cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Македонска резба
Истакнати имиња во резбарските тајфи
Други истакнати резбари од оваа најпозната школа потекнуваат од следните родови: Филиповци од Осој, Станишевци од Тресонче, Рензовци од Тресонче/Папрадиште, Мирчевци од Осој итн.
Да се биде или не (филм од 1942)
Да се биде или не (англиски: To be or not to be) - американски филм од 1942 година, во режија на Ернст Лубич ( Ernst Lubitsch). Главните улоги ги играат: Керол Ломбард, Џек Бени и Стенли Риџис. Филмот имал една номинација за „Оскар“, а во 1996 година бил зачуван во Националниот филмски регистер на САД.
Синопсис
Дејството на филмот се случува во Втората светска војна. Професорот Силецки (го игра Риџис) се префрла од Лондон во Полска при што на познатата глумица Марија Тура (ја игра Ломбард) треба да и пренесе порака од млад полски офицер. Кога доаѓа во Варшава, тој се запознава со глумицата, која му се допаѓа на прв поглед. Професорот е соработник на Гестапо и се обидува да ја наговори глумицата да стане шпион. Меѓутоа, полското движење на отпорот дознава за неговото доаѓање и го убива. Сопругот на глумицата, Јозеф (го игра Бени), се преправа во германски офицер, а по убиството на професорот го зема неговиот идентитет. Гестапо го открива трупот на убиениот професор, но глумецот успева да се извлече во последен миг. Кога во Варшава пристигнува Хитлер, активистите од движењето на отпорот ја спасуваат глумицата и сите заедно се префрлаат во Англија, каде глумецот ја остварува својата најголема желба – да го глуми Хамлет.
Писменост
Писменост — поим што традиционално се определува како способност за читање и пишување. Денес значењето е проширено да вклучува и способност да се користат јазикот, бројките, сликите, сметачите и други основни начини за разбирање, општење, стекнување со корисни знаења, решавање на математички проблеми и употреба на доминантните симболски системи на културата. Концептот за писменост се проширил во земјите-членки на ОЕЦД, така што вклучува и вештини за пристап до знаење преку технологијата и способност за проценка на комплексни контексти. Лице кое патува и престојува во странска земја, но не е во можност да чита или пишува на јазикот на месното население во земјата исто така би се сметало од страна на месното население за неписмено.
Клучот за писменоста е развојот на читањето, унапредување на вештините кое што започнува со способноста да се разберат изговорените зборови и декодираат напишаните зборови и кулминира во длабоко разбирање на текстот. Развојот на читањето вклучува голем спектар на комплексни јазични основи вклучувајќи свест за говорни звуци (фонологија), правописни модели (правопис), значењето на зборот (семантиката), граматика (синтакса) и модели на формирање на зборови (морфологија), чија севкупност ја обезбедува потребната платформа за разбирање при читањето.
Откако овие вештини се стекнати, читателот може да стекне целосна јазична писменост, која вклучува способности да се аплицира на печатениот материјал критичка анализа, оценка и синтеза; да се пишува со точност и кохерентност; и за да се користат информацијата и увидот од текстот како основа за информирани одлуки и креативна мисла. Неможноста да се направи ова се нарекува неписменост или аналфабетизам.
Организацијата за образование, наука и култура на ООН (УНЕСКО) ја дефинира писменоста како „способност да се идентификува, разбере, толкува, твори, општи и да се пресметува користејќи печатени и писмени материјали кои се поврзани со различни контексти. Писменоста вклучува континуитет во учењето со цел овозможување на поединците да ги постигнат своите цели, да ги развијат своите знаења и потенцијали и да учествуваат целосно во нивната заедница и поширокото општество“.
Потеклото на писменоста
Се смета дека писменоста за првпат се има појавено со развојот на нумеричноста околу почетокот на 8 000 година пр.н.е. Писмото се има развиено самостојно најмалку четири пати во историјата на човештвото во Месопотамија, Египет, низинска Мезоамерика и Кина. Најраните форми на писмено општење потекнуваат од Сумер во Јужна Месопотамија околу 3500—3000 година пр.н.е. За време на оваа ера, писменоста била „во голема мера функционално прашање, издигната од потребата за справување со нови количини на информации и нов тип на владеење создаден од страна на трговијата и производството од голем обем“. Системите на пишување во Месопотамија првично се појавиле од систем за протоколирање во кои луѓето користеле токенски ознаки за менаџирање со трговијата и земјоделското производство. Токенскиот систем служел како предвесник за почетокот на клинестото пишување откако луѓето почнале да запишуваат информации на глинени табли. Протоклинестите текстови покажуваат не само бројчени знаци, но исто така и идеограми кои прикажуваат објекти како се сметаат.
Египетските хиероглифи се појавиле околу 3300—3100 година пр.н.е. и прикажувале кралска иконографија која ја потенцирала моќта на елитите. Египетскиот хиероглифски систем на пишување бил првиот систем на нотација кој имал фонетски вредности.
Пишувањето во низинска Мезоамерика за првпат се појавило во цивилизациите на Олмек и Запотек во 900—400 година пр.н.е. Овие цивилизации го користеле глифското пишување и системи на бројчена нотација за цели поврзани со кралската иконографија и календарските системи.
Најраните пишани нотации во Кина датираат од династијата Шанг околу 1200 година пр.н.е. Овие систематски нотации биле пронајдени напишани на коски и евидентирани направени жртви, примени трибути и уловени животни, кои биле активности на елитата. Овие натписи на коски претходеле на современото кинескo писмо и содржеле логосилабично писмо и нумерали.
Овие примери покажуваат дека раните дела на писменост биле тесно врзани за моќта и главно се користеле за менаџмент, а можеби и помалку од 1 % од населението било писмено бидејќи тоа било ограничено на многу мала владејачка елита.
Потеклото на азбуката
Според социјалниот антрополог Џек Гуди постојат две толкувања во однос на потеклото на писмото. Многу класични научници, како што се историчарот Игнациј Гелб, ги кредитираат Старите Грци за создавањето на првиот азбучен систем (околу 750 година пр.н.е.) кои користеле дистинктивни знаци за согласки и самогласки. Но Гуди се спротивставува, „значењето на грчката култура на следната историја на западна Европа доведе до надакцент, од страна на класичарите и другите, на додавањето на одредени знаци на самогласки во прилог на тие на согласките развиени претходно во Западна Азија“.
Така, многу научници тврдат дека древните семитски луѓе од Северен Ханан (денешна Сирија) ја измислиле согласната азбука околу почетокот на 1500 година пр.н.е. За голем дел од развојот на оваа теорија бил заслужен англискиот археолог Флиндерс Петри кој во 1905 година пронашол серија на ханански натписи кои се наоѓале во тиркизни рудници во Серабит ел-Кадем. Десет години подоцна, англискиот египтолог Алан Гардинер резонирал дека овие букви содржат писмо, како и препораки за хананската божица Ашерах. Во 1948 година, Вилијам Ф. Албрајт го дешифрирал текстот користејќи дополнителни докази кои биле откриени по наодите на Гуди. Ова вклучувало серија на натписи од Угарит откриени во 1929 година од страна на францускиот археолог Клод Ф. A. Шефер. Некои од овие натписи биле митолошки текстови (напишани во раниот ханански дијалект) што се состоеле од клинеста согласна азбука од 32 букви.
Согласниот систем на хананското писмо го инспирирале азбучниот развој во следните системи. За време на доцното бронзено време, наследничките азбуки се појавиле низ средоземниот регион и биле користени за феникиското, хебрејското и арамејското писмо.
Според Гуди, можно е овие клинести писма да имале влијание врз развојот на грчката азбука неколку векови подоцна. Историски гледано, Грците навеле дека нивниот систем на пишување бил обликуван по пример на феникискиот. Сепак, многу од семитските научници сега веруваат дека старогрчкиот е повеќе во согласност со раната форма на хананскиот што се користела околу 1100 година пр.н.е. Додека постарите грчки натписи се од околу VIII век пр.н.е., епиграфски споредби со протохананскиот укажуваат на тоа дека е можно Грците да ја усвоиле согласната азбука при почетокот на 1100 година пр.н.е., а подоцна „додале пет букви кои претставувале самогласки“.
Феникискиот јазик, за кој се смета дека го содржел првото „линеарно писмо", брзо се проширил во градовите на средоземното пристаниште во северниот дел на Ханан. Некои археолози веруваат дека феникиското писмото имало и одредено влијание врз развојот на хебрејската и арамејската азбука врз основа на фактот што овие јазици се развиле во текот на истиот период, имале слични одлики и најчесто се категоризираат во иста јазична група.
Кога Израелците се преселиле во Ханан помеѓу 1200 и 1001 година пр.н.е., тие исто така усвоиле варијација на хананската азбука. Пророкот Варух, писарот на Еремија, ја користел оваа азбука при создавањето на подоцнежните скрипти на Стариот завет. Првобитната хебрејска азбука била истакната во Медитеранот сè додека халдејските вавилонски владетели не ги истерале Евреите од Вавилон во шестиот век пр.н.е. Тогаш новата скрипта („коцкест хебрејски") се појавила и постарата верзија брзо изумрела.
Арамејската азбука исто така се појавила некаде помеѓу 1200 и 1001 година пр.н.е. Со падот на бронзеното доба, Арамејците се преселиле во Ханан и на феникиски територии и ги донеле нивните скрипти со нив. Иако раните докази за ова писмо се ретки, археолозите откриле широк спектар на подоцнежни арамејски текстови напишани околу почетокот на седмиот век пр.н.е. Поради својата долговечност и распространетост во регионот, археменидските владетели го усвоиле како „дипломатски јазик“. Современата арамејска азбука брзо се проширила на исток кон Царството на Набатеја, а потоа на Синај и на Арапскиот Полуостров, достигнувајќи дури до Африка. Арамејските трговци ги донеле постарите варијанти на јазикот сè до  Индија, каде што подоцна влијаеле на развојот на Брамското свето писмо. Тоа исто така доведе до развој на арапскиот, Пахлави (иранска адаптација) „како и за голем број на азбуки кои се користеле од страна на турски и монголски племиња во Сибир, Монголија и Туркестан“. Писменоста во овој период се ширила со трговците и е можно да пораснала на околу 15—20 % од вкупното население.
Арамејскиот јазик изумрел со ширењето на исламот и со тоа, неговото влијание врз арапскиот.
Античка и посткласична писменост
До неодамна се сметало дека мнозинството од населението во античките времиња било неписмено. Сепак, доста нови истражувања се спротивставуваат на оваа перцепција. Ентони ДиРензо тврди дека римското општество било „цивилизација заснована на книгата и регистарот" и „никој, ни слободен човек ни роб, не можел да си дозволи да биде неписмен“. Слично на ова Дипон укажува, „пишаниот збор бил насекаде околу нив, во приватниот и јавниот живот: закони, календари, прописи во светилиштата и погребните епитафи биле врежани во камен или бронза. Републиката собрала огромна архива на извештаи за секој аспект на јавниот живот“.
По падот на Западното Римско Царство, писменоста станала одлика на елитата и вештините на општење биле од политичка важност. Дури и покрај тоа, во предмодерните времиња веројатно писменоста постоела во повеќе од околу 3040 % од населението.
При крајот на четвртиот век Пустинскиот татко Пахомиј барал писменост од кандидатите за прием на неговите манастири: ќе му дадат дваесет псалми или две од посланијата на апостолите или некој друг дел од светото писмо. И ако тој е неписмен, тој ќе оди во првиот, третиот и шестиот час кај некој кој може да го научи и е назначен за него. Тој ќе стои пред него и ќе учи многу студиозно и со сета благодарност. Основите на слоговите, глаголите и именките сите ќе бидат напишани за него, па дури и ако тој не сака тој ќе биде принуден да чита.
Ширењето на писменоста од средината на XX век
Податоци за писменостa објавени од страна на УНЕСКО покажуваат дека од 1950 година, писменоста на возрасните на светско ниво е зголемена за 5 процентни бодови секоја деценија во просек, од 55,7 проценти во 1950 година до 86,2 проценти во 2015 година. Сепак, за четири децении растот на населението било толку брзо што бројот на неписмени возрасни се зголемувал, од 700 милиони во 1950 година до 878 милиони во 1990 година. Оттогаш, бројот паднал значително на 745 милиони во 2015 година, иако останува повисок отколку во 1950 година и покрај децении на политики за универзално образование, интервенции за писменост и ширењето на печатените материјали и информатичката и комуникациската технологија (ИКТ). Сепак, овие движења биле далеку од униформни помеѓу регионите.
Регионални разлики
Покрај ова, писменоста брзо се проширила во повеќе региони во последните 25 години.
Полови разлики
На светско ниво, неписменоста несразмерно влијае врз жените. Според податоците од 2015 од UIS собрани од страна на Институтот за статистика на УНЕСКО, околу две третини (63 %) од светското неписмено возрасно население се жени. Оваа нееднаквост била дури и подрастична во претходните децении: од 1970 до 2000 година, глобалниот полов јаз во однос на писменоста се намалила за околу 50 %. Сепак, во последниве години и овој напредок стагнира, со што останатиот полов јаз се одржува речиси постојано во текот на последните две децении. Во принцип, половиот јаз во однос на писменоста не е истакнат како и регионалниот јаз; т.е. разликите помеѓу земјите во однос на општата писменост често се поголеми од половите разлики во рамките на земјите. Меѓутоа, јазот меѓу мажите и жените се смалил од 1990 година наваму, по зголемувањето на машката возрасна писменост на 80 проценти (податоци на сликата).
Потсахарска Африка e регионот со најниски стапки на вкупна писменост и исто така го има најширокиот полов јаз: само 52 % од возрасните жени се образувани, а 68 % од возрасните мажи. Слична половата нееднаквост опстојува во други два региона, Северна Африка (86 % возрасна машка писменост, 70 % возрасна женска писменост) и Јужна Азија (77 % возрасна машка писменост, 58 % возрасна женска писменост).
Во 1990 година, Светската конференција за образование за сите, која се одржа во Џомтиен, Тајланд, го насочи вниманието на половиот јаз во однос на писменоста и поттикна многу земји во развој да ѝ дадат приоритет на женската писменост. Во изминатата деценија, агендите за глобалниот развој сè повеќе посветуваат внимание на прашањето за женската писменост. На пример, генералниот секретар Бан Ки-мун го центрирал неговиот говор за Меѓународниот ден на писменоста околу темата: „Воздигнувањето на жените преку писменоста нѐ воздигнува сите" осврнувајќи се на широкиот општествен напредок кој може да биде промовиран од повисоките стапки на женска писменост.
Во многу контексти, женската неписменост постои паралелно со други аспекти на половата нееднаквост. Марта Нусбаум смета дека неписмените жени имаат поголеми шанси да станат заробени во насилен брак, со оглед на тоа дека неписменоста им ги ограничува можностите за вработување и им ја влошува позицијата во нивното интра-домаќинско преговарање. Нусбаум дополнително ја поврзува писменоста со потенцијалот на жените делотворно да општат и да соработуваат една со друга со цел „да учествуваат во поголемо движење за политички промени."
Предизвиците при зголемувањето на женската писменост
Социјалните бариери спречуваат проширување на писменоста кај жените и девојчињата. Правејќи ги часовите за писменост достапни може да биде неефикасно кога тие се косат со користењето на вредното ограничено време на жените и девојчињата. Девојчињата од училишна возраст во многу контексти се соочуваат со построги очекувања од нивните машки колеги во однос на задачите поврзани со домаќинството и грижата за помладите браќа и сестри. Генерациската динамика исто така може да ги овековечи овие разлики: неписмените родители не можат безрезервно да ја ценат вредноста на писменоста за нивните ќерки, особено во традиционалните, рурални општества со очекувања дека девојчињата ќе останат дома.
Прегледот од Светската банка и Меѓународниот центар за истражување на жените од 2015 година на академската литература заклучи дека детскиот брак, кој предоминантно влијание врз девојчињата, има тенденција да ги намали нивоата на писменост. Анализа на ова прашање од 2008 во Бангладеш најде дека за секоја дополнителна година на одложување на бракот на девојчето, нејзината веројатноста за развој на писменоста се зголемува за 5,6 %. Слично на ова, студија од 2014 покажа дека во потсахарска Африка раниот брак значително ја намалува веројатноста на девојчето за описменување. Преглед на литературата за детскиот брак од 2015 година затоа препорачува одложување на бракот како дел од стратегијата за зголемување на нивоата на образовните постигнувања и особено женската писменост.
Половиот јаз во развиените земји
Додека жените и девојчињата го сочинуваат поголемиот дел од глобалното неписмено население, во многу развиени земји половиот јаз во однос на писменоста постои во спротивна насока. Податоците од Програмата за меѓународно оценувањето на студентите (PISA) постојано укажува на недостатоците во однос на писменоста кај момчињата во рамките на земјите-членки на Организацијата за економска соработка и развој (ОЕЦД). Во поглед на таквите наоди, многу образовни специјалисти препорачуваат промени со цел отстранување на сите полови стереотипи кои можат да создадат перцепција за читањето и пишувањето како немашка активност.
Социо-економски влијанија
Многу политички аналитичари ги сметаат стапките на писменост за клучна мерка во однос на вредноста на човечкиот капитал на регионот. На пример, писмените луѓе можат да бидат полесно обучени од неписмените луѓе и генерално имаат повисок социоекономски статус; на тој начин тие уживаат подобро здравје и шанси за вработување. Меѓународната заедница почна да ја смета писменоста за клучен олеснувач и цел на развојот. Во однос на Целите за одржлив развој усвоени од страна на ОН во 2015 година, Институтот за доживотно учење на УНЕСКО ја има истакнато „централната улога на писменоста при одговарајќи на предизвиците за одржливиот развој како што се здравјето, социјалната еднаквост, економското зајакнување и одржливоста на животната средина."
Здравствени влијанија
На пример, дескриптивен истражувачки проект од 2014 година прави корелација на нивоата на писменост со социо-економскиот статус на жените во Ојо, Нигерија. Студијата тврди дека развојот на писменоста во оваа област ќе придонесе за „економско зајакнување и ќе ги охрабри жените во руралните средини да практикуваат хигиена, што ќе доведе до намалување на стапките на раѓањето и смртта."
Економски влијанија
Писменоста може да ги зголеми можностите за вработување и пристапот до високото образование. Во 2009 година, Националната агенција за возрасната писменост (NALA) во Ирска овласти анализа на трошоци и придобивки на обуката за писменост на возрасните. Таа заклучи дека имало економски придобивки за поединците, за компаниите за кои тие работиле, како и за стопанството и за државата како целина—на пример, при зголемување на бруто-домашниот производ. Коротаев и соавторите откриле прилично значајна корелација помеѓу степенот на писменост во почетокот на век и успешната модернизација и економските откритија во доцниот XX век, така што „образуваните луѓе можеле да се одликуваат со поголемо ниво на иновативна активност, која обезбедува можности за модернизација, развој и економски раст“.
Напори за промоција на писменоста
Додека неформалното учење во рамките на домот може да игра важна улога во развојот на писменоста, добивките во детската писменост често се јавуваат во рамките на основното училиште. Продолжувањето на глобалната експанзија на јавното образование е чест фокус на поддржувачите на писменоста. Овие видови на широки подобрувања во образованието често бараат централизирани напори преземени од страна на националните влади; алтернативно, локалните проекти за писменост спроведени од страна на невладините организации можат да играат важна улога, особено во руралните средини.
Финансирањето на програмите за писменост често доаѓа од големите меѓународни организации за развој. УСАИД, на пример, ги раководи дарителите како Фондацијата на Бил и Мелинда Гејтс и Глобалното партнерство за образование кон прашањето на детската писменост преку развивање на Проценката на читањето во првите одделенија. Групите за застапување, како што е Националниот институт за континуирана возрасна едукација често ги повикува меѓународните организации како што се УНЕСКО, Меѓународната организација на трудот, Светската здравствена организација и Светската банка, да дадат приоритет на поддршката на возрасната женска писменост. Напорите да се зголеми писменоста на возрасните често предвидува и други развојни приоритети; на пример, иницијативите во Етиопија, Мароко и Индија ги комбинираат програмите за писменост на возрасните со обука за стручни вештини со цел да се поттикне запишувањето и решавањето на комплексните потреби на жените и другите маргинализирани групи кои немаат економски можности.
Писменоста како индикатор за развој
Индексот за човековиот развој, произведен од страна на Програмата за развој на ООН (УНДП), го користи образованието како една од своите три индикатори; оригинално, писменоста на возрасните претставувала две третини од мерилото за овој образовен индекс. Во 2010 година, сепак, УНДП ја замени мерката за возрасната писменост со просечните години на школување. Истражувачки труд на УНДП од 2011 година ја претставил оваа промена како начин да се „осигура актуелна релевантност," тврдејќи дека придобивките во глобалната писменост веќе постигнати помеѓу 1970 и од 2010 година значеле дека стапката на писменост „веројатно нема да биде толку информативна за иднината." Други научници, сепак, оттогаш предупредуваат против игнорирањето на важноста на писменоста како показател и цел на развојот, особено за маргинализираните групи како што се жените и руралното население.
Писменоста како човеково право
Писменоста е човеково право од суштинско значење за доживотното учење и социјалните промени. Ова е поддржано од Извештајот на меѓународната комисија за образование за XXI век од 1996 година и од Хамбуршката изјава од 1997 година: 'Писменоста, широко замислена како основното знаење и вештина која е потребна за сите поради брзото менување на светот, е фундаментално човеково право. (...) Постојат милиони, од кои мнозинството се жени, кои немаат можности да научат или кои имаат недоволно вештини за да бидат во можност да го добијат ова право. Предизвик е да им се овозможи да го сторат тоа. Ова често ќе значи создавање на предуслови за учење преку подигнувањето на свеста. Писменоста е исто така катализатор за учество во социјални, културни, политички и економски активности и за учењето во текот на животот'.
Пошироки и комплементарни дефиниции
Традиционално, писменоста претставувала способност за користење на писмен јазик, активно и пасивно; една дефиниција на писменоста е способноста да се „чита, пишува, слуша и зборува“. Од 1980-тите, некои тврдат дека писменоста е идеолошка, што значи дека писменоста секогаш постоела во контекст, во тандем со вредности поврзани со тој контекст. Раните дела ја гледаат писменоста како нешто самостојно.
Некои тврдат дека дефиницијата на писменоста треба да се прошири. На пример во САД Националниот совет на наставници по англиски јазик и Меѓународното здружение за читање додале „нагледно претставување“ во традиционалната список на компетенции. Слично на ова, во Шкотска писменоста е дефинирана како: „способност да се чита, пишува и користи нумералност, да се справува со информации, да се даваат идеи и мислења, да се донесуваат одлуки и решаваат проблеми, како членови на семејството, работници, граѓани и доживотни ученици“. Се тврди дека писменоста вклучува културни, политички и историски контексти на заедницата во која комуникацијата се одвива.
Основниот стандард за писменост во многу места е способноста да се чита весник. Сè повеќе комуникацијата во трговијата и генерално има потреба од способност за користење на сметачи и други дигитални технологии. Од 1990-тите години, кога семрежјето стана во широка употреба во САД, некои тврдат дека дефиницијата на писменоста треба да вклучува и способност да се користат алатки како што се прелистувачите, програмите за обработка и текстуалните пораки. Слични проширени сетови биле наречени мултимедијална писменост, сметачка писменост, информатичка писменост и технолошка писменост. Некои научници ја предложуваат идејата на мултиписменост која вклучува функционална писменост, критичка писменост и реторичка писменост.
Други жанрови под студија од страна на академијата ги вклучуваат критичката писменост, медиумската писменост, еколошката писменост и здравствената писменост Со зголемениот акцент врз доказно-заснованото донесување на одлуки, како и употребата на статистичка графика и информации, статистичката писменост стана многу важен аспект на писменоста во целина. Меѓународниот статистички проект за писменост е посветен на промоцијата на статистичката писменост кај сите членови на општеството.
Со оглед на тоа што голем дел од придобивките во однос на писменоста се благодарение на имањето пристап до писмено лице во домаќинството, поновата литература од областа на економијата, отпочнувајќи со делата на Кушик Басу и Џејмс Фостер, прави разлика помеѓу „проксимално неписмени“ и „изолирано неписмени“. Првиот вид се однесува на неписмено лице кое живее во домаќинство со писмени лица, а вториот на неписмено лице кое живее во домаќинство на неписмени. Она што е актуелно е тоа дека многу луѓе во сиромашните земји не се само неписмени но изолирани неписмени.
Велс
Формалното високо образование за науките и уметностите во Велс од средниот век до XVIII век било само за богатите и за свештенството. Како и во Англија, велшката историја и археолошките наоди датираат уште од бронзеното време и откриваат не само способност за читање и пишување, но исто така и алхемија, ботаника, напредна математика и наука. По римската окупација и освојувањето од Англите, образованието во Велс било на многу ниско ниво во почетокот на модерниот период, особено во однос на формалното образование кое било достапно само на англиски јазик, додека поголемиот дел од населението зборувало само на велшки. Првите модерни граматички училишта биле воспоставени во велшките градови како што се Рутин, Брекон и Каубриџ. Еден од првите модерни национални методи на образование кои го користеле мајчиниот велшки јазик бил започнат од страна на Грифит Џонс во 1731. Џонс бил ректор на Ландоурор од 1716 и тој останал таму целиот негов живот. Тој организирал и вовел образовен систем на велшка медиумска циркулација, која била привлечна и делотворна за говорниците на велшкиот јазик кои исто така го изучувале и англискиот јазик кој им даде пристап до пошироки образовни извори. Циркулаторните училишта го научиле половина од вкупното население во Велс да чита. Стапките на писменост во Велс од средината на век биле едни од највисоките.
Континентална Европа
Способноста за читање не морала да подразбира и способност за пишување. Црквниот закон од 1686 (kyrkolagen) на Кралството на Шведска (која во тоа време ја вклучувала целината на модерна Шведска, како и Финска, Латвија и Естонија) спроведувала часови за писменост на луѓето и од 1800 способноста за читање била блиску до 100 %. Ова било директно зависно од потребата да се прочитаат религиозни текстови во лутеранската вера во Шведска и Финска. Како резултат на ова, населението во овие земји било склоно кон читање, конкретно. Но дури до век многу Швеѓани и особено жените не можеле да пишуваат. Исклучок од ова биле мажите и жените од Исланд кои постигнале високо ниво на писменост без формално образование, библиотеки или печатени книги преку неформалното школување од страна на верските водачи и селските учители. Ситуацијата во Англија била далеку полоша отколку во Скандинавија, Франција и Прусија: дури до 1841 година 33 % од сите Англичани и 44 % од англиските жени потпишувале сертификати за брак со нивниот знак бидејќи не биле во можност да го напишат своето име (јавна едукација финансирана од владата не била достапна во Англија до 1870 година и дури потоа била ограничена).
Иако денешните концепти на писменост се доста поврзани со пронајдокот на подвижниот тип на машина за печатење од XV век, сè до Индустриската револуција во средината на век хартијата и книгите не станале достапни за сите класи на индустриското општество. Дотогаш, само мал процент од населението било образувано бидејќи само богатите поединци и институции можеле да си ги дозволат овие материјали. Дури и денес, трошоците за хартија и книги се пречка за универзална писменост во некои помалку развиени нации.
Канада
Во неговите истражувања за стапките на писменост на мажите и жените во Нова Франција, Трудел утврдил дека во 1663 од 1.224 лица во Нова Франција кои биле на брак, 59 % од мажите и 46 % од жените ги потпишале нивните имиња, но сепак од колонијата на 3000-плус жители, помалку од 40 % биле домородци. Стапките на потписи затоа веројатно повеќе ги претставувале стапките на писменост само меѓу француските имигранти. Истражувањето на Магнусон (1985) открил тренд: стапките на потписи за периодот од 1680-1699 биле 42 % за мажите и 30 % за жените; во 1657-1715, тие биле 45 % за мажите и 43 % за жените; во 1745-1754, тие беа повисоки за жените отколку за мажите. Тој верува дека овој нагорен тренд во однос на стапките на жените и нивната способност да потпишат документи во голема мера може да се припише на поголемиот број на женски религиозни одредби, како и пропорционално поактивната улога на жените во здравствената заштита и образованието, додека улогите на машките религиозни одредби во голема мера биле да служат како парохиски свештеници, мисионери, воени капелани и истражувачи. Од 1752 година првиот весник на Канада— Halifax Весник— почнал со објавување.
Канада ја спровела својата прва анкета за писменост во 1987 година, која открила дека имало повеќе од пет милиони функционално неписмени возрасни лица во Канада или 24 % од возрасната популација. Статистика Канада потоа спроведе три национални и меѓународни истражувања за писменоста на возрасната популација — првото во 1989 година, овластено од страна на одделот на Човечките ресурси и вештини за развој на Канада (HRSDC).
Мексико
Во последните 40 години, стапката на неписменост во Мексико континуирано се намалувала. Стапката на неписменост за жените во последниот попис била 8,1 % во споредба со 5,6 % за мажите. Стапките исто така се разликуваат и според регионите и државите. Во Чијапас, Гереро и Оаксака, земјите со највисока стапка на сиромаштија, стапката на неписменост била над 15 % во 2010 година (17,8 %, 16,7 % и 16,3 соодветно). Спротивно на тоа, во Федералниот округ (Мексико Сити) и во некои северни држави, како Нуево Леон, Долна Калифорнија и Коахила биле под 3 % во 2010 (2,1 %, 2,2 % и 2,6 %, соодветно).
САД
Пред XX век, неписменоста меѓу белците не била невообичаена и многу од државите со робови легално забраниле да се научи роб да чита. До 1900 ситуацијата била малку подобрена, но 44 % од црнците останале неписмени. Имало значителни подобрувања за Афроамериканците и за другите раси потомци на поранешните робови во почетокот на XX век кои немале образовни можности, пораснале во периодот по Граѓанската војна и често имале некои шанси да се здобијат со основно образование. Јазот во однос на неписменоста меѓу белите и црните возрасни личности продолжил низ XX век, а во 1979 стапките биле слични.
Писменоста во Јужна Америка
Во 1964 година во Бразил, Паоло Фреире бил уапсен и истеран бидејќи им предавал на селаните и ги учел да читаат. Откако демократијата се вратила во Бразил, сепак немало постојан пораст на процентот на образувани луѓе. По враќањето на демократијата во Бразил, стапката на писменост бележела постојан раст. Едукаторите работејќи со проектот Аксе во градот Салвадор се обидувале да ги подобрат стапките на писменоста меѓу урбаните млади, особено младите кои живееле на улиците преку употреба на музика и танцови од локалната култура. Тие биле охрабрувани да продолжат да се образуваат и да станат професионалци.
Писменоста во Африка
Стапките на писменост во Африка се разликуваат значително меѓу земјите. Највисоката регистрирана стапка на писменост во регионот е во Екваторска Гвинеја и Либија (94,2 %), а најниска стапка на писменост има во Јужен Судан (27%). Посиромашните млади во потсахарска Африка имаат помалку образовни можности да станат писмени во споредба со побогатите семејства. Тие често мораат да го напуштат училиштето бидејќи се потребни во домот на фармата или за грижа на роднините. Од 775 милиони неписмени возрасни лица во светот во 2010 година, повеќе од една петтина се во потсахарска Африка – со други зборови, 20 % од возрасната популација. Земјите со најниска стапка на писменост во светот исто така се концентрирани во овој регион. Овие земји се Нигер (28,7 %), Буркина Фасо (28,7 %), Мали (33,4 %), Чад (35,4 %) и Етиопија (39 %), каде стапките на писменост на возрасните се под 50 %. Сепак, постојат одредени исклучоци, како Екваторска Гвинеја, со стапка на писменост од 94 %.
Австралија
Околу 56 % од Австралијците на возраст од 15 до 74 години постигнуваат ниво 3 на писменост или повисоко според Австралиско биро за статистика од 2011-2012 и петгодишните деца се на пат да развијат добри јазични и когнитивни вештини. Во 2012-2013 година, Австралија имала 1515 јавни библиотечни сервисни центри, позајмувајќи речиси 174 милиони предмети на 10 милиони австралиски членови на австралиските јавни библиотечни услуги, со просечна цена по глава на жител од само AU$45 според Статистиките за австралиските јавни библиотеки од 2012-2013.
Чемолган
Чемолган е село во покраината Алмати во југоисточен Казахстан. Местото е познато по тоа што е родно место на моментниот казахстански претседател Нурсултан Назарбаев.
Круна
Круна ― традиционален облик на украс на главата, или капа, која ја носат монарсите како симбол на нивната моќ и достоинство. Круната честопати е симбол на владата на монархот или предмети одобрени од неа. Самиот збор се користи, особено во земјите на Комонвелтот, како апстрактно име за самата монархија, различно од поединецот што ја населува (на пример британска круна). Специфичен вид на круна (или коронета за пониски рангови на врсници) се користи во хералдиката според строги правила. Навистина, некои монархии никогаш немале физичка круна, само хералдичка претстава, како во уставното кралство Белгија, каде што никогаш не се случило крунисување; кралското поставување се врши со свечена заклетва во парламентот, облечена во воена униформа: кралот не е признаен како по божествено право, туку ја презема единствената наследна јавна функција во служба на законот; па тој за возврат ќе ги заколне сите членови на „неговата“ сојузна влада .
1779 во уметноста
1779 година во уметноста содржи некои значајни настани.
Круна
Терминологија
Постојат три различни категории на круни во оние монархии кои користат круни или државни регалии.
Круна или слична покривки за глава, како што е носена од благородниците и другите луѓе со висок ранг под владетелот, на англиски често е нарекувана коронета (coronet); Меѓутоа, во многу јазици, оваа разлика не е направена и истиот збор се користи за двата вида на покривки за глава (на пр., француски couronne, германски Krone, холандски croon). Во некои од овие јазици поимот „рангова круна“ (rangkroon, итн.) се однесува на начинот на кој овие круни може да се рангираат според хиерархискиот статус. Во антиката, круната (corona) што понекогаш им се доделувала на други луѓе освен владетели, како што се победнички воени генерали или спортисти, всушност била венец или капела, или дијадема слична на лента.
Нумизматика
Бидејќи една или повеќе круни, сами или како дел од посложен дизајн, често се појавуваат на монетите, неколку парични деноминации станале познати како „круна“ или еднаков збор на месниот јазик. како што е кроне. Ова опстојува во случајот со националните валути на скандинавските земји и Чешка. Општиот поим „големина на круна“ често се користи за која било монета приближно со големина на сребрен долар на САД.
Мелбек
Мелбек може да се однесува на следниве општини во Германија:
Арапска лига
Арапската лига (арап. الجامعة العربية, Jāma ʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya) официјално наречена Лига на арапските држави, е регионална организација на арапските земји од Блискиот Исток и северна Африка. Организацијата е формирана во 1945., и денес брои 22 членки. Главна цел е да се координира нивната соработка, да се обезбеди независноста и суверенитетот, и генерално да се координираат работите и интересите на арапските земји."
Членки на Арапската лига се некои од најбогатите земји во светот со нафта и природен гас; ова ѝ дава на организацијата особена тежина во глобалната политика. Во продолжение се прикажани членките на лигата и нивниот БДП:
Ацтечка граматика
Ацтечката граматика, или наватлска граматика, ги опфаќа морфолошките, фонолошките, правописните и синтаксните правила според кои функционира јазикот. Наватлскиот јазик е аглутинативен и полисинтетичен јазик.
Фонологија
Наватлскиот јазик и неговите дијалекти подлегнале на поголем број заеднички јазични промени од праутоацтечкиот јазик. Во следната табела е наведен гласовниот систем на класичниот наватлски јазик, како пример за тоа како изгледа типичен наватлски гласовен систем. Кај некои дијалекти, гласот кој многу чест во класичниот наватлски јазик, се променил или во, како на пример во превлачко-мекајпанскиот наватлски дијалект и пипилскиот јазик, или во  како што е на пример во наватлскиот од Помаро. Во голем број дијалекти денес не постои разлика меѓу долги и кратки самогласки. Во некои дијалекти може да се сретне воведување на сосема нови гласови наместо овие, како на пример во тетелконгоанско-наватлскиот дијалект. Други дијалекти, пак, развиле тонски акцент, како што се дијалектите од Оапан. Во современите дијалекти може да се забележат позајмени шпански гласови, како што се. Кај повеќето наватлски дијалекти акцентот паѓа на претпоследниот слог од зборот.
Морфологија
Наватлскиот јазик е аглутинативен и полисинтетички јазик. Така, јазикот користи голем број зборовни иведувања, деривации и икорпорации. Тоа значи, дека во јазикот може да се додадат различни претставки и наставки на коренот на зборот сè додека не се добие долг збор, а понекогаш еден долг збор може да искаже една цела реченица.
Именки
Именките во ацтечкиот јазик се релативно сложени. Единствените задолжителни менувања на именките се по број и присвојност. Наватлскиот јазик нема падежи ниту род, но класичниот наватлски и некои дијалекти разликуваат меѓу живи и неживи именки. Живоста на именките во класичниот наватлски јазик се манифестирала кај множината, бидејќи само живите именки имале множина, а неживите именки биле небројливи т.е. имале само еднина. Во најголем број современи дијалекти нема ваква разлика меѓу живи и неживи именки и сите именки имаат множина.
Во најголем број наватлски дијалекти, именките во неприсвојна форма во еднина ја имаат наставката за апсолутив. Најчестите форми на апсолутивот во наватлскиот се -tl по самогласки, -tli по согласки освен l, и -li по l. Именките кои имаат множина се формираат со употреба на една од наставките за апсолутивна множина (-tin или -meh), иако има некои неправилни множински форми или пак има појава на редупликација (удвојување).
Еднина:
Множина на жива именка:
Жива именка во множина со удвојување:
Наватлскиот јазик разликува две форми на присвојност кај именките: присвојна и неприсвојна форма. Апсолутивната наставка не се користи за присвојната форма. Во сите дијалекти, присвојните именки имаат претставка за да се согласи со бројот и лицето на тој што поседува. Присвојните именки во множина имаат наставка -wa:n.
Апсолутивна именка:
Присвојна именка:
Присвојна именка во множина:
Наватлскиот нема падежи, но користи посебни морфеми наречени односни именки за да означат просторни и други односи. Овие морфеми не можат да се појават сами, но мора да се појават по именка или присвојна наставка.Тие често се наречени и како постпозиции или локативна наставка. На некој начин овие конструкции потсетуваат на локативот. Во голем број дијалект, од шпанскиот јазик се презеле предлози од шпанскиот, па така делумно или целосно биле заменети односните зборови.
Употреба на односната именка -pan со присвојна претставка:
Употреба со претходен именки корен:
Заменки
Во наватлскиот јазик има три лица, и во еднина и во множина. Во барем еден дијалект, мекајапанскиот, има и разлика меѓу вклучителни (јас/ ние и вие) и исклучителни (ние, но не и вие) форми за први лице множина:
прво лице множина во класичниот наватлски:
Прво лице множина во мекајапанскиот дијалект:
Почеста е употребата на почесни форми (учтиви):
Непочесни форми:
Почесни форми
Глаголи
Наватлските глаголи се сложени и се менуваат за да искажат различни граматички категории. Глаголот во наватлскиот е составен од корен, претставки и наставки. Претставките го означуваат лицето во подметот и лицето и бројот на директниот и индиректниот предмет, додека пак наставкаите ги означуваат времето, видот и начинот.
Најголемиот број наватлски дијалекти разликуваат три времиња: сегашност, минатост и идност. Покрај тоа тие разликуваат и два аспекта: перфектен и имперфектен. Некои дијалекти имаат и продолжен аспект (прогресив). Сите дијалекти барем разликуваат индикативен (исказен) и императивен начин (заповеден).
Повеќето наватлски дијалекти имаат различен број начини да ја искажат валентноста на глаголите. Класичниот наватлски имат пасивен залог, но ова не е присутно кај повеќето современи дијалекти. Сепак, апликативниот и причинскиот залог можат да се сретнат кај современите дијалекти. Повеќето наватлски дијалекти исто така имаат создавање на сложени глаголски форми со спојување на два или повеќе глаголски корени. Следната глаголска форма има два глаголски корени и има причински залог, директен и индиректен предмет:
Кај некои наватлски дијалекти, особено класичниот наватлски, може да се менува глаголот да се искаже дирекција (правец) на глаголското дејство, односно дали оди кон или од говорникот. Некои дијалекти имаат специфични категории кои искажуваат причина и правец и таквите сложени конструкции се од типот: „да одиш за да“ или „да дојдеш за да“, „оди, прати и врати се“, „прави додека одиш“, „прави додека доаѓаш“, „прави по доаѓање“. Класичниот наватлски и многу современи наватлски дијалекти имаат граматизиран начин да искажат учтивост спрема соговорникот или кон лицата и предметите кои се споменати, со користење на специјални глаголски форми.
Познати глаголски форми:
Почесни глаголски форми:
Синтакса
Некои јазичари сметаат дека наватлскиот јазик има својства на неконфигурациски јазик, што значи дека зборовниот редослед на наватлскиот е слободен. Во наватлскиот можни се сите подредувања на зборовите од трито основни редоследи. Во наватлскиот јазик можно е испуштање на сите именки фрази или независни заменки, не само на именки фрази или заменки чии функции се подмет на реченицата. Во најголем број дијалекти, независните заменки се користат за нагласување.
Според Мајкл Лони, во класичниот наватлски јазик на прво место во реченицата се наоѓал глаголот со поголема слобода при варирање, која се користела за прагматички функции како што се фокусот или темата. Истото било тврдено и од други посовремени јазичари.
Просперо (месечина)
Просперо е релативно мал ретрограден неправилен сателит на Уран откриен на 18 јули 1999 година од страна на астрофизичарот Метју Холман и неговиот тим. Му била доделена привремената ознака S/1999 U 3. Потврден како Уран XVIII името го добил по волшебникот Просперо од драмата на Вилијам Шекспир - Бура. Орбиталните параметри наведуваат дека можеби припаѓа на истото динамично јато како и Сикоракс и Просперо, што укажува на тоа дека имаат заедничко потекло. Но, ваквото стојалиште не се совпаѓа со неговите забележани бои. Сателитот кога е осветлен има неутрална (сива) боја (боен показател BV=0,80, RV=0,39), лична на Сетебос, но различна од Сикоракс (кој е светло црвен).
Војвода
Војвода (потекнува од старословенскиот јазик, со буквално значење „оној кој предводи воини“ или „воен водач“) е словенска титула кој првично го именува главниот командант на воените сили.
Титулата се користела во средновековна Бугарија, Чешка, Босна, Хрватска, Грција, Трансилванија, Полска, Русија, Србија, Македонија, Молдавија, Влашка, Руген и др. Во средновековни кнежевства Молдавија и Влашка, терминот војвода станал дел од официјалните титулари на суверениот принц, и го означувале правото за раководење на цела армија. Војвода или вајда исто така бил титула на унгарскиот гувернерите на Трансилванија во средниот век.
Најпосле, во Отоманското Царство, водачите на ајдутите и на комитските чети на Балканскиот Полуостров се нарекувале војводи.
1780 во уметноста
1780 година во уметноста содржи некои значајни настани.
Ел Хатим (пустина)
Ал Хатим е пустина во близина на градот Ал Хатим, меѓу Абу Даби и Ал Аин, Обединетите Арапски Емирати.
Алекс Родриго Дијас да Коста
Алекс Родриго Дијас да Коста, познат како Алекс (роден на година) — поранешен бразилски професионален фудбалер кој играл како централен бек. Тој бил познат по својата физичка сила и моќта на неговиот удар, поради што ги добил прекарите „Тенк“ и Кањао да Вила.
Откако бил купен од клубот од Премиер лигата Челси во 2004 година, Алекс бил позајмен на холандскиот тим ПСВ и со нив освоил 3 титули во Ередивиси. Алекс конечно се приклучил на тимот на Челси во летото 2007 година по три години поминати во Холандија. Во своето време во Челси, тој го освоил ФА Купот во 2009 година и двојната Лига и ФА Купот во 2010 година, а стигнал до финалето на Лигата на шампионите на во 2008 година. Тој му се приклучил на Париз Сен Жермен за 4,2 милиони фунти во јануари 2012 година и двапати ја освоил Лига 1 со клубот, преселувајќи се во Милан по истекот на неговиот договор во 2014 година и се пензионирал две години подоцна.
Сантос
Алекс ја започнал својата кариера во бразилски Сантос, дебитирајќи го првиот тим во 2002 година, пред подоцна да стане дел од централните столбови на клубот. Алекс го направил своето деби во професионалната лига во ремито од 1-1 против Флуминенсе. Помалку од еден месец по неговото деби, Алекс го постигнал својот прв гол за клубот во натпреварот против Васко де Гама на 18 септември 2002 година. По повеќекратните импресивни настапи, Алекс го обезбедил своето место во редовниот стартен состав на тимот. Во својата прва играчка сезона, во 2002 година, Сантос ја освоил титулата во Серија А.
Во сезоната 2003, Алекс учествувал на 34 натпревари и, иако играл одбрана, успеал да постигне девет гола. Исто така во 2003 година, Алекс му помогнал на Сантос да стигне до финалето на Копа Либертадорес, каде Сантос загубил со вкупни 5-1 против аргентинската екипа Бока Јуниорс. Во реваншот од финалето на Копа Либертадорес, Алекс го постигнал единствениот гол за Сантос во поразот од 3–1.