cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Романија
Независност
По крајот на Кримската војна, австрискиот режим станал омразен меѓу населението бидејќи бил потиснат материјалниот и политичкиот живот. Во мировните преговори меѓу Големите сили било одлучено замена на рускиот протекторат со колективен протекторат на земјите кои го потпишале договорот. Во исто време романските емигранти во Париз започнале се појасно да го поставуват прашањето за обединување на двете кнежевства. На едната страна застанале Австрија и Османлиското Царство заедно со Англија која била во добри трговски односи со Истанбул. Од друга страна била Франција која не сакала Русија да излезе во своите сфери на влијание на Балканот, Средоземјето и Мала Азија како и Русија која проценила дека едно соединување ќе доведе до слабеење на позициите на Османлиите. Најголема улога во обединувањето на двете дунавски кнежевства имале емигрантите во Западна Европа, посебно во Франција која не се спротивставувала на обединувањето.
По крајот на конгресот, австриските сили се повлекле од двете кнежевства а во 1857 година биле спроведени успешни избори за обединување на двете кнежевства. На конвенцијата од 7 август 1858 било изгласено да се зачуваат двете кнежевства како одделни но со право да основат заеднички управни органи. Во 1861 година Александар Јон Куза го објавил соединувањето на двете кнежевства иако тие сè уште биле вазални на Османлиското Царство. Во 1861 година во османлиската престолнина била свикана меѓународна конференција која го признала официјално соединувањето на двете кнежевства под името Романија и како вазална земја на Османлиите била до Берлинскиот конгрес.
Во текот на Балканските војни, Романија ја принудила на Бугарија да ја предаде Силистра. По ова, Романците навлегле длабоко кон внатрешноста на Бугарија. Романија излегла како победник и Бугарија била принудена да и ја отстапи Добруџа.
Прва светска војна
Романија била во сојуз со Централните сили од 1882 година. Меѓутоа, кога започнала војната, таа ја прогласила својата неутралност, тврдејќи дека поради тоа што Австроунгарија самата објавила војна против Србија, Романија немала никаква обврска да се приклучи на војната. Кога властите на Антантата ја ветиле Трансилванија и Банат, големи територии на источна Унгарија, во замена за објавувањето на војната во Романија на Централните сили, романската влада се откажала од својата неутралност. На 27 август 1916 година, романската армија започнала напади врз Австроунгарија, со ограничена поддршка од Русија. Романската офанзива првично била успешна, против австроунгарските трупи во Трансилванија, но контранападт од страна на силите на Централните сили ги приморало да се вратат назад. Како резултат на Битката кај Букурешт, Централните сили го окупирале Букурешт на 6 декември 1916 година. Борбата во Молдавија продолжила во 1917 година, што резултирала со скап ќор-сокак за Централните сили. Руското повлекување од војната кон крајот на 1917 година како резултат на Октомвриската револуција значело дека Романија била принудена да потпише примирје со Централните сили на 9 декември 1917 година.
Во јануари 1918 година, романските сили воспоставиле контрола врз Бесарабија, додека Руската армија ја напуштила провинцијата. Иако договорот бил потпишан од страна на романската и болшевичката руска влада по разговорите помеѓу 5 и 9 март 1918 година за повлекување на романските сили од Бесарабија во рок од два месеци, на 27 март 1918 година Романија ја анкетирала Бесарабија како нејзина територија, формално врз основа на усвоената резолуција од страна на локалното собрание на таа територија по нејзиното обединување со Романија.
Романија официјално постигнала мир со Централните сили со потпишување на Договорот од Букурешт на 7 мај 1918 година. Според тој договор, Романија била обврзана да стави крај на војната со Централните сили и да направи мали територијални отстапки кон Австроунгарија, отстапувајќи контрола врз некои територии во Карпатите и да им додели отстапки за нафта до Германија. Во замена, Централните сили го признале суверенитетот на Романија над Бесарабија. Договорот бил отфрлен во октомври 1918 година од страна на владата на Александру Маргиломан, а Романија номинално повторно влегла во војната на 10 ноември 1918 година. Следниот ден, Букурешкиот договор бил поништен според условите на примирјето на Компиен. Вкупните романски смртни случаи од 1914 до 1918 година, воени и цивилни, во рамките на современите граници, се проценети на 748.000.
Втора светска војна
Романија во текот на Втората светска војна била на страната на Силите на оската. Во 1941 година, нејзините војски се приклучиле кон оние на Нацистичка Германија за походот кон СССР односно во Битката кај Сталинград. Бесарабија повторно ѝ била вратена на Романија. На 23 август 1944, романскиот крал Михаил I, поддржан од романската армија и Советскиот Сојуз го симнал од власт романскиот диктатор Јон Антонеску, уште попознато како романскиот државен удар од 1944 предводен од страна на кралот Михаил I. По ова, Романија преминала на страна на Сојузниците
Комунистичка Романија
По крајот на Втората светска војна, Бесарабија била повторно вратена на СССР, од чија територија се создала Молдавска ССР. На 10 декември 1947 година Романската комунистичка партија ја зазела власта во Букурешт. Во периодот на комунизмот, Романија била под целосно влијание на СССР. Во 1965 година на чело на државата дошол Николае Чаушеску. Неефективната стопанска политика довела до банкрот на државните резерви. Во 1981 година Романија била определена како некредитоспособна држава. Во 1972, Чаушеску започнал програма на систематизација. Таа била претставена како програма за градење на „повеќестрано развиено социјалистичко општество“. Програмата за уривање и повторно изградување почнала по селата, но го достигнала својот врв со обидот целосно да го преобликува главниот град. Повеќе од една петтина од средиштен Букурешт, вклучувајќи цркви и историски градби, била срушена во 1980-тите, со цел да се прегради градот во негов сопствен стил. Зградата на парламентот денес е втората најголема градба, после Пентагон. Чаушеску исто така имал намера да ископа многу села со цел да ги премести селаните во блокови со станови по градовите, како дел од неговата „урбанизациска“ и „индустријализациска“ програма.
Падот на комунизмот
По паѓањето на Берлинскиот ѕид во 1989 година, во Букурешт избувнале големи демострации за поголеми права и слобода на романскиот народ. Диктаторот Чаушеску, заедно со неговата сопруга Елена биле фатени во бегство и заробени на 25 декември 1989 година. Набргу биле стрелани. По ова, во Романија била воведена демократијата. Во 2004 година се приклучила кон НАТО пактот. На 25 април 2005, во Луксембург, Романија го потпишала договорот за членство во Европската Унија, а во 2007 година пристапила кон унијата.
Географија
Со површина од 238.391 квадратен километар, Романија е најголема држава во југоисточна Европа и дванаесетта најголема држава во Европа. Карпатите доминираат во центарот на Романија, со 14 планински масиви што достигнуваат над 2.000 метри, од кои највисокиот е Молдовјану на 2.544 метри.
Околу 47% од површината на земјата е покриена со природни и полуприродни екосистеми. Заштитените области во Романија опфаќаат скоро 10,000 км2 (околу 5% од вкупната површина) кои покриваат 13 национални паркови и три резервоари на биосферата.
Реката Дунав формира голем дел од границата со Србија и Бугарија и се влева во Црното Море, формирајќи ја Делтата Дунав, која е втора по големина и најдобро зачувана делта во Европа. На 5.800 км2, делтата на Дунав е најголемото континуирано мочуриште во Европа , и поддржува само 1.688 различни растителни видови.
Романија има една од најголемите области на недопрена шума во Европа, која опфаќа скоро 27% од територијата. Во земјата се идентификувани околу 3.700 видови на растенија, од кои до денес се прогласени за природни споменици, 74 исчезнати, 39 загрозени, 171 ранливи и 1.253 ретки.
Фауната на Романија се состои од 33.792 видови на животни, 33.085 безрбетници и 707 ’рбетници with almost 400 unique species of mammals, birds, reptiles, and amphibians,, со скоро 400 уникатни видови на цицачи, птици, влекачи и водоземци, вклучувајќи околу 50% од кафеавите мечки во Европа (без Русија ) и 20% од неговите волци.
Клима
Поради својата оддалеченост од отворено море и позиција на југоисточниот дел на европскиот континент, Романија има умерена и континентална клима, со четири различни сезони. Просечната годишна температура е 11 °C на југ и 8 °C на север. Во лето, просечните максимални температури во Букурешт се искачуваат на 28 °C, а температуре над 35 °C се прилично вообичаени во пониските области на земјата. Во зима, просечната максимална температура е под 2° С. Врнежите се просечни, со над 750 мм на годишно ниво само на највисоките западни планини, додека околу Букурешт се спушта на приближно 570 мм.
Демографија
Во Романија има 20 етнички малцинства, на кои им се загарантирани сите права според меѓународните конвенции. Меѓу другото, на секое од нив Уставот им гарантира по едно пратеничко место во романскиот парламент. Меѓу признатите малцинства во Романија се и Македонците. Романија отсекогаш имала мегаломански ставови спрема ароманското (влашкото) население на Балканот, а овие ставови остануваат непроменети до денес. Имено, иако Романија ги „признава“ Ароманците исклучиво како Романци, од своја страна не им ги признава нивните основни права. Романија има 21.698.181 жители.
Јазик
Службен јазик во Романија е романскиот јазик, дел од романските јазици. Јазикот го зборуваат околу 91% од населението. Покрај романскиот, поголеми малцински јазици во Романија се унгарски јазик и ромски јазик.
Религија
Романија е секуларна држава и нема национална религија. Најголема религиска организација е Романската православна црква во која членуваат околу 86,7% од романското население. Покрај православието, други позначајни религии се католицизмот со 4,7% и протестантството со 3,7%. Во Романија живее и мало турско население кое е дел од исламската религија.
Македонците во Романија
Денес во Романија живеат околу 15 000 Македонци, населени во различни делови на земјата (Добруџа, Долж...). Тие се потомци на доселеници од Македонија, дојдени во различно време и од сите делови на етничка Македонија. Оние, чии предци дошле пред повеќе векови, знаат само дека се од Македонија, на пример, од Пиринско, Прилепско или од други делови на Македонија. Потомците на подоцна доселените си го знаат и точното место (град или село) на потекло.
Во Романија не е дозволено формирање на политички организации на етничка основа, но затоа Македонците имаат свој претставник во парламентот.
Тие се организираат и преку „Друштвото на Македонците во Романија“ (Asociatia Macedonenilor din Romania).
Политички систем
Уставот на Романија е заснован на уставот на Петтата Француска Република и бил одобрен на национален референдум на 8 декември 1991 година. Подоцна во 2003 година се донесени нови амандмани на уставот за усогласувањето со европскиот правен систем. Романија е повеќепартиска демократија и има поделба на законодавната, извршната и судската власт. Таа исто така е полупретседателска република. Претседателот се избира на избори со петгодишен мандат. Претседателот го назначува премиерот, додека премиерот го назначува кабинетот на министри.
Парламентот на Романија се состои од два дела, сенатот кој има 140 места и Комора на пратеници кој има 364 пратеници.
Надворешна политика
Романските власти со десетлетија покажувале склоност за влез во разни интеграции. За време на владеењето на комунизмот Романија била членка на воениот сојуз Варшавски договор и економското здружение Совет за заемна економска помош (СЕВ). Откога влијанието на СССР ослабело, Романија ги интензивирала врските со Кина (која тогаш не била во добри односи со СССР). Наскоро Романија му се приближила и на Западот. Потпишала договори со Европската асоцијација за слободна трговија и Европската економска заедница, претходник на Европската Унија. Во 1969 година, Ричард Никсон ја посетил Романија и Соединетите Американски Држави ѝ дале на Романија неколку поволни кредити. Чаушеску ја посетил САД и тогаш бил склучен и десетгодишен економски договор меѓу двете земји (1976). Разни економски договори биле потпишани со Израел, Египет, Кина, Источна Германија, СФР Југославија, Унгарија и Бугарија. Во ова време Романија станала набљудувач во движењето на неврзаните, исто така бил направен исклучок и таа била една од ретките комунистички земји во Меѓународниот монетарен фонд и Светската банка.
Во раните 1990-ти години Романија ја предала кандидатурата за членство во Европската Унија, а нејзина членка станала на 1 јануари 2007 година заедно со Бугарија. Членка на НАТО пактот станала во 2004 година. Со влегувањето во Европската Унија, Романија излегла од Зоната за слободна трговија на средноевропските земји (ЦЕФТА) во која влегла во склопот на подготовките за ЕУ во 1997 година.
Романија е потписничка на договорот според кој воените заповедници од САД не мораат казнено да одговараат за воени злосторства пред Меѓународниот воен суд.
Романија е членка на следните меѓународни организации: ОН, ЕУ, НАТО, Партнерство за мир, СЗО (Светска здравствена организација), СТО (Светска трговска организација), Зона на соработка на црноморските земји, ЕБОР (Европска банка за обнова и развој), Светска банка, ММФ (Меѓународен монетарен фонд), Совет на Европа
Административна поделба
Романија се состои од 41 округ и самоуправна административна единица Град Букурешт.
Стопанство
Во 2016 година Романија имала БДП од околу 441.601 милијарди долари, а БДП по жител изнесувал 22.348 долари. Според Светската банка, Романија е земја со среден доход. Спрема Евростат, БДП по жител во Романија изнесувал 59% од просекот на Европската Унија во 2016 година, што е раст од 41% во однос на 2007 година (година на влез на Романија во ЕУ), со што Романија е една од најбрзо растечките економии во Европската Унија.
После 1989 година земјата имала десетлетие на економска нестабилност и пад, делумно предизвикани од застарената индустриска база и недостаток на структурни реформи. Меѓутоа од 2000 година романската економија доживува релативна макроекономска стабилност, со висок раст, ниска стапка на невработеност и пад на инфлацијата. Во 2006 година, според романскиот завод за статистика, реалниот раст на БДП бил 7,7%, еден од највисоките во Европа. Меѓутоа рецесијата која следела по глобалната финансиска криза во 2008/2009 ја присилила владата на надворешно задолжување, вклучувајќи ја и програмата за помош на ММФ во износ од 20 милијарди долари. Растот на БДП бил преку 2%. Според Светската банка, паритетот на куповната моќ по жител од 13.442 долари во 2007 година, пораснал на околу 22.124 долари во 2015 година. По куповната моќ во 2016 и 2017 година, Романија доживеала уште поголем раст и престигнала неколку околни земји членки на ЕУ. Романија и понатаму има една од најниските нето просечни плати во ЕУ од 540 евра во ЕУ во 2016 година и инфлација од -1,1%. Невработеноста во Романија во 2017 година била 5,4%, што е многу ниско во споредба со останатите земји од Европската Унија.
Растот на индустриското производство во февруари 2013 година достигнал 6,5% во однос на истото раздобје во претходната година, што било највисокото во Европската Унија. Најголеми локални претпријатија се производителот на автомобили Дачија, Петром, Ромпетрол, Форд Романија, Електрика, Ромгаз и Банка Трансилванија. Извозот значително пораснал последните години, во 2010 година порастот на извозот изнесувал 13%. Главен извоз на Романија се автомобили, софтвер, облека и текстил, индустриски постројки, електрична и електронска опрема, металуршки производи, суровини, војна опрема, фармацевтски производи, фини хемикалии и земјоделски производи (овошје, зеленчук и цвеќе). Трговијата главно е насочена кон земјите членки на Европската Унија, при што Германија и Италија се најголеми поединечни трговски партнери на земјата.
NGC 1460
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 1460 е од видот SB0. Видливиот сјај со голо око изнесува 12,6 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,6 m, додека површинскиот сјај изнесува 12,8 m/лм2. NGC 1460 има привидни димензии од 1,4' х 1'.
Романија
Стопанство
После низа приватизации и реформи во доцните деведесетти години, владината интервенција во романската економија е нешто пониска отколку во другите европски економии. Владата на Романија во 2005 година го заменила прогресивниот даночен систем со рамен данок од 16% за личниот доход и добивката на претпријатијата, меѓу најниските стапки во Европската Унија. Економијата претежно се темели на услугите кои претставуваат 51% од БДП, иако индустријата и земјоделството исто така имаат значителен придонес, истите претставуваат 36% и 13% од БДП соодветно. Освен тоа, во 2006 година биле вработени 30% од романската популација биле вработени во земјоделството и примарното производство, една од највисоките стапки во Европа.
Од 2000 година, Романија ги привлекла сите поголеми странски вложувања и станала најголемо инвестициско одредиште во југоисточна и Средна Европа. Директните странски вложувања во 2006 година изнесувале 8,3 милијарди евра. Според извештајот на Светската банка за 2011 година, Романија била 72. од вкупно 175 економии по едноставноста на работењето, со оцена пониска од останатите земји во регионот како што се Чешка, Словачка и др. Освен тоа, според истражувањето од 2006 година Романија била втор најбрз економски реформатор на светот.
Од 1867 година службена валута во Романија е романската леа која после деноминацијата во 2005 година изнесувала 0,2-0,3 €. Со влегувањето во ЕУ во 2007 година, се очекува Романија да го усвои еврото некаде околу 2020 година.
На 1 јули 2015 година, надворешниот долг на Романија изнесувал 90,59 милијарди евра.
NGC 1460
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 3 ч 46 м 13,6 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, - 36° 41' 48". Положбениот агол на објектот е во износ од 63°.
Романија
Енергија
Романија е голем извозник на електрична енергија и 48. во светот по потрошувачка на електрична енергија. Третина од произведената енергија доаѓа од обновливи извори, главно хидроелектрани. Во 2015 година главни извори биле хидроелектрани 30%, јаглен 28%, атомски електрани 18% и јаглеводороди 14%. Романија има еден од најголемите рафинериски капацитети во Источна Европа, иако производството на нафта и природен гас опаѓа повеќе од десетина години. Со една од најголемите резерви на сирова нафта и нафтени шкрилци во Европа, Романија е една од најнезависните земји во Европската Унија и има за цел да ја прошири својата атомска електрана во Чернавода.
NGC 1460
Други поделби
Проучување на NGC 1460 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 13805. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 356; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 7034.
Романија
Сообраќај
Според националниот завод за статистика на Романија, вкупната патна мрежа на Романија во 2015 година била проценета на 86.080 километри. Светската банка ја проценила железничката мрежа на 22.298 километри, четврта по големина во Европа. Железничкиот превоз доживеал драматичен пад после 1989 година, а во 2004 година бил проценет на 99 милиони патнички патувања. Од 2013 година доживеал преродба заради подобрување на инфраструктурата и делумната приватизација на линии, кои претставуваат 45% од патничкиот и товарниот сообраќај. Метрото во Букурешт, единствениот подземен железнички систем, било отворено во 1979 година со должина од 61,41 км во 2007 година превезувало 600.000 патници во текот на работна седмица. Постојат шеснаесет меѓународни комерцијални аеродроми и пет од нив (Анри Коанда, Аурел Влајку, Темишвар, Константа и Сибиу) можат да примаат најголеми воздухоплови. Меѓународниот аеродром Анри Коанда во Букурешт во 2015 година опслужил 9,2 милиони патници.
Во јуни 2014 година, Романија имала скоро 18,3 милиони врски на семрежјето. Според Блумберг, во 2013 година Романија била рангирана на петтото место во светот, а според „Индепендент“, таа била прворангирана земја во Европа по семрежната брзина.
NGC 5831
NGC 5831 — елиптична галаксија во соѕвездието Девица, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 5831 се споменува и како UGC 9678, MCG 0-38-20, CGCG 20-54.
Откривање
Објектот е откриен на 24 февруари 1786 година од страна на Вилијам Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 5831 е од видот E3. Видливиот сјај со голо око изнесува 11,5 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,5 m, додека површинскиот сјај изнесува 12,9 m/лм2. NGC 5831 има привидни димензии од 2,1' х 1,9'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 15 ч 4 м 6,8 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +1° 13' 12"". Положбениот агол на објектот е во износ од 55°.
Други поделби
Проучување на NGC 5831 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 53770. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 243; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 334. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1613.
Уметничко лизгање
Уметничко лизгање — зимски спорт во којшто поединечно, во двојка или групно со лизгање на мраз и со помош на други елементи, најчесто музичка композиција, се изведуваат различни чекори, вртења и скокови. На официјалните натправрувања, натпреварувачите во овој спорт се натпреваруваат во 4 дисциплини: поединечно во женска конкуренција, поединечно во машка конкуренција, танцови двојки и спортски двојки. Натпреварувачите, исто така се натпреваруваат и на различни натпреварувања, почнувајќи од почетниците, кои се натпреваруваат на локални натпревари и завршувајќи до најдобрите, кои се натпреваруваат на најсилните меѓународни натпреварувања. Уметничкото лизгање е олимписки спорт со натпреварувања на сите Зимски олимписки игри. Во некои јазици, името на овој спорт е „уметничко лизгање“.
Во светски рамки, официјална организација во спортот е Меѓународната лизгачка организација (ISU), основана во 1892 со седиште во Лозана. Голем број на меѓународни натпреварувања се санкционирани од страна на ISU, како што се натпреварувањата на Зимските олимписки игри, светските првенства, европските првенства, првенството на четири континенти и гран-при натправрите.
Денес, уметничкото лизгање е поврзано со останатите комерцијални настани. На големите напреварувања, обично последниот ден има егзибициски карактер, во кој најдобрите натпреварувачи ги покажуваат своите разлилчни вештини и способности, надвор од очите на судиите. Голем број на лизгачи учествуваат и се дел од многу останати емисии, поврзани со спортот, но и надвор од него.
Почетоци на уметничкото лизгање
Податоци за тоа во кое време луѓето научиле да лизгаат на мраз нема, но според археолошките наоди тоа е многу одамна, а тоа го потврдуваат и коските кои се пронајдени, а кои најверојатно служеле како лизгалки на подрачјето на Русија, Скандинавија, Велика Британија, Германија и Швајцарија.
Најстарите материјали кои го потврдуваат постоењето на лизгање на мраз потекнуваат од Данска од 1134 година. Првата конкретна употреба на поимот „лизгање на мраз“ е пронајдена во книга напишана од Вилијам Фицстивен, кој бил свештеник од Кантербери. Во неговата книга за Томас Бекет, тој оваа активност ја поврзал со децата, кои околу своите зглобови обувале коски и носеле палки, со помош на кои како птици полетувале по мразот. Палките коишто ги споменува Фицстивен се смета дека биле користени за движење, бидејќи примитивните лизгалки немале остри позлатени рабови како современите лизгалки.
Уметничкото лизгање во средниот век
Во 13. или 14 век, Холанѓанец започнал да ги произведува првите лизгалки со остри рабови со цел да се овозможи движење без употреба на помошна палка. Овие лизгалки биле произведувани од челик и се многу слични на професионалните лизгалки кои се произведуваат денес.
Првиот приказ на лизгањето на мраз во уметноста потекнува од 15 век и е дрворез, насловен „Падот на Лидвина“ на кој е претставен падот на мраз на светиот Лидивна, кој се смета за светец-заштитник на лизгањето на мраз. Забележителен дел од ова дело е и човекот во позадина кој лизга на една нога, што наведува на фактот дека лизгалките во ота време биле со остри рабови.
Царот Рудолф II организирал карневал во лизгање на мраз, со цел да го популаризира спортот.
Појава на современото уметничко лизгање
Развојот на лизгањето на мраз и подобрувањето на примитивните форми на уметничко лизгање продолжило и во доцниот среден век. Во 1742, во Единбург бил основан првиот клуб за уметничко лизгање, познат како Edinburgh Skating Club. Во 1772 било издадено делото Трактат за лизгањето од Роберт Џонс, коешто се смета за прв учебник, во кој се објаснети правилата на уметничкото лизгање. Натпреварите, кои се одржувале во тоа време биле во „англиски стил“ на лизгање, кој бил поспор и поформален и има мали сличности со современото уметничко лизгање.
Уметничкото лизгање во Русија било познато уште во времето на Петар Велики. Тој во земјата ги довел првите лизглки. Петар Велики, дури и изумил нов вид на лизгалки. Тоа биле лизгалки, кои изгледале како вистински обувки, што всушност било „протомодел“ на денешните лизгалки.
Во средината на 1860-тите, американскиот балетан Џексон Хајнес, кој се смета за „татко на современото уметничко лизгање“ вовел нов стил на лизгање. Овој стил содржел слободни и емотивни техники и станал познат како „меѓународен стил“. Иако овој стил за кратко време станал популарен во Европа, во САД истиот не бил прифатен долго по Хајнесовата смрт.
Во 1882 година, во Виена се одржало првото меѓународно натпреварување во Европа, на кое голема побеа оствариле Виенците.
Уметничкото лизгање пред Втората светска војна
Првото големо натпреварување во уметничко лизгање било европското првенство, кое за првпат се одржало во 1891 година. Во следната 1892 била основана Меѓународната лизгачка организација, а првото светско првенство се одржало во 1896 година. На натпреварувањето учествувале само мажи, а победник бил Гилберт Фухс. Во 1902, Маџ Саерс станала првата жена којашто учествувала на светско првенство во уметничко лизгање, освојувајќи го второто место. Кратко по овој настан, Меѓународната лизгачка федерација им забранила на жените да се натпреваруваат во конкуренција на мажи, а во 1906 година, за првпат било одржано женско натпреварување. Натпреварите во спортски двојки биле воведени на светското првенство во 1908, а први победници биле Ана Хиблер и Хајнрих Бургер. Истата 1908, уметничкото лизгање станало олимписки спорт, како дел од Летните олимписки игри во Лондон.competitions also took place in 1908.
На 20 март 1914, во Њу Хевн, Конектикат бил одржан меѓународен натпревар со учесници од Канада и САД, што претставувало обединување на првенствата на овие две земји.
Понатамошниот развој и зголемување на популарноста на спортот биле попречени од Првата светска војна.
Во 1920-тите и 1930-тите, во спортот доминирала Соња Хени. Таа, покрај како лизгачка станала популарна и како филмска глумица. Со својот стил, носејќи краток фустан и бели лизгалки, Хени се смета дека ја им воведено современата мода во уметничкото лизгање во женска конкуренција. Во тој период, најдобри лизгачи биле Гилис Графстром и Карл Шефер.
Уметничкото лизгање по Втората светска војна
Првите неатпревари во светски рамки во танцови двојки не се одржале, сè до светското првенство во 1952 година. На првите неколку натпревари, доминирале натпреварувачите од Велика Британија, а први победници на светските првенства биле Џоана Вествуд и Лоренс Деми.
На 15 февруари 1961, се случила и првата поголема трагедија во спортот. Имено, 34 членови од тимот на САД, од кои 18 наттпреварувачи требале да настапат на светското првенство во Прага и 16 тренери загинале во авионска несреќа, во близина на градот Брисел.
На почетокот од 1960-тите, натпреварувачите од Советскиот Сојуз започнале да доминираат во спортот, особено во дисциплините на двојки (танцови или спортски). Од 1964 година до денес, на сите Олимписки игри, советски или руски двојки освоиле златен медал. На олимписките игри во 2002 во Солт Лејк Сити, Елена Бережнаја и Антон Сихарулидзе го поеделија златниот медал со Канаѓаните Жами Сале и Давид Пелетје, но сепак успеаа да ја продолжат успешната низа.
Започнувајќи од 1983, во Канада започнало да се одржуваат едногодишни натпревари во синхронизирано лизгање. Сепак, во 1988, овие натпреври биле преместени и станале дел од натпреварите во основните дисциплини.
Уметничкото лизгање во 21 век
Денес, уметничкото лизгање е популарен спорт на Зимските олимписки игри, во којшто елеганцијата на натпреварувачите и нивните движења го привлекуваат вниманието на публиката. Не е за изненадување ако се каже дека многу натпреварувачи во овој спорт имаат физичка и психолошка подготвеност како и натпреварувачите во гимнастика. Како и хокејот на мраз и уметничкото лизгање е најпопуларно во оние региони, каде што мразот е природна појава.
Денес, уметничкото лизгање е поделено во четири дела: поедниечно лизгање за двата пола, лизгање во спортски двојки, лизгање во танцови двојки и синхронизирано лизгање.
Скокови
Скоковите се едни од најважните елементи во уметничкото лизгање.
Вртењата при изведувањето на скоковите, може да бидат вртежни движења надесно или налево. Можно е еден натпреварувач да изведе скокови и во двата правца, но тоа не е вообичаено на натпреварувањата.
Во уметничкото лизгање, постојат шест елементи кои се групирани како скокови. При изведувањето на сите шест елементи, примразувањето е на една нога. Овие шест скокови, се групирани во две групи по три, во зависност од тоа на кој начин е отскокнувањето. Така, се разликуваат скокови, кои се изведуваат со острицата на лизгалката и скокови кои се изведуваат со рамниот дел од лизгалката.
Скокови со острица
Скокови, кои започнуваат да се изведуваат со врвот на острицата од лизгалката (подредени од најлесниот до најтешкиот) се:
Доколку се случи, натпреварувачот, којшто сака да изведе флип, скокот да го започне од задниот надворешен, наместо внатрешен рамен дел на острицата на лизгалката, тогаш се јавува грешка која се нарекува „лип“. Грешката при изведувањето на луц, која се прави со започнување на скокот од внатрешниот, наместо од надворешниот дел од острицата на лизгалката се нарекува „флуц“. Во случај, лизгачот или лизгачката да падне при изведувањето на скокот, тогаш тој или таа се нарекува „клуц“.
Скокови со рамен дел
Скоковите со рамен дел од острицата на лизгалката се изведуваат без помош на врвот. Во оваа група спаѓаат:
Вртења и комбинации
Бројот на вртења, изведени во воздух, за време на изведувањето на скокот зависи од тоа дали скокот е единечен, двоен, троен или четирикратен. Професионалните лизгачи, кои се натпреваруваат поеднечно, обично изведуваат тројни и четирикратни скокови. Досега, само Мики Андо меѓу лизгачките, уеспешно има изведено четирикратен скок.
Покрај единечното изведување на скоковите, тие може да се изведат и во комбинација. За неколку скокови да се сметаат за комвбинација од скокови, секој скок мора да се започнува од рамниот дел на лизгалката, со која е изведено примразувањето при изведбата. Притоа, не смее да има додатни движења, вртења или промена на стапалата меѓу скоковите. Поради ова, единствените два скока, кои може да се изведат како втор или трет скок во комбинација се тулупите и луповите, бидејќи се започнуваат од задниот надворешен рамен дел на лизгалката на десното стапало.
Со цел да се применат различни скокови во една комбинација, може да се применат поврзани скокови, како што е полулупот, којшто всушност содржи целосно вртење, но примразувањето е на задниот рамен дел од лизгалката на левата нога. Полулупот му овозможува на лизгачот да изведе салхов или флип на крај на комбинацијата.
Како споредба, „низите на скокови“ не се „комбинациии на скокови“, бидејќи може да вклучуваат движења меѓу скоковите и промени на стапалата.
Други скокови
Постојат бројни други скокови, ккои обично се изведуваат како единечни скокови на врвните натпреварувања. Тие обично се изведуваат при промена на движењата. Како такви се: полулуп, полуфлип, внатрешен акселм, аксел на една нога, валц и шпага.
Вртења
Вртењата се потребни елементи на многу натпреварувања и се карактеристични за сите четири олимписки дисциплини.
Постојат три основни позиции на вртење во спортот: вртење со клечење, либела и вртење со стоење. Од овие три вртења имаат произлезено многу други варијанти на вртење.
За време на вртењето, лизгачот ротира на округлиот дел од лизгалката, наречен „топка на стапалото“, веднаш зад острицата на лизгалката. Вртењата може да бидат изведени единечно или како комбинација од повеќе различни вртења. Вртењата може да се изведуваат со обете нозе. Како и при скокањето, лизгачите најчесто се вртат налево, но сепак има лизгачи кои вртењата ги изведуваат надесно. За лизгачите, кои ги изведуваат вртењата во правец налево, вртењето со лева нога се нарекува „предно вртење“, а вртењето со десна нога, „задно вртење“.
Вртењата може да се изведат на мразот или при изведување на скок. Оние, коишто се изведуваат при скок се наречени „летечки вртења“. Летечките вртења ги вклучуваат летечката либела, летечкото вртење со клечење, смртоносното вртење и вртењето како пеперутка. Летечките вртења може да се изведат како предно или како задно вртење. Овие вртења, исто така може да се изведат и како дел од комбинација на повеќе вртења.
Во лизгањето на спортски двојки, вртењата може да се изведат одвоено од двајцата партнери или како комбинација од движењата на двајцата истовремено. Во натпреварите во двојки, карактеристични се и вртења, при кои обата партнери ротираат околу иста оска, држеј'и се меѓусебно.
Држења
Танцовите држења се разликуваат и по лизгањето, при нивното изведувње. Според Меѓународната лизгачка организација, одобрени се седум видови на држења. Тие се поделени во две големи групи: кратки држења и долги држења. Постојат многу позиции, кои може да настанат, со цел да се зголеми тежината на елементот. Секоја позиција, мора да трае најмалку 3 секунди и е дозволено да се изведе само еднша за време на изведбата на програмата.
За разлика од танцовите држења, спортските држења се разликуваат според фромите на држење вклучени во главното држење. Според правилата на Меѓународната лизгачка орагнизација, лизгачот мора да се врти повеќе од еднаш, а помалце од три и пол пати. Постојат пет групи на држења во натпреварите на спортски двојки. Тоа се: држења под рамо, држења до половина, држења на колк со рака и држења на рака со рака. Држењата на рака со рака, понатаму се делат на држења со притискае и ласо држења. Ласо држењата се сметаат за најтешки спортски држења.
Држењата со завртување се форма на спортските држења, при кои партнерот кој се придржува се исфрла во воздух, во лет изведува вртење и при падот се прифаќа од другиот партнер. Лизгачката може да се превие и пред изведувањето на завртувањето и во тој случај, вртењето се нарекува „превиено завртување“. Ова не е задолжително, но го зголемува нивото на тежина на елементот. При прифаќањето, лизгачката мора да биде прифатена од партнерот за поливната. Таа се примразува со задниот надворешен рамен дел на острицата на лизгалката. Лизгачот, држењето, исто така го завршува ан една нога.
Во обете двојки (спортски и танцови), држењата кои траат подолго, отколку што треба се казнуваат со дедукциони бодови.
Тимовите во синхронизирано лизгање, иксто така може да изведуваат држења. Овие држења може да бидат држења зведени по двојки (како штосе танцовите држења) или групни држења, при што двајца или повеќе лизгачи придржуваат друг лизгач. Во држењата изведени по довјки, не повеќе од една рака смее да биде над главата во било кое време. Акробатските држења не се дозволени. За да се допбијат дополнителни бодови, тимовите понекогаш ротираат и/или изведуваат држења, лизгајќи по мразот.
Чекори и свртувања
Различните свртувања, кои лизгачите може да ги вклучат во низите од чекори, вклучуваат:
Педро Дамјано
Педро Дамјано (португалски:Pedro Damiano de Odemira)(роден во 1480 во Одемира - починал во 1544) бил португалски шахист и аптекар. Автор е на познатото дело Questo libro e da imparare giocare a scachi et de li partiti, објавено во Рим, во 1512. Ова дело во Италија било издадено во 8 изданија, а било преведено на француски, англиски и германски, што зборува за неговата популарност во Европа.
Уметничко лизгање
Чекори и свртувања
Постојат и други движења, кои може да бидат вклучени во низите од чекори или да се применат при преминувањето од еден во друг елемент. Во оваа група спаѓаат: градните движења и широкиот орел. Елементот Ина Бауер е сличен со широкиот орел и се изведува со едно свиткано колено и наведнат грб. Хидролизгањето е елемент, кој се однесува на изведувањето на длабок рамен став со телото, толку ниско, што телото над мразот има речиси хоризонтална позиција.
Педро Дамјано
Во негова чест, отворањето кое настанува со потезите 1.е4 е5 2.Sf3 f6 3.Sxe5 fxe5 е наречен Дамјанов гамбит.
Уметничко лизгање
Спирали
Спиралата е елемент, во кој лизгачот лизга на мразот, со помош на острицата на лизгалката, при што другата нога еслободна и е на висина над колкот. Спиралите може да се изведат при лизгање нанапред или наназад и се разликуваат по ставот и стапалото со кое се лизга. Низа од спирали е една или повеќе спирални позиции и ставови изведени во низа.
Постојат бројни различни спирални позиции. Ногата може да се поставува пред телото, на страна или зад телото. Доколку ногата е придржувана од раката на лизгачот, таквата спирала се нареекува „придржувана спирала“. Доколку, не се придржува ногата, тогаш спиралата се нарекува „непридржувана спирала“. Доколку, пак се придржува острицата на лизгалката, настанатата позиција се нарекува „позиција со придржување на стапало“. Најпозната ваква позиција е Билмановата позиција.
Низите на спирали се потребни елементи во поединечното лизгање во женска конкуренција и во лизгањето во спортски двојки. Во слободното лизгање, овие низи се сметаат како еден потребен чекор во низата од чекори.
Облик на натпреварување
Меѓународните натпреварувања, како што се светските првенства и натпреварите на Зимските олимписки игри се под раководство на Меѓународната лизгачка организација (ISU).
Во поединечните натпревари и во натпреварите во спортски двојки, натпреварите мора да настапат во два дела. Првиот е кратката програма, во која лизгачот/лизгачката/двојката мора да изведе/изведат неколку потребни елементи, кои содржат скокови, вртења и чекори. Вториот дел е слободното лизгање, во кое елементите се изведуваат по слободен избор. Натпреварите во танцови двојки се состојат од три дела. Првиот е наречен „задолжителнитанци“, во кој двојките мора да изведат одредени танцови. Вториот дел е наречен „оригинален танц“ и се изведува со ритам на музика за бал. Третиот и завршен дел еслободната програма, во која двојките ги изведуваат движењата по своја желба.
Систем со оцени до 6.0
До 2005 година, системот на оценување беше со доделување на оцени од 0.0 до 6.0 (0.0 е најслабата, а 6.0 најдобрата) за „техничките заслуги“ (во слободниот дел), за „потребните елементи“ (во краткиот дел) и за „презенртација“ (во обата дела од програмата). Овие оцени се применуваа при одредувањето на целосниот пласман или редоследно од секој судија. потоа, оцените од сите судии се комбинираа за да се добие пласманот на секој натпреварувач во секој дел од програмата. Најдобро рангираниот натпреварувач, во зависност од просечната оценка од сите судии беше прогласуван за победник.
Нов судиски систем
Во 2004, две години по скандалот на олимписките игри во Солт Лејк Сити, Меѓународната лизгачка организација воведе нов систем на оценување, кој стана задолжителен на сите натпреварувања во 2006, вклучувајќи ги и Зимските олимписки игри во Торино. Новиот систем на оценување, често се нарекува и кодекс на бодови, но и покрај тоа, ISU никогаш не го употребува називот на системот на оценување за да го опише истиот.
Според новиот систем, бодови се доделуваат за секој технички елемент одделно. Исклучок од ова се изведбите на танцовите двојки, бидејќи при нивното оценување доделуваат бодови и за времето. Натпреварувачките програми се ограничени и имаат само одреден број на елементи. Секој елемент, најпрвин се оценува од технички специјалист, кој ја идентификува специфичноста на елементот и ја одредува основната вредност на истиот. Тој користи видео снимки, со цел да се увери во нештата кои ги разликуваат елементите (на пр. точната положба на стапалото при започнување на изведувањето на скокот и при примразувањето). Одлуката на техничкиот специјалист се однесува на основната вредност на елементот. Потоа, дванаесет судии доделуваат оцени за квалитетот на изведбата на елементот. Овие оцени се наречени степени на изведба и може да се движат во интервал од -3 до +3 бода, со можност за зголемување од 1 бод. По ова, оцените за степени на изведба се претвораат во други вредности, со помош на таблици со вредности, кои се предвидени со правилото 322 на ISU. Од вредностите на степенот на изведба од дванаесетте судии се избираат вредности од девет судии и по поништувањето на најслабата и најдобрата оцена, останатите седум се земаат предвид. Потоа, просечната вредност добиена од оцените се додава или одзема на основната вредност за елементот, со што се добива вкупната вредност за тој елемент.
Овие пет елементи се земаат предвид при оценувањето на изведбите во краткиот и слободниот дел од програмата во поединачена конкуренција, спортски двојки и синхронизирано лизгање. Во танцови двојки, овие елементи се оценуваат во оригиналниот танц и слободниот дел од програмата, но не и во задолжителниот танц. Во задолжителниот танц нема оцени за кореографија и преминување, бидејќи чекорите се изменети. Детален опис на секоја компонента е дадена во правилото 322 февруари Судиите за секоја компонента доделуваат од 0 до 10 бода со зголемување од 0.25, при што оцената со 5 бода претставува просечна оцена. За секоја компонента оделно, доделените оцени се избираат, средуваат и се пресметува просечната оцена, со цел да се одреди „степенот на изведба“. По ова следува, претворање на просечните оцени во факторизирана оцена, добиена со помножување на оцената со фактор, кој зависи од дисциплината, делот од натпреварувањето и нивото на натпреварување. На крај, оцените за петте компоненти се собираат и се добива вкупната оцена за компонентите на програмата.
За да се одреди вкупната оцена за определен дел од програмата, потребно е вкупната оцена за елементите и вкупната оцена за компонентите на програмата да се соберат и евентуално да се одземат бодовите дедукција (на пример, за пад 1.0 бод). Завршниот пласман на натпреварувачот/натпреварувачите се одредува со пресметување на збиорт на нивните вкупни оцени од сите делови од програмата. За одредување на завршниот пласман не се земаат предвид заземените места во одделните делови.
Други натпреварувања и системи на оценување
Во уметничкото лизгање, има натпревари кои се организираат од независни организатори, а начинот на оценување на овие натпревари зависи од правилата донесени од страна на организаторот.
Во САД, Лизгачкиот институт (ISI), којшто всушност претставува организација за стопанисување со лизгалишта, има развиено сопствена натпреварувачка и тест програма, којашто се спроведува на рекративни натпреварувачи. Натпреварувањата на институтот се отворени за секој натпреварувач, којшто се пријавил за нивните тестови. Постојат неколку квалификациски натпреварувања, иако во некои области постојат златни натпреварувања за првопласираните натпреварувачи во таа сезона. Натпреварувањата на овој институт се особено популарни во азиските земји, кои немаат организации интегрирани во ISU. Геј игрите вклучуваат натпревари во уметничко лизгање, и тоа во двојки со партнери од ист пол, при што Лизгачкиот институт се јавува како спонзор.
Лизгалки
Лизгалките, кои ги носат натпреварувачите во уметничко лизгање се разликуваат од оние во хокеј на мраз. Воочлива разлика е тоа што, лизгалките во уметничкото лизгање имаат шилести запци на рабовите, наречени „врвови на острица“. Овие врвови имаат и своја улога, а тоа е нивната употреба при изведувањето на скоковите, но истите не смее да се употребваат при лизгањето и изведувањето на вртењата.
Рабовите се изработуваат од челик и се со дебелина од 3 до 4 милиметри. вградени на чизмите со помош на завртки. Најчесто, врвните натпреварувачи се опремуваат со лизгалки од најугледните брендови, достапни на нивното подрачје на живеење.
Лизгалките, кои ги носат натпреварувачите во танцови двојки се со нешто пократок заден дел за да се овомзможи полесно приспособување на сложените движења со нозете и поголема блзиина при лизгањето заедно со партнерката/партнерот.
Кога лизгачите се надвор од мразот, рабовите на лизгалките се заштитуваат со рамки од тврда пластика. Овие заштитни рамки го заштитуваат работ од ситни материјали кои може да го затапат работ. За заштита на остриците се употребуваат и меки рамки, кои го апсорбираат згуснатиот воздух и го заштитуваат работ од 'рѓа, кога лизгалките не се носат.
Облека
Лизгачите, обично се облечено во тенки панталони, а лизгачките може да бидат облечени во краток фустан или панталони, но кратките фустани се многу попопуларни. Лизгачките, исто така, под фустанот носсат и месобојни затегнати панталони, кои може да бидат доста долги, дури покривајќи ги и лизгалките. Лизгачите мора да бидат облечени во панталони, кои не може да бидат затегнати.