cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Стенли Кјубрик
1950-те: „Страв и желба“, „Бакнежот на убиецот“, „Залуден грабеж“ и „Патеки на славата“
Следниот филм на Кјубрик, „Патеки на славата“ (Paths of Glory, 1957) е сместен за време на Првата светска војна. Тој е адаптација на истоимениот анти-воен роман на Хамфри Коб објавен во 1935. Се работи за една француска воена единица која ќе добие невозможна мисија. По неуспехот, три невини војници ќе бидат обвинети за кукавичлук и ќе бидат осудени на смрт, навидум за да послужат како пример за војската, но всушност се жртвени јарци за неуспесите на командирите. Кирк Даглас го игра полковникот Дакс, хуманитарец кој се обидува да го спречи погубувањето на војниците. Даглас бил „добитното ливче“ за добивање финансиска поддршка за овој амбициозен филм. Иако не постигнал голем комерцијален успех, критичарите го пофалија и го етаблираа Кјубрик како надежен иден режисер. И други критичари во изминативе години го фалат филмот поради грубите и несентиментални сцени со битки и црно-белата кинематографија. Спилберг има изјавено дека овој му е еден од омилените филмови од Кјубрик.
За време на снимањето на „Патеки на славата“ во Минхен, Кјубрик ја запознава германската глумица Кристин Харлан, единствената женска глумица во филмот. Во 1957, Кјубрик се разведува од Рут Соботка и во 1958 се венчава со Кристин и останува со неа до неговата смрт во 1999. Имаат две ќерки, Ања (1959-2009) и Вивијан (родена 1960), како и уште една ќерка од првиот брак на Кристин, Катарина (родена 1953) со починатиот германски глумец Вернер Брунс.
1960-те: „Спартак“, „Лолита“, „Д-р Стрејнџлав“ и „2001: Одисеја во вселената“
По враќањето во САД, Кјубрик работи со Марлон Брандо на неговиот филм „Едноокиот крадец“ (One-Eyed Jacks, 1961). Поради бројни несогласувања, Брандо го отпушта и сам го режира филмот. Кјубрик работел на многу неснимени сценарија. Во 1960, Кирк Даглас го замолува да ја преземе режисерската палка на филмот „Спартак“ (Spartacus, 1960) што ја остава Антони Ман, бидејќи студиото го отпушта по две недели од снимањето.
„Спартак“ бил тежок филм за режирање, адаптиран според вистинска приказна за бунт на римски робови. Помеѓу Кјубрик и Даглас имало бројни несогласувања за време на снимањето. Пријателството што го развиле за време на снимањето на „Патеки на славата“ сега се растурило. Години подоцна, Даглас ќе рече дека Кјубрик е „талентирано гомно“.
Покрај проблемите при снимањето, „Спартак“ доживува критички и комерцијален успех, и го етаблира Кјубрик како голем режисер. Ова е единствениот филм на Кјубрик во кој режисерот немал удел во сценариото, монтажата, не бил спомнат како продуцент и не одлучувал за глумците. Овој филм е воглавно проект на Кирк Даглас. Филмот освои четири Оскари.
Во 1962, Кјубрик се сели во Англија за да го сними „Лолита“ и ќе остане таму до крајот на животот. Привчната замисла му е да го сними филмот во земја во која нема строги закони за цензурирање. Но Кјубрик ќе биде приморан да остане во Англија и таму да го сними „Д-р Стрејнџлав“ поради разводот на главниот глумец, Питер Селерс, поради кој не може да ја напушти земјата; исто и за „2001: Одисеја во вселената“, бидејќи во Америка немало толкави големи студија какви што биле потребни за снимањето на филмот. По снимањето на првите два од овие филмови, Кјубрик одлучува да остане во Англија.
Пред премиерата на „Лолита“ (Lolita, 1962, Кјубрик сфатил дека ќе мора да цензурира некои делови од „книгата“ за филмот да може да биде прифатен. Извадил делови во кои се спомнува дека Хамберт цел живот сакал помлади девојки и се обидел да ја направи Лолита постара, како што и ко-сценаристот Џејмс Харис го посоветувал да направи. Но Кјубрик соработувал со цензорите за време на продукцијата и филмот бил само „малку среден“ – биле отстранети еротските алузии помеѓу Лолита и Хамерт. Како резултат на тоа, „посочните“ делови на книгата биле ублажени и сѐ друго било оставено на фантазијата на гледачот. Кјубрик подоцна ќе изјави дека немало да го сними филмот да знаел колку цензури ќе треба да направи.
„Лолита“ е првиот Кјубриков филм што создаде голема контроверзност. Романот на Владимир Набоков беше прогласен за еден од најконтроверзните на векот кога Кјубрик реши да го пренесе на филм. Се работи за еден средовечен професор, Хамберт Хамберт, кој ќе има афера со неговата 12-годишна полуќерка. Постерите кои го рекламираа филмот носеа поднаслов: „Како ли само успеаја да направат филм од ’Лолита’?“ Кјубрик првично сакал самиот Набоков да го адаптира романот. Писателот напишал сценарио од 400 страници, кои потоа ги намалил на 200. Набоков проценил дека само 20% од неговото сценарио останало, а остатокот го напишал Кјубрик. Пократката верзија на Набоков била подоцна издадена под насловот: „Лолита: сценарио“.
Критичарот Џон Јангблад вели дека „Лолита“ е транзиционен филм за Кјубрик, „одбележувајќи го скокот кон надреализмот во подоцнежните филмови“.
Питер Селерс, кој игра главна улога и во „Лолита“, овде игра три улоги. Кјубрик изјавил дека е „неверојатен“, иако не можел да издржи повеќе од две-три клапи. Кјубрик снимал со две камери симултано и му дозволил на Селерс да импровизира.
Иако Питер Селерс подоцна ќе стане интернационална ѕвезда (по „Пинк Пантер“), во времето кога беше направен „Д-р Стрејнџлав“, тој беше главно британски комичар и не многу познат во САД. Повеќето гледачи не забележуваат дека тој игра три улоги во филмот поради драстично различниот изглед, акцент и карактер. Д-р Стрејнџлав е манијакален германски научник, ќелавиот претседател на САД е мирен човек, пример за здрав разум, а Мендрејк е здрвен британски офицер.
„Д-р Стрејнџлав“ беше номиниран за четири Оскари (вклучувајќи за најдобар филм и режија), а доби награда за најдобра режија на Њујоршкиот фестивал на филмски критичари.
Кјубрик пет наредни години го спрема „2001: Одисеја во вселената“ (2001: A Space Odyssey, 1968). Сценариото е заеднички труд на Кјубрик и Артур Кларк. Наводно, Кјубрик му рекол на Кларк дека има намера да направи „вистински грандиозен научно-фантастичен филм“.
„2001“ почнува пред четири милиони години, кога група мајмуни ќе пронајдат мистериозен црн монолит, кој навидум им ја развива способноста да користат коска и како орудие и како оружје. Ова нова знаење го применуваат кога сакаат да преземат бара од друга група мајмуни кои немаат орудија. Мајмунот победник ја фрла коската во воздух и во тој момент, со нагол рез, дејството се префрла во отприлика 2000 година, каде гледаме сателит кој кружи во орбита. Во ова време, Американците се наоѓаат на месечината каде што откопале монолит сличен на оној што го најдоа мајмуните, а кој праќа силен радиосигнал кон Јупитер. По 18 месеци, група астронаути на бродот Дискавери одат во мисија да го истражат Јупитер, а вистинската цел – да го истражат сигналот – на почеток ја кријат од нив. За време на патувањето, „мозокот“ на бродот, компјутерот ХАЛ 9000, свесен за вистинската причина за мисијата, почнува да работи по сопствена волја и се противи да биде исклучен. Верувајќи дека без него мисијата нема да успее, компјутерот го прекинува животот на сите членови на бродот, освен на еден астронаут, Дејвид, кој успева да го исклучи. Дејвид наоѓа сличен монолит во орбитата околу Јупитер и кога ќе му се доближи, ќе се најде во портал во кој доживува многу промени и чудни космолошки феномени. Неговото меѓуѕвездено патување завршува со трансформација – од стар човек во фетус – кој гледа кон планетата Земја.
Филмот имал буџет од 10 милиони долари. Пионерските визуелни ефекти и техники употребени во овој филм подоцна ќе бидат употребувани во многу други филмови, како „Блејд Ранер“ и „Војна на ѕвездите“. Кинематографијата е дело на генијалниот британски режисер на фотографија Џефри Анзворт. Артур Кларк подоцна ќе изјави дека идни генерации инженери ќе дизајнираат вселенски летала слични како оние во филмот. Овој филм е познат по тоа што реалистично го прикажува патувањето во вселената и реалистично ја прикажува бестежинската состојба.
Иако евентуално филмот доживеа успех, на почеток не беше така. И критичарите го пречекаа многу непријателски поради спорото темпо, недостигот на дијалог и навидум тешката приказна. Филмот беше номиниран за најдобра режија, сценарио и продукција, но освои само еден – за најдобри специјални ефекти, единствениот Оскар на Кјубрик. Многумина денес го сметаат овој филм за најдобриот научно-фантастичен филм на сите времиња, а ретко кога изостанува од која било „Топ 10“ листа.
Од уметнички аспект, „2001“ е радикално поразличен од претходните филмови на Кјубрик. Содржи само 45 минути дијалот, а филмот трае два часа и дваесет минути. Баналниот дијалог е речиси неспоредлив со сликите и музиката. Дијалогот што е најпопуларен од овој филм е оној помеѓу ХАЛ и Дејв. Некои велат дека Кјубрик ја претставува иднината на човештвото под контрола на машините. Двосмислениот и загадочен крај сѐ уште ги фасцинира гледачите. По овој филм, Кјубрик веќе нема да експериментира толку радикално со специјални ефекти и наративна структура.
Интерпретациите на овој филм се многубројни и разновидни. Иако е снимен во 1968, за него се дебатира до ден-денес. Кога критичарот Џозеф Гелмис го прашал Кјубрик што е значењето на филмот, тој му одговорил:
„2001“ е веројатно најпознатиот и највлијателниот филм на Кјубрик. Спилберг го нарече „големиот тресок“ на неговата генерација. Филмот беше предвесник на бумот научно-фантастични филмови девет години подоцна, кој започна со „Војна на ѕвездите“ и „Блиски средби од третиот вид“.
1970-те: „Пеколен портокал“ и „Бери Линдон“
По „2001“, Кјубрик сакал да сними филм за животот на Наполеон, но сепак се решил да го сними нешто што ќе бара помал буџет и помалку време. „Пеколен портокал“ (A Clockwork Orange, 1971) е адаптација на истоимениот роман на Ентони Бурџис, кој ги истражува мрачите нагони на насилство во општеството. Во САД му беше назначен рејтинг X – само за полнолетни и создаде контроверзии. Препознатливиот постер го создаде легендарниот дизајнер Бил Голд.
Приказната во филмот се одвива во некое идно време во Британија, каде владее авторитаризам и хаос. Главниот лик е тинејџер - хулиган по име Алекс (Малколм Мек-Дауел) кој со своите другари ужива да ограбува, измачува и силува луѓе без трошка совест. По убиство на постара жена, Алекс оди во затвор, каде ќе биде подлежен на експериментална медицинска терапија наречена „Лудовико“, која треба да го одврати од нагони на насилство, но едновремено му ја брише и слободата за морална одлука. На јавна демонстрација на успехот на третманот, Алекс не возвраќа на никакво малтретирање – третманот го дехуманизирал. По третманот мрази и класична музика, нешто што му беше пасија порано, како и желбата за секс. Понатаму гледаме и дека промоцијата на третманот е политички мотивирана.
Важен елемент е што главниот лик сака класична музика, но третманот што ќе му го испере мозокот не сакајќи го врти против тоа. Поради тоа, Кјубрик ја продолжува традицијата со класична музика започната во „2001“. Но во овој филм, класичната музика пропратува сцени на насилство, за разлика од сцените во вселената во „2001“. Некои критичари кажаа дека овој контраст е непријатен.
Филмот беше контроверзен поради експлицитното прикажување на групно силување и насилство. Истата таа година излегоа и филмовите „Улични кучиња“ (Straw Dogs) и „Валканиот Хари“ (Dirty Harry) и сите три филмови покренаа жестоки дебати околу ефектот што го има филмското насилство во општеството. Контроверзноста зазеде уште поголем замав кога се појавуваат имитатори на злоделата во Англија, облечени слично како насилниците во „Пеколен портокал“.
По добивање смртни закани за него и неговото семејство, Кјубрик одлучува да го повлече филмот од кино салите во Британија. Филмот беше повторно достапен во 2000, една година по смртта на Кјубрик, иако не бил забранет во останатите делови на Европа. Едно кино во Лондон го прикажа филмот во раните 90-ти, па Кјубрик го тужеше и го затвори. Во 1973, Кјубрик објави ново издание на филмот во САД, со ублажени сцени со цел да добие поблаг рејтинг (R-rated, или кај нас, со надзор од родител или старател). Претходниот рејтинг на филмот беше X-rated, односно само за возрасни, што се асоцира со порнографски филмови.
Торстен Флинк
Торстен Флинк (17 април 1961 година во Солна, Шведска), е шведски глумец, режисер и музичар. Тој е најдобро познат по глумењето психопати и негативци, а исто така и по неговата неверојатна личност и на сцената и во реалниот живот. Помеѓу 1986 и 2002 година, Флинк бил вработен во Кралскиот драмски театар.
Стенли Кјубрик
1970-те: „Пеколен портокал“ и „Бери Линдон“
Следниот филм на Кјубрик е „Бери Линдон“ (Barry Lyndon, 1975), адаптација на истоимениот авантуристички роман на Вилијам Мејкпис Текери. Се работи за згодите и незгодите на еден ирски коцкар и кариерист во XVIII век. По служење во прусиската војска, Бери се впушта во високо општество и успева да се ожени со грофицата Линдон. Но аристократскиот свет е шуплив рај. Линдон не успева да ја задржи својата позиција и паѓа ниско.
Некои рецензенти го критикуваа филмот поради спорото темпо и должината (нешто повеќе од три часа), што и ги обесхрабри американските гледачи и филмот не беше многу успешен во кината. Магазинот „Тајм“ објави статија за филмот и Кјубрик доби три номинации за Оскар, а целиот филм седум, од кој освои четири, рекордер меѓу филмовите на Кјубрик. И покрај неуспехот во САД, филмот најде публика во Европа, особено во Франција, каде едно списание за филмска критика го вброи на списокот на најдобрите 100 филмови на сите времиња на 67 место.
Торстен Флинк
Глума / Режија
Торстен Флинк го започнал своето вклучување со театарот во 1977 година и дипломирал на Шведската национална академија за мимика и глума (Театарска академија) во 1984 година. Во театарот, тој работел во Драматен помеѓу 1986 и 2002 година и како глумец и како режисер. Таму тој бил најпознат по Господине Пунтила во 1996 година, Долгодневен пат во 1998 година и Добриот човек во Сезуан во 1998 година. Тој, исто така, учествувал во Мисантропен во 1995 година, Тант Блома во 1993 година и Ромео и Јулија во 1991 година, а во градскиот театар во Упсала ја играл главната улога во претставата на Стриндберг, Густав III.
Стенли Кјубрик
1970-те: „Пеколен портокал“ и „Бери Линдон“
Кинематографијата и светлосните ефекти беа иновација. Сцените снимени во затворен простор биле снимени со специјални леќи кои претходно ги развила НАСА. На овој начин, свеќите се единствен извор на светлина во голем број од сцените, што ѝ дава на сликата посебна дводимензионалност која потсетува на уметничките дела од XVIII век.
Како претходните два филма, и овој филм нема оригинален саундтрак. Музиката се состои од ирски традиционални песни и голем број на класични дела. Оркестарот го диригираше Ленард Розенман, за што доби и Оскар.
Торстен Флинк
Глума / Режија
Флинк го играл Доктор Флинк, неговата сопствена верзија на адаптацијата на романот на Јалмар Седербергс Доктор Глас, каде што тој самиот ги играл сите улоги. Играл и во Парија на Стриндберг. Во 2009 година, тој го режирал Ноќ со гости.
Неговата прва телевизиска улога била во ТВ серијата Петерс Бебе 1978 година, а неговото прво режисерско дело било Фордрингсагаре во 1989 година. Во 1991 година ја режирал серијата Голтупен, напишана од Леиф ГВ Персон. Со Пернила Волгрен, тој бил домаќин СВТ е Божиќ посебни Утринската ѕвездаво 1985 година со краток скици со Флинк и Питер Дале во Хотелот на духови во 1987 година, како и се појавувал во различни телевизиски продукции. Тој имал редовна функција во шоуто Топол воздух на ТВ4 во сезоната 2003-2004. Тој ги добил главните улоги во филмот „Колку посилно “ на Аугуст Стриндберг заедно со Микаел Персбрант во 2004 година.
Стенли Кјубрик
1980-те: „Сјаење“ и „Полна воена опрема“
По седум години, Кјубрик го снимил „Боев куршум“ (Full Metal Jacket, 1987), адаптација на романот на Густав Хасфорд „Краткорочници“ (The Short-Timers), сместен за време на војната во Виетнам. Кјубрик изјавил дека му се допаднала книгата на Хасфорд бидејќи „не била ни за војна ни против, немала политички ни морален став, туку главно се задржувала на факти“. Првата половина од филмот се одвива во камп за воен тренинг во Јужна Каролина. Инструкторот Хартман сака да ги претвори војниците во дисциплинирани убијци. Им дава инструкции да го третираат оружјето како да им е сопружник. Еден слабоумен војник дури и почнува да зборува со пушката; евентуално, го убива Хартман, а потоа и себеси. Втората половина се одвива во Виетнам. Војникот Џокер што го гледавме на тренинг во првиот дел сега е наредник. Џокер дава изјави за воен магазин за настаните во Виетнам, но обично користи игри на зборови и сарказам за да се дистанцира од колежот што го гледа таму. На крајот од филмот, скриен снајперист убива тројца од екипата на Џокер. Се испоставува дека снајперистот е тинејџерка, која Џокер на крај ја убива за да ѝ ги скрати маките. За Кјубрик и екипата претставувало предизвик да се снима филм за Виетнам во Англија. Повеќето современи филмови за војната во Виетнам биле снимани во џунгли, но „Полна воена опрема“ ја покажува другата страна – градот. Глумецот Адам Болдвин вели: „Виетнам нѐ асоцира на џунгла, но оваа приказна ја покажува војната во градот“. Рецензентите коментираат дека ова придонесува за сериозноста на филмот.
Торстен Флинк
Глума / Режија
Во 1997 година, шведското радио П1 го претставил Флинк во презентацијата на романот со наслов „Човекот во црно“ за кој добил неофицијална италијанска меѓународна награда за неговата изведба.
Стенли Кјубрик
1990-те: „Очи ширум затворени“
Последниот филм на Кјубрик е „Очи ширум затворени“ (Eyes Wide Shut, 1999). Во главните улоги настапуваат Том Круз и Никол Кидман, млад богат брачен пар во Менхетен кој ќе доживее еден вид на сексуална одисеја. Приказната е заснована на „Новела за сонот“ на Артур Шницлер; го следи докторот Вилијам Харфорд во сексуалното подземје на Њујорк, мотивиран од сознанието дека жена му имала фантазии да го напушти него и нивното дете за да избега со морнарски офицер.
Џек Николсон коментира дека темата на филмот е „опасностите од брачниот живот“, иако „Стенли бил семеен човек“. Сопругата на Кјубрик вели: „Со текот на годините, тој гледаше пријатели како се разведуваат и се премажуваат, и оваа тема секогаш искрснуваше. Знаев дека сака да сними филм за тоа“. Кидман забележува дека „очекувањата од луѓето не му биле високи“, но дека ја обожувал жена си, со која бил во брак речиси 41 година. „Таа беше љубовта на неговиот живот, постојано зборуваше за неа, ја обожуваше. Тоа луѓето не го знаеја. Ќерките ги обожуваа. Зборуваше за нив со голема гордост“.
Кјубрик веќе имал 70 години кога го режирал филмот, но и покрај тоа, снимањето траело речиси 15 месеци. Медиумите постојано известувале дека „следниот филм на Стенли Кјубрик ќе биде ’Очи ширум затворени’, филм за љубомората и сексуалната опсесија...“. Работел по 18 часа на ден и се обидувал да ги задржи деталите за филмот во тајност. На ѕвездите од филмот и на продуцентите им пратил копија од незавршениот филм неколку месеци пред премиерата. Кјубрик ненадејно почина на 7 март 1999, на неколку дена пред завршувањето на монтажата и не успеа да ја види крајната верзија што беше пуштена во јавноста.
Торстен Флинк
Глума / Режија
Флинк, исто така, често се појавувал на радио P1, радио програмата „Денешна песна“. Повремено читал раскази и глумел во радио театарски дела.
Стенли Кјубрик
1990-те: „Очи ширум затворени“
Биографот Цимент верува дека тој „буквално се преморил од работа“, во обид да го направи филмот токму како што тој сака. Понатаму, тој вели дека Кјубрик со право сакал филмот да остане во тајност бидејќи „јавноста и медиумите знаеле премногу за кој било филм пред неговата премиера, а тоа го уништувало задоволството“.
Торстен Флинк
Музика
Торстен Флинк пораснал со неговиот брат близнак Ричард во Хувудста, Солна. Двајцата заедно со некои пријатели го формирале бендот „Рок ветрови“ во 1977 година. Нивниот деби албум „Првпат“ бил објавен во 1980 година. Бендот настапувал во ноќни клубови со хеви рок музика.
Стенли Кјубрик
1990-те: „Очи ширум затворени“
Продукцијата на филмот траела повеќе од две години. Двајца глумци, Харви Кејтл и Џенифер Џејсон Ли биле заменети во текот на снимањето. Иако дејството се одвива во Њујорк, филмот бил сниман воглавно во Лондон. Поради големата таинственост на Кјубрик, неточни детали за дејството и содржината на филмот истекоа во јавноста; воглавно, дека ова ќе бил „најсекси филм на сите времиња“. Овие хиперболи биле уште позголемени поради тоа што брачниот пар Круз и Кидман во тоа време биле во центарот на вниманието, а во филмот се исто така брачен пар.
Торстен Флинк
Музика
Во 2002 година, Флинк ја формирал музичката група Флинчка Финграр. Шведскиот документарен режисер Петер Гашински снимил концертен филм со изведбите на бендот. Филмот со наслов Торстен Флинк: Портрет на уметник се појави на SVT1 во 2004 година. Торстен Флинк го издал, со Флинка Финграрс, неговиот деби албум „Диви рози“ во 2005 година, со обвивки на пет песни од Бјорн Афзелиус, преработка на песната „ Танц и неонски“ на Лена Филипсон, насловна на Национален театар „Роваркунгенс о“, и шведска верзија на „ Каде растат дивите роз “, првично од Ник Кејв и лошите семиња и Кајли Миног. Тота Неслунд, Ола Сало, и Моника Торнел предвидени гости вокал на албумот. „Мојот убав син“ бил издаден како сингл. Торстен, исто така, бил предводник на блуз уметникот и прогресив рок икона Тота Наслунд.
Стенли Кјубрик
1990-те: „Очи ширум затворени“
Како и „Пеколен портокал“ и „Лолита“, и „Очи ширум затворени“ бил предмет на цензура. Во САД и Канада биле направени дигитални силуети за да се маскираат експлицитни сексуални сцени и со тоа филмот да добие рејтинг „R“ (со надзор од родител или старател). Во Европа и во светот, филмот бил прикажан во оригинална форма.
Никол Кидман не се согласува со некои критичари кои велат дека филмот истражува „мрачни“ теми; таа вели дека филмот е всушност „многу надежен“. Во интервју за документарецот „Стенли Кјубрик: живот во слики“ (Stanley Kubrick: A Life in Pictures, 2001), таа посочува дека Кјубрик индиректно ги потенцирал „верноста и обврзаноста“ како морални вредности. Сидни Полак, еден од глумците во филмот, додава дека „срцето на филмот е да прикаже една вистина за врските и секот. Но тој приказ не е директен, туку театрален“. Цимент се согласува со Кидман, додава дека позитивното значење може да се извлече од дијалогот и предлага дека зборовите „одекнуваат како епитаф“ на Кјубрик: „Кратко време пред смртта, Кјубрик, за првпат во кариерата, ни дозволува да ѕирнеме во светлото на крајот од тунелот, зората на крајот од патешествието во ноќта... Алис [Кидман] извлекува поука од емоционална одисеја што ја доживува со Бил: ’Можеби треба да бидеме благодарни... благодарни што успеавме да ги преживееме сите наши авантури, без разлика на тоа дали биле сон или јаве“.
Торстен Флинк
Музика
Во последните години, Флинк често бил придружуван од гитаристот Кени Хакансон. Песните биле разновидни со балади, рок и кантри, покрај песните и монолозите. Музиката била напишана, меѓу другите, од Бјорн Афзелиус, Ден Хајландер, Улф Дагеби, Плура Џонсон, Еверт Таубе, Ник Кејв, Таунс ван Занд, а поезијата од Кент Андерсон и Ден Андерсон.
Албумот „Танц на работ на ножот“ бил објавен во 2012 година. Текстот на неколку од песните ги напиша Тед Стром. „Затворените соби на срцето“ бил издаден како сингл.
Торстен Флинк и Оркестарот на револуцијата учествуваа на Мелодифестивален 2012 со „Повторно ќе станам квалификувајќи се за финалето 10 од шоуто откако стигнал до фазата на „втора шанса“ и го исфрлиле Шон Банан. Во финалето, Торстен Флинк и Револуционернсоркестерн завршиле на осмото место во генералниот пласман.
Тој требало да учествува на Мелодифестивален 2020 година, но бил дисквалификуван само неколку дена пред полуфиналето во февруари, и бил заменет од Џан Џохансен.
Личен живот
Неговиот покоен татко имал француско-мароканско потекло. Тој имал две ќерки, Феличе Јанкел и Хепи Јанкел, со ТВ водителката и репортерката Аника Јанкел. Торстен бил лидер на младината во Солна црква 1975-80.
Градиште I (Нерав)
Градиште I — археолошко наоѓалиште во кривопаланечкото село Нерав. Наоѓалиштето претставува градиште од доцноантичкото време. Западно од месноста Остри Чуки, на висок рид со зарамнето плато што зафаќа површина од 300 x 200 м се среќаваат делови од керамички садови, питоси и множество градежен материјал.
Осигурување на депозитите
Осигурување на депозитите (англиски: Deposit Insurance) претставува форма на регулација во областа на банкарството со која на штедачите им се обезбедува заштита на депозитите во случај на пропаѓање на некоја банка.
Потребата од осигурување на депозитите
Економската функција на осигурувањето е да се намали одговорноста на осигурениците (штедачите во банките). Притоа, осигурувањето на депозитите има за цел да ги спречи банкарските паники и случаите на напава на штедачите врз банките и со тоа да се обезбеди стабилност на банкарскиот систем. Одржувањето на стабилноста на банкарскиот систем е мотивирано од повеќе фактори: Стабилноста на банкарскиот систем се обезбедува на две нивоа: Основната заштита ја врши централната банка преку т.н. структурна регулатива и преку т.н. прудентна регулатива. Дополнителната заштита се врши преку системите за осигурување на депозити.
Цели на системите за осигурување на депозитите
Основна причина заради која земјите имплементираат системи за осигурување на депозитите е одржување на довербата и заштитата на банкарскиот систем во земјата, а со тоа и на финансискиот систем. Покрај оваа основна цел, постојат и други цели кои се меѓузависни за спречување на банкарска паника.
Заштита на малите депоненти
Заштитата на малите депоненти лежи во сржта на секој систем на осигурување на депозити, иако постојат и поинакви мислења според кои главна причина на постоење на системите на осигурување на депозитите е овозможување на малите банки да опстанат во опкружувањето на поголемите и поефикасни банки. Но, во академските кругови преовладува мислење дека системите за осигурување на депозити треба да служат претежно за заштита на малите депоненти. Тоа произлегува оттаму што „малите“ и несофистицирани штедачи не можат да ги приберат или адекватно да ги обработат сите информации за тоа во која банка е најдобро да и депонираат своите заштеди. Единствено банката, односно нејзината управувачка и соственичка структура, има вистинска слика за квалитетот на нејзиното портфолио, во чии рамки посебно е важно информацијата за квалитетот на дадените кредити. Депонентите не можат да ја вреднуваат ризичноста на нејзината актива, ниту нејзината релативна положба во однос на другите банки. За нив би било прескапо и потполно временски неисплатливо за да ја следат состојбата на конкурентните банки.
Подобрување на конкуренцијата меѓу банките
Системите за осигурување на депозити по своја природа им овозможуваат на помалите банки порамноправно да им конкурираат на поголемите банки. Формалниот карактер на експлицитниот систем им помага на малите банки полесно да одржат одредено ниво на углед, што инаку не би било лесно остварливо во конкуренција со големите банки. Од друга страна, со воведувањето на систем за осигурување на депозити се намалува потребата за следење на банките од страна на коминтентите, со што се нарушува пазарната дисциплина во рамките на банкарскиот сектор. Во системот опстануваат помалку ефикасните и помалку квалитетните банки, бидејќи заради нивните заштитени влогови, депонентите немаат нужност за повлекување на своите депозити. Тоа може да создаде привид кај помалку стабилните банки дека тие работат добро и да почнат да преземаат преголем ризик.
Заштита на платниот систем
Банките имаат централно место во платниот промет бидејќи кај нив се водат трансакциските сметки на претпријатијата и луѓето. Во случај на пропаст на една банка, таа не може да ги исполни обврските кон другите банки, со што проблемите се пренесуваат и на нив. Оттука, осигурувањето на депозитите треба да ги заштити средствата кои луѓето ги чуваат на своите трансакциски сметки.
Намалување на ефектите на рецесијата
Во случај на рецесија, некои банки имаат ликвидносни проблеми и се соочуваат со повлекување на депозитите. Понатаму, тоа се одразува на работењето на здравите банки, односно предизвикува влошување на нивната ликвидност. При неефикасен систем на осигурување на депозитите, пропаѓањето на банките ги става претпријатијата и населението без нивните депозити. Тоа предизвикува многу претпријатија да одат во стечај, со што се влошува рецесијата. При постоење на систем на осигурување на депозитите, депонентите ќе бидат обесштетени во одреден рок и нема да има последици  за нивната ликвидност. На тој начин нема да се наруши довербата во добрите банки.
Поттикнување на стопанскиот раст
Оваа цел се темели на тврдењето дека добро формиран експлицитен систем на осигурување на депозити го потикнува домашното штедење. При тоа се претпоставува дека штедачите при намалениот ризик ќе имаат волја да прифатат и релативно пиниски каматни стапки. Пониските пасивни каматни стапки ќе им овозможат на банките пресметка на пониски активни камати на кредитите, што ќе има влијание на стимулирањето на инвестициите, а преку нив и на стопанскиот раст. Друг канал на делување произлегува од можноста на системот на осигурување на депозити да ја подобри конкуренцијата меѓу банките. Поголема конкуренција меѓу банките ги поттикнува на намалување на разликите меѓу актвните и пасивните каматни стапки при што доаѓа до исправка и на активните и на пасивните каматни стапки.
Видови на системи за осигурување на депозитите
Во основа постојат два системи за осигурување на депозитите:
Основна одлика на имплицитниот систем е непостоење на закон за осигурување на депозитите, што имплицира непостоење на обврска на државна реакција во случај на финансиска криза. Експлицитните системи за осигурување на депозитите се јасно одредени со законски одредби. Тие можат да бидат запишани во форма на посебен закон, можат да бидат вклучени во законот за банките или можат да бидат составен дел на законот за централната банка. Функционирањето на експлицитен систем за осигурување на депозитите подразбира постоење на институција која ќе ја врши таа функција, која најчесто се нарекува Фонд или Агенција за осигурување на депозитите. Според податоците на Меѓународната асоцијација за осигурување на депозити, на 31 март 2011 година, 131 земји во светот имале експлицитен систем за осигурување на депозитите. Во праксата постојат два вида експлицитен систем на осигурување на депозитите:
Според основачката структура на институциите системите за осигурување на депозитите можат да бидат:
Решението за правниот статус на институцијата за осигурување на депозитите е тесно поврзано со дефиницијата на улогата, правата и обврските на различните субјекти кои потенцијално се инволвирани во процесот на осигурување на депозитите. Според законската поставеност, фондот или агенцијата може да биде јавен или приватен. Системот со фонд за осигурување на депозити е систем во кој финансиските институции периодично уплаќаат премија за осигурување. Уплатените премии претставуваат претставуваат фонд на средства од кој се исплатуваат осигурените депозити во случај на пропаѓање на некоја банка. Така сите осигурани институции учествуваат во исплатата на осигурените депозити кај пропадната финансиска институција. Во случај акумулираните средства во фондот да не се доволни за исплата на осигурените депозити во целост, државата има обврска да го покрие остатокот. Тоа треба да биде законски одредено. Во случај системот за осигурување на депозити да е дефиниран како ex-post систем (без фонд), по правило евентуалните трошоци од пропаѓањето на банка во целост паѓаат на товар на преостанатите банки. Во таа смисла, државата нема никакви трошоци, бидејќи системот функционира на тој начин што во одреден краток период од пропаѓањето на банката секоја преостаната банка учествува во исплатата на осигурените депозити според одредено правило.
Според нивните овластувања, институциите за осигурување на депозити можат да се основаат и да функционираат како следните модели;
Управување на системите за осигурување на депозити
Начинот на управување на институцијата за осигурување на депозити е во зависност од тоа дали таа е јавна или приватна. Фондот може да го управуваат министерството за финансии, централната банка, финансиските институции кои го основале и уплаќале во него или комбинирано. Истражувањата покажуваат дека во светот во 50% од системите во управувањето учествува државата, 30% се со мешано управување, а приватно управување има во 20% од системите.
Членување во системите за осигурување на депозити
Членувањето во системот за осигурување на депозити може да биде: задолжително и доброволно. Се смета дека доброволното е инфериорно во споредба со задолжителното членство, бидејќи создава амбиент во кој финансиските институции кои не се членки во фондот можат да понудат повисоки каматни стапки (немаат трошок за плаќање премија). Задолжителното членување е најдобро решение бидејќи го намалува проблемот на негативна селекција. Истражувањата покажуваат дека само мал број земји дозволуваат доброволно членување.
Депозити кои се осигуруваат и депозити кои не се осигуруваат
Во зависност од целите, системот може да ги осигурува сите видови или само одредени депозити. Ако основната цел е да се заштитат малите депоненти, системот ќе ги „покривa“ само сметките на физички лица, а во случај целта да е заштита и на платниот систем, системот ќе ги „покривa“ и сметките на правните лица. Во експлицитниот систем на осигурување на депозити точно се дефинирани депозитите кои се осигуруваат и се евидентираат на соодветни сметки, како и нивните сопстевници. Исто така, посебно се дефинираат депозитите кои не се осигуруваат и сопствениците чии депозити не се осигуруваат, а се одредува и тоа дали системот ги вклучува или не депозитите во странска валута.
Висина на обесштетувањето
Висината на обесштетување по правило се одредува по депонент и се однесува за сите негови депозити во една банка. Во случај на пропаѓање на некоја банка, нивото на обесштетувањето се утврдува како збир на состојбата на сите осигурени депозити на поединечен депонент. Во некои системи за осигурување постојат различни нивоа на обесштетување за физичките лица и за правните лица.
Во Македонија, до декември 2010 година, Фондот за осигурување на депозитите ги обесштетувал физичките лица во висина на: Во светот постои голема различност во нивоата на осигурување на депозитите, во зависност од степенот на развиеност на земјите, мерени според БДП по глава на жител. На пример, Гарсија препорачува дека нивото на осигурување на депозитите треба да биде еден до двапати повисоко од БДП на земјата по глава на жител.
Финансирање
Начинот на финансирање на системот за осигурување на депозитите зависи од тоа дали се работи за ex-ante или за ex-post систем.
Ex-ante системот за осигурување е заснован врз следните три столба:
Во овој систем, средствата на фондот се собираат преку редовна уплата на премии за осигурување од страна на банките-членки. Најважни предности на овој систем се:
Од друга страна, овој систем се соочува со одредени недостатоци:
Во ех-post системот не постои фонд на средства, нема континуирани уплати на премии и во случај на пропаѓање на некоја банка, туку сите банки-членки на системот се должни еднократно да уплатат средства според законски утврдена пресметка. Според тоа, во случај на пропаст на некоја банка се врши поделба на штетата или заеднички аранҗман за гаранција меѓу банките-членки. Најважната предност на овој систем е тоа што ја зголемува пазарната дисциплина бидејќи банките меѓу себе ги следат активностите. Од друга страна, овој систем се соочува со следниве недостатоци:
Најчесто, постојат следниве извори на финансирање на системите за осигурување на депозити:
Големина на резервниот фонд
Воспоставувањето на оптималната големина на фондот е едно од најважните прашања при воспоставувањето на системот за осигурување на депозити. Притоа, се определува коефициент на големината на фондот како однос на износот на осигурените депозити, како мерка за оценка на адекватноста на фондот или таргет на фондот. Резервниот фонд најчесто се определува врз основа на очекуваните исплати имајќи го предвид историското искуство со ризични настани во банкарскиот систем. Во зависност од големината и структурата на банкарскиот сектор, се смета дека фондот е доволен ако има средства да ја покрие загубата во случај на истовремено пропаѓање на 4-5 мали или 2-3 средни банки.
Покрај капиталот и наплатата на премиите, врз големината на фондот влијаат уште три трансакции: приносите од инвестирањето на средствата со кои располага фондот, плаќањето на обврските за осигурувањето и административните трошоци.
Осигурувањето на депозитите ширум светот
Системот на осигурување на депозитите за првпат бил воведен во САД, во 1933 година, кога била основана Федералната корпорација за осигурување на депозитите (Federal Deposit Insurance Corporation, FDIC). Притоа, ФДИЦ ги дели банките во три групи: добро капитализирани (со адекватност на капиталот над 10%), соодветно капитализирани (со адекватност на капиталод од 8 до 10%) и поткапитализирани (со адекватност на капиталод под 8%). Врз таа основа, поединечните банки плаќаат различен износ на премии за осигурување на депозитите: на крајот од 2008 година, банките од првата група плаќале премии во висина од 0.05% до 0.07%, а банките од третата група плаќале премиии во износ од 0.43%. До октомври 2008 година, депозитите во САД биле осигурени до износот од 100.000 долари, а потоа осигурениот износ се зголемил на 250.000 долари. Истата година, и многу други земји го прошириле опфатот на осигурувањето. На пример, Финска го зголемила износот од 25.000 на 50.000 евра, а некои земји (Тајланд, Турција, Доминиканската Република и Туркменистан) вовеле неограничено осигурување на депозитите. На крајот од 2008 година, 100 земји имал систем за осигурување на депозитите, а 19 земји планирале да воведат или почнале со подготовки за воведување на таков систем. Притоа, некои земји имале повеќекратен систем за осигурување на депозитите како, на пример, Австрија која има пет различни обезбедувачи на осигурување.
Во Британија, осигурувањето на депозитите било воведено во 1979 година, кога биле донесени Законот за банките (Banking Act) и Фондот за заштита на депозиторите (Depositor's protection Fund) со задолжително учество на сите банки. На почетокот, фондот обезбедувал 100% покривање на првите 2 000 фунти и 90% на дополнителниот износ на депозитите, но најмногу до 20 000 фунти. Подоцна, фондот обезбедувал покривање на 90% на следниет 33 000 фунти така што максималниот износ на отштета изнесувал 31 700 фунти.
Воведување на успешен систем за осигурување на депозити
Успешноста на системите за осигурување на депозити зависи и од структурата на банкарскиот систем и од квалитетот на супервизијата. Ако постои висока концентрација во која две-три банки поседуваат 70% од активата на банкарскиот систем, државата нема да има еднаков третман на сите банки. Во тој случај, големите банки ќе имаат повластен третман бидејќи државата ќе смета дека се премногу големи за да дозволи да пропаднат. Поради тоа, пожелно е да се одреди повисоко ниво до кое ќе се осигурат депозитите и така ќе се подобри конкурентноста на малите во однос на големите банки.
Воведувањето на системот за осигурување на депозити треба се случи кога банкарскиот систем е стабилен. Притоа, со закон треба да се дефинира институција за осигурување на депозити, формирана како посебно правно лице или како дел од централната банка, од министерството за финансии или од агенцијата за супервизија. Сепак, подобро е таа институција да биде посебна, бидејќи така ќе се обезбеди поголема независност во нејзината работа.
Форумот за финансиска стабилност, врз основа на дотогашните меѓународни искуства, во 2001 година воспоставил Упатство за ефективни системи за осигурување депозити. Тоа е изградено врз три општи наоди:
Според Форумот за финансиска стабилност, изградбата на системот за осигурување на депозитите треба да оди по следниве основни чекори:
Работење на системот во нормални времиња и во време на кризи
Системот за осигурување на депозити треба да почне со работа во „нормално“ време во кое банкарскиот систем функционира без проблеми, т.е. сите или повеќето банки се ликвидни и солвентни. Во периодот во кој нема пропаѓање на банки, работата на фондот за осигурување на депозитите се сведува на прибирање на премиите, управување со прибраните средства во резервниот фонд и следење на големината на потенцијалот (на изложеноста) на самиот систем за осигурување. Во нормални времиња, во случај на пропаѓање на некоја банка, брзата и целосна исплата на обесштетувањата на депонентите во висина на законски утврдениот износ ќе спречи избивање на потенцијална паника и ќе го зголеми кредибилитетот на институцијата за осигурување на депозити.
Во време на системска криза во банкарскиот систем, институцијата за осигурување на депозити не може да функционира, односно таа не може да ги заштити банките од навала на депонентите и од натамошно ширење на кризата. Со оглед на фактот дека банките не можат да ја преживеат општата навала од депонентите, државата ги презема следните мерки: 1) воведува целосно осигурување на депозитите и 2) ја презема обврската за исплата на осигурените депозити. Позитивните и негативните ефекти зависат од општата финансиска позиција на државата, а нејзината гаранција ќе има кредибилитет доколку постои позитивна перцепција на јавноста за општата финансиска позиција на државата.
Во земјите со најголемо искуство во осигурување на депозитите, институциите за осигурување на депозити, за решавање на проблематична или пропадната банка, ги користат следните методи:
Негативни појави во системите за осигурување на депозити и нивно избегнување
Најзначајни негативни одлики на сите системи за осигурување на депозити се: Моралниот хазард претставува поттик за прекумерно преземање на ризик од страна на банките или од оние кои имаат корист од осигурувањето на депозитите. Моралниот хазард претставува вообичаена последица на секој систем за осигурување на депозити. Оваа појава се јавува заради сигурноста на депонентите дека депозитите ќе им бидат вратени и со тоа тие губат интерес да ја надгледуваат банката. Од друга страна, при мала веројатност за навала во банките, банките тежнеат да преземат поризични проекти и на тој начин да дојдат до поголем профит, бидејќи тој ризик се префрла на институцијата која ги осигурува депозитите.
Моралниот хазард може да се ублажи преку следните мерки: добро корпоративно управување и солидно управување со ризик на поединечни банки, делотворна пазарна дисциплина и цврста прудентна регулација и супервизија. Дополнителни мерки за решавање на овој проблем се:
Постоењето на системот за осигурување на депозити може да го поттикне проблемот на т.н. „негативна селекција“ во банкарскиот систем. Така, кога членството во системот за осигурување на депозити е доброволно, ризичните банки имаат мотив да се определат за осигурување на депозитите, а банките со низок ризик да го одбијат членството во системот за осигурување на депозитите. Во случај на задолжително членување во системот, полошите банки имаат поголем мотив за членување во системот за осигурување на депозити. Подобрите банки во суштина ги субвенционираат послабите банки, што може да се оправда со фактот дека и појаките банки имаат интерес од поголема стабилност на банкарскиот ситем. За намалување на негативната селекција, Гарсија сугерира задолжитело осигурување на депозитите во сите банки кои прибираат депозити и примена на диференцијална стапка на премија.
Осигурувањето на депозити како елемент на мрежата за финансиска стабилност
Системите за осигурување на депозити се дел од учесниците во мрежата за финансиска стабилност во земјата, која ја сочинуваат различни институции:
Системите за осигурување на депозити како дел од мрежата за финансиска стабилност имаат две спротивставени цели: од една страна, тие сакаат да ги заштитат малите депоненти и да обезбедат финансиска стабилност, од друга страна тие сакаат да ги минимизираат поттикнувањата на банките да преземаат агресивни ризици. Со цел сигурносната мрежа да одговори на својата улога, задачите на учесниците треба да бидат јасно дефинирани и имплементирани. Уште повеќе, учесниците треба ефикасно да соработуваат со цел да се справат во време на системска криза. Оттука, функционирањето на системот за осигурување на депозити треба да се оценува во контекст на комплетната мрежа за финансиска стабилност.
Македонска берза
Македонска берза за хартии од вредност АД Скопје — посредничка финансиска установа во Македонија. Таа е организирана како акционерско друштво со седиште во Скопје и се занимава со организација, извршување и регулирање на трговијата со хартии од вредност. Таа е прва и единствена финансиска установа од ваков тип во историјата на Македонија, а нејзиното работење се заснова врз Законот за хартии од вредност.