cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нишка Бања
Геолошко минато
Нишка Бања се наоѓа на границата на најстариот, Родопски масив на Балканскиот Полуостров и помладите преклопени планини. Селичевица припаѓа на родопската маса, а Коритњак на помладите преклопени планини. Со издигнувањето на родопската маса, планината Селичевица се издигнала и станала копно во палеозојската ера. Новосоздаденото земјиште било опкружено со многу мориња, кои во минатото ја покривале површината на областа каде што денес се наоѓа Нишка Бања.
Во некои делови на Сува Планина во околината на Нишка Бања се пронајдени варовници и фосили, со чија помош е утврдено дека овие седименти припаѓаат на периодот Јура. Што е показател за притисокот на Јурските мориња во областа каде што сега се наоѓа Нишка Бања.
За време на еоценот, областа околу Сува планина била копно. Оваа ситуација била фундаментално променета со движењата во Земјината кора, кои веројатно започнале во креда, а својата најголема јачина ја достигнале во олигоцен от и миоцен от. За време на овие движења, областа Нишава била посилно од која било друга на Балканскиот Полуостров. Потоа се издигнале варовничките маси од кои настанала Сува планина, Селичевица и Коритњак. Потеклото на раседите и создавањето на големи долини во нив се поврзани со тоа време. Светолик Стевановиќ тврди: „Долината Нишава мораше да се создаде до крајот на миоценот, бидејќи веќе беше потопена во плиоцен от од големо езеро со кое започнува езерскиот период“.
Во езерскиот период на развој на Нишавската котлина, според резултатите од истражувањето се издвојуваат три фази или три езерски ката (тераси). Фази на езерскиот период на развој на Нишавската котлина Одлики на езерските фази: Прва фаза: Во најстарата езерска фаза, површината на езерото достигнала височина од 830 m во однос на денешната надморска височина. Од водите извеле само сртот на Сува планина и врвот Селичевица, додека Коритњак бил потопен. По долго одложување на крајот на фазата, се случи ера на интензивни тектонски движења, што ја промени конфигурацијата на езерското дно и предизвика релативно брзо спуштање на новото ниво од 830 на 610 метри.. Втора фаза: Оваа езерска фаза се одликува со смирувачки движења и пад на нивото на водата, што ја зголемило копнената површина. На самиот крај на фазата повторно дошло до големи поместувања, па нивото на езерото се спуштило на 500 м. Во оваа фаза дошло и до главното издигнување на бариерата меѓу басените, која ги означувала контурите на денешните котлини на подрачјето најугоиточна Србија.
Трета фаза: Во последната фаза од езерото, некогаш големото езеро се распаднало на четири помали, кои ги исполниле Нишка и соседните долини. Езерото Ниш тогаш изгледало како залив на поголемо езеро, кое било окупирано од Лесковачко-Алексиначко Поморавје. Силни тектонски движења се појавиле и на крајот од оваа фаза, која и припаѓа а горниот плиоцен. Овие тектонски движења предизвикале проени во висините на копното, поради што дошло до брзо истекување на езерото и формирање на плиоценска Нишава.
Во формирањето на денешниот релјеф на Нишка Бања учествувала и реката Нишава. Кога се појавила како река на крајот од плиоценот, Нишава течела на 350 до 360 м надморска височина или 150 до 160 м повеќе од денешната површина во близина на железничката станица „Нишка Бања“. Трагите од неговата најстара траса се видливи на надморска височина од 450 до 460 м.
Нишава пресекла четири тераси во околината на Нишка Бања, така што бањскиот терен постепено се спуштал од Коритњак до Нишава. На највисоката тераса од 50 м релативна височина (248 м апсолутна височина) има згради и спа парк, на терасата од 35 м релативна висина од куќата на поранешното село „Бања“, а на терасата од 20 м релативно висински дел од населбата околу основното училиште.нјниската тераса од 10 м релативна висина е под ливадите.
Затоа можеме да кажеме дека денешниот облик на релјефот на потесниот терен на Нишка Бања е производ на раседите околу Коритњак, водите на Нишкото езеро и реката Нишава. Варовничките маси на Сува Планина, Селичевица и младите преклопени планини Коритњак се издигнале во олигоценот и миоценот, така што силните тектонски движења на крајот од езерската фаза (во горниот плиоцен) предизвикале промени во висината на почвата, што предизвика брзо истекување.формирање на плиоценската Нишава, а малку подоцна доведе до појава на денешниот релјеф во областа Нишка Бања.
Геоморфолошки одлики
Микрорелјефот на Нишката долина, на чиј југоисточен раб е Нишка Бања,  изграден е  со различни морфолошки процеси, главно терасни (во три терасни нивоа), термални, карстни, кластократски и понови форми. Всушност, Нишка Бања лежи во басен кој е дело на флувијални дејствија, кои се оживувале во неколку наврати.
Специфичноста на морфопластиката на поширокото подрачје на Нишка Бања е што значителен дел од неа е обликуван со топлински релјеф. Главната бања Нишка бања со „извирање“ на горната тераса наталожила куп бигра висока седум до осум метри. Оваа гејзерска чаша постоела до почетоко на изградбата на нова бањска бања (1935), кога ридот бил отстранет. Хемиски акумулативните форми на релјеф биле создадени со екскреција од топлински раствори.
Ридот Коритњак е типичен предел покриен со карст, во напредна фаза на морфолошки и хидролошки развој, на површина од околу 2,5 km², на кои биле отктриени дваесетина дулисо различнидимензии. Во Нишка Бања има и карстни форми во облик на вител. Така, форми на антропогена геоморфологија може да се забележат во бањскиот простор, на долната тераса  која се издига со дел од Нишавската рамноина висока 18 до 22 м, а на која имало вдлабнатини од извори во форма на инка, многу богати со калциум карбонат кој се  таложел на нивното устие, зошто таму се разливало.
Варовничкиот блок Коритњак е сместен меѓу три раседи: Заплањски, на северозапад, Нишава и раседот на север и Студенски расед на североисток.Покрај Студентскиот расед е пресечен Раутовачкиот поток што посебно влијае на квалитетот на водата на термалните извори на Нишка Бања.
И покрај заштитните мерки, на Коритњак во Нишка Бања, на релативномала површина се забележани речиси ситеденудативни форми кои укажуваат на интензивен процес. Овие форми поврзани со антропогени објекти: патишта, населби и обработливи површини, според степенот на денудација, најмногу го загрозуваат југоисточниот дел на Коритњак. Претежно има пукнатини, но и индуцирани водотеци (четврт степен на денудација), што резултирало со напуштање на обработливото земјиште.
Тектонски одлики
Сиќевачката клисура се наоѓа на раседот Јужна Нишава (во непосредна близина на раседите Јелашница и Кутина), кои го формирале јужниот раб на нишкиот терциерен слив, што е јасно изразено на северните страни на Кованлук над Нишка Бања.Се вкрстува со запњанскиот и студентскиот расед, по кои се спушта теренот и се формираат неогени басени.Во оваа реседна зона еруптираат термалните бањи на Нишка Бања. Геолошката и морфолошката разновидност е една од основните одлики на овој простор во кој доминантна карпеста маса ја сочинуваат мезозојските варовници.
Сеизмолошки одлики
Во сеизмолошка смисла, територијата на Нишка Бања, како и територијата на Сува планина во чие подножје се наоѓа, е едно од сеизмичките области во Србија. Овој дел од Балканскиот Полуостров е дел од сеизмички многу активно подрачје на подрачјето на Медитеранот-транс-сеизмичкиот појас. Неотектонската активност повремено е изразена во сложени раседни зони под сувиот планински раб и во областа на Сиќевачката клисура и Нишка Бања. Се манифестира во сеизмички појави со ефекти на земјотреси врз хидролошките одлики на подземните и површинските води и морфолошки промени на релјефот.Уништувањето на Нишка Бања во втората половина на 19 век било погодено од дури 17 сеизмички земјотреси (1851, 1855, 1858 и 1866 година).
Секојдневното опстојување на Нишка бања понекогаш било прилично нарушено од „продолжувањето“ на сеизмолошките активности. Тие биле со различен интензитет, речиси во континуирана низа години, особено поврзани со следните два забележливи периоди од средината на седмиот до средината на деветтата деценија на 19 век. Посилни земјотреси се забележани во 1867, 1868, 1869, 1870, 1871 и 1872 година, како и 1876,
1878, 1879, 1881, 1883, 1885 и 1886 година. Како и претходните, тие секако „оставиле“ незначителни или забележливи последици врз географијата на Нишка Бања и Нишката котлина во целина.
На картата на сеизмолошка опасност а регионот, Нишка Бања (РСЗ 2010) за повратен период од 500 години се наоѓа во зоната на МСК скалата.
Климатски одлики
Просечната годишна температура на воздухот (11,74 °C) ги класифицира Нишка Бања и неговата околина (нишката долина) во области со умерена континентална клима и најтоплите области на Србија. Просечната месечна температура во Нишка Бања, за периодот (1950-2009) покажувал редовен распоред со појава на еден истакнат минимум во јануари и максимум кој е речиси идентичен во текот на јули и авгус со просечна годишна температура од 11,74 °C. Најтопол месец е јули со просечна температура од 21,4 °C (и во просек 0,2 °C потопол од август), а најстуден е јануари е со просечна температура од -0,2 °C. Зимите во Нишка бања се долги, но не премногу студени. Тие траат во просек 99 дена со просечна температура од 1,53 °C. Позитивниот јануарски и високите просечни зимски температури укажуваат на општиот карактер на зимата во Нишка Бања. Сепак, не е невообичаено да се можни пократки периоди со ниски температури. Просечниот број на студени денови не е голем (77,2), но тие се случуваат од септември до април. Исто така, појавата на ладни денови не е невообичаена. Речиси секој четврти ден од јануари би можел да спаѓа во категоријата ледени денови.
Пролетта и есента се во вистинска смисла, преодни сезони во Нишка Бања. Пролетта е осум дена подолга од есента, но есента е 0,2 °C потопла од пролетта.
Годишно во просек има 589,6 дождови и снег на метар квадратен и просечно 123 врнежливи денови и 43 дена со снег. Просечниот број на денови со снежна покривка е 45,0, со магла 13,7 и град 1,1.
Просечниот воздушен притисок е 992,74 милибари.
Воздушните струи на територијата на Нишка Бања се нормално застапени, без екстремни и крајно деструктивни одлики со просечна брзина на ветерот нешто помала од 3 бофорти. Прекумерно високите и ударните топлински количини во летниот период се ублажуваат со постојани воздушни струи и поволна промена на котлинскиот и планинскиот воздух од падините на Сува планина и долината Коритњак и Нишава од правец на Сиќевачката клисура. Од истите причини не е типишн појавата магла на подрачјето на Нишка Бања; а доколку се манифестира, се поврзува речиси главно со зимскиот период и прилино тесен долински појас околу рекатаНишава. во текот на годината во Нишка бања во просек 57,7% од деновите биле ветровити, а 42,3% од деновите било мирно.
Најизразени се северозападните и западните ветрови кои носат заладување и врнежи, потоа североисточниот и источниот ветар(Косава), потоа јужниот и југоисточниот ветер кои не пока*жуваат голема јачина, а воедно носат и топлина. Северниот ветар носи најголем пад на температурата во Нискобањско. Во Нишка Бања, од сите ветрови, најмалку е застапен северозападниот ветер.
Највисоката температура некогаш забележена во Нишка Бања била 44,2 °C на 24 јули 2007 година а најниската -23,7 °C на 25 јануари 1963 година. Максималните врнежи билерегистрирани на 5 ноември 1954 година и изнесувале 76,6. Максималната дебелина на снежната покривка била 62, од 23 до 25 февруари 1954 година.
Климарските промени на Ниш и Нишка бања ги следи метеролошка станица сместена во Нишката тврдина на 202 метри надморска височина, која бележи податоци од 1889 година. Средни температури и врнежи за периодот од 1961 до 1990 година прикажани во следната табела за Град Ниш се идентични за Нишката Бања:
Топлински појави и извори
Термоминералните извори на Нишка Бања избиваат на јужниот раб на Нишката долина под висините на Коритњак (808), крајниот западен крак на Сува планина. Тие се во раседната зона, ограничена со северните страни на варовниците од креда на Кованлук. Овие варовници се пресечени со бројни дијакласи исполнети со бели калцитни жици. Во самата Нишка Бања, на нишавската тераса, тие се покриени со дебел слој бигра, чија просечна дебелината на наслагите е околу 10, но на места и до 20.
Во термалното подрачје на Нишка Бања, околу Коритњак, идентификувани се раседи (од сите страни освен од онаа што се поврзува со Сува планина). Оттука започнува снопот на заплањски раседи во правец северозапад-југоисток, по кој се спушта Запланската долина.
Најзастапените извори на Нишка Бања излегуваат во „подмладени бањски раседи“; термална Сува бања на студенско;Главниот извор на раскрсницата на тој и Заплањскиот расед. Освен овие, во искршениот извор на термалната зона на Нишка Бања, забележана е појава и на други извори; Изворот Мало грло (околу 320 источно од Сува Бања) и повремениот, многу слаб термален извор Авуз (фатен во денешната Училишна фонтана).
Истражувањата покажаа дека термални тераси настанале не само со таложење на бигра од водата на главниот извор, туку и од другите извори. Нови профили на бигрени сливови се откриени со пресекување на пристапниот пат до бањската пештера Нишка Бањи во 1968 година потврдуваат дека се вршело излевање на термоминерална вода од голем број извори, веројатно на целото Нискобањско подножје на Коритњак.
Од термалните карстни извори на Нишка Бања произлегува термален водотек, долг околу 80 метри (низ централниот дел на Бањата), по кој Нишка Бања е одамна позната. Во 19 век и подоцна, хидроенергијата на овој водоскок се користела за континуирано работење на неколку воденици а топла вода за одгледување ориз,натопување коноп, перење на алишта, капење на сиромашните, а подоцна автомобилите на моторизираните нишлии. Околу 1930 година нискобањските воденици на овој поток сомелеле околу 20 вагони брашно. Овие воденици биле од големо значење за мештаните, особено во зима, кога сите воденици биле замрзнати. Така, термалната вода на Нишка Бања континуирано и силно во текот на годината превртувала тешки воденични камења. Со изградбата на хотелот „Радон“, на овој термален водотек, кој по вода е еден од најголемите во бањските води на Србија, изграден е украсен водопад на делот од големата тераса пред хотелот.
Потекло на термалните води
Врз основа на геолошките и хидрогеолошките истражувања,  се претпоставува дека термалната вода на Нишка Бања е вадозна, метеорска вода од сливот на Сува Планина која тоне на поголеми длабочини каде што се загревал, па повторно избувнал користејќи го Нишавскиот расед.
Сливното подрачје на водите на Нишка Бања е појас кој се протега помеѓу Студенички и Заплањски расед во правец северозапад-југоисток во должина од околу 50 kм и површина од околу 150 kм². Најголем дел од собирниот простор го сочинуват песочниците кои се покриени со интензивно скратени варовници од Сува планина и Коритњак.
Дури на почетокот на 20 век е докажано дека топлата вода на Нишка Бања е минерална ,бидејќи покрај алкали содржи и минимални количини на железо, алуминиум, сулфат, нитрат и борати. Поради сето ова, тој е вклучен во акратотермите. Меѓутоа, вистинската балнеолошка вредност на Нишка Бања била непозната сè до 1909 година, кога радиоактивноста ја утврдил д-р Марко Т. Леко.
Одлики на термалните извори на Нишка Бања
Водата од изворот Нишка Бања се издвојува како мешавина од топли и ладни компоненти, чија големина го утврдува нејзиниот принос и температура. Лековитата минерална вода во Нишка Бања се користи од три извори на различни температури и радиоактивност: Главниот извор
На котата 248,47 на карпа околу 2,5 метри под површината на теренот се наоша Главниот извор, главниот бањски објект со оригиналнен римски слив, направен во форма на куполен бунар изграден во слоеви од тули и бигра, од која топла вода тече одоздола и се качува под врвот на куполата. Главниот иизвор е еден од најзастапените хомеотермни српски бањски извори, со минимален проток на вода од 35 и температура на водата од 38,2° до 38,5°. Содржината на минерали во водата е занемарлива. Сувиот остаток беше 0,286 на 37,3 °C. Водата од Главниот извор припаѓа на радиоактивни хомеотерми, чија радиоактивност е 10,53 до 13,4 мах единици. Лековитите својства на водата во оваа бања потекнуваат од радон и елементи во трагови.
Главниот извор се снабдува со вода: старата бања (базен број 3) датира од седумнаесеттиот век, главната бања (базени број 1 и 2), изградена во 1932 година, и поновите капалишта: „Озрен“, „Зеленгора“, „Радон“ и „Терме“, изградена во втората половина на 20 век.
Сува бања Изворот Сува Бања се појавува на пресекот на раседите Нишава и Студен, 300 м југоисточно од „Главниот извор“ и првично се појавувал само повремено, по топењето на снегот и обилните пролетни дождови, како млака пролет, на надморска височина околу 30 м повисока. отколку „Главниот извор“.“ (Кота 274). Затоа пештерската бања Сува Бања се одликува како пример за привидно сушење на топли извори на карстни терени (оттука и неговото име). Тоа се објаснува со бифуркацијата на подземниот тек кој го „храни изворот“, важен процес на морфолошка и хидролошка еволуција на карстните терени. Поради таквиот хидротермален механизам, оваа силна пештерска бања порано била псевдопериодичен извор, бидејќи за време на ниската состојба целокупниот подземен тек течел низ каналот и еруптирал кај пониските постојани извори.
Тоа било хидротехнички во 1931 година со отваорање на влезот во пештерата и спуштање на нивото а излевањето, односно лактот на сифонот, на околу 70 м под изворот на изворот, или над 40 м под коритото на реката Нишава, повремениот извор на Сува Бања станува постојан извор со температура на водата за неколку степени пониска од главниот извор. Радиоактивноста на водата од овој извор е од помал степен, а минералниот состав е сличен на останатите. Во 1931 година започна изградбата на „Студената бања“ (базен 5) за лекување на пациенти со лабилен нервен систем.
По Втората светска војна, изворот на Сува Бања повторно пресушил по проектот на професорот Пеќинар (1956) е направено второто спуштање на вливот на Сува Бања за 8,5 м, на надморска височина од 265,70, што резултирало со промени. во карстниот хидрауличен систем Главно врело-Сува Бања. Во новоформираниот хидролошки режим на изворот Сува Бања, минималниот контакт во сушниот период е 25 литри во секунда, а температурата на водата е околу 39 °C, а максималниот контакт во сезоната на дождови и по топењето на снегот е околу 500 литри/сек со температура на водата од околу 11 °C.
Изворот Сува Бања произведува од 14 до 42 литри вода во секунда, чија температура варира од 12 °C до 39 °C. Водата од овој извор припаѓа на радиоактивни хомеотерми. Радиоактивноста се движи помеѓу 5,96 и 6,75 Махови единици. Радиоактивноста е најголема на максималната температура на водата во Сува Бања.
Школска фонтана Врело Школска чешма (во близина на старото училиште, оттука и името), чија издашност е 2,5 литри во секунда, а температурата на водата е 17°-19 °C. Неговата радиоактивност достигнува 36,38 до 54,70 махови единици, поради што водата од овој извор се користи само за пиење. Врело Училишната фонтана е еден од најрадиактивните извори на вода во Србија, чија радиоактивност не зависи од метеоролошките услови.
Поради нерамномерниот дотек на вода од изворот Сува Бања, во 1958 година водата од овој извор била донесена до Главниот извор, а на тој состав бил поставен привремен разделник за да се измешаат овие две води со излевањето за вишок вода. Ова овозможува изедначување на температурата на водата помеѓу 39 °C како што е на Главниот извор и температурата на водата во Сува Бања, која се движи помеѓу 12° и 37 °C. Преку три одводи, со разделувач се овозможува довод на вода во бањата со три температури.
Долгогодишните компаративни метеоролошки и хидролошки набљудувања покажале дека топлинската компонента на бањската вода е константна и во температурата и во приносот, и дека промените настануваат поради варијабилноста на ладните карстни компоненти, чии количини зависат од атмосферските врнежи во сливот на Сува планина и Коритник.
Мерењата спроведени од 1931 до 1999 година покажале дека максималната температура на водата на „Главниот ивор“ изнесува 41,3 °C, а минималната 19 °C, додека температурата на водата на изворот Сува Бања се движела помеѓу 39,4 °C и 11 °C.
Одлики на термалните води на Нишка Бања
Термалните води на радонските олигоминерални извори на Нишка Бања се состојат од три компоненти: топла, ладна постојана и ладна повремена (поројно-карстна) компонента. Водите на термалните радонски олигоминерални извори, главниот извор и Сува Бања се од исто потекло, што може да се види по хемискиот состав, количината на еманација на радиум от, температурата и местото на ерупција.
Од особено значење е фактот што спектрохемиската анализа од 1956 година за прв пат е констатирано присуство на микроелементи, олигоминерали, рубидиум и цезиум во термалната вода на Нишка Бања. Присуството на олигоминерали во термални те води, покрај балнеолошката вредност, е особено значење за проучување на потеклото на термалната вода во Нишка Бања.
Радиоактивноста на водите на Нишка Бања е од 2,85 до. Термалните води на главниот извор на Нишка Бања содржат многу мала концентрација на радиум, која може да се утврди во оваа вода само по испарување на поголема количина на вода. Добиената вредност е околу 3.8.10−12 и е значително помала од содржината на радиум во другите води. Речиси целата радиоактивност на водата на Главниот извор потекнува од содржината на радон и изнесува околу 4. (Концентрацијата на радон во оваа вода се менува во различни периоди од режимот на овој извор). Спред тоа може да се заклучи дека во оваа вода не постои радиоактивна рамнотежа помеѓу радиумот и радонот. Водата има несразмерно повеќе радон отколку што би требало да има во услови на рамнотежа.Водата во главниот извор е делумно дисперзирана и по подземниот тек низ радиоактивниот терен избивА на неколку места низводно по течението на Главниот извор. Концентрацијата на радон во водата на овие извори е значително поголема и кај еден од изворите кај „Училишната чешма“ достигнува вредности од 40. Истражувањата докажале дека овие води потекнуваат од Главниот извор и дека последователно биле активирани со радон кој минувал низ теренотшто содржи радиум, кој трајно се претвора во радон по радиоактивна трансформација.
Почва и вегетација
Во однос на составот на почвата и распространетоста на вегетацијата на поширокото подрачје на Нишка Бања, доминираат шумите, пасиштата, лозјата, бавчите и овошните насади. Климатските услови „наметнале“ присуство на некои видови субсредоземни растенија на овој простор. Во периодот од 1870 до 1878 година, а некаде до 1880 години, а подоцна, во сливот на реката Јелашница постоеле големи комплекси од шуми и ливади. Во шумите на тој меѓупланински предел, споени меѓу Сува планина и Куновичка површина, главно шумско дрво била буката, потоа дабот, габрикот, јаворот (куна), јасенот и јоргованот. Букови шуми имало и во Куновичката котлина. На шумските шуми имало чести покривки - шумски пасишта каде се напасувала стоката. Наслагите постепено иле уништени со последователно уништување на природната вегетација, предизвикано од водотеците (четврт степен на соголување). Во поново време, неговата регенерација, аграрно-економската специјализација и урбанизација видно го променија пределот на географската слика на Нишка Бања, така што во поголемиот дел од просторот и околината доминираат шуми, лозја и овоштарници и градини.
Во пониските делови на Нишка Бања, околу Нишава, застапени се крајречни дрвја: врба, топола, евла и педункуларен даб. Во зоната под Бањска, обработливото земјиште се состои од насади направени од силна карбонатна почва, песковита глина, песочна глина и глинеста почва.
Во ридските зони на Нишка Бања, природната шумска вегетација е најзастапена во секторот Коритњак. Шумата припаѓа на климатогената шума од (Carpino orientalis - Quercetum frainetto-cerris), што одговара на локалните вегетациски макроклиматски услови. Во источниот дел на Нишка Бања и над Јелашничката клисура, на надморска височина од околу 800 м, има карактеристични биоценози на подпровинцијата Средоземни планински карпи и пасишта.
Централното подрачје на Нишка Бања, околу комплексот за капење, е покриено со различни растителни заедници. Дрвенастата вегетација опфаќа шумски површини, редови од багрем, јасен, липа, црница, орев и црн бор, јоргован и убаво уредени паркови тревници и цветни улички со бројни украсни растенија произведени во локалниот расадник во Нишка Бања.
Демографија
Според турски извори од 1498 г. Нишка Бања за прв пат се споменува како село Бања, во рамките на Нишката нахија. Во тоа време имало 31 христијанска куќа, четворица неженети мажи и една вдовица. Борислав Андрејевиќ тврди: „Ако секоја куќа имала осум члена а домаќинството на вдовицата четири, во тој случај бањата имала 265 жители. За споредба, таа година Ниш бил само неколку пати поголем од Бања со 95 христијански куќи, 17 невенчани и 32 куќи за вдовици“.
Според турскиот попис на нишката нахија од 1516 година, Нишка Бања била едно од 111-те села на нахија и се викала Бања и имала 25 куќи, 1 вдовица и 5 самци. Во 1536 година во Бања имало 20 куќи,5 неженети и еден неспособен.
Според пописот од 1564 година. Бањата припаѓала на група села со 10 до 20 киќи. Наглото намалување на бројот на жители во однос на пописот од 1498 година е карактеристично за сите села од Нишката Нахија. Една од причините секако била чума та, која, според анонимен дубровнички хроничар, била во 1516година ја погодило цела Турција, а другиот дел од населението избегале од турското угнетување.
Според податоците за даночни плаќања од 1572 г. Бања тогаш имала 12 куќи и 2 неженети мажи. ''' Денешната локација на Нишка Бања и нејзината првобитна локација (село Бања) во 15. век ''' Во 1710 година, бањата била „исфрлена“ од пописот бидејќи била напуштена. Чифлиг от во Бањата е основан во првата половина на 18 век, по Белградскиот мир (1739), кога започнало масовното да се создаваат чифлици и цели села околу Коритњак. Српското село Бања дотогаш не било обновено, имајќи предвид дека на обновата не влијаело зголеменото присуство на Османлиите во него и положбата кај Царигратскиот пат, која била опустошена од многу отомански одметници. Српското население го населил Џамбас-Баша Хаџи-Мустафа. „Неговите началници во Бања сигурно биле сточари, оти господарот им направил бујурулдија за да се ослободат од данок“ затоа што споменатата населба немало стада и пасишта. „Правната положба на жителите на Бања се базирал на нивната обврска да го санираат мостот во Ниш. „Од ова индиректно може да се заклучи дека поранешна бања била во месноста Кованлук, што не е неосновано, со оглед на тоа дека населението во случај на опасност можело да се повлече во шумите кон Коритњак или езерцето Радика.
По неколку децении (1878) во Бања биле регистрирани 40 куќи и 259 жители.
Во периодот од 1948 година, кога е извршен првиот попис по Втората светска војна, до 2002 година населениетово Нишка Бања е зголемено за повеќе од четири пати. На периферните делови на Нишка Бања околу железничката станица и покрај патот Јелашница, како и на патот Раутов над изворот Сува Бања, се населиле домаќинства од Раутов, Коритњак, но и други околни населби и градови, со што значително се зголемил број на жители и домаќинства на Нишка бања.
На почетокот на 21 век, во населбата Нишка Бања имало 4.437 жители,, а просечната возраст на населението била 40,3 години (39,5 за мажи и 41,0 за жени). Во населбата имало 1.494 домаќинства, а просечниот број на членови по домаќинство е 3,0. Апсолутниот број на домаќинства во Нишка Бања постојано се зголемувал од попис во попис. Растот на населението во периодот 1948-2002 година. го зголемило и бројот на домаќинства од 248 во 1948 година на 1.494 во 2002 година, со индекс од 117,07, што во тој период бил повисок од националниот просек (104,3).
Оваа населба е претеѓно населена со Срби ( според пописот од 2002 г. години), а во последните три е забележан пораст на населението.
Историја
Како организирано бањско и климатолошки здравствено одморалиште, Нишка Бања не само што има длабоки корени во минатото, туку и бројни подеми и падови, во зависност од промената на цивилизациите на Балканот и денешна Источна Србија. Географската положба и изобилството на лековита хомеотермна вода го привлекле интересот на различни народи, и оние кои ја изградиле и оние кои ја уништиле. Според достапните податоци од литературата, првата населба на сегашната локација на Нишка Бања постоела пред новата ера, во келтската ера, главно околу изворот на топла лековита вода.
Во Средниот век, бегајќи од турската инвазија, населението на Нишка бања го напуштило тој крај и нашло засолниште во источниот дел на Коритњак, кај истоименото село, каде што била основана населба наречена „Стара Бања“.
Интензивниот развој на Нишка Бања започнал во 1920-тите, кога населението од областа „Стара Бања“ се вратило на сегашното подрачје и кога Нишка Бања првпат добила статус на општина (1920 година).
Од 1930 година до 1958 година, Нишка Бања бележела значителен пораст на населението, наплив на луѓе од градовите во Источна Србија и селските населби во околината, кои по потрага по работа и подобар ѓивот се повеќе ги населувале ненаселените места на Нишка Бања.Откако извесно време била дел од општина Ниш, Нишка Бања е основана во 2000 година, по реорганизацијата на градската власт во Ниш, повторно го добила статусот на општина. Овој пат како Градска општина на градот Ниш, а административен центар на југисточна област на Нишката Котлина на површина од 147kм², кој според пописот од 2011 година имал население од 14.819 жители. Оваа реорганизација на локалната самоуправа во Нишка Бања во првата деценија на 21 век ги иницирало процесите на нејзиниот понатамошен и забрзан развој.
Праисторија и антика
Нишка Бања е еден од најстарите културни локалитети во околината на Ниш - археолошките наоди потврдуваат дека во праисторијата постоела мала населба на овој простор. Во бигренскиот пресек на радонскиот анекс, 1972 година, откриен е неолитскиот слој (кермарија) кој датира од периодот 3300 до 3400 п.н.е. Пронајдени се керамика, урни и камен чекан од бронзеното време, додека бронзени нараквици, керамички садови со орнаменти и железна секира сведочат за живот во железното време на оваа територија. Бидејќи до денес не се извршени опсежни и планирани археолошки истражувња на просторот на Нишка Бања, случајно се пронајдени бројни праисториски предмети при изградба на инфраструктурни објекти, анекси и бањи на бањскиот комплекс и други земјени или земјоделски работи. Затоа Јовица Васиќ во своето истражување наведува „дека на полињата во Нишка Бања во голем број може да се најдат делови од керамички садови, како и некои камени и коскени алатки.
При изградбата на хотелот„Миленковиќ“ (денес хотел „Партизан“) во 1935 година биле откопани шест детски гробови, најверојатно од 4. век, со камени саркофази покриени со фронтон покривач. Во камените саркофази се пронајдени неколку примероци на златни прстени (обетки), со или без златни привезоци.
Од памтивек, од римското утврдување во рамките на античкиот Наисус се протегала на исток и во близина на античката Нишка Бања, познатата воена рута - (латински), која била позната античка рута (латиница) која дури и во најзападната област надминала одредени територијални растојанија. Од стратешка и трговска гледна точка, оваа рута била „најважната рута на Балканскиот Полуостров“ во поранешните општествени периоди, па многу истражувачи заклучиле дека во малку блиското минато, како и во многу постари времиња, во античко време, за античка Бања и лековити води се знаело и надвор од локалната средина.Главната причина било што бањите на Нишка Бања биле „по природа локализирани“ покрај важен пат, кој долго време бил единствената врска помеѓу античкиот и постантичкиот Запад и Исток.
Според достапните податоци, сознанијата за лековитите својства на изворот на Нишка Бања потекнуваат од 362 г. и им биле познати на старите Римјани, кои во 2. век, го фатиле главниот извор и изградиле бања со две корита од разнобоен мермер. Во нивно време, целата површина на секагниот парк била под вили а меѓу нив имало и голема бања, со добро изведена каптажа над главниот извор. Сливот сè уште добро служи, по толку многу векови.
Периодот на развој на Нишка Бања во рамките на римската цивилизација, која го негувала култот кон водата и обилно ги користела благодетите на лековитата бањска вода, нагло бил прекинат со варварската инвазија на Хуни те 441 под Атила. Така во5. Во 16 век, од областа на долината Ниш исчезнале величествените цивилизациски достигнувања: Наисус, Медијана и термалните извори на Нишката Бања.
Средниот век и Отоманската империја
По бројни инвазии; прво Хуните во V век, потоа Аварите и Словените кои пред трајно да се населат во долината на Ниш, првично пустошеле населби на нивниот пат во 6 век и VII век, потоа Бугарите во 9 и 10 век, па Византија од 10 до 13 век, уништените бањи на Нишка Бања, со текот на времето ја покриле земјата и вегетацијата и создале „глуво доба“ на Нишка Бања.
Бањата била запоставена, речиси во текот на целиот среден век, а според записот од времето на Стефан Немања, неискористената бањска вода течела сè до Нишава преку вродениот шевар во кој луѓето се капеле на отворено до 16 век, кога Отоманската империја (која владеела со српските земји од 14 до 19 век) повторно ја ревитализирале Нишка Бања.
Кога во 1930 г. бањата била поврзана со трамвај со Ниш, создадени се поволни услови за негово натамошно напредување. Бидејќи тарифата за превоз на патници со трамвај од Ниш до Нишка Бања била значително пониска од онаа што ја наплаќале таксистите и вагоните,бројот на патници се зголемувал. Така, веќе во 1930 година нишките трамваи, на релација Ниш-Нишка Бања, поминале 385.000 kм и превезле 1.200.000 патници.
Во 1521 година, Нишка Бања била „почивалиштето“ на турскиот император Сулејман I и неговата војска на патот за време на освојувањето на Белград. Во еден запис се вели дека Сулејман„два дена останал во топла бања во близина на Ниш“ и дека во подоцнежните кампањи преноќувал во Нишка бања. Според турскиот попис на нишката нахија од 1516 година, местото било едно од 111-те села на нахија и се викало Бања и имало 25 куќи, 1 вдовица и 5 самци. Во средниот век, населбата се повеќе опаѓала до средината на 17 век во областа на денешна Нишка Бања „постоеле мочуришта и бари направени од вода од Главниот извор“ го одредуваат местото. . . густата стара шума која го зафатила целиот простор и го направила речиси непрооден, создала полутемнина и слаба видливост“.
Нишка Бања била обновена под турска власт во втората половина на 17 век, кога Турците ги забележале вредностите на овој лековит извор, врз основа на податоците дека многу луѓе доаѓаат и бараат лек во неговите води. Ја расчистија шумата, изградија патишта до изворите кои ги оградија, а покрај неа изградија и базен за жени и мажи. И машкиот и женскиот базен имаа само еден евнух, кој во исто време беше и единствениот претставник на властите во женскиот базен. „Женската половина од бањата ја делеше од машката со висок ѕид, а капачите ги штитеше од очите на мажите кои не ретко ги вознемирувале со песна.
Главни балнеолошки фактори на Нишка Бања, покрај климатските, се термоминералните води кои континуирано течат низ бањските базени и кади, лековитите гасови, пелоидите, промената на средината, режимот на исхрана, активниот и пасивен психофизички одмор.
Во 1930-тите. век во областа Нишка Бања имало две осумаголни бањи со прозорци на таванот, една женска и една машка. Во машката бања, покрај базенот, имало и две мали соби за премин еден вид сауна или масажа. Зад бањата имало двор со штала и стража за неколку турски жандарми.
Кралството Србија и Југославија
Милан Шијачки ја припишува заслугата за обновата на Нишка Бања на принцот (подоцна крал) Милан Обреновиќ, „кој боледувал од тешка ишијас и кој, барајќи лек, ги посетил речиси сите познати европски бањи во тоа времее, но дури по капењето во Нишка. Бања нашол лек за своите маки. „Додека принцот Милан се враќал во Ниш со кола по капењето (бидејќи немал удобно сместување во бањата), тој покренал иницијатива и ги убедил своите златари Захарија и Никола Поповиќ за потребата да се изгради поудобна бања што тој лично ќе може да ја користи.
Белградските златари Захарија и Никола Поповиќ го послушале принцот Милан и го купиле земјиштето околу денешниот хотел „Озрен“ во 1880 година и изградиле зграда со ресторан и бања со 12 мермерни кади и исто толку соби за изнајмување на гостите. Таа година е изградена кафеаната „Ловац“ со десет соби за издавање. Тогаш биле изградени „Рашиќева“ и „Жељак кафана“. Ова биле првите модерни сместувања за гости во бањата, изградени во 1898 година имало само 19. Оттогаш Нишка Бања станала добро уредена населба, со бањи покрај изворите на топла и ладна лековита вода.
За време на Првата светска војна, Ниш и Нишка Бања биле окупирани од германски, австроунгарски и бугарски трупи, кои повремено ја користеле бањата за лекување и капење на своите војници
Нишка Бања спаѓа во групата на економски развиени месни заедници на подрачјето на градот Ниш, со економски движења кои ги имале сите одлики на српската економија во 21 век. Здравје, екскурзија, културно-манифестација, спортско-манифестација, конгресен, транзитен, туризам на стари лица и училиштен туризам заснован на географски одлики и природни убавини, спортско-рекреативни објекти и лековити својства на геотермалните води, лековита кал и гас, е основната. стопанската гранка Нишка Бања и нејзиниот најважен фактор на понатамошен економски развој.
Кога во 1930 г. бањата поврзана со трамвај со Ниш, создадени биле поволни услови за негово натамошно напредување. Бидејќи тарифата за превоз на патници со трамвај од Ниш до Нишка Бања била значително пониска од онаа што ја наплаќале таксистите и возовите, бројот на патници се зголемувал. Така веке во 1930 година нишките трамваи, на релација Ниш-Нишка Бања, поминале 385.000 kм и превезеле 1.200.000 патници.
По воведувањето на трамвајскиот сообраќај (16.11.1930 г.) до Втората светска војна, Нишка Бања била големо градилиште. Изникнаа многу нови капацитети за потребите на бањата, вилите и хотелите. Со донесувањето на Генералниот регулациски план на Нишка Бања, 1933 година, чии автори биле архитектите Душан С. Миросављевиќ и Павле Лилер и регулацискиот план, заедно со правилникот за градба, создадоа важни предуслови за современо уредување на Нишка Бања. Големи заслуги во овој бизнис имаше и пензионираниот полковник Веља Атанасијевиќ, новиот управител на бањата, како и бањскиот лекар К. Панајотовиќ, но и бројни приватници кои во наредниот период изградија убави и вкусни вили. По изградбата на новата бања во 1935 година, Нишка Бања била во приватни раце.
Општина Нишка Бања и Вила „Јела“ од која, по закрепнувањето во бањата во 1934 година, Александар I Караѓорѓевиќ тргнал на своето последно патување во Марсеј и бил убиен на 9 октомври 1934 година. На крајот на 1930-тите, кога бањата била означена како значајна „индеферентна, хомеотермна и радиоактивна бања“, 1937 година имало 4.400 посетители (83.740 бањи), а во 1938 г. околу 6.000 посетители (118.425 бањи).
Главни балнеолошки фактори на Нишка Бања, покрај климатските, се термоминералните води кои непрекинато течат низ бањските базени и кади, лековитите гасови, пелоидите, промената на средината, режимот на исхрана, активниот и пасивен психофизички одмор.
На зајдисонце полека сите гости си заминуват - се враќаат дома, после прекрасниот ден.
На почетокот на Втората светска војна во Нишка Бања имало 510 легла во хотели и вили и 530 легла во приватно сместување. . . „Кои ги опслужува еден постојан и четворица сезонски лекари. .
Во Втората светска војна Нишка Бања, како и градот Ниш, биле окупирани од Германци и Бугари. Веќе на почетокот на војната, на 10 април 1941 година во Нишка Бања а била командата на местото, 11. оклопна група и 14. на германскиот армиски корпус“. Според Миомир С. Наумовиќ, „германската екипа била сместена во вилата „Ристиќ“.
Во првата половина на јануари 1942 г. Штабот 1 пристигнал во Нишка Бања, а бил распореден во бањските објекти. Кралскиот (бугарски) окупациски корпус, предводен од врховниот командант генерал-мајор Асен Николов.
Рекреативниот туризам како неопходност на современото општество во Нишка Бања моѓе да се одликувакако содржина на физички вежби наменети за активен одмор на туристи од различни возрасти кои за таа цел се повеќе се во Нишка Бања.
Република Југославија и Србија
По завршувањето на Втората светска војна, бањата имала четири хотели и две вили, кои располагале со 570 легла и 800 легла во приватно сместување, што станало недоволно поради се поголемиот број посетители. Затоа е започната нова фаза од изградбата на здравственото одморалиште. Хотелот „Озрен“ е завршен, а хотелот „Србија“ е реновиран. Во 1954 година во Нишка Бања е отворен „Инхалаториум“, прв објект од ваков вид на Балканот. Изградени се дваесетина вили, од кои половина во централниот дел на населбата. Со изградбата на нови објекти - вили, продавници, модерна самопослуга, маркети, неколку филијали на туристички агенции, кафулиња „Пролет“ итн. Нишка Бања се проширила и станала едно од најголемите бањски одморалишта во Србија.
Од 1954 до 1956 во Нишка Бања просечно годишно се лекувале и закрепнувале 17.088 пациенти, што ја рангирало Нишка на второ место по Врњачка Бања според бројот на посетители во поранешната ФНРЈ.
Нишка Бања располага со библиотека, уметничка галерија, Летна сцена и културен центар, во текот на летото стануваат организатори на бројни настани обединети во манифестацијата „Културно лето во Нишка Бања“.
Балнеотерапија во Нишка Бања
Во превенцијата на денешните најчести незаразни болести (хипертензија, кардиоваскуларни, метаболички, респираторни, ревматски, автоимуни и други болести), најприфатливи се природните лековити фактори, бидејќи се засновани на холистички пристап кон човекот и се физиолошки коректори. на нарушена хомеостаза.Ваквиот став се заснова на научно заснованфакт дека во природната средина, бањите и климатските здравствени одморалишта, со професионална примена на природните лековити фактори и други современи знаења и технологии, многу категории пациенти можат поуспешно да се лекуваат и рехабилитираат отколку во медицинските. институции во урбаните средини.
Лекување на пациенти со користење на горенаведените балнеолошки фактори, во Нишка Бања се врши во Заводот за превенција ,лекување и рехабилитација на ревматски и кардиоваскуларни заболувањаНишка Бања“ во кој има три болници („Радон“, „Зеленгора“ и „Терме“ ), современа опрема за неинвазивна дијагностика, третман и рехабилитација на ревматски и кардиоваскуларни заболувања и за хирушки третман во областа на ортопедската хирурхгија. Институтот е и наставна база на Медицинскиот факултет на Универзитетот во Ниш. Стационарни пациенти на Завод за третман и рехабилитација „Нишка Бања“ 2012 години
Балнеолошки својства
Радиоактивноста и топлинската термалност на водите на Нишка Бања, како и нивната јонска состојба и плуриметалното богатство, ја објаснуваат нивната фармакодинамика. Тие спаѓаат во групата на енергетски води, кои се користат во бањата за пиење, капење, вдишување и сл., а имаат одредени физиолошки и терапевтски ефекти. Овие ефекти се исто така стимулативни, седативни, антиинфламаторни (антиревматски), антиурикемични итн. Значајна предност на методите на лекување што се користат во Нишка Бања е отсуството на сериозни несакани ефекти од третманот.
Поради фактот што повеќето од овие природни лековити фактори се широко користени во смисла на индикации, Бањската климатска бања, Нишка Бања моѓе да обезбедува услуги за различни категории корисници од целосно здрави луѓе до сериозно болни, при што секоја категорија мора да и биде обезбедена точно пропишана и стандардизирана здравствена услуга.
Првите соодветни лековити индикации биле поставени по отворањето на инхалаторот, десет години по Втората светска војна. Главните индикации вклучувале: болести на локомоторниот систем, болести на респираторните органи и гинеколошки заболувања.
Со формирањето на Заводот за лекување и рехабилитација Нишка Бања“ и воведувањето на современи медицински научни достигнувања во кои топлинските природни фактори се користат како една од терапевтските процедури, индикациите се прошируваат и прецизираат и вклучуваат:
Терапевтско - рекреативни патеки
Во рамките на специјалните терапевтски третмани за ревматски и кардиоваскуларни пациенти, но и за опоравување и рекреација на спортистите и туристите во Нишка Бања, се користат специјално изградени шетачки комплекси на патеки низ паркови познати и како „Здравствени патеки“ од 2018 година.
Во рамките на овој комплекс има шест здраствени патеки,со вкупна должина од 350 до 1.400 метри, со или без искачување всечено на планината Коритњак.
Нишка Бања спаѓа во групата на економски развиени месни заедници на подрачјето на градот Ниш, со економски движења кои ги имале сите одлики на српската економија во 21 век. Здравје, екскурзија, културно-манифестација, спортско-манифестација, конгресен, транзитен, туризам на стари лица и училиштен туризам заснован на географски одлики и природни убавини, спортско-рекреативни објекти и лековити својства на геотермалните води, лековита кал и гас, е основната. стопанската гранка Ниске Бања и нејзиниот најважен фактор на понатамошен економски развој.
Економија
Покрај основите на туризмот, на постоење на бањски извори, здравствен туризам, во Нишка Бања се развиени и комплементарни видови туризам и тоа екскурзиски, културно-манифестациски, спортско-манифестациски, конгресен, транзитен, туризам на стари лица, итн.