cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Злосторство во Маркова (1944)
Помош на Евреите од семејството Улма
Две еврејски семејства се криеле на фармата кај семејството Улма до пролетта 1944 година. Не биле преземени посебни мерки на претпазливост. Евреите живееле на таванот на куќата и понекогаш им помагале на домаќините во нивната секојдневна работа, вкл. при штавење на кожи. Тие оделе во скривалиштето на таванот ноќе или за време на опасност. Најблискиот пријател на Јозеф, Антони Шпитма поддржувал семејството Улма во криењето на Евреите.
Текот на масакрот
На 23 март 1944 година, од полициската станица во Ланкат, била издадена наредба четворица кочијаши со коњи и колич да се упатат во шталите на градското собрание и таму да чекаат дополнителни инструкции. Според германските наредби, секој возач требало да доаѓа од различно село, но никој од нив несмеел да потекнува од Маркова. На 24 март, околу 01:00 часот, на кочијашите им било наредено да возат до станицата и да однесат група германски војници и полицајци од морнарицата во Маркова. Експедицијата ја водел лично командантот на полицијата во Ланкат, потполковник. Ајлерт Дикен. Тој бил придружуван од уште четворица Германци: Јозеф Кокот ( Фолксдојч од Чехословачка ), Мајкл Џиевулски, Густав Унбехенд, Ерих Вајлд (Фолксдојче од Лублин ). Во акцијата учествувале и 4-6 офицери на полската „сина полиција“. Единствено потврдени се имињата на двајца полицајци: Евстахиј Колман и Влоџимиерз Леш.
Непосредно пред зори, колите стигнаале во Маркова. Германците им наредиле на кочијашите да останат на страна, а потоа заедно со „сините полицајци“ отишле на фармата кај Улма. Оставајќи ги полицајците како телохранители, германските жандарми упаднаале во куќата и го започнале масакрот. Двајцата браќа „Сал“ и Голда Грунфелд биле застрелани додека спиеле. Тогаш Германците наредиле да се доведат полските кочијаши како сведоци на чинот и да го заплашат месното население. Останатите браќа „Сал“ и Леа Диднер со детето биле застрелани пред нив. 70-годишниот татко „Сал“ бил убиен како последен Евреин. Потоа, Јозеф Улма и неговата сопруга Викторија, која тогаш била во поодмината бременост, биле изнесени надвор од куќата. И двајцата сопружници биле застрелани пред очите на нивните деца. Веројатно за време на погубувањата Викторија почнала да се пораѓа, бидејќи сведокот на настанот, подоцна сведочел дека откако го ископал телото, ги забележал главата и градите на новороденчето како излегуваат од нејзиното тело.
Откако Улми беа убиени, Германците почнале да размислуваат, што да прават со нивните шест деца. По кратко размислување, Дикен наредил да бидат стрелани и тие. Пред очите на полските кочијачи биле убиени 8-годишната Станислава, 6-годишната Барбара, 5-годишниот Владислав, 4-годишниот Францишек, 3-годишниот Антони и 18-месечната Марија. Јозеф Кокот посебно се истакнал со голема суровост за време на погубувањата. Самиот застрелал три или четири деца, обраќајќи им се на кочијашите: „погледнете како умираат полските свињи што ги кријат Евреите“.
По завршувањето на масакрот, Германците ја ограбиле фармата на Улма и имотот на убиените Евреи. Кокот потоа ја запленил кутијата со вредни предмети пронајдени до телото на Голда Грунфелд. Висината на грабежот била таква што Дикен повикал две дополнителни коли од Маркова за да ги смести сите ограбени предмети. Во исто време, тој го повикал градоначалникот Теофил Киелар, кому му наредил да донесе неколку луѓе за да ги закопаат телата на убиените. Кога шокираниот селски градоначалник го прашал Дикен зошто биле убиени и малите деца на Улма, тој го добил одговорот: „за подоцна да не има проблеми со нив“. На барање на повиканите Полјаци, полицајците се согласиле да ги закопаат семејството Улми и Евреите во посебни гробници. Акцијата завршила со здравица на местото на масакрот (за таа цел селскиот градоначалник морал да им обезбеди на Германците три литри вотка). По неговото завршување, полицајците и „сините полицајци“ се вратиле во Ланкат со шест коли полни со ограбената стока.
Епилог
Во извештајот на локалниот командант на кругот на Народната гарда, беше забележано дека масакрот на семејството Улма „остави многу непријатен впечаток врз полското население“. Јехуда Ерлих, кој се криел во околината на Маркова за време на окупацијата, подготвил извештај во кој има информации дека злосторството го шокирало месното население до тој степен што подоцна во околината на Маркова биле пронајдени телата на 24 Евреи, кои биле убиени од нивните полски старатели поради страв од осуда. Неговото соопштение е цитирано, меѓу другото и во извештајот за семејството Улма, кои биле објавени на веб-страницата на Институтот Јад Вашем.
Неколку дена по масакрот, пет мажи од Маркова го ископале гробот на Улма и покрај строгата забрана од германска страна, ги ставиле телата во четири посебни ковчези, кои потоа биле закопани до нивниот дом. Во Јануари 1945 година, по завршувањето на германската окупација, посмртните останки на Улма беа ексхумирани и погребани на парохиските гробишта во Маркова. А пак телата на убиените Евреи биле ексхумирани во Февруари 1947 година и преместени на гробиштата на жртвите на хитлеризмот во Јагиело-Ниечијалки.
Најмалку 21 Евреин ја преживеале војната во Маркова, криејќи се кај полски семејства, но не сите помеѓу преживеаните биле жители на селото.
Комеморација
На 13 Септември 1995 година, на Улма постхумно им бил доделен медалот „Праведни меѓу народите“. Со одлука на претседателот Лех Качињски од 25 Јануари 2010 година, постхумно им бил одликуван Командантскиот крст од Редот на Полонија Реститута. На 25 Март 2011 година, Сејмот на Република Полска со посебна резолуција ја прослави 67-годишнината од смртта на семејството Улма.
Во 2007 година, се родила иницијатива за создавање на музеј во Маркова во чест на Полјаците кои им помагале на Евреите за време на германската окупација. Една година подоцна, советот на Војводството Подкарпацкие усвоило резолуција по ова прашање, а во Ноември 2013 година бил поставен камен-темелникот за изградба на музејот. Официјално отворање на Музејот на Полјаците кои ги спасуваат Евреите во Втората светска војна Семејството Улма во Маркова се одржа на 17 март 2016 година.
Во март 2012 година, Народната банка на Полска воведе комеморативни монети во знак на сеќавање на три полски семејства убиени за помагање на Евреите: Улма од Маркова, Ковалски од Стари Цепиелов и Баранек од Сиедлиска.
Одговорност на сторителите
Набргу откако Германците го убиле семејството Улма и Евреите што ги криеле, локалната единица на Народната Гарда за Безбедност презела чекори за да го идентификува злосторниците. Нивната истрага требала да покаже дека Улмо бил предадени од страна на Влоџимиерз Леш. Полицаецот не го дочекал крајот на војната. На 10 Септември 1944 година, неколку недели по влегувањето на Црвената армија во Ланкат, тој бил застрелан од полското подземје. Можно е тој да бил лишен од зивот врз основа на пресудата на Специјалниот граѓански суд во Пшемишл, иако ниту архива за ваква пресудата ниту нејзината оправданост не биле зачувани.
За учество во убиството на семејството Улма и на Евреите што ги криеле, му било судено само на полицаецот Јозеф Кокот. Во 1957 година, тој бил уапсен во Чехословачка, а потоа екстрадиран во Полска. Со пресуда на Војводскиот суд во Жешов од 30 Август 1958 година, тој е осуден на смрт. Државниот совет на Народна Република Полска, сепак, го искористи правото на помилување и ја променило казната на доживотен затвор, а потоа во 25 години затвор. Кокот починал во затвор во Рациборц (според други извори - во Битом  ) во 1980 година.
Ерих Вајлд починал во Август 1944 година. Мајкл Џиевулски избегнал кривична одговорност по војната.
Ѓуреџик
Ѓуреџик или Руждене — драмско село во Егејска Македонија, Република Грција.
Беласичка битка
Битка на Беласица (Битка кај Клуч) — воен судир што се случил на 29 јули 1014 г. помеѓу војските на царот Самоил и византискиот цар Василиј II. Исходот бил погубен за македонските војски и за Самоиловото Царство: голем број војници биле убиени, а останатите ослепени, со што била целосно уништена воената моќ на царството. По овој пораз, Самоил не можел да се опорави и имал срцев удар од кој починал истата година.
До 1014 година, византискиот цар Василиј II секоја година навлегувал во териториите на Самоиловото Царство и напаѓал. Самоил сфатил дека не може со него да влезе во директен и отворен судир, посебно што веќе бил притиснат од сите страни, па решил да му го спречи влегувањето со прецизно изградени ровови. Знаејќи дека византискиот владетел влегува низ клисурите Кимба Лонга и Клидион, ги обградил и затворил со кули.
Самоиловите војници не очекувајќи напад, се исплашиле и почнале да бегаат. Притоа многу војници загинале, а уште повеќе биле заробени. Самиот Самоил одвај ја избегнал опасноста да биде заробен, благодарение на синот Гавраил Радомир, кој храбро ги одбивал нападите, го качил татка си на коњ и го одвел во тврдината Прилеп. Битката на Беласица претставува решавачка битка меѓу меѓу Византија и самуиловата држава во која била решена судбината на средновековната македонска држава.Битката се одиграла на 29 јули 1014 г.Завршила со пораз на македонската војска и со заробување на 14000 до 15000 македонски војници кои биле ослепени по наредба на византискиот цар Василиј II.Откако царот Самоил ги видел своите ослепени војници починал од срцев удар.Тоа претставувало почеток на крајот на Самоиловата држава која постоела од 969 до 1018 г. и е позната како Самоилово царство бидејќи Самоил останал единствен владетел по смртта на неговите браќа Давид,Мојсеј и Арон.Центар на самоиловата држава била Македонија со главен град најпрвин Преспа. Подоцна државата ги проширила своите граници и во нејзинот состав влегле Бугарија, делови од Грција односно Тесалија и Епир, потоа Албанија,Рашка, Дукља и Босна.Самуил бил прогласен за цар измеѓу 996 и 1000 г. од страна на папата Григориј V.Наскоро византискиот цар Василиј II започнал офанзива за ликвидирање на самоиловата држава.Во 1000 година била заземена Сердика односно Софија.„Ова што е стечено за тоа царството беше од неизмерна вредност,зошто Црно Море сега беше ослободено од бугарските заседи и е повратено општењето меѓу Цариград и Подунавјето, а Тракија беше обезбедена од страна на балканот“. Во периодот од 1001 до 1004 г. биле заземени:Колидрон,Сервија,Воден,Бер и Видин, .„Со тоа беше завршен четиригодишниот поход на Василиј против Самуил,кој избегал пред византискиот цар и овој завладеал со многубројните тврдини,од кои некои разурнал, а некои задржал за себе“. Во 1005 год. и Драч му ја откажал својата лојалност на Самоил.Така територијата на самуиловата држава многу се намалила.Сепак решавачката битка се одиграла како што споменавме на 29 јули 1014 г. кај Беласица.
Подготовки за битката
Византискиот цар Василиј II секоја година навлегувал на територијата на самоиловата држава.Самуил видел дека не може да му се спротивстави на Василиј во отворена битка и затоа решил да го спречи неговото навлегување поставувајќи ровови и оклопи.„Бидејќи знаеше дека византискиот владетел влегува низ клисурите Кимбланогу и Клидион,тој со широк оклоп ги утврди и ги затвори со кули обезбедувајќи ги со јака и одбрана поседа“. Оваа клисура се наоѓала во селото Макриево кое се наоѓало на запад од селото Клуч на патот од Сер до клучката клисура и било стратешко место.Тоа било Серското долго поле кое се простирало меѓу езерата Бутково и Тахинос а било заградено од планините:Шарлија,Беласица и Крушта. Клисурата се наоѓа на место каде што се доближуваат Беласица и Огражден односно северно под село Клуч.Името Кимбалдон се однесува на широката област помеѓу Струмица и Петрич на долината на реката Струма меѓу Огражден и Беласица, и тоа најнапред личело на долго поле околу 40 км кое поради неговиот специфичен облик го добила тоа име.Името Клидион ја означува Клисурата Клуч и тоа се однесува само на нејтесниот дел на Долго поле.На ова место тече реката Струма која ја дели Македонија од Тракија.Царот Самуил на тоа место подигнал утврдување на голема широчина и поставил стражари и на тој на чин му го затворил влезот на царот Василиј.„Кога царот Василиј стигна до тие клисури и сакаше да мине низ нив,Самуиловите војници го спречија во тоа од блиските висови,бранејќи се храбро уништувајќи ги одозгора напаѓачите,убивајќи ги и ранувајќи ги“. Тогаш во логорот на Василиј пристигнал стратегот Вотанијат.Кога за ова дознал царот Самуил тој решил да отвори два фронта со цел со цел да ја раздели и ослабне византиската војска.Тој го испратил својот војсководец Несторица со неговата војска кај Солун.Тука била сконцентрирана византиската војска која ја предводел Вотанијат со неговиот син Михајло.Византиската војска ја поразила самуиловата војска кај Солун. Исто така византијците заробиле голем број на војници и земале голем плен. Во ова битка посебно се истакнал Михајло Вотанијат. Неговиот татко Теофилакт Вотанијат 40 години војувал против самуиловата војска.„Штом стигна на бојното поле,тој почна да ги гоно Самуиловите војници во клисурата наречена Клидион“. На ова место царот Самуил ја утврдил државната граница.„Самуил ја утврдил државната граница во оние теснини во родопското подрачје што се наоѓале кај Места и Струма, а планината Беласица доаѓала на југ од овие теснини“. Царот Самуил знаел дека Василиј се спрема за нов поход па заедно со неговиот син Гаврило Радомир и поголемиот дел од војската се распоредил во Клучката клисура меѓу Беласица и Огражден.Византискиот цар се двоумел дали војската ќе може да навлезе во клисурата, но војсководецот Никифор Ксифијас кој бил стратег на Филипополисго убедил тој да остане на местото кај што се наоѓал и да ја напаѓа самуиловата војска од ѕидот а тој да се префрли на друго место и отаму да напаѓа. Тој земал со себе војска и ја обиколил планината Беласица.
Текот на битката
На 29 јули 1014 г. царот Василиј II од врвот на планината Беласица ги нападнал Самуиловите војници од зад грб.Тие биле изненадени и започнале да бегаат.Царот Василиј влегол низ напуштената тврдина и ја урнал преградата која била поставена од страна на самуиловите војници и започнал да ги гони Самуиловите војници.Голем дел од војниците загинале а голем дел биле и заробени.Самуил успеал да побегне со помош на неговиот син Гаврило Радомир.„Самиот пак Самуил одвај ја обегна опасноста да биде заробен и единствено благодарение на неговиот син, кој храбро ги одбиваше нападите на византискиот напаѓач,го качи на коњ и го одведе до тврдината Прилеп“. Во оваа битка царот Самуил доживеал пораз.Тоа означува почеток на крајот на неговата држава.
Ослепување на војниците и смртта на Самоил
По победата над Самуил византискиот цар Василиј II наредил 14000 војници кои биле заробени да бидат ослепени. На секој стоти војник му било оставено по едно око за да ги води војниците кај царот. Царот Василиј префрлајќи се преку теснини се упатил кон Струмица. Притоа му наредил на солунскиот војвода Теофилакт Вотанијат да ги премине ридовите околу Струмица и да ги запали ѕидовите за да му ги очисти сите пречки кон патот што води кон Солун. Но на враќање попаднал во заседа која била направена во долгнаместите процепии. Бил нападнат од самуиловите војници кои го гаѓале со камења и стрели. Четата на Теофилакт Вотанијат била натерана во тесно и тој не можел да се брани и загинал заедно со голем број од неговите војници. Кога царот дознал за поразот на Теофилакт Вотанијат му паднало многу жал. Тој не се осмелувал да оди понатаму и се вратил назад во Загорје каде што се наоѓала јаката тврдина Мелник. Кога Царот Самуил ги видел неговите ослепени војници како идат на кај него не можел да ја издржи таа глетка и паднал во несвест. Оние што биле присутни околу него успеале да го освсестат и да му го вратат дишењето. Откако се освестил побарал да се напие вода. Но штом се напил од водата добил срцев удар и по два дена умрел.
Суперлига на Србија во фудбал 2016/2017
Суперлига на Србија во фудбал во сезоната 2016-2017 година — 11-то официјлно натпреварување организирано под тоа име од страна на Фудбалскиот сојуз на Србија. Сезоната започнала на 22 јули 2016 година а завршила на 21 мај 2017 година.
Системот на натпреварување останал ист како и претходната година. Имено, по 30 одиграни кола, лигата од 16 клубови се дели во две групи од по осум - горната („Плеј-оф“, позиции од прва до осма) и долната („Плеј-аут “, позиции од деветто до шеснаесетто место). Бројот на освоени бодови во првиот дел од лигата потоа се преполовува (во случај на делење непарен број, количникот се заокружува на следниот цел број), а потоа натпреварувањето во рамките на групите се одвива според системот за единечни бодови, во вкупно 7 кола. По завршувањето на натпреварите во Плеј-оф и Плеј-аут, се утврдува конечниот пласман на Суперлигата за таа сезона. Најдобро пласираниот тим ја освојува титулата и добива право да учествува во квалификациите за Лига на шампиони. Екипите кои го завршиле натпреварувањето на втората и третата позиција добиваат место во квалификациите за Лига Европа. Во случај еден од трите првопласирани клубови да биде и победник на Купот на Србија во истата сезона, четвртопласираната екипа од лигата исто така оди во квалификациите за Лигата на Европа.
Двете најлошо пласирани екипи (''15-та и 16-та позиција во конечниот пласман) испаѓаат од Супер лигата, а од следната сезона двата клуба кои ги зазеле најдобрите позиции во Првата лига на Србија ќе се натпреваруваат во елитниот ранг наместо нив.
Резултати
Домакините се наведени во левата колона.
Резултати по коло
Легенда:
Табела и статистика
Легенда:
Пченица
Пченицата (лат. Triticum spp.) е најважна житна култура која се одгледува ширум светот. Глобално, таа е најважното зрнесто растение кое се користи во исхрана на луѓето и, веднаш после пченката, е најмасовно произведена житна култура; додека на трето место е оризот. Со неа се исхранува 40% од населението во светот. Пченицата потекнува од пределите на Левант и Блискиот Исток. Археолошките пронајдоци укажуваат дека припитомувањето на пченицата првпат се случило во подрачјето познато како „Плодна полумесечина“, по долините на реките Нил во Египет и Тигар и Еуфрат во Месопотамија.
Пченичните зрна се главен прехранбен производ од кои се добива брашно за производство на леб, тестенини, колачи итн.; се употребува и за ферментација во производството на пиво, вотка, алкохол и биогориво. Од лушпите на зрната, кои се одвојуваат при нивна обработка, се прават трици. Сламата се користи за постилање на штали, но и како градежен материјал за изработка на покриви и за ѕидање.
Пченицата се вбројува во житни растенија кои се култивираат на големи земјоделски површини, најголеми за култивација во споредба со сите други видови на култивирани растенија. Светската трговија со пченица е поголема од трговијата со сите други житни култури заедно. Таа е најголем извор на растителни белковини во човековата исхрана, затоа што има поголема содржина на белковини од другите две значајни житни култури, пченката и оризот. Според процентот на потрошувачка за храна, таа е на второ место после оризот, а пред пченката, која се користи повеќе за исхрана на домашните животни.
Историја на култивација
Култивирањето на пченицата надвор од регионот на „Плодната полумесечина“ започнало да се шири пред околу 8000 години п.н.е. Американскиот биолог, Џеред Дајмонд, го проучувал ширењето на култивираните соеви на двозрнестата (емер) пченица, кое започнало од "Плодната полумесечина" некаде пред 8800 години п.н.е. Археолошките анализи на дивата емер пченица, укажуваат на тоа дека таа за првпат била култивирана во јужниот дел на Левант, каде пронајдените остатоци датираат околу 9600 години п.н.е. Генетските анализи на еднозрнестата дива пченица сугерираат дека таа најрано се одгледувала на планините Karaca Dağ во југоисточна Турција. Датираните археолошки остатоци од еднозрнестата пченица во ископините на античките населби од тој регион, вклучувајќи ги и оние кај Абу Хурејра во Сирија, покажуваат дека припитомувањето на еднозрнестата пченица се случило во близина на планинскиот венец Karaca Dağ. Со исклучок на две зрна пронајдени кај Ирак ед-Даба, најраното наоѓалиште, докажано со 14C методот, за еднозрнестата пченица, останува кај Абу Хурејра, околу 7800 до 7500 години п.н.е.
Остатоци од жнеена двозрнеста пченица од неколку локации во близина на Karaca Dağ, датирани се помеѓу 8600 години п.н.е. (кај Чајонја) и 8400 години п.н.е. (кај Абу Хурејра), а тоа е периодот на младото камено доба. Со исклучок на Ирак ед-Даба, најраното датирање, со 14C методот, на припитомената двозрнеста пченица, е во најдлабоките слоеви на Тел Асвад, во басенот на Дамаск, во близина на планината Хермон во Сирија. Овие остатоци, Вилем ван Зајст и неговиот помошник, ги датирале околу 8800 години п.н.е. Тие, исто така, заклучиле дека доселениците на Тел Асвад самите не ја развиле таа сорта на пченица, туку, веќе припитомена, ја донеле од друга сѐ уште непозната локација.
Култивацијата на двозрнестата пченица стигнала во Грција, Кипар и Индија некаде до 6500-тата година п.н.е.; во Египет некаде после 6000-тата година п.н.е.; а во Германија и Пиринејскиот Полуостров некаде околу 5000-тата година п.н.е. Околу 3000 години п.н.е., пченицата стигнала до Британските Острови и Скандинавија. Околу еден милениум подоцна стигнала и до Кина.
Од Блискиот Исток, пченицата продолжила да се шири низ цела Европа. Во Британија, сламата од пченица била користена за изградба на покриви во текот на бронзеното време, а за таа намена била користена сѐ до крајот на 19 век.
Генетика
Генетиката на пченицата е многу посложена од другите култивирани видови на растенија. Некои видови на пченица се диплоидни, со два пара хромозоми, но постојат и многу стабилни полиплоидни видови, со четири пара хромозоми (тетраплоиди) или шест пара (хексаплоиди).
Присуството на одредени верзии на гени кај пченицата е важно за приносот на оваа житна култура. Покрај мутантните верзии на гените, одамна избрани во текот на припитомувањето на видот, постојат и многу нови, намерно селектирани, алели кои влијаат на особините на растот. Гените за џуџестиот сој, кои првпат се користени за одгледување на јапонската сорта Norin 100, дале пченица со низок раст. Оваа сорта давала големи приноси, што бил еден од главните фактори за успехот на таканаречената „Зелена револуција“ во Мексико и Азија, што било иницијатива на Норман Борлог. Гените на џуџестата пченица овозможиле да јаглеродот, врзан преку процесот на фотосинтеза, биде пренасочен кон создавање на семиња, но, исто така, дошло до намалување на проблемот на "налегната пченица". Налегнувањето на пченицата се случува кога нејзиното стебло паѓа на земја поради ветер, со што скапува, додека земјата богата со нитрати овозможува повисок раст на пченицата и поголема отпорност на проблемот на налегнување. До 1997 година, околу 81% од засеаните површини со пченица, во земјите во развој, биле засеани со џуџестите сорти на пченица, што дало големи приноси и подобар одговор на нитратните ѓубрива.
Хибриди
Бидејќи пченицата е самоопрашувачко растение, создавањето на хибридни вариетети бара голем напор. Трошоците за добивање на хибридните семиња се многу поголеми во однос на користа која се добива од нив, поради што земјоделците ја одбивале широката примена на хибридите, иако развојот на хибридите трае веќе со децении. Сортите на Ф1 хибридот не треба да се мешаат со сортите добиени со помош на стандардното вкрстување на растенијата. Хетероза, односно хибридната сила, (раширена кај Ф1 хибридот на пченката) се случува кај обичната (хексаплоидна) пченица, но да се добие семе од овие хибридни сорти во комерцијален облик е многу тешко. Ова се јавува затоа што, во ботаничка смисла, цветовите на пченицата се вистински цветови, што значи дека имаат и толчник и прашници, и најчесто се самоопрашуваат. Семето на комерцијалната хибридна пченица се произведува со користење на хемиските хибридизациски средства, регулатори на раст на растението (растителни хормони), кои селективно влијаат на развојот на поленот т.е. на природните системи на цитоплазматско-машка стерилност. Хибридната пченица имала ограничен успех во Европа (посебно во Франција), во САД и во Јужноафриканска Република.
Употреба во исхраната
Сировата, обична пченица може да се меле во брашно, додека со мелење на тврдата пченица може да се добие гриз. Сушената и про`ртена пченица дава слад, а може да се дроби во дробеница, после што се вари на пареа и се суши во булгур, познат и како крупица. При обработка на сировата пченица во мелница, надворешната обвивка може да се отстрани и да се користи за добивање на трици. Пченицата е основна состојка на бројни јадења и прехранбени производи, како што се: разни видови на леб, каши, крекери, бисквити, палачинки, пити, тестенини, колачи, торти, мафини, ролати, крофни, пченични снегулки, пијалакот боза и многу други.
Сто грама пченица содржат 327 калории, и се добар извор на белковини, прехранбени влакна, манган, фосфор, и витамин Б3 (ниацин). Присутни се и многу други витамини од Б-групата, како и бројни минерали. Во пченицата има просечно 13% вода, 71% јаглехидрати, 1.5% липиди и 13% белковини. Пченичните белковини се со низок квалитет за човековата исхрана, според новиот метод за проверка на квалитетот на белковините (DIAAS), промовиран од ФАО. Иако овие белковини содржат адекватни количини на есенцијални аминокиселини (барем за возрасните), сепак тие се дефициентни со есенцијалната аминокиселина лизин. Бидејќи белковините присутни во ендоспермот на семето (глутенски белковини) се сиромашни со лизин, белото брашно е повеќе дефициентно со лизин отколку целото зрно. Направени се значајни напори за создавање на пченични соеви богати со лизин, но досега безуспешно. Недостатокот на есенцијалните аминокиселини во пченичните прехранбени производи може да се замени со белковини од други извори на храна, главно мешункасти плодови, што е од особено значење во периодот на растот и развојот на младите луѓе.
Производство на пченица
Во 2013 година, светското производство на пченицата изнесувало 713 милиони тони и, по количина на произведеност, била на трето место после пченката (1.016 милијарда тони) и оризот (745 милиони тони). Во 2009 година, пченицата била на второ место по количината на производство (682 милиони тони), веднаш по пченката (817 милиони тони), а пред оризот (679 милиони тони).
Светска потрошувачка
Пченицата во светот се одгледува на површина поголема од 218 милиони хектари, што е многу повеќе отколку за било кое друго култивирано растение. Светската трговија со пченица е поголема од трговијата со сите други житни растенија заедно. Заедно со оризот, пченицата е најосновниот светски прехранбен производ. Таа се смета за основна компонента во исхраната, поради тоа што има исклучително добра агрономска прилагодливост, со можност да расте од скоро субарктичките подрачја, па сè до екваторските подрачја; од нулта надморска висина, па сè до 4000 метри надморска висина, како на пример на Тибетската Висорамнина.
Броштица (река)
Броштица (позната и како Папрадничка Река) — река во Македонија, сместена на планината Стогово.
Именување
Во горниот тек на реката е нарекувана Стоговска Река, додека во долниот тек е нарекувана Бајрамовска Река, а пред нејзиното вливање се нарекува Папрадничка Река.
Извор
Извира на западните падини на планината Стогово, во областа Жупа.
Тек
Реката поминува низ селото Броштица и се влева од десната страна во реката Црн Дрим.
Мајте Перони
Маите Перони (родена на 9 март 1983 во Град Мексико, Мексико) — мексиканска глумица и пејачка. Нејзиното правилно име е Марија Тереза Перони Берлоџи. Името и е дадено по мајка и бидејќи таа се вика Марија Тереза. Нејзиниот татко се вика Хавиер и има двајца браќа кои се поголеми од неа, Адолфо и Франсиско. Нејзиното потекло е од Италија. Висока е 160 cm. Има студирано на факулетот Centro de Education Artistica (CEA). Во 2009 била прогласена за една од најубаввите 50 жени во светот во списанието People. Таа е заштитно лице на NYX Cosmetics и Pantene. Има добиено награда во 2006 за најдобра песна изведена на телевизиска серија, а во 2009 добила награда за најмлада и најубава глумица во мексиканските сапуници.
Кариера
Мајте Перони се прославила со нејзината улога во Ребелде, копија од аргентинската сапуница „Rebelde Way“. Таа ја играла Гвадалупе Лупита Фернандес, тинејџерка од посиромашно семејство која добива можност да учи во фиктивното Elite Way School. Серијата била прикажувана од 2004 до 2006, со 440 епизоди.
Следејќи го успехот, во 2007 била објавена серијата RBD:La Familia која имала само 13 епизоди.
Во 2008 таа ја имала главната улога во серијата „Cuidado Con El Angel“ заедно со Вилијам Леви. Серија имала голем успех низ целиот свет. Таа исто така учествувала во следната серија Mi pecado, во главна улога, во третата сезона на Mujeres Asessinas.
Христијанството во Босна и Херцеговина
Христијанството Босна и Херцеговина е најголемата религија во државата. Главни христијански цркви се Римокатоличката црква и Православната црква. Според податоците од 2002 година, во 52% од вкупното население на државата се Христијани, од кои 36% се Православни,15% се Католици и 1% се Протестанти. Православното население е воглавно составено од етнички Срби, а протестантското и римокатоличкото од етнички Хрвати. Бошњаците во државата се воглавно Муслимани, и се проценува дека се 45%.
Римокатоличка црква
По доаѓањето на денешните територии на Хрватска и Босна и Херцеговина, Хрватите го примиле христијанството. Поголемиот дел од покрстувањето на Словените на овие простори завршило во текот на 9 век, но некои подрачја го задржиле паганството уште четири века, од кое и денеска постојат докази за имињата на паганските богови. Најстарата епископија на подрачјето на денешна Босна и Херцеговина била онаа во Требиње основана во 1022 година. Босанската епископија која со сигурност опстојувала во 1067 година со седиште кај денешниот град Сараево, од 8 век имала и свое седиште во Ѓаково и Славонија, односно надвор од границите на Босна. Во текот на 1340 година била создадена Босанска викарија со седиште во Миле, кај Јајце. Веќе во 1385 година имало 35 самостојни, од кои 4 на реонот Босна. Тоа биле фрањевачки епископии.
Во времето кога Отоманското Царство ја зазела територијата на денешна Босна и Херцеговина, бројот на христијанското население започнал да се намалува. Кога Босна била освоена, во 1463 година, според некои податоци, околу 100.000 христијани биле однесени од земјата како робови, а околу 30.000 станале јаничари. Според турските официјални податоци, кај Фојница, отоманскиот султан Мехмед II, на барањето за верска слобода издал повелба наречена Ахд-наму, според која на фрањевачкиот одред им дал слобода. Католичките епископи делувале во Ѓаково. На голем дел од свештениците се гледало како шпиони, а истото важело и за папските посланици доколку истите не пристигнувале преку Дубровник бидејќи Дубровник имал добри односи од Портата.
Православна црква
Историјата на Православната црква во Босна и Херцеговина се претпоставува дека започнала во 1219 година кога била основана Захумската епархија. Тогаш била дел од Пеќката патријаршија. Мнозинството православно население во државата се Срби. Од 1760-те до 1880 православието во Босна и Херцеговина било под управа на Цариградската патријаршија, по падот на Пеќката патријаршија. По Втората светска војна, територијата на Босна и Херцеговина била управувана од Српската православн црква. Според ЦИА; 31% од населението во државата се Православни. Во 2008 се процениле на 38%.
Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 3 (Струмица)
'''Дуќан на ул. „Маршал Тито“ бр. 3''' — дуќан во Старата чаршија во градот Струмица. Објектот е заведен како културно наследство на Македонија во списокот на заштитени добра на Министерството за култура.
Кракатау
Кракатау или Кракатао (Krakatau) е сив вулкан —експлозивен вулкан — во Тихоокеанскиот Огнен Појас. Сочинува архипелаг од четири главни острови во Сундскиот теснец во Индонезија, меѓу Јава и Суматра во Индонезија. Неговата географија била пореметена најмалку двапати во текот на две големи ерупции во 416 или 535 година и во 1883 година. И покрај овие настани, архипелагот е домаќин на богат растителен и животински свет, благодарение на неговата тропска клима. Архипелагот е дел од Националниот парк Ујунг Кулон, класифициран како светско наследство од страна на УНЕСКО
Вулканот е најдобро познат по неговата експлозија на 27 август 1883 година, една од најсилните што ги памети човекот, во која загинале неколку десетици илјади луѓе предизвикувајќи големи цунами чии бранови се почувствувале и до Европа.
Во 20 век, вулканот изродил нов остров, Анак Кракатау или „детето на Кракатау", кој нуди поле за истражување на голем број научници. Местото на вулканот сè уште е активно, но ризикот од нова таква голема вулканска експлозија прилично е ограничен.
Топонимија и етимологија
Денес постојат два правописа кои се прифатени околу името на вулканот: Кракатау, но воедно и Кракатао, како што бил запишан на португалски. Во изворите на геолозите се користат и двата.
Постојат четири теории околу името Кракатау. Според првата, изнесена од страна на францускиот језуит Ги Ташар, името потекнува од ономатопејата која ги имитира звуците на папагалите од видот какаду кои живеат на островите. Според втората, името потекнува од санскрит каде зборовите карка или карката, воедно и каркатака означуваат „јастог“ или „рак“ или пак од кракача кој значи „пила“ или „меч“. Според третата, името потекнува од малајскиот збор келакату со значење „мравка со бели крила“. Последната и најсериозна теорија тврди дека Кракатау означува „тивка планина“.
Географија
Островите формирани од страна на Кракатау се наоѓаат во Индонезија, во средината на Сундскиот теснец, помеѓу брегот на Суматра на северозапад и Јава на југоисток. Најблиското копно, градот Серанг, се наоѓа на 42 километри на исток а главниот град Џакарта е на 160 километри во истата насока. Административно, архипелагот зависи од провинција Лампунг на Суматра.
Топографија
Пред 1883 година, архипелагот Кракатау се состоел од три главни острови : на североисток Ланг ("долг" на холандски) и на северозапад Верлатен ("напуштен"), кои сведочат за постоењето на стара и многу широка купа чиј страничен дел го формираат двата острова – и на југ Кракатау, најголемиот остров во архипелагот, со должина од 9 километри и широчина од 5 километри. Постои исто така и островче покриено со дрвја по име Пулше Хоед ("полска капа", поради неговата форма) на неколку стотина метри од Ланг. На Кракатау се наоѓаат трите вулкански конуси: Раката (813 метри надморска височина) на југ, Данан (445 метри, веројатно двоен вулкан) во центар и Пербоеватан или Пербуатан (122 метри) на север.
Геологија
Кракатау се наоѓа на 140 километри североисточно од ровот во зоната на субдукција на австралиската плоча под евроазиската плоча, и поконкретно, сундската, на местото каде што границата меѓу двете плочи нагло ја менува насоката, веројатно поради невообичаено слабата дебелина на кората во регионот и на раскрсница помеѓу двата раседа. Вулканот, како дел од Тихоокеанскиот Огнен Појас се наоѓа на околу 120 километри над зоната Вадати-Бениоф. Стратиграфичката студија на Кракатау открива пет еруптивни фази. Ерупцијата во 1883 година, која го расцепила конусот на Раката ја соголила дајката која го пополнувала стариот вулкански оџак. На тој начин, Бутсмансротс станал мала карпеста платформа составена од паралелни плочи со наклон од 45° во однос на површината на морето, како остаток на дајка која претходно била дел од падините на Данан. Надворешните сливови на островите Сертунг и Панјанг, и во помала мера на Кракатау (или Раката), зачувале траги од релјефот на купата која го формирала вулканот пред 535, со многу жлебови и гребени, делумно закопани под талозите на експлозија во 1883 година. Анак Кракатау е составен од два споени конуси новиот го има речиси целосно покриено стариот конус чиј североисточен раб се издига на надморска височина од 156 метри. Лавата тука има особеност да тече во сите правци, и со тоа значително се зголемила површината на островот.
Клима
Климата на архипелагот е од тропски тип, со висока стапка на влажност, но со релативно сува сезона од мај до октомври, со ниско ниво на врнежи во август со врв во јануари со повеќе од 300 мм вода. Температурите обично се движат помеѓу 25 и 32 °C.
Флора и фауна
Пред ерупција во 1883 година, архипелагот имал бујна растителност типична за влажните предели, но настанот веројатно ја уништил секоја форма на живот. Сепак, животот наскоро се вратил на островите, пораснале дрвја и грмушки, веројатно пренесени во форма на семе од морските струи или преку птичјиот измет, така што од 1886 година тука биле забележани веќе 30 видови на растенија а во 1920 година, на островот живееле 300 растителни видови и 600 животински видови. Но во 1953 година, нов бран на вулканска активност уништил 90 % од растителноста на Сертунг и Панјанг.
Денес, вистинска тропска шума е формирана на трите главни острови, со не помалку од 400 видови на растенија, 54 вида на пеперутки, 30 вида птици, 17 вида лилјаци, 9 вида влекачи и многу инсекти. Средишниот дел на Анак Кракатау е оставен на милост и немилост на ерупциите и тековите лава, така што меѓу 1972 и 1975, 1979 и 1980 година, како и во средината на 1990-тите и растителноста од видот Casuarina била сериозно погодена. Освен тоа, постојаното присуство на токсични гасови и топлината на тлото околу кратерот, како и недостатокот на вода во горниот дел на стрмните падини на кои тешко се задржува влажност, буквално спречуваат каква било колонизација на растенијата надвор од крајбрежните рабови. На брегот успеваат бадеми, кокосови палми и по некој вид цвеќе. Релативно брзата колонизација на растенијата се должи на два фактори : тропската клима и плодната почва. Видовите попрво се населиле врз пепелта отколку врз лавата и оваа разлика е јасно видлива на Анак Кракатау. Овие два фактора придонеле тука колонизацијата на видовите да биде побрза отколку на Суртсеј или на планината Света Елена од една страна, и Хаваите, од друга.
Ерупцијата во 416 (или во 535) година
За датумот на првата историски документирана ерупција на Кракатау широко се дебатира. Генерално, ерупцијата е датирана во 416 година, но понекогаш и 535. Параратон, или „Книгата на кралевите", јаванска хроника напишана во 16 век, пишува дека во 338 година од сачката ера или 416 од грегоријанскиот календар:
Денес се проценува дека оваа ерупција била со моќност од околу 400 мегатони ТНТ ( 20.000 пати помоќна од бомбата во Хирошима). Тоа го уништила вулканскиот конус, отворајќи 7 километри широка купа оставајќи ги зад себе трите острови Кракатау, Верлатен и Ланг (Раката, Панјанг, и Сертунг). Оваа ерупција несомнено довела до цунами. Меѓутоа штетите што можела да ги предизвика сепак не се познати. . Ако денес ова сценарио и датум најчесто се наведени, Дејвид Кис, дописникот за археологија на британскиот дневен весник Индепендент, и Кен Волец, геолог во Националната Лабораторија Лос Аламос, предложиле друг датум и различно сценарио кое вклучува многу помоќна ерупција со страшни историски последици. .
Теоријата на Кис и Волец
Според Кис и Волец приказната на Параратон, чии првични ракописи биле напишани на крајот на 15 век, содржи грешка во датумот и истата се однесува на ерупција која се случила во февруари 535 година од христијанската ера. Според Волец, на местото на денешниот Сундски теснец тогаш се наоѓал вулкан, некаков протокракатау. Ерупција која исфрлила 200 км3 магма, оставила купа со пречник од 50 километри, создала теснец разделувајќи ги островите Јава и Суматра мора да била со огромни размери. Документираните климатски аномалии на неколку места на планетата околу 535 година според нив се должеле на атмосферските пореметувања предизвикани од оваа ерупција. Според Кис, исфрлениот вулкански материјал од ерупцијата би создал мрак на Земјата најмалку две години, од овој датум. Оваа ерупција би исфрлила таква количина на прашина, вода, сулфур и гас во стратосферата што на нашата планета неколку години би владеела вулканска зима. Факт е дека старите извори, како и дендрохронолошките мерења потврдуваат пореметувања на времето и климата, кои можат да одговараат на ефектите на некоја силна вулканска ерупција. Овој вулкански облак би ги блокирал сончевите зраци, би ги уништил културите и би предизвикал глад. Тоа, според некои теории, би довело и до масовен егзодус и инвазии во Евроазија, особено оние на Аварите од Монголија до ослабениот Цариград, епидемии а воедно и политички, религиозни и социјални промени.
Други наоди
Иако постоењето на климатското пореметување околу 535 било сигурно и постојат силни аргументи дека тоа се должело на вулканска активност, сепак, научниците не биле едногласни истото да му го припишат само на вулканот Кракатау. Во однос на хипотезите на Кис и Волец имало неколку приговори : нивното сценарио не одговара на прифатениот наратив за создавањето на Сундскиот теснец ниту пак на геолошките опсервации на вулканскиот комплекс на Кракатау, кој се припишува на некој грабен. Од друга страна, како што признава и самиот Кен Волец, ниту еден елемент извлечен од геолошката анализа не овозможува да се датираат ерупциите на Кракатау помеѓу 6600 п.н.е и 1215. Датумот 535 е добиен само со споредба на климатските пореметувања документирани на друго место на Земјината топка. Па така за Мајк Бајли, дендрохронолог на универзитетот во Белфаст, хипотезата на Кис не се потпира на никаков доказ. Вулкански ерупции со таква моќ оставаат типичен кисел сигнал во јадрата на поларниот мраз : затоа според Бајли во јадрата собрани на Гренланд, не бил откриен никаков сигнал помеѓу 536 и 545. Најблискиот сигнал бил од 520-тите години. Според Бајли, климатските пореметувања во 530-тите години не можат да се објаснат со вулканска експлозија, туку со судир на комета, хипотеза која исто така останува контроверзна. Сепак, еден типичен кисел сигнал на такви ерупции бил пронајден во примероци собрани од јадрото мраз од Антарктикот за годината 542 (+/- 7 години). Сигналот му се припишал на вулканот Рабол со наведување на хипотезата за Кракатау. Неодамна една публикација покажала дека вулкански сигнал за годината 535 сепак постои. Од друга страна Кракатау не бил единствениот кандидат за моќна ерупција во тоа време така што и ерупцијата на Рабол исто така често се поврзува со временски настани во 535 година и следните неколку години. Големината и точното влијание на овие настани во моментов се разгледуваат. Иако книгите на Дејвид Кис и Мајк Бајли доживеале успех, реакцијата на заедницата на историчари била со поделени мислења. Во својата студија за климатските нарушувања во 530-тите на Средоземното Море, Анти Аржава, научник на универзитетот во Хелсинки, ги истакнува слабостите на преопштите или преедноставните шпекулации и го привлекува вниманието на нејаснотиите во достапните извори. Ова прашање сè уште останува отворено за научна дискусија.
Непосредни набљудувања
Најмалку три холандски истражувачи навеле дека виделе ерупции на Данан и Пербоеватан во мај 1680 и февруари 1681.
Во февруари 1681, Јохан Вилхелм Вогел, холандски рударски инженер во Салида, Суматра, во близина на Паданг, поминал низ Сундскиот теснец на пат кон Батавија (денешна Џакарта). Во својот дневник напишал:
Вогел помина неколку месеци во Батавија, враќајќи се во Суматра во ноември 1681 година. Неколку холандски патници, меѓу кои и писателот Елијас Хесе. Хесе рекол:
Во февруари 1780 екипажи на бродовите Резолушн (1771) и Дискавери (1775) на пат за дома по смртта на капетанот Џејмс Кук на Хаваи, застанале неколку дена на Кракатау. Тие откриле два прстени во близина на островот, едниот со топла, а другиот со ладна вода. Тие домородците кои живееле на островот ги опишале како "пријателски" и нацртале неколку скици. Во неговиот дневник Џон Ледјард островот го нарекува Кокотера.
Во 1809, Холанѓаните воспоставиле казнената колонија на место што не е наведено во архипелагот. Тоа траело околу една деценија.
Во 1880, Рогиер Вербек спровел формално проучување на островот и објавил обемен извештај во 1884-1885 година. Ова бил значаен ресурс во разбирањето на геолошкото и биолошкото влијание на ерупција од 1883 година.
Вовед
Ерупција во 1883 година била една од најкатастрофалните во историјата. Експлозиите од ерупцијата се слушнале дури до Австралија, Јапонија и до Филипините, а големи количества пепел паднале на подрачја со површина од 800.000 km2. Исто така, како резултат на ерупцијата, настанал цунами со височина од 36 метри, кој усмртил 36.000 луѓе на Јава и на Суматра.
Одвивање на ерупцијата
До овој судбоносен ден, Кракатау бил девет километри долг и пет километри широк остров, со бујна растителност типична за влажните предели, но веќе постоела интензивна сеизмичка активност која можела да се почувствува во регионот на вулканот, сè до Австралија. "Апокалипсата" започнала на 26 август 1883 година на 13 часот по месно време (UTC+7). Силна експлозија се слушнала на повеќе од педесет километри од вулканот, проследена со друга, дури посилна околу 14 часот, а потоа непрекината серија жестоки детонации околу 17 часот. Експлозијата во 14 часот била проследена со исфрлање пепел чиј столб бил со височина од над дваесет и седум километри. Другиот дел кој паднал покрил сè во полупречник од 160 километри околу Кракатау, предизвикувајќи во регионот да биде тотална ноќ. Во 10 часот 02 минути, на 27 август, се случила најсилната експлозија проследена со најсилната бучава што некогаш „ја слушнале човечките уши“. Бучавата се слушнала низ цела Холандска Источна Индија, но и до Алис Спрингс во центарот на Австралија и на островот Родригес во југозападниот дел на Индискиот Океан - локации кои се наоѓаат од 3 500 до 4 800 километри оддалечени од Кракатау. Звукот на експлозијата се слушнал приближно на една дванаесетина од површината на земјата, што го прави најзначаен звучен феномен во историјата на човештвото. Многу луѓе целосно или делумно го изгубиле слухот на полупречник од неколку десетици километри. Плинискииот избув достигнал ниво 6 на скалата на експлозивните вулкански ерупции и развила енергија која одговара на 13 000 бомби од типот на Литл бој. Експлозијата исфрлила 10 до 20 километри кубни материјал во воздухот.
Ефекти на ерупцијата
По колапсот на кратерот, на 26 и 27 август, огромни бранови неколкупати удриле на брег на Јава и Суматра. Во нископоставените области кои се граничат со Сундскиот теснец, се било срамнето со земја. Морското одморалиште Анжер и неговиот поранешен светилник, засилен со челични плочи, целосно биле срамнети со цунами. Во Мерак, четириесет и шест метарски бран паднал врз градот а при повлекувањето, градот бил целосно опустошен. Анормална осцилација на водите забележале плимомерите во Бискајскиот Залив и во Ламанш на 18 000 километри од местото на катастрофата. Околу пладне, дожд од топла пепел паднал околу Кетимбанг во Суматра, и илјадници луѓе загинале без да се бројат жртвите од последователните цунами. Овој уникатен настан според Вербек, и други историчари и научници, се должел на латерална дефлаграција или на пирокластичен поток на нивото на водата, сличен на оние на планината Пеле во 1902 година и планината Св. Елена во 1980 година.
Помали ерупции се одвивале до средината на октомври. Потоа немало никаква нова ерупција до 1913 година. Островот Кракатау речиси целосно исчезнал, оставајќи го само расцепениот конус на Раката на југ. Други ерупции на вулканот имало во 1927 и во 2009 година и тој сѐ уште се смета за активен вулкан.