cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Антикоагуланс
Антикоагулација и ризик за крварење
За да проценка на ризикот од крвавење се користат и различни бодновни скали за ризик (англиски: risk score), HAS-BLED бодовната скала или HEMORR2HAGES  бодовната скала. Почнувајќи од збирна вредност од 3 бодови постои зголемен ризик од крварење, за што е потребна посебна претпазливост при препишување антикоагуланси (избор на супстанции, намалување на дозата доколку е потребно) и нивно следење (редовни консултации со матичен лекар и лабораториски тестови). Критичарите истакнуваат дека повеќе од половина од компликациите поврзани со антикоагулантната терапија може да се проследат наназад до грешките во справувањето со лековите. Најчести грешки при земање лекови се занемарување на интеракциите со лекови, третман со несоодветен антикоагуланс за пациентот, несигурен внес на лекови (непридржување кон терапијата), несоодветно следење на терапијата, неточни индикации и дози и прекини на информациите помеѓу лекарите што лекуваат.
Земање предвид на ризиците и придобивките
Во случај на одлука за отпочнување на терапија со антикоагуланси, ризикот од крварење мора биде споредлив со соодветна терапевтска корист. На пример, оралната антикоагулација кај пациенти со преткоморно срцево треперење (атријална фибрилација) го намалува ризикот од мозочен удар за повеќе од 60%. Ако пациентот е со висок ризик од мозочен удар, на пр. ризик од 6% годишно (проценето, на пример, со користење на резултатот CHA2DS2-VASc), тогаш ризикот од значително крварење при антитромботична терапија може да биде значително помал од добиената корист со земање на антикоагулантниот лек. Затоа, пациентите треба да бидат свесни за потенцијалната корист од терапијата, како и за ризикот. Затоа, во упатствата за третман на атријална фибрилација на Европското здружение за кардиологија (ESC) исто така се препорачува да се разговара со пациентот за сите аспекти на терапијата со антикоагуланси за да се постигне партиципативно одлучување (англиски: заедничко одлучување) и да се постигне информирана согласност.
Индиректни антикоагуланси
Индиректните антикоагуланси не го инхибираат плазматското згрутчување директно.
Кумарини (витамин К-антагонисти)
Таканаречената орална антикоагулација со кумарини (активни супстанции: фенпрокумон, аценокумарол, варфарин) делува така што исцрпува присуството на коагулационите фактори кои се зависни од витаминот К во крвта - тоа се факторите II, VII, IX и X. Тие повеќе не се формираат доволно и времето на крварење се зголемува. Ефектот може да се мери со времето на крварење. Денес определувањето се заснова на INR вредноста (порано на Quick вредноста). Степенот на антикоагулантниот ефект не зависи само од земената доза, туку и од исхраната и метаболизмот на пациентот. Храната богата со витамин К како на пример кељ или брокула може да доведат до слабеење на ефектот на кумарин. Покрај тоа, кумарините подлежат на екстензивен метаболизам во телото. Тие се модифицирани од голем број ензими и кога се апсорбираат и кога се елиминираат од телото. Потребата за кумарин на пациентот не може да се предвиди поради индивидуално различните нивоа на активност на овие ензими (се разликуваат следниве главни типови на луѓе според активноста на соодветните ензими: бавни, брзи, ултрабрзи метаболизатори). Затоа, терапијата започнува бавно, со постојано следење на INR вредноста. Кога ќе се постигне целниот INR, се одредува доза на одржување и се запишува во табела за коагулација. На некои пациенти им требаат само 2 таблети неделно, на други 8. Друга збунувачка променлива е интеракцијата со лекови. Многу лекови, вклучително и фитофармацевтски препарати, директно и индиректно влијаат на дејството на кумарините. Најважните интеракции се наведени во соодветните информации за производот.
Оралната антикоагулација со кумарини подразбира редовно земање таблети. Дозата ја одредуваат лекарите кои се одговорни за лекувањето. Колку е поголем INR, толку е поинтензивна антикоагулацијата. Некои индикации бараат помалку силна антикоагулација (на пример, кај INR 2-3, при невалвуларна атријална фибрилација), други многу посилна (на пр. INR 3,5-4 кај одредени вештачки срцеви залистоци). Колку е поголем INR, толку е поголем ризикот од крварење и колку повеќе се нестабилни прилагодувањата на INR, толку е поголем ризикот од компликации од терапијата (тромбоза, емболија и крварење).
Сепак, околу една третина од пациентите имаат проблеми при третманот со кумарин. На пример, INR варира многу, внесот е несигурен или пациентите почесто паѓаат или имаат спонтани хематоми. Ова често води до прекинување на терапијата од безбедносни причини или воопшто не се започнува, иако пациентите би имале голема корист од терапијата. Друг проблем е што ефектите на кумаринот траат неколку дена, што може да биде многу неповолно во случај на крварење или операција. Во овој случај, може да се додаде витамин К. Коагулацијата потоа се враќа во нормала во рок од неколку часа. Сепак, администрацијата на витамин К не претставува антидот на кумарин во класична смисла. Во итен случај, факторите на коагулација кои недостасуваат (на пример, комплексот на протромбин) исто така може да се внесат.
Хепарини
Хепарините можат да се администрираат само парентерално. Тие претставуваат гликозаминогликани чиј антикоагулантен ефект се должи на зголемување на активноста на ендогениот антитромбин. Антитромбинот доведува до инактивација на факторот Xa кој ја поттикнува коагулацијата. Според моларната маса, може да се направи разлика помеѓу нефракциониран хепарин (UFH) и хепарин со ниска молекуларна тежина (LMWH). Додека нефракционираниот хепарин делува дополнително на забрзување на инактивацијата на тромбин, хепарините со ниска молекуларна тежина под моларна маса од 5400 u ја губат оваа способност.
Моларната маса влијае на фармакокинетиката на поединечните супстанции. Општо земено, како што се намалува моларната маса, биорасположивоста и полуживотот се зголемуваат. Дополнително, лабораториската контрола на ефектот се разликува поради споменатите механизми на дејство. Додека ефектот на нефракциониран хепарин може да се тестира со одредување на парцијално време тромбопластинско време, хепарините со ниска молекуларна тежина може да се проверат само преку активност на анти-фактор Xa. Администрацијата на фракциониран хепарин нема ефект врз INR.
Нефракционираниот хепарин се администрира подкожно (субкутано) 2-3 пати на ден или интравенски, обично како континуирана инфузија. Полуживотот е 30 до 60 минути. Ефектот на нефракционираниот хепарин брзо исчезнува и може брзо да се неутрализира со давање на антидотот протамин.
Нискомолекуларните (=фракционирани) хепарини се добиваат од нефракциониран хепарин. Претставници на оваа група се цертопарин, далтепарин, еноксапарин, надропарин, ревипарин и тинзапарин. Во зависност од индикациите и препаратот, хепарините се аплицираат субкутано 1-2 пати на ден. Во зависност од употребениот препарат на нискомолекуларен хепарин, неговиот ефект може привремено да се неутрализира за 50 до 85% со помош на протамин.
Директни орални антикоагуланси (ДОАК)
Директните орални антикоагуланси (ДОАК), порано се нарекуваа и нови орални антикоагуланси (НОАК). Меѓутоа сега тие се користат рутински и затоа подобро е да се користи името директни орални антикоагуланси, бидејќи со тоа исто така се нагласува и нивниот механизам на механизм на дејство, кој се разликува од оној на групата кумарини. Овие лекови директно интервенираат во каскадата на коагулација и директно ги инхибираат индивидуалните фактори на коагулација. Моментално на пазарот се директните инхибитори на факторот Stuart-Prower (фактор на коагулација Xa) и тромбин (коагулационен фактор IIa).
Инхибитори на фактор Xa
Инхибитори на фактор IIa
ДОАК се повеќе ги заменуваат кумарините. Тие имаат практична предност што вредностите на коагулација не мора редовно да се проверуваат. Пациентите земаат фиксна доза еднаш (ривароксабан, едоксабан) или двапати дневно (дабигатран, апиксабан). Недостатоци се неговата значително повисока цена (околу 15 пати повисока од онаа на фенпрокумонот) и тоа што не се потребни контроли на INR значи дека нема информации за интензитетот на антитромботската терапија, па терапијата е до одреден степен, слепа. Редовните посети на матичен лекар за INR проверки и придружните клинички проверки исто така отпаѓаат.
Повеќето студии покажале дека ДОАК се приближно исто толку ефикасни во намалувањето на мозочниот удар како и кумарините и во целина со малку помалку компликации на крварење, особено за мозочно крварење. Сепак, во овие студии бил користен варфарин, што е невообичаен за препишување во земјите Германија и Австрија и квалитетот на поставката за INR бил незадоволителен (ретко самоуправување). Ова би можело да го искриви резултатот во корист на ДОАК. ДОАК се вредна опција во случај на специфични контраиндикации за кумарини, зголемен ризик од интеракции со лекови специфични за кумарин, силно флуктуирачки вредности на INR или ако редовното следење на вредноста на INR е тешко од разбирливи причини.
При изборот на ДОАК, одлучувачки треба да бидат само медицинските аспекти како што се истовремено присуство на болести, примањето на други лекови, потенцијалните интеракции и функцијата на бубрезите. Дополнително, мора да се земат предвид деталните резултати на поединечните супстанции во соодветните студии за одобрување на лекот. При изборот на ДОАК треба да се земе предвид и достапноста на антидот (противотров). Затоа, ДОАК не смеат да се сметаат како еднакви. Сè повеќе се појавува комплицирана диференцијална индикација и сите прашања во врска со нивната примена се сè уште далеку од одговорени.
Проблем со директние оралнми антикоагуланси (ДОАК) е невнимателното и негрижливо ракување со овие навидум лесно контролирани антикоагуланси. На пример, се критикува сè понеточното и премногу лабавото ракување со ДОАК, што би значело губење на малитие клинички предности на ДОАК наспроти витамин К-антагонистите. Вообичаени грешки кои можат да се избегнат и што доведуваат до сериозни несакани ефекти се непостоечка индикација за антикоагулација (непотребен/прекумерен третман), незнаење или непочитување на интеракциите со други лекови, третман со антикоагуланс кој е несоодветен за пациентот или погрешна доза, неправилно примање на лековите и несоодветно следење на терапијата. Други чести проблеми во врска со ДОАК се недостатоци во обуката на пациентите, несигурноста предизвикана од скандалозните медиумски извештаи, самолекувањето со препарати без рецепт со потенцијал за интеракција со лекот, минимизирањето на маркетингот на производителите на ДОАК, што ги потценува предностите и ризиците, како и губење на контакт помеѓу општите лекари и пациентите поради недостаток на INR контроли.
Врз основа на препораките на Европската асоцијација за срцев ритам (European Hearth Rythm Association, EHRA), се предлага структурирана грижа/контроли за следење со цел се подобри безбедноста на терапијата со ДОАК. Според ова, дури и во случај на третман со ДОАК, лекарот кој го препишува лекот треба да издаде антикоагулантна лична карта или карта за итна помош. Интервалите и содржината на контролите кои се препорачани се наведени во продолжение:
Сите пациенти на терапија со ДОАК треба да прават лабораториски преглед најмалку еднаш годишно (функција на бубрезите, функција на црниот дроб, крвна слика). Пациенти на возраст од 75 години или постари (особено ако примаат дабигатран) и изнемоштени пациенти дури и почесто, најмалку на секои 6 месеци. Пациентите со бубрежна инсуфициенција со креатинин клиренс помал или еднаков на 60 ml/min треба да прават тест на крвта на одреден број месеци (x-број на месеци) според формулата: x = клиренс на креатинин/10 (на пример, ако клиренсот изнесува 30 ml/min, тоа значи x = 30/10 или x=3, односно контрола на секои 3 месеци). Лабораториски тестови се препорачуваат и за сите состојби кои можат да ја нарушат функцијата на бубрезите или црниот дроб. Не се препорачуваат рутински определувања на серумските нивоа на ДОАК.
За разлика од кумарините, постојат специфични антидоти (противотров) за ДОАК. За лекот дабигатран е одобрен антидот во ноември 2015 година под името Idarucizumab (трговско име Praxbind). Овој антидот е ефикасен само против дабигатран и, во случај на крварење опасно по живот, целосно го спречува ефектот на дабигатран во рок од неколку минути. Во мај 2018 година, рекомбинантниот андексанет алфа (трговско име AndexXa) беше одобрен како антидот за антагонистите на факторот Xa ривароксабан и апиксабан во САД. Тој беше одобрен во Европа во април 2019 година.
Доколку се појави интракранијално крварење за време на терапијата со дабигатран, апиксабан или ривароксабан, препорачани се следните мерки:
Ин витро (во лабораторија)
При лабораториско тестирање на крвта, се додаваат антикоагуланси како што се EDTA, цитрат, амониум хепарин, литиум хепарин или кисела цитрат декстроза (ACD), за да може да се испита незгрутчена крв. Тубичките во кои се собира земената крв се веќе обложени со антикоагуланс. Така на пример, крвта која се собира во тубичка обложена со цитрат уште се нарекува и цитратна крв.
Хемодилуција (разредување на крвта)
Антикоагулансите кои колоквијално понекогаш се наречени разредувачи на крвта треба да се разликуваат од вистинските агенси за разредување на крвта, плазма експандерите, бидејќи антикоагулансите не ја намалуваат ниту значително вискозноста на крвта ниту концентрацијата на крвните клетки и вкупниот хематокрит.
Исправка на вредност на кредит
Исправка на вредноста на кредитите (англиски: provision for loan losses, allowance for loan losses) претставува сметководствена категорија, односно сметка со која се намалува номиналната вредност на кредитите за износот на можните загуби на кредитите. Тековната исправка на вредноста на кредитите, позната под името резервации за можните загуби на кредитите (provision for loan losses), претставува непаричен расход кој се јавува во билансот на успехот, додека вкупната акумулирана исправка на вредноста на кредитите претставува контраставка на сметките на кои се евидентираат кредитите во билансот на состојбата.
Евидентирање во билансот на состојбата
Во сметководството на банката, кредитите се евидентираат според амортизираната набавна вредност, при што вредноста на одобрените кредити го претставува износот на бруто-кредитите (gross loans). Како нивна контраставка се јавува сметката „исправка на вредноста на средствата“ на која се евидентираат акумулираните резервации за можните загуби на кредитите. Според тоа, сметката „исправка на вредноста на средствата“ претставува корективна ставка на сметките на кои се евидентираат кредитите. На оваа сметка се евидентира проценетата вредност на загубите што банката би можела да ги претрпи на одобрените кредити. Кога од бруто-кредитите ќе се одземе исправката на вредноста се добива износот на нето-кредитите (net loans). Подоцна, доколку навистина клиентот не може да го врати кредитот, банката ќе го отпише кредитот од сметководствената евиденција, при што отпишаниот износ ќе падне на товар на акумулираната резерва за можните загуби на кредитите. Со други зборови, при отпишување на кредитот, истовремено ќе се намалат бруто-кредитите и резервата за можните загуби на кредитите. Така, загубите што ги претрпува банката не го намалуваат износот на нето-кредитите.
Евидентирање во билансот на успехот
Исправката на вредноста на финансиските средства се јавува и како многу значајна ставка во билансот на успехот. Всушност, се работи за некаматни расходи што не предизвикуваат издатоци на парични средства, туку само се јавуваат како пресметковна категорија, слично на амортизацијата. Имено, на товар на вкупните приходи, банките се обврзани да издвојат одреден износ за покривање на загубите што би можеле да ги претрпат на кредитите коишто ги одобриле. Притоа, како расход во билансот на успехот се јавуваат тековните резервации што банките ги издвојуваат во определен временски период. Според тоа, резервациите за можните загуби на кредитите, прикажани во билансот на успехот, го претставуваат тековниот, т.е. периодичниот придонес што банката го прави кон резервата за можните загуби на кредитите.
За големината на овие расходи одлучува раководството на банката во зависност од проценката на квалитетот на кредитното портфолио, но притоа, банката треба да се придржува кон прописите што ги носи централната банка. Оттука, ако раководството на банката смета дека средствата се изложени на повисок кредитен ризик, банката ќе издвои поголем износ на резервации. Бидејќи резервациите за можните загуби на кредитите претставуваат расход, тие директно го намалуваат финансискиот резултат од работењето. Тоа значи дека банката може да издвои поголем износ на резервации и на тој начин да прикаже помала добивка. Имајќи предвид дека расходите се одбитна ставка во пресметката на данокот на добивка, тоа значи дека банките можат да прикажат пониска даночна основа преку издвојување поголем износ резервации за можните загуби на кредитите. Затоа, во повеќето земји, даночната власт обично го ограничува износот на резервациите што банките можат да го пресметаат како одбитна ставка при пресметката на данокот на добивка.
Формирање на резервата за покривање на можните загуби на кредитите
Резерва за можните загуби на кредитите = Резерва за можните загуби на кредитите на почетокот од годината - Отпишани кредити во текот на годината + Наплатени претходно отпишани кредити + Тековни резервации за можните загуби на кредитите
Резерва за можните загуби на кредитите = 34 - 27 + 8 +14 = 29 милиони денари.
Епицентар
Епицентар е точка на Земјината површина каде што земјотресот најсилно се чувствува. Се наоѓа вертикално точно над хипоцентарот, односно тоа е ортогонална проекција на хипоценарот на површината на Земјата.
Епицентрална оддалеченост
Оддалеченоста помеѓу епицентарот и хипоцентарот се вика „жаришна длабочина“.
NGC 6393
NGC 6393 — спирална галаксија во соѕвездието Змеј, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6393 се споменува и како MCG 10-25-54, KUG 1729+595.
Откривање
Објектот е откриен на 7 јули 1885 година од страна на Луис Свифт, со помош на рефрактор, чијашто леќа имала пречник од 16 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 6393 е од видот S?. Видливиот сјај со голо око изнесува 15,7 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 16,5 m, додека површинскиот сјај изнесува 12,9 m/лм2. NGC 6393 има привидни димензии од 0,3' х 0,3'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 17 ч 30 м 8,5 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +59° 31' 55"".
Други поделби
Проучување на NGC 6393 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 60405. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 53; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 3900. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1102.
Инка мост
Инка мостот е име или прекар на две локации поврзани со влезот на Мачу Пикчу во Перу. Една од двете локации била изградена од Инките како свет влез во Мачу Пикчу за армијата на Инките.
Главен мост
Главниот мост е дел од планински пат кој е всушност срт. Тој е камен пат кој се протега западно од Мачу Пикчу. Мостот создржи една дупка од дваесет стапки. , кој можел да се покрие со мост од јаже, инаку патот останувал непрооден за странци.
Мост од јаже
Мостот од јаже бил стар инка мост од јаже. кој се протегал од Мачу Пикчу во Перу за да се поминела реката Урубамба.
NGC 1971
NGC 1971 — расеано ѕвездено јато во соѕвездието Златна Рипка, заведено во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 1971 се споменува и како ESO 56-SC128, in LMC.
Откривање
Објектот е откриен во декември 1834 година од страна на Џон Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 1971 е од видот OCL. Видливиот сјај со голо око изнесува 11,9 m. NGC 1971 има само една позната привидна димензија, која изнесува 0,8'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 5 ч 26 м 45,3 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, - 69° 51' 6".
Други поделби
Проучување на NGC 1971 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 445; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 9166.
Броштица
Броштица — село во Општина Центар Жупа, во областа Жупа, во околината на градот Дебар.
Селото главно е населено со Македонци-муслимани, но поради политичко-религиски причини дел од нив се изјасниле како Турци.
Географија и местоположба
Селото се наоѓа во средишниот дел на територијата на Општина Центар Жупа. Селото се наоѓа во областа Дебарска Жупа, сместено мошне високо на западната падина на планината Стогово. Селото е планинско, сместено на надморска височина од 1.300 метри. Од градот Дебар, селото е оддалечено 11 километри.
До селото води локален асфалтен пат, кој се исклучува од регионалниот пат 2249.
Историја
Подрачјето на Броштица е населено уште од средниот век, за што сведочат повеќе наоѓалишта во неговата околина.
Стопанство
Атарот на селото е мошне мал и зафаќа простор од 3,7 км2, при што преовладува обработливото земјиште со површина од 144 хектари, на шумите отпаѓаат 106,7 хектари, а на пасиштата 90 хектари.
Селото, во основа, има полјоделска функција. Во него работат продавници и угостителски објекти.
Население
Според податоците од 1873 година во „Етнографија на вилаетите Адријанопол, Монастир и Салоника“, селото имало 60 домаќинства со 65 жители муслимани (Македонци) и 106 христијани (Македонци).
Според статистиката на бугарскиот етнограф Васил К’нчов („Македонија, етнографија и статистика“) од 1900 година, селото Броштица имало 800 жители, сите Македонци, од кои 200 православни и 600 муслимани. Според егзархискиот секретар Димитар Мишев, („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во Броштица имало 240 Македонци, под врховенството на Бугарската егзархија.
Селото е средно по големина, но со пораст на бројот на населението. Во 1961 година, селото броело 533 жители, од кои 500 се изјасниле како Турци, а 30 жители Албанци, додека во 1994 година бројот се зголемил на 718 жители, од кои 499 биле Македонци, 128 Турци и 90 други.
Според пописот од 2002 година, селото имало население од 748 жители, од кои се изјасниле: 622 Македонци, 124 Турци и 2 останати.
Целосното муслиманското население на селото се Македонци-муслимани, но поради политичко-религиски причини се пишале како Турци. Во тој однос, треба да се напомене дека селото е населено исклучиво со Македонци, бидејќи жителите попишани како Турци се всушност Македонци-муслимани како и сите останати жители на селото. Доказ за тоа е наглата промена во изјаснувањето на жителите како Македонци и Турци.
Според мајчин јазик, населението се изјаснило:
Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 393 жители, од кои 146 Македонци, 6 Албанци, 165 Турци, 28 останати и 48 лица без податоци.
Родови
Според истражувањата од 1954 година родови во селото:
Иселеништво
Од Броштица има огромен број на иселено население, пред сè Македонци православни.
Целосно се иселени голем број на македонски православни родови, и тоа: Атанасовци, Костовци или Ристевци, Веловци, Гагановци, Дојчиновци, Стојановци, Аврамовци, Петковци, Калевци или Куновци, Танчевци, Тримовци, Манчевци, Силковци, Поповци, Гавриловци и Јовковци или Василовци. Потомци на постарите иселеници од Броштица има на многу места, но највеќе се иселени во Скопје (населбата Ѓорче Петров), каде има преку 50 семејства. Други иселеници од Броштица има во Бугарија (7 семејства), највеќе во Софија. Нешто иселеници има и во Дебар и Битола.
Од Торбешите иселеници има во Штип, Скопје, Иванковци кај Велес. А од таму во Турција. Потоа од денешните родови во Турција.
Самоуправа и политика
Кон крајот на век, Броштица било село во Дебарската каза на Отоманското Царство.
Селото влегува во рамките на Општина Центар Жупа, која била една од ретките општини, кои не биле променети со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото исто така припаѓало на некогашната Општина Центар Жупа.
Во периодот од 1955 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Дебар.
Во периодот 1952-1955, селото било во рамките на тогашната Општина Баланци, во која влегувале селата Бајрамовци, Баланци, Броштица, Голем Папрадник, Горенци, Житинени, Мал Папрадник и Пареши. Во периодот 1950-1952 година селото исто така било дел од некогашната општина Баланци.
Избирачко место
Во селото постои избирачкото место бр. 0558 според Државната изборна комисија, сместено во просториите на основното училиште.
На претседателските избори во 2019 година, на ова избирачко место биле запишани вкупно 806 гласачи. На локалните избори во 2021 година, на ова избирачко место биле запишани вкупно 844 гласачи.
Каталин Новак
Каталин Новак (Veresné Novák Katalin Éva, 6 септември 1977) е унгарска политичарка, државен Министер за семејство, млади и меѓународни односи од 2018 година, потпретседател на Фидес од 2017 година.
Живот
Помеѓу 1992 и 1996 година студирала во средното училиште Ендре Шагвари. Потоа, помеѓу 1996 и 2001 година во Универзитетот Корвиус економија и помеѓу 1999 и 2004 година законот на Универзитетот во Сегед, како и на Универзитетот во Париз.
Таа се приклучила на политиката во 2001 година и почнала да работи во Министерството за надворешни работи. Таа е специјализирана за прашања од ЕУ и Европа. Во 2010 година станала министерски советник во Министерството за надворешни работи, а потоа шеф на Кабинетот на Министерството за човечки ресурси во 2012 година. Исто така, таа служела како државен министер за франкофонски работи.
Новак била избрана да биде потпретседател на Фидес во 2017 година.
Личен живот
Каталин Новак е омажена и има три деца - ќерка, Ката (2008) и два сина, Адам (2004) и Тамаш (2006). Течно зборува француски, англиски и германски јазик, а нејзиното знаење на шпански јазик е на средно ниво.
Соња Гаврилова
Соња Гаврилова (1962) е македонска писателка и психолог.
Биографија
Соња Гаврилова е родена  1962 година во Велес Р. Македонија. Во 1985 година дипломира  на Филозофскиот факултет - Скопје на групата психологија. Од 1986 година до денес работи во посебното основно училиште со ученички дом „Маца Овчарова“ во Велес.
Творештво
„Детските солзи кога течат“ е нејзина прва книга, издадена во 2011 година. Во  2012 година издадена е англиската верзија на истата книга – „When children shed tears“. Својата прва збирка поезија „Надеж“ ја издава во 2016 година и за истата добива признание –   Специјална награда за поезија за деца од Здружението за наука и култура „НОВА“ - Битола. Учествува како одговорен уредник на сите изданија на Зборникот на поезија „Велешки поетски пулсирања 2014, 2015, 2016, 2017, 2018 и 2019 година“.
Со свои песни е застапена во книгите: Алманахот на ХЕРА (2015 година); „Песни за учителот“(2016 година); списанието „Велес“ (2017, 2018, 2019,2020 година); „Метрички карван Гевгелија - Велес“ (2016 година); во книгата „Мостови на пријателство“ (2019 година); „Заветни поуки“(книжевни критики и есеи, 2019 година) на Васил Тоциновски; во Збирката на поетски творби на првиот и вториот Фестивал на поезија за деца „Стихувалки 2018 и 2019 година“; во Зборникот на Online поетската манифестација „Ванчо Николески 2020 година“ на Македонското литературно друштво „Ванчо Николески“ од Канбера, Австралија и др.
Член е на Клубот на писатели од Велес - „Коста Солев Рацин“ и Poetry Slam Macedonia. Учествува на литературни читања  во рациновите поетски каравани.
Олово(II) оксид
Chemical compound Олово(II) оксид, исто така наречено олово моноксид, ― неорганско соединение со молекуларна формула Pb O. PbO се јавува во два полиморфи: литаргит со четириагонална кристална структура и масикот со орторопмска кристална структура. Современите примени за PbO се претежно во индустриско стакло на база на олово и индустриска керамика, вклучително и сметачки компоненти. Тоа е амфотерен оксид.
Подготовка
PbO може да се подготви со загревање на оловниот метал во воздух на приближно 600 °C. На оваа температура тој е и краен производ на оксидација на други оксиди на олово во воздухот:
Топлинското распаѓање на олово(II) нитратот или олово(II) карбонатот, исто така, резултира со создавање на PbO:
Реакции
Метално олово се добива со намалување на PbO со јаглерод моноксид на околу 1,200 °C:
Црвените и жолтите облици на овој материјал се поврзани со мала промена во енталпијата:
PbO е амфотерен, што значи дека реагира и со киселини и со бази. Со киселини, образува соли на преку посредство на оксо кластери како што се. Со силни основи, PbO се раствора за да образува плумбитни (исто така наречени плумбитни(II)) соли:
Примени
Видот на олово во оловното стакло обично е PbO, а PbO се користи интензивно во правењето стакло. Во зависност од стаклото, користа од употребата на PbO во стаклото може да биде една или повеќе од зголемување на показателот на прекршување на стаклото, намалување на вискозноста на стаклото, зголемување на електричната отпорност на стаклото и зголемување на способноста на стаклото да впива рендгенски зраци. Додавањето PbO на индустриската керамика (како и стаклото) ги прави материјалите магнетни и електрично поинертни (со зголемување на нивната Кириева температура) и често се користи за оваа намена. Историски PbO исто така бил користен интензивно во керамичките глазури за керамика за домаќинство, и сè уште се користи, но не повеќе. Други помалку доминантни апликации вклучуваат вулканизација на гума и производство на одредени пигменти и бои. PbO се користи во стаклото од катодните цевки за блокирање на емисијата на рендгенските зраци, но главно во вратот и инката бидејќи може да предизвика промена на бојата кога се користи во предната плоча. За предната плоча се претпочитаат стронциум оксид и бариум оксид.
Потрошувачката на олово, а со тоа и обработката на PbO, е во корелација со бројот на автомобили, бидејќи тоа останува клучната компонента на автомобилските оловно-киселински батерии.
Помали или опаѓачки употреби
Мешавина од PbO со глицерин се зацврстува на тврд, водоотпорен цемент кој бил користен за спојување на рамните стаклени страни и дното на аквариумите, а некогаш се користел и за запечатување на стаклени панели во прозорските рамки. Тоа е составен дел на оловните бои.
PbO бил една од суровините за вековните јајца, еден вид кинески конзервирани јајца, но постепено бил заменуван поради здравствени проблеми. Тоа била бескрупулозна практика во некои мали фабрики, но станало неконтролирано во НР Кина и принудило многу чесни производители да ги означуваат своите кутии „без олово“ откако скандалот стана широко спространет во 2013 година.
Во облик на четириагонален литаргит во прав, може да се меша со ленено масло, а потоа да се вари за да се создаде големина отпорна на временски услови, што се користи при позлата. Литаргитот ќе и даде на големината темноцрвена боја што го направи златниот лист да изгледа топол и сјаен, додека лененото масло ќе даде адхезија и рамна издржлива површина за врзување.
PbO се користи во одредени реакции на кондензација во органската синтеза.
PbO е влезниот фотопроводник во цевката за видео камера наречена Plumbicon.
Здравствени проблеми
Оловниот оксид може да биде фатален ако се проголта или вдишува. Предизвикува иритација на кожата, очите и дишниот пат. Тоа влијае на ткивото на непцата, на централниот нервен систем, на бубрезите, на крвта и на репродуктивниот систем. Може да се биоакумулира кај растенијата и кај цицачите.
Килијан Мбапе
Килијан Мбапе Лотен (роден на ) — француски фудбалер, напаѓач на Париз Сен Жермен и на француската репрезентација.
Животопис
Таткото на Мбапе Вилфред е од Камерун и воедно е негов агент и тренер. Неговиот полубрат Жирес Кембо Екоко е исто така професионален фудбалер, а неговата мајка Фајза која потекнува од Алжир е поранешна ракометарка.
Почетоци
Мбапе започнал да игра фудбал во АС Бонди, каде што неговиот татко бил тренер. Престојот во познатата Клаирфонтаин академија следи, пред импресивните обиди на бројни француски клубови, како и шпански клубови Реал Мадрид и Валенсија, обидувајќи се да потпишат со него. Мбапе на крајот заврши во Монако.
сезона 2015–2016
На 20 февруари 2016 година, Мбапе го постигна својот прв гол за клубот, на домашен терен против Троја; на возраст од 17 години и 62 дена, и стана најмладиот стрелец во историјата на Монако - со што уште еднаш го размени рекордот на Анри. На 6 март 2016 година, Мбапе го потпиша својот прв професионален договор на три години, до 1 јуни 2019 година.
сезона 2016–2017
На 11 февруари 2017 година, Мбапе го постигна првиот, хет-трик во Лига 1 во неговата кариера во победата од 5-0 над Мец; на 18 години и два месеци, со што тој стана најмладиот играч кој постигнал хет трик во Лига 1 после Жереми Менез во 2005 година за екипата на Сошо на 17 годишна возраст.
На 21 февруари, Мбапе го постигна вториот гол на Монако во 40 минута со громогласен волеј по добивањето на долга топка од страна на Фабињо преку противничката бековската линија со што тоа беше неговиот прв гол во Лигата на шампионите и тој стана вториот најмлад францускиот стрелец во историјата на Лигата на шампионите историја после Карим Бензема, во сезоната 2016-17 во Лигата на Шампионите нокаут фазата од 16 најдобри на првиот натпревар во Лигата на Шампионите против  Манчестер Сити,  каде што Монако го загуби натпреварот со 5-3. На 5 - март, Мбапе постигна два гола во првото полувреме во Лига 1 со победата од 4-0 над Нант за да ја доведе својата кариера во Лига 1 до десет постигнати голови и да стане најмладиот играч во последните 30 години кој погодил во Лига 1 десет пати со најмалку одиграна минутажа. На натпреварот против Нант на 5 март тој дојде до неговиот деветти гол во Лига 1 и пет асистенции во Лига 1 за само 822 минути понинати во Лига 1 фудбалот. На 11 март, Мбапе постигна гол за 2–1 во Лига 1 на домашен терен против Бордо со што го забележа својот  7 гол на четвртиот настап како стартер.
Во 2016-17 година во Лигата на Шампионите во нокаут фазата од 16 најдобри во вториот натпревар на стадионот Луј Втори на 15 март, тој погоди за резултат од 1-0 за Монако во 8 минута по асистенцијата на Бернардо Силва преку ниска топка со што го постигна (11-ти гол на 11 натпревари во сите натпреварувања) за да им помогне на Монако да го победат Манчестер Сити со 3-1 (вкупен резултат 6-6) и да се пласираат во четврт-финалето во Лигата на шампионите.
Париз Сен Жермен
На 31 август 2017 година, Париз Сен Жермен објавил дека Мбапе потпишал едногодишен договор за појзамица, со опција на откуп на неговиот договор на крајот од сезоната.
Младински репрезентации
Мбапе се здоби со парична казна, но во сезоната за Монако постигнувајќи пет пати бил повикан за Фудбалска репрезентација на Франција под-20 години со што го освои  УЕФА Европската првенство  Под-19 ,во 2016 година, а  напаѓачот речиси самостојно го обезбедил  нивното место во финалето со пенливите перформанси победувајќи ја Португалија со 3-1 во полуфиналето.
Сениорска репрезентација
Мбапе беше повикан за најдобрата Франција за натпреварот со репрезентацијата на Луксембург и Шпанија во март 2017 година. Тој го оствари своето деби за репрезентацијата на 25 март 2017 година заменувајќи го Димитри Паје во 78та минута во победата од 3–1 против Луксембург. Притоа, тој стана вториот најмлад играч (само зад Маријан Вишниевски) со 18 години, 3 месеци и 5 дена.
Васил Ивановски
Васил Атанасков Ивaновски (Ловраде, Костурско, 18 октомври 1906 - Софија, 1991) — македонски културно-национален и комунистички деец, публицист и историограф.
Животопис
Заедно со семејството Ивановски емигрира во Бугарија. Прогимназијалното училиште го завршува во Пловдив. Бил тутунски работник, синдикално и политички активен, а од 1923 г. член на БРП (комунисти) и претседател на Прогресивната македонска младинска организација. Учествува во Септемвриското востание.
Во 1926 г. емигрирал во СССР (Одеса и Тбилиси). Во септември 1927 г. бил испратен на студии на Комунистичкиот универзитет за националните малцинства на Западот во Москва, кои ги завршил во 1929 година. Во Бугарија се враќа во 1933, кога станува член на ВМРО (об.). Соработува со весниците „Македонско знаме“, „Македонска револуција“, „Македонско единство“, „Обединист“, како и во списанието „Македонски вести“. Во „Македонско знаме“ ја објавува брошурата „Идеите и задачите на македонското движење во Бугарија“, како најава на студијата „Зошто ние Македонците сме одделна нација“, потпишан како Бистришки. На судскиот процес во Софија против членови на ВМРО (Об.) во 1936 година бил осуден во отсуство на 5 години затвор.
Во 1941 г. преминал во нелегалност. Во 1942 бил уапсен и осуден на 15 години затвор. Од 1943 г. казната ја издржувал во Идризово, Скопско. На 20 јуни 1944 година, заедно со Перо Ивановски, Димитрија Алексовски - Пекар и Никола Димитровски - Грчето, успева да избега од затворот „Идризово“ и се вклучува во НОВ на Македонија. Учествува на Првото заседание на АСНОМ. Работи во весникот „Илинденски пат“, а при основањето на весникот „Нова Македонија“ е избран за негов прв главен уредник. Бил и заменик-министер за социјални грижи.
Во 1944-1945 година се спротивставува на просрпската и антибугарска политика на Лазар Колишевски при создавањето на македонскиот литературен јазик и азбука. На почетокот на ноември 1945 година се враќа во Бугарија и работи во Пиринска Македонија. Во 1948 г., како претседател на Македонското братство во Софија, заедно со Спиро Василев - Загоричанинот прави обиди да го издаде дневникот на македонскиот револуционер Васил Чакаларов, но не успева во тоа, бидејќи при апсењето во процесот против Трајчо Костов дневникот на Чакаларов е запленет од полицијата (патем, бил издаден 52 години подоцна, во Софија, Бугарија). Во 1949 година е уапсен во процесот против Трајчо Костов. Осуден е на 12 години строг затвор и губење на граѓанските права за 15 години. По седум години одлежани во затвор, во 1956 година бил рехабилитиран и ослободен. Умира во Софија во 1991 година.
Тамерланов анадолски поход
Тамерлановиот анадолски поход се одвивала во 1402 година кога Тамерлан извршил инвазија врз Анадолија и започнал војна со османлискиот султан Бајазит I. По завршувањето на анадолскиот поход, Тамерлан станал господар на предна Азија.
Хронологија
Во текот на сирискиот поход и освојувањето на Багдад, Тамерлан не ги занемарил Османлиите. Во градот Трабзон, избеганиот византиски цар Мануил II Палеолог ја признал власта на Тамерлан и бил склучен сојуз со Цариград. Од друга страна, османлискиот султан Бајазит I им дал прибежиште на двајца непријатели на Тамерлан и одбил да ги предаде. Бајазит бил еден од најдобрите генерали на своето време. Тој во 1396 година разбил една крстоносна војна и бил блиску до освојувањето на Цариград. Во февруари 1402 година, двајцата водачи започнале со подготовки на војната која била неизбежна.
Бајазит со својата војска пристигнал во Тугат, каде што сметал дека и Тамерлан ќе пристигне. Меѓутоа, Тамерлан бил вешт во лажните маневрирања и со својата војска се упатил кон Ангора (денес Анкара). Во овој град, неколку дена претходно престојувал Бајазит со своите сили, меѓутоа по заминувањето на османлиската војска, Тамерлан се појавил ненадејно. Тој имал голема предност, можел да го опседне градот, а во неговиот камп можела да се одмори војска. Бајазит морал со својата војска да мине едно неделен марш за да се врати назад. Кога османлиската војска пристигнала пред Ангора, таа била исцрпена и слабо опремена. Покрај тоа, во рамките на Бајазитовата војска имало татарски сили, кои Тамерлан со месеци се обидувал да ги придобие на своја страна со богати награди. Утрото, на 28 јули 1402 година на полето Чибук, во близината на денешната престолнина на Турција, Анкара дошло до Битката кај Ангора. Во таа битката учествувал и самиот Бајазит I, заедно со своите синови: Иса, Мехмед, Муса, Мустафа и Сулејман. На страната на Османлиите учествувале и вазалите Стефан Лазаревиќ и Ѓураѓ Бранковиќ, кои биле српски деспоти и учестувале со околу 5 000 оклопни коњаници. Оваа битка е меѓу најголемите битки во воената историја. Според различни проценки, имало присуство на околу 2 000 000 луѓе. Се наведува дека Тамерлан имал најмалку 800 000 војници. Веројатно е дека овие бројки се значително претерани во источните извори, а европските извори даваат многу помали бројки: 250-350 000 војници и 32 воени слонови на Тамерлан и 120 000 - 200 000 војници на султанот Бајазит I. Местото на битката, градот Ангора, не бил случајност: тука се вкрстувале сите патишта на Анадолија. На бојното поле победила војската на Тамерлан. Во текот на битката, бегови од областите Ајдин, Сарухан, Ментеш и Караманија преминале на страната на Тамерлан и со тоа битката била решена. Со околу 10 000 јаничари, султанот во ноќта се обидел да побегне но во тоа не успеал и бил заробен од страна на Тамерлановата војска. Заедно со него бил заробен и син му Муса. Другите негови синови се спасиле со бегство, освен Мустафа кој мистериозно исчезнал на бојното поле. Постојат неколку митови за третманот и заточеништвото на Бајазит. За да го спречи можното бегство на Бајазит, Тамерлан наредил да биде пренесен на носилка во решетки, односно во кафез (според некои извори кафезот бил златен). Според друга верзија, Тамерлан го дочекал пријателски османлискиот султан. Кога го прашал што би направил кога би бил на негово место, тогаш Бајазит му одговорил дека ќе го внесе во кафез, по кое следувала наредбата за градење на кафезот. Тамерлан решил да го понижи султанот доведувајќи ја Бајазитовата најмила жена, српската кнегиња Оливера. Тој ја носел постојано во својот логор и наредувал да му служи. Султанот Бајазит му порачал на Тамерлан дека како човек од скромно потекло не треба да се однесува на таков начин со еден султан исмејувајќи ги неговите жени и деца. Бајазит исто така бил носен во кафезот низ целиот воен логор на Тамерлан каде неговите војници го исмејувале.
Според византиските кратки хроники е познато дека Бајазит починал на 9 март 1403 година во Акшехир, северозападно од Конија. Денеска не е познато како точно починал султанот. Византиските извори од 15 век имаат две верзии. Според првата тој бил отруен а според втората починал од тага. И покрај сè, Тамерлан се потрудил Бајазит да биде погребан во престолнината Бурса. По смртта на Бајазит, во Отоманското Царство избувнала граѓанска војна помеѓу синовите на Бајазит I. Војната завршила во 1413 година, кога Мехмед Челебија се појавил како победник и тој бил прогласен за султан под името Мехмед I.
По поразот на Бајазит, сите османлиски земји биле целосно отворени за Тамерлан. Тој и неговата војска го ограбиле и опустошиле градот Бруса. Речиси цела Анадолија се наоѓала во негови раце. Таквата состојба предизвикала страв меѓу европските владетели, тие се плашеле дека Тамерлан ќе го мине Мраморното Море и ќе ја продолжи својата војна во Европа. Различни држави започнале со испраќање на свои амбасадори на Тамерлановиот двор. Дури и мамелучкиот египетски султан одлучил да му се подреди на Тамерлан. Од сите градови, единствено Смирна не се наоѓала во негови рацете. Овој град бил последната христијанска енклава во Анадолија и се наоѓал под власта на Болничарскиот ред. Тамерлан решил да ја освои Смирна и започнал со опсада. Градот две недели бил бомбардиран со течен оган, меѓутоа витезите дале хрбар отпор. Смирна имала добра одбранбена позиција и силна ѕидови, но одбраната почнала да попушта и градот паднал. Освојувањето на Анадолија било завршено.
Сетома
Сетома (Κεφαλάρι, Кефалари, до 1928 Σέτομα, Сетома ) — село во Општина Костур во Костурскиот округ, Егејска Македонија, денес во областа Западна Македонија, Грција.
Географија и местоположба
Селото се наоѓа на 6 километри северно од градот Костур и Костурското Езеро во историско-географската област Корешта во јужните делови на Нередска Планина. Селото се наоѓа на надморска височина од 626 метри.
Историја
Првото споменување на селото е во документи од 1445 година под името Сатома. Во документи од 1530 година се споменува како Сатом, а во 1545 година како Стоми. Името најверојатно потекнува од лично име, според Љубица Станковска, Сетом. Во османлиските даночни регистри од средината на XV век биле евидентирани 25 глави на домаќинства и двајца невенчани: Јорг, Андроник, Нико, Јано, Стам, Филип, Дабижив, Никола, Тутук, Бежан, Велихна, Јорг, Пројо, Ѓуро, Мано, Рајко, Тодор, Конде, Добро, Тодор, Димитри, Филип, Димо, Михос, Јано, Алекса и Никола, и три вдовици Стана, Мара и Христана. Вкупниот приход за државата од селото е 1.447 акчиња.
Во околу 1834 година е изградена селската црква „Св. Наум“. Според локални преданија таа била посветена на Свети Наум по иницијатива на седум семејства од Струга, кои се населиле во тоа време во Сетома.
Селото било под влијание на Бугарската егзархија и Цариградската патријаршија. Според податоците на секретарот на егзархијата Димитар Мишев („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во селото живееле 320 Македонци под врховенството на Бугарската егзархија, како и 496 македонски патријаршисти. Според грчката статистика од 1905 година селото било мешано со 200 Грци и 250 Турци. Според Георги Константинов Бистрицки селото пред Балканската војна имало 50 македонски семејства со 20 турски семејства.