cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Европски јазовец
Убивање
Многу јазовци во Европа беа задушувани во текот на 60-тите и 70-тите години на минатиот век за да го контролираат беснилото. До 80-тите години на минатиот век уништување јазовец во Обединетото Кралство се спроведувало со задушување, за да се контролира ширењето на говеда туберкулоза (bTB). Рестриктивното убивање продолжило во 1998 година, како дел од 10-годишното рандомизирано судење за убиство, внимателно разгледано од Џон Кребс и други за да покажат дека убивањето е неефикасно. Некои групи предлагале на селективна убивање, додека други се залагаа за програма за вакцинирање, а ветеринарите се сочувствувале со јазовците, бидејќи велеле дека болеста предизвикува многу страдања кај нив. Во 2012 година, владата одобри ограничено убивање предводено од Одделот за животна средина, храна и рурални работи (Дефра), сепак, ова подоцна било одложено со наведување на повеќе причини. Во август 2013 година започна целосна програма за убивање на јазовците, каде околу 5.000 јазовци беа убиени во текот на шест недели во Западен Сомерсет и Глостершир од страна на стрелци со пушки со голема брзина користејќи мешавина од контролирано пукање и слободно пукање (некои јазовци прво биле заробени во кафези ). Убивањето предизвикало многу протести од емотивни, економски и научни аспект.Јазовецот се смета за иконски вид на британското село, иако не е загрозен. Од министрите се тврдело дека „Од владата тврдат дека ги чини повеќе отколку што штедат ...“, а Лорд Кребс, кој го водел судењето за рандомизиран јазовец во 90-тите, кажал дека двајцата пилоти „нема да дадат никакви корисни информации ". Научна студија за уништување од 2013 до 2017 година покажа намалување од 36-55% на говедска туберкулоза кај говедата.
Питомност
Постојат неколку извештаи за припитомување на европски јазовци. Питомите јазовци можат да бидат приврзани миленичиња и можат да бидат обучени да доаѓаат кај нивните сопственици кога ќе им бидат повикани имињата. Тие лесно се хранат, бидејќи инстинктивно ќе откопуваат стаорци, кртови и млади зајаци без обука, иако имаат слабост кон свинското месо. Иако има еден запис за питом јазовец кој се спријателува со лисица, тие генерално не толерираат присуство на мачки и кучиња и ќе ги бркаат.
Употреби
Месото од јазовец се јадел во некои области на поранешниот Советски Сојуз, иако во повеќето случаи се фрла. Пушените шунки направени од јазовци некогаш биле високо ценети во Англија, Велс и Ирска.
Некои производи од јазовец се користени за медицински цели; експерт за јазовци Ернест Нил во изданието на списанието „Спортинг магазин“ во 1810 година, напишал;"Месото, крвта и маснотиите на јазовецот се многу кориснi за масла, масти, соли и прав, за отежнато дишење, кашлица на белите дробови, за камен,синуси итн. Кожата била добра за носење топла и удобна за античките луѓе кои имаат проблеми со паралитички нарушувања."Влакната на европскиот јазовец се користит со векови за правење спорани [105] и четки за бричење. Спораните традиционално се носат како дел од машките шкотска народна носија. Тие прават торба или џеб направени од крзно и маската од јазовецот или маска од друго животно може да се користи како размавта. Пелтот се користел и порано за мебел од пиштол.
Јапонија
Јапонија (日本, Нипон или Нихон) — островска земја источно од азискиот континент на западниот раб од Тихиот Океан. Јапонија има население од 127.333.002 жители. Главен град на Јапонија е Токио.
Етимологија на името
Името Јапонија е егзоним. Јапонските имиња за Јапонија се Нипон (にっぽん) и Нихон (にほん) ; Обете имиња се пишуваат користејќи ги Канџи знаците 日本. Името Нипон се користи за повеќето официјални потреби како што се на Јапонскиот јен, поштенскитемарки и интернационални спортски натпревари. Нихон е послободна варијанта и се користи разговорно. Јапонците себеси се нарекуваат Нихонџин (日本人), а нивниот јазик Нихонго (日本語). И Нихон и Нипон значат „потекло на сонцето“ и често се преведуваат како Земја на Изгрејсонцето. Ова именување потекнува од позицијата на Јапонија источно од Кина. Пред Нихон да добие официјална употреба, Јапонија била позната како Ва (倭) или Вакоку (倭国).
Праисторија и древна историја
Првиот запис за Јапонија се наоѓа во кинеската Книга на Ханите. Според Записите на трите кралства, Јаматајкоку било најмоќното кралство на архипелагот во текот на 3 век од н.е. Будизмот на Јапонскиот Архипелаг дошол од Пекча на Корејскиот Полуостров, но на развојот на јапонскиот будизам првенствено влијаела Кина. И покрај првичното противење, будизмот го прифатила и раширила владејачката класа, општоприфатен станал на почетокот на периодот асукаа (592—710).
Во текот на периодот нара (710—784) била воспоставена централизирана јапонска држава, чија власт се наоѓала во Царската палата во Нара. Во текот на периодот нара била создадена јапонската книжевност, а се развила и уметноста и архитектурата инспирирана од будизмот. Се верува дека епидемијата големи сипаници од 735 до 737 усмртила третина од јапонското население. Царот Канму во 784 година ја преселил престолнината од Нара во Нагаокакјо, а потоа во 794 година во Хејанкјо, денешен Кјото.
Со ова почнал периодот хејан (794—1185), кога настанала автохтоната јапонска култура, позната по својата уметност, поезија и проза. Во овој период била создадена Приказна за Генџи од Мурасаки Шикибу и стиховите на јапонската химна Кимигајо.
Будизам во периодот хејан главно се ширел преку две школи, тендај на творецот Саича и шингон на творецот Кукај. Школа на чиста земја (џодо-шу, џодо шиншу) стекнала голем број следбеници во втората половина на 11 век.
Феудализам
Јапонската феудална доба се одликува со појава и доминација на владејачката класа воини – самураи. После поразот на кланот Тајра во 1185 година во Генпејската војна, опеан во епот Приказна за Хејке, самурајот Минамото но Јоритомо царот Го-Тоба го именувал за шогун, а Јоритомо воспоставил база на моќ во Камакура. По неговата смрт, кланот Хоџо дошле на власт како намесници на шогунот. Во текот на периодот камакура (1185—1333) од Кина се проширила Зен школата на будизмот и стекнала наклоност меѓу класата самураи. Шогунатот Камакура ја одбил монголската инвазија во 1274 и 1281 година, но на крајот го соборил царот Го-Дајго. Царот Го-Дајго во 1336 година бил поразен од Ашикага Такауџи.
Ашикага воспоставил шогунат во Муромачи кај Кјота. Со ова почнал периодот муромачи (1336—1573). Шогунатот Ашикага стекнал слава за време на Ашикага Јошимицу и културата заснована на зен будизмот (уметност Мијаби) напредувала. Ова довело до развој на културата Хигашијама која напредувала до 16 век. Од друга страна, наследниот шогунат Ашикага не успеал да воспостави контрола над феудалните господари на војната (даимјо), па во 1467 година избила граѓанска војна со што почна стогодишниот период сенгоку (''Доба на земјата во војна').
Во текот на 16 век во Јапонија стигнале првите исусовски мисионери од Португалија, со што почнала трговска и културна размена меѓу Јапонија и Западот. Ода Нобунага ја искористил европската технологија и огненото оружје да го порази поголемиот број даимјоа. Неговото воспоставување власт го означило почетокот на периодот азучи-момојама (1573—1603). Откако бил убиен во 1582 година, неговиот наследник Тојотоми Хидејоши во 1590 година ја обединил земјата и покренал две неуспешни инвазии на Кореја, во 1592 и 1597 година.
Како намесник на синот на Хидејоши, Токугава Ијејасу ја искористил можноста да придобие политичка и воена поддршка. По избивање на војната Токугава ги поразил противничките кланови во Битката кај Секигахара во 1600 година. Од царот Го-Јозеија ја добил титулата шогун во 1603 година и го воспоставил шогунатот Токугава во Едо (денешен Токио). Шогунатот Токугава усвоил мерки меѓу кои биле буке шохато, како правилник на однесување за контрола на автономните даимјоа;. Исто така усвоил изолационистичка политика, сакоку (затворена земја), која траела два и пол века на слабо политичко единство познат како период едо (1603—1868). Проучувањето на западните науки, познати како рангаку, продолжило преку холандската енклава во Деџима во Нагасаки. Исто така, во текот на периодот едо дошло до развој на кокугаку (национална студија), јапонско проучавање на Јапонија.
Современа доба
Комодорот на Американската воена морнарица, Метју Пери, ја принудил Јапонија да се отвори за надворешниот свет со укинување на Спогодбата од Канагава на 31 марта 1854 година. Слични спогодби кои уследиле со западните земји во текот на периодот бакамацу предизвикале економска и политичка криза. Оставката на шогунот довела до Бошина војна и воспоставување централизирана држава на чие чело се наоѓал цар (Обнова Меиџи).
Впуштајќи се во активен процес на вестернизација во текот на обновата Меиџи во 1868 година, Јапонија ги прифатил западните политички, правосудни и воени институции и западното културно влијание ја интегрирало традиционалната култура со современата индустрализација. Кабинетот организирал Државен совет, доио устав Меиџи и свикал Теикоку-гикаи (Царско собрание). Во текот на обновата Меиџи Јапонското Царство станало индустријализирана светска сила која учествувала во воените судири за ширење на својата сфера на влијание. Иако Франција и Обединетото Кралство покажале некаков интерес, европските сили наголемо ја игнорирале Јапонија и наместо на него се концентрирале на Кина. Франција се повлекла после својот неуспех во Мексико и поразот од Германците. После победите во Првата кинеско-јапонска војна (1894—1895) и Руско-јапанскота војна (1904—1905), Јапонија завладеала со териториите на Тајвана, Кореја и јужната половина на Сахалин. Освен империјалистичките успеси, Јапонија исто така многу вложила во својот стопански раст, што довело до раздобје на стопански процут во земјата кое траело до Големата криза. Бројот на жители во Јапонија пораснал од 35 милиони во 1873 на 70 милиони во 1935 година.
Во Првата светска војна, Јапонија им се придружила на Сојузниците и ги зазела германските поседи, напредувајќи во Кина. Почетокот на 20 век бил раздобје на демократијата Таишо (1912—1926), но во дваесеттите години кревката демократија паднала под политичко поместување кон статизам со донесувањето на закони против политичките дисиденти и низа неуспешни пучеви. Овој процес бил забрзан во триесеттите години со растот на нови радикални националистички групи кои биле против либералната демократија и посветени кон експанзионизам во Азија. Јапонскиот експанзионизам и милитаризам, заедно со тоталитаризмот и ултранационализмот ја преобликувал земјата. Јапонија во 1931 година извршила инвазија и окупација на Манџурија и заради меѓународната осуда на овој акт, го напуштила Друштвото на народите во 1933 година. Јапонија во 1936 година го потпишала Антикоминтернскиот пакт со Германија, а со потпишувањето на Тројниот сојуз во 1940 година станал дел од Силите на Оската. Советско-јапонскиот пакт за неутралност бил потпишана на 13 април 1941 година.
Јапонското Царство извршило инвазија на остатокот од Кина во 1937 година што го поттикнало избивањето на Втората кинеско-јапонска војна (1937—1945). Јапонската царска војска брзо ја зазела кинеската престолнина Нанѓинг и извршила голем масакр. Во 1940 година извршила инвазија на Француска Индокина, по што САД вовеле нафтен ембарго на Јапонија. Јапонските сили на 7 и 8 декември 1941 година извршиле ненадеен напад на Перл Харбор, ги нападнале британските сили во Малаја, Сингапур и Хонгконг и им објавила војна на САД и Британската Империја со што ги довела САД и ОК на тихоокеанското боиште на Втората светска војна. По сојузничките победи ширум Тихиот Океан во наредните четири години кои довеле до советска инвазија на Манџурија и атомските бомбардирања на Хирошима и Нагасаки во 1945 година, Јапонија на 15 август истата година прифатила безусловна капитулација. Во текот на војната, во Јапонија, колониите, Кина и останатите учеснички погинале десетици милиони луѓе, а најголемиот дел на јапонската индустрија и инфраструктура бил уништен. По војната Сојузниците (предводени од САД) од окупираните подрачја и воените кампови ширум Азија иселиле неколку милиони етнички Јапонци, со што во голема мера била елиминирана Јапонската Империја и била обновена независноста на освоените територии. Исто така, Сојузниците на 3 мај 1946 година формирале Меѓународен воен суд за Далечниот Исток за судење за воени злосторства на јапонските генерали.
Јапонија во 1947 година усвоила нов либерално-демократски устав. Сојузничката окупација на Јапонија завршила со спогодбата во Сан Франциско во 1952 година, а Јапонија станала членка на Организацијата на обединетите нации во 1956 година. Недолго потоа, Јапонија почнала да бележи забрзана стопански раст и станала второ најголемо стопанство на светот, сè до 2010 година кога тоа место го презела Кина. Стопанскиот раст бил окончан во половината на деведесеттите години на 20 век кога државата западнала во голема рецесија. Во почетокот на 21 век дошло до постепено закрепнување на стопанството.
Најсилен забележан земјотрес во историјата на Јапонија ја погодил земјата на 11 март 2011 година кој ја предизвикал Фукушимската катастрофа, една од најтешките катастрофи во историјата на јадрена енергија.
Региони
Територијата на Јапонија е поделена на региони. Јапонија се состои од четири главни острови и голем број на помали острови. Најголемите и главни острови се, од север кон југ, Хокаидо (北海道), Хоншу (本州, најголемиот остров), Шикоку (四国), и Кјушу (九州). Исто така Јапонија се состои од 6 800 острови со брег од 100 метри или повеќе. Хоншу, убедливо најголемиот и најнаселениот остров во Јапонија, е поделен на пет региони. Другите острови не се поделени на подрегиони, па така секој претставува еден регион. Од север кон југ тие се:
Често, поради својата големина, Окинава се брои заедно со Кјушу како Кјушу/Окинава регион.
Географија на Јапонија
Јапонија, земја на острови, се протега по источниот брег на Азија. Главните острови (Хокаидо, Хоншу, Шикоку и Кјушу) некогаш се нарекуваат и домашни острови. Наха, на островот Окинава, во Рјукју архипелагот, се наоѓа 600 км на југозапад од Кјушу. Во поголемиот дел од островите во Јапонија спаѓаат 3.000 помали острови од архипелагот.
Јапонија е 16-та најгусто населена земја во светот. Но, со оглед на тоа што 73% од земјата е планинска, со ланец планини кој се протега низ секој остров рамното земјиште е ограничено. Распоредот на населението е определен според верувањето дека планините се наменети за боговите, па така има мал земјоделски и архитектонски развиток во планините низ Јапонија. Друга причина за недостатокот на развој во јапонските планини се земјотресите кои константно предизвикуваат лизгање на земјиштето на јапонските ридови.
Јапонија е ситуирана во вулканска зона на Тихооканскиот Огнен Прстен. Чести слаби потреси и повремени вулкански ерупции се чувствуваат низ островите. Уништувачки земјотреси, кои често резултираат во цунами, се случуваат повеќепати во текот на еден век. Најскорешните земјотреси се оној од 2004 во Чуецу, и големиот зејотрес во Ханшин од 1995. Редовна појава во Јапонија се геотермалните извори (онсен), кои се максимално искористени како престојувалишта.
Стопанство
Според номиналниот БДП Јапонија е на трето место во светот. Јавниот долг на Јапонија во 2016 година изнесувал повеќе од 230% од неговиот бруто-домашен производ, најголем на целиот свет. Услужниот сектор сочинува три четвртини од бруто-домашниот производ.
Јапонија има прилично развиени индустриски капацитети и тоа може да се види во некои од најголемите и технолошки најнапредните производители на моторни возила, електрични уреди, машински алати, челик и обоени метали, бродови, хемиски производи, текстил и храна. За земјоделство се користи 13% од територијата на државата, а покрај тоа многу е развиен и риболовот, бидејќи Јапонија остварува 15% од светскиот лов на риби. Во 2017 година Јапонија имала 65,01 милиони жители кои биле способни за работа и невработеноста во државата изнесувала само неверојатни 2,9%. Околу 20 милиони луѓе, или околу 17% од населението во државата, во 2017 година се наоѓале под линијата на сиромаштијата. Живеењето во Јапонија се одликува со ограничување на количината на земјиште во урбаните подрачја. Најголеми држави во кои се извезуваат производи се САД (19,4%), Кина (19%), Јужна Кореја (7,6%), Хонгконг (5,1%) и Тајланд (4,2%). Најголемиот дел од извозот го сочинуваат автомобилите, моторните возила и производи од железо и челик. Јапонија најмногу увезува од Кина (24,5%), САД (11%), Австралија (5,8%), Јужна Кореја (4,2%) и Саудиска Арабија (4,1%). Во оваа држава најмногу се увезуваат машини и опрема, фосилни горива, прехранбени производи, хемикалии, текстил и суровини за јапонската индустрија. Јапонскиот домашен пазар е најмалку отворен од сите држави. Администрацијата во Јапонија започнала со спроведување на одредени реформи кои се однесуваат на конкуренцијата на пазарот, а со тоа и странските инвестиции во државата значително пораснале.
Население
Бројот на население во Јапонија се проценува на околу 128 милиони, од кои 80% живеат на островот Хоншу. Јапонското население е лингвистички, етнички и културно хомогено, сочинето од 98,5% етнички Јапонци,со мал број на странски работници. Корејци, Кинези, Филипинци, Бразилци претежно со јапонско потекло, Перуанци претежно со јапонско потекло и Американци се едни од малите малцински групи во државата.
Јазик
Повеќе од 99% од населението го зборува јапонскиот јазик како мајчин јазик.
Образование
Основното училиште, средното училиште и универзитетот го сочинуваат образовниот систем во Јапонија. Од 1947 година основното и нижото средно училиште се задолжителни и тие заедно траат вкупно 9 години (од 6 до 15 годишна возраст). Скоро сите деца го продолжуваат своето школување во вишо средно училиште кое трае дополнителни три години.
Образованието во Јапонија е едно од најразвиените во целиот свет. Јапонското население е многу добро образовано и образованите луѓе се многу почитувани од страна на општеството.
Најпознати и најразвиени универзитети се универзитетите во Токио и во Кјото, чии студенти се стекнале со вкупно 16 нобелови награди.
Спорт
Традиционално, сумото се смета за национален спорт на Јапонија. Јапонските боречки вештини како џудо, карате и кендо се исто така широко распространети и гледачите од целиот свет сакаат да ги гледаат. По Обновата на Мејџи, многу западни спортови беа претставени во Јапонија и започнаа да се практикуваат во образовниот систем. Јапонија беше домаќин на Летните олимписки игри во Токио во 1964 год. Јапонија, исто така, двапати беше домаќин на Зимските олимписки игри, и тоа во Сапоро во 1972 год и во Нагано во 1998 год.
Професионалната бејзбол лига во Јапонија беше основана во 1936 г. Денес бејзболот е најпопуларен спорт за гледачите во оваа земја. Еден од најпознатите професионални бејзбол играчи е Ичиро Сузуки, кој моментално игра за Сиетл Маринерс. Садахару О беше многу познат надвор од границите на Јапонија. Тој постигна повеќе хоумранови во својата кариера отколку Хенк Арон во САД. Од формирањето на Јапонската професионална фудбалска лига во 1992 г., фудбалот се здоби со голема публика. Во Јапонија се одржуваше Интерконтиненталното првенство од 1981 г. до 2004 г. и таа беше ко-домаќин со Јужна Кореја на Светското првенство во фудбал во 2002 год. Јапонија го има еден од најуспешните фудбалски тимови во Азија, кој четири пати победи на Азиското првенство. Исто така, Јапонија победи на Светското првенство во фудбал за жени во 2011 г.
Голфот, е исто популарен во Јапонија, како и формите на тркање со автомобили, како што се Супер ГТ спортските трки и тркањето со формули. Патеката за тркање „Твин Ринг Мотеги“ беше завршена во 1997 г. од страна на Хонда со цел да ги донесат автомобилските трки Индикар и во Јапонија. Од Јапонија потекнува и еден кошаркар во НБА лигата, Јута Табусе.
Мариехамн
Мариехамн (Mariehamn, Maarianhamina) — главен град на автономната островска територија Оланд во состав на Финска. Градот е седиште на владата и парламентот на Оланд, и е дом на 40 % од населението територијата. Како и целиот Оланд, во Мариехамн е застапен само шведскиот јазик, кој е мајчин за 88 % од жителите.
Историја
Градот е основан во 1861 г. околу селото Евернес, тогаш во општината Јомала и наречен по руската царица Марија Александровна (1824-1880). Со неговото проширување, постепено почнал да опфаќа сè поголем дел од територијата на Јомала. Иџграден е по строго рамномерен урбанистички план, кој е зачуван до денес. Една од најстарите улици е „Седрагатан, по која можат да се забележат бројни куќи од дрво изградени во XIX век.
Пристаништа
Градот е сместе на полуостров и има две поголеми пристаништа, едното на западниот, а другото на источниот брег. Особено поволно е тоа што тие не замрзнуваат преку целата година, и немаат плима и осека. Западното е важно меѓународно пристаниште со секодјевни пловила до Шведска, Естонија и континентална Финска. Балтичките патнички пловила често застануваат во Мариехамн бидејќи Оланд не членуа во царинскиот сојуз на ЕУ, па затоа на пловилото можат да се продаваат бесцарински стоки. Во ова пристаниште има и историски бродови како четиријарболниот музејски брод „Померн“ кои сведочат за историската важност на местото.
Воздухопловство
Градот го опслужува Аеродромот Мариехамн од кој сообраќаат две авиолинии, меѓу кои државниот „Финер“.
Култура
Местото е средиште на културата и медиумите во Оланд. Тука се работат редакциите на двата весника (Оландстиднинген и Нија Оланд), неколку радиостаници и двете месни телевизии (ТВ Оланд и Оланд24). Островјаните уште одамна се познати како љубители на книгата, и имаат јавни библиотеки уште пред 1920 г. Во 1891 г. во градот е отворена печатница. Градската библиотека, изградена во 1989 г., се смета за една од најинтересните градби во модерен стил.
Архитектура
Во Мариехамн има неколку градби проектирани од финскиот архитект Ларс Сонк, кој се преселил во Оланд уште како дете. Тие се црквата „Св. Ѓорѓи“ (1927), главното здание на Поморската академија (1927) и Градскиот дом (1939). Други градби се дело на Хилда Хонгел, иако денес се останати само неколку.
Клима
Градот има преодна умереноконтинентална клима со извесни одлики на приморската поради неговата положба како остров. Со ова, летата се посвежи од оние во копнена Шведска и Финска, а зимите се послични на оние во приморските делови на Шведска отколку во континентална Финска, каде времето е посурово.
Збратимени градови
Мариехамн е збратимен со следниве градови:
Тумор
Туморот претставува патолошка појава кој настанува како резултат на неконтролирана делба и развиток на клетките на домаќинот,кои се исхрануваат со крвта на домаќинот (човекот),а притоа добиваат свои специфичности,различни од тие претходно.
Значи дека туморот претставува една абнормална маса во организмот настаната поради одредени причини.
Терминот неоплазма
Зборот "неоплазма" претставува новосоздадена творба во организмот,која настанала поради различни надворешни или внатрешни фактори односно причинители.
Зборот "неоплазма" може да се дефинира и како абнормална маса на клетки настаната поради нивен абнормален раст и развој.
Поделба на неоплазми
Туморите се делат на две групи:доброќудни и злоќудни.Разликата меѓу овие два вида на тумори е тоа што доброќудните растат и се развиваат ограничено од околното ткиво,односно тие имаат своја капсула (јасно ограничени),растат бавно,ретко се рецидивираат,нема создавање на метастази и секундарни тумори,додека злоќудните тумори растат брзо и се враснуваат во ткивата,испуштаат метастази и поради тоа настануваат и секундарни тумори и најчесто доаѓа до нивно рецидивирање.
Доброќудни и злоќудни неоплазми
Микроскопска структура на тумори
Секој тумор е изграден од строма (мрежа од врзувачко ткиво и крвни садови) и паренхим (клетки на туморот).
Паренхимот му дава специфични особини на туморот,кој се формира со размножување на клетките од каде може да се утврди и потеклото на туморот,но кај злоќудните тумори тоа е тешко да се утврди.
Метастазирање
Метастазирањето претставува настанување на секундарни тумори,односно настанување на тумор во пооддалечните места во организмот.
Карциномите почесто се метастазираат по лимфен пат,додека саркомите по крвен пат.
Новосоздадените секундарни тумори се со исти особини како и примарниот тумор.
Пример:од органите во абдоменот,клетките на туморот преку порталната вена може да создадат секундарен тумор во црниот дроб.
Наслов
Патологија
Ќепенок
Ќепенок (kepenk) – капак на дуќански прозорци и врати. . Ќепенците може да бидат дрвени или метални, кои се состојат од неколку крила погодни за отворање, односно затворање. Како архитектонски детаљ ќепенци сè уште може да се видат во старите македонски чаршии.
Во современиот турски јазик зборот kepenk означува пластични или метални ролетни на прозорците, вратите на балконите или гаражите.
Ќепенците во уметноста
Најпознати се „ќепенците“ од песната: Исто така се среќаваат во други книжевни дела од минатото на овие краишта.
Загреб
Загреб (Zagreb) — главен град на Република Хрватска, најголем град во Хрватска по број на жители. Историски гледано, Загреб израснал од две населби на два соседни рида, Градец и Каптол, кои го сочинуваат јадрото на денешен Загреб, неговиот стар град.
Денес Загреб претставува административен, деловен, културен, сообраќаен и научен центар на Хрватска. И по местоположбата и својата култура, Загреб спаѓа во градовите на Средна Европа. Стариот и Новиот град се сметаат за споменици на културата кои успеале да го сочуваат чувството на средниот век и барокниот период.
Географија
Загреб се наоѓа во Централна Хрватска, на југозападниот дел на Панонска Низина, на просечна надморска височина од 122м, под јужните падини на планината Медведница, на брегот на реката Сава, која во подрачјето на градот е претежно низинска река. Сава има типично дождливо-снежен режим со висок водостој на пролет и на есен, а низок во летото, што доведува до големи осцилации на водостојот на самата река.
Шумите покриваат дури 30,45% од територијата на градот (како управна заедница). Долината на река Сава, некогаш претставувала континуиран појас на шума: вбри и тополи, а денес се присутни само малку деградирани дрвја од тој вид. Во пониските делови на Медведница, до 400м надморска височина и на ридовите, на благите падини, преовладува храст, граб, бука и див кастен. Над таа граница, од 300м до 800м надморска височина, доминира буката, која над таа висина се меша со ела. Земјоделските површини во градот зафаќаат дури 31,84%, додека останатите површини (првенствено градежен дел) зафаќаат 37,71% од територијата на градот.
Природни одлики
Поширокото подрачје на Загреб изградено е од карпи од магматски, седиментен и метаморфен тип. Загребското подрачје е зона за појачани сеизмички активности како последица на интензивните тектонски движења. Сеизмичноста изнесува од 7 до 9 степени по Меркалиева скала. Два важни премини поминуваат низ загребското подрачје, савски премин, кој се пружа на падините на Вукомерички гори, и медведничкиот премин, кој се пружа на потег од Жумберачка гора - Медведница.
Клима
Според Кепеновата класификација на клима, Загреб има континентална клима со топли лета. Просечната годишна температура на воздухот во градот изнесува 11,4°С, средна јануарска температура на воздухот изнесува -0,1°С, додека средната температура во јули изнесува 20,7°С. Годишно вкупно има 844мм врнежи, додека на Медведница годишно паѓа 50% повеќе (1238мм). Врнежите во текот на годината се релативно рамномерно распоредени. Снег годишно просечно се појавува и трае околу 40 дена. Просечен број на денови со снег е 4. Во текот на годината најчесто дуваат слаби ветрови со североисточен и југозападен правец. Годишно Загреб има 26 дена со силен, а 2 дена со олуен ветер. Најмногу денови со грмежи проследени со врнежи се во топлиот дел од годината (од април до септември). Годишно во Загреб има 2.030 сончеви ласови, додека на Медведница бројот на сончеви часови е нешто поголем, бидејќи во ладниот дел од годината (од октомври до март) во Загреб е честа појавата на магла.
Праисторија
Населбите на поширокото загребско подрачје постојат уште во праисторијата. Во прештерата Ветерница, на југозападната страна на планината Медведница, која на палеолитските ловци им служела како склониште или живееалиште, пронајдено е камено оружје и орудие, како и остатоци од огништа на човековите предци кои биле современици на крапинскиот прачовек. Староста на остатоците датира од околу 40.000 години. Трагите на живот се пронајдени и во долината на река Сава, каде е пронајдено бронзено орудие и гробови на културни полиња со урни, наречени според начинот на сахранувањето на покојниците.
Антика
За време на Римско Царство на подрачјето на Загреб, поточно на местото на денешното село Шчитарјево во близина на Голема Горица, се наоѓала Андаутонија, староримска населба и општина. На местото на Андаутонија до пред римската се наоѓало илирска населба. Андаутонија се наоѓала на десниот брег на река Сава на местото каде се наоѓа римскиот пат Сисција-Петовио (Сисак-Птуј). Со Археолошките ископувања се откриени бадеми, некрополи, термален комплекс со вода, канализација и систем за загревање на просторија, траги на пристаништа и предмети од свакодневниот живот. Андаутонија губи на значење во периодот од 4 век до 7 век за време на Големата преселба на народите.
Среден век
Континуираната историја на градот Загреб може да се прати од 1094 година каде унгарскиот крал Ладислав I ја оснивал Загрепската епископија на Каптол. Во 1134 година издадена е и писмена одредба во која се споменува основач на епископијата крал Ладислав, прв загрепски епископ со свештеништво. Таа повелба е прва писмена трага за Загрепската епископија.
Во 1217 година е довршена посветената црква, која тешко настрадала при нападот на Татарите во 1242 година. Преживеаното население побарало спас во шумите на Медведница. По заминувањето на Татарите дел од населението се вратило на повисокиот брег кој од соседната бискупска населба бил одделен со потокот Медвешчак. Унгарскиот крал Бела IV, кој и сам се повлекувал пред Тетарите, во знак на благодарност за сигурно уточиште, на новата населба Градец и нејзиното население, им доделил признание. Градец така станал слободна кралска област. Се проценува дека Загреб тогаш имал околу 1000 жители.
Нов век
Загреб првпат се споменал како главен град на Хрватска во 1557 година. Во текот на 17 век и XVIII век катастрофални пожари повеќепати ја уништувале населбата. Со постепена изградба на куќите од изгорениците со време е ограничена разорна моќ на чести големи пожари. Во 1664 година во Загреб е основана првата печатница. Во 1669 година е основа Загрепски универзитет. Тогаш царот на Светото Римско Царство Леополд I го потврдил правото на универзитето со повелба од Кралската академија.
19 век
Во почетокот на XIX век во Загреб живееле 7.706 жители и тој број бил во постојан пораст. Во 1834 година, со преуредување на стариот градски дел на Загреб го добил првиот постојан театар, а во 1847 година во Хрватскиот сабор, хрваткиот јазик е прогласен за службен јазик со што е заменет дотогашниот службен јазик - латинскиот. Револуционерната 848 година Загреб, како и останатиот дел на Европа, бил едно од најбурните политички случувања. Средишниот градски плоштад истата година бил преименуван во Јелевачев плоштад.
Со „царскиот пакет“ од 7 септември 1850 година споени се дотогашните делови на Загреб во единствена населба, со што се создале услови за забрзан развој на модерен средноевропски град. Тоа било време на големо градење, во кој прераснало ново урбано средиште, Долен Град. За тоа време на Трњ и Трешњевец настанала неплански градена населба со сиромашен слој на граѓани, додека на шумовитите брегови се градел резиденцијалниот дел од градот.
Во 1862 година низ градот поминала првата железничка станица. Пругата е изградена како јужен крак на пругата Виена-Љубљана-Трст и го споила ѕидниот мост преку Загреб со Сисак. Следната година во работа е ставена и градската плинара. ВО 1866 година во Загреб е основата Југословенската академија за образование и уметност, денешната Хрватска академија на науки и уметности. Во истата година на централниот градски плоштад поставен е споменик на Бане Јелачиќ и довршена е изградбата на православната црква на Плоштадот Петар Прерадовиќ. Во 1867 изградена е загрепската синагога, а во 1874 година Загреб добил нов универзитет.
Во 1874 година воведена е јавната планинска расвета, а во 1878 година започанл со работа и градскиот водовод. На 9 ноември 1880 година, Загреб бил погоден од силен земјотрес во кој многу згради биле оштетени, но без поголеми човечки жртви. По оштетувањата кои настанале од земјотресот, започнала обнова на Каптола и загрепската катедрала, која тогаш го добила градскиот изглед. Првата телефонска линија во Загреб е воспоставена во 1881 година, а од 1886 година се воведува јавниот телефонски сообраќај. Првиот трамвај, Загреб го добива во 1891 година, а една година подоцна, изградена е главната железничка станица - Државен колодвор - кој ја проектирал главниот инженер, на унгарските државни железници Ференц Фаф.
20 век
На преминот во XX век во Загреб живееле 61.000 жители. Наставено е големо проширување на градот и градската содржина во која центарот на градот го добил денешниот изглед. Градот се шири на исток спрема Пешеница и на запад кон Чрномерец. Првите два стални бископи во Загреб отворени се во 1906 година. Следната година во работа е пуштена првата јавна електрана, па почунва изградба на електрична мрежа и првите куќни приклучувања. Доцното воведување на електрична енергија во Загреб се препишува на договорот помеѓу Градскиот поглавар и плинарата која имала концесија на јавна планинска расвета. Исто така, во истата година, основана е и библиотеката наменета за граѓаните и која го претставува алштатот на денешните градски книжари.
Електричниот трамвај го заменил трамвајот во 1910 година. Пред крајот на Првата светска војна и во првите години после него отворени се и големи факултети и високи школи, меѓу кои и Медицинскиот факултет (1917),, Земјоделсско-шумарскиот факултет (1919), Ветеринарен факултет (1924) и др. Во 1921 година во Загреб првпат се потпишани над 100.000 жители, поточно 108.674. По војната на растојанието помеѓу железничката пруга и реката Сава се градат раднички населби.
По војната започнува уште еден циклус на изградба и индустријализација на градот, кој за тоа време континуирано и демографски расте. Загреб воедно и станува административен центар, прво НР, а потоа и СР Хрватска. Во 1950 година, Загреб станува и управно-територијално проширен. На градот му се приклучуваат многу мали дотогашни самостални населени места: Подсусед, Стењевец, Врапче, Шпанско, Млинови, Грачани, Шестине, Ремете, Маркушевец. Загреб на десниот брег на Сава почнува да се шири од 1957 година, кога почнува изградба на први големи станбени четврти, најпрво Савски Гај и Запруџа. На просторот на 1953 година попишани се 2.000 жители изграден е нов дел на градот во кој денес живеат повеќе од 100.000 жители. Во индустриската зона на Житњак истата година почнува изградба на постројка Органско-хемиска индустрија. Во 1964 година Загреб е погоден од најголемата природна катастрофа во неговата историја. Во октомври надојдените води на Сава се излеале од речното корито и полавиле површина од околу 60кm². За да се избегнат опасности од нови излевања и поплави, во 1971 година е завршен системот на нови савски насипи и доводен канал Сава-Одра-Сава. Во есен, истата година, Загреб за време на Храватската пролет бил упориште на студентски демонстрации.
Во 1975 година отворен е и хотелот „Интерконтинентал“, прв хотел од висока категорија во Загреб. Следната година завршена е и најголемата и тогаш најголема работна зграда во Загреб, популарно наречена „Загрепчанка“.
Во Загреб, на 8 октомври 1991 година, три месеци по Брионска деклараија, стапила на сила уставна одредба на Хрватскиот сабор од месец јуни истата година, за самосталност на Хрватска, со Загреб како главен град. Во летото 1991 година во Загреб се одивани пуцања околу касарната ЈНА „Маршал Тито“, но интензивни борби не постоеле па градот е поштеден од разорувања. Со потпишувањето на Сараевското примирје на 3 јануари 1992 година, постигна е договор за повлекување на ЈНА, чии единици се повлечени во текот на истиот месец. Во мај 1995 година, Загреб бил мета на ракетен напад во кој погинале 6 цивили, а ранети најмалку 175.
По признавањето на самосталноста на Хрватска, од страна на многу држави, во Загреб започнуваат да се отвораат многу амбасади од кои прва ја отворила СР Германија. Со воведување на новата територијална организација во Република Хрватска формирани се 20 жупании и Град Загреб, исто така со статус жупанија. Во Загреб исто така се наоѓа и центар на соседната Загрепска жупанија.
Демографија
На пописот на население од 2011 година, град Загреб имаше 790.017 жители, од кои во самото населено место Загреб 688.163.
Демографска историја
Според пописот на населението од 2001 година, Зареб има 779.145 жители. Просечната старост на населението изнесува 39,7 години. Според половата структура, од 779.145 жители, 415.153 се жени, а 363.992 мажи.
Според мајчиниот јазик, поголемиот број од населението на Загреб се изјаснило дека зборува хрвастки јазик (97,45%). Потоа албански (0,40%), словенски (0,33%), босански (0,31%), српски (0,27%), ромски (0,18%) и македонски (0,15%).
Според верската структура поголемиот дел од населението се христијани, припадниците на католичката и православна вероисповед. Од останатите христијански заедници присутни се Јеховини сведоци, Евангелистичката црква, Адвентистичката црква и Балтистичката црква. Значаен е уделод на агностиците, атеистите и неопределените. Од сотанатите религии најзастапена е исламската.
Политика
Загреб, како главен град на Република Хрваска, има статус на заедница на локална самоуправа, а која воедно има и положба на единица на регионална самоуправа, односно жупанија.
Управните градски органи на Загреб се:
Рехтерова награда
Рехтеровата награда е награда за израелска архитектура што се доделува двапати годишно и има за цел да ги „поттикне обележувачките проекти на израелската архитектура“. Воспоставена била во 1962 година и го носи името во чест на архитектот Зеев Рехтер.
Загреб
Политика
Градското собрание е претставнички орган на граѓаните на град Загреб и орган на локалната самоуправа кој ги донесува актите во рамките на округот на градот Загреб. Градскиот совет има 51 член кои се бираат на избори. Градското собрание има претседател и најмногу четири потпретседатели. Градското собрание, меѓу другото го донесува Уставот на градот Загреб и градскиот буџет, го надгледува целото материјално и финансиско управување со градот, го утврдува програмот на развојот на поединечни дејности, донесува документи на просторно уредување на градот, бира и сменува градоначалник и негови заменици. Мандатот на градските советници, избрани на редовни избори трае четири години.
Градоначалник кој го застапува градот и со градското собрание е носител на извршната власт во градот Загреб. Се бира на седница на Градското собрание. Градоначалник воедно е и претседател на градското собрание. Градоначалникот има два заменици кои во случај на негово отсуство го заменуваат.
Градско поглаварство е име на градската влада која ги извршува работите на локалната и регионална самоуправа и работите на државната управа кои му се доверено си закон. Претседател на поглаваството е загрепскиот градоначалник. За својата работа поглаварството е одговорно на градското собрание и тоа брои 11 членови.
Градски четврти и месниот одбор се облици на месна самоуправа во која граѓаните непосредно учествуваат во одлучувањето за прашањата на нивниот секојдневен и непосреден интерес, а кои влијаат на нивниот секојдневен живот и нивната работа, како што се санирање на улуцу или тротоари, уредување на градски и детски игралишта и паркови, отстранување на комунален или див отпад. Градот Загреб е поделен на 17 градски четврти, а за секој дел од месните четврти се осниваат посебни месни одбори.
Стопанство
На подрачјето на градот Загреб регистирани се вкупно 22.000 компании кои својата дејност ја остваруваат во различни гранки на стопанството. Според дејноста, во структурата на загребското стопанство, со 33% најстапена е трговијата, потоа следуваат преуредувачката индустрија со 30%, сообраќај, складирање и врски со 10%, финансиски сектор со 7%, додека 20% отпадаат на осанатите дејности. Во Загреб се остваруваат 36% на севкупната трговија во Хрватска, додека преработувачката индустрија сместена во Загреб чини 32% од преработувачката индустрија на територијата на Хрватска.
Во Загреб е концентрирана прехранбената, хемиската, елетронската, текстилна, дрвна и издавачко-печатарска индсутрија, како и индустрија за преработка на метал. Концентрирана е во индустриските зони на Житњак и Јанкомир. Покрај постоечките, се отвораат и нови стопански зони од кои една се наоѓа во Сесветам, со кои со поштување на еколошките стандарди настојува да се пресели индустријата од центарот на ивицата на градот. Многу големи хрватски компании имаат свои центри во Загреб. Тоа се ИНА нафтена индустрија, Плива (фармацевство), Краш и Franck (прехранбена индустрија), Раде Кончар, Електро контакт, Ериксон - Никола Тесла (елетронска индустрија), ТЖВ Градељ (автомобилска индустрија). Многу други светски компании имаат свои големи претставништа во Загреб.
Во индустриското производство најголем удел со 25,5% го држи производството на храна и пијалаци. Селедат и електричната индустрија, со плин и вода со 16,3%, потоа елеторнската индустрија со 9,1%, хемиска индустрија со 8,2%, уделот на издавачката и печатната индустрија е 8,5%, производството на радио-телевизиски и комуникациски апарати и опрема 8%, додека уделот за производство на облека е 2,5%.
Загреб е и финансиски центар на Хрватска. Во Загреб, освен Хрватската народна банка се наоѓаат и центри на многу други банки од кои најголеми се, „Стопанска Банка Загреб“, „Хипо Алпе-Адрија банк“, „Загрепска банка“, „Храватска поштенска банка“. Загреб е и седишта на Загребска берза, која повторно е отворена во 1991 година. Загреб е и меѓународен саемски центар. Загребското веслање е еден од поголемите саеми во светот и член на Меѓународната унија на саеми (UFI), која собира 167 саемски организации од 67 земји. Основан е во 1909 година, но неговите почетоци можат да се пратат до 1864 година, кога е одржана првата земска господарска изложба.
Во 2007 година загпебските претпријатија извезле стока во противредност од 4,4 милијарди долари, додека е увезена стока во вредност од 14,9 милијарди долари. Уделот на Загреб во извозот на Хрватска во 2007 година изнесувал 35,7%, додека во увозот некаде околу 57,6%. Најмногу се извезувало за пазарот во Босна и Херцеговина, Италија, Србија, Германија, Словенија и Австрија, а во помала мера за пазарот во САД, Унгарија, Велика Британија, Русија итн. Од целокупниот извоз 2,3 милијарди УСД приходи остварено е со пазарот од развиените земји (превенствено земјите од ЕУ), а 2,1 милијарда долари на пазарот на останатите земји во развој. најважни извезувачки производи на загребското стопанство се: минерални горива и масла, електрични машини и опрема, како и делови за нив, пластични кеси и производи од пластична маса. Најмногу се увезувани минерални горива и масла, кои потоа следат машини, апарати, механички уреди и делови, т.е. возила.
Патен сообраќај
Поголемиот дел од главните градски сообраќајни правци во Хрватска поминуваат низ Загреб. Од правецот на Загреб изградени се 5 автопатишта, кои водат до сите делови на Хрватска, додека еден автопат е сè уште во изградба. Два од трите најважни европски коридори во Хрватска минуваат низ Загреб.
Автопатот А1, Загреб-Сплит-Дубровник, во декември 2008 година во потполност е завршен до раскрсницата Равча. До Плоч, преостанува изградба на следните 60км, а 70км до Дубровник. Автопатот А1, е еден од најважните сообраќајни правци во цела Хрватска бидејќи го повржува Загреб со северозападна Хрватска со вториот град по големина во Хрватска - Сплит.
Важен паневропски патен коридор кој минува низ Загреб е и коридор 5, низ чија траса минуваат три автопатишта. Тој правец е најкратка врска на Загреб со Јадранско Море. Делницата од Загреб до раскрсницата Босилево е дел од автопатот А1. Делницата од раскрсницата Босилево до Риека е автопатот А6, а во потполност е довршена на 22 октомври 2008 година. На истиот коридор се наоѓа и трасата од автопатот А4, чија последна делница т.е. објект, нов мост преку реката Мура довшен на истиот ден кога и автопатот А6. Во Унгарија автопатот А6 се наставува на автопатот М7, кој преку Летењ на границата со Хрватска, Загреб го повржува со Будимпешта. Автопатот А2, Загреб-Мацељ, на границата со Словенија е довршен во 2007 година. Во план е и изградба на автопатот А11 Загреб-Сисак.
Јавен градски превоз
Јавниот градски превоз во Загреб го сочинуваат мрежа од трамвајски и автобуски линии, градско-приградски возови и многу такси возила. Главниот дел од јавниот градски превоз во Загреб го врши Загрепскиот електричен трамвај (ЗЕТ), кој е оператор на трамвајсиот и автобускиот сообраќај, а се грижи и за жичарата на Медведница, која, додека се очекува изградба на нова, моментално е надвор од употреба.
Првиот електричен трамвај во промет е ставен на 18 август 1910 година. Денес трамвајската мрежа има вкупна должина од 116 км. Трамвајскиот сообраќај е огранизиран во 15 дневни и 4 ноќни линии. Автобускиот сообраќај на ЗЕТ, моментално се состои од 125 дневни и 4 ноќни линии. Со пруга долга 66 метри, позната и како најкратка жичена железница на светот наменета е за јавен сообраќај. Службено е пуштена во погон на 8 октомври 1890 година. Денес е законски заштитена како споменик на култура, а исто така е една од туристичките атракции во градот. Жичарата „Сљеме“, пуштена е во сообраќај на 27 јули 1963 година во функција за превоз на излетници на врвот на Медведница, а затворена е во средината на 2007 година, по дефектот на електромоторот за кој е проценето дека е неисплатлив да се санира.
Со градско-приградскиот железнички превоз во работни денови во просек го користат околу 70.000 патници. Главната железничка линија која се обраќа на релација Савски Мароф-Загреб, Главен колодвор-Долго Село. Хрватските железници оваа линија ја вовела во 1992 година. Покрај оваа линија, други важни приградски насокии се кон Голема Горица и Јестребарска, заедно со локалните линии од Забок, Новска, Карловица и Копривница.
Железнички сообраќај
Темелите на железничката мрежа поставени се кон крајот на XIX век и почетокот на XX век, кога се одредени главните правци на железничкиот сообраќај. Во 1862 година пуштена е во сообраќај првата железничка пруга низ Загреб, која местото Ѕидан Мост преку Загреб го поврзала со Сисак. Веќе наредната година изградена е пруга до Карловица која во 1873 година била продолжена до Риека, со што Загреб добил најкратка железничка врска со морето. Во 1870 година изградена е железничка пруга до Копривница, која во 1897 година од Долго Село продолжила до Новска. Во 1885 година, Загреб со железница се поврзал и со Вараждин. Во 1925 година довршена е и Личка железничка пруга, со која Загреб се поврзал со Сплит и Далмација. Загреб во 1946 годна се поврзал со Унска пруга, која е дел од Личка пруга кратка околу 50км, преку Сисак, повржан со Сплит. Иако понекогаш многу рентабилна, таа пруга денес се користи како смалување на капацитетот.