Велес
Балканските војни и Првата светска војна
Паралелно со економскиот, Велес меѓу војните го живеел и својот општествен и политички живот. октомвриската револуција и движењето во Европа за ослободување на малите народи, кај велешката интелигенцијата и прогресивните сили створиле можност за создавање Социјалистичка работничка партија. Основачкото собрание е одржано во кафеаната „Солун” на 24 април 1919 година, а за претседател бил избран учителот Коста Минциќ од Башино Село. Организацијата броела 40-тина комунисти и социјалисти меѓу кои и Панко Брашнаров. Една година подоцна, Социјалистичката работничка партија во Велес се проширила во селата и се зајакнала кадровски. Од нејзините редови произлегле имиња кои трајно ја обележале велешката историја од овој период. Политичкиот живот го иницирал синдикалното организирање во индустриските и државните претпријатија за заштита на правата на работниците. Најмасовен бил железничкиот синдикат кој во април 1919 година го организирал Штрајкот на железничарите на кој му се придружило и останатото население во протестите против власта. По примерот на железничарите, монополските и другите индустриски работници формирале синдилани организации. Вака организираниот општествено-политички живот овозможил во 1920 година, на општинските избори да победи Комунистичката партија, а Велес станал „Црвена комуна“. Комунистичката власт успеала да се одржи од август 1920 година до март 1921 година. Ова значело крај на демократското владеење, но не ги поколебало револуционерно-социјалистичките елементи кои во ова време на апсења и прогони ја чинеле суштината на организацијата. Идејата особено била широко прифатена од младите работници и ученици во гимназијата кои членувале во младинската комунистичка организација (СКОЈ). Најпрогресивни претставници на СКОЈ во Велес и негови организатори биле: Тодор Шоптрајанов, Лазе Богданов и Ганчо Хаџи Панзов. Како резултат на големата пропагандна активност на КП во Велес било издавањето на илегалниот весник „Искра” и печатењето на летоци за празнувањето на Празникот на трудот и учество на сите конгреси на партијата. На конгресот во 1926 година претставник од Велес бил Панко Брашнаров. На засилената партиска активност и консолидирањето на партијата ВМРО (Обединета) и зајакнатата национална свест, властите одговориле со бројни политички убиства и апсења. Од година во година во партиските редови се појавувале нови имиња меѓу кои и името на Кочо Рацин, кој бил претставник од Македонија на Конгресот на партијата во Дрезден 1928 година. И додека КП јакнела, ВМРО, поради внатрешни разидувања и надворешни влијанија го губела своето значење. Во 1925 година во Виена се одржала основачката конференција на ВМРО (Обединета) во чиј Централен комитет влегле и Димитар Влахов, Панко Брашнаров и Ризо Ризов. Новата платформа ги привлекла левоориентираните напредни македонски сили. По притисокот на режимот од 1928 година активноста на ВМРО (Обединета) постепено опаѓала и нејзиното членство преминало во КП. Шестојануарската диктатура (1929 година) ја разнишала партиската активност во Велес. Честите провали резултирале со бројни апсења и прогони. Дури во 1932 година се оформиле вистински месни комитети со нова генерација приврзаници - Страхил Гигов, Васил Ѓоргов, Јовче Патлиџанков, Бане Андреев, Боте Чкорков, Орце Сребров, Тодор Џипунов и др. Велес станал „комунистичка тврдина во Македонија”. Од 1934 до 1937 година следеле нови провали и нови апсења. После секоја провала, после секој терор МК на КП јакнел со нови имиња кои уште повеќе ја ширеле неговата активност. Се јавувале млади жени и девојки кои ја ширеле идејата за национално осознавање и меѓу женската популација. Годините пред Втората светска војна се период на широка мрежа на партиски активности низ градот и околината. Паралелно со партиската, јакнела и синдикалната организираност која се одвивала преку формирање на културно-уметнички секции, подружници и агитациони групи преку кои се организирале штрајкови и демонстрации. Борбата за национална слобода и рамноправност биле изразени и преку движењето именувано како Македонски народен покрет (МАНАПО) за чие создавање и популаризација придонеле културно-просветните друштва на македонските студенти од „Вардар” на Белградскиот и Загребскиот универзитет. Во нив членувале велешаните: Коста Урумов, Борис Рибаров, Борис Шукарев и др. Политичката платформа на МАНАПО се темелела на будење на националната свест на македонскиот народ и афирмација на народниот јазик, борба против српската хегемонизација и борба против фашизмот.