cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Географија на Македонија
Бројно движење на населението
Почнувајќи од 1921 година сè до денес, бројот на жителите во Македонија постојано се зголемува. Во периодот од 1921 до 1931 година овој пораст е резултат на високиот природен прираст на населението и доселувањето на колонистите од Србија, Црна Гора и Далмација, како и враќањето на дел од порано емигрираното македонско население.
Во периодот од 1931 до 1948 година, и покрај зголемувањето на населението за 215.000 жители, сепак годишниот прираст на населението е понизок од природниот прираст. Тоа е последица од жртвите во текот на Втората светска војна, на емигрирањето на поголем број од доселениците Срби, на иселувањето на дел од Власите во Романија и определен број Македонци во Војводина, како и на присилното ислување на Евреите и нивно ликвидирање од страна на Германците.
Во периодот од 1948 до 1953 година бројот на македонското население се зголемувал со најбрзо темпо, а тоа се должи не само на зголемениот природен прираст, туку и на доселувањето на голем број Македонци од Егејски дел на Македонија. Слениод период, од 1953 до 1961 година, се одликува со низок годишен прираст. Основната причина за ваквиот мал прираст е масовното иселување на Турците и на другото муслиманско население од Македонија во Турција.
Во следните периоди, од 1961 до 1971 и од 1971 до 1981 година, и покрај тоа што во нив е регистрирано зголемување на бројот на населението, сепак се и периоди на масовно економско иселување на Македонците и другото население кое прво заминале на привремено вработување во странство, за подоцна та да премине и во трајно иселување. Слични состојби на ермигрирање, првенствено на Македонци, е регистрирано и во пописните интервали од 1981 до 1991 година и од 1991 до 1994 година. Во тој период се забележува и зголемено доселување, пред се, на Албанци од Косово, Албанија и Јужна Србија, како и на определен број Бошњаци од Босна и Херцеговина.
Во целост, бројот на населението во 2002 година (2.022,547 жители) во Република Македонија, во однос на 1948 година (1,152,986), е зголемено за 869,561 жител или приближно за 75%. Според тоа, Република Македонија според бројот на населението и површината спаѓа во редот на најмалите држави на Балканот и во Европа.
Природен прираст
Просечниот годишен природен прираст на населението во Република Македонија од втората половина на XX век сè до денес постојано се намалува. Така, тој се намалува од 26,3 примили во 1948 година, односно на 6,2 промили во 1998 година, додека, пак, во 2002 година, тој изнесува околу 1,8 промили. Тоа значи дека на секои 1000 жители, бројот на населението се зголемува близу за 5 жители годишно. Со овој податок, Република Македонија спаѓа во групата на земји со низок природен прираст какви што се поголемиот број држави во Западна Европа.
Природниот прираст не е еднаков во сите делови на Македонија. Разлики постојат не само меѓу одделни општини, туку и помеѓу одделни делови и населби во иста општина. Во тоа значајна улога имаат етничкиот состав и верската припадност на населението. Така, општини со висок природен прираст со повеќе од 5 промили се они во кои живеат македонски Албанци и кои имаат исламска вероисповед. Во оваа група предводат општините Дебар, Гостивар, Тетово, Струга, а посред новата административно-територијална поделба на Република Македонија од 2004 година по нив следат општините: Арачиново, Боговиње, Желино, Зајас итн.. Наспроти ова во некои региони во Македонија, демографската карта е дијаметрално поинаква. Имено, само за илустрација во 2004 година до вкупно 84 општини, дури кај 32 општини се јавува депопулација, односно негативен природен прираст. Описно кажано, во овие општини има повеќе погреби, отколку крштевки. Тука спаѓаат општините: Битола, Берово, Демир Капија, Демир Хисар, Другово, Кратово, Кривогаштани, Новаци, Дебрца, Пехчево, Ресен, Росоман, Могила, Сопотница, Македонски Брод итн.
Градско и селско население
Како се движел соодносот на вкупното градско и селско население во Република Македонија може да се види од следната табела:
Од прегледот јасно може да се забележи дека бројот на градското население е во постојан пораст и се зголемува (од 28,7% во 1948 година на 58,1% во 2002 година), а бројот на селското население постојано се намалува (од 71,3% во 1948 на 41,9 во 2002 година). Така, од вкупно 330,400 жители во градовите во 1948 година, нивниот број се зголемил на 1,175,909 жители во 2002 година или за 845,509 нови жители, односно за 255,9%, што претставува зголемување за околу 3,5 пати.(Во 2002 година селското население броело 846,638 жители, а градското 1,175,909 жители.)
Според административно-територијалната поделба од 2004 година во Република Македонија има 84 општини и Град Скопје со посебен статус, од кои 29 се со градски центри. Општини со најмногу градско население се: Кичево(89,8%), Прилеп(86,3%), Штип(91,3%), Битола(78,2%), Кочани(74,4%), Скопје(92,2%), Охрид(79,4%), Велес(79,3%), Дебар (74,5%), Свети Николе(70,3%) итн.
Намалувањето на бројот на селското население укажува на тоа дека сè уште е присутно иселувањето од селата, што неповолно се одразува врз аграрниот опстанок на Македонија.
Густина на населеност
Паралелно со порастот на бројот на населението се зголемува и густината на населеност. Тоа е условено од природните услови, од природниот прираст на населението и од развиеноста на стопанството. Во 1948 година густината на населеност изнесуваше 44,8 жители на 1 км2, а денес таа просечно се движи околу 82 жители н 1 км2.
Меѓутоа, густината на населеност не е рамномерна во сите делови од Република Македонија. Најугсто населени области се плодните котлини, во кои се најповолни условите за живот на луѓето и за развој на стопанството. Меѓу нив особено се истакнуваат: Скопска Котлина(со 320 жители на 1 км2), Полог (200 жит/км2), Охридско-струшка Котлина(со 115 жит/км2), Кумановска Котлина(со 113 жит/км2), Струмичко-радовишка Котлина(околу 100 жит/км2) итн.
Најмала густин на населеност во Македонија има Мариовската област (1,2 жит/км2), Поречката област(10 жит/км2), Малешевија(22 жит/км2), Демирхисарската област (20 жит/км2), Кратовска област (27 жит/км2), Преспа (20 жит/км2), Овче Поле (32 жит/км2) и други.
Ако напарвиме преглед на густината на населеност по општини според новата територијална поделба, се забележува дека разликите во густината на населеност се покарактеристични. Така, најголема густина на населеност од над 1.001 жит/км2 има во 6 општини, потоа со густина од 201 до 1000 ж.кm2 се 4 општини, со густина на населеност од 201 до 500 жит/км2 се 4 општини, со густина на населеност од 101 до 200 жит/км2 се 14 општини, со густина од 51 до 100 жит/км2 се 20 општини, од 11 до 50 жит/км2 се 31 општина, а со најмала густина на населеност од 1 до 10 жит/км2 има 5 општини.
Старосна структура
Во старосната група од 20 до 59 години спаѓа околу половина од населението, чие учество постојано се зголемува, така што во 2002 година, оваа група учествувала со 55,7% (во 1948 година со 43%). Ова население е значајна старосна група, бидејќи го опфаќа активното население кое го издржува младото население.
Старосната група со повеќе од 60 години учествува со 15,1% (во 1948 година со 8,8%) во вкупното население на Република Македонија. Овие податоци покажуваат дека населението во државата е зафатено со процес на демографско стареење. Имено, се смета дека во определени држави, населението старее ако учеството на возрасната група со повеќе од 60 години е 12%, односно ја надминува таа граница.
Економска структура
Активно население е она кое е вработено и кое врши неко занимање, со цел да се здобие со средства за живот. Издржуваното население е она кое не е во работен однос, а во него спаѓаат децата, учениците, студентите, домаќинките и другите лица коишто ги издружваат активното населени или лицата асо лични примања. Лица со лични примања се оние кои имаат свој пригод со кој се издржуваат, но тие не се во работен однос.
Во 1953 година, во вкупното население учествувало со 40,8% активното население, а во 2002 година учествувало со 39%. Во вкупното население во 1953 година, издржуваното население изнесувало 57,9%, а во 2002 година со 45%. Во вкупното население на државата, учеството на населението со лични примања покажува тенденција на постојан пораст, од 1,3% во 1953 година на 13% во 2002 година.
Во Република Македонија се забележуваат и значителни промени во структурата на активното население, по сектори на дејности. Така, на пример од 1953 година наваму, постојано се намалувал бројот на активното население во примарната дејност, а се зголемувал бројот во секундарната дејност и во терцијалната дејност. Имено, во 1953 година, примарната дејност учествувала со 72,3%, а во 2002 година се намалила на 15%, секундарната дејност се зголемила од 15% во 1953 година на 46% во 2002 година, додека терцијалната дејност од 12,7% во 1953 година, се зголемила на 39% во 2002 година.
Во сите пописни години бројот на вработените е во постојан пораст, во 1961 година имало 199.000 вработени лица, во 1971 година - 270.000 лица, во 1981 година - 437.000 лица и во 1991 година нивниот број се зголемил на 530.000 лица. Од тоа единствено отстапуваат последните десетина години кога бројот на вработените почнал постепено да се намалува, односно во 2002 година биле вработени 500.000 лица. Најголем број од оваа население било вработено во индустријата и во рударството. Тие учествувале со 40% во вкупниот број вработени во Македонија. На второто место од стопанските дејности се наоѓаат трговијата и угостителството кои учествуваат со 12%, на трето место е градежништвото со 9% итн.
Образовна структура
Образовната структура на населението е исклучително важен елемент, не само поради развојот на стопанството, туку и заради сеопфатниот напредок на Република Македонија. Според податоците од пописите во 1953 и во 2002 година можеме да констатираме дека населението во Република Македонија има постигнато висок степен во развојот на образованието. Тоа го потврдуваат следниве показатели: учеството на лицата без школска подготовка е намалено од 50,2% во 1953 година на само 5% во 2002 година, намалување има регистрирано и кај лицата со непотполно основно образование од 4,35% на 15,4% во 2002 година. Наспроти, тоа многу е зголемено учеството на населението со основно образование, од 3,5% во 1953 година на 38,2% во 2002 година; додека пак, учеството на населението со средно образование е зголемено од 3,8% во 1953 година на 39,1% во 2002 година, а бројот на населението со више и високо образование е зголемено од 0,1% во 1953 година на 11,2% во 2002 година.
Со основно, средно и со високо образование се здобива сè поголем број од наслеенито во Македонија, а тоа како резултат на многубројните основни училишта(1,012), средни училишта (96) и факилтети(38). Притоа треба да се истакне дека школувањето во Република Македонија за основно и средно образование е бесплатно, додека кај високото образование државата е парципиент за најголем број студенти, така што значително е помало самофинансирањето на студентите.
Број, големина и структура на домаќинствата
Во Република Македонија бројот на домаќинствата од 1948 година до 2002 година постојано се зголемува (од 218,819 на 567,296 домаќинства или зголемување од 159%). Од една страна, тоа е резултат на порастот на вкупното население, а од друга страна, на раслојувањето на поголемите домаќинства на помали, како и на појавата на голем број самечки домаќинства. Бројот на домаќинствата изразен со бројот на лицата во едно домаќинство континуирано се намалува. Ова намалување е последица на опаѓањето на наталитето, морталитетот, како и од природниот прираст, миграциите, зголемениот број на неженети и немажени лица, промената во начинот на стопанисувањето, животниот стандард, еманципацијата на жената, планирање на семејството, урбанизацијата и друго. Така, во истиот период, 1948 до 2002 година големината на домаќинствата е намлена од 5,3 на 3,6 членови.
Во однос на економските белези, според изворите на приходи, домаќинствата се делат на земјоделски, неземјоделски имешовити. Во Македонија најбројни се неземјоделските домаќинства кои учествуваат со околу 63% во однос на вкупниот број домаќинства, потоа следуваат земјоделците со околу 20%, а на крај се мешовитите домаќинства со околу 17%.
Етничка структура
И ден денес, како и отсекогаш, во Република Македонија најоглем број од населението го сочинуваат Македонци. Меѓутоа, во земјата живеат и припадници на повеќе различни националности и етнички групи. Нивната застапеност во Македонија е резултат на преселбите - миграциите на населението во историското минато, предизвикано од политички, економски и други причини.
Според податоците од 1994 година, во Македонија, покрај Македонци кои се најбројно застапени, живеат уште и претставници на 22 националности и четири етнички заедници, додека некои нејзини жители воопшто не се изјасниле.
Вкупното населението во Република Македонија, според изјаснувањето за национална припадност во 2002 година (попишано е само присутното население за време на пописот), брои 2,022,547 жители, од кои Македонци се 1,297,981 лице или тие учествуваат во вкупното население со 64,2%, потоа Албанци со 509,083 лица или 25,2%, Турци со 77,959 лица односно 3,8%, Роми со 53,879 или 2,7%, Срби со 35,939 жители односно 1,8%, Власи со 9,695 лица т.е. 0,5%, Бошњаци со 17,018 лица односно 0,8% а неопределени за својата националност биле 20,993 лица или 1,0% од населението.
Просторно Македонците живеат во сите општини во Република Македонија (според новата административно-територијална поделба од 2004 година). Македонци се 1,297,981 лице, а нивното учество е најголемо во Општина Кривогаштани со 99,6%, а најмало во Општина Желино со 0,3%. Поконкретно, во 28 општини учеството на Македонците во вкупното население е поголемо од 90%, во 35 општини учеството се движи од 50% до 90%, а во другите 21 општина нивното учество е помало од 50%.
Во градот Скопје, од севкупното население во градот, најголем е бројот на Македонците, кои учествуваат со 66,5%, а потоа следуваат Албанци со 20,5%, Роми со 4,6%, Срби со 2,8%, Турци со 1,7%, Власи со 0,5%, Бошњаци со 1,4% а неопределени се 1,6%. Во Скопје (потесно подрачје), Македонците учествуаат со 71,2%, Албанците со 15,3%, Роми со 5%, Срби со 3%, Турци со 1,8%, Власи со 0,6%, Бошњаци со 1,4%, а останатите со 1,7%.
Според администратвно-територијалната поделба на Македонија од 2004 година, состојбите се значително поинакви. Во вкупно 46 општини или во 54,85 од општините, Македонци учествуваат со повеќе од 80% (Кривогаштани 99,6%, Чешиново-Облешево со 99,5%, Зрновци со 99,5%, Ново Село со 99,5%, Вевчани со 94,4%, Македонска Каменица со 99,3%, Новаци со 98,3%, Пробиштип со 98,6%, Кратово со 98% итн.)
Албанците во 10 општини учествуваат со повеќе од 80% или во 11,9% од општините (од кои во 7 општини улествуваат со повеќе од 90%). Турците најмногу се застапени во 2 општини (2,4%), и тоа општините Пласница (97,8%) и Центар Жупа (80,1% од вкупното население во општината). Ромите се најзастапени во 1 општина (1,2%) - тоа е општината Шуто Оризари (со учество од 60,8% од вкупното населени во општината). Другите 25 општини или 29,7% од вкупниот број општини во кои живеат повеќе националности (со учество во општината со вредности од 0,1% до 79,9%).
Од малцинствата најбројни се македонските Албанци. Во 1900 година, нивниот број бил 88.000 лица или 9,7% од вкупното население, а во натамошните периоди овој број постојано се зголемува, како резултат на високиот природен прираст и на механичкиот - миграциски прилив, на континуирано доселување на Албанци од Република Албанија и од Косово. Така, во 2002 година имало 509,083 македонски Албанци или во вкупното население тие учествуваат со 25,2%. Од табелата погоре може да се забележи дека во 1953 година бројот на ова население бил значително намален. Оваа појава не е поврзана со некоја миграција, туку во тој период голем број Албанци се декларирале како Турци за да можат да учествуваат во иселувањето на Турција.
Најголема концентрација на македонски Албанци има во Општина Желино со 99,2%, а потоа следуваат: Липково со 97,4%, Осломеј - 98,4%, Арачиново - 93,8%, Боговиње - 95,2%, Зајас - 97,4%, Сарај - 91,5% итн.
Според административно-територијалната поделба од 2004 година, македонски Албанци не се регистрирани во 20 општини, и тоа во: Берово, Босилово, Валандово, Василево, Виница, Зрновци, Карабинци, Конче, Кратово, Крива Паланка, Кривогаштани, Македонска Каменица, Македонски Брод, Ново Село, Пехчево, Пробиштеип, Ранковци, Росоман, Свети Николе и Чешиново-Облешево.
Албанците населени во Република Македонија им припаѓаат на две групи - Геги и Тоски. Гегите се застапени со 90% и тие потекнуваат од Северна Албанија и од Средна Албанија, а Тоските во мал број, околу 10% се доселени од Јужна Албанија.
Меѓу денешните македонски Албанци има и родови кои себеси се сметаат за староседелци. Главно тоа е македонско население ко во текот на турското владеење го примило исламот и постепено се албанизирало. Меѓу нив, има и по некој род кој потекнува од некогашните Турци, Роми или Черкези.
По бројност, второ малцинство во Република Македонија се македонските Турци. Во последните 100 години нивниот број осцилирал и значително се намалил. Така, од 175.000 Турци во 1900 година во 2002 година тие се намалиле на 77,959 лица, односно има намалување од 55,4%. Намалувањето на Турците е резултат на Балканските војни, Првата и Втората светска војна и нивното иселување во Турција, текот на педесеттите и шеесеттите години на XX век итн.
Процентуално во Република Македонија, Турците се застапени со 3,8%. Турците од вкупно 84 општини се застапени во 70, а во 14 општини не се регистрирани. Во поголем број се застапени во општините: Пласница, Центар Жупа, Чаир, Гостивар, Радовиш, Струга, Охрид, Кичево, Битола, Ресен, Маврово, Ростуше, Струмица, Долнени, Дебар, Врапчиште, Велес, Василево, Валандово итн.
Според административно-територијалната поделба од 2004 година, Турците најмногу се застапени во 2 општини и тоа во општините Пласница (со 97,2%) и Центар Жупа (со 90,1% од вкупното население во општината). Нивниот број не е реален, бидејќи тоа се Македонци муслимани кои се декларирале како Турци.
Од другите малцинства коишто живеат на територијата на Република Македонија најбројни се македонските Срби. Нивниот број се движи од 29,721 ливе во 1948 година до 46,465 лица во 1971 година. Во 2002 година тие се намалиле на 35,939 лица, со учество од 1,8% во вкупното население. Според бројот, најмногу Срби има во: Скопје, Куманово, Чичер-Сандево и Старо Нагоричане. Според последната територијална поделба Срби има во 81 општина.
Од етничките заедници во Република Македонија живеат Роми, Власи, Руси и Муслимани. Од нив, најбројни се македонските Роми, чиј број во 2002 година изнесувал 53,879 лица или во вкупното население учествувале со 2,7%. За нив може да се каже дека се по потекло од Индија, поточно од индиската држава Пенџап. Во Македонија дошле преку Близок Исток, главно, заедно со Турците. Најмногу Роми има во Скопје - 23,475 лица или 4,65 од населението на градот. Според последната територијална поделба од 2004 година, најмногу ги има има во Шуто Оризари, каде учествуваат со 60,6% од вкупното население во општината. Карактеристично за Ромите е тоа што тие спаѓаат во урбанизирано население, бидејќи 95% од нив живеат во градовите, а смо 5% вос елска средина.
Македпнските Власи се сметаат за староседелско население на Балканскиот Полустров. За нивното потекло постојат повеќе мислења, според едни дека тоа се романизирани жители на римската провинција Дакија, која се наоѓала на територијата на денешна Романија, а според други мислења Власите имаат тракиско-илирско потекло, а според трети дека потекнуваат од античките Македонци.
Сè до втората светска војна, Власите биле многу побројни во Македонија. Така, во 1900 година имало 30.000 Власи или 4% од севкупното население во Македонија. Подоцна, еден дел од нив, главно, опние кои биле номадски сточари, се иселиле во Романија, оние пак, кои живееле во градовите емигрирале во Грција и слично. Според податоците од пописот во 2002 година имало 9,695 Власи или во вкупното население во Република Македонија учествувале со 0,5%.
Според новата територијална поделба Власите живеат во 54 општини, а најмногу во: Штип - 2,074 лица или%, потоа во Скопје - 2,557 лица, Битола, Крушево, Струга и др. Според новата територијална поделба најголемо е учеството на Власите во Општина Крушево (10,5%).
Според податоците од пописот во 2002 година, Бошњаците биле застапени со 17,018 жители или 0,8%, а останатите ги има во 1,9% или 20,993 жители, меѓу кои најзастапени се Египќаните, Бошњаците итн.
Верско-религиозна и културна структура
Религијата како облик на човековата свест, во Македонија датира од насјтарите човекови времиња. На просторот на Македонија престојувале разни весрки мисионери и ја ширеле верата. Денес, како последица од тоа, во Македонија опстојуваат повеќе вероисповеди.
Христијанството е меѓу најраспространетите религии во светот и во неа веруваат повеќе од 1 милијарда луѓе, а православни се повеќе од 200 милиони лица. Во Македонија најбројни се православните хрстијани и има 1,310,784 вакви верници или 64,8% од вкупниот број на населението. На просторите на Македонија, православието датира од многу одамна, од I век од новата ера, а тука ја донел Апостол Павле. Долг временски период православната вера ја ширела Охридската архиепископија, со седиште во Охрид, а во нејзина надлежност се наоѓал речиси целиот Балкански Полуостров. Верските обреди на православните верници се вршат во импозантно голем број цркви и манастири. Тоа се првите духовни и културни центри во кои се организирало описменувањето на луѓето. Во овие духовни храмови се негувале фрескосликарството, живописот, резбарството, односно во нив се наоѓа непроценливо културно богатство на Македонија.
Според бројот на верниците втора религија во Република Македонија е исламската, со 647,015 верници или 33,3% од населението. Претежно тоа е религија на Албанците и на Турците, како и на Македонците и на Ромите со исламска вероисповед. Оваа религија настанала во Саудиска Арабија во VIII век, а на просторите на Македонија, ја пренеле Турците (кон крајот на XV век), при нивното доаѓање на Балканскиот Полуостров.
Етнографски одлики на населението
Населението во Република Македонија има какрактеристични енографски одлики. Тоа се: обичаите, празнувањето, фолклорот(песни, ора, народни инструменти), везењето и народната носија, разновидните занаети и слично.
Обичаите се негувале и се пренесувале од генерација на генерација и низ вековите опстанале сè до денес. Постојат повеќе обичаи: верски, свадбени, обредни и др. Обичаите особено опстојуваат во помалите места и во селските средини, но во последните години нив ги применуваат и жителите во поголемите градови.
Народниот фолклор е дел од духовната култура, која нашето население ја создавало низ вековите. Во светот Македонија е позната по нејзиниот богат музички фолклор. Тој претставува збир од народни ора, песни и музички инструменти (гајда, тапан, кавал, зурла и др.). Денес, народниот фолклор активно го негуваат многу културно-уметнички друштва.
Народната носија од Македонија има посебен национален белег, структура и физиономија. За народната носија се карактеристични белата и црвената боја, но и другите бои, како жолтата, црната и кафеавата, потоа различниот вез, нејзиниот крој, богатите украси од монистра, накит, тантали, гајтани и друго. Овој колорит од бои, шари и везови ја претставува убавината на македонската народна носија, која има бескрајно префинет вкус, а тоа е одраз на високата уметничка дарба за нејзино создавање.
Миграциони движења
Во Македонија миграционите движења се одвивале во различни временски периоди. Преку миграциите се обележува географската динамика на населението и тие претставуваат многу значајна социо-географска појава. Миграциите активно се спроведувале во текот на историското минато, но тие се, карактеристични и за поновото време, па и ден денес. Најважните услови, односно фактори кои ги предизвикуваат миграциите потекнуваат од економскиот, социјалниот и демографскиот аспект, поточно од историско-психолошките, економските, политичките причини итн. Во Македонија најзастапени миграции се миграциите кои се предизвикани од економски причини, односно од стремежот на луѓето да обезбедуваат подобри услови за живот.
Уште од најстарите времиња, сè до денес во Македонија се присутни силни миграциони движења. Вусшност, Македонија е една од најдинамичните миграциони зони на Балканот. Секако, главна причина за тоа е централната географска положба на Балканскиот Полуостров.
Според правците, во зависност од местото - правецот каде што се вршат, миграциите се делат на внатрешни и надворешни миграции.
Внатрешни миграции
Внатрешните миграции ги опфаќаат преселбите на населението во границите на Македонија. Овој вид на миграции, во помал или поголем обем, се одивале во разни временски периоди. Тие активно се одвивале во историското минато, почнувајќи од предисторијата, античкиот период, средниот век, а особено за време на долговековното турско владеење, како и во текот на целиот XX век, односно по Илинденското востание, Балканските војни, Првата светска војна и во времето меѓу двете светски војни. Меѓутоа, внатрешните миграциони движења, кои се со посебна специфика, се карактеристични за периодот по завршувањето на Втората светска војна сè до денес.
Внатрешните миграции имале голема динамика за време на долговековното турско владеење. Причините за нивната појава биле од различен карактер, а нејчесто биле предизвикани од разните зулуми, колонизацијата на турското население, востанијата, исламизацијата, распаѓањето на тимаро-спахискиот систем, развојот на чифлигарството итн. Како карактеристични примери можат да се наведат: миграциите на турските сточарски племиња Јуруци и Коњари во Македонија, потоа исламизацијата во Западна Македонија, односно по долината на реката Радика и микрорегијата Жупа, од каде што, подоцна еден дел од нив, подоцна, се раселени и по сливот на Маркова Река и во Скопската Котлина, сливот на Тополка и во околината на Велес. Со распаѓањето на тимаро-спахискиот систем и со развивањето на чифлигарството меѓу македонското население биле предизвикани силни преселнички движења на цели домаќинства, од чифлик на чифлик, за да ја обработуваат земјата на беговите и на другите чифликсајбии. Подоцна со распаѓањето на чифлиците некои од нив исчезнале, а други прераснале во населби, така што денес повеќето села во Македонија потекнуваат од некогашните чифлици. Во овој период, во текот на XIX век, поради силната експлоатација, зачестените насилства и небезбедноста која владеела во селата, биле предизвикани интензивни миграциони движења на релација село-град. Тогаш, македонските градови не само што почнале популациски да растат, туку се менувал и нивниот етнички состав, односно во градовите се зголемувал бројот на Македонците а сметка на Турците.
Интензивните внатрешни миграции продолжиле и за време на Илинденското востание, Првата и Втората светска војна. На пример, по завршувањето на Илинденското востание, Турците започнале жестоко да му се одмаздуваат на македонското население, кое побарало излез од состојбата во мигрирањето низ просторот на земјата и надвор од Македонија.
За време на Втората светска војна, во западниот дел од Македонија кој бил окупиран од страна на Албанија, односно од Италија, македонското население било изложено на силен терор. Поради тоа тие биле принудени масовно да се иселуваат од таму и да се населуваат по градовите од другиот дел на Македонија.
Внатрешните миграции во Македонија не престанале ниту по Вотрата светска војна, туку тие продолжиле во континуитет сè до денес. Повоената изградба, а особено индустријализацијата, предизвикала крупни промени во начинот на живеењето и во занимањето на луѓето. Тоа било повод за обемни и динамични преселби на населението во различни правци, а особено на релацијата село-град. Така, на пример од вкупниот број мигранти, повеќе од 75% потекнуваат од селските средини. Причината за преселувањето на селското население во градовите најмногу е поради нерамномерниот економски и урбан развиотк меѓу селата и градовите, несоодветноста на положбата на селските населби за живеење, ненавремената изградба на сообраќајници и на друга инфраструктурна опременост итн. Според тоа, селската средина се одликува со негаивно миграционо салдо, наспроти градската која бележи позитивно миграционо салдо.
Сезонските миграции сае исто така, карактеристичен вид внатрешни миграциони движења. Тие се поврзани за работите кои се извршуваат само во одредено време од годината. Со нив се опфатени голем број градежни работници, кои летно време одат да работат надовр од местото на живеење. Во оваа група мигранти спаѓаат и земјоделските работници во Тиквешијата, Полог, Пелагонија, потоа шумските работници, сточарите, а секако и луѓето кои патуваат на годишен одмор, односно т.н. туристички мигранти.
Надворешни миграции
Надворешните миграциони движења ги опфаќаат преслбите на населението преку нашите граници, односно доселувањето и иселувањето од Република Македонија.
Доселување
Доселувањето на населението во Македонија особено било изразено во историското минато, но тоа е карактеристично и за денешно време. Низ историските периоди, во просторот на Македонија се доселувало и се отселувало најразлично населениет. Прво поголемо населување во Македонија го спровеле Словените, со што во текот на VI век и VII век извршиле значителни етнички промени врз старото македонско население.
Македонското население многу страдало во текот на XI век, кога на териториајта на Македонија навлегле: Норманите, Србите, Печенезите, Куманите, Крстоносците и други. Во текот на XIII век, во источните краеви на Македонија се доселиле Сасите како рудари, при што силно го развиле рударството.
Големи миграциони движења имало по доаѓањето на Турците во Македонија. Тие имале намера етнички да ја променат сликата на Македонија, преку колонизирање на голем број турско население. За таа цел, кон крајот на XVI век и на почетокот на XVII век биле доселени анадолските номади - Јуруци и Коњари. Истовремено со Турците се доселувале и Ромите. Во текот на XVI век во Македонија, особено во поголемите градови, се доселиле и Евреите.
Почетоците на првиот бран на доселување на Албанците во Македонија датира од пред 230 години, односно во периодот кон крајот на XVII век, од 1780 година наваму, и тоа на почетокот во три правци, всушност преку три струи. Во тој период во околу 30 македонски села се населило албанско население. Првата струја била северноалбанската или Дукаџинската струја, втората средноалбанска или Шкумбиска струја, третата - Јужноалбанска или Тосканска струја. Населението од првите две струи му припаѓало на албанското племе Геги и во Македонија тие се населиле во: Дебарско, Струшко, Кичевско, Гостиварско, Тетовско, Скопско, Кумановско и дошле до Велешко и Пелагонија. Јужноалбанската или тосканската струја му припаѓала на племето Тоски и таа била послаба од претходната. Во Македонија тие се населиле, главно, во југозападниот дел на Република Македонија и тоа во околината на Струга, Ресен и Битола.
Вториот бран на навлегување на Албанци во Македонија се одвивал на почетокот на XIX век и траел до четвртата деценија на тоа столетие. Во тој период албанското население се доселувало во уште други триесеттина македонски села.
Населувањето на албанското население во Македонија не се одвивало спонтано, туку во најголема мера насилно, плански, со помош на турската власт или на локалните аги и бегови, кои го дозволувале доселувањето на албанско-муслиманското население. На ова укажуваат бројни автентични сведоштва. Македонците ги протерувале од родните села со многу сурови методи, како грабежи, киднапирања, убиства, физичко малтретирање - тепање, опожарувања и слично.
Во периодот меѓу двете светски војни, а особено од ослободувањето наваму, кон Македонија била насочена и четвртата миграциона струја на албанско население, но сега не од Албанија, туку од Косово. Таа е позната како албанскокосовска или Косовска струја. Ова население претежно се населува во Скопско, Кумановско, Тетовско и Гостиварско, со тенденција да се насели во Овчеполието и во Велешко.
На повидок е и почеток на петта миграциона струја на доселување на албанско население, но сега не како надворешна, туку како внатрешна македонска, односно, албанско-македонска струја, и тоа од северните и северозападните делови на Македонија, каде што албанското население е сконцентрирано во голем број, кон југозападните и централните делови на државата, каде што нивниот број е помал.
Во 60-тите години од XIX век, по Кримската војна во Македонија се доселени значителен број на Татари и Черкези. Доселувањето на поголем број муслиманско население е забележано во периодот по Берлински конгрес (1878 година), кога во Македонија се населило муслиманско население - мухаџари од балканските држави кои добиле независност. Доселувањето на мухаџари е забележано и на почетокот на XX век, односно со анексија на Босна и Херцеговина кон Австроунгарија, голем број муслимани се населиле во Македонија.
Доселувањето на Србите во Македонија почнало по Првата светска војна. Со подлебата на Македонија и со нејзината окупација, во Вардарски дел на Македонија, кој потпаднал под Кралство Србија, односно Кралство СХС (Кралство на Србите, Хрватите и Словенците), подоцна Кралство Југославија, била донесена уредба за колонизација на Македонија, со цел да се промени етничката структура на населението. Така, во периодот од 1920 до 1940 година во Македонија се доселиле голем број колонизирани Срби, Хрвати и Црногорци и тоа најмногу во: Куманово, Скопје, Тиквеш, односно во Повардарието, Овче Поле и Пелагонија.
Граѓанската војна во Грција предизвикала доселување на неколку илјади Македонци од Егејскиот во Вардарскиот дел на Македонија.
Во Република Македонија, во повоениот период, особено до времено на нејзиното осамостојување, има и дослеување на население и од другите републики од поранешна Југославија, како и населување на население од Македонија во тие земји. Меѓу доселениците најбројни се: Срби, Муслимани, Албанци итн.
Иселување
Иселувањето на населението од Македонија кон другите простори особено било изразено во историското минато, но тоа е карактеристично и за неше време. Низ историските периоди, од просторот на Македонија се иселувало различно население. Прво поголемо иселување од Македонија е забележано во 1461 година, кога поголема група македонско население се населило во јужните делови на Италија.
Во втората половина на XVII век, поточно во 1689 година, за време на Австриско-турската војна во Македонија било кренато познатото Карпошово востание. По задушувањето на востанието, бегајќи од репресалиите на Турците голем број Македонци се иселиле далеку на север, зад реките Сава и Дунав и се населиле во Војводина и Унгарија, а подоцна преминале дури и на територијата на Русија и Украина. Во Русија, како и прирпадниците на другите балкански народи, тие формирале свои војнички колонии и самостоен „Македонски полк“, кој дејствувал во составот на редовната руска војска. Оваа миграциона струја која од Македонија, Косово и Јужна Србија била населена кон Средна и Источна Европа во историјата е наречена Вардарска струја.
Масовното бегање од родните огништа кон север, исток и запад, придонело многу села да се запустат и многу плодни полиња во Македонија да останат необработени. Турските власти брзо согледале дека им е во интерес овие празни простори да ги населат со албанско население, што од своја страна подоцна предизвикало значителни промени во етничкиот состав на населението не само во Македонија, туку и во Косово и Јужна Србија.
Во текот на XIX век, во Македонија се развило печалбарстовто како масовна појава, при што на печалба се одело во Цариград, односно во Турција, потоа во Бугарија, Романија, Србија, Грција, а еден значителен број од населението заминало за Америка и Австралија.
Големо иселување на населението од Македонија имало и за време на Балканските војни и Првата светска војна. Така, на пример, со повлекувањето на турската војска за Турција мигрирало и значителен дел од турско и друго муслиманско население. Поделбата на Македонија предизвикала интензивна емиграција од Македонци. Во тој период илјадници Македонци ја напуштиле својата земја и емигрирале во странство.
Мигрирање на македонско население е забележано и во периодот по втората светска војна, кога илјадници колонизирани Срби ја напуштиле Македонија, и кога од страна на фашистичка Германија, на присилен начин од Македонија се протерани и уништени сите македонски Евреи.
Мигрирањето на македонското население во странство не престанало ни по Втората светска војна. имено по граѓанската војна во Грција, поради тешкиот терор над македонското население, тоа почна масовно да се иселува од егејскиот дел на Македонија во источноевропските земји, но и во Република Македонија.
По Втората светска војна е карактеристично иселувањето на Турците и другото муслиманско население во Турција. Исто така, во Република Македонија, во повоениот период особено до времето на нејзиното осамостојување, имаме и иселување на Македонци во другите републики од поранешна Југославија, и тоа најмногу во Србија, Хрватска, Босна и Херцеговина, Словенија итн.
Македонци во соседните земји
Голем број Македонци живеат надвор од границите на Република Македонија. Меѓутоа, до денес сè уште нема точна евиденција за нивниот број. Според некои податоци, вкупниот број на Македонци во соседните земји е: Грција - 250.000, исто така и во Бугарија - 250.000, во Албанија - 60.000, а во Србија 46.000 Македонци. Во сите соседни држави вкупно живеат околу 600.000 Македонци. Според други податоци, состојбата е: во Грција живеат околу 400.000, во Бугарија исто така 400.000, во Албанија околу 100.000 и во Република Србија околу 200.000 Македонци. Така вкупно во соседните држави живеат околу 1,100.000 Македонци.
Во Република Грција, Македонците најмногу се концентрирани во северниот ридско-планински дел од Егејска Македонија, и тоа најмнопгу во селата и градовите: Лерин, Костур, Воден, Солун, Кукуш и др. Денес во Грција благодарение на полибералниот однос на грчките власти, Македонците се огранизирани во неколку свои организации, од кои најпозната е „Виножито“.
Во Република Бугарија, односно во Пиринска Македонија, Македонци има во селата, но и во градовите Благоевград, Разлог, Петрич, Мелник, Сандански, Банско итн. Не е за потценување и нивната концентрација во Софија, Варна и Пловдив. Денес, благодарение на полибералните односи на бугарските власти, Македонците во Бугарија се обединеети во една заедничка организација - „ОМО Илинден“.
Во Република Албанија, Македонците се концентрирани на просторот на Мала Преспа, Голо Брдо, Гора и градовите Горица (Корча), Пешкопеја, Подградец, Елбасан, Тирана, Драч итн. Денес, само Македонците од областа Мала Преспа имаат право на школување на македонски јазик во основно образование. Во Албанија, македонското население е здружено во неколку организации, и тоа: „Преспа“, „Мир“, „Братство“ итн.
Во Република Србија, Македонците најмногу се концентрирани во областа Гора (во Косово), каде што се познати како „Горанци“ или „Горани“, потоа во Белград, Крагуевац, Ниш, Нови Сад, Панчево, но и во поголемите села како што се: Јабука и Качарево.
Македонци во дијаспората
Иселувањето на Македонците продолжило и по Втората светска војна, а со намален интензитет е пристуна и ден денес. Само во периодот од 1965 до 1970 година се иселиле околу 22.000 Македонци, а во периодот од 1970 до 1980 година трипати повеќе. Главно, иселувањето било предизвикано од економски причини, изразени преку желбата за подобар живот.
Најостар вид на надворешна миграција претставува економската емиграција за вработување, која во почетокот била привремено заминување на работа во странство, а потоа таму останале цел живот.
Голем е бројот на Македонци кои живеат в странство, односно во државите од Европа, Америка и Австралија, или во т.н. состојба на дијаспора. Нема точна евиденција колкава е бројката на македонската дијаспора.
Според проценкит еденес во светот има повеќе од 3,500.000 Македонци.
Помали иселенички колонии има во повеќе европски држави, пред сè во: Германија, Шведска, Данска, Норвешка, Франција, Холандија, Белгија, Австрија, Швајцарија, Велика Британија, Италија и други. Се претпоставува дека таму има од 100.000 до 200.000 Македонци. Тие се концентрирани во големите градови како што се: Минхен, Франкфурт, Келн, Хамбург, Манхајм, Виена, Париз, Лондон, Брисел, Копенхаген, Стокхолм, Гетеборг, Малме, Осло итн.
Според официјалната статистика од пописот во 1994 година во странство има вкупно 159,548 македонски граѓани, од кои 81,253 во европските земји или 50,9% од вкупниот број (од нив само во Германија имало 31,406 лица или 38,6%), 78,259 македонски граѓани или 49,1% биле концентрирани во другите земји (од нив 58,238 лица или 74,4% биле во Австалија).
Според потеклото најголем број од македонското иселеништво потекнува од Егејскиот дел на Македонија (Леринско, Костурско и Воденско), а потоа следуваат: Битола, Преспа, Охрид, Струга, Тетово, Скопје, Гостивар, Демих Хисар, Прилеп и други.
Македонските иселеници во странство се огранизирани во повеќе поголеми организации преку кои го негуваат македонскиот јазик, традиција, обичаи, култура, фолклор. Во некои од државите каде има македонско население има и тв и радио програма на македонски јазик, весници на ¿македонски јазик, а во некои од земјите и во ¿основно образование се изучува ¿македонски јазик.
Населби
Во Македонија појавата на населби датира уште од предиосториското време. Имено, првите населби на праосторот на Македонија се појавиле во периодот од раниот неолит (пред околу 7.000 години пред новата ера), додека пак, првите градови датираат од периодот на VII век п.н.е.
Создавањето на населбите во Македонија, нивниот развој и оформувањето на мрежата на населбите е условено како од природно-географските одлики, така и од историско-економските настани и промени. Во текот на долготрајното историско минато, на просторот на Македонија се граделе населби со различна големина и со различно значење. Некои од нив исчезнувале низ минатото или се формирале нови, други го губеле поранешното значење, а трети го продолжувале својот развој.
Според големината и функцијата која ја имаат, населбите се делат на градски и селски. Денес, согласно Законот за територијална поделба од 2004 година, во Република Македонија, има вкупно 1,767 населби. Градски населби се 34, а селски со 1,733. За одбележување е тоа што во 146 населби нема население, односно тоа е раселено, така што во Македонија има 1621 село.
За време на пописот од 2002 година, во 34 градови вкупната присутна градска популација броела 1.175.909 жители, што претставува 58,1%, а во 1261 село живееле 846.638 лица или 41,9% од вкупното население на републиката.
Градски населби
Од 2004 година, во Република Македонија како градови се сметаат 34 населби: Скопје, Куманово, Битола, Прилеп, Тетово, Велес, Штип, Охрид, Струмица, Гостивар, Кавадарци, Кочани, Кичево, Струга, Радовиш, Гевгелија, Дебар, Свети Николе, Неготино, Крива Паланка, Пробиштип, Делчево, Виница, Ресен, Берово, Кратово, Крушево, Валандово, Пехчево, Македонски Брод, Демир Хисар, Македонска Каменица, Богданци и Демир Капија.
Според големината, односно според бројот на населението, нашите градови можат да се групираат во 3 групи: големи, средни и мали. За големи градови, според наши величини, се сметаат оние во кои живеат повеќе од 50.000 жители. Има 5 такви градови и тоа: Скопје (467,257 жители), Битола (74.550 жители), Куманово (70,842 жители), Прилеп (66.246 жители) и Тетово (52.915 жители).
Во средните градови има од 10.000 до 50.000 жители. Во Република Македонија има 18 вакви градови. Тоа се: Велес, Штип, Охрид, Струмица, Гостивар, Кавадарци, Кочани, Кичево, Струга, Радовиш, Гевгелија, Дебар, Свети Николе, Неготино, Крива Паланка, Делчево, Пробиштип и Виница.
Мали градови се оние во кои има помалку од 10.000 жители. Такви се 11 градови во Република Македонија, и тоа: Ресен, Берово, Кратово, Крушево, Валандово, Пехчево, Македонски Брод, Македонска Каменица, Богданци, Демир Капија и Демир Хисар(најмал град со 2.593 жители).