cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Месечина
Изглед од Земјата
Синхроното вртење на Месечината додека кружи околу Земјата резултира со тоа таа секогаш да го држи речиси истото лице свртено кон планетата. Како и да е, поради ефектот на либрација, околу 59% од површината на Месечината всушност може да се види од Земјата. Страната на Месечината што е свртена кон Земјата се нарекува блиска страна, а спротивната се нарекува далечна страна. Далечната страна често неточно се нарекува „темна страна“, но таа всушност се осветлува исто толку често колку и блиската страна: еднаш на секои 29,5 Земјини денови. За време на млада месечина, блиската страна е темна.
Месечината првично се вртела со поголема брзина, но во почетокот на нејзината историја нејзиното вртење се забавило и станала плимно заглавена во оваа ориентација како резултат на ефектите на триење поврзани со плимните деформации предизвикани од Земјата. Со текот на времето, енергијата на вртење на Месечината околу нејзината оска се трошела. Во 2016 година, планетарните научници користејќи податоци собрани од мисијата на НАСА Месечев проспектор од 1998 до 1999 година, пронашле две области богати со водород (најверојатно поранешен воден мраз) на спротивните страни на Месечината. Се шпекулира дека овие биле половите на Месечината пред милијарди години пред таа плима да се заклучи за Земјата. Месечината има исклучително ниско албедо, што и дава рефлексија што е малку посветла од онаа на истрошениот асфалт. И покрај ова, Месечината е најсветлиот објект на небото по Сонцето. Ова делумно се должи на зголемувањето на осветленоста на бранот на опозицијата. Постојаноста на бојата во визуелниот систем ги рекалибрира односите помеѓу боите на објектот и неговата околина, а бидејќи околното небо е релативно темно, сончевата Месечина се перципира како светол објект. Рабовите на полната месечина изгледаат светли како средиштето, без затемнување на екстремитетите, поради рефлектирачките својства на месечевата почва, која ја рефлектира светлината повеќе кон Сонцето отколку во други правци. Месечината навистина изгледа поголема кога е блиску до хоризонтот, но ова е чисто психолошки ефект, познат како илузија на Месечината, првпат опишан во 7 век пр.н.е. Аголниот пречник на полната Месечина е околу 0,52° (во просек) на небото, приближно со иста привидна големина како Сонцето.
Затемнување
Затемнувањата се случуваат само кога Сонцето, Земјата и Месечината се во права линија (наречена „сизигија“). Затемнувањето на Сонцето се случува на млада месечина, кога Месечината е помеѓу Сонцето и Земјата. Спротивно на тоа, затемнувањата на Месечината се случуваат при полна месечина, кога Земјата е помеѓу Сонцето и Месечината. Очигледната големина на Месечината е приближно иста како онаа на Сонцето, при што и двете се гледаат со ширина од приближно половина степен. Сонцето е многу поголемо од Месечината, но тоа е многу поголемото растојание што му ја дава истата привидна големина како и многу поблиската и многу помалата Месечина од перспектива на Земјата. Варијациите во привидната големина, поради не-кружните орбити, се исто така речиси исти, иако се случуваат во различни циклуси. Ова овозможува и вкупно (Месечината да изгледа поголема од Сонцето) и прстенесто (Месечината да изгледа помала од Сонцето) затемнувања на Сонцето. При целосно затемнување, Месечината целосно го покрива дискот на Сонцето и сончевата корона станува видлива со голо око. Бидејќи растојанието помеѓу Месечината и Земјата многу бавно се зголемува со текот на времето, аголниот пречник на Месечината се намалува. Исто така, како што еволуира кон станување црвен џин, големината на Сонцето и нејзиниот очигледен периметар на небото полека се зголемуваат. Комбинацијата на овие две промени значи дека пред стотици милиони години, Месечината секогаш целосно го покривала Сонцето при затемнувања на Сонцето, и не биле можни прстенести затемнувања. Слично на тоа, стотици милиони години во иднината, Месечината повеќе нема целосно да го покрива Сонцето и нема да се појават целосно затемнувања на Сонцето.
Бидејќи орбитата на Месечината околу Земјата е наклонета за околу 5,145° (5° 9') во однос на орбитата на Земјата околу Сонцето, затемнувањата не се случуваат при секоја полна и млада месечина. За да се случи затемнување, Месечината мора да биде во близина на пресекот на двете орбитални рамнини. Периодичноста и повторувањето на затемнувањата на Сонцето од страна на Месечината и на Месечината од Земјата, се опишани со сарос, кој има период од приближно 18 години.
Бидејќи Месечината постојано го блокира погледот на половина степен широка кружна област на небото, поврзаната појава на прикривање се јавува кога светла ѕвезда или планета поминува зад Месечината и е скриена од поглед. На овој начин, затемнувањето на Сонцето е прикривање на Сонцето. Бидејќи Месечината е релативно блиску до Земјата, прикривањата на поединечни ѕвезди не се видливи насекаде на планетата, ниту во исто време. Поради прецесијата на орбитата на Месечината, секоја година се прикриваат различни ѕвезди.
Плимни ефекти
Гравитациската привлечност што ја имаат масите една за друга се намалува обратно со квадратот на растојанието на тие маси една од друга. Како резултат на тоа, малку поголемата привлечност што Месечината ја има за страната на Земјата најблиску до Месечината, во споредба со делот од Земјата спроти Месечината, резултира со плимни сили. Плимните сили влијаат и на Земјината кора и на океаните.
Најочигледниот ефект на плимните сили е да предизвикаат две испакнатини во океаните на Земјата, едната на страната свртена кон Месечината, а другата на страната спротивна. Ова резултира со покачено ниво на морето наречено океански плими. Додека Земјата се врти околу својата оска, една од океанските испакнатини (плима) се задржува на место „под“ Месечината, додека друга таква плима е спротивна. Како резултат на тоа, има две плими за околу 24 часа. Бидејќи Месечината кружи околу Земјата во иста насока на вртење на Земјата, плимата и осеката се случуваат на секои 12 часа и 25 минути; 25-те минути се должат на времето на Месечината да кружи околу Земјата. Сонцето го има истиот плимски ефект врз Земјата, но неговите привлечни сили се само 40% од силите на Месечината; интеракцијата на Сонцето и Месечината е одговорна за пролетните и слабите плими. Ако Земјата била воден свет (оној без континенти) ќе произведе плима од само еден метар, и таа плима би била многу предвидлива, но плимата и осеката во океанот во голема мера се модифицираат од други ефекти: триење на водата со вртењето на Земјата низ океанските подови, инерцијата на движењето на водата, океанските басени кои растат поплитки во близина на копното, падот на водата помеѓу различните океански басени. Како резултат на тоа, времето на плимата и осеката во повеќето точки на Земјата е производ на набљудувања кои се објаснети, случајно, со теорија.
Додека гравитацијата предизвикува забрзување и движење на течните океани на Земјата, гравитациското спојување помеѓу Месечината и цврстото тело на Земјата е главно еластично и пластично. Резултатот е дополнително плимно дејство на Месечината на Земјата што предизвикува испакнување на цврстиот дел од Земјата најблиску до Месечината. Доцнењето на плимните врвови и на плимата и осеката на океанот предизвикува вртежен момент во спротивност со вртењето на Земјата. Ова го „цеди“ аголниот моментум и вртежната кинетичка енергија од вртењето на Земјата, забавувајќи го вртењето на Земјата. Тој аголен момент, изгубен од Земјата, се пренесува на Месечината во процес (познат како плимско забрзување ), кој ја подигнува Месечината во повисока орбита и резултира со нејзината помала орбитална брзина околу Земјата. Така, растојанието помеѓу Земјата и Месечината се зголемува, а вртењето на Земјата се забавува во реакцијата. Мерењата од ласерските рефлектори оставени за време на мисиите Аполо покажале дека растојанието на Месечината се зголемува за 38 милиметри годишно (приближно стапката со која растат човечките нокти). Атомските часовници исто така покажуваат дека денот на Земјата се продолжува за околу 17 микросекунди секоја година,  полека зголемувајќи ја брзината со која UTC се прилагодува за престапни секунди. Ова плимно влечење ќе продолжи сè додека вртењето на Земјата и орбиталниот период на Месечината не се поклопат, создавајќи заемна плимна врзаност помеѓу двете и суспендирајќи ја Месечината над еден меридијан (тоа е моментално случајот со Плутон и неговата месечина Харон). Сепак, Сонцето ќе стане црвен џин кој ќе го проголта системот Земја–Месечина долго пред оваа појава.
На сличен начин, површината на Месечината доживува плима од околу 10 сантиметри амплитуда над 27 денови, со три компоненти: фиксна поради Земјата, бидејќи тие се во синхроно вртење, променлива плима поради орбиталната ексцентричност и наклон и мала различна компонента од Сонцето. Променливата компонента индуцирана од Земјата произлегува од промената на растојанието и одвојувањето, резултат на орбиталната ексцентричност и наклонетост на Месечината (ако орбитата на Месечината била совршено кружна и ненаклонета, ќе имала само соларни плими). Либрацијата, исто така, го менува аголот од кој се гледа Месечината, овозможувајќи вкупно околу 59% од нејзината површина да се гледа од Земјата со текот на времето. Кумулативните ефекти на стресот создадени од овие плимни сили предизвикуваат Месечеви земјотреси. Месечевите земјотреси се многу поретки и послаби од земјотресите на земјата, иако Месечевите земјотреси можат да траат и до еден час – значително подолг период од оние на земјата – поради расејување на сеизмичките вибрации во сувата фрагментирана горна кора. Постоењето на Месечевите земјотреси било неочекувано откритие од сеизмометрите поставени на Месечината од астронаутите на Аполо од 1969 до 1972 година.
Пред летот во вселената
Античкиот грчки филозоф Анаксагора (п. 428 г. пр.н.е.) образложил дека Сонцето и Месечината се џиновски сферични карпи и дека второто ја рефлектира светлината на првото. Неговиот нерелигиозен поглед на небесата бил една од причините за неговото затворање и евентуалното прогонство. Во својата книга На лицето во месечината, Плутарх сугерирал дека Месечината има длабоки вдлабнатини во кои светлината на Сонцето не допирала и дека точките не се ништо друго освен сенки на реки или длабоки бездни. Тој, исто така, ја истакнувал можноста дека Месечината била населена. Аристарх отишол чекор подалеку и го пресметал растојанието од Земјата, заедно со нејзината големина, добивајќи вредност 20 пати поголема од полупречникот на Земјата за растојанието (вистинската вредност е 60; полупречникот на Земјата бил приближно познат уште од Ератостен).
Иако Кинезите од династијата Хан (202 пр.н.е.–202 н.е.) верувале дека Месечината е енергија изедначена со Ки, нивната теорија за „зрачното влијание“ препознала дека светлината на Месечината е само рефлексија на Сонцето (споменато од Анаксагора погоре). Ова било поддржано од главните мислители како Џинг Фанг, кој ја забележал сферичноста на Месечината. До 499 н.е., индискиот астроном Арјабата спомнал во својата Арјабхатија дека рефлектираната сончева светлина е она што предизвикува Месечината да свети.
Хабаш ел-Хасиб ел-Марвази, персиски астроном, спровел различни набљудувања во опсерваторијата ел-Шамисија во Багдад помеѓу 825 и 835 н.е. Користејќи ги овие набљудувања, тој го проценил пречникот на Месечината на 3.037км (еквивалентно на 1.519 км полупречник) и неговото растојание од Земјата од 346,345 километри. Во 11 век, исламскиот физичар Алхазен ја истражувал Месечевата светлина преку голем број експерименти и набљудувања, заклучувајќи дека е комбинација од сопствената светлина на Месечината и способноста на Месечината да апсорбира и емитува сончева светлина.
Во средниот век, пред пронаоѓањето на телескопот, сè поголем број луѓе почнале да ја препознаваат Месечината како сфера, иако многумина верувале дека таа е „совршено мазна“. Во 1609 година, Галилео Галилеј нацртал еден од првите телескопски цртежи на Месечината во својата книга  и забележал дека не е мазна, туку има планини и кратери. Подоцна во 17 век, Џовани Батиста Ричоли и Франческо Марија Грималди нацртале мапа на Месечината и им дале на многу кратери имињата што ги имаат и денес. На мапите, темните делови од површината на Месечината се нарекувале марија (единечно маре) или мориња, а светлите делови се нарекувале тера или континенти. Томас Хариот, како и Галилеј, ја нацртал првата телескопска претстава на Месечината и ја набљудувал неколку години. Неговите цртежи, сепак, останале необјавени. Првата карта на Месечината била направена од белгискиот космограф и астроном Мајкл Флорент ван Лангрен во 1645 година. Две години подоцна, многу повлијателен напор бил објавен од Јоханес Хевелиј. Во 1647 година тој ја објавил Селенографија, првиот трактат целосно посветен на Месечината. Номенклатурата на Хевелиј, иако се користела во протестантските земји до 18 век, била заменета со системот објавен во 1651 година од језуитскиот астроном Џовани Батиста Ричиоли, кој на големите точки со голо око им ги дал имињата на морињата и телескопските точки (сега наречени кратери). името на филозофите и астрономите. Во 1753 година, хрватскиот језуит и астроном Руѓер Бошковиќ открил отсуство на атмосфера на Месечината. Во 1824 година Франц фон Грутхујзен го објаснил формирањето на кратери како резултат на удари од метеорит.
1959-1990
„Вселенската трка“ и „Месечевата трка“ инспирирана од Студената војна меѓу Советскиот Сојуз и Соединетите Американски Држави се забрзала со фокус на Месечината. Ова вклучувало први фотографии од тогаш невидената далечна страна на Месечината во 1959 година од страна на Советскиот Сојуз, а кулминирало со слетувањето на првите луѓе на Месечината во 1969 година, широко видени низ светот како еден од клучните настани на 20 век, и воопшто на човечката историја. Првиот вештачки објект што прелетал покрај Месечината била советската сонда Луна 1 без екипаж на 4 јануари 1959 година и била првата сонда што стигнала до хелиоцентрична орбита околу Сонцето. Првата сонда што допрела на површината на Месечината била советската сонда Луна 2, која слетала на 14 септември 1959 година, во 21:02:24 UTC. Далечната страна на Месечината првпат била фотографирана на 7 октомври 1959 година од советската сонда Луна 3.
Првата американска сонда што прелетала покрај Месечината била Пионер на 4 март 1959 година, што се случило веднаш по Луна 1. Но, тоа бил единствениот успех на 8 американски сонди кои први се обиделе да се лансираат за Месечината. Во обид да се натпреварува со овие советски успеси, американскиот претседател Џон Ф. Кенеди предложил слетување на Месечината со екипаж во специјална порака до Конгресот за итни национални потреби. Ренџер 1 бил лансиран во август 1961 година, само 3 месеци по говорот на претседателот Кенеди. Поминале уште 3 години и шест неуспешни мисии на Ренџер додека Ренџер 7 не вратил фотографии од близина од површината на Месечината пред да удри на неа во јули 1964 година. Голем број проблеми со лансирните возила, копнената опрема и електрониката на вселенските летала ја мачеле програмата Ренџер и воопшто раните мисии со сонда. Овие лекции помогнале во Маринер 2, единствената успешна американска вселенска сонда по познатиот говор на Кенеди во Конгресот и пред неговата смрт во ноември 1963 година. Стапките на успех во САД значително се подобриле од Ренџер 7 па наваму.
Во 1966 година СССР ги постигнал првите меки слетувања и ги направил првите фотографии од површината на Месечината за време на мисиите Луна 9 и Луна 13. САД го следел Ренџер со програмата Surveyor испраќајќи седум роботски вселенски летала на површината на Месечината. Пет од седумте вселенски летала успешно се приземјиле, истражувајќи дали реголитот (прашината) е доволно плиток за астронаутите да застанат на Месечината.
На 24 декември 1968 година, екипажот на Аполо 8, Френк Борман, Џим Ловел и Вилијам Андерс, станале првите човечки суштества кои влегле во орбитата на Месечината и лично ја виделе далечната страна на Месечината. Луѓето првпат слетале на Месечината на 20 јули 1969 година. Првиот човек кој одел на површината на Месечината бил Нил Армстронг, командант на американската мисија Аполо 11. Првиот роботски месечиноод што слетал на Месечината бил советскиот брод Луноход 1 на 17 ноември 1970 година, како дел од програмата Луноход. До денес, последниот човек што застанал на Месечината бил Јуџин Сернан, кој како дел од мисијата Аполо 17, во декември 1972 година.
Примероците на карпите од Месечината биле вратени на Земјата со три мисии на Луна (Луна 16, 20 и 24) и мисиите на Аполо од 11 до 17 (освен Аполо 13, кој го прекинал планираното слетување на Месечината). Луна 24 во 1976 година била последната месечева мисија на Советскиот Сојуз или на САД до Клементина во 1994 година. Фокусот е префрлен на: сонди на други планети, вселенски станици и програмата Шатл.
По 1990
Во 1990 година, Месечината била посетена од страна на јапонското вселенското летало Хитен, со што Јапонија станала трета земја што поставила објект во орбитата околу Месечината. Во септември 2007 година, Јапонија го лансирала вселенското летало Селене, со цел „да се добијат научни податоци за потеклото и еволуцијата на Месечината и да се развие технологијата за идното истражување на Месечината“.
Европската вселенска агенција лансирала мала, евтина месечева орбитална сонда наречена SMART 1 на 27 септември 2003 година. Примарната цел на SMART 1 била да направи тридимензионални рендгенски и инфрацрвени снимки на површината на Месечината. SMART 1 влегла во орбитата на Месечината на 15 ноември 2004 година и продолжила да набљудува до 3 септември 2006 година, кога намерно удрила во површината на Месечината со цел да го проучи ударниот столб.
Кина ја започнала кинеската програма за истражување на Месечината и ги истражува изгледите за ископување на Месечината, особено во потрага по изотоп хелиум-3 за употреба како извор на енергија на Земјата. Кина го лансирала роботскиот месечев орбитер Чанге 1 на 24 октомври 2007 година. Мисијата Чанге 1 станала многу успешна и на 1 март 2009 година, Чанге 1 била намерно погодена на површината на Месечината, завршувајќи ја 16-месечната мисија. На 1 октомври 2010 година, Кина го лансирала месечевиот орбитер Чанге 2. Кина го спуштила роверот Чанге 3 на Месечината на 14 декември 2013 година, и станала третата земја што го сторила тоа. Чанге 3 е првото вселенско летало кое меко слетало на површината на Месечината по Луна 24 во 1976 година. Кина на 7 декември 2018 година ја лансирала мисијата Чанге 4. , која на 3 јануари 2019 година слетала на далечната страна на Месечината, распоредувајќи го роверот за месечина Јуту-2, кој подоцна стана актуелен рекордер за патување на површината на Месечината.
Индиската организација за вселенско истражување (ISRO), го лансирала Чандрајан 1, орбитар без екипаж, на 22 октомври 2008 година, со цел да кружи околу Месечината две години, со научни цели да подготви тридимензионален атлас на блиската и далечната страна на Месечината и да спроведе хемиско и минералошко мапирање на површината на Месечината. Орбитерот ја ослободил сондата за удар на Месечината која удрила на Месечината во 15:04 часот по Гринич на 14 ноември 2008 година што ја прави Индија четвртата земја што стигнала до површината на Месечината. Меѓу многуте достигнувања на Чандрајан 1 било откривањето на широко распространето присуство на молекули на вода во месечевата почва. Оваа мисија била проследена со Чандрајан-2, која влегла во орбитата на Месечината на 20 август 2019 година.
Организацијата за одбрана од балистички проектили и НАСА ја лансирале мисијата Клементина во 1994 година, а Месечев проспектор во 1998 година. НАСА го лансирала Месечевиот извидувачки орбитер на 18 јуни 2009 година, кој собрал снимки од површината на Месечината.
Првата комерцијална мисија на Месечината била остварена од страна на Меморијалната мисија на Месечината „Манфред“ (4M), предводена од LuxSpace, филијала на германската OHB AG. Мисијата била лансирана на 23 октомври 2014 година со кинеското пробно летало Чанге 5-T1, прикачено на горната фаза на ракетата Long March 3C/G2. Вселенското летало 4М прелетало покрај Месечината ноќта на 28 октомври 2014 година, по што влегло во елиптична орбита на Земјата, надминувајќи го својот дизајниран животен век за четири пати.
Идни планови
По напуштената програмата „Соѕвездие“, САД, Русија, ЕСА, Кина, Јапонија и Индија ги објавиле плановите за летови со екипаж проследени со Месечевите бази. Сите тие имаат намера да го продолжат истражувањето на Месечината со повеќе вселенски летала без екипаж. Индија планира да ја лансира лендерската мисија Чандрајан-3 во 2022 година и ја проучува потенцијалната соработка со Јапонија за лансирање на мисијата за истражување на поларните месечини во 2024 година.
Русија, исто така, ги објавила плановите да го продолжи својот претходно замрзнат проект Луна-Глоб, лендер и орбитер без екипаж, кој требало да биде лансиран во 2021 година. Во 2015 година, Роскосмос изјавил дека Русија планира да постави астронаут на Месечината до 2030 година, оставајќи го Марс на НАСА. Целта е да се работи заеднички со НАСА и да се избегне вселенска трка. Руската месечева орбитална станица е предложена да кружи околу Месечината по 2030 година.
Во 2018 година, НАСА ги објавила плановите за враќање на Месечината со комерцијални и меѓународни партнери како дел од севкупната кампања за истражување на агенцијата за поддршка на Директивата за вселенска политика 1, со што се појавила програмата Артемис. НАСА планира да започне со роботски мисии на површината на Месечината, како и со екипажот Лунар Гејтвеј. Почнувајќи од 2019 година, НАСА издава договори за развој на нови услуги за испорака на мала носивост на Месечината, развој на слетувачи на Месечината и спроведување на повеќе истражувања на површината на Месечината пред човечкото враќање. Програмата Артемида вклучува неколку летови на вселенското летало Орион и слетувања на Месечината од 2022 до 2028 година
На 3 ноември 2021 година, НАСА објавила дека избрала место за слетување во месечевиот јужен поларен регион во близина на кратерот Шакелтон за вселенско летало без екипаж.
Човечко влијание
Покрај остатоците од човечка активност на Месечината, имало и одредени трајни инсталации како уметничкото дело на Музејот на Месечината, пораките на добра волја на Аполо 11, шест месечеви плакети, споменикот на Паднатите астронаути и други артефакти.
Инфраструктура
Долгорочни мисии кои продолжуваат да бидат активни се некои орбитери како што е Месечевиот извидувачки орбитер лансиран во 2009 година кој ја надгледува Месечината за идни мисии, како и некои лендери како што е лансираниот Чанге 3 во 2013 година со својот месечев ултравиолетовиот телескоп кој сè уште е оперативен.
Постојат неколку мисии од различни агенции и компании планирани да воспостават долгорочно човечко присуство на Месечината, а Lunar Gateway е моментално најнапредниот проект како дел од програмата Артемис.
Астрономија од Месечината
За многу години, Месечината е препознаена како одлично место за телескопи. Релативно е во близина; одредени кратери во близина на половите се трајно темни и студени, а со тоа особено корисни за инфрацрвени телескопи; а радиотелескопите од далечната страна би биле заштитени од радио брборењата на Земјата. Месечевата почва, иако претставува проблем за сите подвижни делови на телескопите, може да се меша со јаглеродни наноцевки и епоксиди и да се користи во изградбата на огледала со пречник до 50 метри. Телескопот со месечев зенит може да се направи евтино со јонска течност.
Во април 1972 година, мисијата Аполо 16 снимила различни астрономски фотографии и спектри во ултравиолетови со Далечната ултравиолетова камера/спектрограф.
Живот на Месечината
Луѓето останале со денови на Месечината, како на пример за време на Аполо 17 во Месечевиот модул на Аполо, кои досега биле единствените вонземски површински живеалишта. Еден посебен предизвик за секојдневниот живот на астронаутите за време на нивниот престој на површината е Месечевата прашина што се залепува за нивните одела и се носи во нивните простории. Последователно, прашината ја пробале и мирисале астронаутите, нарекувајќи ја „арома на Аполо“. Оваа контаминација претставува опасност бидејќи фината месечева прашина може да предизвика здравствени проблеми.
Легален статус
Иако слетувачите на Луна ги расфрлале знаменцата на Советскиот Сојуз на Месечината, а американските знамиња биле симболично поставени на нивните места за слетување од астронаутите на Аполо, ниту една нација не тврди дека поседува дел од површината на Месечината. Русија, Кина, Индија и САД се страни на Договорот за вселената од 1967 година, кој ги дефинира Месечината и целата вселена како „ провинција на целото човештво“. Овој договор, исто така, ја ограничува употребата на Месечината за мирни цели, експлицитно забранувајќи воени инсталации и оружје за масовно уништување. Договорот за Месечината од 1979 година бил создаден за да ја ограничи експлоатацијата на ресурсите на Месечината од која било поединечна нација, но од јануари 2020 година, тој бил потпишан и ратификуван од само 18 земји, од кои ниту една не се занимава со само-лансирано човечко истражување на вселената. Иако неколку поединци имаат тврдења за вонземски недвижен имота на Месечината целосно или делумно, ниту едно од нив не се смета за веродостојно.
Соочени со таквите зголемени комерцијални и национални интереси, особено териториите во потрага, американските законодавци вовеле регулатива за зачувување на историски места за слетување и интересни групи се расправале за ставање на такви локации како светско наследство и зони со научна вредност, од кои сите придонесуваат за легалната достапност и територијализација на Месечината.
Декларацијата за правата на Месечината била создадена од група „правници, вселенски археолози и загрижени граѓани“ во 2021 година, повикувајќи се на преседани во движењето „Правата на природата“ и концептот на правно лице за нечовечки субјекти во простор.
Координација
Во светлината на идниот развој на Месечината, создадени се некои меѓународни и мулти-вселенски агенции:
Календар
Редовните месечеви мени ја прават погоден часовник, а периодите на нејзиното растење и опаѓање ја формираат основата на многу стари календари. Според некои верувања, стапчињата (рабош), засечените коски кои датираат од пред 20-30.000 години ги означуваат месечевите мени. ~ 30-дневниот месец е приближна вредност на месечевиот циклус. Англиската именка месец и нејзините сродници во другите германски јазици потекнуваат од прагерманскиот *mǣnṓth-, кој е поврзан со гореспоменатиот прагермански *mǣnōn, што укажува на употребата на Месечевиот календар меѓу германските народи ( германски календар) претходно до усвојување на соларниот календар. Праиндоевропскиот корен на месечина, *méh 1 nōt, потекнува од вербалниот корен * meh 1 -, „да се измери“,  и ја повторуваат важноста на Месечината за многу древни култури во мерењето на времето  Повеќето историски календари се месечево-сончеви. Исламскиот календар од 7 век е пример за чисто месечев календар, каде што месеците традиционално се одредуваат со визуелното гледање на хилалот, или најраната полумесечина, над хоризонтот.
Многу свечености ја слават или користат Месечината, особено полната месечина на есенската рамнодневица.
Митологија и уметност
Месечеви божества                 Одозгора: примери на месечеви божества со повторливи аспекти ширум светот, како што е полумесечината ( Nanna/Sîn, в.  2100 пр.н.е.), покривка за глава и кочија на полумесечина ( Луна, 2-5 век), како и Месечевиот зајак ( божица на месечината на Маите, 6-9 век). Од праисторијата и античките времиња, многу култури ја гледаат Месечината астролошки и ја персонифицирале Месечината како божество.
Полумесечината (🌙) е симбол што го користат многу култури, особено како идентификатор за Месечината и нејзиниот изглед, особено нејзините месечеви мени, но и нејзината бледа боја, на пр. за среброто од западната алхемија.
На пример во месопотамиската иконографија примарниот симбол на Нана/Син, древното сумерско месечево божество. кој е татко на Иштар, божицата на планетата Венера (симболизирано Ѕвездата на Иштар), и Шамаш, богот на сонцето  сите три често се прикажани еден до друг. Нана подоцна била позната како Син, и била особено поврзана со магија.
Полумесечината понатаму се користела како елемент на месечевите божества кои носат покривки или круни кој потсетува на рогови, како во случајот со старогрчката Селена или древниот египетски Консу. Селена е поврзана со Артемида и паралелно со римската Луна, која и двете се повремено прикажани како возат кочија, како и хинду месечевото божество Чандра. Различните или заедничките аспекти на божествата во пантеоните се забележани во многу култури, особено од подоцнежната или современата култура, особено формирајќи тројни божества. Месечината во римската митологија на пример е поврзана со Јунона и Дијана, додека Луна е идентификувана како нивно име и како дел од тројката (diva triformis) со Дијана и Прозерпина, Хеката е идентификувана како нивна обврзувачка манифестација како триморфос.
Распоредот на ѕвездата и полумесечината (☪️) исто така се враќа во бронзеното доба, претставувајќи ги или Сонцето и Месечината, или Месечината и планетата Венера, во комбинација. Симболот ја претставувало божицата Артемида или Хеката, а преку покровителството на Хеката почнал да се користи како симбол на Византија, веројатно влијаејќи на развојот на отоманското знаме, поточно комбинацијата на турската полумесечина со ѕвезда. Други историски држави и современи општински и национални знамиња го користат симболот на ѕвездата и полумесечината. Многумина, но не сите ги користат ѕвездата и полумесечината, бидејќи таа е идентификувана како симбол на исламот.
Месечината како тема во уметноста и во популарната култура
Месечината се јавува како тема во бројни дела од уметноста и популарната култура.
Вангелнштет
Вангелнштет (Wangelnstedt) — општина во округот Холцминден, во сојузната покраина Долна Саксонија, Германија.
ЈСП Скопје
Јавно сообраќајно претпријатие Скопје (скрат. ЈСП Скопје или само ЈСП) — претпријатие за јавен превоз во Скопје, главно во таа дејност во градот, а и најголемото во Република Македонија со 70 милиони патници превезени во 2006 г. и 1.400 вработени. Во рамките на препријатието спаѓа и подружницата ЈСП Турс (препријатие за туристички и меѓуградски превоз) и жичницата „Милениумски крст“ на планината Водно.
Покрај тоа, претпријатието има и Музеј на стари автобуси, сместен во автобазата во населбата Ѓорче Петров. Основан е во јануари 2014 г.
Историја
Пред основањето на ова препријатие, автобускиот превоз во Скопје се одвивал од автобуското претпријатие на браќата Поповиќ, основано во 1925 г. додека пак во 1934 г. било основано поголемото Вардарско автобуско претпријатие (ВАП).
Работење
Претпријатието го покрива како градот Скопје, така околниот реон со преку 100 градски и приградски линии, дење и ноќе. ЈСП Скопје располага со две автобази кои се сместени на спротивните краеви на градот. На источната страна се наоѓа автобазата „Автокоманда“, сместена во индустрискиот дел на истоимената населба, а на западната страна е автобазата „Ѓорче Петров“ и тие опслужуваат подеднаков број на возила и се релативно автономни во своето работење.
Автобаза Ѓорче Петров
Автобазата „Ѓорче Петров“ има поголема површина од првата автобаза и зафаќа простор од околу 52.350 м2 од што 7.170 м2 изградени објекти. Оваа автобаза е изградена 1980 година и има многу поголема функционалност што се однесува до паркирањето и движењето на возилата во кругот. Опремена е со комплетна опрема и капацитети за целосно тековно и инвестициско одржување на возилата. Од објектите најзначајни се Дневна нега, Сервис, Линија за репарирање на возила, Хала за зглобни возила, Браварско, Фарбарско и други.
Возен парк
ЈСП Скопје располага со голем возен парк од 312 автобуси. Од нив, 202 се двокатни автобуси од марката „Јутунг“, посебно изработени во скопски ретро-стил, 80 се нископодни еднокатни автобуси од марката ЛАЗ и 16 минибуси (исто така Yutong). Покрај ова, меѓу двокатните има 15 „панорамски“ автобуси со откриен покрив за туристичко разгледување.
Кадар
Дел од процесот на одржување на возилата и нивна подготовка за вклучување во сообраќај се Сектор автобаза Автокоманда и Сектор автобаза Ѓорче Петров.
Покрај двата главни сегменти, возачите и механичарите, препријатието има и стручни сектори и стручни самостојни одделенија, и тоа: Сектор за поддршка на директорот, Сектор за сообраќај, Сектор за финансиско работење, Сектор за правни и општи работи, Сектор за информатичка поддршка, Сектор за јавни набавки, Сектор за инфраструктура, Сектор за продажба и маркетинг, Сектор контрола, Одделение за внатрешна ревизија, Одделение за управување со човечки ресурси и Одделение за внатрешна контрола.
Други услуги
Освен градски превоз на патници, ЈСП врши и други услуги како: посебен линиски превоз, превоз за лица со посебни потреби (нископоден автобус), слободен (туристички) превоз на патници, поставување на реклами на своите возила и одржување и поправка на автобуси како и овластено сервисирање на типовите на возила кои ги поседува претпријатието.
Тарифен систем
Наплатата на превозните услоги на ЈСП-Скопје се врши со бесконтактни картички наречени „Скопска“, кои постојат во персонализирана и неперсонализирана варијанта, а воедно важат и за приватните превозници. Наплатата се врши на бесконтактен апарат во автобусите, а самите картички се набавуваат на продажни места низ градот и автомати за самоиздавање.
Обединето Кралство
Обединето Кралство на Велика Британија и Северна Ирска (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — островска држава во Северозападна Европа. престолнина е Лондон. Обединетото Кралство, составено од Велика Британија (Англија, Велс и Шкотска) и Северна Ирска, е уставна монархија чиј владетел е воедно владетел на државата и шеф на владата. Власта е поделена меѓу Парламентот кој ја има законодавната власт, Кабинетот на Министрите (составен од 20 министри и премиерот) кој ја има извршната власт и судското тело.
Потекло на поимот
Името на Обединетото Кралство официјално е Обединето Кралство на Велика Британија и Северна Ирска и самото име е описливо. Така тоа означува дека државата е составена од обединети кралства кои се наоѓаат на Велика Британија (види име на Велика Британија) и од Северна Ирска, која се наоѓа на островот Ирска. Претходни имиња на државата биле: Обединето Кралство на Велика Британија, Обединето Кралство на Велика Британија и Ирска. Во македонскиот, често целосното име се крати со Велика Британија (и со тоа се прави мешање на поимите меѓу оваа држава и островите Велика Британија) или со Обединетото Кралство.
Историја
Обединетото Кралство на Велика Британија е формирано на 1 мај 1707 година, како резултат на политичкиот сојуз на Кралството Англија (во кое е вклучен Велс) и Кралството Шкотска. Договорот за обединување е склучен со Акт за Обединување втемелен една година пред неговото потпишување, а потоа ратификуван од парламентите на Шкотска и Англија.
На 18 септември 2014 година, во Шкотска бил одржан референдум за независност на Шкотска, на кој се одлучувало дали Шкотска треба да стане независна држава и со тоа да излезе од Обединетото Кралство. Сепак, реферндумот не успеал, бидејќи со тесно мнозинство, повеќето од гласачите гласале против отцепувањето на Шкотска од Обединетото Кралство.
Географија
Велика Британија лежи помеѓу Ирска и континентална Европа. Велика Британија е остров што лежи на растојание од северозападниот брег на Европа, чинејќи го главниот дел од територијата на Обединетото Кралство (United Kingdom). Трите земји што го покриваат островот се Англија, Шкотска и Велс. Покрај нив во рамките на кралството се наоѓа уште и Северна Ирска. Островот Велика Британија е најголемиот од британските острови. Друг голем остров во архипелагот е Ирска. Велика Британија е најголемиот остров во Европа и осмиот најголем остров во светот. Тој е исто така трет најнаселен остров во светот по Јава и Хоншу. Главен град е Лондон. Тој е културен, политички и административен центар. Други поголеми градови се Ливерпул, Манчестер, Бирмингем, Лидс, Бристол, Единбург, Глазгов, Кардиф и други. Велика Британија е остров кој се наоѓа на северозападниот дел на Европа, помеѓу северниот дел на Атлантски Океан и Северно Море. Северозападно од Франција. Се состои од четири земји - Англија, Шкотска, Велс и Северна Ирска. Таа зазема голем дел од британските острови. Северна Ирска не лежи на островот Велика Британија туку на островот Република Ирска. Англија, Шкотска и Велс формираат повеќе од два главни острови. Оркниските и Шетландските Острови лежат северно од Шкотска, a Хебридите западно. Островот Енглези е северозападно од Велс. Велика Британија се протега во должина од околу десет степени латитуда според нејзината подолга, север-југ оска. Географски островот е обележан со ниски земјишта на исток и југ, додека пак ридовите и планините доминираат во западните и северните региони. Пред крајот на последнота ледена доба, Велика Британија била полуостров на Европа; нивоата на морињата кои се издигнувале како резултат на топењето на ледниците по ледената доба го предизвикале формирањето на Англискиот Канал, водена површина која сега го дели островот од европското копно. Релјефот во Шкотска и Велс е претежно планински, а во Англија - низински. Сите планини во Велика Британија се стари грамадни планини. Најпознати се: Камбриските планини кои се наоѓаат на полуостровот Велс, и Пенинските Планини во средишниот дел на Англија. Други познати планини се: Каледонските, Чивиотските и Грампијанските Планини. Највисокиот врв во Велика Британија е Бен Невис (1343m). Најголеми низини во Велика Британија се Шкотската и Лондонската низина. На Велика Британија и припаѓаат околу 5000 острови. Островот Велика Британија порано бил поврзан со Европа, но со текот на времето тој се одделил од неа.
Клима
Климата на Велика Британија е поумерена отколку таа во другите региони на северната полутопка на истата латитуда, поради западните ветрови и топлите води на Голфската струја кои поминуват покрај британските острови и делумно влијаат на климата. Ладна, но не студена температура, облаци почести отколку сонце и големо количество на дожд се начинот на живот на островот. Таа има атлантска клима. Зимите се магливи, а летата се свежи и врнежливи. Западните ветрови од океаните носат големи количества влага. Затоа, дождовите се редовни и чести во текот на годината. Северна Ирска има приморска клима, Англија има умерена клима – благи зими и ладни лета. Во Шкотска според ладната клима, југозападните ветрови кои настануваат при делување на голфската струја, ја прават климата потопла отколку што треба да биде. Климата во Велс е под влиjание на планините и на блиското море, затоа зимите се благи, а летата свежи. Регионите со високи планини имаат ладни зими со многу снег. Најмалку врнежи на островот има во Cевероиcточна Англија.
Најпознати реки во Велика Британија се Темза, Клајд, Гамбер и Цеверн. За време на прилив нивото на реките се издига. Пример со реката Темза. За време на приливот Лондон е пристаништен град.
Освен копнената граница со Република Ирска, Велика Британија е опкружена со вода. Јужно од Англија измеѓу Велика Британија и Франција се наоѓа Англискиот канал или Ламанш под кој се наоѓа тунел кој ги спојува Велика Британија и Франција. На исток е Северно Море, западно од Велс се наоѓа Ирско Море, додека Шкотска и северозападната област на Северна Ирска излегуваат на Атлантски Океан.
Вкупната површина на Велика Британија изнесува околу 244,820 km2, должината на брегот изнесува 8,257 км, а копнената граница 360 км. Велика Британија има околу 125 км надморска височина.
Религија
Населението во Велика Британија изнесува околу 60 милиони жители. Населението го сочинуваат Англичани, Велшани, Шкотланѓани и Ирци. Густината на населението во Велика Британија изнесува околу 249,8 жители на км2. Главен град на Велика Британија и на Англија е Лондон. Тој е културен, политички центар. Други поглеми градови се Ливерпул, Манчестер, Лидс и други.
Индустријата е многу развиена во Велика Британија. Таа е високоразвиена индустриска земја. Велика Британија увeзува нафта, жито и јужно овошје, а извeзува машини. Во Велика Британија се развиени сите индустриски гранки. Текстилната индустрија е најстара индустриска гранка во Велика Британија. Во неа се развиени хемиската, прехранбената и бродоградбената индустрија. Таа, исто така, е и високоразвиена земјоделска земја. Од житните култури најмногу се одгледува пченица, а од фуражните култури луцерка, граор и други.
Стопанство
Економијата на Обединетото Кралство е составена од економиите на Англија, Шкотска, Велс и Северна Ирска. Според светскиот пазар, Велика Британија денес е шестата по големина економија во светот и трета по големина во Европа, зад Германија и Франција.
Индустриската револуција настана во Велика Британија, започнувајќи со производтво на тешка индустрија како бродоградба, копање на јаглен, производство на челик, и текстил. Империјата создала прекуокеански пазар каде ги пласирала британските производи, со тоа овозможувајќи и на Велика Британија да доминира во меѓународната трговија во 19 век.
Население
Во последниот попис 2001 г. во Обединетото Кралство живеат 58,789,194 луѓе, до моментов се смета дека бројот на население е пораснат за уште околу 3 милиони. Најголемата концетрација на населението е во Англија, особено Лондон и Североизточна Англија, потоа следат Шкотска, Велс и најмалубројно е населениото во Северна Ирска 1,7 милиони жители. Најголема густина на населението е во Лондон, каде што живеат 4,700/km2, соодветно Англија е најгусто населената од останатите три земји кои го сочинуваат Обединетото Кралство.
Култура
Културата на Обединетото Кралство е насликана преку четирите земји кои го обединуваат кралството во политичка унија. Секоја земја придонесува со сопствените традиција, обичаи и симболика. Благодарение на Британската Империја, британското влијание може да се набљудува во јазикот, културата и правниот систем на многу од нејзините поранешни колонии, како што се Канада, Австралија, Индија и САД.
Кинематографија
Обединетото Кралство има светско влијание во развојот на кинематографија. Се тврди дека Ealing Studios се најстарите студиа во светот. И покрај историјата на важните и успешни проекции, индустријата се одликува со постојана дебата за својот идентитет и влијанијата на американското и европското кино. Особено помеѓу британското и американското кино често има длабока соработка како на пример, многу британски глумци играат во холивудските филмови.
Британска литература
Велика Британија објавува 206.000 книги секоја година и со тоа претставува најголем издавач на книги во светот. Англискиот писател и поет Вилијам Шекспир се смета за најголемиот драматург на сите времиња. Меѓу најраните англиски писатели се Џефри Чосер (14 век), Томас Малори (15 век), Сер Томас Мор (16 век) и Џон Милтон (17 век). Самуел Ричардсон се смета за писателот кој го измислил современиот роман.
Дваесеттиот век раѓа писатели на научната фантастика Х. Џ. Велс, писател на класиците на детската литература Рудјард Киплинг, A.A. Милне, контроверзниот Д. Х. Лоренс, модернистката Вирџинија Вулф, сатиричниот Ивлин Во, популарниот романописец Греам Грин, криминалистичката романописецка Агата Кристи, и поетите Тед Хјуз и Џон Бетчемен.
Британската литература има и богат придонес од шкотските писатели Артур Конан Дојл, романтичните дела на Сер Волтер Скот, писателот на детска литература М. Бери и епските авантурни дела на Роберт Луис Стивенсон. А повеќе мрачни сцени може да се најде во приказните Ијан Ренкин и на психолошкиот хорор-комедија на Јан Бенкс. Шкотската престолнина, Единбург е првиот прогласен град на книжевноста на УНЕСКО.
Најстарата позната песна од областа сега позната како Шкотска, Y Gododdin, беше составена на кумбрик или старовелшки јазик на крајот од шестиот век каде е прв документ каде се спомнува Кралот Артур. Најголемиот велшки поет на сите времиња се смета дека е Дафуд ап Гвилим. Поради доминантниот велшки јазик во Велс, сè до крајот на XIX век, поголемиот дел од велшката литература е на велшки. Автори од други националности, особено од Ирска, или од Комонвелтот, живееле и твореле во Велика Британија. Такви познати автори се: Џонатан Свифт, Оскар Вајлд, Брам Стокер, Џорџ Бернард Шо, Џозеф Конрад, Т. С. Елиот и Езра Паунд.
Музика
Во Велика Британија популарните музички стилови се доста различни; од локалната народна музика на Англија, Северна Ирска, Шкотска и Велс, па сè до хеви металот.
Велика Британија е позната по светски познатите симфониски оркестри и хорови, како што се Би Би Си Симфонискиот оркестар и Лондонскиот Симфониски Хор.
Истакнати британски поп изведувачи кои имаат влијание врз популарната светска музика во изминативе 50 години се Битлси,Уан Дирекшн, Квиин, Клиф Ричард, Елтон Џон, Лед Цепелин, Пинк Флојд и Ролинг Стоунс и секој од нив има продажбата од 200 милиони албуми.
Белешки
<references group="бл"/>
Килиманџаро
Килиманџаро (Kilimanjaro) — највисок планински масив во Африка. Се наоѓа во североисточна Танзанија, на границата со Кенија. Составен е од три вулкани: Шира, Мавензи и Кибо. Највисокиот врв се наоѓа на 5.895 метри надморска височина.
Килимаџаро е вулканска планина која е под постојан снег и мраз. Се состои од 3 купи и има повеќе вегетациски појаси. До 1 000 м височина се простираат прашуми, од 1 000 до 2 000 м има савани и ниви, од 2 000 до 4 000 м шуми и над нив планински ливади и пасишта. Снежната граница е над 5 000 м.
Килиманџаро со својата височина од 5 895 метри е највисоката планина во Африка. Местоположбата е во североисточна Танзанија, во близина на границата со Кенија. Таа височина овозможува на врвот да има „вечен снег“ и покрај тоа што таа се наоѓа на само 330 километри јужно од Екваторот. Друга одлика е тоа што оваа планина ја има најголемата висинска разлика помеѓу рамнината на подножјето и врвот: 4600 метри. Килиманџаро е планина со три вулкански кратери кои се претпоставува дека последен пат еруптирале пред 100000 години.
Највисоката точка (5.895 м) — врвот Ухуру (дел од т.н. „седум врвови“) на вулканот Кибо кој на врвот има кратер кој е широк околу 2,5 км. Првото искачување е направено во 1889 година. Другите два врва се исто така згаснати вулкани: врвот Мавензи (5 149 м) кој е трет највисок врв во Африка после Монт Кенија (5199м) и врвот Шира (3 962 м).
Додека за Мавензи се препорачува да се знаат техники за качување карпа и мраз, искачувањето на највисоката точка – Ухуру, бара само внимателна аклиматизација и доволна физичка подготвеност без никакво планинарско искуство. Годишни околу 15 000 луѓе се обидуваат да застанат на врвот, а од нив успеваат околу 40%. Најдобри месеци за качување кои се препорачуваат се Декември, јануари, Февруари, Март, Јуни, Јули и Август.
Иако вулканот од внатре е тивок, од надвор се случуваат работи кои ги загрижуваат научниците, месното население, но и пошироката јавност. Ледниците кои се на врвот во изминатите 11 700 години почнуваат со голема брзина да се топат. Во изминатите 100 години волуменот на мразот се има истопено за цели 80%, а се проценува дека мразот целосно ќе се стопи помеѓу 2015 и 2020 година. Иако сè уште се полемизира околу причините за топењето, исчезнувањето на мразот од Килиманџаро има сериозни климатолошки и хидролошки последици врз месното население кое зависи од таа вода за време на сувите периоди…