cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ПЗУ „Филип Втори“
Почетоци
Првиот опериран пациент во ПЗУ Филип Втори е кочанчанецот Коста Шапков, кој бил опериран на 1 март 2000 година, при што му бил вграден трократен бај пас на операција што траела цели 4 часа.
ПЗУ „Филип Втори“ е сместена во зградата на Воената болница во Скопје.
Оддели
Кардиохирушкиот центар има оддели и тоа:
Касаба
Касаба - помало провинциско муслиманско место од отворен тип, чие население главно се занимавало со градската стопанство. Во нашите краеви, денес е историско име за многу мала населба од градски вид во поранешното Отоманско Царство.
Потекло на името
Зборот касаба е од турско потекло, што значи: мал град, гратче. Меѓутоа, зборот е преземен од арапскиот јазик, со значење тврдина, утврдена населба, па затоа е близу до поимот средновековен град.
Ади (Башино Село)
Ади — речни острови на Вардар кај селото Башино Село, во средишниот дел на Македонија.
Вкупно има два речни острови, од кои еден е именуван како Дрњевица.
Местоположба
Овие големи речни острови се наоѓаат во средишниот дел на Македонија, кај селото Башино Село, во близина на градот Велес.
Опис
Дрњевица некогаш бил долг 410 метри, а широк 100 метри, но според последните снимки (2022 г.), островот е уништен и ја нема некогашниот изглед и е поделен на повеќе помали островчиња.
Ноктурно
Ноктурно (италијански јазик Notturno, француски јазик Nocturnal, германски јазик Nachtmusik– „ноќна музика“) е музичка композиција сонувачкиг, меланхоличен карактер.
Кржишче кај Чатеж
Кржишче кај Чатеж (словенечки: Kržišče pri Čatežu) — населба во Општина Литија во средна Словенија. Областа е дел од историскиот регион Штаерска. Населбата сега е вклучена во Засавскиот статистички регион.
Ортогоналност
Ортогоналност (уште и нормалност) – во алгебрата и геометријата претставува врска помеѓу два или повеќе објекти, и тие исполнуваат одредени услови. Во елементарната геометрија се вели дека двете прави во рамнината се меѓусебно ортогонални акко аголот меѓу нив е 90°.
Односот на нормалноста помеѓу два објекти -{a}- и -{b}- често се означува како:
Исто така:
Ортогонални вектори
Нека се дадат два вектора -{a = (a1, a2, ..., an)}- и -{b = (b1, b2, ..., bn)}- од -{Rn}-. Овие два вектора се ортогонални ако:
439 п.н.е.
439 п.н.е. — година според општоприфатениот календар. Тоа била 439. година пред новата ера, 439. од првиот милениум п.н.е., 39. од 5 век п.н.е. и последна од 430-тите п.н.е.
Други календари
Годината е броена од страна на различни народи, па се среќава во бројни други календари. Меѓу попознатите се вбројуваат: византискиот, асирскиот, еврејскиот, римскиот, кинескиот, будистичкиот и исламскиот.
Така, во византискиот календар, којшто времето го мери од создавањето на светот според Библијата, на 1 септември 5509 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар, истата трае во текот на 5069 и 5070 година. Според асирскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува од 4750 г. п.н.е, кога се проценува дека бил изграден првиот храм во граот Асур, станува збор за 4311 година. Понатаму, во еврејскиот календар, којшто започнува на 1 септември 3760 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар или околу една година пред создавањето на светот според Евреите, годината се протега во текот на 3321 и 3322 еврејска година. Според календарот на Римјаните, којшто започнува од 753 г. п.н.е., кога браќата Ромул и Рем го основале градот Рим (познато и како Ab urbe condita), годината е избројана како 314.
Палеокоприва
Палеокоприва (Κνίδη, Палеокниди; до 1957 г. : Παλαιοκόπριβα, Палеокоприва ) — напуштено село во Егејска Македонија, општина Гребен, област Западна Македонија.
Географија
Околу 3 километри северно од Коприва, на надморска височина од 690 метри, до граѓанската војна постоело макото село Палеокоприва кое административно влегувало во составот на општината Коприва.
Историја
Изгледа дека се работи за постарата населба Коприва, одамна напуштена од месните жители кои изградиле нова населба позната како Коприва. Во постарите статистики Палеокоприва не се спомнува, што укажува дека била сосема напуштена. Обновена е во 1923 година, кога тука биле населени 15 бегалски семејства со вкупно 40 жители, колку што броело селото во пописот од 1928 година, а во пописот од 1940 година селото е евидентирано со 61 жител. Палеокоприва настрадала во времето на Граѓанската војна и повеќе не била обновена.
Пактот на Омар
Пактот на Омар (познат и како Договорот на Омар или Законите на Омар; شروط عمر или или ), е апокрифен договор меѓу муслиманите и христијаните од Сирија, Месопотамија или Ерусалим што подоцна добил статус на канон во исламското законодавство. Постојат неколку верзии на пактот кои се разликуваат според структурата и одредбите. Пактот му се припишува на вториот калиф Омар ибн ал-Хатаб. Сепак, некои ориенталисти се сомневаат во тоа, и договорот го припишуваат на исламските учени од 9 век или на калифот Омар II. Овој договор не смее да се меша со „Договорот за осигурување на Омар за безбедноста на луѓето од Алија“ (al-ʿUhda al-ʿUmariyya, العهدة العمرية).
Овој пакт е список на права и забрани за немуслиманите. Доколку се придржуваат кон правилата, на немуслиманите им се гарантира личната сигурност, сигурноста на нивните семејства и на нивниот имот. Според Ибн Тајмија, еден од правниците кои ја прифаќаат автентичноста на пактот, немуслиманите имале право „да се ослободат себеси од пактот на Омар и да стекнат ист статус со муслиманите ако се пријават во војска и ако се борат рамо до рамо со муслиманите во битка."
Содржина
Постојат неколку верзии на овој пакт, кои се разликуваат според вокабуларот или редоследот на зборовите, како и во деталите и одредбите.
Одредбите:
Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Кладник
Успение на Пресвета Богородица — главна селска црква во селото Кладник.
Местоположба
Црквата е сместена на самото сретсело.
Кониче
Кониче — село во Србија во општината Тутин во Рашкиот Округ. Според пописот од 2011 година, имало 233 жители.
Демографија
Во Кониче живеат 203 полнолетни жители, а просечната возраст на населението е 29,9 години (29,5 за мажи и 30,3 за жени). Во населбата има 60 домаќинства, а просечниот број на членови по домаќинство е 5,37.
Број на жители по години:
Знаме на Макао
Знамето на Макао има зелена основа на која во центарот се наоѓа лотосов цвет под кој се наоѓа стилизиран мост и река во бела боја. Над лотосовиот цвет има пет жолти ѕвезди.
Гросбартлоф
Гросбартлоф (Großbartloff) — општина во округот Ајхсфелд, во Тирингија, Германија.
NGC 1766
NGC 1766 — расеано ѕвездено јато во соѕвездието Маса, заведено во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Откривање
Објектот е откриен во декември 1834 година од страна на Џон Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 1766 е од видот OCL. Видливиот сјај со голо око изнесува 12,2 m. NGC 1766 има само една позната привидна димензија, која изнесува 0,7'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 4 ч 55 м 57,7 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, - 70° 13' 31".
Други поделби
Проучување на NGC 1766 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 444; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 9165.
Гејрангер-фјорд
Гејрангер-фјорд (Geirangerfjorden) — фјорд во областа Сунмере, сместен во најјужниот дел на округот Мере ог Румсдал во Норвешка. Ова е 15 км долг ракав на фјордот Стур-фјорд (Голем Фјорд). На завршетокот на фјордот се наоѓа селцето Гејрангер.
Овој фјорд е едно од најпосетуваните туристички места во Норвешка и од 2005 г. е заштитен од УНЕСКО како светско наследство, заедно со фјордот Нереј-фјорд, иако овој статус се доведува во прашање со планиранираната изградба на далноводи.
На Гејрангерфјорд постојано му се заканува планината Окернесет која е готова да одрони во фјордот. Ваквиот одрон би предизвикал цунами, кој за 10 минути би ги подогил блиските места како Гејрангер и Хелесилт.
Во местото оперира и автомобилски траект кој воедно служи и како туристички брод. Тој плови долж фјордот помеѓу селата Гејрангер и Хелесилт.
Водопади
Најзначајни водопади Гејрангер-фјорд се т.н. „Седум Сестри и Додворувачот“. Двата водопада се наоѓаат еден наспроти друг, од кои едниот е „додворувачот“ кој изгледа како да им се додворува на сестрите.
Друг позабележителен водопад во фјордот е „Невестински Превез“, така наречен бидејќи изгледа како тенок превез врз карпите кога сонцето го грее одзади.
Десанка Миљовска
Десанка (Деса) Миљовска, родена Мириќ (, —, ) —  првоборец, учесник во НОБ, професор по социологија на Филозофскиот факултет, еден од основачите на Катедрата по социологија.
Животопис
Миљовска е родена во Призрен, Косово на 21 мај 1918 година, во многудетно чевларско семејство. Средното образование и учителската школа ја завршила во Белград. Се запишала на педагошката група при Филозофскиот факултет во Скопје во 1937 година, а дипломирала на Филозофскиот факултет во Белград после Втората светска војна во 1948 година, каде што и докторирала на тема „Класните сили на национално-револуционерното движење на македонскиот народ во втората половина на 19 век“ во 1962 година. Во 1950 година била избрана за доцент, а во 1962 годиназа вонреден професор. Како редовен професор по предметотопшта социологија на Филозофскиот факултет во Скопје била назначена во 1970 година. Остварила студиски престој во Париз од 1954 до 1955  и во Бостон од 1962 до 1963 година, каде што се запознала со методите на социолошките истражувања. Ги вршела функциите претседател на Советот за школство на НРМ и претседател на Советот за култура на НРМ. Била декан на Филозофскиот факултет во Скопје од 1963 до 1965 година. Објавила преку 50 научни труда од социологијата и македонската историја. По кратко боледување, на 13 септември 2013 година починала во Скопје на 95 години. Нејзин сопруг бил Кирил Миљовски. Мајка е на проф. д-р Јане Миљовски.
Фиш (Намибија)
Фиш (англиски: Fish River, африканс: Visrivier, „риба“) е река во Намибија.
Опис
Реката е долга 650 километри долга и тече од планината Науклуфт, која е на 150 км оддалеченост од Мариентал. Оттука, текот е целосно блокиран, и реката добива вода од околни мали притоки. Течението е сезонско, каде во зима скоро и да се исушува. И покрај ова, на течението на реката се наоѓа Кањонот на реката Фиш. Овој кањон е 160 километри долг и има длабочина од 550 метри. Реката Фиш се влева во реката Орање на границата со ЈАР, на 100 км оддалеченост од Атлантскиот Океан.
NGC 3848
NGC 3848 — леќеста галаксија во соѕвездието Девица, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3848 се споменува и како NGC 3822, UGC 6661, MCG 2-30-15, IRAS 11395+1033, HCG 58A, CGCG 68-33.
Откривање
Објектот е откриен на 15 март 1784 година од страна на Вилијам Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 3848 е од видот S0. Видливиот сјај со голо око изнесува 13,1 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14 m, додека површинскиот сјај изнесува 13,1 m/лм2. NGC 3848 има привидни димензии од 1,4' х 0,8'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Положбениот агол на објектот е во износ од 178°.
Други поделби
Проучување на NGC 3848 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 36319. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 192; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 860. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 468.
Карвансарај
Карвансарај — гостилница со преноќиште, за одмор на патниците што патуваат со караван и со голем двор за сместување на коњите и стоката при нивното долго патување. Главно се наоѓале во Азија, Северна Африка и Југоисточна Европа. Карвансараите значително придонеле за создавање на Патот на свилата.
Караванските станици биле сместени на места што обезбедувале одмор и сместување за луѓето и товарните животни, складишта за стоката и заштита на учесниците во караванот. Овие места се наоѓале покрај патиштата. Застанувањето на караванот значело можност за понуда на сместување за луѓе и стоки, закрепнување, замена на коњи, но и размена на стоки (купување и продавање), така што многу каравански станици на крајот прераснале во трговишта.
Уметноста во 1523 година
1523 година во уметноста содржи некои значајни настани.
Хексода
Хексода – вид на електронска цевка со шест електроди сместени во стаклен или мтален балон со вакуум.
Загреаната катода емитува електрони кои одат кон позитивната анода. Решетките кои се наоѓаат меѓу катодата и анодата овозможуваат регулација на струјата во цевката и нејзина употреба во улога на мешач на сигналите, обично во локален осцилатор на радиоприемник.
Историја
За историјатот да се погледа статијата Електронска цевка.
Начин на работа и опис
Со оглед дека на експоненцијалните пентоди им бил потребен голем регулационен напон, за потребите на регулација на високофреквенциско засилување и мешање во локалниот осцилатор во меѓуфреквенцискиот степен на радиоприемникот воведена е хексодата.
Оваа електронска цевка има две контролни решетки, G1 и G3. На G1 се доведува наизменичен напон кој врши прво управување на анодната струја. Другата контролна решетка G3 исто така врши управување на анодната струја. Заедно ти го модулираат протокот на електрони низ цевката и така е постигнато едноставно мултипликативно мешање на сигналите. Ова мешање го смалува бројот на хармоници во излезниот сигнал во однос на диодното или транзисторското мешање, бидејќи се генерираат само честоти суми и разлики, а не нивните хармоници.
Пример на ваква цевка е АН-1.
Примена
Хексодите обично се користени во меѓуфреквенцискиот степен во локалниот осцилатор на радиоприемниците.
Державин
Державин може да се однесува на:
Уметноста во 1524 година
1524 година во уметноста содржи некои значајни настани.
Црква Света Софија (Истанбул)
Света Софиja (Ayasofya; ; Sancta Sophia), официјално позната како Голема џамија „Света Софија“ (Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi, آياصوفيا  كبير جامع  شريف), а порано како Црква „Света Софија“ (Ayasofya Kilisesi; ; Ecclesia Sanctae Sophiae) и како музеј (Ayasofya Müzesi) — поранешна православна базилика, која во текот на својата историја била претворена во џамија, подоцна во музеј, а денес повторно се користи како џамија. Објектот се наоѓа во реонот Фатих во Истанбул, Турција. Во периодот кога била изградена, односно во 4 век, до 1453 година служела како византиска катедрала на Цариград, освен во периодот од 1204 до 1261 година, кога била претворена во римокатоличка катедрала по заземањето на градот од страна на крстоносците и основањето на Латинското Царство. Како џамија, објектот служел од 29 мај 1453 година до 1931 година, кога истата била затворена. Од 1 февруари 1935 до 2020 година претставувала музеј. Во јули 2020 година повторно била претворена во џамија.
Црквата е посветена на Логосот, второто лице на Света Троица и својот празник го има на 25 декември, на годишнината од раѓањето на Исус Христос. И покрај тоа што понекогаш објектот се нарекува Санкта Софија, како што во времето се нарекувала, Софија е фонетски правопис на грчкиот збор кој во превод означува мудрост. Така, целосното име на објектот на грчки е: Ναός τῆς Ἁγίας τοῦ Θεοῦ Σοφίας или во превод Црква на светата божја мудрост. Името „Софија“ не е поврзано со маченичката Софија.
Градбата е позната по својата голема купола, која се смета дека е олицетворение на византиската архитектура и дека ја променила историјата на архитектурата. Оваа катедрала била најголема во светот речиси илјада години, со изградбата на катедралата во Севиља во 1520 година. Сегашната зграда првично била изградена како црква во периодот од 532 до 537 година, по наредба на византискиот цар Јустинијан I, и тоа на местото на поранешни две цркви кои биле разрушени и уништени. Градбата била дизајнирана од страна на грчките научници Исидор Милетски и Антимиј Тралски, познати во тоа време теоретичари во архитектурата и математиката.
Црквата содржи голема збирка на свети мошти, како и 49 метри сребрен иконостас. Објектот бил седиште на патријархот на Цариград и главна катедрала во православниот свет речиси илјада години. Во неа се случил и т.н. Голем раскол на црквата или Големиот раскол, кога кардиналот Хамберт во 1054 година бил екскомунициран од Михаил Керулариј.
Комплексот останал да се користи како џамија до 1931 година, кога бил затворен за јавноста четири години. Тој бил повторно отворен во 1935 година како музеј од страна на секуларната Република Турција Според податоците објавени од Министерството за култура и туризам, Света Софија била најпосетувана туристичка атракција во Турција во 2015 и 2019 година.
На почетокот на јули 2020 година, Државниот совет ја поништил одлуката на Кабинетот од 1934 година за основање на музејот, укинувајќи го статусот на споменикот, а последователниот декрет на турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган наредил преквалификација на Света Софија како џамија. Декретот од 1934 година бил прогласен за незаконски и според отоманскиот и турскиот закон бидејќи вакафот на Света Софија, даден од султанот Мехмед, го назначил местото за џамија; предлагачите на одлуката тврделе дека Света Софија е лична сопственост на султанот. Ова редизајнирање е контроверзно, предизвикувајќи осуда од турската опозиција, УНЕСКО, Светскиот совет на црквите, Меѓународната асоцијација за византиски студии и многу меѓународни лидери.
Црква на Констанциј II
Според пишувањата на Сократ Схоластик од 440 година, црквата била довршена од страна на царот Констанциј II: „ја изгради Големата црква покрај онаа наречена Ирина, која бидејќи беше премала, таткото на царот [Константин] ја зголеми и разубави“. Според традицијата и верувањата кои датираат од 7 век или 8 век, христијанскиот храм бил изграден уште од времето на Константин Велики. Хесихиј Милетски напишал дека Константин ја изградил Света Софија со дрвен покрив и отстранил 427 (најчесто пагански) статуи. Хроничарот од 12 век, Јоан Зонара, ги усогласува двете мислења, пишувајќи дека Констанциј ја санирал изградбата која била осветена од страна на Евсевиј Никомедиски откако самата градба пропаднала и се срушила. Според историските податоци, Евсевиј бил Цариградски патријарх од 339 до 341 година, а Константин Велики починал во 337 година, па според ова се смета дека е можно првата црква да била изградена токму во нивно време. Првиот храм претставувал традиционална латинска базилика и се смета дека била една од најистакнатите споменици од тоа време.
Блиската црква посветена на Света Ирина („Светиот мир“) била завршена порано и служела како катедрала додека не била завршена Големата црква. Покрај Света Ирина, нема податоци за големи цркви во центарот на градот пред крајот на 4 век. Ровланд Мејнстоун тврдел дека црквата од 4 век сè уште не била позната како Света Софија. Иако нејзиното име како „Големата црква“ имплицира дека била поголема од другите цариградски цркви, единствените други големи цркви од 4 век биле црквата Свети Мокиј, која се наоѓала надвор од Цариградските ѕидини и можеби била до гробиштата, како и црквата „Свети Апостоли“.
За самата црква е познато дека имала дрвен покрив, завеси, столбови и влез кој гледал кон запад. Веројатно имал нартекс и е опишан како облик на Римски циркус. Ова може да значи дека имала план во форма на латинската буква U, слично како базиликите изградени во истиот период во Рим. Меѓутоа, можеби била и поконвенционална трикорабна, четири или петкорабна базилика, можеби слична на првобитната црква на Светиот гроб во Ерусалим или на црквата на Исусовото раѓање во Витлеем. На зградата најверојатно и претходела атриум.
Според Кен Дарк и Јан Костенец, дополнителен остаток од базиликата од 4 век може да постои во ѕидовите западно од Јустинијановата црква. Горниот дел на ѕидот е изведен со тули со печати од 5 век, но долниот дел е изграден со тули типични за 4 век. Овој ѕид веројатно бил дел од пропилеумот на западниот дел и на Константиновата и на Теодосиевата Голема црква.
Објектот бил придружуван од крстилница и скеуофилакон. Хипогеј, можеби со мартириум над него, бил откриен пред 1946 година, а остатоците од ѕид од тули со траги од мермерна обвивка биле идентификувани во 2004 година. Хипогејот бил гроб кој можеби бил дел од црквата од 4 век или можеби бил од Византион. Според Паладиј, скеуофилаконот имал кружен план на подот, а бидејќи некои базилики во форма на буквата U во Рим биле погребни цркви со прицврстени кружни мавзолеи (Мавзолејот на Константина и Мавзолејот на Елена), можно е првично да имал погребален карактер, иако до 405 година неговата употреба се променила. Во еден документ, една жена наречена Ана ја донирала земјата на која била изградена црквата во замена за правото да биде погребана таму.
Ископувањата на западната страна на местото на првата црква под ѕидот на пропилеумот откриваат дека првата црква била изградена на пат широк околу 8 метри. Според раните извештаи, првата црква Света Софија била изградена на местото на антички пагански храм , иако нема артефакти што го потврдуваат тоа.
Цариградскиот патријарх Јован Златоуст дошол во конфликт со царицата Елија Евдоксија, сопруга на царот Аркадиј (383–408), и бил испратен во прогонство на 20 јуни 404 година. Во текот на следните немири, оваа прва црква во голема мера била запалена. Паладиј забележал дека скеуофилаконот од 4 век го преживеал пожарот. Според Дарк и Костенец, пожарот можеби ја зафатил само главната базилика, оставајќи ги непроменети околните помошни објекти.
Црква на Теодосиј II
За изградбата на втората црква било наредено од страна на царот Теодосиј II, кој ја отворил на 10 октомври 415 година. Notitia Urbis Constantinopolitanae, список на споменици од 5 век, ја именува Света Софија како Magna Ecclesia, „Голема црква“, додека поранешната катедрала Света Ирина се нарекува Ecclesia Antiqua, „Стара црква“. Во времето на Сократ Цариградски околу 440 година, „двете цркви [биле] оградени со еден ѕид и биле опслужувани од истото свештенство“. Така, комплексот би опфатил голема површина вклучувајќи ја и идната местоположба на болницата на Свети Сампсон. Доколку пожарот од 404 година ја уништил само главната базилика од 4 век, тогаш Теодосиевата базилика од 5 век можеби била опкружена со комплекс изграден првенствено во 4 век.
За време на владеењето на Теодосиј II, постарата сестра на царот, Августа Елија Пулхерија (р. 414–453) била предизвикана од патријархот Несториј (р. 10 април 428 – 22 јуни 431 година). Патријархот не дозволувал пристап на Августа до светилиштето на „Големата црква“, најверојатно на 15 април 428 година .Според анонимното Писмо до Козма, девицата, промотор на култот на Дева Марија која вообичаено се причестувала во Евхаристијата во светилиштето на претходниците на Несториј, барала право на влез поради нејзината еквивалентна положба на Богородица - Дева Марија. – „откако го роди Бога“. Нивните теолошки разлики биле дел од контроверзноста околу титулата „Богородица“ што резултирала со Соборот во Ефес и поттикнување на монофизитизмот и несторијанството, доктрина, која ја отфрла употребата на титулата. Пулхерија заедно со папата Целестин I и патријархот Кирил Александриски го собориле Несториј, по кое тој бил осуден на вселенскиот собор и прогонет.
Во областа на западниот влез на јустинијановата Света Софија биле откриени западните остатоци од теодосиевата црква, како и некои фрагменти од константиновата црква. Германскиот археолог Алфонс Марија Шнајдер започнал да спроведува археолошки ископувања во средината на 1930-тите, објавувајќи го својот последен извештај во 1941 година. Ископувањата во областа што некогаш била атриум од 6 век на јустинијановата црквата го откриле монументалниот западен влез и атриум, заедно со столбови и скулптурни фрагменти од црквите од 4 и 5 век. Понатамошното копање било напуштено поради страв да не се наштети на конструктивниот интегритет на јустинијановата зграда, но делови од рововите остануваат откриени, истакнувајќи ги темелите на теодосиевата црква.
Базиликата била изградена од страна на архитектот Руфини. Главниот влез на црквата, кој можеби имал позлатени врати, гледал кон запад, а имало дополнителен влез на исток. Имала централна говорница и веројатно горната галерија, веројатно користена како матронеум (женски дел). Надворешноста била украсена со елаборирани резби од богати дизајни од теодосиевиот период, чии фрагменти се сочувани, додека подот веднаш во внатрешноста на тремот бил украсен со полихромни мозаици. Зачуваниот врежан фронтон крај од центарот на западната фасада е украсен со вкрстен круг. Сочувани се и фрагменти од фриз од релјефи со 12 јагниња што ги претставуваат Дванаесетте Апостоли; за разлика од црквата на Јустинијан од 6 век, теодосиевата Света Софија имала и шарени подни мозаици и надворешна декоративна скулптура.
На западниот крај, преживеаните камени фрагменти од градбата покажуваат дека има свод, барем на западниот крај. Теодосиевата зграда имала монументална пропилеумска сала со портик што може да го претставува овој свод, за кој првичните багери во 1930-тите се сметале дека е дел од западниот влез на самата црква. Пропилеумот се отворал кон атриумот кој лежел пред самата базилика. Пред пропилеумот имало стрмни монументални скали кои ги следеле контурите на земјата додека се наведнувале на запад во правец на Стратегион, базиликата и пристаништата на Златниот Рог. Овој аранжман би наликувал на скалите надвор од атриумот на константиновата стара базилика Свети Петар во Рим. Во близина на скалите имало цистерна, можеби за снабдување со вода или за верниците да се мијат пред да влезат.
Скеуофилакионот од 4 век бил заменет во 5 век со денешната структура, ротонда изградена во долните две нивоа и од обична ѕидарија од тули. Првично оваа ротонда, веројатно користена како ризница за литургиски предмети, имала внатрешна галерија на вториот кат до која се пристапувала со надворешни спирални скалила и две нивоа на ниши за складирање. Дополнителен ред на прозорци со мермерни прозорски рамки на третото ниво остануваат тули. Галеријата била поддржана на монументални конзоли со резбани дизајни од акантус, слични на оние користени на Столбот на Лав од доцниот 5 век. Голема надвратница од западниот влез на скеуофилакионот - тулина за време на османлиската ера - била откриена во внатрешноста на ротондата кога била археолошки расчистена до нејзините темели во 1979 година. Скеуофилаконот повторно бил обновен во 2014 година од страна на Вакифларите.
Пожар избувнал за време на бунтот Ника, кој започнал во близина во Хиподромот, а втората Света Софија била изгорена до темел на 13-14 јануари 532 година. Дворскиот историчар Прокопиј напишал :
"И за да покажат дека тие [бунтовниците] не фатија оружје само против царот, туку не помалку против самиот Бог, несвени и бедни, тие имаа смелост да ја опожарат црквата на христијаните, која луѓето од Византија ја нарекуваат „Софија“, епитет што најсоодветно му го измислиле на Бога, со кој го нарекуваат Неговиот храм; и Бог им дозволил да ја остварат оваа безбожност, предвидувајќи во каков предмет на убавина ова светилиште е предодредено да се трансформира. Така, целата црква во тоа време лежи во јагленисана маса од урнатини."
- Прокопиј
Изградба
На 23 февруари 532 година, само неколку недели по уништувањето на втората базилика, царот Јустинијан I ја отворил изградбата на трета и сосема поинаква базилика, поголема и повеличествено од нејзините претходници. Јустинијан за архитекти на изградбата ги избрал физичарот Исидор Милетски и математичарот Антимиј Тралски. Антимиј починал во текот на првата година од изградбата на црквата.
Изградбата на црквата започнала во 532 година за време на краткиот мандат на Фока како преторијански префект. Иако Фока бил уапсен во 529 година како осомничен практикувач на паганство, тој го заменил Јован Кападокиски откако во бунтот Ника довел до уништување на теодосиевата црква. Според Јован Лидијанецот, Фока бил одговорен за финансирање на почетната изградба на зградата со 4.000 римски фунти злато, но тој бил разрешен од функцијата во октомври 532 година. Јован Лидијанец напишал дека Фока ги стекнал средствата со морални средства, но Евагриј Схоластик подоцна напишал дека парите биле добиени неправедно. Според Антониј Калделис, и двајцата архитекти на Света Софија именувани од Прокопиј биле поврзани со училиштето на паганскиот филозоф Амониј Александриски. Можно е и тие и Јован Лидијанец да ја сметале Света Софија за голем храм за врховното неоплатонистичко божество кое се манифестирало преку светлината и сонцето. Јован Лидијанец ја опишува црквата како „теменос на Големиот Бог“ (грчки: τὸ τοῦ μεγάλου θεοῦ Τέμενος, романизирано: tò toû meglou theoû Témenos).
Првобитно надворешноста на црквата била покриена со мермерен фурнир, како што укажуваат преостанатите парчиња мермер и преживеаните додатоци за изгубените панели на западната страна на зградата. Белата мермерна обвивка на поголемиот дел од црквата, заедно со позлатените некои делови, би ѝ дале на Света Софија треперлив изглед сосема поинаков од изработката од тули и гипс на современиот период и значително би ја зголемила нејзината видливост од морето. Внатрешните површини на катедралата биле обложени со полихромни мермери, зелена и бела со виолетов порфир и златни мозаици. Надворешноста била обложена со штуко кој бил обоен жолто и црвено за време на реставрацијата во 19 век од страна на архитектите Фосати.
Самата изградба на црквата е опишана од страна на византискиот историчар Прокопиј во „За градбите“ (грчки: Περὶ κτισμάτων, латински: De aedificiis). Столбовите и другите мермерни елементи биле увезени од целото Средоземје, иако некогаш се сметало дека столбовите биле земени од градови како Рим и Ефес. Иако се направени специјално за Света Софија, тие се разликуваат по големина. Во текот на изградбата биле вработени повеќе од десет илјади луѓе. Оваа нова црква била истовремено препознаена како главно архитектонско дело. Надвор од црквата имало елаборирана низа споменици околу бронзениот столб на Јустинијан, на врвот со коњичка статуа на царот која доминирала на Августајон, отворениот плоштад надвор од црквата што ја поврзувала со комплексот на Големиот дворец преку портата Халке. На работ на Августајон се наоѓал споменикот Милион и Регија, првиот дел од главната сообраќајница во Цариград, Месе. Исто така, свртени кон Августајон биле огромните константови терми, Зевксиповите бањи и јустинијановата базилика под која се наоѓала огромната цистерна позната како Базилика цистерна. Од спротивната страна на Света Софија се наоѓала поранешната катедрала Света Ирина.
Осврнувајќи се на уништувањето на теодосиевата Света Софија и споредувајќи ја новата црква со старата, Прокопиј ја пофалил јустинијановата градба, пишувајќи во De aedificiis:
"... Царот Јустинијан недолго потоа изградил црква толку фино обликувана, што ако некој ги прашал христијаните пред палењето дали би сакале црквата да биде уништена и една ваква да го заземе нејзиното место, покажувајќи им некој вид на модел на зградата што сега ја гледаме, ми се чини дека тие би се молеле да ја видат нивната црква уништена веднаш, со цел зградата да се претвори во сегашната форма."
- Прокопиј
При осветувањето на црквата на 27 декември 537 година, се вели дека Јустинијан ги кажал следните зборови: „Соломоне, јас те надминав“, мислејќи на Храмот на Соломон во Ерусалим.
Јустинијан и патријархот Мина Цариградски ја отвориле новата базилика на 27 декември 537 година, 5 години и 10 месеци по почетокот на изградбата, со многу раскош. Света Софија била седиште на Цариградската патријаршија и главно место за византиските царски церемонии, како што се крунисувањето.
Во август 553 година и на 14 декември 557 година се случиле големи земјотреси во градот, кои предизвикале пукнатини на главната купола и на источната купола. Според „Хрониката на Јован Малала“, главната купола се урнала за време на земјотресот од 7 мај 558 година. Подоцна било утврдено дека до рушење дошло поради преголемото оптоварување на главната купола која била премногу рамна. Ова предизвикало да се промени планот при идна реставрација, која веднаш била наредена од страна на царот. Втората изградба на куполата започнала под раководство на Исидор Помладиот, внук на Исидор Милетски, кој за изградбата искористил полесни материјали и го повишил нивото на куполата за 30 стапки или околу 6,25 метри, со кое вкупната висина станала 55,6 метри. Освен ова, Исидор го променил и обликот на куполата, подигајќи ја со пандантиф, чиј пречник лежи помеѓу 32,7 и 33,5 метри. Под наредба на Јустинијан, осум коринтски столбови биле расклопени од Балбек, Либан и испратени во Цариград во околу 560 година. Оваа реконструкција, која ѝ го дала на црквата денешниот облик од 6 век, била завршена во 562 година. Византискиот поет Павел Силенцијариј составил епопеја за редедикцијата на базиликата со која претседавал Евтихиј на 23 декември 562 година. Поемата на Павел Силенцијариј е конвенционално позната под латинскиот наслов Descriptio Sanctae Sophiae, а тој исто така бил автор на друга екфраза на амвонот на црквата, Descripto Ambonis.
Од 600 до 994 година
Според историјата на патријархот Никифор I и хроничарот Теофан Исповедник, разни литургиски садови на катедралата биле стопени по наредба на царот Ираклиј (р. 610–641) по заземањето на Александрија и Римски Египет од страна на Сасанидите за време на византиско-персиската војна од 602-628 година. Теофан наведува дека од нив биле направени златни и сребрени монети, а на Аварите им бил платен данок. Аварите ги нападнале вонземските области на Цариград во 623 година, што ги натерало Византијците да ја преместат „облеката“ реликвија (грчки: ἐσθής) на Марија, мајката на Исус во Света Софија од нејзиното вообичаено светилиште на црквата „Пресв. Богородица“ во Влахерна, надвор од Теодосиевите ѕидини. На 14 мај 626 година, Палатините, елитно тело на војници, протестирале во Света Софија против планираното зголемување на цените на лебот, по прекинот на оброците како резултат на губењето на снабдувањето со жито од Египет. Персијците под Шахрбараз и Аварите заедно го опседнале Цариград во 626 година; според „Александриска Хроника“, на 2 август 626 година, Теодор Синкел, ѓакон и презвитер на Света Софија, бил меѓу оние кои неуспешно преговарале со каганот на Аварите. Според пишувањата, познатата икона на Пресвета Богородица, наречена според црквата, Влахернска икона, патријархот Сергеј I Цариградски (610-631) ги обиколувал градските ѕидини времето кога градот бил ставен под опсада од страна на Аварите и Персијците. Откако ја покажале иконата, по некое време Аварите биле поразени и принудени да се повлечат. Аварскиот хан подоцна рекол дека бил преплашен од визијата на една млада жена украсена со скапоценети камења на ѕидините.
Во 726 година, царот Лав III Исавријанин издал серија од едикти според кои биле забранети иконите (види: Византиско иконоборство). Така голем дел од иконите во Света Софија биле или отстранети или уништени. По кратко време, во времето на царицата Ирина, иконите биле повторно вратени.Во времето на Теофил (829–842) биле изработени двокрилни бронзени врати со монограми поставени на јужниот влез на црквата. Во 859 година базиликата претрпела штета, најпрвин од пожар во 859 година, а потоа и од земјотрес на 8 јануари 869 година. Василиј I наредил поправка на тимпаните и сводовите.
Во својата книга De caerimoniis aulae Byzantinae („Книга за церемонии“), царопт Константин VII (913–959) напишал детален извештај за церемониите одржани во Света Софија од страна на царот и патријархот.
Во 940-тите или 950-тите, веројатно околу 954 или 955 година, по Руско-византиската војна од 941 година и смртта на Големиот кнез од Киев, Игор I (р. 912-945), неговата вдовица Олга Киевска– регент за малиот син Свјатослав I (р. 945–972) – го посетил царот Константин VII и била примена како кралица на Русија во Цариград. Таа веројатно била крстена во крстилницата на Света Софија, земајќи го името на владејачката августа, Елена Лакапина, и ги добила титулите zōstē patrikía и стиловите на архонт и хегемон на Русија. Нејзиното крштевање било важен чекор кон христијанизацијата на Киевска Русија, иако третманот на царот за нејзината посета во De caerimoniis не го спомнува крштевањето. Олга се смета за светица и еднаква на апостолите (грчки: ἰσαπόστολος) во Источната православна црква. Според извор од почетокот на 14 век, втората црква во Киев, Света Софија, била основана во 952 година. Името на оваа идна катедрала во Киев веројатно го одбележува крштевањето на Олга во Света Софија.
По големиот земјотрес од 25 октомври 989 година, црквата била повторно оштетена. Византискиот цар Василиј II побарал од страна на ерменскиот архитект Трдат, кој бил архитект на катедралата во Ани, да ја поправи куполата Тој повторно го подигнал и го зацврстил паднатиот куполен лак, а западната страна на куполата ја обновил со 15 куполи ребра. Поправката и реконструкцијата на црквата траела шест години и официјално била повторно отворена на 13 мај 994 година. На крајот од реконструкцијата, украсите на црквата биле обновени, вклучувајќи и додавање на четири огромни слики на херувими; нов приказ на Христос на куполата; погребното платно на Христос прикажано во Петокот, а на апсидата нов приказ на Дева Марија како го држи Исус, меѓу апостолите Петар и Павле. На големите странични сводови биле насликани пророците и учителите на црквата.
Од 944 до 1203 година
Според грчкиот историчар од 13 век Никита Хонијат, царот Јован II Комнин прославил оживеан римски триумф по неговата победа над Данишмендите при опсадата на Кастамон во 1133 година. Откако продолжил низ улиците пеш носејќи крст со сребрена квадрига со иконата на Богородица, царот учествувал на церемонијата во катедралата пред да влезе во царската палата. Во 1168 година, уште еден триумф одржал царот Мануил I Комнин, повторно со позлатена сребрена квадрига која ја носела иконата на Богородица од сега урнатата Источна порта (или Портата на Света Варвара, подоцна турски: Top Kapısı - „Топовска порта“).
Во 1181 година, ќерката на царот Мануил I Комнин, Марија Комнина, и нејзиниот сопруг, цезарот Рајнер Монфератски, побегнале во Света Софија на кулминацијата на нивниот спор со царицата Марија Антиохиска, регент на нејзиниот син, Алексиј II Комнин. Марија Комнина и Рајнер Монфератски ја окупирале катедралата со поддршка на патријархот, одбивајќи ги барањата на царската управа за мирно заминување. Според Никита Хонијат, тие го „преобразиле светиот двор во воен логор“, ги гарнизонирале влезовите во комплексот со локални жители и платеници и покрај силното противење на патријархот, „куќата за молитва ја направиле во дувло на крадци или добро укрепено и упорно упориште, непробојно за напад“, додека „сите живеалишта во непосредна близина на Света Софија и до Авгусајон беа урнати од луѓето [на Марија]“. Следела битка во Августајон и околу Милион, при што бранителите се бореле од „галеријата на Катехуменија (исто така наречена Макрон)“ свртена кон Августајон, од која на крајот се повлекле и зазеле позиции во егзонартексот на самата Света Софија. Во тој момент, „патријархот се грижеше непријателските трупи да не влезат во храмот, со несветите стапала да го газат светиот кат, а со рацете извалкани и сè уште топла крв да не ги ограбат сесветите посветени приноси“. По успешното учество на Рајнер и неговите витези, Марија побарала примирје, царскиот напад престанал, а амнестија била преговарана од страна на Андроник Контостефан и Јован Дука. Грчкиот историчар Никита Хонијат го споредил зачувувањето на катедралата со напорите на царот Тит од 1 век да го избегне уништувањето на Вториот храм за време на опсадата на Ерусалим во Првата еврејско-римска војна. Хонијат известува дека во 1182 година, бил забележан бел јастреб како лета од исток до Света Софија, летајќи трипати од „зградата на Thōmaitēs“ (базилика подигната на југоисточната страна на Августајон) до Палатата на Катисма во Големата палата, каде што новите цареви биле прогласувани. Ова требало да го навести крајот на владеењето на Андроник I Комнин (1183–1185).
Од 1261 до 1453 година
По повторното заземање на градот од страна на Никејското Цаарство во 1261 година на чело со Михаил VIII Палеолог, црквата била пронајдена во тешка положба. Во 1317 година, царот Андроник II Палеолог (1282–1328) наредил реновирање на црквата, односно да се изградат четири нови потпори (византиско грчки: Πυραμίδας, романизирано: Pyramídas) во источните и северните делови на црквата, финансирајќи ги со наследството на неговата покојна сопруга, Ирина Монфератска. Нови пукнатини се појавиле на куполата по земјотресот во октомври 1344 година, а неколку делови од зградата се урнале на 19 мај 1346 година. Поправките на архитектите Астра и Пералта започнале во 1354 година.
Според Приказна за преземањето на Цариград на Нестор Искандер, Света Софија за време на опсадата била во фокусот на алармантен знак протолкуван како Светиот Дух кој го напуштил Цариград на 21 мај 1453 година, во последните денови од опсадата. Небото се осветлило, го осветлил градот, и „''многу луѓе се собраа и видоа на врвот на прозорецот на црквата, голем пламен што избиваше. Пламенот се собра во едно; тој пламен се менуваше, и имаше неопишлива светлина. Наеднаш се упати кон небото... Самата светлина се искачи на небото; портите на небото се отворија; светлината беше примена; и повторно тие беа затворени''“. Авторот раскажува дека падот на градот под „мухамедизмот“ бил претскажан во знакот што го видел Константин Велики – орел кој се бори со змија – што исто така означува дека „на крајот христијанството ќе го надвладее мухамеданството, ќе ги добие Седумтте Рида, и во него ќе се устоличи“.
Евентуалниот пад на Цариград долго време бил предвидуванво апокалиптичната литература. Упатувањето на уништувањето на градот основан на седум ридови во Книгата на Откровението често се сфаќало дека се однесува на Цариград, а Откровението на Методиј Патарски предвидувала „Исмаилитско“ освојување на Римското Царство. Во овој текст, муслиманските војски стигнуваат до Воловскиот форум пред да бидат вратени со божествена интервенција; во подоцнежните апокалиптични текстови, врвниот пресврт се случува кај столбот на Теодосиј поблиску до Света Софија; во други, се јавува кај столбот на Константин, која е уште поблиску. Света Софија се споменува во хагиографија со неизвесен датум, во која е опишан животот на измислениот светец Андреј Будалата. Текстот сам му се припишува на Никифор, свештеник на Света Софија, и содржи опис на последното време во форма на дијалог, во кој соговорникот, откако светецот му кажал дека Цариград ќе биде потопен во поплава и дека „водите додека бликаат неодоливо ќе ја поплават, покријат и ќе ја предадат на застрашувачкото и неизмерно море на бездната“, вели „некои велат дека Големата Божја црква нема да биде потопена со градот, туку ќе биде однесена во воздухот од невидлива сила“. Одговорот е даден дека „''Кога целиот град ќе потоне во морето, како може да остане Големата црква? Кому ќе му треба? Дали мислите дека Бог живее во храмови направени со раце''? “
Од времето на Прокопиј во владеењето на Јустинијан, коњичката царска статуа на столбот на Јустинијан во Августајон покрај Света Софија, која покажувала кон Азија со десната рака, се сметала дека го претставува царот кој ја задржува заканата за Римјаните од Сасанидското Царство во Римско-персиските војни, додека шарот што го држел во левата страна на статуата бил израз на глобалната моќ на римскиот цар. Последователно, во арапско-византиските војни, заканата што ја задржува статуата станал Омајадскиот калифат, а подоцна се сметало дека статуата ја брани земјата ид напредокот на Турците. Идентитетот на царот често се мешал со оној на другите познати светци-цареви како Теодосиј Велики и Ираклиј. Шарот често бил нарекуван како јаболко во текстовите на странците за градот, а во грчкиот фолклор била толкувана како симбол на митолошката татковина на Турците во Средна Азија, „Осамената јаболкница“. Шарот паднал на земја во 1316 година и била заменет во 1325 година, но додека била сè уште на место околу 1412 година, до моментот кога Јохан Шилтбергер ја видел статуата во 1427 година, „јаболкото на царството“ (германски: Reichsapfel) паднало на земја. Обидот повторно да се подигне во 1435 година не успеа, а тоа ги засили пророштвата за падот на градот. За Турците, „црвеното јаболко“ (турски: kızıl elma) го симболизира самиот Цариград и последователно воената надмоќ на исламскиот калифат над христијанското царство. Во извештајот на Николо Барбаро за падот на градот во 1453 година, споменикот на Јустинијан во последните денови од опсадата бил протолкуван како претставување на основачот на градот Константин Велики, што укажува на „ова е начинот на кој ќе дојде мојот освојувач“.