cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ија (месечина)
Историја на набљудување
Подобрената технологија на телескопот во доцниот 19 и 20 век им овозможило на астрономите да ги решат (т.е. да гледаат како посебни објекти) големите површински одлики на Ија. Во 1890-тите, Едвард Е. Барнард станал првиот што забележал варијации во осветленоста на Ија помеѓу нејзинитњ екваторски и поларни региони, правилно утврдувајќи дека тоа се должи на разликите во бојата и албедото помеѓу двата региони, а не поради тоа што Ија е во облик на јајце. како што било предложено во тоа време од колегата астроном Вилијам Пикеринг, или два посебни објекти, како што првично предложил Барнард. Подоцнежните телескопски набљудувања ги потврдиле посебните црвено-кафеави поларни региони на Ија и жолто-белата екваторска лента.
Телескопските набљудувања во средината на 20 век почнале да укажуваат на необичната природа на Ија. Спектроскопските набљудувања сугерирале дека на површината на Ија нема воден мраз (супстанција која е откриена дека ја има во изобилство на останатите Галилееви месечини). Истите набљудувања сугерирале површина на која доминираат испарувања составени од натриумови соли и сулфур. Радиотелескопските набљудувања го откриле влијанието на Ија на магнетосферата на Јупитер, како што е прикажано со декаметриски бранови должини поврзани со орбиталниот период на Ија.
Пионер
Првото вселенско летало што поминало покрај Ија биле сондите Пионер 10 и 11 на 3 декември 1973 година и 2 декември 1974 година, соодветно. Радио следењето обезбедило подобрена проценка на масата на Ија, која, заедно со најдобрите достапни информации за нејзината големина, сугерирало дека има најголема густина од Галилеевите месечини и дека е составена првенствено од силикатни карпи наместо од воден мраз. Сондите на Пионер исто така откриле присуство на тенка атмосфера и интензивни радијациони појаси во близина на орбитата на Ија. Камерата на Пионер 11 ја направила единствената добра слика на месечината добиена од едното вселенско летало, покажувајќи го нејзиниот северен поларен регион. Поголем број на слики се планирало во текот на работата на Пионер 10 но тие останале изгубени поради високото зрачење на животната средина.
Војаџер
Кога Војаџер 1 и Војаџер 2 поминале од Ија во 1979 година, нивниот понапреден систем за сликање овозможил многу подетални слики. Војаџер 1 прелетал покрај Ија на 5 март 1979 година од растојание од 20,600 километри. Сликите вратени за време на приближувањето откриле чуден, повеќебоен пејзаж без ударни кратери. Сликите со највисока резолуција покажале релативно млада површина испрекината со јами со чудна форма, планини повисоки од Монт Еверест и одлики што личат на вулкански текови на лава.
Набргу по средбата, инженерот за навигација на Војаџер, Линда А. Морабито, забележала облак што излегува од површината на една од сликите. Анализата на другите снимки на Војаџер 1 покажале девет такви облаци расфрлани низ површината, што докажува дека Ија била вулкански активна. Овој заклучок бил предвиден во труд објавен непосредно пред средбата на Стен Пил, Патрик Касен и Р.Т. Рејнолдс. Авторите пресметале дека внатрешноста на Ија мора да доживее значително плимско загревање предизвикано од неговата орбитална резонанца со Европа и Ганимед. Податоците од овој прелет покажале дека на површината на Ија доминираат мразови од сулфур и сулфур диоксид. Овие соединенија, исто така, доминираат во неговата тенка атмосфера и торот од плазма центриран на орбитата на Ија (исто така откриен од Војаџер).
Војаџер 2 ја поминал Ија на 9 јули 1979 година на растојание од 1,130,000 километри. Иако не се приближил ни приближно како Војаџер 1, споредбите помеѓу сликите направени од двете вселенски летала покажале неколку промени на површината што се случиле во четирите месеци помеѓу средбите. Покрај тоа, кога Војаџер 2 го напуштил јупитерскиот систем открил дека седум од деветте облаци забележани во март биле сè уште активни во јули 1979 година, при што само вулканот Пеле бил исклучен помеѓу прелетувањата.
Галилео
Вселенското летало Галилео пристигнало на Јупитер во 1995 година по шестгодишно патување од Земјата за да ги следи откритијата на двете сонди Војаџер и копнените набљудувања направени во изминатите години. Местоположбата на Ија во еден од најинтензивните радијациони појаси на Јупитер го оневозможувало долготрајното блиско прелетување, но Галилео поминал блиску, непосредно пред да влезе во орбитата за својата двегодишна, примарна мисија која го проучува јупитеровиот систем. Иако не биле направени снимки за време на блиското прелетување на 7 декември 1995 година, средбата дала значајни резултати, како што е откривањето на големо железно јадро, слично на она што е пронајдено во карпестите планети на внатрешниот Сончев Систем.
И покрај недостатокот на крупни слики и механички проблеми кои во голема мера го ограничило износот на вратените податоци, неколку значајни откритија биле направени во текот на примарната мисија. Галилео ги набљудувал ефектите од големата ерупција во Пилан Патера и потврдил дека вулканските ерупции се составени од силикатни магми со мафични и ултрамафични состави богати со магнезиум. Далечното снимање на Ија било добиено за речиси секоја орбита за време на примарната мисија, откривајќи голем број активни вулкани (и топлинска емисија од ладената магма на површината и вулкански столбови), бројни планини со широко различни морфологии и неколку површински промени кои биле преземени помеѓу времето на Војаџер и Галилео и помеѓу орбитите на Галилео.
Касини
Во декември 2000 година, вселенското летало Касини имал далечна и кратка средба со јупитеровиот систем на пат кон Сатурн, што овозможило заедничко набљудување со Галилео. Овие набљудувања откриле нов столб на Тваштар Патера и обезбедиле увид во поларната светлина на Ија.
Нови Хоризонти
Вселенското летало Нови Хоризонти, на пат кон Плутон и Кајперовиот Појас, летало покрај јупитеровиот систем и Ија на 28 февруари 2007 година. За време на средбата, биле добиени бројни далечни набљудувања на Ија. Тие вклучуваат слики од голем столб во Тваштар, обезбедувајќи ги првите детални набљудувања на најголемата класа на јонски вулкански столб од набљудувањата на столбот на Пеле во 1979 година. Нови Хоризонти исто така, снимиле слики од вулкан во близина на Гиру Патера во раните фази на ерупција и неколку вулкански ерупции што се случиле од Галилео.
Јунона
Вселенското летало Јунона било лансирано во 2011 година и влегло во орбитата околу Јупитер на 5 јули 2016 година. Мисијата на Јунона првенствено се фокусирала на подобрување на нашето разбирање на внатрешноста на Јупитер, магнетно поле, поларна светлина, и поларна атмосфера. Во текот на својата примарна мисија, која траела до јуни 2021 година, Џунона најблиску пристапила до Ија до денес на на 17 февруари 2020 година, на оддалеченост од 195.000 километри. Во јануари 2021 година, НАСА официјално ја продолжила мисијата до септември 2025 година. Додека многу наклонетата орбита на Јунона држи вселенското летало надвор од орбиталните рамнини на Ија и другите големи месечини на Јупитер, неговата орбита се прецедува така што неговата блиска точка на приближување до Јупитер е на зголемени географски широчини. Оваа орбитална еволуција ќе му овозможи на Јунона да изврши серија блиски средби со галилеевите месечини за време на продолжената мисија. Две блиски средби со Ија се планирани за оваа мисија и треба да се случат на 30 декември 2023 година и 3 февруари 2024, и двете со надморска височина од 1.500 километри. Планирани се и девет дополнителни средби со надморска височина меѓу 11.500 и 94.000 километри во периодот од јули 2022 година до мај 2025 година. Примарната цел на овие средби ќе биде да се подобри разбирањето за гравитационото поле на Ија користејќи доплерско следење и сликање површината на Ија за да барање површински промени откако за последен пат била сликана одблизу во 2007 година.
За време на неколку орбити, Јунона ја набљудува Ија од далечина користејќи JunoCAM, широкоаголна камера со видлива светлина, за да бара вулкански столбови и JIRAM, инфрацрвен спектрометар и сликар, за следење на топлинската емисија од вулканите на Ија. Спектроскопијата JIRAM во близина на инфрацрвена боја досега овозможило грубо мапирање на мразот од сулфур диоксид низ површината на Ија, како и мапирање на помали површински компоненти кои слабо апсорбираат сончева светлина на 2,1 и 2,65 µm.
Идни мисии
Планирани се две претстојни мисии на јупитеровиот систем. Истражувач на ледена месечина Јупитер (JUICE) е планирана мисија на Европскиот вселенски сојуз до јупитеровиот систе, која треба да заврши во орбитата на Ганимед. JUICE е закажано за лансирање во 2022 година, а пристигнувањето на Јупитер е планирано за јули 2031 година. JUICE нема да лета покрај Ија, но ќе ги користи своите инструменти, како што е камерата со тесен агол, за да ја следи вулканската активност на Ија и да го мери неговиот состав на површината за време на двегодишната фаза на турнејата на Јупитер од мисијата пред вметнувањето на орбитата на Ганимед. Europa Clipper е планирана мисија на НАСА до јупитеровиот систем фокусирана на месечината Европа на Јупитер. Како и JUICE, и Europa Clipper нема да врши никакви прелетувања на Ија, но веројатно ќе изврши далечно следење на вулканот. Europa Clipper има планирано лансирање во 2024 година со пристигнување на Јупитер во 2030 година.
Набљудувач на вулканот Ија (IVO) е предлог до НАСА, моментално во фаза А, за евтина мисија од класата Дискавери која би започнала во јануари 2029 година. Ќе изврши десет прелетувања на Ија додека е во орбитата околу Јупитер, почнувајќи од почетокот на 2030-тите. Меѓутоа, мисиите на Венера DAVINCI+ и VERITAS биле избрани во корист на нив.
Орбита и ротација
Ија кружи околу Јупитер на растојание од 421,700 километри од центарот на Јупитер и 350,000 километри од неговите облаци. Таа е највнатрешната од галилеевите месечини на Јупитер, и нејзината орбита се наоѓа помеѓу оние на Теба и Европа. Вклучувајќи ги и внатрешните сателити на Јупитер, Ија е петтата месечина надвор од Јупитер. На Ија и требаат околу 42,5 часа за да заврши една орбита околу Јупитер (доволно брзо за нејзиното движење да се набљудува во текот на една ноќ на набљудување). Ија е во орбитална резонанца со средно движење 2:1 со Европа и 4:1 орбитална резонанца со средно движење со Ганимед, завршувајќи две орбити на Јупитер за секоја орбита завршена од Европа и четири орбити за секоја завршена од Ганимед. Оваа резонанца помага да се одржи орбиталната ексцентричност на Ија (0,0041), што пак обезбедува примарен извор на греење за неговата геолошка активност. Без оваа присилна ексцентричност, орбитата на Ија би се кружела низ плимната дисипација, што ќе доведе до геолошки помалку активен свет.
Како и другите галилееви месечини и месечината, Ија ротира синхроно со својот орбитален период, држејќи го едното лице речиси насочено кон Јупитер. Оваа синхронија ја дава дефиницијата за системот за должина на Ија. Главниот меридијан на Ија го пресекува екваторот во суб-јупитеровата точка. Страната на Ија која секогаш е свртена кон Јупитер е позната како субупитерова полутопка, додека страната што секогаш е свртена настрана е позната како антијупитерова полутопка. Страната на Ија која секогаш е свртена во насоката во којашто патува Ија во неговата орбита е позната како водечка полутопка, додека страната што секогаш е свртена во спротивна насока е позната како полутопка која следи.
Интеракција со магнетосферата на Јупитер
Ија игра значајна улога во обликувањето на магнетното поле на Јупитер, делувајќи како електричен генератор кој може да развие 400.000 волти преку себе и да создаде електрична струја од 3 милиони ампери, ослободувајќи јони кои му даваат на Јупитер големо магнетно поле со повеќе од двапати поголема големина. Магнетосферата на Јупитер ги брише гасовите и прашината од тенката атмосфера на Ија со брзина од 1 тон во секунда. Овој материјал е претежно составен од јонизиран и атомски сулфур, кислород и хлор; атомски натриум и калиум; молекуларен сулфур диоксид и сулфур; и прашина на натриум хлорид. Овие материјали потекнуваат од вулканската активност на Ија, при што материјалот што бега до магнетното поле на Јупитер и во меѓупланетарниот простор доаѓа директно од атмосферата на Ија. Овие материјали, во зависност од нивната јонизирана состојба и состав, завршуваат во различни неутрални (нејонизирани) облаци и радијациони појаси во магнетосферата на Јупитер и, во некои случаи, на крајот се исфрлаат од јупитеровиот систем. Околу Ија (на растојание до шест полупречници од неговата површина) се наоѓа облак од неутрални атоми на сулфур, кислород, натриум и калиум. Овие честички потекнуваат од горната атмосфера на Ија и се возбудени од судири со јони во плазматскиот тор и од други процеси за пополнување на ридсната сфера на Ија, што го претставува регионот каде што гравитацијата на Ија е доминантна над Јупитер. Дел од овој материјал ја избегнува гравитациската сила на Ија и оди во орбитата околу Јупитер. Во период од 20 часа, овие честички се шират од Ија за да формираат неутрален облак во облик на банана, кој може да достигне до шест јупитерови полупречници од Ија, или внатре во орбитата на Ија и пред него или надвор од орбитата на Ија и зад него. Процесот на судир кој ги возбудува овие честички, исто така, повремено обезбедува натриумови јони во плазматскиот тор со електрони. Овие честички ја задржуваат својата брзина (70 km/s, во споредба со орбиталната брзина од 17 km/s во Ија), и на тој начин се исфрлаат во млазовите што водат подалеку од Ија.
Ија орбитира во појас на интензивно зрачење. Плазмата во овој прстен во облик на крофна од јонизиран сулфур, кислород, натриум и хлор потекнува кога неутралните атоми во „облакот“ што ја опкружува Ија се јонизираат и се носат заедно со магнетосферата на Јупитер. За разлика од честичките во неутралниот облак, овие честички заедно ротираат со магнетосферата на Јупитер, вртејќи се околу Јупитер со брзина од 74 km/s. Како и останатиот дел од магнетното поле на Јупитер, плазматорот е навален во однос на екваторот на Јупитер (и орбиталната рамнина на Ија), така што Ија понекогаш е под, а во други времиња над јадрото на плазма-торот. Како што е наведено погоре, повисоките нивоа на брзина и енергија на овие јони се делумно одговорни за отстранување на неутралните атоми и молекули од атмосферата на Ија и попроширениот неутрален облак. Торот е составен од три дела: надворешен, „топол“ тор што се наоѓа веднаш надвор од орбитата на Ија; вертикално проширен регион познат како „лента“, составен од неутрален извор и плазма за ладење, сместен на околу оддалеченоста на Ија од Јупитер; и внатрешен, „ладен“ тор, составен од честички кои полека се вртат кон Јупитер. По престојот во просек од 40 дена во торот, честичките во „топлиот“ тор бегаат и се делумно одговорни за невообичаено големата магнетосфера на Јупитер. Честичките од Ија, откриени како варијации во магнетосферската плазма, се откриени далеку во долгата магнетоопашка од страна на Нови Хоризонти. За да проучат слични варијации во плазма-торот, истражувачите ја мерат ултравиолетовата светлина што ја емитува. Иако таквите варијации не се дефинитивно поврзани со варијации во вулканската активност на Ија (крајниот извор на материјал во плазма-торот), оваа врска е воспоставена во неутралниот натриумски облак.
За време на средбата со Јупитер во 1992 година, вселенското летало „Одисеј“ открило млаз честички со големина на прашина кои се исфрлени од јупитеровиот систем. Прашината во овие дискретни текови се оддалечува од Јупитер со брзина нагоре од неколку стотици километри во секунда, има просечна големина на честички од 10 μm, и се состои првенствено од натриум хлорид. Мерењата на прашината од Галилео покажале дека овие струи на прашина потекнуваат од Ија, но точно како тие се формираат, без разлика дали од вулканската активност на Ија или материјалот отстранет од површината, не е познато.
Магнетното поле на Јупитер, кое Ија го преминува, ја спојува атмосферата на Ија и неутралниот облак со поларната горна атмосфера на Јупитер со генерирање електрична струја позната како флуксова цевка. Оваа струја произведува поларен сјај во поларните региони на Јупитер, познати како, како и поларните зраци во атмосферата на Ија. Честичките од оваа интеракција ги затемнуваат поларните региони на видливи бранови должини. Местоположбата на Ија и нејзиниот отпечаток на поларната светлина во однос на Земјата и Јупитер има силно влијание врз емисиите на јупитеровото радио од нашата гледна точка: кога Ија е видлива, радио сигналите од Јупитер значително се зголемуваат. Мисијата на Јунона, која моментално е во орбитата околу Јупитер, треба да помогне да се расветлат овие процеси. Линиите на магнетното поле на Јупитер кои навистина поминуваат покрај јоносферата на Ија, исто така, предизвикуваат електрична струја, што пак создава индуцирано магнетно поле во внатрешноста на Ија. Се смета дека индуцираното магнетно поле на Ија е генерирано во делумно стопениот океан со силикатна магма на 50 километри под површината на Ија. Слични индуцирани полиња биле пронајдени на другите галилееви сателити од страна на Галилео, веројатно генерирани во океаните во течна вода во внатрешноста на тие месечини.
Геологија
Ија е малку поголема од Месечината на Земјата. Има среден полупречник од 1,821,3 километри (околу 5% поголема од Месечината) и маса од 8,9319    kg (околу 21% поголема од Месечината). Тоа е благ елипсоид по форма, со најдолгата оска насочена кон Јупитер. Помеѓу галилеевите сателити, и по маса и по волумен, Ија се рангира зад Ганимед и Калиста, но пред Европа.
Внатрешност
Составени првенствено од силикатни карпи и железо, Ија и Европа се поблиску во најголемиот состав до копнените планети отколку до другите сателити во надворешниот Сончев Систем, кои главно се составени од мешавина на воден мраз и силикати. Ија има густина од, највисока од која било редовна месечина во Сончевиот Систем; значително повисоки од другите галилееви сателити (особено Ганимед и Калиста, чии густини се околу ) и малку повисока (~5,5%) од Месечината  и Европа. Моделите засновани на мерењата на Војаџер и Галилео за масата, полупречникот и четириполовите гравитациони коефициенти на Ија (нумерички вредности поврзани со тоа како масата се распределува во објектот) сугерираат дека неговата внатрешност се разликува помеѓу кора и плашт богат со силикати и железо или јадро богато со железо-сулфид. Металното јадро на Ија сочинува приближно 20% од неговата маса. Во зависност од количината на сулфур во јадрото, јадрото има полупречник помеѓу 350 до 650 километри докиолку е речиси целосно составено од железо, или помеѓу 550 до 900 километри доколку се состои од мешавина од железо и сулфур. Магнетометарот на Галилео не успеал да открие внатрешно, вродено магнетното поле, и укажува на тоа дека јадрото не е конвекционално.
Моделирањето на внатрешен состав на Ија укажува на тоа дека обвивката се состои од најмалку 75% од магнезиум богата со минерални форстерити, и има зафатнински состав сличен на оној на L-грамските и LL-грамските метеорити, со повисока содржина на железо (во споредба со силициум) од Месечината или Земјата, но пониско од Марс. За поддршка на протокот на топлина забележан на Ија, 10-20% од обвивката на Ија може да биде стопена, иако регионите каде што е забележан вулканизам со висока температура може да имаат повисоки фракции на топење. Сепак, повторната анализа на податоците од магнетометарот Галилео во 2009 година открило присуство на индуцирано магнетно поле во Ија, за кое е потребен океан со магма од 50 километри под површината. Понатамошната анализа објавена во 2011 година обезбедила директен доказ за таков океан. Овој слој се проценува дека е дебел 50 km и дека сочинува околу 10% од обвивката на Ија. Се проценува дека температурата во океанската магма достигнува 1.200 °C. Не е познато дали 10-20%, процентот на делумно топење за обвивката на Ија, е конзистентен со барањето за значителна количина стопени силикати во овој можен магматски океан. Литосферата на Ија, составена од базалт и сулфур депонирани од обемниот вулканизам на Ија, е најмалку 12 километри дебела.
Плимно греење
За разлика од Земјата и Месечината, главниот извор на внатрешна топлина на Ија доаѓа од ширењето на плимата наместо од распаѓање на радиоактивниот изотоп, резултат на орбиталната резонанца на Ија со Европа и Ганимед. Таквото загревање зависи од оддалеченоста на Ија од Јупитер, неговата орбитална ексцентричност, составот на неговата внатрешност и неговата физичка состојба. Нејзината Лапласова резонанца со Европа и Ганимед одржува ексцентричност и го спречува ширењето на приливите. Резонантната орбита, исто така, помага да се одржи растојанието на Ија од Јупитер; инаку плимата и осеката на Јупитер би предизвикала Ија полека да се оди нанадвор од својата матична планета. Плимните сили што ги доживува Ија се околу 20.000 пати посилни од плимните сили што ги искусува Земјата поради Месечината, а вертикалните разлики во нејзината плимна испакнатост, помеѓу времето кога Ија е во периапсија и апоапсија во неговата орбита, може да бидат и до 100 метри. Триењето или дисипацијата на плимата произведена во внатрешноста на Ија поради оваа променлива плимна привлечност, која, без резонантната орбита, наместо тоа би отишла во кружна орбита на Ија, создава значително плимно загревање во внатрешноста на Ија, топејќи значителна количина од обвивката и јадрото на Ија. Количината на произведена енергија е до 200 пати поголема од онаа произведена исклучиво од радиоактивно распаѓање. Оваа топлина се ослободува во форма на вулканска активност, генерирајќи го нејзиниот забележан висок проток на топлина (глобален вкупен: 0,6 до 1,6×10 14 W ). Моделите на неговата орбита сугерираат дека количината на плимното загревање во рамките на Ија се менува со текот на времето; сепак, сегашната количина на дисипација на плимата е конзистентна со набљудуваниот проток на топлина. Моделите на плимско загревање и конвекција не пронашле конзистентни профили на планетарна вискозност кои истовремено одговараат на дисипацијата на плимната енергија и на обвивката на топлината на површината.
Иако постои општа согласност дека потеклото на топлината како што се манифестира во многуте вулкани на Ија е плимното загревање од гравитацијата од Јупитер и неговата месечина Европа, вулканите не се на позициите предвидени со плимното загревање. Тие се поместени за 30 до 60 степени на исток. Студија објавена од Тајлер и сор. (2015) сугерира дека ова источно поместување може да биде предизвикано од океан од стопена карпа под површината. Движењето на оваа магма би генерира дополнителна топлина преку триење поради неговата вискозност. Авторите на студијата веруваат дека овој подземен океан е мешавина од стопена и цврста карпа.
Површина
Врз основа на нивното искуство со античките површината на Месечината, Марс и Меркур, научниците очекувале да пронајдат бројни кратери со мисијата на Војаџер 1 преку првите фотографии на Ија. Густината на ударните кратери низ површината на Ија би дала индиции за староста на Ија. Сепак, тие биле изненадени кога откриле дека на површината речиси целосно недостасуваат ударни кратери, но наместо тоа, таа била покриена со мазни рамнини прошарани со високи планини, јами со различни форми и големини и вулкански текови на лава. Во споредба со повеќето светови забележани до тој момент, површината на Ија била покриена со разновидни шарени материјали (што води дека Ија се споредува со расипан портокал или со пица) од различни сулфурни соединенија. Недостатокот на ударни кратери покажало дека површината на Ија е геолошки млада, како и копнената површина; вулканските материјали постојано ги закопуваат кратерите додека се произведуваат. Овој резултат бил спектакуларно потврден бидејќи најмалку девет активни вулкани биле забележани од Војаџер 1.
Површински состав
Шарениот изглед на Ија е резултат на материјалите депонирани од неговиот екстензивен вулканизам, вклучувајќи силикати (како ортопироксен), сулфур и сулфур диоксид. Мразот од сулфур диоксид е сеприсутен низ површината на Ија, формирајќи големи области покриени со бели или сиви материјали. Сулфурот исто така се гледа на многу места низ Ија, формирајќи жолто до жолто-зелени региони. Сулфурот наталожен во средната географска ширина и поларните региони често се оштетува од зрачење, распаѓајќи го нормално стабилниот цикличен сулфур со 8 синџири. Ова оштетување од зрачење ги создава црвено-кафените поларни региони на Ија. Експлозивниот вулканизам, кој често има форма во облик на чадор, ја бои површината со сулфурни и силикатни материјали. Наслагите на пердувите на Ија често се обоени со црвена или бела боја во зависност од количината на сулфур и сулфур диоксид во облакот. Општо земено, облаците формирани на вулканските отвори од дегасирана лава содржат поголема количина на, создавајќи црвен депозитен „вентилатор“, или во екстремни случаи, големи (често достигнувајќи над 450 километри од централниот отвор) црвени прстени. Истакнат пример за наслаги со црвен прстен се наоѓа кај Пеле. Овие црвени наслаги се состојат првенствено од сулфур (обично молекуларен сулфур со 3 и 4 синџири), сулфур диоксид и можеби сулфурил хлорид. Врвовите формирани на маргините на тековите на силикатна лава (преку интеракцијата на лавата и претходно постоечките наслаги на сулфур и сулфур диоксид) создаваат бели или сиви наслаги.
Композициското мапирање и високата густина на Ија сугерираат дека Ија содржи малку или нема воопшто вода, иако привремено се идентификувани мали џебови со воден мраз или хидрирани минерали, особено на северозападното крило на планината Гиш Бар. Ија има најмалку вода од кое било познато тело во Сончевиот Систем. Овој недостаток на вода најверојатно се должи на тоа што Јупитер бил доволно жежок во почетокот на еволуцијата на Сончевиот Систем за да ги истера испарливите материјали како водата во близина на Ија, но не доволно жежок за да го направи тоа подалеку.
Вулканизам
Плимното загревање произведено од присилната орбитална ексцентричност на Ија го направил вулкански најактивен свет во Сончевиот Систем, со стотици вулкански центри и обемни текови на лава. За време на голема ерупција, може да се произведат лавински текови долги десетици, па дури и стотици километри, кои се состојат главно од базалтни силикатни лави со мафични или ултрамафични (богата со магнезиум) композиции. Како нуспроизвод на оваа активност, сулфур, сулфур диоксид и силикатен пирокластичен материјал (како пепел) се разнесуваат до 200 километри во вселената, создавајќи големи облаци во вид на чадор, бојадисувајќи го околниот терен во црвена, црна и бела боја и обезбедувајќи материјал за раздвоената атмосфера на Ија и обемната магнетосфера на Јупитер.
Површината на Ија е испреплетена со вулкански вдлабнатини познати како патера кои обично имаат рамни подови ограничени со стрмни ѕидови. Овие одлики личат на земјишнитекалдери, но не е познато дали тие се произведени преку колапс преку испразнета лавинска комора како нивните копнени роднини. Една хипотеза сугерира дека овие одлики се произведени преку ексхумација на вулкански прагови, а материјалот што се наоѓа во него е или миниран или интегриран во прагот. Примери на патера во различни фази на ексхумација се мапирани со помош на слики од Галилео од регионот Чак-Камакстли. За разлика од сличните одлики на Земјата и Марс, овие вдлабнатини обично не лежат на врвот на штитестите вулкани и вообичаено се поголеми, со просечен пречник од 41 километри, а најголем е Локи Патера со 202 километри. Локи е исто така постојано најсилниот вулкан на Ија, придонесувајќи во просек 25% од глобалната топлинска енергија на Ија. Без оглед на механизмот на формирање, морфологијата и дистрибуцијата на многу патери, се смета дека овие одлики се структурно контролирани, и најмалку половина ограничени со раседи или планини. Овие одлики често се место на вулкански ерупции, или од лавински текови што се шират низ катовите на патерите, како на пример ерупцијата во Гиш Бар Патера во 2001 година, или во форма на лавинско езеро. Лавинските езера или имаат постојано превртена кора од лава, како на пример кај Пеле, или епизодично превртена кора, како на пример кај Локи. Лавините текови претставуваат уште еден голем вулкански терен на Ија. Магмата еруптира на површината од отворите на подот на патерите или на рамнините од пукнатините, создавајќи надуени, сложени лавински текови слични на оние што се гледаат во Килауеја на Хаваите. Сликите од вселенското летало Галилео откриле дека многу од главните лавински текови на Ија, како оние во Прометеј и Амирани, се произведени со акумулација на мали избивања на лавини текови врз постарите текови. На Ија се забележани и поголеми изливи на лава. На пример, предниот раб на протокот на Прометеј се поместил од 75-95 километри помеѓу мисијата на Војаџер во 1979 година и првите набљудувања на Галилео во 1996 година. Голема ерупција во 1997 година произвела повеќе од 3,500 км свежа лава и го поплавила подот на соседната Пилан Патера.
Анализата на сликите на Војаџер ги навело научниците да веруваат дека овие текови се составени главно од различни соединенија на стопен сулфур. Сепак, последователните инфрацрвени студии и мерења на Земјата од вселенското летало Галилео покажуваат дека овие текови се составени од базалтичка лава со мафична до ултрамафична композиција. Оваа хипотеза се заснова на температурни мерења на „жариштата“ на Ија или локации со топлинска емисија, кои сугерираат температури од најмалку 1.300 К и некои дури 1.600 K. Првичните проценки кои сугерирале дека температурите на ерупцијата се приближуваат до 2.000 K, се покажале како преценети бидејќи се користеле погрешни топлински модели за моделирање на температурите.
Откривањето на столбови кај вулканите Пеле и Локи било првиот знак дека Ија е геолошки активна. Општо земено, овие облаци се формираат кога испарливи материи како сулфур и сулфур диоксид се исфрлаат кон небото од вулканите на Ија со брзина што достигнува 1 километар во секунда, создавајќи облаци од гас и прашина во облик на чадор. Дополнителен материјал што може да се најде во овие вулкански столбови вклучуваат натриум, калиум и хлор. Најголемите облаци на Ија, како оние што ги испушта Пеле, се создаваат кога растворениот сулфур и гасот на сулфур диоксид се ослободуваат од еруптираната магма во вулканските отвори или лавинските езера, често влечејќи силикатен пирокластичен материјал со нив. Овие облаци формираат црвени (од сулфур со краток синџир) и црни (од силикатни пирокластици) наслаги на површината. Врвовите формирани на овој начин се меѓу најголемите забележани во Ија, формирајќи црвени прстени повеќе од 1,000 километри во пречник. Примери за овој тип се Пеле, Тваштар и Дажбог. Друг тип на облак се создава кога просечните лавински текови го испаруваат основниот мраз од сулфур диоксид, испраќајќи го сулфурот кон небото. Овој тип на столб често формира светли кружни наслаги кои се состојат од сулфур диоксид. Овие столбови често се помали од 100 километри во височина и се меѓу најдолговечните облаци на Ија. Примерите вклучуваат Прометеј, Амирани и Масуби. Еруптираните сулфурни соединенија се концентрирани во горната кора од намалувањето на растворливоста на сулфур на поголеми длабочини во литосферата на Ија и може да бидат одредница за стилот на ерупција на жариштето.
Планини
И покрај обемниот вулканизам што му го дава Ија неговиот специфичен изглед, скоро сите негови планини се тектонски структури и не се произведени од вулкани. Наместо тоа, повеќето јонски планини се формираат како резултат на напрегањата на притисок на основата на литосферата, која ги подигнува и често навалува делови од кората на Ија. Напрегањата на притисокот што доведуваат до формирање на планина се резултат на континуираното закопување на вулкански материјали. Глобалната дистрибуција на планините се чини дека е спротивна на онаа на вулканските структури; планините доминираат во области со помалку вулкани и обратно. Ова укажува на големи региони во литосферата на Ија каде што доминира компресија (поддршка на формирање на планина) и проширување (поддршка на формирање на патера). Локално, сепак, планините и патерите често се спојуваат една со друга, што сугерира дека магмата често ги искористува грешките формирани за време на формирањето на планините за да стигне до површината.
Планините на Ија (обично, структури кои се издигнуваат над околните рамнини) имаат различни морфологии. Висорамнините се најчести. Овие структури личат на големи меси со рамен врв со груби површини. Другите планини се чини дека се навалени блокови, со плитка падина од поранешната рамна површина и стрмна падина која се состои од претходно под-површински материјали подигнати под притисок. Двата типа на планини често имаат стрмни гребени по една или повеќе маргини. Се смета дека само неколку планини на Ија имаат вулканско потекло. Овие планини личат на мали штитести вулкани, со стрмни падини (6–7°) во близина на мала, централна калдера и плитки падини по нивните рабови. Овие вулкански планини честопати се помали од просечната планина на Ија, во просек само 1 до 2 километри во висина и од 40 до 60 километри во ширина. Други штитести вулкани со многу поплитки падини се заробени од морфологијата на неколку вулкани на Ија, каде тенки текови зрачат од централната патера, како што е Ра Патера.
Се смета дека речиси сите планини се во некоја фаза на деградација. Големите наслаги од свлечишта се вообичаени во подножјето на Јонските планини, што сугерира дека масовното губење е примарна форма на деградација. Скалопираните рабови се вообичаени меѓу месите и висорамнините на Ија, резултат на исцрпување на сулфур диоксид од кората на Ија, создавајќи зони на слабост долж планинските рабови.
Атмосфера
Ија има исклучително тенка атмосфера која се состои главно од сулфур диоксид, со помали состојки вклучувајќи сулфур моноксид , натриум хлорид и атомски сулфур и кислород. Атмосферата има значителни варијации во густината и температурата во зависност од времето од денот, географската ширина, вулканската активност и изобилството на површински мраз. Максималниот атмосферски притисок на Ија се движи од 3,3 до 3  паскали (Pa) или 0,3 до 3 nbar, просторно забележани на полутопката против Јупитер на Ија и долж екваторот, а привремено во раните попладневни часови кога температурата на површинскиот мраз ќе достигне врв. Забележани се и локализирани врвови кај вулканските облаци, со притисок од 5 до 40 (5 до 40 nbar). Атмосферскиот притисок на Ија е најнизок на ноќната страна на Ија, каде што притисокот се намалува на 0,1 до 1 (0,0001 до 0,001 nbar). Атмосферската температура на Ија се движи од температурата на површината на мали надморски височини, каде што сулфур диоксидот е во рамнотежа на притисок на пареа со мраз на површината, до 1.800 K на повисоки надморски височини. Нискиот притисок го ограничува ефектот на атмосферата на површината, освен привременото прераспределување на сулфур диоксидот од областите богати со мраз до областите сиромашни со мраз, и за проширување на големината на прстените на таложење на столбовите кога материјалот повторно ќе влезе во погустата дневна атмосфера. Тенката јонска атмосфера, исто така, значи дека сите идни сонди за слетување испратени да го истражат Ија нема да треба да бидат обвиткани во топлински штит во стилот на аерошколки, туку наместо тоа, ќе бидат потребни ретротрастери за меко слетување. Тенката атмосфера, исто така, бара цврсто слетување способно да го издржи силното зрачење на Јупитер, чија погуста атмосфера би го ублажила.
Гасот во атмосферата на Ија е лишен од магнетосферата на Јупитер, бегајќи или кон неутралниот облак што го опкружува Ија, или кон плазма-торот на Ија, прстен од јонизирани честички што ја дели орбитата на Ија, но ко-ротира со магнетосферата на Јупитер. Приближно еден тон материјал се отстранува од атмосферата секоја секунда преку овој процес, така што мора постојано да се надополнува. Најдраматичниот извор на се вулкански столбови кои испуштаат  kg сулфур диоксид во секунда во атмосферата на Ија, иако поголемиот дел од тоа се кондензира назад на површината. Поголемиот дел од сулфур диоксидот во атмосферата на Ија се одржува со сублимација на замрзнати на површината. Атмосферата во денот е во голема мера ограничена на 40° од екваторот, каде што површината е најтопла и каде што живеат најактивните вулкански облаци. Атмосферата управувана од сублимација е исто така конзистентна со набљудувањата дека атмосферата на Ија е најгуста над полутопката против Јупитер, каде што мразот е најзастапен и е најгуст кога Ија е поблиску до Сонцето. Сепак, потребни се одредени придонеси од вулканските столбови бидејќи највисоките забележани густини се забележани во близина на вулканските отвори. Бидејќи густината на сулфур диоксидот во атмосферата е директно поврзана со температурата на површината, атмосферата на Ија делумно се колабира ноќе, или кога Ија е во сенката на Јупитер (со 80% пад на густината на колоната ). Колапсот за време на затемнувањето е донекаде ограничен со формирањето на дифузионен слој на сулфур моноксид во најнискиот дел од атмосферата, но атмосферскиот притисок на ноќната атмосфера на Ија е за два до четири реда по големина помал отколку на неговиот врв попладне. Помалите состојки на атмосферата на Ија, како што се, , и  произлегуваат или од: директно вулканско испуштање гас; фотодисоцијација, или хемиско распаѓање предизвикано од сончевото ултравиолетово зрачење, од ; или распрскување на површинските наслаги од наелектризираните честички од магнетосферата на Јупитер.
Различни истражувачи предложиле дека атмосферата на Ија се замрзнува на површината кога ќе помине во сенката на Јупитер. Доказ за тоа е „осветлувањето по затемнувањето“, каде што Месечината понекогаш изгледа малку посветла како да е покриена со мраз веднаш по затемнувањето. По околу 15 минути осветленоста се враќа во нормала, веројатно затоа што мразот исчезнал преку сублимација. Покрај тоа што може да се види преку телескопи од земјата, осветлувањето по затемнувањето било пронајдено во блиску инфрацрвени бранови должини со помош на инструмент на вселенското летало Касини. Дополнителна поддршка за оваа идеја дошла во 2013 година кога Опсерваторијата „Гемини“ била искористена за директно мерење на Ија.
Сликите на Ија со висока резолуција, добиени кога Ија доживува затемнување, откриваат сјај сличен на поларната светлина. Како и на Земјата, ова се должи на зрачењето на честичките што ја погодува атмосферата, иако во овој случај наелектризираните честички доаѓаат од магнетното поле на Јупитер наместо од сончевиот ветер. Поларните светлини обично се појавуваат во близина на магнетните полови на планетите, но на Ија се најсветли во близина на нејзиниот екватор. На Ија и недостасува сопствено внатрешно магнетно поле; затоа, електроните кои патуваат по магнетното поле на Јупитер во близина на Ија директно влијаат на атмосферата на Ија. Повеќе електрони се судираат со нејзината атмосфера, создавајќи ја најсветлата поларна светлина, каде линиите на полето се тангентни на Ија (т.е. во близина на екваторот), бидејќи колоната гас низ која поминуваат е најдолга во овој дел. Поларните светлини поврзани со овие тангентни точки на Ија се забележани како се лулаат со променливата ориентација на навалениот магнетен дипол на Јупитер. Забележани е и побледа поларна светлина од атоми на кислород (црвеното свети на сликата десно), и атоми на натриум на ноќната страна на Ија (зеленото свети на истата слика).
Лахолм
Лахолм е град во Шведска во округот Халанд, административен центар на комуната Лахолм.
Население - 5835 жители. Градот е дом на музејот за цртање Лахолм.
Историјата на Лахолм како град датира од 13 век. Градот е основан на плодна земја и бил од стратешка важност. На денот на Петровден (29 јуни) таму се одржувале саеми. Во 19 век, Лахолм првенствено бил град на занаетчии. Во моментов, трговијата и транспортните услуги играат значајна улога во нејзината економија.
Евстахиј IV
Евстахиј IV (1130 - ) бил гроф од Булоњ и син, а со тоа и престолонаследник на англискиот крал Стефан I и Матилда.
Во 1137 година тој бил верен за сестрата на францускиот крал Луј VII, Констанца. Во 1147 година, тој бил прогласен за витез, година кога имал околу 16 или 18 години. Во 1151 година, тој се приклучил кон воениот поход на Луј во нападот врз Нормандија.
Пред смртта на неговиот татко, тој според договорот не бил крунисан за крал на Англија. Тој ненадејно починал во 1153 година.
Месечарење
Месечарење (сомнамбулизам) — пореметување во спиењето, кое припаѓа на „семејството“ на парасомнии. Месечарите преоѓаат од фазата на длабок сон, во фаза на слаба свесност и извршуваат активности, кои обично се извршуваат при целосна свесност. Овие активности може да бидат незначителни, како седење на креветот, одење до бањата, чистење, а може да бидат и опасни, како готвење, возење, исклучително насилни дејства, грабање замислени предмети, или дури и убиство.
Иако, обично, случаите на месечарење се состојат од едноставни, повторувачки дејства, понекогаш, има случаи на луѓе кои изведувале посложени дејства додека спиеле. Во 2004 година, медицинските експерти од Австралија тврделе дека успешно излечиле жена, која велела дека има сексуални односи со странци додека спие. Во декември 2008 година, во јавноста се појавиле извештаи од жена која праќала полуразбирливи пораки преку електронска пошта додека месечарела, вклучувајќи и една со кој поканила пријател на вечера. Месечарите не се сеќаваат воопшто или многу малку на инцидентот, бидејќи во тие моменти не се навистина свесни. Иако нивните очи се отворени, тие гледаат матно. Месечарењето може да трае од 30 секунди до 30 минути.
Фази на спиењето
Спиењето се категоризира во фази на циклус помеѓу „брзо движење на окото БДО (REM) и „споро движење на окото“ СДО (NREM) спиење. СДО е поделено на четири фази: фаза 1 (период на лесен сон), фаза 2 (период на цврст сон), фаза 3 и 4 (период на длабок сон). По ова следи фаза 3, фаза 2, фаза 1, и БДО период. Кај возрасните, овој циклус трае околу 1 час и 30 минути. Според Лави, Малотра и Пилар, „Траењето и содржината на циклусот се менува за време на ноќта и со текот на годините“. Месечарењето обично се случува за време на првата третина од ноќта (помеѓу 23 и 1 часот по полноќ) кога се случува периодот на длабок сон од СДО фазата на спиење. Високата „делта активност“ (делта бран) со кој мозокот и се придружува на фазата на длабок сон и кога од 20 до 50% од сите активности се делта активности се постигнува фазата 3. Кога делта активностите достигнуваат 50% или повеќе се постигнува фазата 4. Во повеќето случаи доколку се случи месечарење, се случува само еднаш во текот на една вечер.
Автоматизам
Понекогаш, истражувачите не се согласуваат за класификацијата на месечарењето како автоматизам. Според популарниот извор на МедицинНет (MedicineNet), автоматизам е „несвесно движење кое личи на едноставни тикови кои се повторуваат, или може да биде посложен редослед на природни движења“. Човекот често не се сеќава што правел, или како го правел тоа. Овие повторувачки движења вклучуваат џвакање, облекување облека или шетање наоколу со збунет поглед. Автоматизмот кај епилептичарите е поврзан со „отсуството на мали епилептични напади“. Во судските случаи личноста може да биде осудена за автоматизам без лудило или автоматизам со лудило. Првото се користи како одбрана и оправдување за привремено лудило или невесно однесување. Потоа пресудата би била „не е виновен поради лудило“. Со оваа пресуда осудениот мора да посетува институција за душевни болести. Некои дејства што се преземаат за време на месечарењето може да класифицираат како автоматизми.
Причини
Некои експерти имаат теорија дека месечарењето во детството се појавува како резултат на доцно созревање. Тоа се делта бранови со висока волтажа кај сомнамбулистите до 17 години. Присуството на овие бранови може да предизвика несозреаност во централниот нервен систем, кој може да биде причина за месечарење. Месечарењето е наследно во фамилијата, и веројатноста дека детето ќе биде месечар се зголемува до 45%, ако еден од родителите бил месечар, и до 60% ако двајцата родители биле месечари. Меѓутоа, полот не игра улога за тоа дали може да се стане месечар. Наследните фактори се склоност за појава на месечарење, но влијанието од наворешната средина е главен фактор за начинот на изразување на месечарењето. Други забрзани фактори за појава на месчарењето се оние фактори, кои го зголемуваат периодот на длабок сон. Најчести фактори се недостаток од сон, покачена температура, и преголем умор. Користењето на невролептици или хипнотици може, исто така, да предизвка месечарење.
Лечење
Постојат лекови кои може да се препишат за месечарење, како на пример мала доза на бензодијазепин, трициклични антидепресиви и клоназепам. Меѓутоа, експертите препорачуваат да се тргаат сите опасни предмети и да се заклучуваат вратите и прозорите пред спиење, за да се намалат ризиците од какво било наштетување. Исто така, се препорачува добра хигиена пред спиење и да не се избегнува спиењето, туку да се спие колку што е потребно.
Има различни мислења за тоа дали е опасно да разбудиш месечар, при месечарење. Некои експерти велат дека месечарот треба полека да го однесеме до креветот, без да го разбудиме. Други, пак, сметаат дека кога би разбудиле месечар, тоа би водело кон негова дезориентација, но ништо лошо не може да се случи.
Епидемиологија
Според Националната фондација за спиење, месечарењето е распространето кај 1-15% кај општото популација. Месечарењето е пораспространето кај децата и обично исчезнува до адолесценцијата. Кај возрасните се појавува поретко, но кога се појавува, настаните на месечарење се случуваат трипати почесто во годината и месечарењето трае повеќе години отколку кај децата. Во подоцнежните години, месечарењето е ретко и обично се појавува поради друго пореметување. Пореметувањата во подоцнежните години може да вклучуваат делириум, предозираност од лекови или напади.
Деца
Месечарењето е вообичаено во детството и се намалува со годините. Според Лави, Малотра и Пилар, врвот се достигнува од 4 до 8 години, кога распространетоста е 20% честотa на настаните. Познато е дека од 25 до 33% од сомнамбулистите, исто така, мократ при спиењето. Мокрењето, како и месечарењето, е вообичаено кај децата, и го снемува со растењето на детето. Некои деца кои месечарат, исто така, страдаат од кошмари при спиењето. Меѓутоа, кошмарите се повообичаени кај возрасните месечари. Некои родители се загрижени за психолошките последици кои може да ги остави месечарењето кај нивните деца, но Лариса Хирш, која е одговорна за веб- страната КидсХелт (KidsHealth), вели: „Месечарењето, обично, не е знак дека нешто не е во ред психолошки или емоционално со детето и не предизвикува емоционално оштетување.“