cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Илинденско востание
II востанички округ - Кожув
Подготовките за кревање на востание во Солунскиот револуционерен округ започнале веднаш по Софиското советување. Во февруари 1903 година во Гевгелиско пристигнале Сава Михајлов и Крсто Асенов со 18 товари пушки и динамит. Во тој реон биле четите на Иван Карасулијата и Аргир Манасиев, меѓу нив двајца постоело нетрпение, меѓутоа била организирана средба и дошло до нормализирање на односите. По борбите во Кукушко, Крсто Асенов со својата чета заминал за Ениџевардарско, меѓутоа и таму дошле во судир кај селото Постол. Во борбата учествувале четите на Асенов, Јотов и Апостол Петков. Турците имале четворица загинати и петмина ранети, а четата двајца убиени. Убиството на Асенов го сменило текот на востанието во Кукушко, Ениџевардарско и Гевгелиско. Подготовките за востанието во Ениџевардарско ги презел Апостол Петков. Воденската околија имала слабо учество во востанието. Таму имало неколку битки.
Сава Михајлов и Аргир Манасиев откако го добиле известувањето за денот на востанието, организирале советување. Тие заклучиле дека ќе можат да преземаат само атентати по железничката линија. Пред Илинден, во Гевгелиско биле четите на Михајлов со 33 души, Манасиев со 38 души и Карасулијата со 24 души, вкупно 95 четници. На Илинден четите се нашле во близина на самата Гевгелија. Ноќта на 10 август бил миниран блискиот железнички мост. Во ноември била извршена демобилизација во Гевгелиско. Михајлов, Манасиев и Карасулијата со повеќе четници заминале за Бугарија.
Востанието во Тиквешко започнало со потпалување на една беговска кула кај Положно, а бегот бил ранет. Нападот ги раздвижил турските потери и четата се нашла во незгодна положба уште во самиот почеток. На 13 август Јуруков со својта чета бил откриен на Кожув кај селото Копришница, таму дошло до судир во кој загинале двајца востаници и седуммина Турци. Во ноември со 10-на души заминал за Бугарија.
III востанички округ - Беласица
Подготовките во Кукушко се одвивале под раководство на војводата Крсто Асенов. За денот на востанието било изработено востаничко знаме. Коприната ја купила учителката Милка Ковачева Романова, а знамето било изработено од Рајна Измирлиева, по идејна скица на Мице Измирлиев. Главната база во Кукушко било Арџанското Езеро — таму постоеле складови со храна, опрема и колиби за востаниците.
Меѓутоа, кукушките чети биле откриени уште при нивното излегување и морале да водат неколку борби со аскерот. Судири имало кај селото Драгомирци, Крондирци, а Крсто Асенов на 20 јуни 1903 година кај селото Грамадна имал битка во која загинале 13 четници, претежно млади штотуку излезени. Во овој судир загинал и братот на Гоце Делчев, Милан Делчев. По оваа борба четата на Асенов била изложена на нови напади и прогони. Кај Междурек дала 12 жртви, а борби таа имала и кај Мутулово, Мурарци и други места.
За да го избегне гонењето четата на Крсто Асенов се сместила кај Арџанското Езеро и таму планирала да го дочека денот на востанието. Таму се нашле и четите на Трајко Јотов, Гоце Нисторов и Ѓоно Бигинин и со тоа се формирала поголема четничка групација од околу 110-115 души. Меѓутоа тие биле откриени и дошле во судир со 3 баталјона од 2200 души, а била донесена и артилерија против комитетите. На 23 јули војската се повлекла. По повлекувањето на војската, Асенов со својата чета заминал за II-от востанички округ - Кожув.
IV востанички округ - Пирин
Подготовките за востанието во Серско ги започнал Гоце Делчев, а по неговата смрт тие продолжиле под раководство на Јане Сандански. Сандански се нашол во Бугарија за да се снабди со воени матерјали и за да собере чета. Во Бугарија Јане Сандански се задржал еден месец. Откако собрал 50 души кој биле вооружени со манлихерки и берданки, се вратил во Серски револуционерен округ, а со него биле Пејо Јаворов, Никола Наумов, Димитар Стефанов и други.
Востанието во Серскиот револуционерен округ требало да почне подоцна. На 11 август (стар стил) Задграничното претставништво го известило Јане Сандански како началник на воените сили во Пиринско дека востанието во Битолскиот округ започнало, а востанието го зафатило и II-от востанички округ-Кожув. Во август со дозвола на Задграничното претставништво почнале да навлегуваат врховистичките чети. Првата поголема таква чета броела 160 души и била под раководство на Јурдан Стојанов и Љубомир Стоенчев. По нив пристигнале Иван Цончев и Атанас Јанков со околу 350-400 души. Во Серскиот округ се нашле околу 500-600 души под команда на врховистички војводи.
Во Мелничко борбите започнале порано од предвидениот ден за востание. На 12 септември кај ''св. Троица'' во близината на село Пирин била откриена здружената чета на Сандански, Димитар Зографов, Петар Дрвингов, Дончо Златков, Михаил Чаков, Јурдан Стојанов и други.
На Крстовден 27 септември здружените сили на Сандански и Цончев се нашле пред Свети Врач со намера да го нападнат турскиот гарнизон. Меѓутоа тие биле следени од аскер и башибозук од 2.000 души и затоа се утврдиле за да започнат битка. Но одредот на Сандански и Цончев бил опколен од сите страни и затоа во текот на ноќта се повлекле. Планот за напад на гарнизонот во Свети Врач пропаднал, Сандански се повлекол кон Кресна, а Цончев кон Разлошко.
На Крстовден во Демирхисарско дошло до борба кај Ак бунар, каде загинале 15 востаници. Турците имале 5 загинати и 3 ранети. Овој судир бил последниот во Демирхисарско. По оваа борба Љубомир Стоенечев заминал за Неврокоп, а потоа кон Бугарија, поради предвремено започнување на борбите, предвидениот план не бил реализиран. Спроти Крстовден, Атанас Тешовалијата и Стојан Филипов ги исекле телеграфските линии помеѓу Куманич и Долно Броди. Истата ноќ било нападнато селото Обидим со 5 чети во јачина од околу 200 души, со војводите Чаков, Малчаков, Иван Апостолов - Копран чауш, Антон Вимола, Лимо Карлович и други.
Во Разлошко биле преземени најобемните подготовки за востанието. По Серскиот окружен конгрес, тука бил одржан Околиски конгрес на кој имало делегати од Банско, Мехомија и од селата Бачево, Годлево, Добриништа, Белица, Јакоруда, Бања, Елешница, Горно и Долно Драглиште и други. Разлошко располагало со значајни чети и војводи. Тука биле: Борис Голев, Родон Тодев, Тасе Фурнаџиев, Костадин Колчагов, Саве Мехомиски, Милош Колчагов, Димитар Лазаров - Минѓов, Симеон Молеров, Георги Галев, Јонко Вапцаров и Костадин Молеров.
Подготовките во Драмско биле под раководство на Мирчо Кипров. На првиот ден од востанието било предвидено да се ликвидираат одделни шпиони и да се изведат атентати на железничката линија. На 3 октомври биле откриени четите на Николиев и Диката кај Горно Фраштани. Дошло до битка која траела 8 часа, по која четите се повлекле без загуби. Во Горноџумајско имало две борби на 11 октомври. Последниот судир во оваа област бил на 21 октомври. Во оваа борба учествувале Стефан Николов, поручникот Саракинов и поручникот Балтов, имало еден загинат.
V востанички округ - Струмичко - Малешевски
V востанички округ бил од стратешко значење за Организацијата и османлиските сили. Низ него минувале заначајни организациски канали кон Солунскиот и Битолскиот револуционерен округ. Кон крајот на март за Струмичко заминал Христо Чернопеев со 190 души. Во оваа група имало чети за Радовишко, Тиквешко, Велешко, Битолско, Кичевско и др.
На 21 април 1903 година низ селото Костурино поминала една чета од 100 души која била на пат за Валандово. Ноќта 6 четници дошле во судир се воена патрола, од двете страни имало по еден загинат. Во почетокот на мај во Смолари четата на Алексо Поројлијата имала судир при што загинал еден четник. Во август, Христо Чернопеев се обидел да навлезе во Струмичко со голема чета.
VI востанички округ - Овчеполски
Во Скопскиот вилает, поточно во македонскиот дел од Скопскиот санџак имало послаба востаничка дејност. Еден дел од околиите во рамките на Скопскиот револуционерен округ останале невооружени, дел од силите на Организацијата биле истоштени во борбата со српската пропаганда, а дел биле засегнати од аферите, додека пак во некој околии постоеле раздори како што била Велешката околија. Сето тоа влијаело за слабиот одзив во востанието.
Неколку недели пред востанието во Скопскиот округ се појавила четата на Никола Пушкаров со јачина од 18 души. Таа имала 200 бомби и 100 килограми динамит. На 1 август во 11 часот бил извршен атенатат на железничката линија Скопје - Солун. Расчистувањето на пругата траело два дена. Потоа едно одделение на чело со Димитар Бојанов имале судир со турска потера, во судирот загинале 10 војници, а останатите се разбегале. На 5 август две чети, од 47 души, над манастирот св. Ѓорѓија дошле во судир со потера составена од Арнаути и аскер. Во текот на целото востание во Скопскиот округ имало 15 борби.
VII востанички округ - Одринско
На 29 јули едно одделение на турската војска на пат кон Мало Трново дошло во судир со една чета и во борбата паднале 2 војници. Кон крајот на јули (стар стил) Околискиот штаб се собрал во селото Мегалево. Востанието во Битолско веќе било започнато. Од весниците, Околискиот штаб разбрал дека во Македонија уште на самиот почеток на востанието, Османлиите започнале со палење на егзархиските села.
Под влијание на таквото однесување на османлиската војска, било решено во Одринско да бидат нападнати сите турски села. На 5 наспроти 6 август, на Странџа избувнале голем број на пожари, а набргу по избувнувањето почнале да се слушаат грмежи на бомби и пукоти од кримките. Христо Силјанов истакнува дека:
Барање на Заграничното претставништво
Македонската револуционерна организација, свесна за своојата сила и можности но и за сложените меѓународни односи, преку Задграничното претставништво се обратило до големите сили. Во Декларација било истакнато дека вмешувањето на големите сили е:
Се побарало со согласност на големите сили, за главен управник во Македонија да се назначи христијанин, кој немало да припаѓа на турската администрација и ќе делува независно од Високата Порта. Во декларацијата било истакнато дека македонското прашање може да биде решено само доколку постои ефикасна меѓународна контрола.
Германска дипломатија
Великиот везир и османлискиот министер за надворешни работи од своја страна истакнале дека доколку власта не успее да ги смири вилаетите преку задушување на востанието, европската јавност ќе остане со убедување дека султанот не е во состојба да го одржи редот во Империјата, а дека тоа криело големи опасности за Турција. Германското Царство ја охрабрувала Турција да преземе сурови мерки при задушувањето на востанието, а тоа подоцна било негирано од германскиот канцелар Фон Билов со изговор дека македонското прашање е од второстепено значење за Германија, а тоа прашање го остава за решавање на Русија и Австроунгарија.
Османлиски сили
Според турските документи и извештаите на дипломатските претставници во Македонија биле распоредени редовни воени сили од III орда (баталјони), а дополнително биле распоредени и 16 баталјони редифи и 38 баталјони илаве. Освен овие сили во случај на востание, Турските власти можеле да ги искористат и воените единици од Пеќ, Ѓаковица и Призрен кои се состоеле од 44 баталјони, 15 ескадрони и 10 батерии со 33.000 пушки, 15.000 сабји и 60 топа. Според К. Битовски до 1 јуни 1903 година во Македонија имало 175 баталјони со околу 150.000 - 160.000 војска. Во случај на востание Високата Порта се плашела од поголемо користење на војската бидејќи:
Турските офицери и интелигенција јавно истакнувале дека на војската треба да и се дадат одврзани раце, а за жестокост во пресметка со востаниците бил и директорот на политичкото одделение во Солунскиот вилает - Хикмет-беј. Според францускиот вицеконзул Стег, кој слушнал разговор меѓу двајца турски офицери, војската требало да добие слобода за акција и во следните 100 години во Македонија да не се појави ниту една бунтовничка чета.
Првите мерки
Во првите денови на востанието се создале слободни територии во Смилево, Крушево, Невеска, Клисура, Странџа и други места. Биле направени востанички демонстрации во голем број градови и сето тоа придонело некои да тврдат дека Даме Груев и Борис Сарафов заедно со Главниот штаб:
Според Општиот план востанието требало да биде партизанско и да има долготраен карактер но во Битолско и во Одринско тоа добило масовен карактер. Затишјето кое настанало во текот на јули власта го разбрала како изнемоштеност на Организацијата за масовно востание и затоа во почетокот Турците биле изненадени.
Затоа во првите денови армијата била насочена кон укажување на помош на загрозените турски гарнизони во востанатите области, со доаѓањето на ноќта аскерот се повлекувал во градовите, а понекогаш палел и по некое село. Турската власт се плашела од востанички напади на поголемите градови затоа во нив биле сконцентрирани поголеми воени сили. На тој начин во првиот период од востанието иницијативата останала во рацете на Организацијата.
Неможноста од брзо задушување на востанието придонело да се појави огорченост меѓу турските воени и политички лица. Авторитетот на централната власт, посебно на султанот, биле нарушени пред поданиците на Империјата како и пред очите на големите сили. На 10 и 11 август состојбата се изменила во корист на Империјата. Од Косово биле донесени силни осмалиски сили кои биле разместени во Македонија, особено во Битолско.
Првата задача на турската армија била да го заземе Крушево. Тоа им успева со армија од 18.000 луѓе. Дел од заштитниците на Крушево, предводени од војводата Питу Гули, загинале херојски во борбата кај Мечкин Камен, а другите востаници се повлекле во планините.
Турската војска со артилерија ги урнала утврдувањата подигнати од востаниците и со топови го бомбардирала градот. Во текот на борбите, по наредба на Штабот, околу 15.000 население го напушта градот и се крие во блиските планини. Во запалените и урнати куќи загинале 20 жени и 6 деца, бидејќи не успеале да побегнат од градот.
На незапалените куќи, на 13 август биле истакнати бели знамиња, симболизирајќи го крајот на 12-дневната Крушевска Република. Изгорени биле 159 куќи. Загинале 100 турски војници и 91 востаник.
Бидејќи генералот Омер Ружди не презел систематски дејствија за уништување на востаниците, бил сменет и на негово место бил поставен Насер паша.
План за задушување на востанието
Насер паша подготвил план за систематско уништување на востаниците. Востанатите територии ги поделил на сектори во зависност од востаничките центри и топографските услови.
Сепак треба да се истакне дека со овој план Турската армија не успеала да ги уништи вооружените сили на Организацијата. Востаниците од опколените области успеале навремено да се извлечат и да се префрлат во штотуку пребарани области. Востаниците избегнувале директни судири со армијата.
Сепак турската армија со својата големина и оружје успеале да го задушат востанието. Централната власт, поддржана од германската дипломатија и наредила на својата армија да започне со систематско палење и уништување на христијанските села кое било проследено со колеж врз неборечкото население. Главната цел на овој план не била да се уништат востаничките сили тука да се изврши притисок врз Македонската револуционерна организација, четите и востаниците да се откажат од борбата.
Офанзива
Една од најжестоките и најкрвави борби во Пиринска Македонија се одиграла на 1 септември кај селото Пирин. Во таа борба учествувале 500 востаници под команда на Јане Сандански. Во текот на борбата паднале 7 востаници, а 80 Турци биле убиени или ранети. Јане Сандански води и втора голема битка кај Обротиште, Свети Тројца, на 13 септември загинуваат 2 востаници, а Турци можеби повеќе од 80.
Четите во Солунскиот Револуционерен Округ имале големи борби со Турската војска кај „Баш-Бунар, Гандача, на Пајак Планина, и кај селата Постолар и Аматово - кукушка околија.
На 13 август логорот бил опколен со 10.000 турски војници со артилерија и товари петролеј за палење на шумата во близина на логорот. По десетчасовна борба, востаниците биле разбиени. 32 биле убиени, а другите стотина ја пробиле опсадата и се спасиле во планините. Во овој логор се убиени 158 невооружени мажи, жени и деца.
Други големи битки во Охридската околија се водени во селата: Сирула, Оздољани, Сошани, Издеглавје, Лешани, Локтиње, Слатино, Врбјани, Ботун, Брежани, Ташмаруништа и Вевчани.
Демобилизација
Палежите на селата, апелот на османлиската власт за враќање на неселението по селата, советите на конзулите, гаранциите за амнестија и гласините за реформи, придонеле Главниот штаб да почне да размислува за распуштање на востаничките сили.
На 2 октомври 1903 година, Главниот штаб на Смилевската околија донел одлука за организирана демобилизација на востаниците. Планот за демобилизација предвидувал распуштање на востаниците и нивно враќање дома, собирање и складирање на оружјето, засолнување на компромитираните револуционерни раководители и дејци, раководниот кадар на теренот да биде сведен на минимум, а веднаш потоа Борис Сарафов заминал за Софија.
Даме Груев започнал со спроведување на планот за демобилизација и успеал да собере околу 350 пушки. Груев на компромитираните востаници им советувал да не се предаваат на турската армија туку на дипломатсикте претставници.
По објавувањето на демобилизацијата во Битолско останале Даме Груев, Анастас Лозанчев, Ѓорче Петров, Пере Тошев, Ѓорѓи Сугарев, Христо Узунов и други.
Последици
Во Солунскиот вилает, од 2 август до 8 септември 1903 години дошло до 32 борби во кои паднале 109 востаници, додека во Скопскиот во неколку борби од 14 август до 14 ноември 1903 г. паднале 93 четника.
Во сите три вилаети во текот на востанието паднале 949 востаници во 197 борби.
Во Одринскиот вилает или поточно во четирите кази на Лозенградскиот санџак — Лозенградската, М. Трновската, Василикоската и Визенската: од 92 христиjaнски села 66 биле целосно или делумно опожарени. Од 17.754 христијански куќи биле изгорени 2.610. Убиени и заклани 2.565 души, Обесчестени жени и моми 920, грабнати 135, бездомни останале 12.880 души, а во Бугарија избегале 20.000 души.
Одглас
За таа цел, во февруари 1903 година, пред востанието, тие веќе изнудиле извесни анемични реформи од Османлиското Царство. Другите европски сили биле не помалку заинтересирани за положбата во Македонија, односно во Османлиското Царство, но и нивната дипломатија, со исклучок на повремени сондажни предлози, се држела настрана очекувајќи иницијативи од заинтересираните Австроунгарија и Русија, кои ќе ја смират положбата во Македонија.
За тоа да не се менува положбата на Балканот биле заинтересирани и малите балкански држави, кои аспирирале врз Македонија. Затоа ни тие не биле расположени за успех на востанието. За нив, позитивните резултати на ослободителната револуција во Македонија практично значеле пресекување на нивните територијални аспирации врз последната, а тоа значело пресекување и на илузиите за господство на Балканот. Тоа го определувало и нивниот негативен однос спрема Илинденското востание.
Прогресивната светска јавност се однесувала со искрени симпатии спрема борбата на македонскиот народ. Европскиот и светскиот печат бил преполн со вести за ситуацијата во Македонија, за крвавите репресалии на казнените експедиции на турската војска итн. Насекаде се дигнал бран од протести во полза на македонскиот народ. Под раководството на истакнати личности од областа на културата, уметноста и политичкиот живот, како Лав Толстој, Максим Горки, Анатол Франс, Жан Жорес, Виктор Берар, Франс де Пресанс, Артур Еванс, Хенри Брејлсфорд и други, се создало цело движење за помош на македонскиот народ.
Исто така, низ Европа биле снимани и прикажувани филмови инспирирани од Илинденското востание. Така, според книгата „Само сонот е стварност“ на Илинденка Петрушевска, уште во 1903 година бил снимен филмот „Колежите во Македонија“, во продукција на компанијата „Браќа Пате“ од Франција. Режисер на филмот бил Лисиен Нонгие, а филмот бил снимен во студијата на компанијата во Венсан, во близина на Париз. Филмот, со должина од 35 метри и траење од две минути, бил прикажуван во Франција и Британија под насловот „Турски суровости“, а во 1904 година, филмот се прикажувал и во Љубљана и во Белград. Во 1903 година, и во Велика Британија бил снимен документарен филм за последиците од Илинденското востание, снимен од Чарлс Рајдер Нобл од Лондон, кој престојувал во Македонија од есента 1903 до почетокот на 1904 година. За тоа време, Нобл снимил осум филмови во Пиринска и Југоисточна Македонија, чија вкупна должина изнесувала 253 метри, со траење од 15 минути. Еден од неговите најпопуларни филмови бил „Македонските востаници се борат со Турците“ во кој била прикажана борба со турскиот аскер во која загинал еден комита, а четворица биле повредени. Овој филм бил прикажуван во 1904 година во познатата сала во Лондон „Алхамбра“, а за филмот пишувале и водечките британски весници, како: „Блек енд вајт“, „Морнинг пост“, „Пеликан“ итн. Исто така, овој филм бил прикажуван и во Македонија и во Бугарија.
Во Англија, Франција, Италија и САД се создале македонски комитети, кои станале организатори на импозантни митинзи. На пример, само во Англија биле одржани околу 200 митинзи во полза на македонскиот народ. Митинзи биле одржани и во Париз и Рим.
Оваа хумана акција ги зафатила и јужнословенските народи. Во Љубљана, Загреб, Белград, Софија, прогресивните општествени сили и прогресивната младина се дигнале во заштита на македонскиот народ и во прибирање помош за настраданото население. На тој начин, и покрај тешките последици што Илинденското востание ги остави зад себе во Македонија, тоа придонесе да се дознае вистината за Македонскиот народ, за неговата борба, за неговите стремежи за слобода.
Мирцштешки реформи
Под притисок на востанието меѓу европската дипломатија се јавиле две концепции за решавање на македонското прашање, англиската преку автономија и австриската преку реформи. Во текот на дипломатските игри австриската концепција преовладала. Австроунгарија не можејќи сама да го реши македонското прашање се свртела кон Германија. На 17 и 18 септември 1903 година во Виена пристигнал германскиот кајзер Вилхем. Во текот на оваа посета германскиот владетел изјавил дека:
Австроунгарија имајќи ја поддршката на Германија се свртела кон Русија. Двете големи сили започнале преговори на највисоко ниво кои траеле од 30 септември до 3 октомври. Преговорите започнале во Виена, а потоа продолжиле во Мирцштег. Преговорите се воделе меѓу рускиот цар Николај II, австроунгарскиот император Франц Јосиф I и нивните министри Ламздорф и Голуховски. Од овие преговори прозлегле Мирцштешките реформи. Со нив било предвидено при главниот инспектор Хусеин Хилми Паша да се постават двајца цивилни агенти. Да се изврши реорганизација на жандармеријата од страна на странски генерал, за полесно спроведување на оваа точка било предвидено Македонија да биде подделена на сектори под раководство на различна голема сила. Реорганизација на правосудството и администрацијата, обесштетување на настраданото население во текот на востанието, спроведување на февруарските реформи. На 23 ноември 1903 година реформите биле пррифатени од Високата Порта, но таа си го задржала правото на приговор по оделни точки. Реформите се однесувале само на Македонија, а биле изземени санџаците и вилаетите од останатите области на Балканскиот Полуостров.
Македонската револуционерна организација преку Илинденското востание успела да ги принуди големите сили директно да се вмешаат во решавањето на Македонското прашање, кое до тогаш не било третирано одделно и претставувало дел од Источното прашање. Меѓутоа Македонската револуционерна организација во својата понатамошна дејност ниту ги прифатила ниту ги отфрлила овие реформи таа едноставно ги игнорирала. Поради недостаток на политичко крило, Македонската револуционерна организација не ги искористила реформите кои биле донесени поради нејзината дејност и во текот на спроведувањето на овие реформи таа не станала фактор во тој процес. Реформите официјално завршиле со Младотурската револуција од 1908 година кога биле повлечени европските реформисти.
Бугарски погледи
Бугарската наука смета дека Илинденско востание било кренато поради инсистирањето на Иван Гарванов, непобитен Бугарин, кој како раководител на ВМОРО, во мај 1903 завршил во затвор поради Солунските атентати. Таа, врз основата на спомените на учесниците во востанието, прифаќа дека ВМОРО организирала едно општо востание во летото на 1903 година во Македонија и Одринско.
Востанието се одржало од неколку локални револти во одделни револуционерни окрузи на ВМОРО, каде што тие почнале со неколку недели разлика. Серијата бунтови започнала со Илинденскиот револт во Битолскиот револуционерен округ, продолжила со Преображенскиот револт во Одринскиот округ, а завршила со Петровденскиот револт во Серскиот револуционерен округ во есента истата година.
Бугарската наука го нарекува востанието Илинденско-Преображенско по името на двата најголеми револта. Ова мислење е поддржано и во „Историскиот речник на Република Македонија“, кој е најреферентен документ од овој тип во Европа, како и во аналогискиот "Историски речник на Бугарија", каде востанието е едно општо. Истиот став е прифатен и од други најавторитетни светски истражувачи.
Свеа Кристина Фриш
Свеа Кристина Фриш (15 јуни 1898 година во Рамсберг, округ Еребру – 1991), позната како Кристина Линдстранд, била шведски актер, новинар, автор и поет.
Нејзиниот прв брак бил во текот на 1922–1927 година со глумецот и режисер Ивар Коге а вториот (1929–1946) бил со сликарот Вике Линдстранд. Таа се преселила од Шведска во Италија во 1969 година.
ГНУ-ова лиценца за слободна документација
ГНУ-овата лиценца за слободна документација или ГЛСД (GNU Free Documentation License, GFDL) е „копилефт“ лиценца за слободна содржина, создадена од Фондацијата за слободна програмска опрема во рамки на проектот ГНУ. Таа е двојник на ГНУ-овата општа јавна лиценца која се односи на пишани творби. Актуелната лиценца е под верзија 1.2, а официјалниот текст може да се прегледа на http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html.
Брин (Тирингија)
Брин (службено наречена: Брин/Тир.; Brünn или Brünn/Thür.) — општина во округот Хилдбургхаузен, во сојузната покраина Тирингија, Германија.
Географија
Општината се наоѓа во подножјето на Хилдбуршката Шума, во јужниот дел на Тириншката Шума.
Македонско-ватикански односи
Македонско-ватиканските врски и односи започнуваат со престојот на светите Кирил и Методиј во Рим (868/869).
Односите се продлабочуваат преку присуство на ватикански претставници на крунисувањето на Самуил за цар (Преспа, 976). Водат кон унијатство (во втората половина на XVII в. охридските архиепископи Порфириј Палеолог, Атанасиј I, Аврамиј и Мелетиј тајно го прифаќаат и спроведуваат католицизмот), односно, кон обновување на автокефалноста на Охридската архиепископија во унија и канонско единство со Римокатоличката цркава во XIX в. Продолжуваат преку контакти меѓу претставници на TМОРО и на Католичката црква (писмена комуникација меѓу Гоце Делчев и католичкиот надбискуп во Пловдив, Менини, во која тој е информиран за борбата на македонското револуционерно движење).
Дипломатски односи меѓу Ватикан и РМ се воспоставуваат на 21 декември 1994 г. Прв вонреден и ополномоштен амабасадор акредитиран кај Папата како шеф на државата суи генерис е Димитар Мирчев (резидентен од Љубљана).
Прв апостолски нунциј акредитиран кај шефот на РМ е надбискупот Едмонт Фархарт.
Врховен штаб на НОВ и ПОЈ
Врховниот штаб на НОВ и ПОJ (1941–1945) било врховно воено и политичко раководство на НОВJ. Бил формиран како ГШ на НОПОJ, на чело со J. Б. Tито (27 јуни 1941). Бил врховно воено и политичко претставништо на НОВJ до одржувањето на Првото заседание на AВНОJ (ноември 1942). На советувањето во Столице бил преименуван во ВШ на НОПОJ (26 септември 1941), а по формирањето на Првата пролетерска бригада во ВШ на НОВ и ПОJ (22 декември 1941). Имал одлучувачка функција за успехот на војната против фашистичките окуптори и нивните внатрешни соработници и за создавање на Jугословенската федерација.
Младен Арсов
Младен Спасов Арсов ( во —  во ) — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ.
Осигурувач
Осигурувачот го прекинува преголемиот ток (експлодира ) така што поголема оштета од стопуванје и пожар е заштитена. Мрежните правила често ја дефинираат максималното спојување на токот за одредени кола. Надпросечната заштита на направите е суштинска во електронските системи, да ги лимитира заканите по човечкиот живот и имотна заштита. Временските и токовните оперативни одлики на колата се употребени да овозможат адекватна заштита без потребните попречувања. Бавно есплозивните текови кола се дизајнирани да дозволат безопасни, кратко трајни високи кола но сепак константни на обстојно ниво. Осигурувачите се произведени во голем досег од кола и волтазни текови за да ги заштити мрежните системи и електрична опрема. Само-ресетирачките кола автоматски ги ресетираат колата откако преоптеретувањето ќе се исчисти. Овие се корисни за авионска и јадрена апликација кога замената на колата е невозможна.
Историја
Во 1847 година Брегет ја препорачува употребата на редуцирана секција на спроводници за да ги заштитат телеграфските станици од светлосни. Со топење малите жици би ги заштитиле апаратите и жиците внатре во зградата разновидни жици или фоиски споени елементи беа во употреба за да ги заштитат каблите и светлосната инсталација од 1864. Осигурувачите беа патентирани од Томас Едисон од 1890 како дел од од успесен електричен дистрибутивен систем.
'''
Конструкција
'''
Осигурувачите се состојат од метален сноп од жици фузни елементи, од мали прекстен дел споредно со колните спроводници, ставени измеѓу пар од електрични терминали, и вообичаено опколени во несогорувачки материјал. Спојувањето е ограничена во серии коишто можат да се носат со целиот пренос низ заштитното коло. Отпоноста на елементот ја собира топлината во текот на токот. Големината и конструкцијата на елементот е одредена за произведената топлина и нормален тек да не редизвикуваат елементот да задржува висока температура. Ако е превисок нормалниот тек, елементот добива висока температура или се топи директно, или ги топи поврзаните жици со спојувањето отворајќи го колото. Фузниот елемент е направен од цинк, бакар, алуминиум или челик за да овозможи стабилни и безбедни одлики. Спојувањето идеално би го носела неговото коло неодредено, и би се топела брзо на мал напон. Елементот не смее да биде уништен од мали штетни варирања на токот, и не смеат да оксидираат или да го променат функционирањето после долгогодишното служење. Фузните елементи можат да бидат преоформени за да го зголемат затоплувачкиот ефект. Во големи спојувања колото може да биде поделено помеѓу многубројни нопчиња од метал. Двојниот фузен елемент може да содржи метален сноп коишо се топи инстантно на краток ток и ито ката може да содржи ниско топечки снопчиња кои одговараат на долготрајни преоптоварувања или ниски вредности споредени со нискиот ток. Фузните елементи можат да бидат поддржани од челик или од хромски жици, така што ниедна може да не биде поврзана со елементот но може да настанат кратки реакции кои ќе предизвикат зголемување на брзината на поделување на елементот во парчиња. Фузниот елемент може да биде опколен со воздух или со материјали наменети да го забразаат исчезнувањето на арка. Силициумот или несогорувачи течности можат да бидат искористени.
Стандарди
'''
IEC објаснува стандарди за нисковолтажни осигурувачи. Стандардите се во четири тома, коишто ѓи опишуваат генералните барања, осигурувачи за идустриска и комерцијална струја, осигурувачи за населени места и осигурувачи за полусогорувачки направи. IEC стандардот го спојува неколку национални стандарди со подобрување на интернационалната размена на осигурувачи на интернационалната трговија. Сите осигурувачи од различни технологии се тестирани да одговараат на IEC стандардите. UL 248 осигурувачи (САД)
Во САД и Канада ниската волтажа од 1kV на час се направени според Underwriters Laboratories стандард 248 или хамонизираните Канадска стандардска асоцијација. Овој стандард се аплицира на фузните оцени со 1kV или помалку и со капацитет на уништување до 200kA. Овие спојувања се наменети за инсталации проследени од Канадскиот елекетричен код или националниот електричен код. Стандардните ампери оценети за осигурувачи во САД и Канада се: 15, 20, 25, 30, 35, 40, 45, 50, 60, 70, 80, 90, 100, 110, 125, 150, 175, 200, 225, 250, 300, 350, 400, 450, 500, 600, 700, 800, 1000, 1200, 1600, 2000, 2500, 3000, 4000, 5000, и 6000 ампери. Дополнителни стандардни амеражи за осигурувачи се 1, 3, 6, 10 и 601 ампери. IEC стандардите се однесуваат на спојувањето така што да одговараат на фузниот линк и фузниот држач Во северно американските стандарди спојувањето е незаменлива партиција за да одговара, фузниот линк би бил цист метален елемент за инсталација во спојувањето.
Таблица множење
Во математиката, таблица за множење е математичка табела која се користи за дефинирање на операцијата множење за одреден алгебарски систем (најчесто броен).
Во основната аритметика
Така, на пример, во пресекот на четвртата редица, која почнува со 3 и седмата колона, која почнува со 6, се наоѓа бројот 18, т.е. 3\cdot 6=18.
Оваа таблица не ги содржи нулите. Тоа е затоа што секој реален број помножен со нула е еднаков на нула.
Традиционална употреба
Традиционалното учење напамет на таблицата за множење се заснова на запомнување на колоните на таблицата, во облик
Шеми во таблиците
Често може да се забележат одредени законитости (шеми) во таблицата. На пример, за множење со 6 можеме да ја видиме следнава шема:
Општео: број половина од „бројот помножен со 10“ + број
Правилото е згодно за парни броеви, но исто така важи и за непарни:
Ова правило е последица на комутативниот и дистрибутивниот закон за множење:
Македонска студентска дружба
Македонска студентска дружба — културно-литературна и национално-политичка асоцијација на македонски студенти во Софија, Бугарија, која станала јадро на Младата Македонска Книжовна Дружина. Фукционирала во периодот од 1890 до 1891 година. Во годините на бегства и прогонства на учениците и студентите од Македонија во Белград и во Софија, во процесот на созревањето на македонската национална мисла, група македонски студенти од Вишото училиште во Софија (претежно од дотогаш пребеганите од Белград: Даме Груев, Петар Поп-Арсов, Димитар Мирчев, Христо Поп Коцев, Н.Наумов, Никола Дејков и др) кон крајот на 1890тата година тајно организирале една Студентска дружба според Даме Груев со цел:
За Дружбата се подготвил и правилник, во којшто биле назначени и целите –
Сладок компир
Сладок компир или батат (науч. Ipomoea batatas) — дикотиледонско растение од фамилијата повивки (Convolvulaceae). Неговите скробести слатки кртоли се важен коренест зеленчук во исхраната на разни народи. Младите листови и фиданки понекогаш се консумираат како зелје. И покрај називот, слаткиот компир не е близок сродник на компирот (Solanum tuberosum).
Родот слак (Ipomoea) што го содржи слаткиот компир опфаќа и други слични растенија што не јадат, туку се одгледуваат како градинарско цвеќе.
Растението е билен повеќегодишен ползавец со наизменични срцевнидни или длаковидно назабени листови и сраснатовенечни цветови со средна големина. Коренот (кртулата) е издолжен и зашилен и има мазна лушпа чија боја може да биде жолта, портокалова, црвена, кафеава, виолетова или драп. Внатрешноста може да биде нијанса од драп до бела, црвена, розова, жолта, портокалова или виолетова. Сортите со бела и светложолта внатрешност се понеутрални по вкус, додека црвените, виолетовитеи портокаловите се послатки.
Потекло и распределеност
Слаткиот компир потекнува од Средна или Јужна Америка, каде е воедно и одомаќинет, Во а познато е дека во Средна Америка се одгледува веќе 5.000 години. Во Перу (Јужна Америка) постојат наоди од слаткиот компир што датираат од 8000 п.н.е.
Стручната јавност смета дека слаткиот компир поточно потекнува од подрачјето помеѓу полуостровот Јукатан во Мексико и устието на реката Ориноко во Венецуела и дека припитоменото растение веќе било распространето низ Карибите и Јужна Америка во 2500 п.н.е.
Според статистиките на Организацијата за исхрана и земјоделство на ООН (ФАО), вкупното светско производство во 2004 изнесувало 127 милиони тони. Највеќе се произведува во Кина (105 милиони тони од насади со површина од 49.000 км2). Приближно половината од приносот во Кина се користи како сточна храна.
Најголемо произдводство по глава на жител имаат земјите кајшто слаткиот компир е есновна храна: Папуа Нова Гвинеја (500 кг по човек годишно) Соломонските Острови (160 кг), Бурунди и Руанда (130 кг) и Уганда (100 кг).
Во Нов Зеланд годишно се произведуваат над 20.000 тони сладок компир, кој локално се нарекува „кумара“ (маорски: kūmara и се одлгедувал како главна прехранбена култура долго пред доселувањето на европејците.
Одгледување
Растението не трпи мраз. Најдобро успева на просечна температура од 24 °C, многу сонце и топли ноќи. Најпогодно количество на врнежи е 750-1000 мм годишно, а најмалку 500 мм во вегетативниот период. Околу 50–60 дена по засадувањето, кртолата ги пушта првите никулци и тогаш е мошне чувствителна на суша, но исто така не трпи премногу вода, што може да ја изгние кртолата. Растот се намалува доколку почвата не е добро проветрена.
Зависно од сортата и условите, кртолата созрева за два до девет месеци. Доколку се посвети внимание, раносозревачките сорти можат да се одлегуваат како едногодишна летна култура во умерени подрачја. Слаткиот компир ретко цвета кога денот е подолг од 11 часа, што е редовна состјба во тропите. Расадувањето се врши со режење на стеблото или корењата or root cuttings или со адвентивни корења што изникнуваат од кртулите кога веќе се складирани. Семето се користи само за размножување.
Принос
Во 2010, просечниот принос на сладок компир на светско ниво изнесувал 13,2 тони по хектар. Најголем принос по единица површина има во Сенегал, со просек од 33,3 тони по хектар. Во Израел се забележани и проноси од 80 тони по хектар.
Хранливи состојки
Покрај скробот, слаткиот компир содржи сложени јаглехидрати, прехранбени влакна, бета-каротин (витамин А, витамин Ц и битамин Б6. Розовите, жолтите и зелените сорти имаат најмногу каротин.
При споредувањето со другите зеленчуци, утврдено е дека слаткиот компир е на прво место по содржината на прехранбени влакна, сложени јаглехидрати, белковини, витамини А и Ц, железо и калциум, далеку над обичниот компир. И покрај зборот „сладок“, покажано е дека слаткиот компир е добар за дијабетичари бидејќи го стабилизира шеќерот во крвта и ја намалува отпорноста на инсулин.
Споредба со други прехранбени култури
На табелава е претставена хранливата содржина на слаткиот компир во однос на други основни прехранбени култури. Може да се забележи дека слаткиот компир содржи помалку калории и белковини по единица тежина отколку житарките, но затоа ги надминува во содржината на витамини и минерали.
Луизијана (колонија)
Луизијана била административна област во Нова Франција во 17. и 18. век. Областа била именувана во чест на кралот Луј XIV од францускиот истражувач Рене-Робер Кавелие де ла Сал, и се протегала од устието на Мисисипи на југ, до изворот на реката и до Големите езера на север, и од Апалачките планини на исток до Карпестите планини на запад. Практично, територијата Луизијана го опфаќала целото сливно подрачје на реката Мисисипи.
Оваа огромна територија во 1803. година Наполеон ја продал на САД за 23.213.568 УСД.
Денес на територијата на Луизијана се наоѓаат, во целост или делумно, 15 сојузни држави на САД и две провинции од Канада.
Герман I (охридски архиепископ)
Герман — православен свештеник и охридски архиепископ во период од 1688 до 1691 и од 1702 до 1703 година.
Бил избран за охридски архиепископ на 8 мај, 1688 година од функцијата воденски митрополит. Изборот бил надвор од канонските правила, бидејќи го извршиле тројца синодални архиереи. Симнат е од архиепископскиот трон на 8 август, 1691 година. Во 1695 година, Герман формално се откажал од престолот, но најверојатно уште еднаш го зел тронот во 1699 година ѝ на него останал до 1702 година, но не подоцна од првата четвртина на 1703 година.
Грнчаре (Митрој Крсти)
Грнчаре — археолошко наоѓалиште во гостиварското село Митрој Крсти. Претставува средновековна населба. Се наоѓа на околу 500 м југозападно од селото, над стариот пат Гостивар — Кичево, каде се гледаат грамади од кршен камен и друг градежен материјал. Преданието кај мештаните кажува за локација на старото село.
Хорст (Холштајн)
Хорст (Horst) — општина во округот Штајнбург, во Шлезвиг-Холштајн, Германија. Се наоѓа околу 14 километри југоисточно од Ицехо и 7 километри северозападно од Елмсхорн.
Општината претставува административно седиште на општинската заедница Хорст-Херцхорн.
50. источен меридијан
50. источен меридијан — меридијан кој се протега од Северниот Пол преку Северноледениот Океан, Европа, Азија, Африка, Индискиот Океан, Мадагаскар, Јужниот Океан и Антарктикот до Јужниот Пол.
50. источен меридијан образува голема кружница со 130. западен меридијан.
Места
Почнувајќи на Северниот Пол и тргнувајќи на југ до Јужниот Пол, 50. источен меридијан поминува преку:
! scope="col" width="115" | Координати ! scope="col" | Држава, територија или море ! scope="col" | Белешки ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Северноледен Океан ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Баренцово Море ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Баренцово Море ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Баренцово Море ! scope="row" | 🇷🇺 ! scope="row" | 🇰🇿 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Касписко Море ! scope="row" | 🇦🇿 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Касписко Море ! scope="row" | 🇮🇷 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Персиски Залив ! scope="row" | 🇸🇦 ! scope="row" | 🇾🇪 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Индиски Океан ! scope="row" | 🇸🇴 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Индиски Океан ! scope="row" | 🇲🇬 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Индиски Океан ! scope="row" | 🇲🇬 ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Индиски Океан ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Јужен Океан ! scope="row" | Антарктик
Ослободителна народна армија
Ослободителната народна армија (ОНА) (албански: Ushtria Çlirimtare Kombëtare, UÇK), позната и како македонската УЧК — сепаратистичка, терористичка организација која во текот на 2001 година го започнала вооружениот конфликт на територијата на Македонија. ОНА била создадена од структурите на расформираната ОВК. .
Вооружениот конфликт во Македонија завршил со потпишувањето на Охридскиот рамковен договор, според кој македонските Албанци добиле поголема автономија и права во земјата.
Создавање
Според некои извори, ОНА се јавила како продолжение и трансформација на ОВК на просторот на Република Македонија, а нејзините членови биле поранешни припадници на ОВК кои учествувале во борбите на Косово. Со распуштањето на ОВПМБ, поголем дел од нив преминале на територијата на Македонија во редовите на ОНА.
Според голем број на извори, крајната цел на ОНА и ОВПМБ била Косово да добие независност, кое би претставувало основно територијално јадро кон кое треба да се приклучат Јужна Србија, Урошевац, Генерал Јанковиќ, Гнилане, Приштина, селата Стачиќ, Руште и Станевце.
ОНА добивала континуирана логистичка поддршка во финансии, оружје, доброволци, храна и лекови од Косово, Република Албанија, албанската дијаспора во западноевропските земји, како и од локалното албанско население во Македонија. Голем дел од припадниците на ОНА, пред да стапат во воени битки, претходно биле припремани на воена обука во Северна Албанија.
Формирање
ОНА своите единици ги нарекувала бригади и ги разликувала во трицифрен број. Најпрвин била формирана т.н. 112 бригада во близина на Куманово, и 113 бригада во близина на Тетово.
ОНА била формирана во есента 1999 година, а била предводена од страна на поранешниот командант на ОВК, Али Ахмети, внук на Фазли Велиу, кој до тогаш бил надвор од јавноста на настаните. Барањата во преден план биле засновани на конфедерација на Македонија. . Според подоцнешните извори, високи команданти на ОНА изјавувале дека истите не сакале да ја загрозат стабилноста и територијалниот интегритет на Македонија, и дека преку герилска војна ги барале своите права во Македонија, како народ рамноправен на македонскиот. македонската влада во почетокот тврдела дека станува збор за терористичка, екстремистичка и сепаратистичка организација чија цел била отцепување на деловите на Македонија каде етничките Албанци претставуваат мнозинство, и нивно припојување кон Косово или кон создавање на една Голема Албанија.
На почетокот, на 22 јануари, ОНА своите напади врз македонските безбедносни сили започнала да ги врши со лесно оружје. Но, конфликтот многу бргу ескалирал и од почетокот на март 2001 година, припадниците на ОНА воспоставиле контрола на голем дел од северна и западна Македонија, за да на крајот дојдат до само неколку километри од престолнината Скопје, заземајќи го селото Арачиново.
Во текот на март 2001 година, припадниците на ОНА не успеале да го заземат градот Тетово, во отворен вооружен напад, контролирајќи ги ридовите и планинските предели меѓу Тетово и Косово. На 3 мај 2001 година, македонската влада презела голема контраофанзива во кумановскиот регион. Од 8 јуни, припадниците на ОНА го зазеле селото Арачиново. На 16 август 2001 година, двете страни потпишале мировен договор, познат како Охридски договор, со кое навидум бил завршен конфликтот во земјата.