Мариово
Економија и стопански можности на Мариово
Природните услови на Мариово кои изобилуваат со извонредно богати поволности и суровини условиле голем развој на основните стопански гранки како сточарство, земјоделство, шумарство и рударство низ дамнешните векови па сѐ до денес. Конфигурацијата на теренот кој претставува своевидна висорамнина која изобилува со благи тревнати ридови односно идеални природни пасишта како и климатските услови условиле голем развој на сточарството по кое Мариово било и е многу познато. Најраспространет добиток кој сѐ до денес се одлгедува во најголем број се овците и тоа од расите домашна и мешана овца - Аваси, а потоа следи крупниот добиток и говеда како крави, телиња, волови и бикови, како и козите чие чување денес е оживеано по долгогодишната забрана за времето на социјалистичкото управување. На крајот на осумдесеттите години на XX век сѐ до 1990 е установено дека Мариово располагало со 20604 грла овци по жител, а само селото Витолиште имало 4409 овци или околу 20% од вкупниот број овци во Мариово. Од овчото и крајвото млеко се прави познатото и прочуено мариовско биено сирење или на мариовски наречено тепано сирење, додека од овчото и козјото млеко се произведуваат многу вкусни и висококвалететни сирења, кашкавали и урда. Сточарските производи на Мариово најмногу се пласирале во Прилеп, Битола, а сѐ до поделбата на Македонија и воспоставувањето на границата многу се носело и продавало и во Солун и Воден. Врз основа на расположливите услови на теренот и многу богатата речна полноводна мрежа во Мариово било развиено претежно ридско и планинско земјоделство или поледелство кое опфаќа одгледување на жита и тоа најмногу пченица и претежно стрните жита од кои особено многу се одгледува ‘рж, како и јачмен и овес, а многу помалку и пченка. Од градинарските култури најзастапени се компирот, гравот, а претежно за соспствени потреби и кромидот, лукот, краставицата, пиперките, патлиџаните. Од индустриските култури единствено во помали размери во прилепскиот дел во селата Крушевица, Витолиште, Дуње, Чаниште е застапено и одгледувањето на тутун. Идеалните теренски и климатски услови придонесуваат за широко распространето овоштарство по кое Мариово било и е доста познато. Најзастапени овошја се сливите и дивите некалемени круши, како и оревите, потоа следат јаболката, црешите, вишните, дуњите, кајсиите, праските и костените. Според кажувања на жители од селото Крушевица, крушовите насади кои во најголем дел се од зимните жолти круши (кантарки) имаат толкава родност што селаните береле по пет и повеќе товари круши, кои стасувале за јадење и употреба од Голема Богородица на крајот на летото до Благовец во средината на пролетта. Бројните цветни и тревнати ливади, како и многуте шуми од црн бор како и дрен, леска, смрека влијаат на голема и добра развиеност и широка распространетост на пчеларството со кое се занимава речиси секоја постојано или повремено населена куќа ви сите села во Мариово. Пчеларството во Мариово има долга традиција при што покрај постоењето на посебен вид на мариовска пчела, некои податоци говорат дека до Првата светска војна некои семејства одгледувале и до 1300 пчелни семејства. Денес одгледувањето пчелни семејства е застапено и во сандаци и во трмки. Прочуениот Мариовски мед е одлигкуван со златен медал и прво место на изложба во Букурешт кон крајот на осумдесеттите години на XX век. Истражувањата утврдиле дека потенцијалите за пчеларство во Мариово нудат можност за одгледување преку 30000 пчелни семејства со производство до 75 кг мед по една заедница или вагонски количини на мед, при што пресметките утврдиле дека со 50 пчелни заедници се остварува доход за живеење на едно четиричлено семејство. Шумите во Мариово покриваат 230208 хектари што претставува 26% од вкупната површина на шуми во Македонија. Најзастапени шуми во Мариово се од црниот и белиот бор – молика особено на Ниџе, бука, елка, даб – благун, бел габер, леска, цер. Ендемски видови дрва кои се застапени во шумите на Мариово се моликата, македонскиот даб, дивиот бадем и дивата фоја. Како во минатото, така и денес од шумите во Мариово се сече доста дрво за огрев како и дрвена граѓа за градежништвото. Интензивниот геолошки развој и големите остатоци од вулкански релјеф кои се наоѓаат во Мариово условиле разновидно и обемно рудно богатство што пак влијаело на појавата на рударството кое во Мариово е познато уште од антиката и раниот среден век. Поголеми рудни наоѓалишта од кои најголем дел се искористуваат се: „Р’жаново“, „Студена Вода“ и „Црна Тумба“ за никел, „Алшар“ за антимон, „Пулич“ „Зович“ и „Манастир“ за дијатомејска земја, „Рамна Нива“ и „Печиприсој“ за фелтспат, „Галиште“ за талк, „Чаниште“ за мермер кој во Мариово е црвеникав, „Лузев Говедарник“, „Копец“ за рубини и перлити, „Прилепец“ и „Бонче“ за дистен, мариовскиот јагленоносен басен, како и наоѓалиштата на градежен материјал како гнајсеви, камен-травертин, грандиорити распространети околу Манастир, Полчиште, Витолиште и низ цело Мариово. Доста важна е појавата на јадрени суровини како ураниумова руда во северзападниот дел на Мариово на Селечка Планина во непосредната околина на Дуње и Кокре и ториумовата руда во околината на Пештани и Витолиште, која заедно со богатиот воден потенцијал на Црна Река и слабата населеност се главната причина за идејата за изградба на јадрена термоелектрана во Мариово. Реката Црна со своите притоки Коњарка, Градешница, Витолишка и Блашница во Мариово има и многу голем хидропотенцијал. Високата моќност на водниот потенцијал заедно со слабата населеност се главните основи за идејата за изградба на хидроелектраните „Чебрен“ и „Галиште“ за кои меѓународните повици за инвеститори од македонска влада досега беа неуспешни. При изградба и целосна работа на хидроелектричните централи тие би го имале следното производство на годишно ниво: „Чебрен“ 297,17 GWh, а „Галиште“ 261,88 GWh или заедно со веќе постоечката ХЕЦ „Тиквеш“ би имале производство од 776,91 GWH односно околу 13,5% од технички искористивиот хидроенергетски потенцијал во Македонија. Ваквите податоци укажуваат дека Мариово има и нуди значајни економски можности и потенцијали не само за потесното свое подрачје туку и пошриоко за цела Македонија. Стопанските можности кои ги нуди Мариово во однос на суровините и природните богатства и услови се добра основа за негово заживување и подобрување на катастрофалната демографска состојба и воедно за значаен удел во севкупниот екононмски развој и напредок на Македонија.