cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Историја на Струмица
15 век - 16 век
Во истиот период во Струмичко започнало да се развива и ајдутството. Тоа посебно може да се заклучи според еден податок од 1502 година кога еден дубровнички трговски караван бил ограбен и биле убиени десет луѓе, по кое од Дубровник во Струмица дошла специјална комисија за истражување на случајот.
Тврдината во текот на првата половина од 16 век го изгубила своето значење, бидејќи останала во заднина на Османлиите и поради тоа не ја обновувале. Ова се потврдува од фактот што во 1519 година имало деветчлена посада, во 1530 имало 8 а во 1573 година само 5 члена посада на чело со јаничарот Мустафа.
Струмица според пописот од 1519 година имала 2.780 жители, од кои 1.450 христијани, а 1.330 муслимани со 2.040 куќи или 266 муслимански семејства, во 1528-1530 имало 211, во 1566 година имало 442. Во 1568-1573 година имало само три еврејски семејства и 12 цигански. Во тој период се одвивала и засилена исламизација на што се должи зголемениот број на муслимани, 2.200 на пописот од 1570 година, наспроти 1.230 христијани. За овој состав сосема одредено и сигурно зборува еден турски попис (дефтер), од 16 век. Според него во Струмица имало 455 муслимански, 138 христијански и 3 еврејски домаќинства. Во 1560-1582 година Струмица имало 1250 христијани, 2210 муслимани, 15 евреи и 60 цигани или вкупно Струмица имала 3.535 жители. Според овие податоци, повеќе од половината од населението било муслиманско и истото живеело во 16 турски маала. Во градот живееле и неколку угледни турски личности како 3 наиби, 1 шејх, 1 хатиб, 14 имами, 5 музеини, 1 муариф, 1 кајим, 4 мутевелии, 2 муалими, 4 мухасили, 2 луѓе од посада на тврдината, 2 акинџии, 8 јуручки ешкинџии, 13 џелепи, 2 синови на спахии.
Христијаните од своја страна живееле во шест маала :
Во текот на 16 век во Струмица живеел познатиот шејх на хелветијскиот дервишки ред Бали-ефенди, кој починал во февруари 1553 година. Тој оставил важни податоци за градот и напишал дека и по 117 години од смртта на шејк Бередин, во Струмица сè уште има негови следбеници. Во текот на 16 век во Струмичко се појавил и отпор од сточарите кои не сакале на турските власти да им го дадат задолжителниот контигент од овци. Џелепчиите во август 1567 година не можеле да го соберат потребниот број на овци по кое следната 1568 година бил испратен заканувачки ферман во кое се велело: „Џелепчиите без одлагање, најдоцна до Митровден да ги исполнат своите обврски од минатата година како и да го соберат количеството за оваа 1568 година“.
Во текот на 1572–1573 година, во Струмица живееле група од неколку соколари. Овој податок бил добиен според пописот според кој во градот имало двајца активни и тројца резервни соколари. Овие соколари имале за задача да ги фаќаат, да ги одгледуваат и да ги дресираат соколите за лов поради потребите на турските феудални фамилии. Активните соколари имале берат од султанот да можат да имаат слободни баштини и истите биле ослободени од давачки. Во истата 1572-1573 година во Струмица биле запишани пет јуручки семејства што било ретко во тоа време бидејќи Јуруците главно биле номадско племе кое се занимавало со сточарство и живеело надвор од градските населби.
Во 1573 година е споменет манастирот „Свети Никола“ кој бил запишан како семеен вакаф на попот Добро, со забелешка дека по прекратувањето на неговата семејна лоза истиот требало да биде предаден на два погодни свештеници. Струмица, заедно со Серско и Солунско уште во 1598 година се споменуваат како тутунски регион.
Опис според патописците
Описот на Хаџи Калфа е далеку пократок од оној на Евлија Челебија, но и тој зборува само за турските куќи, за верските и јавни објекти во градот, без да спомене што и да е за составот на населението. За градот тој напишал дека е сместен „''под еден брег, на чиј врв се наоѓа опустело гратче. Водата се доведува по канали, и се распределува на џамиите, бањите и бавчите''“.
Турскиот географ и патописец Евлија Челебија за Струмица запишал.
"Ја нарекуваат Уструмча, Уструмџа и Струмица. И на грчки, нејзиното име е Ајантаџа-касри. Според зборовите на научникот историчар Јанван и според зборовите на Бан, авторот на Историја на Латинјаните, првиот основач на градот Струмица бил еден мудрец на име Ајантаџа, учител на Александар Велики, син на владетелот на тврдината Кавала, мудрецот Филикос. И бидејќи тој ја изградил, на грчки јазик се викала Дворецот на Ајантаџа. Подоцна, оваа област на Александар Велики му била доделена на неговиот учител Ајантаџа. Бидејќи градот бил во негово самостојно владение, тој станал толку жив и благоустроен град што не може да се опише и искаже. Трагите од неговите згради сега ги притиснале ридиштата и карпите. Овој Ајантаџа бил толку мудар и умен како Аристотел, што неговата стручност можела да се види во сите науки. Благодарение на неговите познавања, Александар Велики достигнал дури до земјите на Белх, Бухара, Иран и Туран и дури до Трансаксонија. Тогаш Грците завладеале со турските провинции на Туркестан. Дури и во Персија, каде што владееше царот Дариј, биле однесени две победи, го заробиле Дариј со целото негово семејство, ги одвеле во тешко заробеништво а на жителите на неговата земја им наметнале даноци. Дариј и неговото семејство биле затворени во Дарахна, кое е близу на брегот на Ментеше, спроти островот Родос. Тој крај сега се вика Дарахна кадилак. Сето тоа го постогнал благодарение на доктрината, мислењето и планот на Ајантаџа, господарот на оваа Струмица бидејќи тој познавал многу науки и бил единствениот човек што доминирал во своите науки со своите знаења. мини|десно|thumb|200п|Евлија Челебија ...Тој бил единствениот сезнаец и со помош на ѕвездите на еден четириаголен мермер на вратата на од источната страна на Струмица го врежал своето пророштво: „овој мој бисерен град во 709 година ќе биде заземен од Мохамеданците. Ова ќе се случи под власт на еден цар по име Мурад Беј, синот на Осман. Сепак и тој ќе загине во нашите раце“. И за да ја покаже и демонстрира својата сопсобност, долните три реда биле напишани со турски, а горните три реда со грчки букви. Така се добило Усту-румче - Струмица. Само преку вештината на астролозите можело да се дознае што значат овие писма. Овие натписи останале да стојат над портата на тврдината...
...Со текот на времето, оваа Струмичка тврдина помина многупати од една во друга држава. И кога таа повторно била во рацете на гркот Константин, Гази Худавендигар слушнал за развојот на градот. Впрочем, тој лично во ... година започнал поход против Струмичката тврдина. Со раката на Гази Евренос тврдината била неповратно освоена, по кое на Гази Худавендигар му била испратена радосна вест заедно со клучевите. Веднаш потоа, тој дошол лично и присуствувал при окупацијата на градот. По освојувањето овие натписи над вратата на тврдината биле тргнати од турското племе од портата. Бидејќи тоа било напишано во грчко писмо, оваа тврдина беше именувана по истото име. Сега според една општо прифатена грешка ја нарекуваат Уструмче или Струмица...
Потоа Челебија дал опис на тврдината и градот :
"Се наоѓа под еден висок рид, во големо осеано со долови поле. Има облик на проширен петаголник. Тоа е цврста тврдина изградена од камен, како да ја изградил Шедад. тешко достапна, цврста и добро утврдена. Бидејќи била изградена во времето на Александар Велики, тоа е стара градба која е распукана на многу места. Во неа нема куќи и манастири, но само во зимските денови живеат овчари кои се неверници со своите овци и кози. Во старо време тврдината била тешко совладлива. Има обем од е 2300 метри и има три порти.
Од овој град, сега лесно може да се стигне до Сер - за помалку од два преходи. Се наоѓа на север од градот Сер, а Сер се наоѓа на јужната страна. Што се однесува до Зихна и Драма, тие се исто така блиски. Тие се наоѓаат во југоисточна насока на Струмица. Опис на долниот дел од град Струмица. Тоа е многу добро развиен град со големи градби, поставени среде ридот. Таа е голема населба, со лозја, градини и бавчи, кои како да се рајските градини. Не постојат тврдини околу неа. Има 2040 еднокатни и двоспратни камени терасовидни и добро изградени убави куќи, покриени со црвени керемиди.
Број и имиња на палатите на агите. Вкупно има 14 населби, кои се муслимански населби, а постои една христијанска и една еврејска населба. Сепак, не постојат ерменски неверници; понекогаш доаѓаат и си одат. Во него има две цркви, по неколку џамии, медреси, бањи, дванаесет јавни чешми и други турски верски, културни и општествени установи. Трговијата и занаетчиството исто така се добро застапени. Во Струмица има петстотини дуќани, но нема безистен, и по неколку трговски и карван-сараи, во кои ноќеваат трговците и патниците...Турското население во Струмичко потекнува од една група од туркменско племе Огузи. Има и Јуруци, кои се правоверни и добри муслимани...."
17 век - 18 век
Со занаетчиство населението започнало да се занимава особено во XVII и XVIII век. Што се однесува до трговијата, таа се наоѓала во рацете на разни нетурски елементи, како Евреи, Ерменци, Грци, Власи итн. Струмичките евреи во градот пристигнале преку Солун по нивното протерување од Шпанија. Според некои проценки, се претпоставува дека кон крајот на XIX век во Струмица живееле околу 700 евреи. Во историската литература се зборува Даниел Иструмица кој бил еврејски рабин во Солун, роден во Струмица.
Во текот на 17 век, Струмица станала седиште на кадилук во Ќустендилскиот санџак. Во текот на овој период градот во голема мера започнал да се развива. За развојот придонел и панаѓурот во Долјани, поради кој често во градот преноќувале трговци од Румелија и Анадолија. Додека тврдината се распаѓала, градот се ширел и во текот на овој период била создадена првата чаршија.
Често трговските патишта биле опседнувани од страна на ајдути. Во 1608 и 1612 година трговците од Солун и Лариса се плашеле да одат на панаѓур во Долјани поради кое султанот му наредил на јаничарскиот ага да го обезбеди патот Струмица-Петрич-Долјани. Во 1640 година биле убиени еврејски трговци во околината на градот. Тогаш постоел закон кој велел дека доколку убијците не се познати, диет плаќало населението врз чиј атар ќе било пронајдено телото на убиениот. Поради тоа, најдените трупови од селаните биле пренесени и фрлени во реката Вардар. Во периодот од септември 1644 до пролетта на 1645 година, во Струмица се криел знаменитиот Шехзаде Јахија, кој претендирал за османлискиот престол.
Во времето на Австриско-турската војна и Карпошовото востание во летото 1688 година, кога Австријците се приближувале кон Скопје, голем дел од ајдутите излегувале од планините и вршиле терори по муслиманското население. Поради тоа до струмичкиот кадија била испратена заповед да се исечат шумите од двете страни на патот. Кога бил освоен Ниш, во Струмица помеѓу муслиманското население се создало голема паника бидејќи се проширила и веста дека венецијанската морнарица била на пат кон Солун за да ја заземе Солунската тврдина. Тогаш до струмичкиот кадија пристигнал и ферман за мобилизација на сите способни лица да се испратат во Солун за да се стават под команда на Исмаил-паша, но голем дел од муслиманското население го напуштило градот. Според М. Филиповиќ, австриската војска во своето напредување стигнала преку Скопје, Велес и Штип дури до околината на Струмица, по кое следувала паника и страв од муслиманското население и нивно побегнување кон исток.
Воведувањето на нови даноци честопати означувало и зголемен број на бегалци. Поради големите трошоци од Големата турска војна, властите го вовеле данокот „нефер бедели“ па голем дел од населението се иселило на места каде овој данок не бил во функција. Сепак, во 1705 година бил издаден ферман според кој даноците биле намалени. Во текот на 18 век, во Македонија па и во Струмичко значително се развило ајдутството. Во 1722 година една група еврејски трговци од Смирна патувале за панаѓурот во Долјани, но истите биле пресретнати и еден евреин бил убиен. На 16 декември 1734 година до струмичкиот кадија била испратена заповед според која еврејските трговци кои собирале, тргувале и пренесувале злато за царската ковница, истите морало да бидат обезбедувани поради ајдутските напади.
Странски пропаганди
По укинувањето на Охридската архиепископија во 1767 година, Цариградската патријаршија дополнително ги зацврстила своите позиции како во Македонија, така и во Струмичко. Словенската богослужба и црковно-словенската писменост, во првите две-три децении од XIX век биле скоро сосема уништени. Во тоа време богослужбата на старословенски јазик, според тврдењето на бугарскиот митрополит Герасим, се одржувало единствено во селото Водоча, додека Вељушкиот манастир бил во рацете на патријаршијата.
Грчката пропаганда во Струмица продолжила во прв ред преку отворање на училишта на грчки јазик. За Грција, како новосоздадена држава по 1821/1822 година, Струмица претставувала последна „тврдина на грцизмот“ во одбраната од „словенската опасност“ Постоењето на грчко училиште во Струмица уште во 1844 година го забележал рускиот научник Виктор Григорович, кој тогаш поминал и низ Струмичко во своето дело „Очерк путешествия по Европейской Турции“, кој запишал:
"...Струмица, чиј управител Казим-бег е прилично пријатен, била изградена во подножјето и на падините на една планина. Градот е седиште на тивериополскиот митрополит и има грчко училиште и стара тврдина. Овде ме донесоа некои информации за минатото на градот. Не сметајќи го нејзиното значење во историјата на бугарските и српските војни, во црковна смисла тој е забележителен со светите тивериополски маченици и со привременото седиште на Св. Климент Славјански..."
Дваесетина години подоцна, во Струмица работел три години како учител X. Папамарку, кој имал завршено на Атинскиот универзитет, а подоцна се истакнал и како педагог, организатор и реформатор на основното школство во Грција. Во 1869 година избувнал голем пожар во Струмица кој, меѓу другото, ja зафатил и црквата „Свети Димитриј“ и училиштето што се наоѓало до црквата. Во 1873 година грчката пропаганда располагала со три училишта во градот. Наскоро по ова, во септември 1875 година во Струмица било основано грчко „Ученољубиво друштво“ кое имало за цел општествено и интелектуално издигање на неговите членови и ширење на грчката просвета. Во „Етнографија на вилаетите Адријанопол, Монастир и Салоника“, издадена во Цариград во 1878 година и статистиката на машкото население од 1873, Струмица (Stroumniza) се состоелa од 2.400 домаќинства од кои 3.300 жители биле муслимани и 2.120 Македонци. Во еден извештај, испратен до грчкиот генерален конзул во Солун во 1882 година училишниот инспектор Константин Јерсос, кој порано учителствувал во Струмица, констатирал значаен напредок кој се должел на отворените училишта во градот. Во оваа година, во градот имало четири грчки училишта со вкупно околу 370 ученици. Освен црквата „Свети Димитриј“, во градот како грчка црква постоела и црквата „Св. Константин и Елена“.
Во книгата, „Струмица: географско-историска расправа“, од М. Ристиќ, издадена во 1925 година, се спомнува патописецот Иван Иваниќ кој пропатувал низ Струмица по 1895 година. Тој запишал дека положбата на градот е многу живописна, градот имал турски тип, со криви и тесни улици, а куќите градени на височина една над друга. Градот имал 1360 куќи со 31 маали и околу 8000 жители. Имало 482 дуќани, 31 кафеана, еден амам, една болница и две касарни, филијала на турска земјоделска банка, трговска комора, управа, пошта и телеграф. Имало и две православни цркви, една синагога, две основни школи и турска полугимназија. Струмица била позната по производство на шарлаган (масло од сусам) и затоа во неа имало пет фабрики за шарлаган и една фабрика за сапун. Во градот имало и водовод.
Се потешката ситуација на македонското население под турската власт, придонела да се формира Внатрешната македонска револуционерна организација (ВМРО) на 23 октомври 1893 година во Солун. Првиот човек кој ги прифатил идеите на ВМРО во струмичкиот регион бил Стојан Ѓорѓиев од Дабиле, кој во 1895 година го формирал и првиот месен комитет во Струмица. Во овие краишта бил формиран и дејствувал Огражденскиот окружен македонско-одрински револуционерен комитет. Еден од најистакнатите раководители на револуционерната организација бил Христо Чернопеев, кој учествувал и во Младотурската револуција (1908-1909), која не завршила со ослободување на македонскиот народ и останал под турско владеење.
20 век
Во книгата на д-р. Ј. Цвијиќ се спомнува дека географичарот Перо Јанковиќ во 1901 година патувал низ Струмица и запишал дека бил изненаден од богатството и убавината на овој град. Струмичкиот басен бил најубав и најпримамлива македонска област која ја нарекувале „мал Истанбул“. Тогашна Струмица имала околу 10 – 12000 жители. Во 1910 година според турските нуфуз тефтери во Струмица се попишани 25,000 жители и тогаш градот доживеал најголем процвет.
Според податоците на егзархискиот секретар Димитар Мишев („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година, во градот живееле 1.800 Македонци под врховенството на Бугарската егзархија, 4.400 македонски патриаршиски гркомани, 114 протестанти, 35 Грци и 18 Власи. Постоеле 4 основни и 2 средни егзархиски (бугарски) училишта и едно основно и едно пониско средно грчко училиште
Револуционерен период
Основањето на Македонската револуционерна организација на 23 октомври 1893 година во Солун го дал почетокот на револуционерно-националноослободителната борба за ослободување. Струмица станала седиште на Струмичкиот револуционерен округ. Еден од првите кои ги прифатиле идеите на организацијата бил Стојан Георгиев, роден во Дабиље, кој бил главен егзархиски учител во градот. Самиот Гоце Делчев на неколкупати ја посетувал Струмичката околина. Во 1897 година неговиот престој бил поврзан со фаќањето на Назлам-бег за откуп. Најпрвин планот бил да се фати Нефи-беј, чифлик-сајбија на Пиперово, но откако не успеал планот, бил фатен Назлам во одејќи кон својот чифлиг во Василево, кој откако бил однесен во Нивичино, успеал да побегне. И Михаил Герџиков направил обид, во 1901 година за фаќање на некој струмички бег, во што му помагал Атанас Караманов од Дабиље, но и тој не успеал.
Во близина на Струмица, кај селото Градошорци се случило ослободувањето на американската мисионерка Мис Елен Стон во Аферата мис Стон во 1902 година. По пуштањето, таа се упатила во куќата на протестантското семејство Белеви во Струмица.
Првата тешка провала во Струмичко била таканаречената Струмичка афера од 1901 година, кога биле убиени пет Албанци во Ново Село, по кое биле уапсени 30 души во Струмица заедно со раководителот Стојан Георгиев.
На конгресот во Солун во јануари 1903 година било решено да се крене востание во Македонија. Но, Струмичката окружна организација не одржала конгрес, како што тоа го сториле некои други окрузи. Во Струмичко за време на Илинденското востание не дошло до посилни акции на чети, иако такви се предвидувале. По крајот на востанието и поделба на организацијата, струмичките раководители пред да поминат кон Окружниот конгрес, одржале реонски конгрес — само за Струмичка околија .. На конгресот од 1904 година била осудена предвременоста на Илинденското востание, Солунскиот и Смилевскиот конгрес. Струмички конгрес од 1905 било разгледувано омасовизирањето на револуционерното дело и заврстувањето на ораганизациската мрежа. Во 1905 година дошло до судир помеѓу Струмичкиот револуционерен округ на чело со со Христо Чернопеев и бугарскиот митрополит Герасим.
По завршувањето на Младотурската револуција во 1908 година, во Струмичко, главно од солунските затвори, се вратиле стотини затвореници. На 25 јули во Струмица свечено влегла околиската чета на чело со Xристо Чернопеев. На масовниот собир тој го изразил следното расположение: "Се радувам што ги гледам слободни моите браќа. Слободата открива мирен и културен живот. Давам збор дека чесно ќе ја чувам извојуваната слобода. И запомнете дека, ако го изневерам новиот режим што сега се воведува и излезам по некаков повод одново со пушка в рака, дозволувам каде и да ме најдете да ме разоружате и врзан да ме доведете во градот." Во времето кога се случила контра-револуцијата од страна на султанот Абдул Хамид II, од Струмичко како доброволци за задушување на бунтот биле Атанас Караманов, Костадин Самарџиев и Крсто од Сачево, на кои во Дојран им се придружил и Чернопеев, и оттаму со воз тргнале за Цариград. Уставниот поредок во царството било одбранет, а Абдул Хамид бил детониран од престолот. По формирањето на Народната федеративна партија, во Струмичко биле основани месни комитети, додека на 12 ноември 1908 година на плоштадот „Саат-мегдани" бил одржан и собир.
Прва балканска војна
Струмица со својата околина за време на Балканските војни преживеала слична судбина како повеќето македонски градови и области. Еден од изворите за она што се случувало во текот на Балканските војни на територијата на Македонија е Извештајот на Карнегиевата балканска комисија. Според податоците до кои дошла комисијата, Струмица во есента 1912 година била под мешана контрола. За време на Првата балканска војна, вечерта на 22 октомври 1912 година во градот прва и без борби, речиси симболично, влегла една мала бугарска единица, иако кон градот заеднички настапувале бугарски и српски војски.
Наредниот ден, 23 октомври, во градот триумфално влегле бугарски и српски војски. Тие биле пречекани свечено од трите верски поглавари: оџата, егзархискиот и патријаршискиот митрополит. Претходно османлиските воени началници планирале да се спротивстават кај Струмица, меѓутоа бугарскиот и грчкиот владици со поддршка од неколку угледни Турци, успеале да ги одвратат од оваа намера. По струмичките улици граѓаните весело ги фрлале своите шапки нагоре. Струмичките граѓани ги предводел егзархискиот митрополит Герасим, во придружба на патријаршискиот митрополит Арсениј, оџата и градскиот кмет - Турчин. На свеченоста во егзархиската митрополија присуствувале поголем број на видни струмички муслимани. Видно место меѓу 16 нив имал Сулјеман паша и Митхад ефенди, прокурор во Струмица. Попладне славениците заминале во седиштето на грчката патријаршиска митрополија. Таму биле одржани повеќе говори за значењето на „балканската акција“ и сојузот на „православните народи“. Владиката Герасим одржал реч во чест на царот Фердинанд, полковникот Димо Овчаров за грчкиот крал, а Никола Сурин за Србија и за Црна Гора. Меѓутоа, бугарските војски брзајќи на југ кон Солун, наредниот ден (24 октомври) ја напуштиле Струмица и тргнале кон Валандово. Според извештајот на генерал Георги Тодоров, командант на Седмата рилска пешадиска дивизија, стратешка цел бил градот Солун. Нешто подоцна во градот влегла и една мала грчка чета. Бугарите иако во Струмица немале воени сили, овој крај го сметале за сопствена окупациска зона во која настојувале да организираат цивилна власт. Поради тоа често наидувале на недоразбирање со српските воени власти.
Според Владимир Караманов, кој бил именуван за привремен окружен управник, на 10 ноември командантот Тодоров издал заповед за организирање на административно полициска управа во заземените области од Седмата рилска дивизија. Во телеграмата било назначено дека на струмичкиот окружен управник му се потчинети околиските началници во Струмица, Радовиш, Дојран и Петрич кои биле именувани истовремено. Именуваните биле задолжени да организираат административна и полициска служба во согласност со бугарските закони. На струмичкиот окружен управник и околиските началници, истовремено им било наложено во околиските центри да организираат месна милиција составена од младинци на возраст од 20 до 25 години. Струмичкиот округ функционирал од 15 ноември кога Караманов бил именуван за привремен управник до 29 ноември 1912 година, кога Струмица го изгубила статусот на округ и станала околија во рамките на Штипскиот округ. Во Струмица бил сместен и Вториот баталјон од 14-та Пешадиска бригада на Тимочката дивизија под команда на мајор Живоин Грбиќ, кој истовремено бил и командант на градот, додека бугарска војска во градот немало, туку била претставена од резервниот потпоручник Никола В’лчев. При отсуство на бугарска војска во градот, месната бугарска власт единствено се потпирала на двете чети под водство на Никола Жеков и Кочо Хаџи Манов. По доаѓањето на Караманов во Струмица, тој на двапати се сретнал со командантот на српскиот гарнизон, мајор Грбиќ и избило недоразбирање бидејќи тој побарал Грбиќ да ги напушти просториите во конакот за да се смести таму канцеларијата на привремениот Струмички округ. Откако бил одбиен, истиот се сместил во дотогашниот турски окружен суд. Така, во следните денови била организирана административно-полициската управа за градот Струмица и за 54 села, за претседател на тричлената градска комисија бил поставен: Васил Дудуклиев, но Караманов бил спречен во формирањето на месна полиција од страна на мајорот Грбиќ.
Масакар врз турското население
Бугарските и српските офицери при влегувањето во градот дале изјава со која го гарантирале животот на сите граѓани .Промената на власта во првите неколку денови го потврдувала ова ветување. Меѓутоа, овој период траел исклучително кратко време и бил заменет со масовни акции на убиства и насилства на турското население кои се вршеле во градот речиси цел месец. Сулејман Паша упатил апел до турското население во градот и населените места да не ги напуштаат своите домови и имоти, но овој обид за мирно примопредавање на градската власт бил во контрадикција со однесувањето на турската управа, која во обид да ја задржи својата контрола во градот, во касарната како заложници затворила околу 600 жители од градот и од селата, со што се настојувало да се спречат четничките акции. Обидот се покажал како неуспешен бидејќи во околината на Струмица на 21 и 22 октомври биле испокинати телеграфските и телефонските жици. Со навлегувањето на сојузничките војски во градот била воспоставена бугарска цивилна власт и српска воена контрола. Истовремено била формирана Комисија составена од српскиот мајор Грубиќ (како претседател), двајца млади српски офицери, еден бугарски чиновник (помошник управител поручник Никола В’лчев), водачот на четите војводата Жеков и неколкумина христијански првенци од градот. Оваа комисија прво издала Декрет со кој на турските жители на градот им било забрането да ги напуштаат своите домови. Потоа сите турски куќи биле претресени и обезоружени. Во почетокот немало никакви напади, но потоа следувал период на масовни акции на мачења и погубувања на турското население и тоа под изговор на одмазда. Со помош на местен полицаец и српски војник Турците еден по еден биле носени пред Комисијата на распит, каде за неколку секунди била определувана нивната судбина. Само еден на 10 распитани Турци успеал да ја избегне смртната пресуда. Според некои извори останале живи само оние чија материјална положба дозволувала тие да дадат 100 лири за сопствениот и за животот на членовите на нивната фамилија.
Ликвидацијата на турското население се извршувала на три локации во градот: прво, десната страна од патот за Радовиш, второ, левата страна од патот за Валандово и трето, градското мочуриште. Околу бројот на погубените муслимански, односно турски жители има различни податоци. Според податоците од анкетата на Карнегиевата комисија биле погубени 3 до 4.000 лица, додека според д-р Манол Пандевски нивниот број бил 5.000 убиени.
Втора балканска војна
Со заземањето и распарчувањето на Македонија, тројцата балкански сојузници, не можејќи да се спогодат при поделбата на пленот уште веднаш започнале меѓусебни воени дејства кои довеле до започнување на Втора балканска војна. На 25 јуни 1913 година, само девет дена по избувнувањето на Втората балканска војна, грчките војски ги разбиле бугарските позиции јужно од градот, и утредента влегле во него. Неполн месец дена потоа се дознало дека Струмица и околината, ќе и бидат отстапени на Бугарија. По телеграфското соопштение за тоа од Атина, грчките воени власти ги започнале подготовките за евакуација на населението. Грчкиот командант, митрополитот Арсениј и струмичките гркомани донеле решение, „градот да им го остават на Бугарите изгорен и во пепелишта. Повикот за иселување од Струмица и од струмичкиот крај се однесувал и за Турците, во кој грчките власти ги заплашувале дека, доколку останат во своите домови, сите ќе бидат убиени. Притоа, тие ги убедувале дека во Кукуш ќе се изгради поубава Струмица и тука ќе добијат куќи и земја за обработување.
На 8 август грчките војски го запалиле градот. Следниот ден, огнот бил изгаснат, најпрвин во маалото „Бабјак“, а вечерта повторно пламнал зафаќајќи го грчкото училиште, грчката црква и целото грчко маало. Истовремено се појавил и пожар и на 2-3 места и на турското маало. Пожарот продолжил до 15 август, уништувајќи го целиот град, а останале само македонските маала Бабјак и Чифлик.
Ноќта на 21 август 1913 година група грчки војници почнале систематски да ги опожаруваат грчките и турските куќи и тоа го правеле до 23 август. Во деновите меѓу 21 и 23 август 1913 година осум грчки камиони по трипати на ден доаѓале и полни со инвентар се враќале од Струмица за Грција. Според изјавата на инспекторот на поштите и телеграфите, Билдирев, на 24 август 1913 година во Струмица грчките и турските маала, касарните и општествените згради биле изгорени. За присуството на грчката војска во август 1913 година во Струмица сведоштва дава и војводата Христо Чернопеев во својот дневник од Балканските војни. Во дневникот тој пишува дека по настаните во Неготино бугарската војска се повлекле кон Радовиш, од каде тој со својата чета од 80 души се упатил кон Струмица каде на 26 август, забележал грчки одреди и откако четата отворила оган кон нив грчката војска од два ескадрона се разбегала кон патот за Дојран.
Две третини од Струмица биле изгорени, а најмногу гркоманскиот и турскиот кварт. Кога дошол редот на македонскиот кварт и веќе биле запалени неколку куќи, од Солун пристигнал евангелискиот мисионер Купер, и интервенирал да се сопре со поќарите. Меѓу изгорените грчки куќи била и новата христијанска црква, на која изгорела дрвената конструкција. Грците поставиле три бомби за да ја разрушат, но не успеале бидејќи била цврсто направена од камен и железо.
Прва светска војна
Со повторното воспоставување на бугарската воена и цивилна управа во Струмичко, воените дејства, пожарите и масовните протерувања на населението престанале, но сосема за кратко време. По долги подготовки за првиот голем воен конфликт во Европа, кон крајот на јули 1914 година Австрија ја нападнала Србија. Во војната, Бугарија влегла по една година на страната на Централните Сили.
Во октомври 1915 година бугарската армија ја нападнала Србија, главно во Македонија, и за кратко време ја освоила скоро цела Вардарска Македонија. Струмица станала седиште на еден од двата најважни излезни пунктови на ВМРО. Функцијата на пунктов началник на ВМРО ја вршел Костадин Ципушев, по директва на Тодор Александров. На 20 октомври 1915 година силиѕте на Антантата ги разбиле бугарските позиции јужно од Струмица, а девет дена подоцна, Струмица била за кратко окупирана од француски единици. Во текот на ноември градот бил бомбардиран неколкупати од авиони на Антантата, кои однеле и неколку човечки жртви. Во јануари 1916 година, фронтовата линија се стабилизирала на југ од Струмичко, по сртот на Беласица и на Голак, јужно од Костурино.
Солунскиот фронт, во септември 1918 година бил пробиен од сојузничките војски, во што видно учество зела и српската армија. Пробивот на фронтот ја навестил скорешната капитулација на Бугарија. На 29 септември 1918 година, една бугарска владина делегација во Солун склучила примирје. Бугарската делегација успеала да издејствува Струмица да биде окупирана само од англиски и француски единици, без учеството на српска војска, очекувајќи Струмица да ја задржи и натаму за себе. Три дена пред тоа, англиски единици влегле во Струмица. Според одредбите на примирјето Струмица и Струмичката околина останале под воените претставници на француската и англиската војска. Во градот биле стационирани само 150 војници од француската колонијална пешадија. Привремената заедничка управа во Струмица завршила во ноември 1919 година. Според одредбите на Нејскиот мировен договор, на Бугарија и било наложено Струмица и нејзината околина да му ги отстапи на новоформираното Кралство на Србите, Хрватите и Словенците.
На 16 ноември во Струмица влегле српски трупи и четници, а на 24 ноември 1919 година била извршена промена на цивилната власт.
Состојба по војната
Големоосрпската буржоазија во новосоздадената држава веднаш започнала да спроведува свој режим на национално обесправување и угнетување, со што напнатоста во земјата постојано се зголемувала. Во Струмица во тоа време владеела голема безработица, селаните биле во тешка положба поради нерешеното аграрно прашање, а занаетчиството во опаѓање, поради продорот на поевтина индустриска стока. Бројот на населението во Струмица според пописот од 1921 година се намалил на 6.453 жители од кои 2.763 биле доселеници, наспроти 25.000 жители во 1910 година. Оној дел од градот каде што се населиле бил наречен Бежанското маало. Според податоците од 1922 година, населението во Струмица се занимавало со земјоделство, сточарство, трговија и занаетчиство.
"...Влезот во градот e од источната страна, по патот што минува покрај црквата Св. Петнаесет тивериополски маченици и покрај феудалната кула околу која има населени цигани. Од таму се одi по лош пат, околу има брдо од камења, темели и ѕидови од некакви изгорени згради, сѐ до остатоците од црквата Св. Константин и Елена. Многубројните домови se изгорени од Грците во гнев да ги уништат општите добра кои го сочинувале културниот живот на Струмица. Целата населба што ја сочинува Струмица е еден круг со пречник од околу еден километар, во кој се вкрстуват две улици и тоа едната која почнува од Св. Петнаесет па до Чаир (Чифлик) маалата, и другата која води од Поројот – маалата во најужниот дел од градот, преку чаршијата сѐ до сточниот Пазар. На северозападната страна се наоѓа софиларската полјана (Софилар), место со многу јаворови дрвја и многу чешми со планинска вода.
Под црквата Св. Константин и Елена е црквата Св. Кирил и Методиј и југозападно од неа Чаир малото на чија периферија е касарната и монополот. Од црквата надолу се оди во чаршијата по калдрмисана улица на која од двете страни се изградени дуќани од бондрук и ќепенци и преградни ѕидови од трска. На запад од чаршијата е Биринџи џамија и околу неа убави куќи со ориентален изглед кои се на богати Турци и Евреи. Тогаш тие куќи биле населени од бежанци.
Североисточниот крај на градот е во изградба. Таму се гради голема зграда за кино. Постои и рибарска улица, кафеана Југославија, Инќар џамијата и зградата на Првостепениот суд. Другите куќи во градот се градени со камен и земја, покриени со трска, без оџаци, повеќето се на кат со доксат и преку целата куќа има потон – ходник со мали прозорци кои се поделени со капаци по хоризонтала за да се спуштаат и дигаат. Во горниот дел од градот куќите се изградени без некаков ред и се обоени со: сина, со зелена и со бела боја. Тоа оддава впечаток како некоја фреска која живо го отсликувала местото, како да се наоѓало покрај море."
Во Вардарскиот дел на Македонија по крајот на Првата светска војна започнал и процесот на колонизација на српско население на кое му се доделувало најобработливото замјиште, а од друга страна српските власти вршеле и асимилација врз македонското население кога биле менувани презимињата и целосното население било познато како „јужносрбијанци“. Во ваквата ситуација извесен Александар Андријевиќ шест месеци работел како претседател на Првостепениот суд во Струмица. За време на својата работа во Струмица, Андријевиќ, како претседател на судот имал прилика да разговара со прилично голем број струмичани, по кое во 1923 година ја издал книгата „Струмица, земља и народ“ каде го запишал разговорот со некој струмичанец:
"„Вие сте секако Србин?“ - го прашувам еден од парничарите во судот. „Е, така е сега. Кога беа тука Бугарите јас бев Бугарин. Пристигнаа Србите, јас сум Србин, ама - христијанин сум.“ „Вие сакате да сте поблиску до Грците.“ „Е не, џанум, Грк е нешто друго јас сум Македонец.“ - поита да ми одговори. И кога така вели дека е Македонец, а тоа првично и најчесто ќе го слушнете, струмичанецот смета дека со тоа си угодил и себеси и на вас; и не ве оддалечил од себе и останал во својата куќа, свесен дека зборот „Македонец“ нема етнички да го одведе ни во Србите ни во Бугарите"
Голем пожар со поголеми последици се случил на 28 јули 1924 година кога биле зафатени една четвртина од стариот дел на градот и биле изгорени неколку дуќани. Во пожарот од февруари 1930 година целосно изгорел млинот на Васил Хаџи-Скерлиќ. Во почетокот на март 1931 година во Струмица се случил силен земјотрес во кој биле срушени 20 куќи и оштетени околу 1.000 домови, додека биле повредени 3 жени и едно дете.
Во првите години од српското владеење на Струмица, започнале да се отвораат и нови училишта. Во 1924 година била отворена неполна гимназија во градот, што била сместена во стара турска куќа, но истата била бргу укинета. Една училишна зграда била изградена за дваесетдвегодишното владеење на Кралство Југославија, на местото на некогашната грчка црква (денес ОУ „Маршал Тито“). Наставата се изведувала на српски јазик. Во есента на 1929 година била отворена Нижа граѓанска гимназија, на местото на укинатата гимназија. Во ова училиште просечно учеле околу 150— 160 ученици.
Струмичка околија била позната како крај каде што имало најголем процент на заболувања од маларија. По отворањето на Маларичната станица во 1925 година, лекувањето на маларијата се одвивало нешто подобро. Во 1925 година, процентот на заболени од маларија изнесувал околу 65— 85% од вкупниот број на населението. Причината главно се должела на близината на Моноспитовското Блато.
Триесеттите години од XX век Струмица започнала да се развива, гради и проширува. Според германскиот новинар Макс Фишер, кој на двапати ја посетил Струмица, во 1929 година напишал: „''Струмица станала една од најубавите населби во Јужна Србија. Насекаде може да се види изградба на нови куќи''“. Во 1928 година била изградена новата зграда на гимназијата. Во 1929 година при крај било изградбата на електрична централа, водовод и канализација. Во текот на овој период, меѓу позначајните објекти кои биле изградени во Струмица се Зградата на Собранието на општината и Хотел „Српски крал“. Струмица започнала да се проширува, и главно Струмичката чаршија добила нов изглед со нови куќи.
Делување на ВМРО
На политички план, дел од населението, по 1920 година главно било ориентирсно кон Демократската партија која во тоа време била во опозиција. Дел од населението продолжило да го поддржува идеите на Тодор Александров и ВМРО. Сè до шестојануарската диктатура во 1929 година, во Струмичко дејствувале главно две партии — Радикална и Демократската, кои во однос на политиката кон македонскиот народ не се разликувале. Во 1927 година, д-р Фиданчев бил избран на списокот на Радикалната партија за претседател на Општина Струмица.
Во исто време, веднаш по доаѓањето на српските трупи во Струмица, започнале да дејствуваат и вооружените групи на ВМРО. Така една чета дејствувала под водство на Димитар Димашов, потоа четата на Томе Филев од Сачево , Георги В'ндев кој на 14 февруари 1923 година ја поминал границата и во центарот на Струмица, го ранил ренегатот Иван Паљошев, а неговиот помошник Халил Пехливанов бил убиен. Во прво време седиште на Околискиот комитет е селото Куклиш, а од 1923 година — Моноспитово. Во 1922 година биле обесени двајца Турци од селото Свидовица крај градот, во маалото „Свети Петнаесет" и на градите им прикачиле натписи „така се казнуваат шпионите", со снимката на В'ндев.
Делување на КПЈ
Во мај или јуни 1920 година, по иницијатива на Епаминонда Поп Андонов и група младинци бил направен прв обид да се формира организација на Комунистичката партија на Југославија во Струмица. На изборите од 1920 година, власта не дозволила да се истакне кандидатска список на КПЈ. Од 1.649 запишани избирачи во избирачките списоци во градот, на гласање излегле само 410, кои гласале за Демократската и Радикалната партија. По иницијатива на некои комунисти од Велес, а со цел да се создаде партиска организација и во Струмица, во јуни 1925 година во градот пристигнал Тодор Зографски. Во почетокот на 1926 година, доаѓа до формирање на првата партиска јатка во градот, но не успеала да постигне позабележителни резултати.
Втора светска војна
По воениот пуч на 27 март 1941 година, веќе на 6 април, германската војска започнала напади по сите граници на Југославија, на кој му претходело силно воздушно бомбардирање на важните центри во Југославија, пред сè на Белград, а во Македонија на Скопје и Штип. Во овој период германските единици ја окупирале и Струмица и поважните места во околината, продолжувајќи ги своите дејствија во правец на Валандово и Дојран, а со друг дел од силите се упатиле кон Радовиш и Штип. Бугарија за заслугите што ги направила во освојувањето на Југославија и Грција, го добил најголемиот дел од Македонија како и други југословенски територии. Тогаш меѓу останатите краишта од Македонија и Струмица била окупирана од Бугарската армија. На 19 април 1941 година, при навлегувањето на бугарските единици во Струмица, Месниот комитет на КПЈ и Клубот на есперантистите организирале масовни демонстрации со учество на неколку илјади граѓани. Пред седиштето на есперантистите се собрало маса граѓани и во поворка тргнале по улиците на Струмица. Носејќи ја картата на Македонија ги извикувале паролите Македонија на Македонците, Да живее слободна Македонија, Долу шпиони.
Формирање на отпорот
Првиот комитет на СКОЈ во Струмица бил формиран во почетокот на мај 1941 година, веднаш по формирањето на Месниот комитет на партијата. На 16 ноември 1941 година била формирана и организацијата на СКОЈ во Струмичката гимназија. Веќе во септември 1941 година бил формиран и Воен комитет, чија задача била прибирање на оружје. Главно поради немање на оружје, било одложено формирањето на партизанскиот одред. Во јуни 1942 година, по доаѓањето на Панче Пешев во Струмица, покрај извршената организација во партиската организација, била извршена и реорганизација и на Воениот комитет. Активноста повторно била прекинета кога на 5 јули 1942 година биле уапсени дел од членовите. Во текот на 1941 година, Месниот комитет на СКОЈ организирал две конференции, со цел да се извршат подготовки за стапување во партизански одред, до колку дојде до неговото формирање. Во исто време започнала и обука на дел од членството во ракување со пушка и пиштол. Активноста на оваа организација била до 13 мај 1943 година, кога дел од членовите на организацијата биле уапсени, заедно со членовите на партијата.
По неуспешниот обид за формирање на партизански одред, во октомври 1941 година, во партиските редови во Струмица дошло до извесни судрувања меѓу членовите. Ни со доаѓањето на Благој Мучето, работите не се одвивале во посакуваниот правец. Поради ова, на 12 февруари 1942 година, во Струмица како инструктор на Покраинскиот комитет пристигнала Вера Ацева, која му дала поддршка на Благој Јанков - Мучето, по кое во март 1942 година во Струмица бил формиран Окружен комитет, а Јанков станал негов секретар. Но несогласувањата продолжиле до доаѓањето на Мирче Ацев во април 1942 година, кога Месниот комитет на Струмица за извесно време ја затворил организацијата спрема Покраинскиот комитет, сè до формирањето на Привременото покраинско раководство, на кое за секретар бил избран Мирче Ацев. Новото раководство веднаш воспостави врска со ЦК на КПЈ, по што наскоро беа исфрлени партизански одреди во повеќе места во Македонија.
Во текот на овие години, Партиската органзиација започнала организирање на народот за отпор против окупаторот, поради кое биле формирани повеќе одбори за собирање на народна помош, воени комитети, одбори на Антифашистичкиот фронт на жените, биле издавани средства за информации како и спроведувана е одредена активност за зголемување влијанието на партиската организација во селата. Одборот за народна помош ги прекинал своите активности кога на 5 јули 1942 година биле уапсени неговите членови. Со проширувањето активноста на партиската организација во Струмица, се наложила потребата од создавање на партиска печатница. Првата машина за пишување ја набавил Јосиф Јосифовски, во есента 1941 година, додека куќата на Спиро Захов била одбрана како место каде се изготвувале летоци, билтени и слично. Партиската техника работеше сè до 5 јули 1942 година, кога поголемиот дел од партиското членство беа уапсени. а некои минаа во илегалство. Партиската печатница повторно отпочна да работи во јануари 1943 година, кога Месниот комитет набавил една машина за пишување. Исто така во првата половина на мај 1941 година во Струмица беше формирано читалиштето „Гоце Делчев".
На 18 мај 1941 година, месните комитети на Партијата и на СКОЈ во Струмица организирале излет во месноста „Свети Илија", над градот. Благој Мучето ги запознал присутните дека бугарската власт и бугарската црква се подготвуваат да го пренесат т.н. „свет оган", од Велико Трново, каде што биле крунисувани некои од средновековните бугарски цареви, во Охрид. Церемонијата се одржала на плоштадот во Струмциа на 21 мај, а самите активисти организирале протести и демонстрации, по кое биле уапсени неколку членови по интервенција на бугарската полиција. По извршените масовни апсења на 5 јули 1942 година, поголемиот дел од партиското членство било или осудено или поминало во илегалство.
Ослободување
Во следната 1943 година имало неуспешен обид за формирање на партизански одред. Прв обид за формирање на месен народноослободителен одбор бил направен во селото Вељуса во почетокот на мај 1943 година. Во ова село постоеле услови за формирање НОО, но поради апсењата извршени на 13 мај, не дошло до реализирање на оваа задача. Во пролетта 1944 година, за спроведување писмото на Иницијативниот одбор за свикување на АСНОМ, со кое се даваат инструкции за организирање на НОО и избор на делегати за АСНОМ, струмичката партиска организација пристапила кон формирање на народноослободителни одбори. Веќе од крајот на јуни и почетокот на јули 1944 година, овој Одбор започнал активно да делува во Струмица. На 27 октомври 1944 година во Варварица бил формиран Првиот околски народно-ослободителен одбор за Струмица и Струмичко, од избрани делегати на сите општински одбори во околијата. За претседател на Околискиот одбор бил избран Иван Палифров, додека вториот бил формиран во Моноспитово од Панде Дрвошански.