба, којашто со сигурност броела 48 функционални целини, познати како испосници, тихувалишта, платоа за општење и сл., како и делови од уште 17 објекти. Составните делови на монашката населба се распоредени на седум рамништа, а од стратиграфските анализи и функционални согледувања се издвојуваат три основни периоди на постоење.
Харли (ледник)
Именуван е од Комитетот за имиња на места на Обединетото Кралство во 1977 година по Алек Џ. Харли, механичар Британска Антарктичка анкета во Станица Хали, 1975–76, и Станица Ротера, 1976–77.