cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чунови (Коџоман)
Сликата припаѓа на неговиот „Белградски период“ (1938-1945) и едно од неговите значајни дела на пејзажното сликарство. Сликарската постапка на Коџоман во овој период го задржува континуитетот со претходното творештво во духот на лирската постапка со постимпресионистички белези, но и со послободен третман во решавањето на битните ликовни проблеми на бојата и формата.
NGC 4356
NGC 4356 — спирална галаксија во соѕвездието Девица, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Адамантиос Кораис
Адамантиос Кораис (Ἀδαμάντιος Κοραῆς ; Adamantius Coraes; Adamance Coray; 27 април 1748 – 6 април 1833) бил грчки учен заслужен за поставувањето на темелите на современата грчка литература и важна фигура во грчката преродба. Неговите активности го отвориле патот за Грчка војна за независност и појавата на прочистен облик на грчки јазик, познат како катаревуса. Encyclopædia Britannica тврди дека „неговото влијание врз современиот грчки јазик и култура е споредено со она на Данте на италијанската и Мартин Лутер на германската“.
NGC 4356
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 4356 се споменува и како IC 3273, UGC 7482, MCG 2-32-26, CGCG 70-48, VCC 713, FGC 1427, IRAS 12217+0848.
Откривање
Објектот е откриен на 28 декември 1785 година од страна на Вилијам Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 4356 е од видот Sc. Видливиот сјај со голо око изнесува 13,3 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14 m, додека површинскиот сјај изнесува 13,5 m/лм2. NGC 4356 има привидни димензии од 2,8' х 0,5'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Положбениот агол на објектот е во износ од 40°.
Други поделби
Проучување на NGC 4356 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 40342. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 193; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 873. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1563.
Неоген
Неогенот (неофицијално горен или доцен терцијар), е геолошки период кој траел 20,45 милиони години; започнал по завршувањето на палеогенот пред 23,03 милиони години и траел до почетокот на кватарот пред милиони години. Неогенот е поделен на две епохи: миоцен и плиоцен. Некои геолози тврдат дека неогенот не може јасно да се разграничи од актуелниот геолошки период, квартарот. Терминот „неоген“ бил измислен во 1853 година од австрискиот палеонтолог Мориц Хернес (1815–1868).
Во овој период, цицачите и птиците продолжиле да еволуираат во современи форми, а другите групи на живот останале релативно непроменети. Кон крајот на овој период во Африка се појавиле првите луѓе (Хомо хабилис). Имало и континентални придвижувања, а најзначаен настан бил поврзувањето на Северна и Јужна Америка кај Панамскиот Провлак, доцна во плиоценот. Ова поврзување на континентите ги прекинал топлите океански струи од Тихиот до Атлантскиот Океан, а само Голфската струја останала да ја пренесува топлината во Северноледениот Океан. Климата значително се оладила за време на неогенот, и тоа кулминирало со низа континентални заледувања во следниот период, квартар.
Поделба
Миоценската епоха се дели на:
Географија
Континентите во неогенот биле многу блиску до нивната денешна местопложба. Создаден е Панамскиот Провлак кој ги поврзува Северна и Јужна Америка. Индискиот потконтинент продолжил да се судрира со Азија, со што се формирале Хималаите. Паднало нивото на морето, и биле создадени копнени мостови меѓу Африка и Евроазија и меѓу Евроазија и Северна Америка.
Клима
Климатските промени ја предизвикале појавата на годишни времиња, а продолжил и општиот тренд на посува и поладна клима кој започнал на почетокот од палеоген. Ледените покривки на двата пола почнале да растат и да згуснуваат, а кон крајот на периодот започнало првото од низата заледувања од денешното ледено доба.
Флора и фауна
Морската и континенталната флора и фауна го имале современиот изглед. Групата влекачи Choristodera исчезнала во раниот дел од периодот, а водоземците познати како Allocaudata исчезнале кон неговиот крај. Во неогенот, исто така, изумреле родовите влекачи Langstonia и Barinasuchus, копнени предатори кои биле последните преживеани членови од Sebecosuchia, група во сродство со крокодилите. Во океаните доминирале големите месојади како мегалодони и ливатани, а пред 19 милиони години исчезнаа околу 70% од сите видови пелагични ајкули. Цицачите и птиците ја продолжиле својата доминација како копнени 'рбетници и се видоизменувале додека се прилагодувале на различни живеалишта. Првите хоминини, предци на луѓето можеби се појавиле во јужна Европа и мигрирале во Африка. Првите луѓе (кои припаѓаат на видот Homo habilis) се појавиле во Африка кон крајот на периодот.
Пред околу 20 милиони години, почнале да се диверзифицираат голосемениците во форма на четинари и цикади и настанале повеќе видови поради променливите услови. Како одговор на постудената клима и годишните времиња, тропските растителни видови им отстапиле простор на листопадните растенија, а пасиштата се појавиле на местото од многу шуми. Тревните растенија значително се диверзифицирале, а заедно со нив еволуирале и тревопасните цицачи, и настанале многу современи тревопасни животни, како коњите, антилопите и бизоните. Цицачите од леденото доба како мамутите и рунестиот носорог биле вообичаени во плиоценот. Со намалување на нивото на CO2 во атмосферата, имало експанзија на С4 растенијата и достигнале еколошка доминација во пасиштата во последните 10 милиони години. Исто така, главоцветните растенија поминале низ значителна адаптивна радијација. На Нов Зеланд пронајдени се фосилни листови од евкалиптус кои потекнуваат од миоценот; денес родот евкалиптус не е автохтон за Нов Зеланд, туку е воведен од Австралија.
Автопортрет (Тартаља)
Автопортрет (на хрватски: Autoportret ) е едно од најраните дела на хрватскиот уметник Марино Тартаља. Тој го насликал делото во 1917 година, во стил на експресионизам.
Јован Булески
Јован Булески (, -, ) —  македонски новинар, кој целиот работен век го поминал како дописник од Тетово.
Животопис
Булески е роден во Тетово во 1942 година. По завршување на основното образование се запишал во средното економско училиште во Гостивар, каде се истакнал со својот талент за пишување на часовите по македонски јазик, и своите први информации ги пренел токму во тие години, преку младинска емисија на радио Скопје. Пишувал за весниците Млад борец и Нова Македонија. Образованието го надградил на Југословенскиот институт за новинарство во Белград.
Професионалната новинарска кариера ја започнал во Радио Скопје. Бил дописник и за неколку југословенски весници, а по своето пензионирање, преку ТВ Кисс известувал за случувањата и настаните во Тетово и околината, но и на Шар Планина.
Булески добил голем број признанија и награди за исклучителниот придонес во унапредувањето на информирањето во Македонија и за придонес во развојот и напредокот на МРТВ. Во 2013 година по повод Денот на Општина Тетово, Булески добил награда за особен придонес во областа на новинарството. Починал во Тетово на 12 февруари 2019 година.
Италоамериканци
Италијански Американци се Американци кои имаат целосно или делумно италијанско потекло. Најголемите концентрации на италијанскоамериканци се во урбаните североисточни и индустриски метрополитенски области на средниот запад, со значителни заедници кои исто така живеат во многу други големи метрополитенски области на САД.
Помеѓу 1820 и 2004 година, приближно 5,5 милиони Италијанци мигрирале од Италија во Соединетите Држави, во неколку различни бранови, а најголемиот број пристигнале во 20 век од Јужна Италија. Првично, многу италијански имигранти (најчесто мажи), таканаречени „птици на премин“, испратиле дознака назад до своите семејства во Италија и, на крајот, се вратиле во Италија; сепак, многу други имигранти на крајот останале во Соединетите Држави, создавајќи ги големите италијанско-американски заедници што постојат денес.
Во 1870 година, пред големиот бран италијански имигранти во Соединетите Држави, во Америка имаше помалку од 25.000 италијански имигранти, многу од нив северноиталијански се бегалци од војните што го придружуваа Ризоргименто - борбата за повторно обединување на Италија и независност од странска власт. која завршила во 1870 година
По обединувањето на Италија, Кралството Италија првично ја охрабрила емиграцијата за да ги намали економските притисоци во Јужна Италија. По Американската граѓанска војна, која резултираше со над половина милион убиени или ранети, работниците имигранти биле регрутирани од Италија и од други места за да го пополнат недостигот на работна сила предизвикана од војната. Во Соединетите Држави, повеќето Италијанци го започнале својот нов живот како физички работници во источните градови, рударски кампови и фарми. Италијанците се населиле главно во североисточниот дел на САД и другите индустриски градови на Средниот Запад каде што имало достапни работни места за работничката класа. Потомците на италијанските имигранти постојано се искачувале од пониска економска класа во првата и втората генерација на ниво споредливо со националниот просек до 1970 година. Италијанската заедница често се одликувала со силни врски со семејството, Католичката црква, братските организации и политичките партии.
Доба на откривање и рано населување
Италијанските морепловци и истражувачи одиграле клучна улога во истражувањето и населувањето на Америка од страна на Европејците. Џеновскиот истражувач Кристофер Колумбо заврши четири патувања преку Атлантскиот Океан за католичките монарси на Шпанија, отворајќи го патот за широко распространето европско истражување и колонизација на Америка.
Друг Италијанец, Џон Кабот, заедно со неговиот син Себастијан, го истражувале источниот брег на Северна Америка за Хенри VII во почетокот на 16 век. Во 1524 година, фирентинскиот истражувач Џовани да Верацано бил првиот Европеец кој го мапирал атлантскиот брег на денешните Соединетите Американски Држави и влегол во заливот Њујорк. Голем број италијански морепловци и истражувачи во вработувањето на Шпанија и Франција биле вклучени во истражувањето и мапирањето на нивните територии и во воспоставување населби; но тоа не доведе до постојано присуство на Италијанци во Америка. Во 1539 година, Марко да Низа ја истражувал територијата која подоцна станала државите Аризона и Ново Мексико.
Првиот Италијанец кој бил регистриран дека живеел во областа што одговара на сегашните САД бил Пјетро Чезаре Алберти, венецијански морнар кој, во 1635 година, се населил во она што на крајот ќе станело Њујорк.
Мал бран протестанти, познати како Валдензијци, кои биле од француско и северно италијанско наследство (конкретно Пиемонтези), се случил во текот на 17 век. Првите Валдензијци почнале да пристигнуваат околу 1640 година, а мнозинството доаѓало помеѓу 1654 и 1663 година Тие се распространиле низ она што тогаш се нарекуваше Нова Холандија, и она што ќе стане Њујорк, Њу Џерси и регионите на реката Долна Делавер. Вкупното американско валдензиско население кое емигрирало во Нова Холандија во моментов е непознато; сепак, холандски запис од 1671 година покажува дека само во 1656 година, Војводството Савој во близина на Торино, Италија, протерало 300 Валдензијци поради нивната протестантска вера.
Анри де Тонти (Енрико де Тонти), заедно со францускиот истражувач Рене-Роберт Кавелие, Сиер де Ла Сал, го истражуваа регионот на Големите езера. Де Тонти ја основал првата европска населба во Илиноис во 1679 година и во Арканзас во 1683 година. Со ЛаСал, тој го основаше Њу Орлеанс и беше гувернер на територијата Луизијана во следните 20 години. Неговиот брат Алфонс де Тонти (Алфонсо де Тонти), со францускиот истражувач Антоан де ла Моте Кадилак, беше ко-основач на Детроит во 1701 година и беше негов вршител на должноста колонијален гувернер 12 години.
Шпанија и Франција биле католички земји и испратиле многу мисионери да го преоброеле домородното американско население. Меѓу овие мисионери биле и бројни Италијанци. Во 1519–25, Алесандро Гералдини бил првиот католички бискуп во Америка, во Санто Доминго. Отец Франсоа-Жозеф Бресани (Франческо Џузепе Бресани) работел меѓу народите Алгонкин и Хурон во почетокот на 17 век. Југозападниот дел и Калифорнија биле истражени и мапирани од италијанскиот језуитски свештеник Еузебио Кино (Чино) кон крајот на 17 и почетокот на 18 век. Неговата статуа, нарачана од државата Аризона, е изложена во Центарот за посетители на Капитол на САД.
Семејството Талиаферо (оригинално ), за кој се верува дека има корени во Венеција, било едно од првите семејства што ја населиле Вирџинија. Куќата Вајт, историски грузиски дом изграден во Вилијамсбург, Вирџинија во 1754 година, бил дизајниран од архитектот Ричард Талиаферо за неговиот зет, американскиот основач татко Џорџ Вајт, кој се оженил со ќерката на Ричард, Елизабет Талиаферо. Постариот Талиаферо дизајнирал голем дел од колонијалниот Вилијамсбург, вклучувајќи ја палатата на гувернерот, Капитолот на колонијата Вирџинија и Претседателскиот дом на Колеџот Вилијам и Мери.
Колонијален трговец, Френсис Ферари од Џенова, бил натурализиран како државјанин на Род Ајленд во 1752 година. Тој умрел во 1753 година и во тестаментот зборува за Џенова, неговата сопственост на три брода, товар со вино и неговата сопруга Мери, која станала сопственик на една од најстарите кафулиња во Америка, трговската кафеана во Њујорк. Нејзината трговска кафе куќа се преселила низ Вол Стрит во 1772 година, задржувајќи го истото име и покровителство.
Денес, потомците на Алберти-Буртис, Талиаферо, Фонда, Реџо и други рани семејства се наоѓаат насекаде низ Соединетите држави.
Војна за независност, крајот на осумнаесеттиот и почетокот на деветнаесеттиот век
Италијанските Американци служеа во Американската револуционерна војна и како војници и како офицери. Франческо Виго им помагаше на колонијалните сили на Џорџ Роџерс Кларк за време на Американската револуционерна војна со тоа што беше еден од најистакнатите финансиери на револуцијата на границата северозапад. Подоцна, тој беше ко-основач на Универзитетот Винсенс во Индијана.
По американската независност пристигнаа бројни политички бегалци, особено: Џузепе Авезана, Алесандро Гаваци, Силвио Пелико, Федерико Конфалониери и Елеутерио Феличе Форести. Џузепе Гарибалди престојувал во Соединетите Држави во 1850–51 година. На покана на Томас Џеферсон, Карло Белини стана првиот професор по современи јазици на Колеџот Вилијам и Мери, во годините 1779-1803 година.
Во 1801 година, Филип Трајета го основал првиот национален конзерваториум за музика во Бостон, каде што, во првата половина на векот, биле активни и органистот Чарлс Нолчини и диригентот Луис Остинели Во 1805 година, Томас Џеферсон регрутирал група музичари од Сицилија за да формираат воен бенд, подоцна да стане јадрото на американскиот поморски бенд. Меѓу музичарите беше и младиот Венерандо Пулици, кој стана првиот италијански директор на бендот и служеше во оваа функција од 1816 до 1827 година Франческо Марија Скала, натурализиран американски државјанин со италијанско потекло, беше еден од најважните и највлијателните директори на американскиот поморски бенд, од 1855 до 1871 година, и беше заслужен за инструменталната организација што бендот сè уште ја одржува. Џозеф Лукеси, третиот италијански водач на американскиот поморски бенд, служел од 1844 до 1846 година. Првата оперска куќа во земјата била отворена во 1833 година во Њујорк преку напорите на Лоренцо Да Понте, поранешниот либретист на Моцарт, кој емигрирал во Америка и станал првиот професор по италијански јазик на колеџот Колумбија во 1825 година. Во овој период италијанските истражувачи продолжија да бидат активни на Запад. Во 1789–91 година, Алесандро Маласпина мапирал голем дел од западниот брег на Америка, од Кејп Хорн до Заливот на Алјаска. Во 1822–23 година, главниот регион на Мисисипи бил истражен од Џакомо Белтрами на територијата што подоцна требало да стане Минесота, која именувала округ во негова чест.
Џозеф Росати бил именуван за првиот католички бискуп на Сент Луис во 1824 година. Во 1830–64 Самуел Мазучели, мисионер и експерт за индиски јазици, им служел на европските колонисти и домородните Американци во Висконсин и Ајова 34 години, а по неговата смрт, Католичката црква го прогласила за преподобен. Отец Чарлс Константин Пајс, језуит, служел како капелан на Сенатот од 1832 до 1833 година, единствениот католички свештеник некогаш избран да служи во оваа функција.
Во 1833 година, Лоренцо Да Понте, поранешен либретист на Моцарт и натурализиран американски државјанин, ја основал првата оперска куќа во Соединетите Американски Држави, Италијанската опера во Њујорк, која била претходник на Академијата за музика во Њујорк и на Метрополитен опера во Њујорк.
Мисионерите од језуитскиот и фрањевскиот ред биле активни во многу делови на Америка. Италијанските језуити основаа бројни мисии, училишта и два колеџи на запад. Џовани Нобили го основал колеџот Санта Клара (сега универзитет Санта Клара ) во 1851 година. Академијата Свети Игнатиј (сега Универзитет во Сан Франциско ) е основана од Антони Мараски во 1855 година. Италијанските језуити, исто така, ги поставија темелите на индустријата за производство на вино која подоцна ќе процвета во Калифорнија. На исток, италијанските Францисканци основале болници, сиропиталишта, училишта и колеџот Сент Бонавентура (сега Универзитетот Св. Бонавентура ), основан од Панфило да Маглијано во 1858 година.
Во 1837 година, Џон Финизи (Финици) станал градоначалник на Аугуста, Џорџија. Семјуел Вилдс Троти од Јужна Каролина бил првиот Италијанец Американец кој служел во Конгресот на САД (делумен мандат, од 17 декември 1842 година до 3 март 1843 година).
Во 1849 година, Франческо, де Казале започнал да го објавува италијанско-американскиот весник Ехото на Италија во Њујорк, првиот од многуте што на крајот следеле. Во 1848 година, Френсис Рамачиоти, пронаоѓач и производител на жици на пијано, емигрирал во САД од Тоскана.
Граѓанската војна и крајот на 19 век
Приближно 7.000 Италијански Американци служеа во Американската граѓанска војна. Огромното мнозинство Италијанци, и од демографски и од идеолошки причини, служеа во Армијата на Унијата (вклучувајќи ги и генералите Едвард Фереро и Френсис Б. Спинола), иако некои Американци со италијанско потекло од јужните држави се бореа во Конфедеративната армија, како генералот Вилијам Б. Талиаферо (со англиско-американско и англо-италијанско потекло). Гардата на Гарибалди регрутирала доброволци за Армијата на Унијата од Италија и други европски земји за да ја формира 39-та њујоршка пешадија. Шест Италијанци Американци го добија Медалот на честа за време на војната, меѓу кои беше и полковникот Лујџи Палма ди Чеснола, кој подоцна стана првиот директор на Метрополитен музејот на уметности во Њујорк (1879-1904).
Почнувајќи од 1863 година, италијанските имигранти беа една од главните групи, заедно со Ирците, кои ја изградија Трансконтиненталната железница западно од Омаха, Небраска.
Првата прослава на Денот на Колумбо беше организирана од Италијанците во Америка во Сан Франциско во 1869 година
Заедници во САД со најмногу жители со италијанско потекло
Топ 20 американски заедници со најголем процент на луѓе кои тврдат дека имаат италијанско потекло се:
Кашик
Островот Кашик, (Kaşık Adası, буквално „Остров на лажица“; Πίτα) — еден од деветте острови што ги опфаќаат Принцевските Острови во Мраморното Море, во близина на Истанбул. Островот се наоѓа помеѓу островите Бургазада и Хејбелиада. Кашик Адаси е официјално управуван од населбата Бургазада во областа Адалар во Истанбул, Турција.
Градок - Маркови Кули
На висок рид со зарамнето плато наречен Градок има остатоци од бедем широк околу 2 м, граден од поголеми и помали приделкани камења. На југоисточниот крај на ридот се гледаат остатоци од трикорабна базилика, со димензии од 15 × 8 м, ѕидана од приделкан камен, тули и варов малтер, од која апсидата и делови од бочните ѕидови се делумно зачувани. На десетина метри југозападно од неа се гледаат остатоци од мала црквичка, градена од истиот материјал и во истата техника. По целата површина на тврдината има остатоци од градби, фрагменти од керамички садови и покривни ќерамиди.
Во југоисточниот и југозападниот дел од тврдината има остатоци од трикорабна базилика и помала црквичка, а во нивна непосредна близина и на поширокиот простор остатоци од стопански и од станбени објекти. Во јужниот и северниот кораб и во северната припрата од базиликата се најдени шест средновековни гробни конструкции.
Доцноантичките објекти припаѓаат на мала населба од IV-VI век, од која во средниот век се обновени дел од фортификацијата и сакралните, стопанските и станбените објекти. Наодите на монета од Јован I Цимискиј, неколкуте ситни примероци на бронзен накит од X–XII век, бројното присуство на фрагменти од средновековни керамички садови и предмети од ковано железо на целиот простор од возвишенијата на брдото го потврдуваат постоењето на тврдината и на дел од објектите низ средниот век.
Боливија
Боливија (Bolivia, Buliwya, Wuliwya, Volívia), или официјално Повеќенационална Држава Боливија () — независна држава во Јужна Америка. Боливија се граничи со Бразил на север и исток, со Парагвај и Аргентина на југ, со Чиле на југозапад и со Перу на запад. Главен град на државата според уставот е Сукре, а седиште на владата е Ла Пас. Државата има 37 службени јазици, а најзборувани се шпанскиот, кечуанскиот, ајмарскиот и гваранскиот јазик. Боливија има население од околу 10 милиони жители. Над 50% од населението се јужноамерикански староседелци, меѓу кои најголеми се Кечуаните, Ајмарите и Гвараните.
Пред европската колонизација на Америка, андскиот регион на Боливија бил дел од познатата Империја на Инките — најголема држава во претколумбовскиот период. Шпанската империја го освоила регионот во 16 век. За време на шпанскиот колонијален период, територијата на Боливија се нарекувала Горно Перу и била дел од Вицекралството Перу. По објавувањето на независноста во 1809 година, следувала војна која траела 16 години. По крајот на војната била основана новата република на 6 август 1825, а името го добила во чест на јужноамериканскиот револуционер Симон Боливар. Во својата историја како независна држава, Боливија се соочила со голем број политички немири, диктаторски општествени уредувања и економски проблеми.
Боливија е демократска претседателска република. Административно, државата е поделена на девет департмани. Релјефот на државата е разновиден, па така во западните предели се наоѓаат високите Анди, а во источниот дел на земјата се наоѓаат низините на Амазонија и Гран Чако. Државата е означена како „држава во развој“, со среден Индекс на човеков развој и ниво на сиромаштија од 53%. Главни стопански гранки во државата се земјоделството, шумарството, риболовството, рударството и производството на текстил, облека, обработени материјали и рафинирана нафта. Држава е богата со природни ресурси, особено со калај и литиум.
Потекло на поимот
Боливија го добила името по Симон Боливар, водач на Шпанско-американските војни за независност. Антонио Хосе де Сукре, за време на периодот пред независноста на државата, предложил територијата на Боливија која се викала Горно Перу да биде заедно со Перу и да се обединат со Обединетите покраини Рио де ла Плата, или да објави независност од Вицекралството Перу. Сукре на крај се одлучил да ја направи Боливија независна и да ја именува според Симон Боливар.
Оригиналното име на државата било „Република Боливар“. Името не било сменето во „Боливија“ сè додека Мануел Мартин Крус изјавил: „Ако од Ромул доаѓа Рим, тогаш од Боливар доаѓа Боливија“ (Si de Rómulo Roma, de Bolívar Bolivia). Името Боливија започнало почесто да се употребува и било одобрено на 3 октомври 1825.
Историја
Територијата на Боливија била населена повеќе од 2.000 години, поточно со доаѓањето на Ајмарите во регионот. Денес, Ајмарите се сметаат за наследници од цивилизацијата која се развила во Тиванаку во западна Боливија. Главниот град на Тиванаку датира од 1500 г.п.н.е. Градот првично било мало земјоделско село.
Тиванаку брзо се развил во урбан центар во периодот од 600 до 800 година и станал важна регионална сила во јужните Анди. Според раните проценки, во својот најголем подем, градот зафаќал околу 6.5 км2 и имал од 15.000 до 30.000 жители. Сепак, во скоро време, со помош на сателитски снимки се разгледувале фосилизираните „поплавени издигнати полиња“ („сука колус“) во околината на три села во Тиванаку се проценило дека земјоделските обработливи површини имале капацитет за од 285.000 до 1.482.000 жители.
Од локална сила Тиванаку преминал во моќна држава во 400 година. Државата ја проширила својата територија во Јунгас и со тоа ја донела својата култура и начин на живот во денешни Перу, Боливија и Чиле. Сепак важно е да се напомене дека државата немала целосно насилен карактер. При ширењето на својата територија, Тиванаку користела политичка итрина, создаваа колонии и склучувала трговски договори.
Елитата на Тиванаку ја зацврстила својата положба преку контролата на вишокот храна, кој бил собран од периферните области и раздадена на населението. Дополнително на тоа, елитната класа и нивната контрола на ламите станал значаен механизам за контрола на државата. Ламата се користела за транспорт на стока и таа симболизирала класна разлика меѓу елитната класа и обичниот народ. Сето ова придонело да се зголеми моќта на државата сè до 950 година. Во тој период во државата се случила драматична промена на климата.
Меѓу 1438 до 1527 година, Империјата на Инките, за време на својоата најголема територијална експанција, презела контрола врз територијата на денешна Боливија. Сепак, Инките немале контрола врз регионот за долг период бидејќи Империјата почнала да слабее. Тоа довело до полесно освојување на територијата од страна на Шпанците.
Колонијален период
Шпанското освојување на Империјата на Инките започнало во 1524 година и било завршено во 1553. Територијата денес позната како Боливија тогаш била именувана како „Горно Перу“ и била под управа на Вицекралството Лима. Локалната влада дошла од Ауденсија де Чаркас во Чукисака. Во 1545 година бил основан градот Потоси и набрзо станал голем производител на добра, и со тоа градот станал најголем град во Новиот Свет со население од над 150.000 жители.
До крајот на 16 век боливиското сребро било важен извор на приход на Шпанската империја. Месното население служело како работна сила, а Шпанците го презеле системот на општествено служење од Инките познато како мита. Во март 1782 година, Тупак Катари го организирал месното население во револт, кога бил опколен Ла Пас. Во бунтот 20.000 лица го загубиле животот. Како што шпанската власт слабеела поради војните со Наполеон, незадоволството на месното население се зголемувало.
Независност и Конфедерациска војна
Боливиската војна за независност започнала во градот Сукре во 1809 година со Револуцијата во Чукисака. Сукре тогаш се викал Чукисака и од таму доаѓа името на револуцијата. Револуцијата довела до создавање на влада создадена од воена хунта. Револуцијата во Чукисака била проследена со Револуцијата во Ла Пас, за време на која Боливија ја прогласила својата независност. Двете боливиски револуции биле краткотрајни и биле поразени од шпанските власти, но следната година Шпанско-американските војни за независност го зафатиле целиот континент. Боливија била ослободувана и повторно окупирана неколкупати за време на војната меѓу ројалистите и патриотите. Од Буенос Аирес биле испратени три воени походи и сите биле поразени. Боливија конечно се ослободила од ројалистите под водство на Антонио Хосе де Сукре. Сукре предводел воен поход од северот и ја поддржал воената операција на Симон Боливар. По 16 години водење војна, новата република била прогласена на 6 август 1825 година и била именувана во чест на Симон Боливар.
Во 1835 година, Боливија, под водство на маршал Андрес де Санта Крус, навлегла во Перу за да го воспостави повторно на власт генералот Луис Хосе де Орбегосо. Перу и Боливија ја создале Перуанско-боливиската Конфедерација, каде Санта Крус бил прогласен за „врховен заштитник“. Создавањето на Конфедерацијата не била добредојдена од соседите, особено Чиле и Аргенина, бидејќи сметале дека таквата држава би била мошне моќна. По тензиите кои настанале меѓу конфедерацијата и Чиле, Чиле ѝ објавил војна на 28 декември 1836 година. Аргентина станала сојузник на Чиле и таа ѝ објавила војна на конфедерацијата на 9 мај 1837 година. Перуанско-боливиските сили забележале неколку значајни победи за време на Конфедерациската војна, меѓу кои поразот на аргентинското проширување и поразот на чилеанското проширување на териториите во Паукарпата во близина на Арекипа.
За време на битките во Арекипа, чилеанските и перуанските војници се предале и безусловно го потпишале Договорот од Паукарпата. Според договорот, Чиле требало да се повлече од Перу и Боливија, да ги врати заробените конфедерациски бродови, да се нормализираат економските односи и Конфедерацијата да го исплати перуанскиот долг на Чиле. Народот во Чиле не се согласил со овој договор и владата била приморана да го отфрли. Чиле организирал втор напад на Конфедерацијата и ја поразил во Битката кај Јунгај. По поразот, Санта Крус дал отставка и пребегнал во азил во Еквадор, а Конфедерацијата се распаднала.
По независноста на Перу, претседателот Агустин Гамара ја нападнал Боливија. Перунската армија била поразена во Битката кај Ингави на 20 ноември 1841 година кога Гамара бил убиен. Боливиската војска под раководство на Хосе Баливијан организирала контра напад и бил заземен градот Арика. Двете држави потпишале мировен договор во 1842 година.
Економска нестабилност и Тихоокеанска војна
Во 19 век во Боливија имало политичка и економска нестабилност што довело до слабеење на државата. Од 1879 до 1883 година Боливија водела војна со Чиле која е позната како Тихоокеанска војна. Како резултат на војната, Боливија го изгубила своето крајбрежје и пристапот до Тихиот Океан. Боливискиот крајбрежен департман Литорал потпаднал под чилеанска контрола.
Уште од независноста, Боливија загубила половина од првичната територија преку војни и внатрешни немири. Боливија ја загубила контролата на денешната сојузна држаба Акре во Бразил за време на Војната во Акре. Месното население на Акре имало неколку значајни победи за време на оваа војна, но кога увиделе дека има опасност од избувнување голема војна во која би се вклучила сета војска на Бразил, буното се стишил и се потпишал Договорот од Петрополис во 1903 година. Со договорот Боливија ја изгубила оваа територија.
Во доцниот 19 век се зголемила светската цена на златото и Боливија се стекнала со просперитетен и политички стабилен период. За време на раниот 20 век, трговијата со калај ја заменила трговијата со злато.
Условите за живот на локалното населени биле лоши. Населението немало пристап до образование и работеле во лоши услови. Во тој период Боливија загубила од Парагвај во Војната во Чако во 1932 до 1935 година. Со тоа, Боливија ја загубила својата контрола на голем дел од територијата на Гран Чако.
Географија
Боливија се наоѓа во централниот регион на Јужна Америка. Со своите 1.098.580 км2, Боливија е 28 најголема држава во светот. Територијата на државата се протега од централните предели на Андите на запад па сè до Амазонија и Гран Чако на исток. Боливија нема излез на море, а копнено се граничи со Бразил на север и исток, со Парагвај и Аргентина на југ, со Чиле на југозапад и со Перу на запад.
Територијата на Боливија е составена од различен вид релјефни формации и климатски одлики. Државата има голем степен на биолошка разновидност, кој е еден од најголемите во светот. Покрај тоа, во Боливија има неколку еколошки региони, како што се на пример Алтиплано и Чикитанија. Алтиплано е составен од тропски прашуми и суводолици, а Чикитанија е составена од тропски савани. Разновидноста се забележува во надморската височина на земјата, каде највисокиот врв Невадо Сахама има 6.542 метри, а најниската точка е покрај реката Парагвај и има 70 метри надморска височина.
Географски региони
Боливија може да се подели на три географски региони:
Хидрографија
Реките на Боливија се поделени на три речни басени, кои пак се дел од двата речни слика, атлантски и тихоокеански.
Граници
На север и исток Боливија граничи со Бразил, на исток и југоисток со Парагвај, на југ со Аргентина, на југозапад со Чиле и на запад со Перу. Вкупниот граничен појас на државата е 6.834 километри.
Крајбрежје
За време на Тихоокеанската војна, Боливија го загубила своето тихоокеанско крајбрежје, кое го сочинувал департманот Литорал, а денес е дел од северно Чиле. Историски, тврдењата дека крајбрежјето е сè уште нејзино е дел од боливиската државна политика. Според боливиските тврдења, крајбрежјето и морската територија треба да е под боливиска контрола. Според уставот од 2009 година, Боливија има право на овој регион и контролата врз истиот, и цел на државата е да се реши овој проблем по мирен пат.
Уште од основањето на ООН во 1945 година, Боливија побарала од Генералното собрание да го разгледа предлогот за воспоставување боливиска контрола врз поранешниот депатман Литорал. Ова прашање било предложено и во Организација на американските држави. Организацијата во 1979 година усвоила резолуција според која боливискиот проблем е хемисферски.
Градови
Уставно, главен град на Боливија е Сукре, но администрацијата на владата е во Ла Пас. Најголем град во државата е Санта Крус де ла Сиера.
Биолошка разновидност
Боливија е една од државите за кои се смета дека имаат огромна биолошка разновидност. Државата располага со голема разновисност во поглед на растителниот и животински свет, како и во поглед на екосистемите.
Различното ниво на надморска височина ѝ овозможува на земјата да има голема биолошка разновидност. Државата има 4 вида биоми, 32 еколошки региони и 199 екосистеми. На својата територија Боливија има неколку природни парка, како што се Националниот парк Ноел Кемф, Националниот парк Мадиди, Националниот парк Тунари и Националниот резерват за андска фауна Едуардо Авароа.
Биолошката разновидност на Боливија може да се подели на две групи:
Демографија
Боливија е дом на повеќе староседелски американски народи. Денес се проценува дека најголеми етнички групи во државата се Кечуаните кои сочинуваат околу 30% од населението и Ајмарите кои сочинуваат 25% од населението. Во државата живеат околу 2,5 милиони Кечуани, 2 милиони Ајмари, 180.000 Чикитани и 125.000 Гварани. Околу 55% од вкупното население на државата се староседелски народи, 30% се местици и 15% од населението се белци.
Белото население на државата е составено од семејства од немешано шпанско потекло, кои се потомци на шпанските колинизатори. Од независноста на државата, ова население ја сочинувало аристократската класа на Боливија. Покрај белците со шпанско потекло, во државата има белци од германско, италијанско, баскиско, хрватско, руско, полско и останато европско потекло. Сите овие се потомци на европско дојденци во Боливија. Во источна Боливија има околу 40.000 жители кои зборуваат германски.
Боливијците со африканско потекло сочинуваат 0.5% од вкупното население. Црномурестите жители се потомци на африканско робови кои биле носени во Бразил. Тие воглавно живеат во регионот Јунгас и во департманот Ла Пас. Во Санта Крус де ла Сиера има и одреден број азиско население
Боливија е една од најслабо развиените држави во Јужна Америка. Скоро две третини од населението живее во сиромаштија и голем број од ова население се занимава со земјоделство. Густината на населението во државата е проценето на еден жител на километар квадратен во југоисточните делови, во централните делови десет жители на километар квадратен. Според податоците до 2006 година, населението на државата се зголемува за 1.45% годишно. Според проценките за 2010 година, Боливија има 10.907.778 жители
Етнички групи
Денес се проценува дека околу 30% од населението се луѓе кои зборуваат кечуански јазик, а 25% зборуваат на ајмарски јазик. Најголема етничка староседелска група се Кечуаните, кои се околу 2,5 милиони, па следуваат Ајмарите со околу 2 милиони, па Чикитаните со 180.000 и Гвараните со околу 125.000 жители. Сите староседелски народи сочинуваат околу 55 % од населението, 30 % се местици и 15 % се белци.
Религија
Најголем број од боливиското население се Католици. Сепак, протестантството и традиционалната релгија на Инките се шират доста брзо низ земјата. Според едно истражување од 2001 година создадено од Националниот статистички институт, 78% од населението се Католици, 16% се Протестанти и 3% се следбеници на останатите христијански цркви. Според мрежното место „adherents.com“, 3.25% од населението се Бахаисти што е најголем број Бахаисти во една земја на континентална територија. Во државата има мал број Муслимани кои се потомци на арапски доселеници и тие сочинуваат околу 2.000 жители. Во државата има и мал број Евреи. Боливија е секуларна држава и нема официјална религија.
Јазик
Службени јазици во државата се шпанскиот (боливиски дијалект), кечуанскиот, ајмарскиот и останати 34 староседелски јазици. Шпанскиот јазик го зборуваат 60.7% од населението, кечуанскиот го зборуваат 21.2% од населението и ајмарскиот јазик го зборуваат 14.6% од населението. Според Националниот институт за статистика од 2007, 28,1% од населението на Боливија зборува како мајчин јазик еден од староседелските јазици. Оваа бројка се зголемила на 29,4% во 2008 година.
Околу 90% од децата посетуваат основно образование, но понекогаш за краток период. Сè до 2001 писменоста во државата била ниска во голем број рурални области, но според податоците на ЦИА, писменоста во државата е 87%, што е слично со Бразил, но под просекот на Јужна Америка. Како и да е, во 2008 година имало кампања за писменоста во државата со слоганот „Да јас можам“ и Боливија била прогласена за земја без неписменост според стандардите на УНЕСКО.
Според уставот од 2009 година, службени јазици во Боливија се: шпански јазик, ајмарски јазик, араонајски јазик, баурејски јазик, чикитански јазик, каничански јазик, кавинењски јазик, кајувавски јазик, чакопски јазик, чимански јазик, есе-еханки јазик, гварански јазик, гварасувејски јазик, гварајуански јазик, итонамајски јазик, лекоански јазик, калавајски јазик, мачинерски јазик, рејесански јазик, мохењо-тринитарио, мохењо-игнасијано, морејски јазик, мосетенски јазик, мовимајски јазик, пакаварски јазик, пукински јазик, кечуански јазик, сирионски јазик, такански јазик, тапиетејски јазик, торомонски јазик, уруански јазик, венајечки јазик, јаминавски јазик, јукиски јазик, јуракарејски јазик и ајореојански јазик
Здравство
Според прогнозите за 2006, животниот век на луѓето бил 64 години за мажи и 67 години за жени. Според истражувањето на Програмата за развој на ООН и УНИЦЕФ, над 230 бебиња умирале дневно поради недостаток на соодветна медицинска грижа. Мнозинството од населението нема здравствено осигурување. Значаен дел од боливиското население нема пристап до соодветна медицинска грижа.
Политички систем
Боливија била владеена со демократски избрани влади уште од 1982 година, кога се прекинале долгите државни удари. Предавањето на власта по мирен и демократски начин било започнато од Ернан Силес Зуазо и Виктор Пас Естенсоро. Повеќепартискиот демократски систем на државата бил испреплетен од различен број политички партии во минатото, но сепак доминирале Револуционерното националистичко движење, Национална демократска акција и Револуционерно лево движење од 1985 до 2005 година. Ево Моралес бил прв староседелски претседател на државата и тој е на чело на моментално владеачкото Движење за социјализам - политички инструмент за независност на народот. Оваа политичка партија била победничка на изборите во 2005 и 2009 година.
Сегашниот устав на Боливија бил усвоен во 2009 година и овозможува балансирање на извршната, законодавната, судската власт и изборната комија, како и одреден број автономии. Традиционално силната извршна власт тежнее да го надвладее Националниот конгрес, чија улога е ограничена на дебатирање и усвојување законски регулативи зададени од извршната власт. Судската власт се состои од Врховен суд и департманските и пониски судови. Судовите во Боливија се соочуваат со корупција и неефикасност. Уставот од 1994 година се обидел да изврши реформи во судската власт, а воедно и да ги децентрализира департманите, општините и староседелските територии.
Главен град
Според уставот на државата, главен град на Боливија е Сукре. Ла Пас е седиште на владата и поради тоа често се смета за „де факто“ главен град. Името на Сукре пред независноста било „Ла Плата“ и бил прогласен како транзициски главен град на новата независна држава Горно Перу (денес Боливија) на 1 јули 1826 година. На 12 јули 1839 година, претседателот Хосе Мигел де Веласко донел закон со кој градот се прогласил за главен град на државата и го сменил името во чест на револуционерот Антонио Хосе де Сукре. На почетокот на 20 век, боливиската влада била префрлена од Сукре во Ла Паз, поради изолираноста на Сукре од економската активност на државата по падот на индустријата за сребро во Потоси.
Уставот од 2009 година го именува Сукре како главен град на Боливија и Ла Паз не се споменува во текстот. Сепак, претседателската палата се наоѓа во Ла Паз, како и Националниот конгрес на Боливија.
Извршна власт
Извршната власт на Боливија е во рацете на претседателот, потпретседателот и министерствата, кои моментално (2012) се 20 на број. Претседателот на државата се избира на избори за мандат од пет години и негово седиште е претседателската палата, која неформално се нарекува „изгорена палата“ (Palacio Quemado).
Законодавна власт
Повеќенационалното законодавно собрание, или „национален конгрес“, е дводомен парламент. Претставничкиот дом (Cámara de Diputados) има 130 членови кои се избираат за мандат од пет години. Сенатот, или Сенаторски дом, (Cámara de Senadores) има 36 членови. Секој департман има по четири сенатори и се избираат за мандат од пет години. Собранието се наоѓа во Ла Паз на Плаза Мурилјо. Потпретседателот на државата функционира како шеф на дводомниот парламент.
Судска власт
Судската власт на Боливија е составена од Врховниот суд, Уставниот суд, Судскиот совет, Земјоделскиот и еколошки суд, окружни и пониски судови.
Отоманска еребија
Отоманската еребија (Erebia ottomana) е мала пеперутка од видот на шарени пеперутки. Живее на Балканот, Мала Азија и Кавказот.
Боливија
Изборна комисија
Изборната комисија е независно владино тело која го заменила Националниот изборен суд на Боливија во 2010 година. Комисијата се состои од врховен изборен суд, девет департмански изборни судови, изборни судии, анонимно избрана порота и изборни нотари. Претседател (2012) на врховниот изборен суд е Вилфредо Овандо. Првите избори на комисијата биле во октомври 2011.
Отоманска еребија
Опис
Отоманската еребија е во основа темнокафена на горната страна на крилјата. Покрај самите рабови на крилјата има портокалови дамки, во кои има црни точки со бели зеници. Големината и бројот на точките варира. Во средишниот дел на крилјата има нијанси на зеленкасто-сива боја. Живее на Балканот и Ерменија..
Боливија
Воени сили
Воените сили на Боливија се составени од три дела: армија, морнарица и воздухопловство. Волонтерското служење војска во државата може да се изврши со наполнети 18 години, но кога бројот на војници е мал, државата ги регрутира сите со наполнети 14 години. Воениот рок во Боливија е 12 месеци. Боливиската влада годишно троши 130 милиони американски долари за својата одбрана.
Боливиската армија има околу 31.500 војници. Војската има 6 воени региони, и таа е организирана во десет дивизии. Иако Боливија е без излез на море, сепак државата одлучила да ја зачува морнарицата. Боливиските морнарички сили се составени од околу 5.000 војници. Воздухопловните сили на Боливија имаат девет воздухопловни бази: Ла Паз, Кочабамба, Санта Крус де ла Сиера, Пуерто Суарез, Тариха, Вилјамонтес, Кобиха, Рибералта и Роборе.
Административна поделба
Боливија е поделена на девет департмани, кои пак се поделени на 112 покраини, 339 општини и земји на староседелските заедници.
Стопанство
Боливија е една од најсиромашните и најслабо развиените држави во Латинска Америка, иако е богата со природни ресурси. Бруто-домашниот производ за 2002 бил 7.9 милијарди американски долари. Економскиот раст на Боливија бил околу 2.5% годишно а инфлацијата била меѓу 3% и 4% во 2002. Според Индексот на економска слобода за 2010 година, Боливија била означена како „репресирана“. Сепак, иако со серија политички препреки, администрацијата на Моралес потикнала економски развој како што бил постигнат во изминатите 30 години. Економскиот развој бил проследен со намалување на нееднаквоста во државата.
Сегашната економска ситуација на Боливија останува матна, најмногу поради фактори кои се случиле во изминатите 30 години. Првиот удар за боливиската економија бил драстичниот пад на цената на калајот во раните 1980-ти. Со падот на цената на калајот бил погоден главниот извор на приход на државата и една од главните индустриско-рударски гранки во државата. Вториот поголем економски удар бил при крајот на Студената војна во доцните 1980-ти, која економската помош за државата од западните земји била повлечена.
Уште од 1985 година, владата на Боливија имплементирала програма за макроекономска стабилизација и структурални реформи сè со цел одржување на стабилноста на цената, создавање услови за економски развој и намалување на недостатокот. Главните реформи за царинските услуги во последните години значително ја подобриле транспарентноста во овој сегмент. Паралелни законодавни реформи создале политика на пазарот, што довело до зголемување на приватните инвестиции. Странските инвеститори имаат национален третман и странскиот капитал скоро и да нема ограничувања во државата.
Боливија, според резервите за природен гас, е на второто место во Јужна Америка. Владата на Боливија има склучено долгорочен договор за продажба на гасот со Бразил, односно до 2019 година.