cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Трново (Кривопаланечко)
Родови
Родови во Трново се: Џијановци (9 к.), живеат во посебно маало; Ѓоринци (14 к.), куќите им се сместени во Ридарско Маало; Горни Чулафци (6 к.) и Долни Чулафци (3 к.), живеат во посебни маала и не се во крвно сродство; Рулевци (9 к.), живеат во посебно маало; Врпачи (4 к.), живеат во посебно маало; Веливршани (3 к.), живеат во посебно маало; Жижинци (2 к.), имаат посебно маало; Пешевци (5 к.), куќите им се во посебно маало; Дачевци (3 к.), имаат посебно маало; Лингуровци (7 к.), имаат посебно маало; Радулинци (10 к.), имаат посебно маало; Самоковци (3 к.), сместени во најновото селско маало, основано во 1960 година. За сите родови не се знае потеклото.
Според истражувањата пак на Бранислав Русиќ во 1953 година, родови во селото се:
Самоуправа и политика
Селото влегува во рамките на Општина Крива Паланка, која била една од малкуте општини, кои не биле променети по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година.
Во периодот од 1955 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Крива Паланка.
Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Жидилово, во која селото Трново, се наоѓале и селата Жидилово, Костур, Кркља и Узем. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на некогашната Општина Трново, во која влегувале селата Киселица и Трново.
Избирачко место
Во селото постои избирачкото место бр. 0974 според Државната изборна комисија.
На претседателските избори во 2019 година, на ова избирачко место биле запишани вкупно 99 гласачи.
Иселеништво
По Втората светска војна, од селото се иселиле многу жители: во Крива Паланка околу 15 семејства, во Скопје околу 10 семејства и во банатското село Качарево биле колонизирани неколку семејства. Подетално се знае за следниве родови: Димитриеви (1 к.), живеат во скопското село Дељадровци, Скопско; Вучеви (1 к.) и Балкански (1 к.), живеат во Кадрифаково, Овче Поле и Ѓорѓеви (1 к.), живеат во селото Амзабегово, исто така, во Овче Поле.
Бамби
Бамби (Bambi) — американски цртан-филм од 1942 година во производство на компанијата Walt Disney Pictures. Филмот бил премиерно прикажан на 13 август 1942 и бил петти филм на компанијата на Волт Дизни.
Главните ликови се Бамби, бело-опашест елен, неговите родители (Големиот кнез од шумата и неговата анонимна мајка), неговите пријатели Тампер (зајакот со розов нос), и Цвет (смрдливко), и неговата другарка од детството и идна партнерка, Фалин. За потребите на филмот, Дизни си земаа слобода да го променат Бамби во елен со бела опашка, иако според книгата Бамби бил срна, но бидејќи срни не живеат во САД, а бело-опашестиот вид елени бил повеќе познат кај Американците се одлучиле на таков чекор. Филмот добил три номинации за Оскар: за Најдобар звук (Сем Слајфилд), за Најдобра песна (за „Love Is a Song“ испеана од Доналд Новис) и за Најдобра мелодија.
Во јуни 2008 година, Американскиот филмски институт ја претстави списокот на Најдобрите десет филмови во секој од десетте класични американски филмски жанрови, каде право на глас имаа над 1.500 луѓе од филмската индустрија. „Бамби“ се најде на третото место во категоријата анимирани филмови.
Стариот фенер
Под старите кули в меана една
боемите рани си лечат.
Стариот фенер згаснува
се губи трепетниот сјај,
уморни и тамбурашите
свират,,Фајронт" за крај.
продава младата дама,
заматен поглед...убавица млада
сонува тажна и сама.
РЕФ.
Во мугра се капе езерото сино
последна тура се плаќа,
чашите горе и здравица една
за новиот ден што се раѓа.
---
Автор: Митко Колјушевски
Космос-2219
Космос-2219 — еден од над 2.400 советски вештачки сателити лансирани во рамките на програмата „Космос“.
Орбитални податоци
Исфрлувањето на сателитот било на ниска орбита околу Земјата. Периодот на обиколување на сателитот околу Земјата изнесувал 101,9 минути, додека аголот на наклонетост на орбиталната рамнина во однос на рамнината на екваторот изнесувала 71,0°. Најголемото растојание од Земјата го достигнал на 855 км, а најмалото на 848.
1984 во архитектурата
1984 година во архитектурата содржи некои значајни настани.
Сариса
'Сариса[ελληνικα: "Σάρισσα"] копје со две острици на обата краја, со должина од 3 до 7 метри, кое го користела македонската фаланга. Ова оружје било исклучително тешко како за копје, со тежина од преку 5 кг. Острицата му била кратка, железна и во облик на лист. Копјето имало и бронзен „чевел“ на другиот крај, со помош на кој се прицврстувало на земјата против непријателски јуриш. Неговата огромна должина била голема преднст над хоплитите и други војници со помали оружја, бидејќи непријателот морал да ја помине сарисата за да може да дојде до самиот војник. Меѓутоа сарисата била бескорисна доколку војниците не биле распоредени во густи редови, и истата сигурно би била проблем при марширање. Затоа сарисата била изработена од две половини кои се спојувале со метален ремен пред самата битка. Ова на фалангата ѝ овозможувало нормална подвижност.
Во густа формација, фалангата правела „ѕид од копја“, каде копјата биле доволно долги за да сочинуваат пет реда копја пред првиот ред војници—Дури и ако непријателот успеал да го пробие првиот ред копја, го чекале уште четири такви. Задните редови ги држеле копјата косо во воздух заради спремност за напад и одбрана од копја. Македонската фаланга била неранлива од напред за секој вид војска освен иста таква фаланга; единствениот друг начин да се победи бил да ѝ се разбие формацијата и истата да се закрили.
Се смета дека сарисата ја измислил кралот Филип II Македонски, таткото на славниот, Александар Македонски. Филип започнал со строги обуки на војниците кои дотогаш биле деморализирани, учејќи ги да ракуват копје со две раце. Новата тактика била незапирлива, и кон крајот на владеењето на Филип, претходно ранливата македонска држава сега владеела со Грција, Епир и Тракија.
Александар ја искористил оваа тактика за неговите походи во Азија, освојувајќи го Египет, Персија и Павравите (северозападна Индија), каде бил постојан победник. Во секоја битка, фалангата била од круцијално значење. Таа одиграла решавачка улога во Битката кај Гавгамела каде српните двоколки на персискиот крал биле сосема уништени од фалангата, со помош на придружничката коњица и пелтастите (фрлачите на џилити). Александар полека ја намалувал важноста на фалангата (и со тоа на сарисата) менувајќи го начинот на комбинирање на оружје, и додавајќи „азиски“ оружја и војски. Меѓутоа сарисата останала од суштинско значење за секоја хеленска армија, но недоволната обука и вежба заедно со преголемото потпирање на фалангата без многу додатни сили довело до конечен пораз на Македонија од страна на Рим во Битката кај Пидна.
1983 во архитектурата
1983 година во архитектурата содржи некои значајни настани.
NGC 1212
NGC 1212 — леќеста галаксија во соѕвездието Персеј, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 1212 се споменува и како IC 1883, UGC 2560.
Откривање
Објектот е откриен на 18 октомври 1884 година од страна на Луис Свифт, со помош на рефрактор, чијашто леќа имала пречник од 16 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 1212 е од видот S0-a. Видливиот сјај со голо око изнесува 14,6 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 15,5 m, додека површинскиот сјај изнесува 13,7 m/лм2. NGC 1212 има привидни димензии од 1' х 0,5'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 3 ч 9 м 42,3 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, + 40° 53' 35". Положбениот агол на објектот е во износ од 22°.
Други поделби
Проучување на NGC 1212 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 11815. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 63; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 2851. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1618.
Лика Стојанова Беровска
Лика Стојанова Беровска, (Струга, 1885 - Струга, 1955) — македонска револуционерка, која учествувала во Илинденското востание. За време на НОБ во нејзиниот дом во Струга се одржувале состаноци на илегални дејци, се собирале лекови и лекувале ранети борци. Била активен курир меѓу окупираниот и ослободениот дел во Западна Македонија во текот на НОБ. Носителка на Илинденска споменица.
Ротенбург (Саксонија-Анхалт)
Ротенбург (Rothenburg) — село и поранешна општина во округот Зале, во Саксонија-Анхалт, Германија. Од 1 јануари 2011 е дел од градот Ветин-Лебејин. Фериботот Ротенбург е ферибот кој ја поминува реката Зале кај Ротенбург.
Велес-Рубио
Велес-Рубио  — општина во покраината Алмерија, во автономната заедница Андалузија.
Мост на уметноста
Мост на уметноста — пешачки мост преку реката Вардар во центарот на Скопје. На него се поставени многу статуи на познати уметници. Сместен е помеѓу мостот „Слобода“ и мостот „Око“. Мостот е изграден во склоп на поголемиот проект „Скопје 2014“ и неговата изградба чини 2,3 милиони евра.
На мостот има вкупно 27 скулптури, по 13 на секоја страна и една во средината. Долг е 83 метри и широк 9,2 м, со тоа што средишниот дел се проширува до 12 м.
Карбуратор
Карбуратор — дел од некои Отови или бензински мотори, кои со мешање на горивото со воздухот подготвуваат одредена количина на горивна смеса и потоа ја распрскуваат во цилиндерот. Горивото од резервоарот се доведува во комора со пливка која го регулира протокот на гориво, од која се распрснува низ дифузор (Вентуриева цевка) и се меша во одреден сооднос со воздухот и на крајот се вшмукува во моторот каде што гори. Најповолно согорување на смесата на гориво се одвива во сооднос на гориво (бензин) и воздух од 1:15. Карбураторите се дизајнирани на таков начин што му даваат на моторот мешавина богата со гориво при стартување и при целосно оптоварување, а евтина (економична) смеса при оптоварување од 60 до 70% моќност. Карбуратори имаат Отовите мотори со надворешна подготовка на смесата за гориво. За погон на патничките автомобили, во средината на 1990-тите почнале да се применуваат мотори со директно вбризгување гориво во цилиндерот во кое претходно бил вшмукан воздух, односно мотор со внатрешна подготовка на горивна смеса.
Карбураторот бил меѓу првите патенти на Карл Бенц, бидејќи тој го развил моторот со внатрешно согорување и неговите делови. Во 1885 година Вилхелм Мајбах и Готлиб Дајмлер развиле карбуратор за нивниот мотор, кој се заснова на начелото на вбризгување со млазница. Карбураторите биле вообичаен дел од бензинските мотори произведени во поголемиот дел од САД до крајот на 1980-тите, кога вбризгувањето на гориво (eng. fuel injection) станало почесто. Во остатокот од светот, автомобилите на одредени марки користат карбуратор, како што е Лада, која го користела до 2006 година. Повеќето мотоцикли сè уште користат карбуратори поради пониските трошоци, но од 2005 година многу нови модели вовеле вбризгување на гориво.
Начело на работа
Карбураторот работи на Бернулиевиот принцип : колку побрзо се движи воздухот, толку е помал статичкиот притисок и толку е поголем динамичкиот притисок. Гасот не е директно поврзан, што значи дека не го контролира протокот на гориво. Наместо тоа, гасот го придвижува механизмот на карбураторот кој го мери влезниот воздух во моторот. Брзината на доводот на воздухот и неговиот притисок го контролираат протокот на гориво.
Вентуриева цевка
Вентуриевата цевка (по италијанскиот физичар Џовани Батиста Вентури; 1746 – 1822) е уред или мерен инструмент за мерење на брзината на струење на флуид (течност или гас). Според Бернулиевата равенка, колку е поголема брзината на протокот, толку е помал вкупниот притисок во флуидот што се движи. Спротивно на тоа, од сознанијата за разликата во притисокот во мирен флуид и флуид што струи, може да се пресмета брзината на струење, односно брзината на телото што тоа струење го предизвикало. Вентуриевата цевка се заснова на ова начело. Во поширокиот дел од садот флуидот струи побавно отколку во тесниот дел, па притисокот е поголем во поширокиот дел. Разликата на притисокот p = p 1 – p 2 потоа ја мери и брзината на струење:
Вентуриевата цевка се користи за одредување на брзината на воздухоплови и мерења во воздушните тунели.
Бернулиева равенка
Бернулиевата равенка е основниот закон за движење на флуидот. Тоа произлегува од примената на законот за зачувување на енергијата на струење на флуиди. Оттаму се добива дека збирот:
ја има истата вредност насекаде во флуид што тече хоризонтално, каде што p е притисокот, ρ е густината и v е брзината на флуидот во некоја точка, а h е висината на тежиштето на попречниот пресек на флуидот во однос на некоја водорамна рамнина. Според тоа, таму каде што брзината на флуидот е поголема, притисокот е помал, каде што брзината на флуидот е помала, притисокот е поголем. Многу инженерски примени се засноваат на Бернулиевата равенка, како на пример лет на авион: воздухот струи по горната закривена површина на крилото побрзо отколку под крилото, па притисокот на долната површина на крилото е поголем отколку на горната што има за последица на крилата да делува вкупна сила која делува нагоре што го крева авионот.
Фудбалски куп на Македонија 2016-2017
Фудбалски куп на Македонија 2016-2017 — 25. издание на македонскиот куп во фудбал. Шкендија се бранителите прваци, откако ја освоиле својата прва титула во претходната сезона. Во ова издание Пелистер бил првак.
Прва рунда
Избирањето на двојките се одржало на 25 јули 2016 година. Натпреварите се одиграле на 16, 17, 24 и 31 август 2016 година.
1 Фортуна се откажала од натпреварувањето поради уништениот терен од поплавите во Скопје.
Осминафинале
Избирањето на двојките се одржало на 2 септември 2016 година. Првите натпревари се одиграле на 21 септември, додека вторите се одиграле на 12 и 19 октомври 2016 година.
1 Младост се откажал од натпреварувањето поради финансиски причини.
Четвртфинале
Избирањето на двојките се одржало на 21 октомври 2016 година. Првите натпревари се одиграле на 23 ноември, додека вторите се одиграле на 7 декември 2016 година.
Полуфинале
Жрепката се одржала на 9 декември 2016 година. Првите натпревари се одиграле на 1 март, а вторите се одиграле на 19 април 2017 година.
Екипа победник
Пелистер '''2. титула'''
Бук (општина)
Бук (Δήμος Παρανεστίου, Димос Паранестиу) — општина во Драмскиот округ на Егејска Македонија, денес во областа Источна Македонија и Тракија, Грција. Административен центар е селото Бук (гр. Паранести). Заедно со Места, Бук е најисточната општина во Егејска Македонија.
Населени места
Општината Бук е создадена на 1 јануари 2011 г. по законот „Каликратис“ со спојување на две стари општини: Бук (Паранести) и Нусретли (Никифорос).
Општинска единица Бук
Со површина од 788,394 км2, општината Бук била втора по големина во Грција до 2011 г. Претставува третата најслабо населена општина во земјата.
Општинската единица Бук ги опфаќа следниве општински оддели и населени места:
Општинска единица Нусретли
Општинската единица Нусретли со седиште во Нусретли (Никифорос) ги опфаќа следниве општински оддели и населени места:
Поранешни села
На територијата на општината има многу поранешни села. Тие се следниве:
Синди Роледер
Синди Роледер (германски: Cindy Roleder) е германска атлетичарка, специјалист за финалист на 100 метри со пречки. Двапати е добитник на германското првенство, учествувајќи на неколку светски и европски првенства и на Олимписките игри во Лондон.
Спортска биографија
Синди Роледер учествувала во атлетичарските натпревари од 2005 година. Првиот значаен успех бил постигнат на Германското првенство во 2007 година, а истата година на Европското јуниорско првенство во Хенгел била четврта. Следната година, таа ја бранела титулата на Националното младинско првенство и стигнала до полуфиналето на Јуниорското првенство во Бидгошч.
Во текот на 2010 година го освоила германското првенство во Германија и го освоила второто место на германското првенство во Брауншвајг квалификувајќи се за Европското првенство во Барселона. Сепак, во својот прв меѓународен натпревар за возрасни, била дисквалификуван во полуфиналето. Таа била номинирана за Европското првенство во Париз, каде што се враќа во полуфиналето.
На Европското јуниорско првенство во Острава во 2011 година, освоила бронзен медал на трката на 100 метри со надвозници. Една недела подоцна го освоила германското првенство во Касел. Набргу потоа, го коригирала својот личен рекорд на 12,91 во Фрибург и на тој начин го постигнала стандардот на Светскиот куп во Тегу. Таа не успеала да влезе во финалето.
Германското првенство 2012 во Карлсруе, завршил со уште една титула и нов личен рекорд на терените од 60 метри.
Тетрархија
Тетрархија (од грчки: τετρα-четири i αρχη-влада, власт) претставува систем на владеење во кој власта се дели помеѓу четворица владетели. Терминот тетрархија обично се однесува на системот на тетрархиска власт која римскиот цар Диоклецијан (284 — 305 година), првиот цар во времето на доминатот,  ја вовел во 293 година. Тој сметал дека повеќе не било можно да се управува со Царството од еден центар. Воведувањето на тетрархијата се смета за крај на Кризата на третиот век.
Според идејата на Диоклецијан власта ја делеле 4 владетели (тетрарси) (2 августа и 2 цезара). Првиот состав на тетрархијата совладател бил:
Престолнина на Диоклецијан била Никомедеја (денешен Измир) во Мала Азија. Ова била главната база од која Царството се бранело од напади кој доаѓале од надвор (преку Балканот и на исток од Сасанидското Царство).
Престолнина на Максимијан бил Медоланум (денешно Милано), а не Рим. Негов главен домен на влијание бил Апенинскиот Полуостров и Африка. Надворешните граници на Цасрството кои се бранеле од овој дел не биле толку големи.
Престолнина на источниот цезар Галериј бил градот Сирмиум (денешна Сремска Митровица во Војводина, Србија),
Престолнина на западниот цезар Констанциј I Хлор бил град Аугуста Треворорум (денешен Трир, во Германија), во близина на реката Рајна која ја означувала стратешки важната граница за Царството.
Иако власта во системот на тетрархија била поделена јавниот имиџ на четирите цари бил многу важен за да се прикаже дека постои само едно Царството. Ова станало особено важно по граѓанската војна од третиот век. Тетрарсите биле прикажувани на идентични во сите официјални портрети од тоа време. Монетите кои датираат од периодот тетрархијата го прикажуваат секој цар со идентична слика - само натписите втиснати на монетите укажуваат на тоа за кој од четирите цари е прикажан.
Последици
Иако овој систем траел само до 313 година многу аспекти од тетрархијата преживеале. Регионалната поделба на империјата продолжува во форма на Преторијански префектури, од кои секоја е управувана од Преторијански префект и била административно поделена на диоцени.
Идејата за две половини, на истокот и на западот, повторно се појавила и на крајот резултирала со постојан de facto поделба во две одделни Римски империи по смртта на Теодосиј I. Треба да се каже дека Империјата никогаш не била формално поделена. Царевите на Исток и на Запад законски владееле како коцари.
По падот на Рим во 476 година Источниот дел од царството (денес познат под називот Византија) останал како единствен директен наследник Римското Царство.
Дивиденда
Дивиденда — дел од добивката што акционерското друштво го исплаќа на сопствениците на акциите.
Исплата на дивидендата
Одлуката за исплата на дивидендата ја носи собранието на акционерското друштво, на предлог на одборот на директори, и тоа на истата седница на која се усвојува годишната сметка на друштвото. Меѓутоа, одлуката за распределба на дивидендата може да се донесе и во друг период од годината. Во секој случај, одлуката за распределба на дивидендата ги содржи следниве елементи:
Износот на дивидендата се искажува како апсолутен износ или како процент од номиналната цена на акцијата. Вкупната дивиденда што им се исплаќа на акционерите е дел од нето-добивката (добивката по оданочување) на акционерското друштво за тековната година или дел од акумулираната добивка во претходните години. Оттука, дивидендата по акција претставува дел од добивката по акција, а односот меѓу дивидендата по акција и добивката по акција се нарекува коефициент на исплата на дивиденда (англиски: dividend payout ratio). Големината на овој коефициент најмногу зависи ос зрелоста на фирмата: младите фирми кои се во процес на раст исплаќаат само мал дел од добивката или пак воопшто не исплаќаат дивиденди. Обратно, зрелите фирми исплаќаат големи дивиденди. На пример, „Apple“ започнала да исплаќа дивиденда дури по 20 години од основањето. Дивидендниот принос (dividend yield) го покажува приносот што ќе го оствари сопственикот на акцијата ако ја купи акцијата по пазарната цена и ако го оствари правото на дивиденда, т.е. тој е однос меѓу дивидендата по акција и пазарната цена на акцијата.
'''Табела бр. 1: Дивиденден принос на избрани акции со кои се тргува на Македонската берза'''
Дивидендата може да се исплати наеднаш или на рати. На пример, во САД, дивидендата вообичаено се исплаќа во четири квартални рати. Според законските прописи, во Македонија дивидендата мора да се исплати најдоцна во рок од девет месеци по завршувањето на деловната година, но текот на годината, фирмите може да исплатат аванс од предвидената дивиденда.
Најважни моменти во постапката за исплата на дивидендата се:
Информативна содржина на дивидендата
Вобичаено, менаџерите имаат подобри информации за работењето на фирмите од надворешните лица. Затоа, акционерите се обидуваат да извлечат информации за квалитетот на фирмите од одлуките за исплата на дивиденди. Притоа, објавувањето повисоки дивиденди најчесто води кон пораст на цените на акциите и обратно, објавувањето пониски дивиденди предизвикува пад на цените на акциите на фирмите. Тоа произлегува оттаму што менаџерите предлагаат повиоки дивиденди само ако очекуваат стабилни добивки во иднина и поради тоа, пазарот на акции реагира поволно на веста за исплата на повисоки дивиденди. Имајќи предвид дека младите фирми што растат, по правило, не исплаќаат дивиденди, кај нив, одлуката за исплата на дивиденда сигнализира дека фирмата навлегла во фазата на зрелост. Најпосле, понекогаш, одлуката за исплата на дивиденда може да се сфати негативно и да доведе до пад на цената на акциите на фирмата. Тоа се случува ако фирмата нема поволни изгледи за инвестирање на добивката поради што добивката им ја исплаќа на акционерите.
Стабилност на дивидендата
Најчесто, фирмите настојуваат да одржат стабилност во исплатата на дивидендите, т.е избегнуваат големи промени во износот на дивидендата од еден до друг период. Причината за тоа е желбата на акционерите да добиваат стабилни приходи од акциите и оттука акционерските друштва ги исплаќаат вообичаениет износи на дивиденда дури и во годините кога остваруваат помала добивка по оданочување. Инаку, фирмите кои во последните 10 години постојано го зголемувале износот на дивидендите се нарекуваат „дивидендни динама“ (dividend dynamos), додека оние фимри кои успевале да ги зголемуваат дивидендите во секоја од последните 25 години се наречени „дивидендни аристократи“ (dividend aristocrats). Во оваа категорија влегуваат здравите, стабилни фирми, како „Мекдоналдс“ или „Кока Кола“.
Куќа – сопственици Борис и Томо Бундалевски (Галичник)
Куќата на Борис и Томо Бундалевски ― куќа во сопственост на галичкото семејство Бундалевски која е заведена како културно наследство на Македонија.
1982 во архитектурата
National Gallery from SW, Canberra Australia.jpg во Канбера, [Австралија]]
1982 година во архитектурата содржи некои значајни настани.
Пијавице
Пијавице (словенечки: Pijavice) — населба во Општина Севница во централна Словенија. Областа е дел од историскиот регион Долењска. Населбата сега е вклучена во Посавскиот статистички регион.
Национален парк Пелистер
Пелистер — национален парк во Македонија, кој се наоѓа помеѓу Преспанската Котлина и Пелагонија. Тој бил прв национален парк на територијата на Македонија, прогласен во 1948 година и неговата вкупна површина е 17.150 хектари.
Опфаќа делови од планината Баба, како и повеќе познатиот нејзин врв Пелистер (2.601 м.). И покрај тоа што зафаќа висок планински простор, овој национален парк е доста пристапен, а од Битола до месноста Копанки има околу 15 километри.
Име
Името Пелистер води потекло од антиката, односно најверојатно е дадено од древномакедонските племиња, Пелагонци и Линкестиди кои живееле непосредно под планината Баба, во овој дел од рамнината Пелагонија. Меѓу народот постои и легенда дека името Пелистер доаѓа од зборовите „пет лисје“. Кованицата бели+стени= белистени=пелистер е една од можните варијанти за потеклото на името Пелистер.
Исто така, има мислење дека името „Пелистер“ е кованица од бел+истер= бел-истер = пелистер. Како аналогија се зема името на полуостровот Истра и ред други топоними, ороними и сл. од претсловенско, античко-венетскиот период. Значењето на „истер“ и ден-денес во македонскиот јазик како и милениуми претходно се употребува - означува нешто што е истерано, извишено, било во висина, било во море и сл. Колку за потсетување, старото име на реката Дунав е исто така Истер!
Хидрографија
Од хидрографските објекти, со посебна природна привлечност се двете леднички езера, Пелистерски Очи - Големото и Малото Езеро на Пелистер, исто познати како „Горски Очи“.
Флора и фауна
Растителниот свет на Пелистер е мошне разнообразен, па оттаму и неговото специфично ботаничко значење. Тука растат 88 дрвни видови, што претставува 29% од вкупната дендрофлора на Македонија. Во растителноста на НП Пелистер се среќаваат 21 растителна заедница, од кои 8 се шумски, а 13 тревни заедници. Од шумските дрвни видови најголема вредност има моликата - автохтон вид на петтоигличест бор со терцијарна старост којшто расте само на неколку планини на Балканскиот Полуостров. Висинската амплитуда на распространувањето на моликата на Пелистер е од 600 до над 2.200 метри.
НП Пелистер претставува класично наоѓалиште за повеќе од 20 растителни видови, од коишто 2 се локални ендемити. Од ’рбетниците се среќаваат: 10 видови водоземци, 15 влекачи, 91 вид птици и 35 видови цицачи. Од рибите, значајно е да се истакне присуството на пелистерската ендемска поточна пастрмка (Salmo trutta peristericus) и пелагониската поточна пастрмка (Salmo trutta pelagonicus).
Пелистерски ендемски видови
Фауна: Флора:
Боби Андонов
Боби Андонов (Bobby Andonov; роден во ), познат по неговото сценско име BOBI, е австралиски пејач, текстописец и продуцент од македонско потекло.
Ран живот
Андонов е роден во Мелбурн, Австралија од македонски родители кои потекнувале од Струмица. Тој настапувал уште од шест години, кога почнал со танување и пеење во неговиот роден град Мелбурн. На девет години, глумел како Дени Зуко во детска продукција на мјузиклот Брилијантин. Живеел во Македонија на возраст од 13 до 15 години. Потоа тој бил избран да биде еден од четирите млади Симба во бродвејската продукција на Кралот лав во Мелбурн и Шангај, Кина.
Музичка кариера
На 13 години, Андонов ја претставувал Македонија на Детскиот избор за песна на Евровизија 2008 во Кипар. Од 15 држави, тој го освои петтото место со неговата песна „Прати ми СМС“, што доведе до европска турнеја низ Балканот. Во 2010, на 15 години, Андонов влезе во „Австралија има талент“. Неговата аудиција достигна над 15 милиони прегледи. Тој беше суперфиналист во шоуто, изведувајќи кавери на песни меѓу кои „Халелуја“ од Леонард Коен и „Heartless“ од Кање Вест. Во 2010, продуцентот и музички критичар, Моли Мелдрум го одведе Андонов во Сиднеј за да се сретне со РнБ пејачот Ашер.
На почетокот од 2014, Андонов напишал две песни за австралискиот долгометражен филм The Dream Children, режиран од Роберт Чутер. Тој исто така работел на дебитантскиот албум Forget the World на Афроџек од 2014 година, и ја ко-напишал песната "Born to Run", која го вклучувала Тајлер Глен од Neon Trees како вокал. Андонов го ко-напишал и ко-продуцирал синглот "Stone" од 2015 година, сниман од победникот на Х Фактор Австралија, Сајрус Вилануева.
Во ноември 2015, Андонов потпишал договор со Холивуд Рекордс и се преселил во Лос Анџелес, каде што престојува сега. На 20 октомври 2017, го објавил неговиот дебитантски сингл "Apartment", заедно со музичко видео за песната.
Царски двери
Историја
Во древните христијански катакомбни храмови олтарот бил одвоен од останатиот дел од храмот со два симболични столба или посебна преграда. По големиот раскол на христијанската црква (1054 година), олтарната преграда делумно е сочувана на запад (но најчесто е многу ниска бариера пред која се причестува на коленици, или воопшто ја нема), а во православната црква се развила во иконостас, а отворот станал царски двери (свети порти).
Икони на царските врати
Како правило на дверите се претставени четворицата евангелисти и Благовештение како симбол на тоа што портите на рајот повторно се отвораат за луѓето. Поретко се претставени и други субјекти. Доколку крилата на дверите се ниски, може да нема никакви слики на нив. Во македонската традиција лево од царските двери е сликата на Богородица, а десно на Христос. Ова правило не е строго во православните цркви. На второ место од десната страна на царските двери се поставува икона на светецот или празникот по кој е осветена црквата.
Ферибот Ротенбург
Фериботот Ротенбург — жичен ферибот низ реката Зале кај Ротенбург во Саксонија-Анхалт, Германија.
Јадрена физика
Јадрена физика (нуклеарна физика) — гранка на физиката што се задржува на на јадрото на атомот.
Историја
Радиоактивноста ја открил францускиот научник Анри Бекерел во 1896 додека работел на фосфоросцентни материјали. Овие материјали светат во мрак доколку претходно се изложат на светлост, тој мислел дека сјајот произведен во катодични зракови цевки од страна на X-зраци можеби е поврзан со фосфоросценцијата. Затоа завиткал фотографска плочка (plate) во црна хартија и ставил разни фосфоросцентни минерали на неа. Добивал негативни резултати сè додека не почнал да користи ураниумови соли. Резултатот од овие синтези бил длабоко поцрнување на плочките.
Сепак набрзо станало јасно дека поцрнувањето нема поврзаност со фосфоросценцијата затоа што плочките црнеле и во мрак. Станало јасно постои некоја друга врста зрачење, кое продира преку хартија и предизвикува црнење на плочките.
Отпочеток се мислело дека зрачењево е поврзано со ново откриените x-зраци. Сепак покасните истражувања на Бекерел, Пјер Кири, Марија Кири, Ернест Радерфорд и други откриле три различни видови радиоактивности: алфа, бета и гама-распад.
Опасноста од радиоактивност не е откриена веднаш. Акутното радиоактивно труење е брзо откриено. Не се знаело дека внесувањето во организмот на радиоактивни материјали предизвикува канцер или други сериозни проблеми. Многу лекари и фирми почнале да рекламираат радиоактивни супстанци како лекови.
За време на Втората светска војна, се дошло до идејата дека радиоактивната енергија може да се користи како оружје за масовно уништување.
Подоцна се развиени јадрени реактори за подморници, бродови и за комерцијална употреба.
Откривањето на електронот од страна на Џозеф Џон Томсон било прв индикатор дека атомот имал внатрешна структура. На крајот на XX век прифатениот модел на атомот бил оној на Џ.Џ. Томсон, т.н. „plum pudding“ модел во кој атомот претставувал голема позитивно наелектризирана топка со мали негативно наелектризирани електрони до неа. До крајот на векот, физичарите откриле три вида зрачење кои произлегуваат од атомот и ги нарекле алфа, бета и гама-зрачење. Во 1905 година, Ајнштајн ја формулирал идејата за еквиваленција меѓу масата и енергијата.
Тимот на Радерфорд го открива атомското јадро
Во 1907 година Ернест Радерфорд го објавува делото „Зрачење на α – честичката од радиум при минување низ материјата“. Радерфорд вршел многу експерименти на оваа тема и понатаму, но најзначајниот експеримент се случил во 1909 година. Тогаш Ханс Гајгер и Ернест Марсден, под надзор на Радерфорд, испукале алфа-честички кон тенка златна фолија. Според моделот на Томсон, траекториите на честичките требало да бидат сосем малку наведнати и под мал агол, но се забележало дека тие се раздалечени под големи агли, а некои дури имале спротивно насочени траектории. Тој заклучил дека во центарот, атомот има густо јадро кое го содржело поголемиот дел од неговата маса. Во јадрото имало дел од електроните, а надвор од него имало ис број електрони со кои се постигнувала рамнотежа. На пример, ако јаглеродот има 14 електрони, 7 од нив се наоѓаат во јадрото, а 7 надвор од него.
Џејмс Чедвик го открива неутронот
Во 1932 година, Чедвик сфатил дека зрачењето разгледувано од Бекер, Џолио-Кири и др. всушност било предизвикано од неутрална честичка со иста маса како и протонот, кој тој ја нарекол неутрон. Истата година, Дмитри Иваненко не се согласил со ова тврдење. Со откривањето на неутронот, научниците конечно можеле да ја пресметаат електронегативноста на секое јадро.
Месонот на Јукава за врзување на нуклиди
Во 1935 година Хидеки Јукава ја предложил првата значајна теорија која објаснувала како се поврзани нуклидите. Таа сила била наречена месон и таа била објаснување за тоа зошто честичките на атомот не се распарчувале и раздалечувале при надворешна енергија. Со ова, моделот на атомот бил комплетиран: во него имало мала топка од неутрони и протони кои се поврзани со јаката јадрена сила ако не се преголеми. Во тој случај, атомот преминувал во т.н. возбудена состојба, емитирајќи фотони со силна енергија (гама-зраци).
Спонтани промени од еден нуклид во друг: радиоактивност
Постојат 80 елементи кои имаат барем еден стабилен изотоп, а вкупно има 256 вакви изотопи. Спротивно на тоа, има илјадници нестабилни изотопи. Овие радиоизотопи се радиоактивни низ различни временски интервали. Има различни видови радиоактивно зрачење (распаѓање): алфа, бета и гама. Пример за бета-радиоактивност имаме кај азотот. Тој има 7 протони и 9 неутрони, а при радиоактивноста еден неутрон се претвора во протон и така се добива атом на кислород со вкупно 8 протони. Кај алфа-радиоактивноста, од атомот се емититра јадро на хелиум (2 протони, 2 неутрони), додавајќи ги на друг елемент плус хелиум -4. Ова продолжува сè додека не се добие стабилен елемент. Кај гама-радиоактивноста, едно јадро преминува од „возбудена“ или ексцитирана состојба во состојба со пониска енергија, при што испушта гама-зрак и станува стабилен.
Јадрено соединување
Кога две јадра со мала маса доаѓаат во близок контакт можно е под дејство на силните сили на врзување (електронегативност и енергија на јонизација) тие да се спојат. Потребна е голема енергија од надвор за да ги доближи јадрата до толкава мала далечина за силите на сврзување да подејствуваат, така што јадреното соединување може да се случи само при високи температури или висока густина. Кога јадрата се доволно блиску, силите на сврзување стануваат поголеми од електромагнетното одбивање и тие се спојуваат во едно ново јадро. При ова се ослободува голема енергија, бидејќи силите на сврзување на секое јадро се наголемуваат со наголемувањето на масениот број на новодобиеното јадро.
Јадрено цепење
За елементите (јадрата) со поголема маса од никелот – 62, силите на сврзување се намалуваат со намалувањето на масениот број. Затоа енергија може да биде ослободена само ако поголемо јадро се расцепи на две јадра со помал масен број. Расцепувањето на атомите е познато како јадрено цепење. Процесот на алфа-радиоактивно зрачење може да се смета за посебен вид на спонтано цепење. Овој процес продуцира високо асиметрично цепење, бидејќи четирите честички од кои се состои алфа-честичката се цврсто сврзани една за друга. За некои од најтешките јадра кои произведуваат неутрони при цепење и кои лесно примаат неутрони за да предизвикаат цепење, може да се предизвика само-стаартувачки вид на цепење предизвикано од неутрони, во т.н. верижна реакција. Цепењто или „јадрена“ верижна реакција, користејќи неутрони кои се создадени преку цепење, е извор на енергија за атомски централи и јадрени бомби кои користат цепење, како оние кои САД ги искористи против Јапонија во Втората светска војна. За да се случи верижна реакција предизвикана од неутрон, мора да има критична маса на елементот присутен во одреден простор под одредени услови (овие услови ги забавуваат и зачувуваат неутроните за реакциите). Има само еден познат пример за природен јадрен реактор кој користи цепење и бил активен во два региона: Окло и Габон во Африка, пред повеќе од 1,5 милијарди години. Мерењата за природни емисии на неутрино покажале дека околу половина од топлината од Земјината обвивка е резултат на радиоактивно распаѓање, но не се знае дали се работи на верижни реакции со цепење.
Производство на тешки елементи
Според теоријата, како што вселената се ладела по Големата експлозија станало можно честичките какви што ги знаеме да постојат. Најчестите честички кои биле создадени во експлозијата кои сè уште може да се набљудуваат се протони (водород) и електрони (во еднаков број). Некои потешки елементи биле создадени при судрување на протони, но повеќето тешки елементи кои ги гледаме денесбиле создадени внатре во ѕвездите за време од различни стази на соединување како протон-протон ланецот, CNO циклусот и тројниот алфа процес. Како што ѕвездата стареела, така биле создавани сè потешки елементи. Ако знаеме дека силата на сврзување на секое јадро се движи околу онаа на железо, енергијата е ослободувана само во процеси на соединување кои се случуваат под оваа точка. Следно, ако знаеме дека создавањето на потешки јадра троши енергија, природата се осврнува кон примање на неутрони. Поради нивната неуралност и недостаток од електричен полнеж, можат многу лесно да бидат примени во некое јадро. Потешките елементи можат да бидат создавани со брз или бавен начин на примање на неутрони. Бавниот начин (процес) се случува во ѕвездите кои топлински пулсираат и се потребни стотици, илјадници години за создавање на најтешките метали олово и бизмут. Брзиот процес се смета дека се случувал во супернова експлозии поради високите температури, големиот тек на неутрони и исфрлената материја. Во овие услови, неутроните брзо влегуваат во јадра и потоа тие јадра преку бета разложување се претвораат во тешки елементи. Брзиот процес се случува за неколку секунди.
NGC 3158
NGC 3158 — елиптична галаксија во соѕвездието Мал Лав, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3158 се споменува и како UGC 5511, MCG 7-21-20, CGCG 211-22.
Откривање
Објектот е откриен на 17 март 1787 година од страна на Вилијам Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 3158 е од видот E3. Видливиот сјај со голо око изнесува 11,9 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,9 m, додека површинскиот сјај изнесува 13,3 m/лм2. NGC 3158 има привидни димензии од 2' х 1,8'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 10 ч 13 м 50,5 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, + 38° 45' 56". Положбениот агол на објектот е во износ од 0°.
Други поделби
Проучување на NGC 3158 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 29822. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 104; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 3001. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 711.
1981 во архитектурата
1981 година во архитектурата содржи некои значајни настани.
Ѓонија
Намена
Ѓонијата била алатка што ја користеле мајсторите ѕидари и столари, за да ја одредат вертикалноста на две површини.
Потекло на името
Како што е наведено во Речникот на Југословенската академија:
Македонците го презеле овој изворно грчки збор - gоnia од турскиот јазик - од зборот gũnia, како што е наведено во големиот турски речник на Шамсудин Сами, кој означувал:
Ѓонија во книжевноста
Во книжевното творештво се наоѓа кај Петре М. Андреевски во Пиреј:
Во преносна смисла се среќава во делото „Швајцарија на Балканите“ од Драги Михајловски:
Клетка
Клетка (латински: cellula) основна структурна и функционална единица на сите живи организми. Таа е најмал жив биолошки систем. Прв терминот клетка го употребил англискиот научник Роберт Хук. Сите организми се изградени од клетки, и тоа едноклеточните од една, а многуклеточните од повеќе клетки кои се наоѓаат во тесна, взаемна зависност. Бидејќи го содржат целокупниот наследен материјал, клетките се способни за саморепродукција (делба на клетките).
Хемиски состав на клетката
Сите клетки се изградени од хемиски елементи кои се среќаваат и во неживата природа, а во тоа се согледува единството на живата и неживата материја. Од над 100 познати хемиски елементи, околу 60 влегуваат во составот на клетките. При тоа, овие елементи количински не се застапени еднакво, па се разликуваат:
Процентната застапеност на некои од нив во клетките од човековиот организам е следнава:
Биолошкото значење на овие хемиски елементи е големо, независно од нивната процентна застапеност. Недостигот на кој и да е елемент предизвикува нарушување во нормалното функционирање на клетките и на организмот. Во составот на клетките, хемиските елементи се јавуваат во форма на соединенија - органски и неоргански.
Форма и големина на клетката
Иако основната градба на сите клетки во организмите е иста, сепак, во зависност од местото и функцијата клетките можат да се разликуваат по својата големина и облик По големина клетките можат да бидат многу мали (од 7μм, како што се црвените крвни зрнца), па сè до 200μм или повеќе, како што се мускулните клетки. Клетката на бактеријата што се наоѓа во киселото млеко е долга неколку микрометри, јајце - клетките од жабата имаат пречник од околу 1 милиметар. По својот облик клетките исто така можат да бидат топчести, плочести, коцкести, вретеновидни или разгранети. На пример: нервните клетки со своите долги продолжетоци многу се разликуваат од мускулните клетки или од проѕирните клетки во очната леќа. Некои клетки на површината имат ситни, влакнести придвижувачи наречени трепки, кои со трепкањето предизвикуваат движење околу клетката. Други клетки имаат камшиковиден продолжеток кој излегува од клетката и е наречен камшиче.
Неоргански соединенија
Од неорганските соединенија најзастапена е водата, која е неопходна за животот. Таа во просек, во клетките е застапена со околу 80%, но некои клетки содржат повеќе (ембрионални клетки до 95%), а некои помалку (остеоцитите до 20%) вода. Водата за клетката е значајна од неколку причини:
Други неоргански соединенија во клетката се минералните соли. Тие најчесто се јавуваат растворени, дисоцирани на јони, и тоа:
Јоните имаат важни функции во клетката. Тие учествуваат во одржувањето на осмотската хомеостаза меѓу клетката и нејзината околина, одговорни се за ацидобазичната хомеостаза на клетката, а исто така ја регулираат и активноста на некои ензими.
Органски соединенија
Во клетките се јавуваат четири типа органски соединенија: јаглехидрати, липиди, белковини и нуклеински киселини. Попознати липиди во составот на клетката се неутралните масти и липоидите.
Видови клетки
Клетките се делат според најразлични критериуми, но основната поделба е на прокариотски и еукариотски клетки. Според местоположбата и функцијата во организмот, има епителна, нервна, мускулна, полова клетка (јајце-клетка и сперматозоид) итн. Клетките можат да бидат правоаголни,кружна неправилна форма, разгранети и др.
Градба на клетките
Речиси сите клетки имаат јадро. Тоа контролира сè што се случува во клетката. Содржината на клетката (освен јадрото) се вика цитоплазма. Таа содржи и неколку други посебни органели. Клеточната мембрана е тенок слој кој ја издвојува клетката од меѓуклеточниот простор (но, пропушта течности и гасови). Животинските клетки содржат зрнца од гликоген кои имаат улога на резервоар. Тие имаат понеправилен облик од растителните клетки. Само растителните клетки имаат клеточен ѕид. Тој е многу поголем од клеточна мембрана и го одржува постојаниот облик на клетката. Во растителните клетки наоѓамe хлоропласти. Тие учествуваат во процесот за создавање храна со помош на сончева светлина и на листовите им даваат залена боја. Растителните клетки содржат зрнца од скроб како хранлив резервоар. Многу клетки имаат простори исполнети со течност кои се викаат вакуоли. Во растителните клетки, тие се големи и помагаат да се одржува обликот на самите клетки.
-Однадвор клетката е обвиткана со клеточна мембрана. Ваквата мембрана е составена од два слоја на масти во кои се вметнати различни белковини и мало количество на шеќери. Клеточната мембрана е многу важна, бидејќи таа одредува што може да влезе, а што да излезе од клетката.
- Цитоплазмата е полутечна маса со зрнеста структура, изградена од вода иминерални соли, неоргански и органски материи: шеќери, масти и белковини. Зрнестатаструктура на цитоплазмата ја сочинуваат посебни делчиња органели во кои се вршатживотните процеси. Познати органели се:
- Јадрото е органела која ја има во секоја клетка. Јадрото е обвиткано со јадренаобвивка со пори. Во јадрото се сместени хромозомите и гените кои ја носат генетскатаинформација (наследувањето). Во гените се сместени и контролните механизми за управување со различните животни процеси кои се одвиваат во клетката.
- Вакуоли претставуваат мали торбички што служат за складирање на резервни материи како вода, масти кај масните клетки и други органски материи. Вакуолите, воедно, служат и за исфрлање на непотребните материи од клетката, а тоа е застапено кај едноклеточните организми.
- Гликоген е сложен шеќер кој се складира како резервен шеќер во цитоплазмата на клетката. Кај растителната клетка шеќерот во цитоплазмата се наоѓа во вид на скробни зрнца, додека кај животинската клетка во вид на сложен шеќер - гликоген.