cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Големата рецесија
Колапсот на глобалниот пазар со куќи, кој го достигна врвот во САД во 2006, предизвика драстично паѓање на вредноста на акциите поврзани со недвижнините, наштетувајќи им на финансиските институции ширум светот. Прашањата во врска со платежната способност на банките, неможноста за издавање кредити и недовербата на инвеститорите имаа удар врз глобалните берзи, кадешто акциите доживеаа големи падови за време на крајот на 2008 и почетокот на 2009. Економиите во светот забавија во овој период какошто кредитните услови се затегнаа, а меѓународната трговија опадна. Критичарите тврдат дека агенцииите за кредитен рејтинг и инвеститорите не успеале прецизно да го оценат ризикот при финансиските зделки поврзани со хипотеки, а владите не ги прилагодиле нивните регулаторни практики кон финансиските пазари на 21 век. Владите и централните банки одговорија без преседан со фискално стимулирање, проширување на монетарната политика и финансиска помош на институциите.
Одлики и причини
Првичната причина за кризата е падот на американскиот пазар со недвижнини кој го достигна својот врв околу 2005-2006 г. Високите стандардни стапки за повторно позајмување и променливи хипотеки почнаа да се зголемуваат веднаш после тоа. Зголемувањето на пакет кредитите, маркетингот и стимулирањата како лесни почетни услови и долгорочен раст на цените на куќите ги охрабри заемобарателите да прифатат ризични хипотекти надевајќи се дека набрзо ќе може да ги отплатат по попривлечни цени. Сепак, какошто каматните стапки се зголемуваа, а цените на куќите доживеаа умерен пад во многу делови на САД во 2006-2007 г., отплаќањето станало потешко. Активностите како поништување на хипотека се зголемиле драматично, какошто лесните почетни услови истекувале, цените на куќите не се зголемувале според очекуваното, а каматните стапки за променливи хипотеки се зголемиле. Ниските каматни стапки и големиот прилив на странски средства создале лесни кредитни услови за неколку години пред да почне кризата, поттикнувајќи го бумот со изградба на куќи и потрошувачка со заеми. Комбинацијата на овие два фактора придонела за бумот со продажба на куќи во САД. Различните заеми (на пр. хипотеки, кредит, лизинг) биле лесно достапни, а потрошувачите станале се позадолжени. Како дел од бумот со куќи и кредити, значително се зголемил бројот на финансиски договори како хипотекарни хартии од вредност и колатерални долгувања кои ја добивале својата вредност од хипотекарните плаќања и цените на куќите. Ваквата финансиска иновација им овозможила на институциите и инвеститорите од целиот свет да вложуваат во американскиот пазар со недвижнини. Но, со падот на цените, поголемите глобални финансиски институции кои позајмувале и вложувале во стандардните хипотекарни хартии од вредност, пријавиле значителни загуби. Ниските цени резултирале со помала вредност на куќите од самиот хипотекарен заем, што претставувало финасиски стимул за поништување на правото на ослободување од хипотека. Епидемијата на поништување на хипотеките која започна во САД кон крајот на 2006 продолжува да го црпи богатството на потрошувачите и ја намалува финансиската моќ на банкарските институции. Неможноста да се исплатат и губењето на други типови на заеми исто така се зголемило значително какошто кризата се проширила од пазарот со недвижнини во другите делови од економијата. Вкупните загуби се проценуваат на трилиони долари глобално.
За време на бумот со куќи и кредити, повеќе фактори предизвикале финансискиот систем да се прошири, но и да стане покревок, процес познат како финансијализација. Изготвувачите на политики ја занемариле сè поголемата улога која ја имале финансиските институции како инвестиционите банки и хеџ фондовите, познати како и банкарски систем во сенка. Некои експерти сметаат дека овие институции биле исто толку важни како и комерцијалните (депозитарни) банки во снабдувањето на американската економија со кредити, но тие не биле предмет на истите регулирања. Овие институции, како и некои регулирани банки исто така си припишуваат долгови при снабдувањето со гореопишаните заеми и немале финансиска потпора доволна за покривање на големите загуби од невратените кредити и хипотекарните долгови. Овие загуби придонеле за намалена способност за издавање на кредити и со тоа се забавила економската активност. Загриженоста во врска со стабилноста на клучните финансиски институции ги натерала централните банки да обезбедат средства за се охрабри позајмувањето и да се врати надежта во пазарот со комерцијални хартии од вредност кој е интегрален дел од финансирањето на деловните операции. Владите исто така ги спасувале клучните финансиски институции и имплементирале економски стимулативни програми, преземајќи и дополнителни значајни финансиски мерки.
Раст на продажбата на куќи
Во периодот меѓу 1997 и 2006, цената на една типична американска куќа се зголемила за 124%. За време на двете декади до крајот на 2001, националната просечна цена на куќите била од 2,9 до 3,1 пати поголема од просечниот годишен приход на едно домаќинство. Овој однос се зголемил на 4,0 во 2004 и 4,6 во 2006 г. Овој раст на цените на куќите резултирал со зголемување на каматните стапки за отплаќање на куќите или се јавила потреба за земање на друга хипотека обезбедена со проценување на цената.
Во програмата со наградување Пибоди Аворд, дописниците за NPR тврделе дека овој „огромен базен со пари” (претставен од 70 трилиони долари во светското фиксно инвестирање) бара поголеми камати отколку државните обврзници во таа деценија. Потоа, овој базен со пари речиси ја удвоил својата големина од 2000 до 2007, иако релативно сигурните инвестиции не растеле со таа брзина. Инвестиционите банки на Вол Стрит одговориле на ова со хипотекарни хартии од вредност и колатерални долгувања, кои добиле добар рејтинг од агенциите за кредитен рејтинг. Во суштина, Вол Стрит го поврзал овој базен со пари со пазарот на хипотеки во САД, со големи даноци кои се насобирале кај оние во синџирот со хипотеки, со продавање на заемите од хипотекарен брокер на помали банки кои ги финансирале брокерите, како и на гигантски инвестициони банки кои стоеле зад нив. Околу 2003 г. значително се намалил бројот на хипотеки кои потекнувале од традиционалното позајмување. Сепак, незапирливата голема побарувачка на хипотекарни хартии од вредност и колатерализирани долгувања предизвикала намалување на стандардите за позајмување, бидејќи сѐ уште имало можност за продавање на хипотеките во синџирот на понуди. Евентуално, овој шпекулативен раст на продажбата на куќи се покажал неодржлив.
До септември 2008, просечните цени за сместување во САД опаднале за 20% од нивниот врв во средината на 2006. Со падот на цените, позајмувачите на хипотеки со променливи стапки не можеле да ги отплатат за да ги избегнат повисоките плаќања поврзани со растечките камати и дошле во ситуација на банкрот. За време на 2007, позајмувачите почнале процес на поништување на хипотеките на околу 1,3 милиони поседи, што е зголемување за 79% од 2006. Бројот се зголемил на 2,3 милиони во 2008, што е зголемување за 81% од 2007 г. До август 2008, 9,2% од сите американски хипотеки биле или нелегални или во фаза на поништување. До септември 2009, овој процент се зголемил на 14,4%.
Лесни кредитни услови
Помалите камати го поттикнале позајмувањето. Од 2000 до 2003, Федералните Резерви го намалиле нивото на федерални средства од 6,5% на 1,0%. Овој потег е направен за да се олеснат ефектите од колапсот на интернет-берзата и терористичките напади од септември 2001, како и за справување со зголемениот ризик од дефлација.
Бернанке објаснил дека меѓу 1996 и 2004, американскиот дефицит на тековната сметка се зголемил за 650 милијарди, од 1,5% на 5,8% од БДП. Отплаќањето на овој дефицит ги приморало САД да земаат големи заеми од странство, главно од држави кои имале трговски суфицит, како што се азиските растечки економии и земјите-извознички на нафта. Според балансот на платежниот идентитет, држава (како САД) со таков дефицит на тековната сметка треба да има и соодветен суфицит (инвестирање) на капиталната сметка. Оттука, големите и растечки средства (капитал) од странство служи за финасирање на увозот. На овој начин се јавила побарувачка на различни типови на финансиски инвестиции, зголемувајќи ги цените на тие инвестиции, додека каматите се намалувале. Странските инвеститори ги имале овие средства за да ги дадат како заем и тоа бидејќи имале многу високи стапки за лични заштеди (до 40% во Кина), или поради високите цени на нафтата. Бернанке го нарекол ова „презаситена заштеда”. Приливот на средства (капитал или ликвидност) досегнал до американските финансиски пазари. Странските влади обезбедиле средства со купувањето на државните обврзници на САД и со тоа избегнале поголемо влијание од кризата. Од друга страна, американските домаќинства ги користеле позајмените странски средства за финансирање на потрошувачката и за зголемување на цените на сместувањето и финансиски инвестиции. Финансиските институции инвестирале странски средства во хипотекарни хартии од вредност.
Тогаш Федералните резерви ја значително зголемиле стапката на средствата во периодот меѓу јули 2004 и јули 2006 г. Ова придонело за зголемување на едногодишната и петгодишната стапка на хипотеките со променливи стапки правејќи ги каматните стапки за променливи хипотеки поскапи за куќосопствениците. Ова веројатно придонело и за намалувањето на продажбата на куќи, какошто вредноста на имотите се движи обратнопропорционално со каматите и се зголемува ризикот за шпекулирање со сместувањето. Американските финансиски и средства од сместувањето драматично ја намалиле својата вредност после бумот со куќите.
Повторно позајмување
Терминот повторно позајмување се однесува на квалитетот на кредитот земен од одредени заемобаратели, кои имаат ослабени кредитни истории и поголем ризик да не успеат да го вратат кредитот отколку оние кои позајмуваат по првпат. Вредноста на американските хипотеки земени по вторпат е проценета на 1,3 трилиони долари заклучно со март 2007, а заложените хипотеки по првпат вределе повеќе од 7,5 милиони.
Освен лесните кредитни услови, постои доказ дека и притисоците од владата и конкуренцијата придонеле за зголемувањето на хипотеките по вторпат низ годините пред кризата. Поголемите американски инвестициони банки и претпријатија спонзорирани од владата како што е Фани Меј одиграле важна улога во зголеменото високо ризично позајмување.
Повторните хипотеки претставувале помалку од 10% од сите хипотеки до 2004 год, кога одеднаш скокнале на 20% и останало така сè до максимумот со продажбата на куќи во САД во 2005-2006. Непосреден настан со ова зголемување била одлуката на американската Комисија за хартии од вредност и берзи од април 2004, за олеснување на правилото за нето капитал што им овозможило на најголемите пет инвестициони банки драматично да ја зголемат нивната финансиска потпора и агресивно да го зголемат издавањето на хипотекарни хартии од вредност. Ова предизвикало дополнителен притисок врз Фани Меј и Фреди Мак што понатаму го зголемило нивното ризично позајмување. Стапката на престапност при исплаќањето на повторните хипотеки останала на 10-15% од 1998 до 2006 год, а после тоа почнала брзо да расте, скокајќи на 25% до почетокот на 2008 г.
Некои луѓе како Питер Џ. Волисон од Американскиот претприемнички институт, сметаат дека корените на кризата потекнуваат токму од повторното позајмување од Фани Меј и Фреди Мак, кои се субјекти спонзорирани од владата. На 30 септември 1999, Њујорк Тајмс известува дека администрацијата на Клинтон го фаворизирала повторното позајмување:
Една студија на Одделението за резервни резерви на САД од 2000 г. во врска со трендовите на позајмување направена за 305 градови од 1993 до 1998 г. покажала дека 457 милијарди долари кредити за куќи се излеале од заемодавателите покриени со CRA во позајмувачите и соседствата со ниски и средни приходи. Сепак, само 25% од сите хипотеки земени по вторпат потекнувале од институции покриени со CRA (закон според кој банките треба да исполнат некои критериуми за да издаваат кредит), а 50% од повторните хипотеки потекнувале во потполност од институции кои биле ослободени од CRA.
Други истакнуваат дека вредноста на овие заеми не била доволна за да се предизвика криза со вакви размери. Во статија во Портфолио магазинот, Мајкл Луис зборувал со еден трговец кој забележал дека „Нема доволно Американци со слаб кредитен рејтинг кои земаат лоши заеми за да ги задоволат апетитите на инвеститорите за продажба на производот”. Во суштина, инвестиционите банки и хеџ фондовите ја користеле финансиската иновација за да синтетизираат повеќе заеми користејќи деривативни инструменти. „Тие создавале премногу заеми. Сто пати повеќе. Затоа загубите се многу поголеми од заемите.”
Економистот Пол Кригман во јануари 2010 тврдел дека симултаниот раст на цените на резидентните и комерцијалните недвижнини ја поткопува тезата на оние кои тврдеа дека Фани Меј, Фреди Мак, CRA или предаторското позајмување биле главните причини за кризата. Со други зборови, зголемениот раст на цените се јавил и во двата пазари, иако само пазарот со резидентни недвижнини бил погоден од овие потенцијални причини.
Предаторско позајмување
Предаторското позајмување се однесува на практиката на нескрупулозните заемобаратели, да земаат „несигурни” или „непроверени” заеми за несоодветни цели. Класичниот метод на мамка и улов бил употребуван од Кантривајд, кои рекламирале ниски камати за отплаќање на куќите. Таквите заеми биле опишани во долги договори со опширни детали, при што тие се претвориле во поскапи зделки на денот на затворањето. На пр. според рекламата окаматувањето би било 1 до 1,5%, но потрошувачот би бил изложен на променлива хипотекарна стапка при што би требало да плати повеќе отколку планираното. Ова создало негативна амортизација која потрошувачот може да не ја забележи долго после извршувањето на трансакцијата.
Кантривајд, тужени од калифорнискиот јавен обвинител Џери Браун за „Нелојални деловни практитки” и „Лажно рекламирање”, издавале хипотеки со високи цени на „куќосопственици со мал кредитен рејтинг“, променливи хипотекарни стапки кои им овозможиле на куќосопствениците исплаќање само на каматниот дел”. Кога цените на куќите се намалиле, куќосопствениците со променливи хипотеки тогаш имале мал стимул за да ги исплатат месечните долгови, бидејќи нивниот главен капитал бил истрошен. Ова предизвикало финансиската состојба на Кантривајд да се влоши, на крајот резултирајќи со одлука на Управата за надзор на штедењето да се заплени заемодавателот.
Поранешните вработени во Америквест, водечкиот американски заемодавател на големо, го опишуваат системот во кој тие биле натерани да ги лажираат хипотекарните документи, а потоа да ги продаваат на банките на Волстрит кои имале желба за брз профит. Има сè повеќе докази дека ваквите измами со хипотеки може да претставуваат причина за кризата.
Дерегулација
Критичарите тврделе дека регулаторната рамка не била во чекор со финансиската иновација, како на пр. банкарскиот систем во сенка, деривативите и вонбилансните финансирања. Во други случаи, законите се смениле или спроведувањето на нив ослабело во некои делови на финансискиот систем. Клучните примери вклучуваат:
Зголемена задолженост и преоптовареност на лостовиот ефект
Американските домаќинства и финансиските институции станале се позадолжени или со преоптоварен лостов ефект за време на годините пред кризата. Ова ја зголемило нивната ранливост од колапсот на бумот со куќите и ја влошило економската криза. Клучните статистики се:
Кај овие седум ентитети имало висок лостов ефект и имале 9 трилиони долари во долгови или гарантни долгувања, огромна концентрација на ризик; но сепак не биле подложени на истата регулација како депозитарните банки.
Финансиска иновација и комплексност
Терминот финансиска иновација се однесува на тековниот развој на финансиските производи кои имаат за цел да постигнат одредени цели на клиентите, како што е неутрализирањето на одредена изложеност на ризик (на пр. неуспешно исплаќање на кредитот) или за асистирање при добивањето на кредитот. Примери релевантни за кризата се: променлива хипотекарна стапка (ARM), претворање на повторните хипотеки во хипотекарни хартии од вредност (MBS) или колатерални долгувања за продажба на инвеститорите, што е некој вид на обезбедување; и форма на кредитно осигурување наречено замена на неиплатен кредит (CDS). Користењето на овие производи драматично се зголемило низ годините од почетокот на кризата. Овие финансиски производи варираат во комплексност и едноставност со кои би можеле да се вреднуваат во книговодството на финансиските институции.
Неправилно проценување на ризикот
Проценката на ризик се однесува на дополнителната компензација која ја бараат инвеститорите за да преземат дополнителен ризик, кој може да се мери со каматни стапки или надоместоци. Поради различни причини, учесниците во пазарот не го прецизно измериле ризикот својствен за финансиската иновација како хипотекарните хартии од вредност и колатералните долгувања или не го сфатиле сериозно ударот врз целокупната стабилност на финансискиот систем. На пр. проценувачкиот модел за колатерализираните долгувања не го одразил добро нивото на ризик на којшто бил изложен системот. Просечната стапка на наплата за „висококвалитетни” колатерални долгувања била околу 32 центи по долар, додека стапката на наплата за мецанин колатерални долгувања била околу 5 центи за секој долар. Овие масивни, практично незамисливи загуби драматично ја загрозиле завршната сметка на банките низ целиот свет, оставајќи ги со многу малку капитал за продолжување на операциите.
Друг пример е АИГ, кои ги осигурале долгувањата од разни финансиски институции преку користењето на замена на неисплатен кредит (CDS). Основната CDS трансакција ја вовлекла АИГ во примање на премии во размена за ветување дека ќе исплатат пари на страната А во случај страната Б да не успее да го врати кредитот. Сепак, АИГ немале финансиска моќ да ги остварат нивните многубројни CDS заложувања какошто кризата напредувала и компанијата била преземана од владата во септември 2008. Американските даночни обврзници обезбедиле 180 милијарди долари за владината поддршка на АИГ за време на 2008 и почетокот на 2009, преку која се влевале пари во различни области од трансакциите со замена на неисплатен кредит, вклучувајќи многу големи глобални финансиски институции.
Ограничувањата на широко користениот финансиски модел исто така не биле добро сфатени. Оваа формула имала под претпоставка дека цената на CDS во корелација со и можела да ја предвиди коректната цена на хипотекарните хартии од вредност. Бидејќи била многу прилагодлива, набрзо почнале да ја користат голем процент на CDO и CDS инвеститори, издавачи и рејтинг агенции. Според една wired.com статија:
Бум и колапс на банкарскиот систем во сенка
Пол Кругман, добитник на Нобелова награда за економија, го опишал функционирањето на банкарскиот систем во сенка како „создавање јадро” кое ја предизвикало кризата. Тој го нарекол овој недостаток на контрола како „злоќудно запоставување.”
Раст на стоковните цени
Било забележено дека и растот на цената на бакарот се појавил во исто време како и растот на нафтените цени. Бакарот тргуван за околу 2.500 долари за тон од 1990 до 1999 г., кога паднал на околу 1.600 долари. Ниската цена траела до 2004 кога цената на бакарот скокнала на 7.040 долари за тон во 2008. Во февруари 2010, бакарот бил тргуван за 6.500 долари за тон и цената постепено паѓала.
Продажбата на никел доживеала бум при крајот на 1990-тите, тогаш цената на никелот имплодирала од околу 51.000 долари/36.700 фунти за метрички тон во мај 2007 до околу 11.550 долари/8.300 фунти за метрички тон во јануари 2009. Цените почнале да се опоравуваат дури во јануари 2010, но повеќето од австралиските рудници за никел отишле под стечај до тогаш. Какошто цените за висококвалитетна руда на никел сулфат се опоравиле во 2010, така почнала да се опоравува и австралиската рударска индустрија.
Системска криза
Друга анализа, различна од објаснувањето на главните струи, е тоа дека финансиската криза е само симптом на друга, подлабока криза, која е систематска криза на самиот капитализам. Според Самир Амин, египетски марксистички економист, постојаното намалување на растот на бруто-домашниот производ во западните земји од раните 1970-ти создало растечки вишок на капитал кој недоволно бил искористен за профитабилни инвестиции во реалната економија. Алтернатива било да се насочи вишокот во финансискиот пазар, кој станал повеќе профитабилен отколку продуктивното капитално инвестирање, особено со последователно дерегулирање. Според Самир Амин, овој феномен довел до повторлив финансиски раст (како експанзијата со интернетот) и е длабоката причина за финансиската криза од 2007-2010.
Џон Белами Фостер, аналитичар за политичка економија и уредник на Monthly Review, верува дека намалувањето на стапката на раст на БДП од раните 1970-ти е поради растечката заситеност на пазарот.
Џон С. Богл напишал за време на 2005 дека серија на нерешени предизвици се соочуваат со капитализмот кои придонеле за минатите финансиски кризи и на нив не им било доволно обратено внимание:
Тој цитира посебни тематики, меѓу кои:
Улогата на економското предвидување
Финансиската криза не била опширно предвидена од главната струја на економисти, кои наместо тоа зборувале за Големо забавување. Некои хетеродоксни економисти ја предвиделе кризата, со различни аргументи. Дирк Беземер, во своето истражување навел 12 економисти кои ја предвиделе кризата (со издржани аргументи и проценки за периодот): Дин Бејкер (САД), Вајн Годли (САД), Фред Харисон (В.Британија), Мајкл Хадсон (САД), Ерик Јаншен (САД), Стив Кин (Австралија), Јакоб Брохнер Мадсен и Јенс Кјаер Соренсен (Данска), Курт Рихебахер (САД), Нуриел Рубини (САД), Питер Шиф (САД) и Роберт Шилер (САД). Дадени се примери и од други експерти кои дале индикации за финансиската криза. Насловна тема во часописот BusinessWeek тврди дека економистите не успеале да ја предвидат најлошата меѓународна криза од Големата депресија во 1930-тите. Електронскиот бизнис весник на Вортон школата од Универзитетот на Пенсилванија испитува зошто економистите не успеале да ја предвидат големата глобална финансиска криза. Популарните статии објавени во масовните медиуми ја убедиле широката јавност да верува дека мнозинството економисти не успеале во своите обврски да ја предвидат финансиската криза. На пр., статија во Њујорк Тајмс информира дека економистот Нуриел Рубини предупредил за таква криза уште во септември 2006, а понатаму се наведува дека професијата на економистите е неуспешна во предвидувањето на рецесиите. Според Гардијан, Рубини бил смешен со предвидувањето на колапс на пазарот со куќи и светска рецесија, додека Њујорк Тајмс го етикетирале како „Д-р Судбина”. Повеќето од главната струја финансиски економисти веруваат дека финансиските кризи се едноставно непредвидливи, следејќи ја делотворната пазарна хипотеза на Јуџин Фама и поврзаната хипотеза за спонтано движење, кои соодветно тврдат дека пазарите ги содржат сите информации во врска со можните промени во иднина, како и тоа дека движењата на финансиските цени се спонтани и непредвидливи.
Удар врз финансиските институции
Меѓународниот монетарен фонд проценил дека големите американски и европски банки изгубиле повеќе од 1 трилион долари во штетни инвестиции и од лошите заеми од јануари 2007 до септември 2009. Овие загуби се очекува да достигнат 2,8 трилиони од 2007 до 2010 г. Загубите на американските банки било предвидено да достигнат 1 трилион, а на европските 1,6 трилиони долари. ММФ процениле дека американските банки достигнале 60% од нивните загуби, но европските само 40%.
Една од првите жртви била британската банка од средна големина Нортерн Рок. Преоптовареноста на бизнисот со лостовите ефекти предизвикало банката да бара заштита од Бенк оф Ингланд. За возврат, ова предизвикало паника кај инвеститорите и повлекување на парите од банката во средината на 2007. Повиците од либералниот демократ Винс Кејбл за национализирање на банката биле првично игнорирани; сепак, во февруари 2008 британската влада (неуспевајќи да најде приватен купувач) омекнала и банката била преземена во јавни раце. Проблемите на Нортерн Рок се покажаа како ран показател за неволјите што подоцна ќе ги имаат другите банки и финансиски институции.
На почетокот, погодени компании биле оние што биле директно вклучени во изградбата на домовите и издавањето на станбените кредити како Нортерн Рок и Кантривајд Фајненшл, бидејќи тие веќе не можеле да бидат финансирани преку пазарот со кредити. Преку 100 заемодаватели (на станбени кредити) банкротирале за време на 2007 и 2008. Загриженоста дека ќе пропадне инвестиционата банка Бер Стирнс резултирала со нејзината брза продажба на ЏП Морган Чејс. Кризата го достигнала својот врв во септември и октомври 2008. Неколку поголеми институции пропаднале, биле принудно продадени или биле преземени од владата. Тука спаѓаат Леман Брадерс, Мерил Линч, Фани Меј, Вашингтон Мјучл, Ваховија и АИГ.
Кредитните пазари и банкарскиот систем во сенка
Во текот на септември 2008 кризата го достигнала своето најкритично ниво. Имало еквивалент меѓу повлечените пари од банките и заедничките фондови од пазарот на пари, кои биле често инвестирани во комерцијални хартии од вредност издавани од корпорациите за да ги финансираат нивните операции и платни списоци. Повлекувањата од пазарот на пари изнесувале 144,5 милијарди долари во текот на една недела, споредно со 7,1 милијарди во претходната недела. Ова ја намалила способноста на корпорациите да го заменат нивниот краткорочен долг. Американската влада одговорила со проширување на осигурувањето на сметките на пазарот на пари аналогно со депозитното осигурување на банките преку привремена гаранција, како и со програми на Федералните резерви за купување на комерцијални хартии од вредност. Ширењето на ТЕD, показател на согледаниот кредитен ризик во општата економија, скокнал во јули 2007, потоа испарил за една година и после тоа повторно скокнал дури повисоко во септември 2008, достигнувајќи рекорд од 4,65% на 10 октомври 2008 г.
На драматичниот состанок на 18 септември 2008, државниот секретар Хенри Полсон и директорот на Федералните резерви Бен Бернанке се сретнале со главните законодавци за да го предложат итниот финансиски план од 700 милијарди долари. Бернанке наводно им рекол: „Ако не го направиме ова, може нема да имаме економија во понеделник.” акт за економска стабилизација, кој ја имплементирал Програмата за опуштање на проблематичните инвестиции (TARP), бил ставен во закон на 3 октомври 2008.
Економистот Пол Кругман и секретарот за финансии на САД Тимоти Гајтнер ја објаснуваат кредитната криза преку имплозијата на банкарскиот систем во сенка, кој постигнал речиси иста важност како и традиционалниот комерцијален банкарски сектор, какошто е опишано погоре. Без можност да се обезбедат инвеститорски средства во размена за повеќе типови на хипотекарни хартии од вредност или инвестициони комерцијални хартии од вредност, инвестиционите банки и другите ентитети во банкарскиот систем во сенка не можеле да обезбедат средства за фирмите што работат со хипотеки и другите корпорации.
Ова значело дека речиси една третина од американскиот механизам за позајмување бил замрзнат, а тој тренд продолжил и во јуни 2009. Според Брукингс Инститјушн, традиционалниот банкарски систем нема капитал за да ја затвори оваа празнина до јуни 2009: „Ќе бидат потребни неколку години со големи профити за да се собере доволно капитал за да се подржи тој дополнителен обем на позајмување.” Авторите исто така укажуваат на тоа дека некои форми на секјуризација „веројатно ќе исчезнат засекогаш, бидејќи биле артефакт на претерано разлабавени кредитни услови.” Додека традиционалните банки ги подигнале нивните стандарди за давање заем, колапсот на банкарскиот систем во сенка е примарната причина за кратењето на средствата достапни за позајмување.
Ефекти врз богатството
Има директна врска меѓу намаленото богатство и намалената потрошувачка и деловните инвестирања, кои заедно со владиното трошење го претставуваат економскиот мотор. Меѓу јуни 2007 и ноември 2008, проценките се дека Американците изгубиле просечно повеќе од една четвртина од нивната колективна нето вредност. До почетокот на ноември 2008, пространиот берзански индекс на САД S&P 500 бил за 45% послаб од највисоката вредност во 2007. Цените на недвижнините опаднале за 20% од нивниот врв во 2006, со сигнализиран потенцијален пад од 30-35%. Вкупниот сопственички капитал во САД кој бил вреднуван на 13 трилиони долари во својот врв во 2006, опаднал на 8.8 трилиони долари до средината на 2008 и сѐ уште паѓал кон крајот на 2008. Вкупните инвестиции во пензиите, втората најголема инвестиција на американските домаќинства, опаднале за 22%, од 10,3 трилиони во 2006 на 8 трилиони долари во средината на 2008. За време на истиот период, штедните и инвестициските средства (несметајќи ги пензиските заштеди) се намалиле за 1,2 трилиони, а пензиските средства се намалиле за 1,3 трилиони долари. Вкупно, овие загуби изнесуваат вртоглави 8,3 трилиони долари. Од својот врв во вториот квартал на 2007, богатството на домаќинствата е помало за 14 трилиони долари.
Понатаму, американските куќосопственици се здобиле со значителен капитал во годините пред кризата, што не било случај по колаборирањето на цените на недвижнините. Слободната готовина здобиена од исплатениот дел на недвижнините која ја користеле потрошувачите двојно се зголемила од 621 милијарди во 2001 на 1.428 милијарди долари во 2005 какошто растела продажбата на куќи, вкупно приближно 5 трилиони за периодот. Американскиот долг со станбени кредити поврзан со БДП се зголемил од просечно 46% за време на 1990-тите на 73% за време на 2008 г., достигнувајќи 10,5 трилиони долари.
За да се спротивстави на овој пад во потрошувачката и капацитетот на позајмување, американската влада и Федералните резерви на САД издвоиле 13,9 трилиони долари, од кои 6,8 трилиони биле инвестирани или потрошени до јуни 2009 г. Всушност, Федералните резерви од „позајмувач во крајна нужда” станале „единствен позајмувач” во значителен дел од економијата. Во некои случаи Федералните резерви сега може да се сметаат како „купувач во крајна нужда.” Економистот Дин Бејкер вака ја објаснил намалената достапност на кредитот: }}
Глобална зараза
Кризата се развила брзо и се проширила во глобален економски шок, резултирајќи со пропаст на многу европски банки, пад на разни берзански индекси и големи кратења на пазарната вредност на акциите и стоките.
Хипотекарните хартии од вредност и колатерализираните долгувања биле купувани од корпорациски или институционални инвеститори на глобално ниво. Деривативите како размена на неисплатен кредит исто така ја зголемиле поврзаноста меѓу големите финансиски институции. Уште повеќе, смалувањето на лостовиот ефект во финансиските институции, какошто акциите биле продавани за да се исплатат долгувањата кои не можеле да бидат финансирани во замрзнатите кредитни пазари, понатаму ја забрзале солвентноста на кризата и предизвикале намалување на меѓународната трговија. Светските политички водачи, националните министри за финансии и директорите на централните банки ги координирале нивните напори во намалувањето на стравовите, но кризата продолжила. Кон крајот на октомври 2008 се развила валутна криза, со тоа што инвеститорите префрлале огромен капитал во посилни валути како јен, долар и швајцарски франк, што натерало многу засегнати економии да побараат помош од Меѓународниот монетарен фонд.
Глобални ефекти
Има бројни коментари во врска со тоа дека ако ликвидната криза продолжи, може да се јави продолжена рецесија или полошо од тоа. Продолжениот развој на кризата предизвикал страв во некои кругови за глобален економски колапс иако денес има многу претпазливи оптимистични предвидувачи покрај неколкуте истакнати извори кои остануваат песимисти. Финансиската криза веројатно ќе го создаде најголемиот банкарски потрес од поранешното штедно и позајмувачко пропаѓање. Инвестиционата банка UBS изјавила на 6 октомври дека 2008 година ќе види јасна глобална рецесија, без веројатност да заздрави во наредните две години. Три дена подоцна, економистите од UBS го најавиле „почетокот на крајот” на кризата, а светот почнал да ги спроведува неопходните мерки за справување со кризата: инјекција во вид на капитал од владите; систематизирана инјекција; намалување на каматите за им се помогне на заемобарателите. Велика Британија започнала системска инјекција, а светските централни банки денес ги намалуваат каматните стапки.UBS истакнала дека САД треба да имплементираат системска инјекција. Понатаму тие исто така истакнале дека ова ја поправа само финансиската криза, но тоа на економски значело „најлошото сѐ уште не дошло”. UBS го проценила очекуваното времетраење на рецесијата на 16 октомври: во еврозоната би траела два квартали, во САД три квартали и во Велика Британија би траела четири квартали. Економската криза во Исланд ги вклучила сите три најголеми банки во земјата. Споредено со големината на својата економија, Исланд претрпел најголем банкарски колапс во историјата на економијата.
Кон крајот на октомври UBS ги променила своите согледувања во врска со кризата уште попесимистички: претстојната рецесија би била најлоша од Регановата рецесија во 1981 и 1982 г., со негативен раст во 2009 во САД, еврозоната, Велика Британија; многу слабо заздравување во 2010; но не толку лоша како Големата криза.
Брукингс инститјушн изјавиле во јуни 2009 дека американската потрошувачка изнесувала повеќе од една третина од растот во глобалната потрошувачка меѓу 2000 и 2007 г. „Американската економија трошела премногу и позајмувала премногу низ годините, а остатокот од светот зависел од американскиот потрошувач како извор на глобална побарувачка.” Со рецесијата во САД и зголемените штедни стапки за американските потрошувачи, намалувањата на растот биле драматични насекаде. За првиот квартал од 2009, годишната стапка на пад на БДП била 14,4% во Германија, 15,2% во Јапонија, 7,4% во Велика Британија, 18% во Летонија, 9,8% во еврозоната и 21.5% во Мексико. 9.8% in the Euro area and 21.5% for Mexico.
Некои земји во развој кои имале голем економски раст доживеале значително забавување. На пр. прогнозите за раст во Камбоџа покажале пад поголем од 10% во 2007 до приближно нула во 2009 г., а Кенија би постигнала раст од само 3-4% во 2009, споредено со 7% во 2007. Според истражувањето на Прекуморскиот институт за развој, намалениот раст може да се припише на падовите во трговијата, стоковните цени, инвестирањето и намалениот прилив на пари испратен од емигрантските работници (кој достигнал рекорд од 251 милијарди долари во 2007, но од тогаш опаднал во многу земји).
До март 2009, арапскиот свет изгубил 3 трилиони долари поради кризата. Во април 2009, невработеноста во арапските земји била т.н. „временска бомба”. Во мај 2009, ОН известиле за пад на странските инвестиции во економиите од Средниот Исток поради бавниот пораст на побарувачката на нафта. Во јуни 2009, Светската банка прогнозирала тешка година за арапските земји. Во септември 2009, арапските банки пријавиле загуби од околу 4 милијарди долари од почетокот на глобалната финансиска криза.
Економски ефекти во САД
Реалниот бруто-домашен производ (производството на добра и услуги од страна на работната сила и институциите сместени во САД) се намалил на годишно ниво од околу 6 проценти во четвртиот квартал на 2008 и првиот квартал од 2009, наспроти активноста во периодот од претходната година. Стапката на невработени во САД се зголемила на 10,2% до октомври 2009, што е највисока стапка од 1983 г. и речиси двојно поголема од пред кризата. Просечните неделни работни часови се намалиле на 33, што е најниско ниво откако владата почнала да води вакви статистики во 1964 год
Официјални економски проекции
Извештајот на американскиот Комитет за отворен пазар на Федералните резерви од јуни 2009 тврдел:
Итна ситуација и краткорочни решенија
Американските Федерални резерви и централните банки во светот преземале чекори за зголемување на приливот на пари за да се избегне ризикот од дефлаторна спирала, кадешто помалите плати и поголемата невработеност довеле до самоинтензивирање на падот на глобалната потрошувачка. Освен тоа, владите изгласале големи фискални стимулни пакети, земајќи заеми и трошејќи за да го запре намалувањето на побарувачката во приватниот сектор предизвикано од кризата. САД спровела два стимулни пакети, со вкупна вредност од речиси 1 трилион долари за време на 2008 и 2009 година.
Владите на овој начин исто така финансиски потпомогнале разни фирми, насобирајќи големи финансиски долгувања. До денес, разни владини агенции на САД обврзале или потрошиле трилиони долари во заеми, купување на средства, гаранции и директно трошење. За преглед на американските владини финансиски аранжмани и инвестиции поврзани со кризата, погледнете ја статистичката карта за финансиската помош на CNN - Bailout Scorecard..
Регулаторни предлози и долгорочни решенија
Претседателот на САД Барак Обама и главните советници вовеле неколку регулаторни предлози во јуни 2009. Предлозите се однесуваат на заштита на потрошувачите, извршно плаќање, услови за банкарско работење или потребен банкарски капитал, проширена регулација на банкарскиот систем во сенка и деривативите, како и зголемен авторитет на Федералните резерви за безбедно да ги насочуваат системски важните институции и др. Во јануари 2010, Обама предложил дополнителни регулации кои ја ограничувале способноста на банките да се впуштат во трговија со имот. Предлозите добиле прекар „Волкеровото правило”, поради Пол Волкер, кој јавно дискутирал за предложените промени.
Разни регулаторни промени биле предложени од економисти, политичари, новинари и бизнис водачи за да се намали влијанието на тековната криза и да се спречи повторно појавување. Сепак, до ноември 2009, многу од предложените решенија сѐ уште не биле спроведени. Тие вклучуваат:
Гнев на јавноста:„Балон машини" и „Вампирски лигни”
Финансиската криза испровоцирала раширување на статии и книги кои не потекнувале од научните и финансиски кругови. Најзабележливи биле статиите и книгите од авторот Вилијам Грајдер, економистот Мајкл Хадсон, авторот и поранешен продавач на обврзници Мајкл Луис, конгресменот Рон Пол, авторот Кевин Филипс и националниот дописник на магазинот Ролинг Стоун, Мат Таиби. Освен тоа, бројни блогови доживеале феноменски раст, вклучувајќи ги The Baseline Scenario од Џејмс Квок и Сајмон Џонсон, The Big Picture од Бери Ритхолц, Calculated Risk од Бил Мекбрајд и Zero Hedge од „Тајлер Дарден.” Мат Таиби особено создал точка на промена во сфаќањето на јавноста за кризата со неговата статија од јули 2009, „Големата американска балон машина: Како Голдман Сакс ја разнел економијата”, кадешто тој го опишува Голдман Сакс како „голема вампирска лигна обвиткана околу лицето на човештвото, немилосрдно цицајќи се што мириса на пари”.
Уранија Алиломова
Уранија Алиломова (мом. Раковска с. Пателе, Леринско) — уредник на двојазичното месечно списание „Нова Македонка“, орган на Антифашистичкиот фронт на жените Македонки во Грција, на македонски и грчки јазик.
Илиденското востание во Егејска Македонија
Илинденското востание на македонскиот народ против отоманското ропство од 1903 година, земало масовни размери во Егејска Македонија преку бројни востанички акции и ослободување на градовите Клисура и Невеска, каде што над дваесетина денови постоела и функционирала народна власт. Најпознати војводи од овие краишта биле Пандо Кљашев и Васил Чакаларов.
Ослободување на Клисура и Невеска
Клисура во времето на Илидненското востание било гратче so 3.000-4.000 жители, а неговата географска положба од воено оперативно гледиште многу значајна бидејќи се наоѓа на истоимениот планински преслап на пртниот правец кој од Костур водел кон Клисура. Првиот напад на 4 август 1903 година, го извел војводата Никола Андреев, самоиницијативно со околу 150 востаници. Во тој момент во гарнизонот во Клисура, Турците имале стационирани 300 војници, кои благовремено известени за нападот, вешто поставиле заседа и лесно го разбиле нападот на војводата Андреев. По детална анализа, за повторен напад биле ангажирани околу 600 востаници. Одредите во колони, настапиле кон градот Клисура од разни правци. На патот за Клисура сретнале отпор од аскерот. Нивниот здружен напад ги принудил да го испразнат градот кој на 4 август бил заземен од востаниците. Четите влегле во градот, одушевено пречекани од народот. Градот бил слободен сè до 27 август. Во него била формирана револуционерна власт и притоа била извршена нова реорганизација и распределба на силите, откако биле издадени повелби за напаѓање на околните места. На 12 август, востаниците кои биле околу 700 на број, се приближиле кон Невеска, ја опколиле и започнале директен напад врз турските позиции. Турската војска што била расположена покрај гратчето и во месната касарна била принудена да се повлече. По ова востаниците влегле во Невеска запленувајќи бројна муниција, оружје, храна и облека. Заземањето на Клисура и Невеска претставувало крупна победа на востанието во Костурско. Забележително е овдека како и во Крушево со Крушевската република, формирањето на револуционерна власт за ослободителните краишта, посебно во Клисура и Невеска.
Борби во Костурско
Во Костурскиот револуционерен реон востанието се појавило масовно. Пред самото востание Градското началство на реонот издало проглас до народот, во кој се известувало за почетокот на востанието и дека сите вооружени сили биле должни да бидат готови за да ги чекаат повелбите за натамошни дејствувања. На самиот ден на востанието на 2 август, била извршена мобилизаија на револуционерните сили. Во определените пунктови: Пополе, Корешта, Клисурско и Костурско востаниците го нападнале аскерот, како по селата, така и во големите населени места. Во Пополе, на 3 август 150 востаници го нападнале аскерот во с.Вишени и го зазеле селото.
Борби во Леринско
Востанието се појавилои во Леринскиот револуцинерен реон. Тука акциите биле изведувани во неколку пункта: Старо Нередски и Ниџенски. Востанието започнало на 2 август, кога еден востанички одред од 2.000 востаници ја нападнал железничката станица кај Екши Су и наполно ја демолирал. Еден друг востанички одред ги прекинал сите телеграфски врски, ги разрушил мостовите и патиштата. На неколку места биле водени борби, а особено била значајна борбата кај месноста Езерцата помеѓу 300 востании и 2.000 војници со артилерија. При оваа состојба во соодносот на силите, леринчани ја побарале помошта од костурчани и организирале здружен напад. Тие успешно им давале отпор на побројните турски сили, така што турската војска била принудена да се повлече кон Лерин. Со тоа востаниците станале полни господари на западнолеринската планинска област сè до 28 август 1903 година.
Епопејата на „Локвата“ и „Вињари“
Битката траела од 31 мај до 13 јуни 1903 година, а повод за започување на битката е османлискиот напад на селото Смрдеш кој се случил на 8-9 мај при што изгореле 250 куќи, од вкупно 300, 85 души биле убиени, а 50 ранети. Затоа војводите Пандо Кљашев и Васил Чакаларов на 31 мај ги нападнале турските сили. Најжестоките борби се воделе на врвовите Локвата и Вињари. Ноќта комитите се повлекле оставјќи зад себе 14 мртви, а некој од нив се самоубиле за да не бидат заробени. Османлиите имале околу 100 загинати.
Protacanthopterygii
Protacanthopterygii претставува надред на зракоперки.
Овој надред се состои од целокоскени риби со примитивна градба на телата. Се одликуваат со:
Томе Мацкинов
Томе Бојков Мацкинов ( во —  во ) — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ.
NGC 3777
NGC 3777 — спирална галаксија во соѕвездието Пехар, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3777 се споменува и како MCG -2-30-8.
Откривање
Објектот е откриен на 1886 година од страна на Френсис Ливенворт, со помош на рефрактор, чијашто леќа имала пречник од 26 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 3777 е од видот Sab. Видливиот сјај со голо око изнесува 13,4 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,2 m, додека површинскиот сјај изнесува 12,8 m/лм2. NGC 3777 има привидни димензии од 1,1' х 0,7'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Положбениот агол на објектот е во износ од 35°.
Други поделби
Проучување на NGC 3777 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 35879. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 282; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 5516. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1562.