cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1003 п.н.е.
Други календари
Така, во византискиот календар, којшто времето го мери од создавањето на светот според Библијата, на 1 септември 5509 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар, истата трае во текот на 4505 и 4506 година. Според асирскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува од 4750 г. п.н.е, кога се проценува дека бил изграден првиот храм во граот Асур, станува збор за 3747 година. Понатаму, во еврејскиот календар, којшто започнува на 1 септември 3760 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар или околу една година пред создавањето на светот според Евреите, годината се протега во текот на 2757 и 2758 еврејска година. Според календарот на Римјаните, којшто започнува од 753 г. п.н.е., кога браќата Ромул и Рем го основале градот Рим (познато и како Ab urbe condita), годината е избројана како 250 пред основањето на Рим.
Космос-1193
Општи податоци
Сателитот е лансиран од космодромот Плесецк, СССР на 9 јули 1980 г. Во орбитата околу планетата Земја бил исфрлен од носечка ракета. Масата на сателитот при лансирањето изнесувала 40 килограми. Космос-1193 бил комуникациски сателит.
1003 п.н.е.
Други календари
Во рамките на кинескиот календар, пак, постојат две поделени мислења за почетокот на броењето на годините: едни сметаат дека тоа е 61 година од владеењето на легендарниот Жолт цар или 2637 г. п.н.е.; додека други сметаат дека за почеток треба да се земе годината кога Жолтиот цар станал владетел, т.е. 2697 г. п.н.е. На тој начин, според првото гледиште, 1003 година се протега во 1633 и 1634, додека според второто гледиште, годината трае во текот на 1693 и 1694 кинеска година. Будистичкиот календар започнува да го мери времето од 543 г. п.н.е., година во којашто се смета дека Буда достигнал состојба на нирвана, па така годината е 460 пред Буда да ја достигне блажената состојба. Според исламскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува со 622 година, т.е. годината на пребегнувањето на пророкот Мухамед од Мека во Медина (позната и како хиџра), годината се протега во текот на 1674 и 1673 исламска година пред хиџра.
Космос-1193
Орбитални податоци
Исфрлувањето на сателитот било на ниска орбита околу Земјата. Периодот на обиколување на сателитот околу Земјата изнесувал 114,7 минути, додека аголот на наклонетост на орбиталната рамнина во однос на рамнината на екваторот изнесувала 74,0°. Најголемото растојание од Земјата го достигнал на 1474 км, а најмалото на 1413.
Мохачка битка (1687)
Втората битка кај Мохач, позната и како Битка кај планината Харсани, — битка која се одвила на 12 август 1687 година помеѓу силите на османлискиот султан Мехмед IV, командуван од големиот везир Сари Сулејман-паша, и силите на Светиот римски цар Леополд I, командуван од Карло Лоренски.
Христијаните издвојувале важна победа над Османлиите.
Позадина
Големата турска војна започнала во јули 1683 година со напад врз Виена од страна на османлиската војска. Опсадата била прекината со битката кај Виена на 12 септември, освоена од здружените сили на Светото Римско Царство и Полско-литванската Заедница под целосна команда на кралот на Полска, Јован III Собиески, кој ги предводел полските сили. Од септември иницијативата преминала на царските трупи. Во следните години, царските хабсбуршки војски на чело со Карло Лоренски ги протерале Османлиите, освојувајќи многу тврдини (како Естергом, Вац, Пешта). По битката кај Буда, тие ја опколиле и ја освоиле поранешната унгарска престолнина Будим. На крајот на 1686 година, Османлиите направиле мировни чекори; сепак, царските сили виделе шанса да ја освојат цела Унгарија и предлогот за мировни преговори бил отфрлен.
Во април 1687 година во Виена било одлучено дека треба да се преземат дополнителни воени дејствија. Главната војска (од околу 40.000 војници) под команда на војводата Карло од Лорена тргнала по реката Дунав до Осиек на реката Драва, додека друга војска од околу 20.000 луѓе под команда на Максимилијан Емануел од Баварија се движела по реката Тиса до Солнок и кон Петроварадин. Во средината на јули двете царски војски се сретнале на Дунав и заедно марширале по копно или по Драва до Осиек.
Спротивно на тоа, османлиската војска (од околу 60.000 луѓе), под команда на големиот везир Сари Сулејман-паша, останала пред главниот премин на реката Драва (со 8. км долг дрвен мост) кај Осиек, зацврстувајќи се на оваа позиција. Кога пристигнала царската хабсбуршка војска, реката Драва ги поделила двете страни. На крајот на јули, царската хабсбуршка војска успеала да направи мост на брегот на реката и застанала во борбена низа, за да ги предизвика Османлиите. Меѓутоа, османлиската војска останала пасивна и била задоволна со артилериско бомбардирање на браните на Драва, на мостовите и на брегот на реката.
Бидејќи војводата од Лорен сфатил дека не може да го нападне утврдениот османлиски логор, решил да го напушти мостот по неколку дена. За тоа бил критикуван и од неговите подкоманданти и од царот Леополд I. Потегот бил протолкуван од османлискиот голем везир како знак на губење на моралот од страна на хабсбуршките трупи, па решил да ги следи. На почетокот на август, османската војска ја вратила хабсбуршката војска назад кон Мохач и кон отоманската утврдена позиција. Османлиите изградиле и утврдена позиција кај Дарда, скриена меѓу густите грмушки, така што таа не била видлива за хабсбуршката војска. Поради оваа причина, војводата Карло не се сомневал во присуството на османлиската војска во околината.
Битка
Во текот на битката само левото крило на хабсбуршката војска учествувала во главната акција. Имало густа шума пред десното крило на војската што го спречило да нападне. И покрај тоа, таа се обидела со заобиколувачки маневар на десната страна за да го принуди преместувањето и повлекувањето на Османлиите, но нејзините колони го загубиле патот во шумата.
Загубите на хабсбуршката војска биле многу мали, околу 600 луѓе. Османлиската армија претрпела огромни загуби, со околу 10.000 мртви, како и губење на најголемиот дел од нејзината артилерија (околу 66 топови) и голем дел од опремата за поддршка. Прекрасниот команден шатор на големиот везир и 160 отомански знамиња паднале во царски раце. Се известува дека вредноста на делот од наградата што му била доделена на електорот на Баварија надминала два милиони златни дукати.
Последици
По битката, Отоманското Царство паднало во длабока криза. Следел бунт меѓу војниците. Командантот Сари Сулејман-паша се исплашил дека ќе биде убиен од сопствените војници и побегнал од неговата команда, прво во Белград, а потоа во Цариград. Кога веста за поразот и бунтот пристигнала во Цариград на почетокот на септември, Абаза Сијавуш-паша бил назначен за командант и за Голем везир. Меѓутоа, пред да може да ја преземе неговата команда, целата османлиска војска се распаднала и отоманските трупи (јаничари и спахии) почнале да се враќаат во својата база во Цариград со своите офицери од понизок ранг. Дури и регентот на големиот везир се исплашил и се сокрил. Сари Сулејман-паша бил погубен. Султанот Мехмед IV го назначил командантот на босфорскиот теснец Ќопрулу Фазил Мустафа-паша за регент на Големиот везир. Тој се консултирал со водачите на војската што постоела и други водечки отомански државници. После тоа, на 8 ноември било одлучено да се смени султанот Мехмед IV и да се устоличи Сулејман II за нов султан.
Распадот на отоманската војска им овозможило на царските хабсбуршки војски да освојат големи области. Тие ги освоиле Осиек, Петроварадин, Сремски Карловци, Илок, Валпово, Пожега, Палота и Егер. Поголемиот дел од денешна Славонија и Трансилванија потпаднале под царска власт. На 9 декември било организирано собрание во Пресбург (денес Братислава, Словачка), а надвојводата Јосиф бил крунисан како прв наследен крал на Унгарија, а потомците на Хабсбуршките принцови биле прогласени за помазани кралеви на Унгарија. Цела една година Отоманското Царство било парализирано, а царските хабсбуршки сили биле подготвени да го заземат Белград и да навлезат длабоко на Балканот.
Ритам
Основа на секој ритам е повторувањето како движење во одреден правец. Тој е всушност основен принцип во уметничкото творештво: литературата, музиката, балетот, филмот, театарот и во сите видови ликовно творештво.
Правилен ритам е оној кој се добива со наједноставно повторување на еден елемент кој воопшто не се менува при повторувањето. При тоа, растојанието, големината, формата и бојата остануваат исти. Овој ритам е едноличен, монотон и неинтересен.
Неизменичен ритам е оној кој се добива со повторување на две или повеќе видови вредности, еден или повеќе видови ликовни елементи, но растојанието останува исто. На пример: тенка и дебела линија, крива и права линија, топла и студена боја, различна големина, различна текстура, полн и празен волумен, испупчен и вдлабнат итн.
Наизменичниот ритам може да менува и повеќе од два квалитети. Двата квалитети на менување можат да се менуваат и внатре во себе, т.е. да ја менуваат бојата, тонот, големината, формата, но мора да задржат едно од својствата за да бидат препознатливи како елементи за повторување. На пример, ако бојата останува иста, се менуваат формата или големината. При ваков ритам важно е елементите да варираат хармонично во промените, без големи контрасти.
Мариела Идивуома
Мариела Идивуома (родена на 12 февруари 1976 година) е хонорарна новинарка од шведско - сами и водител на информативната програма на Сами на SVT, Ođđasat. Таа била ко-домаќин на фестивалот на песни на малцинскиот јазик Liet-Lávlut двапати во 2006 година заедно со Софија Јанок и 2008 година заедно со Ролф Дигервал. Идивуома живее заедно со нордискиот комбиниран скијач Хавард Клеметсен, со кој има син. Двојката живее во Трондхајм, Норвешка.
Николас Стефанели
Николас Стефанели е американски готвач и ресторан во Вашингтон, познат по неговиот италијански ресторан Масерја со Мишелин ѕвезда.
Раниот живот
Роден во Мериленд, Стефанели има грчко и италијанско потекло, со семејство од регионот Апулија во јужна Италија. Бил аспирантен бејзбол играч во католичкото средно училиште ДеМата во Вашингтон, додека не го скршил стапалото. По средното училиште, тој заминал во Италија за да продолжи кариера во модата во Милано, но се заинтересирал за храната што ја сретнал во Рим, Фиренца, Асизи и Венеција. Откако ја сфатил својата страст за готвење, се запишал на Академијата за кулинарство во Гајтерсбург, Мериленд и се придружил на кујната на Роберто Дона во италијанскиот ресторан Галилео во Вашингтон. Потоа отишол да работи за Фабио Трабоки во Маестро во Тајсонс Катче, Вирџинија, следејќи го Трабоки до Фиама во Њујорк Сити. По затворањето на Фиама во 2009 година, Стефанели работел на сцената во The French Laundry во Калифорнија.
Во 2009 година, Стефанели бил регрутиран од ресторанот Ашок Бајај за да развие мени и да ја води кујната во новиот италијански ресторан, Бибиана Остериа-Енотека. Бибиана добил многу позитивни критики по отворањето, и бил препознаен како еден од најдобрите нови ресторани во Америка од страна на магазинот Esquire. Стефанели ја освоил титулата „Кулинарска ѕвезда во подем“ на наградите на ресторанската асоцијација на Метрополитен Вашингтон (Реми) во 2010 година.
Масериа и Официна
Во 2014 година, Стефанели го напуштил Бибијана за да отвори свој ресторан, наречен Масериа. Именуван по земјоделските имоти во италијанскиот регион Апулија, Масериа бил отворен во август 2015 година и бил првиот самостоен ресторан на Union Market. Во октомври 2016 година, Масериа заработил Мишелин ѕвезда во рамките на првиот водич во градот. Во 2018 година, Масериа ја освоил наградата Реми за Ресторан за формално убаво јадење на годината.
Во октомври 2018 година, Стефанели ја отворил Официна, трикатна италијанска траторија, кафуле и пазар лоцирани во The Wharf, нов развој на југозападниот брег на Вашингтон. Во ноември 2018 година, Стефанели ги објавил плановите за отворање грчки ресторан во центарот на Вашингтон.
Наводи
<references group="" responsive="1">
NGC 7067
NGC 7067 — расеано ѕвездено јато во соѕвездието Лебед, заведено во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 7067 е од видот II2p. Видливиот сјај со голо око изнесува 9,7 m. NGC 7067 има само една позната привидна димензија, која изнесува 3'.
Астрономски податоци
Телото е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 21 ч 24 м 12,3 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +48° 0' 41"".
Други поделби
Проучување на NGC 7067 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 86; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 3594. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 589.
Муслимански освојувања
Византиско-арапски војни
Во времето на Праведниот калифт
Во времето на Омајадскиот калифат
Последни освојувања
Геотермална енергија
Геотермална енергија (земјотоплинска енергија), по хидроенергијата и биомасите како класични обновливи извори, од сите нови и обновливи извори на енергија, претставува најзначаен произведувач на топлина и електрична енергија во светски размери.
Во научната и стручната литература се посветува големо внимание на геотермалната енергија, односно изучувањето на природата и генезата на геотермалната енергија.
Земјата претставува огромен топлински „мотор“ кој милиони години произведува огромни количества на топлинска енергија. Најголем дел на таа топлинска енергија се наоѓа на длабочината, така што мал дел се манифестира на површината по пат на гејзери, фумароли и термални извори, односно по пат на вулканска ерупција кога од внатрешноста на земјата се излеваат огромни количини на лава чија температура изнесува повеќе од. Ова под влијание на сончевото зрачење не се забележува.
Земјата дава во секој момент на својата површина одредена количина на енергија (околу 0,06 W/m2), така што зрачи околу 8∙1020 Ј/год., односно околу 20.109 тони нафта, или двапати повеќе од годишната потрошувачка на енергија во светот. Имајќи го предвид огромниот потенцијал на геотермалната енергија, логично е таа да се третира како обновлива, без разлика што таа по својот карактер е необновлива, бидејќи земјата неповратно се лади.
Геотермалните енергетски технологии ја користат топлината на земјата за директна употреба, геотермални пумпи и производство на електрична енергија. Истражувањето на развојот на геотермалните технологии оди во правец на намалување на трошоците и зголемување на нивната употреба. Изворите на геотермална енергија се движат од плитката земја и врелите извори на вода како и врели карпи пронајдени на неколку километри под Земјината кора, сè до подлабоките слоеви на Земјата во услови на екстремно високи температури и стопени карпи наречени магма.
Името „геотермална“ потекнува од двата грчки збора geo - земја и therme – топлина. Значи геотермалната енергија всушност значи топлина од земјата. Директната употреба вклучува греење на згради, одгледување на растенија во стаклени градини, сушење на жито, загревање на вода во рибници, и некои индустриски процеси како пастеризирање на млеко.
Геотермални дупнатини и природни извори во Македонија
Македонија располага со голема количина на термални и термоминерални води кои до пред неколку години се користреле исклучиво за здравстевно-балнеолошки цели, а во последно време дел од овие води се користат за оранжериско стопанство.
Според досегашните сознанија, на територијата на Македонија присутни се повеќе од 25 природни извори на термални води со температура поголема од. Вкупната издашност на овие извори изнесува најмалку 310 л/сек. Скоро сите термални води се јавуваат на длабоки тектонски разломи, а посебно во периферните делови на котлините.
Современите хидрогеотермални манифестации како термални води се присутни најмногу во Вардарската зона. Само геотермалните води во Косоврасти и Бањиште близу Дебар се надвор од оваа единица. Во Македонија има главни геотермални полиња со 19 места со термални води. Има повеќе од 50 појави како извори и бунари (дупнатини) со појава на топлинска енергија. Најголемиот дел од геотермалните води може да се најдат на височина од 400 м надморска висина. Само изворите на планината Кожуф и Бањиште се на надморска височина од 600 м.
Во Македонија има и 18 места со термални води: Волково, Стрновец, Подлог, Крупиште, Истибања, Тркање, Бања, Смоквица, Л’џи, Топли Дол, Топлик, Мрежичко, Горничет, Повишица, Добрево, Раклеш, Топлец, Дерибаш.
Живојно (рудник)
Живојно — рудник на јаглен, кој се наоѓа во југоисточниот дел на Пелагониската Котлина, на север е ограничен со Црна Река, а на југ со македонско-грчката граница. Во базалната формација на наоѓалиштето се развиени две јагленосни формации: подинска јагленосна формација и продуктивна јагленосна формација. Посебен интерес за експлоатација има продуктивната јагленосна формација, која е развиена на простор од 30 км2, а детално е истражена во наоѓалиштето Живојно. Главниот јагленов слој има моќност од 4 до 8 m. Се појавуваат и повеќе подински слоеви кои немаат континуитет на поголем простор. Јагленот е од типот на меки кафеави јаглени – лигнит. Вкупните геолошки резерви на јаглен во Живојно изнесуваат 105 х 106 тони.
Космос-1194
Космос-1194 — еден од над 2.400 советски вештачки сателити лансирани во рамките на програмата „Космос“.
Орбитални податоци
Исфрлувањето на сателитот било на ниска орбита околу Земјата. Периодот на обиколување на сателитот околу Земјата изнесувал 114,9 минути, додека аголот на наклонетост на орбиталната рамнина во однос на рамнината на екваторот изнесувала 74,0°. Најголемото растојание од Земјата го достигнал на 1474 км, а најмалото на 1432.
Леон Моро
Леон Ернест Моро (француски: Léon Moreaux,(Ферон 10 март 1852 - Рен 11 ноември 1921) бил француски стрелец, од крајот на 19 и почетокот на 20 век, бил троен освојувач на олимписките медали и двоен светски првак.
Летни олимписки игри
На Летните олимписки игри во 1900 година во Париз Леон Моро учествувал во натпреварот во стрелање со пиштол и со пушка во 8 дисциплини. Најдобар бил во брзото пукање со пиштолот на 25 метри каде освоил сребрен медал. Уште два медали освоил во тимските дициплини: сребрен медал со пиштолот на 50 и бронзена со пушка во дисциплината „тростав“. Во останатите дисциплини не освоил медали: пиштол со слободен избор 7 место со 435 кругови, и други.
Олимписки игри 1906
На олимписките игри во Атина учествувал во 10 дициплини и освоил 5 медали од кои два биле златини, 1 сребрен и 2 бронзени. (Ова натпреварување „МОК“ не го признава, па ни освоените медали не ги смета во олимписки медали). Златните медали ги освоил во стрелање со пушка од стоечки и клечечки став на 200 метри и со пиштол на 20 метри со системот на испаѓање. Сребрениот бил во гаѓање со автоматски пиштол на 25 метри, а бронзните медали ги освоил со пушка на 300 метри став по желба и со пушка од слободен избор во тимови. Во 5-те останати дициплини кои биле во пукање со пиштол не освоил никакви медали.
Летни олимписки игри 1908
Во својата 46 година Леон Моро учествувал во Летните олимписки ихри во 1908 во Лондон. Се натпреварувал во три дициплини. Најблиску до добивање медал биле во тимската конкуренција со пиштоли на 50 метри. Биле четврти, во категоријата пиштол поединечно со 50 јарди и пушка на 1000 јарди, бил 17 и 39.
Епика
Епика (од старогрчката придавка (епикос), од  (епос) „збор, говор, приказна“ ) е еден од трите рода во уметничката литература, кој опфаќа дела во стих и во проза, во кои вообичаено се раскажува за херојски подвизи или настани значајни за одредена култура или нација. Во поглед на традиционалната теорија на литературата под поимот епика се подразбирале раскажувачки дела само во стихови, како што се епските песни, односно поемите и епопеиите, но современата теорија на литература подразбира и прозни дела со раскажувачки карактер како роман, расказ, новела и сл.
Епиката се смета за раскажувачка, претставувачка, односно миметична уметност. Со други зборови, едно книжевно дело се смета за епско доколку постои раскажување, односно нарација, раскажува или раскажувач и ликови кои ги градат дејствијата односно сижето и фабулата. Изразите „епска широчина“ и „епска композиција“ заедно со објективноста во раскажувањето се три најбитни белези на едно епско дело. Користењето сижејни методи, како ретроспекции, заедно со деталните описи на ликовите и настаните го прават делото обемно, односно ја градат неговата „епска широчина“; развојот на дејството по етапи, од друга страна ја означува „композицијата“ на делото.
Лик
Во епските дела се прикажани ликови кои се носители на идеите на авторот. Лик во делото е вршител на дејството. Како ликови, освен луѓето ги среќаваме: животните, растенијата, предметите, измислените суштества (ламји, вештерки итн.), како и апстрактните поими (во народната литература, како ликови се јавуваат: смртта, касметот и сл.)
Ликовите кои ги претставуваат луѓето може да бидат индивидуализирани (посебни, специфични) или типизирани (осбини од повеќе личности собрани во еден лик; на пример: особини на многу скржавци - тип на скржавец).
Атрибути на ликот
Без разлика колку животно искуство внел авторот во своето книжевно дело (колку главниот лик е автобиографски), сепак секое дело е литературна творба (конструкција), а не животна вистина. Затоа, многу е важно да се прави разлика меѓу авторот на делото и раскажувачот во делото или раскажувачот.
Раскажувач е „гласот“ во делото, кој понекогаш зборува во прво лице, но сепак, тој не е авторот. Авторот е жив човек - личност, а раскажувачот е измислена творба - лик.
Раскажувањето во епските дела е најчесто во трето лице и тогаш станува збор за тој - раскажувач (раскажувач), кој може да биде сезнаечки (знае се, знае како некој се чувствува, како размислува итн.) и сеприсутен (се наоѓа во исто време на повеќе места). Поретко, раскажувачот е претставен во прво лице еднина (тука постои опасност да се изедначи со авторот). Тоа е јас-раскажувач и е еден од ликовите во делото.
Настани: сиже и фабула
Раскажувањето на настаните во делото може да оди во хронолошки ред, но може и да биде испревртено. Сиже е текот на настаните како што ни ги претставил авторот. На пример, започнал со смртта на главниот лик, а потоа се враќа во минатото, во младоста, во детството итн. Но, откако ќе го прочитаме делото во нашата свест ние ги подредуваме настаните по хронолошки, логичен ред. Поточно, ги подредуваме настаните во причинско-последичен однос. Ваквото подредување на настаните се вика фабула.
Тема, мотиви, идеја
Темата најчесто се поврзува со насловот на делото, но не секогаш. Тема е она за што се зборува во едно дело. Тоа е поопштата содржина претставена во една реченица.
Мотиви се помали делови од општата тема. На пример, во драмата „Печалбари“ од Антон Панов, темата е животот на Македонците на почетокот од XX век. Во неа се зборува за љубовта на двајцата млади, Костадин и Симка, кои потекнуваат од различни социјални средини, тој е сиромашен, а таа богата. Нејзиниот богат татко е лихвар кому парите му значат повеќе од среќата на ќерката. Затоа, Костадин мора да оди на печалба каде умира.
Во драмата среќаваме повеќе мотиви: љубовен, социјален, печалбарски, мотивот на парите итн.
Идејата е главната поента во делото, пораката на авторот (она што авторот сакал да ни го каже).
Епски видови
Епските видови се делат на:
Куси епски видови се:
Долги епски видови се:
Епски видови во стих
Епската песна и епот (епопејата) се стихувани творби.
Епска песна е кусо епско дело во стихови во кое се раскажува за една случка од животот на некоја историска личност или измислен лик. По своите одлики епот и епопејата не се разликуваат од епската песна. Се разликуваат само по тоа што се подолги и раскажуваат за повеќе случки и ликови. Еден од најпознатите епови е „Епот за Гилгамеш“ од асиро-вавилонската литература. А епопеите од Хомер, „Илијада“ и „Одисеја“, сè уште се ненадминливи по својата убавина и уметнички вредности.
Пример за епска песна (народна)
Сирма војвода
мома војвода да бидит,
на седемдесет сејмени
на тија гори зелени,
на тија води студени?
- Това сос људба на биват,
Земајте прстен од р`ка,
фрлејте редом на нашан;
кој ќе ударит прстенот,
тој ќе си бидет војвода
и мене ќе ме ќердосат.
- Сите фрљаа со редом,
никој ми прстен не удри.
Мома си вели, говоре:
- Подај ми, чауш, пушката!
Пушката пукна од р’ка,
Македонија (појаснување)
Терминот Македонија може да се однесува на:
Епика
Епски видови во стих
пак мома вели, говоре:
- Земајте камен, фрлајте,
кој ќе ме мене натфрлит,
тој мене нека ќердосат,
Сите ми се редом фрљаа,
никој се камен не натфрли;
Сирма ми камен натфрли
десет чекори потамо;
и седемдесет дружина
одбраа Сирма војвода.
Епска народна поезија
Според стихот во кој се испеани, епските народни песни се делат на две групи: гусларски и бугарштици. Првите се испеани во десетерец (краток стих), со цезура по четвртиот слог и без припев. Бугарштиците се испеани во долг стих, најчесто од 15 или 16 слогови, со цезура по седмиот или осмиот слог, (ако стихот е пократок од 15 или подолг од 16 слогови, тогаш цезурата е зад петтиот или шестиот, т.е. зад деветтиот или десеттиот слог) и често со припев зад секој стих, секој втор стих или на неколку стихоа при што припевот се состои од шест, а поретко од пет слога и најчесто не додава ништо ново, туку само го проширува претходниот стих. Гусларските песни го добиле името по тоа што се пееле со гусли, додека името „бугарштици“ потекнува или од глаголот „бугарити“ кој означува тажно пеење или од carmen vulgare што означува народна песна. Постои дилема за тоа кои од нив се постари: бугарштиците се запишани порано и порано излегле од употреба, па тоа наведува на заклучокот дека тие се постари; но, судејќи по другите својства, се чини дека пократкиот стих е постар, зашто во гусларските песни често се употребува генитив наместо акузатив, вокатив наместо номинатив, номинатив наместо другите падежи, често се користи деминутив или удвоен предлог, или некој збор од претходниот стих се повторува во следниот; овие својства не ги бара подолгиот стих, но се среќаваат и во него, а од тоа се заклучува дека бугарштиците биле под влијание на пократкиот стих. Инаку, гусларските песни се побројни од бугарштиците, а според тематиката се делат на повеќе циклуси: неисториски, преткосовски, косовски, песни за Крале Марко, ајдучки, ускочки итн. Вук Караџиќ, пак, ги поделил епските песни на три циклуси: песни од постаро време, песни од средното време и песни од поново време.
Иако не е познато кога се создадени, нема сомнение дека потеклото на епските народни песни е многу старо: во некои од нив се препознава духот на паганските времиња, некои се создадени за време на средновековните владетели, додека некои потекнуваат од времето на Османлиското царство, а некои се создадени во ајдучките дружини. За појавата на епските народни песни на балканските народи нема сигурни извори. Византискиот историчар од 7 век, Т. Симоката забележал дека балканските Словени пееле песни свирејќи на цитра, но не се знае дали тие биле лирски или епски песни. Подоцна, една изјава на српскиот писател од 13 век Теодосиј дава основа за хипотезата дека во тоа време постоела епската поезија, а почнувајќи од 15 век постојат сигурни записи кои го потврдуваат постоењето на народната епска поезија. Меѓутоа, во текот на XIX век, епската народна поезија започнала да гасне и набргу целосно се угасила.
Оригиналноста на епската народна поезија потекнува од нејзиното вкрстување на елементите од паганската митологија, христијанската религија и историските настани. Оттука, многу компарации, метафори и персонификации звучат како зборови кои се првпат изговорени. Втората специфичност е концизноста и густината на поетскиот израз кој се одликува со силна, но воздржана емоционалност. Најпосле, третата специфичност на епската народна поезија е слободното и виртуозно движење во рамките на една утврдена епска схема. Убавината на епската народна песна се состои во нивната посебна тематика и во уметничката градба. Така, во нив доминира херојската трагедија, т.е. пораката дека сјајот на овој свет се мери низ страдањето и умирањето, а вредноста на човекот се изразува низ верноста кон својот род и низ борбата за слобода. Оттука, убавината на хуманизмот во народната песна е запишана со крв и со тага. Притоа, опишувањето на трагичните настани барале говор полн со возбуда, па затоа дури и во епската поезија е застапен силно изразен лиризам.
Сликарските ефекти во епските песни се постигнати со помош на градацијата и контрастот, но тоа се остварува на различни начини - некогаш, контрастот е потчинет на градацијата, некогаш обратно, а другпат тие се во рамнотежа. Исто така, често, овие два сликарски ефекти се комбинирани со други ефекти, кои понекогаш дури имаат и предност во однос на градацијата и контрастот. Така, во епскиет песни често се среќаваат: словенската и обичната антитеза, хиперболата, компарацијата, метафората, персонификацијата, итн. Понекогаш, овие сликарски описи заземаат големи делови од песните и можат да постојат како посебни целини, а некогаш се работи за мали делови од песните, еден или два-три стиха, или само неколку збора. Музичките ефекти во епските песни произлегуваат од виртуозната употреба на римата и од мелодичниот распоред на самогласките и согласките. Притоа, римите не се појавуваат редовно, ниту пак на точно одредени места, но токму поради тоа оставаат силен впечаток. Истовремено, употребата на вокалите и согласките предизвикува ненадминато играње со звукот, како што се случајот со употребата на „р“ во песната „Смртта на Крале Марко“ (Смрт Марка Краљевића), употребата на „а“ во „Смртта на мајката на Југовиќи“ (Смрт мајке Југовића), употребата на „е“ во „Стариот Вујадин“ (Стари Вујадин), итн.
Како последица на усното пренесување, општите места се неизбежни во народното творештво, зашто од нив зависи неговото одржување. Притоа, од сите општи места застапени во народната епика, набројувањето исти или слични места и настани најмногу се одликува со монотонија и ја намалува поетската вредност. Меѓутоа, дури и кога го следи овој општ шаблон, во некои случаи народниот пејач остварил одлични песни. Општите места во народната епика најчесто се состојат во употребата на стандардни зборови, од кои некои се поубави од денешните сродни зборови (господар наместо сопруг, книга наместо писмо, чедо наместо дете), но некои не се убави (кучка, копиле, бре, мори). Исто така, во песните се употребуваат и стандардни лични имиња и стандардни броеви (три, четири, седум, девет, 12, 15, 30, 100 300 и илјада). Во продолжение, во народните песни се чести стереотипните почетоци, кои обично се јавуваат во два вида: едни немаат врска со содржината на песната, а други имаат. Сепак, дури и стандардниот почеток во вид на словенска антитеза во подобрите песни е во хармонија со содржината на песната која ја отвора: некогаш таа наговестува јуначка борба, некогаш необичен настан, другпат изливи на силни емоции. Притоа, во некои случаи, самата антитеза претставува заокружена целина и може да постои самостојно, како лирска песна. Од друга страна, стереотипните краеви во народните епски песни се поретки, т.е. повеќето имаат оригинален крај кој одговара на нивната содржина, а кој понекогаш се состои од една мисла или слика која силно ја заокружува песната. Освен тоа, во многу случаи, стереотипните почетоци и краеви немаат големо влијание врз убавината на песните.
Сепак, поради усното кажување, често се среќава недоработеност и расипување на стихот, така што целокупната епска народна поезија не е со подеднаков квалитет, т.е. во многу случаи, првобитната поетска замисла не отишла подалеку од стереотипна и схематична скица. Меѓутоа, во своите најдобри творби, епската народна песна се одликува со виртуозна композиција и со извонредни сликарски и музички квалитети карактеристични за совршените поетски градби. Во нив, прикажувањето на настаните и личностите се врши во драмска форма (со монолог или дијалог) или со епска форма (со раскажување), а најчесто на двата начина истовремено. Често, во опишувањето предност добива час настанот час личноста: во некои случаи, во центарот на песната е настанот; во други случаи, настаните и лицата служат само за да се истакне една личност; понекогаш, како се појавуваат двајца главни лика (двајцата домашни или еден домашен, а еден непријателски); а во некои песни, главната улога ја играат многу луѓе.
Во епските народни песни доминираат некои стандардни епитети кои, исто така, немаат влијание врз нивната убавина. Споредени со епитетите во Хомеровите епови, тие се прилично сиромашни, т.е. ретко се состојат од сложени зборови, како: тенковрва (елка), староковка (сабја), брзоног, белогрла (самовила) итн., а во најголемиот број случаи, епитетите во народните песни се обични, секојдневни зборови. Исто така, епските народни песни се полни со стандардни компарации, кои најчесто се кратки и едноставни и се состојат од еден или два стиха и кажуваат на што личи нешто, но без никаков натамошен опис. На пример, коњот е „како горска вила“, копјата „како црна шума“, барјаците „како облаци“, мустаќите „како јагне од пола година“ итн. Ваквите компарации, кои често се повторуваат во разни песни, малку ја збогатуваат поетската слика, но поретко се среќаваат и многу поубави споредби, а понекогаш дури и кратките и едноставни компарации имаат посебна сила и убавина. Тоа особено се однесува на словенската антитеза и на алегоријата. Во народните епски песни алегоријата по правило се јавува кога јунакот поради околностите не смее отворено да зборува, а како посебно убави примери се истакнуваат споредбите со помош на градација. Многу често во песните се среќава споредувањето со помош на контрастот, особено кога се споредуваат ликовите. Врз контрастот се изградени голем број пократки или подолги делови од народните песни, а понекогаш дури и цели песни се испеани во облик на контраст.
Најголемиот недостаток на народните епски песни е тоа што многу ситуации секогаш се изразуваат на истиот начин, со примена на истите зборови, т.е. со скаменети формули кои се повторуваат од песна во песна, а кои се составени од еден или два стиха (на пример, „боздоганот го фрла в облаци, го дочекува во белите раце“). Сепак, далеку е поголем бројот на ситуации за кои народниот пејач пронашол нов, оригинален, често многу силен израз (на пример, кај што од неа капка крв паднала, таму растат трње и коприви“). И описите на облеката, оружјето, битките итн. многу често се слични од една до друга песна, иако во некои песни се среќаваат и оригинални описи. Особено сиромашни се описите на природата, кои далеку заостануваат зад описите во Хомеровите епови, а тоа се однесува и на описот на смртта, која е честа во народните епски песни. Но, според методот на опишувањето, народните епски песни не се разликуваат од Хомеровите епови, т.е. сите описи можат да се поделат во две групи: слики на дејствието (нешто што се одвива во текот на времето) и слики на телата (нешто што стои едно крај друго во просторот). Притоа, и Хомер и народниот пејач, во основа, постапуваат исто - телото го сликаат опишувајќи го дејствието.
Помеѓу општите места во народните песни посебно место зазема т. н. „епско повторување“ кое на народниот пејач му служи или како готова форма со која ја прави песната или да ја прошири песната, или да здивне, или да го нагласи она што е најважно. Оттука, сите епски повторувања немаат иста вредност: некои предизвикуваат монотонија, а некои ја претставуваат убавината на уметничкото изразување. Во првите спаѓаат говорот што еден лик им го повторува на повеќе слушатели, или писмото со иста содржина кое им е упатено на повеќе лица или се добива од повеќе лица, или кога некоја ситуација се искажува повеќепати со истите зборови. Но, и овие повторувања, особено ако се освежени со некој нов збор, се доживуваат како пријатни и природни. Сепак, најголема вредност имаат оние повторувања, секогаш со истите или малку изменети зборови, кои служат да истакнат еден момент, одлука или ситуација. Овие повторувања се среќаваат во неколку варијанти: некогаш, во повторувањето е сочуван истиот редослед на зборовите; некогаш, редоследот е нарушен; некогаш, повторувањето се врши по обратен редосле; но секој од овие начини е длабоко оправдан. Во епските народни песни честа е примената на градацијата - постепеното редење сè посилни и посилни слики, која остава длабок впечаток и претставува пример за високоуметнички израз.
Понатаму, големо уметничко значење има и директниот говор при што некои песни целосно се испеани во дијалог (на пример, „Марко Крале и бегот Костадин“, „Делбата на Јакшиќи“, „Старина Новак и кнезот Богосав“, „Маргита девојка и Рајко војвода“). Притоа, во народните песни разговараат не само луѓето, туку и соколите, гавраните, коњите, па дури и мртвите човечки глави, а тоа е остаток од прастарите времиња, кога човекот им припишувал човечки својства и на другите суштества. Директниот говор прави ликовите во епските песни да бидат непосредни, живи, порељефни, а нивната индивидуалност потполна и конкретна. Сликовитоста во приказот и разновидноста на тонот во народните епски песни особено се зголемени со употребата на римата, која се среќава поретко и во различни видови, а нејзината улога е нешто да се нагласи, или како музичко освежување. Римата се јавува во еден или повеќе слогови, во еден стих на различни места, на крајот или на почетокот на два или повеќе стиха. Всушност, нередовноста и несистематичноста е најголемата убавина на римата во епската народна поезија. Слична улога имаат и многубројните асонанци и мелодичниот распоред на гласовите во стихот.
Најстарите запишани епски народни песни на балканските народи потекнуваат од 16 век во делата на Петар Хекторовиќ (од кои е една е за „Крале Марко и брат му Андријаш“. Во 17 век, Јурај Бараковиќ и Петар Зрински оставиле записи за книжевната народна практика со која се опевуваат херојските дела на Крале Марко, Милош Обилиќ и др. Првите песни испеани во десетерец се запишани во XVIII век: еден запис на непознат Германец од околу 1730 година, две песни во делото „Разговор угоден“ на Качиќ од 1756 година, песната „Хасанагиница“ објавена во Фортисовата книга „Пат во Далмација“ од 1774 година и една песна објавена во делото „Сатир“ на Рељковиќ од 1779 година. Вистинскиот подем во воскреснувањето и поширокото претставување на народната (усна) книжевност започнал во XIX век, со Вук Стефановиќ-Караџиќ, кој пак под влијание на браќата Грим, собрал и објавил значителен дел од српската народна проза и поезија. По него, народни творби објавувале и Сима Милутиновиќ („Пјеванија црногорска и херцеговачка“, 1837), Петар Петровиќ Његош („Огледало српско“, 1845), Богољуб Петрановиќ „Српске народне пјесме из Босне и Херцеговине“, 1867, 1879) и други. Во 1814-1815 година, со посредство на Јернеј Копитар, со српските епски народни песни се запознал Јакоб Грим кој бил воодушевен од нив, пишувајќи дека „нашите народни германски песни пред нив би требало да се скријат“ и „дека би можеле да се споредат со шпанските јуначки песни, но и нив ги надминуваат“. Според Јакоб Грим, „од Хомеровите епови наваму, во цела Европа нема ниедна појава која толку јасно би можела да нè извести за суштината и настанокот на епот како српските народни песни“. Исто така, и Гете бил воодушевен од српските епски песни при што некои од нив ги превел на германски јазик. Најпосле, од овие песни биле воодушевени и Пушкин, Ламартин, Мицкјевич, Мериме, Џон Локхарт итн.
Епски видови во проза
Најстарите епски видови во проза се:
1.Митовите, легендите и преданијата
Според меѓународната класификација, преданијата се делат на: 1. митови; 2. легенди; 3. историски преданија (се однесуваат на историски настани и личности) 4. етиолошки преданија (се однесуваат на потеклото на некое место).
Легендите исто така имаат фантастична содржина, но за разлика од митовите тие се поврзани со вистински настани или историски личности. На пример: Легенда за бесмртната вода
Преданијата се слични со легендите, но се поблиски до историската вистина и имаат пореалистична основа. На пример: Предание за манастирот Заум во Охрид
2. Народни приказни
Народните приказни се делат на: фантастични и реалистични.
а) Фантастичните приказни За разлика од останатите литературни творби, кај сите фантасични приказни се забележува поларизација на ликовите на добри и лоши. Најчесто овие приказни им се раскажуваат на децата, а тие се идентификуваат со добрите ликови и на тој начин го градат карактерот. На пример: Врапците цареви
б) Во реалистичните приказни се раскажуваат случки од секојдневниот живот на луѓето.
3. Анегдотата е мала хумористична приказна во која се раскажува некоја смешна случка од животот на позната личност.
4. Гатанката е народна умотворба која се состои од прашање и одговор. Прашањето е метафорично претставување на предметот или појавата која треба да се погоди со одговорот.
5. Пословиците и поговорките се многу слични по својата содржина и форма. Со нив се искажува некоја народна мудрост. Разликата е во тоа што пословицата е двочлен состав (составени се од два дела), а поговорката е едночлен состав (составен од еден дел). Поговорката често претставува дел од пословицата. На пример, може да кажеме: Село гори, како поговорка од целата пословица: Селото гори, бабата се чешла.
Пословици:
Бадијала работи, бадијала не седи.
Без татко полојна сирак, без мајка цел сирак.'
Поговорки:
Рани куче да те лае.
Со игла бунар не се копа.
Бара влакно во јајцето.
6. Раскази и романи
Расказите и романите се посовремени епски прозни видови (нив ги нема во народната литература). Тие не се разликуваат во внатрешните својства, туку во големината. Расказите се куси, а романите подолги. Може да се направи аналогија на епските видови во стих и проза: епската песна и расказот се покуси, а епот (епопејата) и романот се подолги. Според содржината, расказите и романите можат да бидат: битови, историски, авантуристички, научнофантастични, психолошки, хумористични итн.
Теорија на епиката
Во својот роман „Портрет на уметникот во младоста“, ирскиот писател Џејмс Џојс ја дели уметноста на три облици што произлегуваат еден од друг: лирски облик во кој уметникот ја дава својата слика во непосреден однос кон себеси; епски облик во кој ја дава својата слика во посреден однос кон себеси и кон другите; и драмски облик во кој ја дава својата слика во непосреден однос кон другите. Притоа, споре днего, епскиот облик произлегува од лирскиот облик на тој начин што уметникот размислува за себе како за центарот на еден епски настан и овој облик се развива додека центарот на емоционалната тежа не биде на еднаква оддалеченост од самиот уметник и од другите.
RAM меморија
RAM (англиски: Random-Access Memory = "меморија со произволен пристап") меморијата, внатрешна меморија на сметачот, која се губи кога ќе се исклучи сметачот, а во меѓувреме, сите операции кои се одвиваат со меморијата се одвиваат во неа. Сите програми кои се стартуваат мора да се вчитаат во RAM меморијата, а ако нема доволно простор и во т.н. Swap податотека.
Историја
Магнетното јадро е тип што е уште од многу одамна распространето околу 1949-1952 и подоцна се користи во повеќе сметачи со кое што се помогнало развојот на статичката и динамичката RAM меморија. Пред тоа, сметачите се користиело одложување на меморијата, или различни видови на вакуум цевки аранжмани за спроведување на "главниот" мемориски функции (на пример, стотици или илјадници парчиња), од кои некои беа произволен пристап некои не. DRUM memory може да се прошири по ниска цена, но пронаоѓање на не-секвенцијално меморија предмети се бара знаење на физичкиот изглед на тапанот за да се оптимизира брзина.
Градба на RAM меморијата
Во сметачката индустрија поимот меморија најчесто се однесува на RАМ - Rаndom Access Memory (меморија со произволен пристапм), во подамнешни времиња кога пристапот кон мемориските ќелии не бил произволен, туку кон нив се пристапувало секвенцијално. Во основа овие мемории се користат за привремено чување инструкции, податоци итн. кои се потребни за да се изврши одредена наредба. Со тоа се зголемува брзината на работењето, на централниот процессор (CPU) побрз пристап кон податоците, кога тие се сместени во меморијата, отколку кога кон нив се пристапува на тврдиот диск. Брзините на пристап, протокот на податоци и брзината на работењето на мемориите е многукратно поголема отколку на тврдиот диск. При пристапувањето кон тврдиот диск и размената на податоци само со него, патот поминува преку двата чип сета во однос на меморискиот bus, далеку побавниот АТА или сериал АТА интерфејс. Колку за илустрација, рутина која би се извршувала 3,5 минути со РАМ меморијата, тврдиот диск би ја изврШувал за околу 4,5 месеци. Значи вчитувањето на некоја наредба во меморијата значи извршување на наредбата за непосредливо покусо време. РАМ меморијата е привремена меморија бидејќи со исклучувањето на сметачот се бришат податоците сместени во неа.
Мемориски регистри
Со групирање на низи од 2, 4, 8, 16 32, 64, и повеќе флип-флопови се формираат регистри со онолкав број на битови колку што има флип-флопови. Во структурата на низите на мемориските регистри влегува и уште по еден флип-флоп]] за секоја низа кој во својата меморија го сочувува таканаречениот „бит на парност“, кој зависи од должината на пополнетиот дел од регистарот (информацијата) за да биде овозможен понатамошен пристап кон мемориската локација.
Како се дели RAM меморијата
RAM меморијата се дели на: Статична (SRAM) - класична RAM со најголема брзина но најмала густина (и поради тоа со најголема цена). RAM која не ја губи содржината по престанувањето со напојување (NVRAM - Non-Volatile RAM). Динамична (DRAM) која својата садржина ја памти многу кратко време и потребно и е непрекинато "освежување" (наспроти статичката е со најголема густина но поради тоа и со помала брзина и цена). Некои RAM мемории имаат повеќе пристапни магистрали, за повеќе независни корисници. По тоа се делат на: Двопортна RAM - RAM со две комплетни независни порти. Видео RAM - двопортна RAM во која едната магистрала нуди само секвенцијален пристап.