cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Флуорирање на водата
Ефикасност
Систематски преглед од 2000 година открил дека флуоридацијата на водата статистички била поврзана со зголемениот број на деца со кариес (средната вредност била 14,6%, опсег – 5 до 64%), и со зголемување на расипани, извадени и пломбирани млечни заби (растот на средната вредност била 2,25 заби, просекот 0,5 – 4,4 заби), што приближно е еднакво на заштитата од кариес од 40%. Ефектот од флуоридацијата на водата бил очигледен дури и со присуството на флуориди од други извори како што е пастата за заби. Испитувањето покажало дека доказот не бил многу квалитетен; многу студии не се обиделе да ги намалат ефектите од експериментирањата, контролите за уништувачки фактори, извештаите за мерки за промена или употреба на соодветни анализи. Иако, не беа видливи поголеми разлики меѓу природната и вештачката флуоридација, доказот не бил соодветен за да се добие заклучок за какви било разлики. Флуоридите, исто така, штитат од кариес и кај возрасните. Меѓутоа, постојат само неколку студии кај возрасните, а моделот на студиите кај возрасните за флуоридација на водата е со послаб квалитет како кај студиите за самостојна или клиничка употреба на флуориди. Мета-анализа од 2007 година открила дека флуоридацијата на водата спречува дури 27% од кариесот кај возрасните (95% интервал на доверливост (ЦИ 19-34%), во врска со ист дел како кај спречувањето со изложувањето на каков било метод на внесување флуориди (29% просек, 95% ЦИ: 16-42%). Систематски преглед од 2002 година открил цврст доказ дека флуоридацијата на водата е ефикасна за намалување на расипаните заби во општествата.
Во повеќето европски земји појавата на кариесот значително опаднала без употреба на флуоридација на водата. На пример, во Финска и Германија, нивоата на расипани заби останале стабилни или продолжиле да опаѓаат по запирањето на флуоридацијата на водата. Флуоридацијата можеби е пооправдана во САД, бидејќи за разлика од повеќето европски земји, во САД не постои дентална грижа во училиштата, многу деца не посетуваат стоматолог редовно, а за многу деца во САД] флуоридираната вода е главниот извор за флуориди. Ефикасноста на флуоридацијата на [[водата може да варира во зависност од околностите, како и од тоа дали превентивната дентална грижа е бесплатна.
Безбедност
Флуоридацијата има мал ефект на ризик од фрактура на коските (кршење на коските). Таа може да резултира со сосем мал ризик од кршење отколку со прекумерно високи степени на флуоридација или без флуоридација. Не постои јасна поврзаност меѓу флуоридацијата и ракот или смртни случаи како последица од рак, како и за ракот воопшто, а особено за ракот на коските и остеосарком. Нема доволно докази за други несакани дејства за да се добие убедлив заклучок. Стравот дека водата е флуориdирана може да има психолошко влијание со многу различни симптоми, без обѕир на тоа дали водата воопшто е флуоридирана.
Флуоридите во водата можат природно да се појават во количини над препорачливите нивоа, кои можат да имаат неколку долгорочни негативни дејства, како и силна дентална флуороза, скелетна флуороза и ослабени коски. Светската здравствена организација препорачува максимално количество флуориди од 1,5 мг/л, ниво на кое би се минимализирала појавата на флуороза.
Во ретки случаи несоодветното флуоридирање на водата може да резултира со преголема флуоридација, која причинува акутно труење со флуориди, со симптоми кои вклучуваат гадење, повраќање и дијареја. Меѓу 1991 и 1998 година биле пријавени три вакви труења во САД како последица од концентрација на флуориди дури од 220 мг/л, а во 1992 година во Алјаска 262 луѓе се разболеле и еден починал.
Исто така, се истражувал ефектот на флуоридацијата на водата на околината и не се установени несакани дејства. Истражувањата вклучиле флуоридни концентрации во подземни води, реки, ливади, градини, растенија; внесување растенија растени во флуоридирана вода или пак во воздухот.
Алтернативи
Други терапии со флуориди се исто така ефикасни за заштита од расипување на забот, меѓу кои спаѓаат флуоридна паста за заби, средства за плакнење уста, гел и лак, и флуоридација на солта и млекото. Денталните залевачи (силанти) се исто така ефикасни, со проценет степен на заштита од кариес од 33 % до 86 %, зависно од староста на залевачот и видот на студијата.
Флуоридната паста за заби е најупотребувана и строго оценето лечење со флуориди. Нејзиното воведување во раните 1970-ти се смета за главната причина за намалувањето на расипувањето на забите во земјите во развој, а таа паста за заби е единствениот фактор во земјите каде опаѓа расипувањето на забите. Пастата за заби е единствената постоечка стратегија во повеќето сиромашни држави. Меѓутоа, тоа зависи од однесувањето на поединецот или семејството, а нејзината употреба спаѓа во помалку привилегираните, бидејќи во сиромашните земји луѓето не можат да си ја купат. Флуоридната паста за заби заштитува околу 25 % од појава на кариес кај младите трајни заби, а нејзината ефикасност се подобрува доколку се употребува повисока концентрација на флуориди или доколку се контролира миењето на забите. Флуоридните средства за плакнење уста и гелот се исто толку ефикасни како и флуоридната паста за заби. Флуоридниот лак заштитува околу 45 % од појава на кариес. Споредено со тоа, миењето заби со нефлуоридна паста за заби има мала ефикасност против кариесот.
Ефикасноста на флуоридираната сол е скоро иста како флуоридираната вода, доколку поголемиот дел од солта за јадење е флуоридирана. Флуоридираната сол ја опфаќа потрошувачката на сол во домаќинствата, во оброците во училиштата и големите кујни и во лебот. На пример, Јамајка има само еден производител на сол, но сложен јавен систем за водоснабдување. Флуоридирањете на солта започнала во 1987 година и достигнала значаен пад на појавата на кариес. Исто така и во Колумбија и швајцарскиот кантон Во (fran. Canton de Vaud) се применува општата флуоридација на солта. Во Франција и Германија флуоридираната сол има широка примена во домаќинствата, но исто така достапна е и нефлуоридирана сол за на потрошувачите да им се даде избор за флуориди. Концентрациите на флуориди во солта се движат од 90 до 350 мг/кг, а студиите предложуваат максимални концентрации од околу 250 мг/кг. Во Македонија се вовело флуоридизираното млеко во градинките.
Во некои делови на Бугарија, Чиле, Перу, Русија, Тајланд и Обединетото Кралство се применува флуоридација на млекото од страна на Фондацијата Бороу. Зависно од областа, флуоридите се додаваат во млеко, млеко во прав или во јогурт. На пример, флуоридацијата на млекото во прав се применува во руралните област во Чиле, кадешто флуоридацијата на водата технички не е изводлива. Овие планови се насочени кон децата, а не се наменети ниту пак проценети за возрасните. Систематски преглед од 2005 година откриле недоволен број докази за да се поддржи работата, но исто така заклучиле дека студиите наведуваат дека учениците, а особено нивните постојани заби имаат придобивки од флуорираното млеко. Други здравствени стратегии за контрола на расипувањето на забите, како што се образование за промена на однесувањето и исхраната, не даle впечатливи резултати. Иако флуоридите се единственото средство, кое го контролира степенот на кој се развива кариес, предложено е дека со додавање на калциум во водата уште повеќе ќе се намали појавата на кариес. Други средства за заштита од расипување на забите вклучуваат антибактериски средства, како на пример хлорхексидин и замени за шеќер како што е ксилитол. Ако гумата за џвакање засладена со ксилитол не е премногу скапа, се препорачува како додаток на флуориди и други вообичаени лекувања. Двата предложени пристапи, терапија за замена на бактерии (пробиотика) и вакцина против кариес, со тоа што бараат само минимална согласност од пациентите, би ја имале истата предност како и флуоридацијата на водата, но не е докажано дека се безбедни и делотворни. Други експериментални пристапи вклучуваат флуоридиран шеќер, полифенол и казеин фосфопептид-аморфни калциум фосфатни нанокомплекси.
Во 2007 година од испитување спроведено во Австралија се заклучило дека флуоридацијата на водата е најефикасниот и општествено најнепристрасен начин сите заедници да се изложат на дејствата на флуоридите за заштита од кариес. Во 2002 година, испитување во САД проценило дека залевачите го намалуваат кариесот за околу 60 %, во споредба со флуоридите, кои пак го намалуваат за 18-50 %. Во 2007 година, испитување во Италија навело дека можеби не е потребна флуоридација на водата, особено во индустриските земји, каде кариесот станал ретка појава и заклучиле дека на светско ниво пастата за заби и другите актуелни флуориди нудат најдобар начин за заштита од кариес. Испитување на Светската здравствена организација од 2004 година утврдило дека флуоридацијата на водата, ако е културно прифатлива и технички изводлива, има значителни предности во заштитата од расипување на забите, особено за подгрупите со висок ризик.
Економија
Трошоците за флуоридација просечно изнесуваат 0,94 долари по глава на жител годишно (опсег: 0,22-9,95 долари; сите трошоци во овој параграф се однесуваат за САД и валута на доларот од 2010 година, прилагоден на инфлација од претходни проценки ). Поголемите системи за вода имаат помали трошоци по глава на жител, а врз трошокот исто така влијаат бројни внесувања на флуориди во водоводниот систем, видот на потрошувачи и опремата за контрола, флуоридните хемиски соединенија и нивниот пренос и чување, како и вештината на вработените. Во богатите држави трошокот за флуоридација на солта исто така е безначаен; додека за државите во развој додавањето на флуоридни додатоци може да е премногу скапо. Како споредба, флуоридната паста за заби чини 8-16 долари годишно по човек, кај луѓето кои од други причини ги четкаат забите граничниот трошок е нула, а денталното чистење и нанесување на флуориден лак или гел чини 86 долари годишно по човек. Ако го земеме предвид најлошиот случај, со најниска ефикасност и највисоки работни трошоци за малите градови, флуоридацијата чини 14-22 долари по зачувана површина на забот од расипување, што е помалку од проценетите 85 долари за поправање на површината на забот и проценетите 144 долари во просек одбиени доживотни трошоци за расипаната површина, што го вклучува трошокот за одржување на поправената површина на забот. Не е познато колку во индустриските држави е потрошено за лекување на денталната флуороза, која настанува од флуоридите со голтање на пастата за заби.
Иако, работилница од 1989 година за нето трошоци за заштита од кариес донела заклучок дека флуоридацијата на водата е една од малкуте здравствени мерки кои повеќе штедат пари отколку што трошат, направено е мало висококвалитетно истражување за нето трошоците, кај кое биле ретки цврстите факти. Денталните залевачи се рентабилни само кога се нанесуваат кај високо ризични деца и заби. Истражување на САД од 2002 година проценло дека во просек, полнењето на првите трајни катници заштедува кога расипуваат побрзо од 0,47 површини по човек годишно додека пак флуоридацијата на водата заштедува кога вкупната опфатност со кариес надминува 0,06 површини по човек годишно. Во САД, за намалување на расипувањето на забите кај децата флуоридацијата на водата е порентабилна отколку другите методи, а според испитување од 2008 година флуоридацијата на водата во многу држави е најдобрата алатка за борба против кариесот, особено кај сиромашните групи.
Податоците на САД од 1974-1992 година покажуваат дека кога во заедницата се вовела флуоридацијата на водата бројот на вработени по стоматолошка ординација и бројот на стоматолошки ординации значително се намалиле. Податоците наведуваат дека некои стоматолози на тоа одговориле со преселување во нефлуоридираните области и со специјализирање. Децата во САД родени од 1957 до 1964 година кои пораснале во флуоридирани области како возрасни заработувале многу повеќе отколку децата кои не живееле во такви области. Овој ефект е најголем меѓу девојчињата од посиромашни семејства, во согласност со хипотезата дека ефектот е резултат на дискриминацијата на потрошувачот и работодавачот во корист на жените со физички попривлечни заби.
Етика и политика
Како вакцинацијата и зајакнувањето на исхраната, така и флуоридацијата прикажува конфликт меѓу добивките за општото добро и кршењето на правата на поединецот. Флуоридацијата може да се сфати како кршење на етички или правни прописи кои спречуваат медицинско лечење без медицински надзор или согласност кои спречуваат управување на недозволени медицински супстанции. Исто така може да се сфати како јавно посредување да се копираат добивките на природно флуоридираната вода со цел луѓето да се ослободат од забоболката и денталното работење, а најголема добивка ќе имаат тие коишто се најмалку способни да си помогнат и каде би било неетички да се одложи такво лекување.
Националните и меѓународните здравствени организации и стоматолошки здруженија низ светот ја потврдиле безбедноста и ефикасноста на флуоридираната вода. Центрите за контрола на болести и заштита флуоридацијата на водата ја навеле како едно од десетте најдобри достигнувања во здравството на 20 век заедно со вакцинацијата, планирањето семејство, препознавањето на опасностите од пушењето и други достигнувања. Други организации кои ја прифаќаат флуоридацијата се Светската здравствена организација, Општа хирургија САД, Американската здравствена асоцијација, Европската академија за детска стоматологија и националните стоматолошки здруженија на Австралија, Канада и САД.
Освен поддршка од здрвавствените организации и тела, напорите за воведување на флуоридацијата на водата наишле на голем отпор секогаш кога се предлагале. Уште од почетокот на флуоридацијата, поборниците барале научен оптимизам и верба во експертите, додека пак противниците наведувале на недоверба во експертите и неволји за медицината и науката. Споровите вклучуваат препирки во врска со добивките од флуоридацијата и моќта на доказите за овие добивки, тешкотиите за препознавање на штетите, правни прашања за тоа дали флуоридацијата на водата е медицина и етиката на масовна интервенција. Американските противници на флуоридацијата го охрабриле извештајот на Националниот совет за истражување од 2006 година во врска со опасностите од водата со природно висок степен на флуоридација. Во извештајот се препорачувло намалување на минималната граница на флуориди во водата за пиење во САД од 4 мг/л. Акциите на противниците вклучуваат статии во весници, радиопрограми и јавни дискусии. Новинарите често се послабо опремени за објаснување на научните прашања и се мотивирани да прикажуваат спорови без обѕир на научните вредности. Мрежните страници, кои јавноста сè повеќе ги употребува за добивање информации за здравјето, содржат широк спектар материјали во врска со флуоридирањето кои се движат од фактички до лажни, со несразмерен процент наспроти флуоридирањето. Литературата која е против флуоридирањето, изложувањето на флуориди го поврзува со широк спектар ефекти, во кои ги вклучува и СИДА, алергија, алцхајмерова болест, артритис, рак и низок коефициент на интелигенција како и болести на системот за варење храна, бубрезите, епифизата и штитната жлезда.
Чести се теориите на заговори, кои опфаќаат флуоридирање и содржат тврдења дека флуоридирањето е поттикнато поради бранење од парничење на програмата на САД за атомска бомба, дека (како што е славно исмеано во филмот Д-р Стреинџлов) тоа е дел од планот на Комунистите и Новиот светски поредок за завладување со светот, дека иницијатор е германско хемиско претпријатие кое има цел да ги направи луѓето покорни на властите, дека зад кулисите флуоридирањето го поттикнува слатката храна или фосфатното ѓубриво или индустриите за алуминиум или дека е димна завеса за да се скрие неуспехот да се обезбеди стоматолошко лекување на сиромашните. Една таква теорија е дека флуоридирањето било измама на односите со јавноста спонзорирана од флуоридните загадувачи како производителот на алуминиум Алкоа и проектот Менхетен, со индустријалците Ендру Мелон и истражувачот од Институтот Мелон, Џералд Џ. Кокс, Лабораторијата Кетеринг од Универзитетот од Синсинети] управникот на Федералната безбедносна агенција, Оскар Р. Ивинг и стратегот за односи со јавноста Едвард Береис. Одредени докази против флуоридирањето се менуваат во духот на времето.
Противниците на флуоридирањето се некои истражувачи, професионалци од областа на стоматологијата и медицината, лекарите кои се занимаваат со алтернативна медицина како што се, на пример, хиропрактичари и ентузијастите за здрава исхрана; неколку религиозни противници, најчесто христијанските научници во САД повремено групи потрошувачи и тие што се грижат за природата. Организирани политички противници доаѓаат од десничарските групи како Општеството Џон Бирч, а од неодамна и од левичарските групи како Зелените партии во Обединетото Кралство и Нов Зеланд. Многумина не знаат дека целта на флуоридирањето е да штити од расипување на забите или дека природната или амбалажираната вода може да содржи флуориди, поради тоа што општата јавност нема одредено мислење за флуоридирањето. Дебатата може да отслика спор меѓу две релативно мали групи лобисти за и против флуоридирањето. Анкета од 2009 година на Австралијанците открила дека 70% го поддржуваа, а 15% биле против флуоридирањето. Противниците потенцирале на факторите како на пример „нејасни придобивки“. Студија од 2003 година на целни групи од 16 европски држави открила дека мнозинството членови од целните групи во најголем број држави биле против флуоридирањето, во кои спаѓаат Франција, Германија и Обединетото Кралство. Студија од 1999 година во Шефилд, Обединето Кралство открила дека иако мнозинството од 62% го поттикнуваа флуоридирањето во градот, противниците, коишто изнесуваа 31%, својот став го изразувале пожестоко отколку тие кои го поддржувале. Извештај на советот на биоетичари од 2007 година утврдил дека најсоодветен начин да се одлучи дали ќе се флуоридира или нема е преку локални и регионални демократски постапки. Секоја година во САД поддржувачите и противниците на флуоридирањето се соочуваат на референдуми или други јавни постапки за носење одлуки. Во најголем случај се одбива флуоридирање. Во САД флуоридирањето најчесто се одбива кога одлука се носи преку јавен референдум, а во Европа најголем број одлуки против флуоридирањето се донеле административно. Ниту една страна на спорот не ослабува ниту пак сака да отстапи.
Употреба низ светот
[[Image:Fluoridated-water-extent-world.svg|300px|thumb|Употреба на флуоридирана вода во светот:
]]
Науката и практиката за флуоридирање на водата преовладуваат во Америка. Флуоридирањето во многу држави и територии надвор од САД, во кои спаѓаат Аргентина, Австралија, Бразил, Канада, Чиле, Колумбија, Хонгконг, Ирска, Израел, Кореја, Малезија, Нов Зеланд, Филипините, Сингапур, Шпанија, Обединетото Кралство и Виетнам, воведено е во различни степени. 12 милиони луѓе во западна Европа, 171 милион во САД (61% од населението на САД ) и 355 милиони низ светот добиваат вештачки флуоридирана вода, во спротивно со најмалку 50 милиони низ светот кои добиваат природно флуоридирана вода до препорачливи нивоа.
Покрај тоа, најмалку 50 милиони луѓе низ светот пијат вода, којашто е природно флуоридирана до најповолни нивоа. Вистинскиот број не е познат и се смета дека е поголем. Природно флуоридираната вода се употребува во многу држави, во кои спаѓаат Аргентина, Франција, Габон, Либија, Мексико, Сенегал, Шри Ланка, Танзанија, САД и Зимбабве. На некои места, пред сè делови во Африка, Кина и Индија, природното флуоридирање ги надминува препорачливите нивоа. Во Кина 200 милиони луѓе добиваат флуоридирана вода во или над препорачливи нивоа.
Во некои држави, како на пример Финска, Германија, Јапонија, Холандија, Шведска и Швајцарија заедниците имаат неконтинуирано флуоридирање на водата. Оваа промена често ја поттикнуваа политичките противници на флуоридирањето на водата, но понекогаш потребата за флуоридирање на водата ја предлагаа алтернативни стратегии. Употребата на флуоридите во најразлични форми претставува основа за заштита од расипување на забите низ цела Европа, на пример Франција, Германија, а многу други европски држави употребуваат флуоридирана сол.
Историја
Врската меѓу флуоридите и забите се проучува уште од почетокот на 19 век. До 1850 година, истражувачите утврдиле дека флуоридите се појавуваат во различни концентрации во забите, коските и водата за пиење. До 1900 година, се теоретизирало дека флуоридите штитат од расипување на забите и се предлагало исхраната да се дополнува со флуориди, а исфлеканата глеѓ на забите (сега наречена дентална флуороза) ја набљудувале без да знаат која е причината.
Историјата на флуоридирањето на водата може да се подели во три периоди. Првиот (1901-1933 година) бил период на истражување за причината за исфлекана забна глеѓ наречена колорадска кафеава дамка. Вториот (1933-1945 година) се фокусирал на врската меѓу концентрациите на флуориди, флуороза и расипување на забите и се утврдило дека умерените нивоа на флуориди штитат од кариес. Третиот период, од 1945 година па наваму, се фокусира на додавање флуориди во водоводните системи.
Флуоридирањето на водата во САД започнало со истражувањето на стоматологот Фредерик МекKеј. МекКеј триесет години ја истражувал причината за Колорадо кафеавата флека, која ги флекало забите, но и ги штител од кариес и со помош на Г. В. Блек и други истражувачи утврдилњ дека причината се флуоридите. Првиот извештај на статистичка врска меѓу флеката и намаленото расипување на забите го направил стоматологот Норман Еинсворт од Обединетото Кралство во 1925 година. Во 1931 година, хемичар од Алкоа, Х. В. Черчил, предупредил за можна врска меѓу алуминиумот и флеките, испитувал вода од неколку области каде флеките биле општа појава и откри дека причинител се флуоридите.
Во 1930-те и раните 1940-ти години, Х. Трендли Дин и колеги од Националниот институт за здравство на САД објавиле неколку епидемиолошки студии во кои наведуваат дека флуоридната концентрација од околу 1 мг/л е поврзана со значително помала појава на кариес во умерените клими и дека ја зголемува флуорозата, но само на ниво кое нема медицински или естетски последици. Други студии не нашле други значајни штетни ефекти дури и во области со нивоа на флуориди високи до 8 мг/л. За да ја испита хипотезата дека со додавање на флуориди се спречува појавата на кариес, Дин и неговите колеги спровеле контролиран експеримент со флуоридирање на водата во Гранд Рапидс, Мичиген, кој започнал на 25 јануари 1945 година. Резултатите, објавени во 1950 година, покажале значително намалување на кариесот. Значителни намалувања на расипувањето на забите исто така се забележани во важни рани студии надвор од САД, како на пример студијата Бредфорд-Сарниа-Стретфорд во Канада (1945-1962 година), студијата Тил-Кулемборг во Холандија (1953-1969 година), студијата Хејстингс во Нов Зеланд (1954-1970 година) и студијата на Министерството за здравство во Обединетото Кралство (1955-1960 година). Според денешните стандарди овие и други почетни студии биле неверодостојни, но големите намалувања на појавата на кариес ги увериле здравствените професионалци за придобивките од флуоридирањето.
До 1951 година, флуоридирањето станало официјална политика на Службата за јавно здравство на САД, а до 1960 година флуоридирањето на водата станала широко употребуванo во САД и достигнала до околу 50 милиони луѓе. До 2006 година, 69,2% од населението на САД приклучени на јавните водоводни системи добивале флуоридирана вода, односно до 61,5% од вкупното население на САД. 3,0% од населението приклучено на јавните водоводни системи добивале природно флуоридирана вода. Во некои други држави примерите биле слични. Нов Зеланд, кој бил прв во светот според потрошувачка на шеќер по глава на жител и таму имало најлоши заби во светот, во 1953 година се започнало со флуоридирање и до 1968 година 65% од населението употребувало флуоридирање преку цевководи. Во Бразил, флуоридирањето започнало во 1953 година, од 1974 година било регулирано со федерален закон, а до 2004 година го употребувало 71% од населението. Во Република Ирска, во 1960 година се донел закон за флуоридирање, а Даблин и Корк со флуоридирање започнале во 1964 година по уставно оспорување; флуоридирањето беше барано за сите поголеми јавни водоводни системи и до 1996 година достигнале 66% од населението. Во други места, се употребувало флуоридирање, а потоа се прекинало, како на пример во Куопио, Финска. Таму, флуоридирањето се употребувало со децении, но се укинало поради тоа што училишната стоматолошка служба понудила значајни флуоридни програми и ризикот од кариес бил низок, а во Базел, Швајцарија, флуоридирањето на водата се замена со флуоридирана сол.
Работата на МекКеј утврдила дека флуорозата се појавува пред изникнувањето на забите. Дин и неговите колеги сметале дека флуоридната заштита од кариес е исто така пред изникнувањето на забите, а оваа неточна претпоставка била прифатена со години. Меѓутоа, до 2000 година локалните ефекти од флуоридите (и од водата и од пастата за заби) биле добро сфатени и станало познато дека најдобра заштита од кариес е постојано присуство на ниско ниво флуориди во устата.
NGC 1463
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 1463 се споменува и како ESO 117-9, IRAS 03453-5957.
Откривање
Објектот е откриен на 6 октомври 1834 година од страна на Џон Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 1463 е од видот Sa. Видливиот сјај со голо око изнесува 13,5 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,3 m, додека површинскиот сјај изнесува 13,9 m/лм2. NGC 1463 има привидни димензии од 1,3' х 1,2'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 3 ч 46 м 15,5 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, - 59° 48' 37". Положбениот агол на објектот е во износ од 45°.
Други поделби
Проучување на NGC 1463 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 13807. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 420; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 8506.
NGC 5834
NGC 5834 — збиено ѕвездено јато во соѕвездието Волк, заведено во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 5834 се споменува и како NGC 5824, ESO 387-SC1, GCL 31.
Откривање
Објектот е откриен на 14 мај 1826 година од страна на Џејмс Данлоп, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 9 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 5834 е од видот I. Видливиот сјај со голо око изнесува 9,1 m. NGC 5834 има само една позната привидна димензија, која изнесува 7,4'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 15 ч 3 м 58,5 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, -33° 4' 2".
Други поделби
Проучување на NGC 5834 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 373; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 7315. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 66.
Церентал
Церентал (Zehrental) — општина во округот Штендал, во Саксонија-Анхалт, Германија. Била создадена на 1 јануари 2010 со спојување на поранешните општини Голенсдорф и Грос Гарц.
Катерина Јагелон
Катерина Јагелон (1 ноември 1526 – 16 септември 1583) била полска принцеза и шведска кралица како прва сопруга на кралот Јован III. Како таква, таа била и војвотка од Финска (1562-1583) и голема принцеза на Финска (1581-1583). Катерина имала значително влијание врз државните работи за време на владеењето на нејзиниот сопруг и преговарала со папата за воведување контрареформа во Шведска. Таа е мајка на Сигизмунд III Васа, крал на Полска.
Раниот живот
Катерина Јагелон е родена во Краков како најмлада ќерка на кралот Сигизмунд I Стариот од полско-литванскиот Комонвелт и неговата сопруга Бона Сфорца од Милано.
Катерина добила темелно ренесансно образование од италијански тутори: таа била научена да чита, пишува и зборува латински, германски и италијански, научена за разговор, јавање, танцување, пеење и свирење на неколку музички инструменти.
По смртта на нејзиниот татко во 1548 година, таа и нејзините невенчани сестри Ана и Софија се преселиле во Масовија со нивната мајка. Во 1556 година, кога нејзината сестра Софија се омажила и заминала за Германија, а нејзината мајка заминала во Италија, Катерина и нејзината сестра Ана биле преместени во палатата во Вилнус од нивниот брат Сигизмунд II Август од Полска, за да обезбедат кралско присуство во Литванија. Нивниот престој во Вилнус бил опишан како среќен, живеејќи во палата и дворот под силно влијание на италијанската ренесанса: на Катерина и на Ана им било дозволено да составуваат свои посебни домаќинства и се дружеле со аристократијата.
Брачни преговори
Катерина била опишана како најубавата од нејзините сестри, но доцна се омажила за принцеза од тоа време, затоа што нејзиното семејство сакало да обезбеди брак со највисок политички статус за Полска, а браковите што и биле предложени барале долги преговори кои на крајот не довеле до ништо. Во 1548 година, таа била предложена за брак и со Алберт Алкибијад, Маркграв од Бранденбург-Кулбах и со војводата Алберт од Прусија, кој и двајцата ја претпочитале пред нејзините сестри Ана и Софија: нејзиниот брат бил наклонет кон вториот, но по долги преговори, папата го одбил бракот бидејќи биле во роднински врски. Следно, таа била запросена од надвојводата Фердинанд II од Австрија, но нејзиниот брат, кој дотогаш и самиот се оженил со член на династијата Хабсбург, на крајот се спротивставил против бракот..
Во 1550-тите, нејзиниот брат крал посакал сојуз меѓу Полска и Шведска против Русија поради зголемената тензија околу Ливонија. Религиозното прашање не се сметало за сериозна пречка од нејзиниот брат, а католичката политика во Полска дотогаш била сè уште толерантна кон протестантизмот. Полско-шведскиот сојуз била желба што нејзиниот брат ја задржувал неколку години, а всушност била предложена веќе во 1526 година, тоа време помеѓу нејзината полусестра Хедвиг и шведскиот крал Густав I. Во 1555–56, Сигизмунд II Август му предложил на кралот Густав I еден од четворицата шведски принцови, по можност Ерик или неговиот брат Јован, да се ожени или со неговата сестра Ана или со Катерина, и тој испратил слики од принцезите до шведскиот кралски двор. Ерик во тоа време претпочитал да се ожении за идната англиска кралица Елизабета I, предлог од кој не бил подготвен да се откаже неколку години. Се зборувало дека Катерина ќе се омажи за Јован, но Сигизмунд II Август не сакал да дозволи неговата помлада сестра да се омажи пред најстарата, Ана, и тоа создало проблем. Преговорите биле прекинати, а во 1560 година умрел Густав I и сите преговори биле затворени.
Во август 1560 година, за време на војната во Ливон, царот Иван Грозни, неодамнешен вдовец, предложил брак меѓу него и Катерина со цел да се создаде мир и да се реши политичккото недоразбирањето меѓу Полска и Русија. Нејзиниот брат позитивно го разгледал предлогот и руска делегација го посетила полскиот суд во Вилнус. Рускиот пратеник му изјавил на Иван Грозни дека Катерина е убава, но дека плаче. На крајот, Полска и Русија не можеле да се договорат за политичките услови на бракот и преговорите биле прекинати во јануари 1561 година.
Во јули 1561 година, Сигизмунд II Август му предложил на кралот Ерик XIV неговите сестри Катерина и Ана да се омажат за браќата на кралот, Јован и Магнус. Ерик XIV не дал дефинитивен одговор. Јован бил подготвен да се ожени со Катерина, но не и со Ана. Сигизмунд II Август не сакал да дозволи неговата помлада сестра да се омажи пред неговата постара сестра, што создало проблем. Магнус на крајот изразил подготвеност да се ожени со Ана за да му овозможи на Јован да се ожени со Катерина, но преговорите првично не довеле до ништо и шведскиот крал не бил подготвен да заземе став по ова прашање. Во октомври, Јован ги продолжил преговорите за брак меѓу него и Катерина на своја иницијатива и без согласност на Ерик XIV, за време кога Шведска под Ерик XIV се борела против Полска во Ливонската војна. Јован гледал на полскиот крал како на важен сојузник, а италијанското наследство на Катрина по нејзината мајка како важна предност во неговите лични амбиции.
Војвотката од Финска
На 4 октомври 1562 година, Катерина се омажила во Долниот замок на Вилнус, Литванија, за војводата Јован од Финска, вториот син на Густав I и полубрат на тогашниот цар Ерик XIV. Јован не добил дозвола од брат му за брак и веќе имало тензии меѓу нив бидејќи Јован водел независна надворешна политика. Бракот бил спроведен на католичка церемонија. Катерина донела голема придружба и луксузен имот, но наследството од нејзината мајка никогаш не и било дадено. Материјалниот мираз што го донела со себе во Финска, сепак многу ги импресионирал нејзините современици: таа со себе донела импресивно количество сребрени предмети, меѓу кои и првите виљушки користени во Финска; стотици облеки во црн, жолт, црвен и виолетов сатен, свила и кадифе, како и придружба од Полјаци, Италијанци и Германци, меѓу кои и полски готвач и италијански мајстор за лозја.
Двојката поставила куќа во замокот Турку во Турку, Финска. Зделките на војводата Јован во Ливонија го натерале кралот Ерик XIV да му објави војна на својот брат. Ерик испрати 10.000 луѓе да го опседнат замокот. На 12 август 1563 година, замокот капитулирал; Катерина и Јован биле одведени во Шведска и затворени во замокот Грипшолм. Ерик се понудил да и дозволи на Катерина да се врати во Полска, но таа избрала да го придружува Јован во затворот. Историјата тврди дека кога кралот ѝ понудил на Катерина да се врати во Полска наместо да го придружува нејзиниот сопружник во затвор, таа покажала на натписот во нејзиниот венчален прстен, на кој пишувало: „Ништо освен смртта нема да не раздели“. Катерина била користена како вреден заложник од Ерик, но поради неа затворот за нив бил поблаг. Лично била третирана со внимание од страна на кралот Ерик, кој ѝ дозволил поголема слобода од Јован, како што е шетањето во областа околу замокот, и генерално ги исполнил сите барања што ги упатила за да и го направи затворот поудобен, со исклучок на сè што имало. да прави со нејзината католичка религија, како што е пристапот до католичките свештеници, барања што тој ги одбил. Таа побарала поголемиот дел од нејзината придружба да биде испратен дома, само задржувајќи неколку полски дами во исчекување и нејзиното дворско џуџе и лична доверлива Доротеа Острелска. За време на нејзиното затворање, Катерина ја родила најпрвин својата најстара ќерка Изабела во 1564 година (починала во 1566 година), а потоа и нејзиниот син Сигизмунд во 1566 година. Во октомври 1567 година, Јован се смирил со Ерик и парот бил ослободен. Катерина и Јован очигледно развиле блиски односи во текот на годините на затвор.
Неуспешниот додворувач на Катерина, цар Иван, бил во преговори со Ерик со надеж дека ќе ја раздели од Јован и ќе ја испрати да се омажи за него во Русија. Ова предизвикало вознемиреност кај Катерина и нејзините блиски. Според народното мислење, оваа дискусија била една од причините за зголеменото незадоволство на шведскиот народ од се полудиот Ерик. Кралот Ерик се согласил да ја предаде Катерина на Иван, но шведскиот крал бил сменет пред Катерина да биде испратена. Јован, кога го наследил неговиот брат, проблемот исчезнал. Катерина била во Вадстена за време на бунтот.
Друга причина што го вознемирила благородништвото против Ерик XIV и ги натерало да го поддржат бунтот на војводата Јован и неговите браќа војводата Карл, бил бракот на Ерик со обичната Карин Мансдотер, што благородништвото го сметало за навреда. Катерина одиграла одредена улога во бунтот: таа била пријателка на една од непријателите на Ерик, Еба Мансдотер (Лилиехоок), која имала влијателна позиција во благородништвото, а исто така директно и се обратил Понтус Де ла Гарди, кој ја повикал да го убеди неодлучниот Јован да се приклучи на бунтот против кралот во знак на протест поради неговиот скандалозен брак. Според сведок, таа одговорила: „Понтус! Ги слушнав твоите совети и причините што ги презентираш добро и добро, и сите тие се многу точни и праведни, но тешко се реализираат. Драг мој пријателе, покажи ми доверба и дозволи ова да остане меѓу нас, и јас ќе зборувам со мојот господар и сопруг.“
По падот на Стокхолм, таа влегла во градот во голема поворка на 7 ноември 1568 година.
Сопруга на кралот
Катерина била крунисана за кралица на Шведска во пролетта 1569 година. Нејзината врска со Јован III продолжила да биде многу добра за време на нејзиниот живот и нема познати вонбрачни партнери од ниту една страна. Нејзините дами во чекање беа надгледувани од Карин Гиленстиерна и нејзиното домаќинство од страна на камерлен Понтус Де ла Гарди, со кого таа наводно имала многу добри лични односи (таа му дала полномошно да дејствува како нејзин агент и пратеник во Италија во врска со нејзиното наследство). Таа имала своја лична католичка капела на дворот, како и неколку католици во нејзиното приватно домаќинство, меѓу нив и неколку католички монаси и свештеници, што ги шокирало протестантите. И покрај контроверзите околу неа во врска со нејзината улога во религиозната политика, се чини дека таа не била подложена на многу лични клевети. Таа примила многу молби и од католиците и од протестантите, барајќи од неа милостина, како и да биде посредник кај кралот, и ги исполнила овие должности како што се очекувало од современа сопруга и кралица. Нејзиниот жесток протестантски девер, идниот крал Карл IX ја спомнал во неговата пропагандна хроника Римуваната хроника на војводата Карл, во која тој ги клевети имињата на нејзиниот брачен другар, син и ќерка, но со само благо неодобрување кон Катерина, признавајќи ги нејзините лични квалитети: „Таа беше принцеза полна со доблест и побожност, сепак нејзината вера потекнуваше од Рим“.
Кралицата Катерина имала политичко влијание и влијаела на монархот во многу области, како што се неговата надворешна политика и неговиот интерес за ренесансната уметност. Откриен е факт дека дипломатските контакти на кралот со католичките сили веднаш се намалиле по нејзината смрт. Сепак, познато е дека имала влијание врз Јован III во неговата религиозна политика во корист на католицизмот и контрареформацијата, исто како што следната кралица и сопруга на Јован III, Гунила Биелке, би влијаела на неговата религиозна политика во корист на протестантизмот. Јован III ја именувал Катерина за потенцијален регент на Шведска за време на малолетството на неговиот син, доколку тој умре додека неговиот син е малолетен.
Друго значајно прашање од интерес биле правата на нејзиниот син Сигизмунд на полскиот трон. Таа ги воспитала двете деца во католичка вера, што го натерало Зигизмунд да биде прифатен како полски монарх. По смртта на нејзиниот брат кој немал деца Сигизмунд II Август во 1572 година, таа сметала дека нејзиниот син има права на полскиот трон преку неа. Меѓутоа, по 1569 година, Полска станала изборна монархија. Меѓутоа, на оваа работа ѝ се дало и меѓународно значење.
Во 1582 година, таа ја примила поранешната кралица Карин Мансдотер и се погрижила нејзиниот конфискуван накит да и биде вратен.
Во последните години, Катерина боледувала од гихт. Таа се разболела во пролетта 1583 година, умрела во Стокхолм на 16 септември 1583 година и била погребана во кралската крипта на катедралата во Упсала.
Верска политика
Откако станала кралица, таа го привлекла меѓународното внимание како католичка кралица во протестантска нација, со позиција во која може да воведе контрареформација. Во папската курија во Рим, таа се сметала како католик во еретичка околина.
Истата година кога станала кралица, нејзиниот полски советник, соработникот Мартин Кромер, ја охрабрил да го преобрати Јован III во католик. Таа одговорила дека е подготвена, но дека монархот и јавноста тоа нема да го прифатат. Кардиналот Комендоне ја замолил нејзината сестра, полската кралица Ана Јагелон, да ја поддржи во нејзината религиозно-политичка задача, а преку Ана, таа остварила контакт со Папската Курија во Рим. Конфликтот настанал меѓу Катерина и папата Пиј V, откако се дознало дека таа ја примила причестата „под двете“, нешто што било забрането на состанокот на Тридент и отогаш се сметало за знак на ерес. Во 1572 година, таа побарала двајца папски советници и ѝ го дале полскиот исусовец Јохан Хербст како нејзин исповедник. Од 1572 година, кралицата Катерина била во директен контакт со кардиналот Станислав Хосиус, кој изјавил дека ќе ѝ служи како поддршка и сојузник во работата на контрареформацијата во Шведска и ќе биде нејзин гласник до папата.
Во есента 1572 година, Катерина поднелае барање за ослободување за да и се даде право да се причести „под двете“, како и да и се дадат одредени отстапки во врска со постот. Нејзините барања се сметале за начин Јован III да истражи до каде би била подготвена да оди католичката црква за да воведе контрареформација, бидејќи ќе требало да се направат одредени промени за да се овозможи тоа. Јован III започнал нов црковен ред наречен „Црвената книга“. Ова било еден вид форма на мешање помеѓу протестантизмот и католицизмот што повторно вовело бројни католички обичаи во церемонијалниот живот на шведската црква, еден од нив била употребата на латински, што предизвикало големо противење и резултирало со Литургиска битка, која не завршила цели дваесет години. Кралицата Катерина, кралицата Ана, кардиналот Хосиус и папата преговарале неколку години за ова, а Катерина истакнала дека без одредени отстапки за Шведска, не би била можна контрареформација. Во 1574 година, ѝ било дадено ослободување и ослободување во врска со постот, но бидејќи папата го одбил отстапувањето во врска со причестувањето, таа одбила целосно да се причести. Нејзин агент во Рим бил Паоло Ферари. Папската курија имала сериозни надежи за контрареформите во Шведска преку неа. Во 1574 година, таа го примила полскиот исусовец Станислав Варшевицки, испратен кај неа како амбасадор од папата и крал Филип II од Шпанија.
Кралицата Катерина го испратила синот на расчинетиот Ерик XIV во исусовиот ред во Полска во 1573 година. Во 1575 година, забраната за преостанатите манастири во Шведска да прифаќаат почетници била укината. Во 1576 година, таа го испратила својот син да се школува од Исусовците во Браунсберг. Таа го пречекала норвешкиот исисувец Лауренциј Николај од Рим и го сместил во поранешниот францискански манастир во Стокхолм, кој бил затворен за време на реформацијата, и му дозволил да отвори католичко училиште таму (протестантите упаднале и го затвориле училиштето во 1583 година). Кралицата Катерина силно ја поддржувала старата опатија Вадстена, каде што сè уште живееле последните калуѓерки, и често ја посетувала. Направено е подоцна ново светилиште за моштите на кралот Ерик Светиот во катедралата во Упсала.
Контрареформаторските напори придонеле за тензија во врска со затворениот Ерик XIV, кој станал симбол на протестантизмот во затворот. За време на затворањето на Ерик, биле направени три големи заговори за соборување на Јован III: Заверата од 1569 година, Заведрата Морнеј и Заверата од 1576 година, меѓу кои барем последниот бил под големо влијание на религиозните верувања.
Сфорца наследство
Катерина и Јован III и двајцата сакале да им се даде сопственост на нејзиниот дел од наследството на Сфорца по нејзината мајка во Италија. Кралицата Катерина имала свои лични амбасадори во Рим за заштита на нејзините интереси, Петрус Росинус и Тур Биелке. Папската курија била подготвена да им помогне во ова прашање, но бидејќи нејзиното наследство се наоѓало во Кралството Неапол, кое тогаш и припаѓало на Шпанија, папата не успеал. За време на владеењето на кралот Стефан Батори во Полска, односот меѓу Шведска и Полска, што влијаел на моќта на Катерина во Шведска и ја ставил во тешка ситуација. Во 1578-79 и 1579-80 година, таа го примила папскиот амбасадор Антонио Посевино. Тој добил задача да и го обезбеди на Катерина нејзиното наследство од Сфорца, да посредува меѓу Полска и Шведска и да го преобрати Јован III. Не успеале на сите полиња. Тој, сепак, го потврдил бракот меѓу кралската двојка, кој бил сомнителен во Рим, бидејќи немало отстапување што било неопходно за Рим да го смета бракот меѓу католик и протестант за валиден. Во 1582 година, Катерина го примила полскиот амбасадор Аламани и му објаснила дека не е во позиција да го убеди Јован да склучи мир со Полска. На следната аудиенција кај амбасадорот, таа го примила во присуство на нејзините деца Сигизмунд и Ана и изјавила дека Полска ретко гледала на нејзините интереси.
Наследство
Инфузијата на полска крв во шведската кралска лоза која започнала со Катерина ќе предизвика значителни судири по нејзината смрт во контекст на тековните европски војни за религија. Нејзиниот син Сигизмунд ги наследил троновите и на Полско-литванскиот Комонвелт (во 1587 година) и на Шведска (во 1592 година), но владеел со вториот само седум години пред да биде соборен во 1599 година. Сигизмунд и неговите потомци, како католички кралеви, ќе продолжат да имаат право на де факто протестантска Шведска во текот на следниот век. Спорот за наследување придонел за избувнување на неколку деструктивни војни сè додека масивната шведска инвазија во 1650-тите (позната како Потоп) за малку не го растурила Полско-литванскиот Комонвелт. Полските претензии за шведскиот трон конечно биле отфрлени со Договорот од Олива од 1660 година.
Сликата на Катерина Јагелон повторно се оживувала во финската култура и уметност во 19 и 20 век. Јован и Катерина биле единствените шведски монарси кои престојувале во финскиот дел од шведското царство долго време, а нивната наводна наклонетост кон земјата ги инспирирала финските националисти. Религиозните прашања што ја направија Катерина непопуларна кај нејзините современици, тогаш биле одамна застарени, а наместо тоа останало традиционално да се прикажува како сочувствителна и лојална кралица.
Првата верзија на подоцна познатата кралска палата Дротнингхолм (Островот на кралицата) била основана и именувана по неа.
Сеидба
Сеидба — процес на сеење и садење семиња, на простор или објект кој има за цел да се засади повеќе врсти билни семиња.