cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Диносаурус
Најголем и најмал
Највисокиот и најтешкиот диносаурус познат од добрите скелети е Жирафатитан (претходно класифициран како вид на Брахиосаурус). Неговите остатоци биле откриени во Танзанија помеѓу 1907 и 1912 година. Коските од неколку слични поединци биле вметнати во скелетот, кој сега е монтиран и изложен во Природонаучниот музеј во Берлин ; Овој вид бил висок 12 метри и долг од 21,8 до 22,5 метри и претставувало животно кое тежело од 30.000 до 60.000 килограми. Најдолгиот целосен диносаурус е Диплодокус долг 27 метри, откриен во Вајоминг во Соединетите Американски Држави и прикажан во Музејот за природна историја во Питсбург. Најдолгиот диносаурус познат по добар фосилен материјал е „Патаготитан“, чиј скелет се наоѓа во Американскиот музеј за природна историја во Њујорк и има должина од 37 метри. Музејот на општината Кармен Фунес во Аргентина, има реконструиран монтиран скелет на Аргентиносаурус долг 39,7 метри. Постоеле и поголеми диносауруси, но знаењето за нив се заснова целосно на мал број фрагментарни фосили. Повеќето од најголемите тревојади примероци што биле заведени биле откриени во 1970-тите или подоцна, и го вклучуваат масивниот Аргентиносаурус, кој можеби тежел 800.00 до 100.000 килограми и достигнувал должина од 30 до 40 метри. Едни од најдолгите диносауруси биле Диплодокус со должина од 33,5 метри, (поранешен Сеизмосаурус), Суперсаурус долг 33 до 34 метри и Патаготитан со должина од 37 метри. Највисокиот, Сауропосејдон бил висок 18 метри и можел да достигне прозорец на шести кат. Најтешкиот и најдолгиот диносаурус можеби бил Марапунисаурус, познат само од сега изгубениот делумен рбетен нервен лак опишан во 1878 година. Екстраполатирајќи од илустрацијата на оваа коска, животното можеби било долго 58 метри и да имало тежина од 122.400 кг. Сепак, бидејќи не се пронајдени други докази на сауроподи со оваа големина, а откривачот, Едвард Дринкер Коуп, претходно правел типографски грешки, веројатно станува збор за екстремно преценување.
Најголемиот месојаден диносаурус бил Спиносаурус, достигнувајќи должина од 12,6 до 18 метри и тежина од 7 до 20,9 метрички тони. Другите големи месојадни тероподи биле Гиганотосаурус, Кархародонтосаурус и Тираносаурус. Теризиносаурус и Деинохеирус биле меѓу највисоките од троподите. Најголемиот орнитишки диносаурус бил веројатно хадросауридот Шантунгосаурус кој бил со димензии 16,6 метри. Најголемите единки можеби тежеле дури 16 метрички тони.
Најмалиот познат диносаурус е пчелесто колибри, со должина од само 5 сантиметри и тежина од околу 1,8 грамаови. Најмалите познати не-авијалски диносауруси имале големина на гулаби и биле тероподи кои биле најтесно поврзани со птиците. На пример, Анхиорнис е моментално најмалиот не-авијални диносаурус опишан од примерок, со проценета тежина од 110 грама и вкупна должина на скелетот од 34 сантиметри. Најмалите тревојади не-авијални диносауруси биле Микроцератус и Вананосаурус, со должина од околу 60 сантиметри.
Однесување
Голем дел од современите птици се доста социјални, и честопати се среќаваат да живеат во стада. Постои општа согласност дека некои однесувања кои се вообичаени кај птиците, како и кај крокодилите (најблиските роднини на птиците), биле исто така чести меѓу изумрените групи на диносауруси. Толкувањата на однесувањето кај фосилните видови генерално се засноваат на поза на скелети и нивно живеалиште, компјутерски симулации на нивната биомеханика и споредби со современи животни во слични еколошки ниши.
Првиот потенцијален доказ дека тие живееле во стадо, како широко распространето однесување и заедничко за многу групи диносауруси покрај птиците, било откритието на 31 игуандон во 1878 година во Бернисарт, Белгија, за кои тогаш се сметало дека пропаднале во дупка поради голема поплава и се удавиле. Други места за масовна смрт биле откриени последователно. Оние, заедно со повеќе патеки, сугерираат дека ова однесување било вообичаено кај многу рани видови диносауруси. Откриените патеки од стотици или дури илјадници тревојади укажуваат на тоа дека хадросауридите можеби започнале да живеат во големи стада, како американскиот бизон или африканскиот спрингбок. Остатоците укажуваат дека овие животни патувале во групи составени од неколку различни видови, барем во Оксфордшир, Англија, иако нема докази за специфични структури на стадо. Конгрегацијата во стада можеби еволуирала поради одбрана, за миграциски цели или за да обезбеди заштита на младите. Постојат докази дека многу видови на бавно растечки диносауруси, вклучувајќи разни тероподи, сауроподи, анкилосаури, орнитоподи и цератопси, како стадо сочинувале малолетните диносауруси. Еден пример е локалитет во Внатрешна Монголија, кој дал остатоци од над 20 синорнитомимуси, кои се од една до седум години на возраст. Овој склоп се толкува како социјална група која била заробена во кал. Оваа особина на диносаурусите се проширила и кај месојадните тероподи како ловци на глутница кои работат заедно за да соборат голем плен. Сепак, овој животен стил е невообичаен кај современите птици, крокодили и други влекачи, а тафонските докази кои сугерираат на лов на глутница слични на цицачи во такви троподи како Деинонихус и Алосаурус, исто така, може да се толкуваат како резултат од фатални спорови меѓу исхранувањето на животните, како што се гледа кај многу современи грабливци
Грбовите на некои диносауруси, како што се маргиноцефали, тероподи и ламбеосаурини, можеби биле премногу кревки за да се користат за активна одбрана, и затоа најверојатно биле користени за сексуални или агресивни прикази, иако малку се знае за парењето на диносаурусите и територијализмот. Раните на главата од каснувања сугерираат дека троподите биле вклучени во активни агресивни конфронтации.
Од гледна точка на однесувањето, еден од највредните фосили на диносауруси бил откриен во пустината Гоби во 1971 година. Фосилот вклучувал велоцираптор кој напаѓал протоцератоп, обезбедувајќи докази дека диносаурусите навистина се нападнале едни со други. Дополнителен доказ за напад на жив плен е делумно заздравената опашка на едмонтосаурус; опашката е оштетена на таков начин што покажува дека животното било каснато од Тираносаурус, но преживеало. Канибализмот кај некои видови диносауруси бил потврден со траги од заби пронајдени во Мадагаскар во 2003 година, во кои учествувал тероподот Мајунгасаурус.
Споредби помеѓу склеротишките (Sclerotic) прстени на диносаурусите и современите птици и влекачи биле користени за да се заклучи дневната активност на диносаурусите. Иако се претпоставува дека повеќето диносауруси биле активни во текот на денот, овие споредби покажале дека малите грабливи диносауруси како што се дромеосауриди, јураванатор и мегапносаурус биле веројатно ноќни грабливци. Големи и средни тревојади и сештојади диносауруси, како што се цератопси, сауроподоморфи, хадросауриди, орнитомиосаури, можеби биле катемерни, биле активни во кратки интервали во текот на денот, иако се сметало дека малиот Агилисаурус е дневен.
Врз основа на сегашните фосилни докази од диносаурусите, како што е Ориктодром, се смета дека делумно воделе фосоријален (дупчен) начин на живот. Многу современи птици се арбореални (можат да се искачат на дрво), а тоа важело и за многу мезозоски птици, особено за енанциорнисовите птици. Додека некои рани видови слични на птици можеби веќе биле арбореални (вклучително и дромеосауридите како што е Микрораптор ), повеќето неавијалани диносауруси се смета дека се потпирале на копненото движење. Доброто разбирање за тоа како се движеле диносаурусите на земја е клучно за моделите на однесување на диносаурусите; науката за биомеханика обезбедила значаен увид во оваа област. На пример, студиите за силите што ги вршат мускулите и гравитацијата врз скелетната структура на диносаурусите, дале податок за тоа колку брзо би можеле да трчаат диносаурусите, дали диплодоцидите можат да создадат звучни бум преку крцкање на опашката како камшик , и дали сауроподите можат да лебдат.
Комуникација
Познато е дека современите птици комуницираат користејќи визуелни и аудитивни сигнали, а широката разновидност на структурите на визуелниот приказ меѓу фосилните диносаурусни групи, како што се рогови, едра и пердуви итн., сугерираат дека визуелната комуникација отсекогаш била важна во биологијата на диносаурусите. Реконструкција на бојата на перјата на анхиорнисот, укажува на важноста на бојата во визуелната комуникација кај не-птичјите диносауруси. Еволуцијата на вокализацијата на диносаурусите е помалку сигурна. Палеонтологот Фил Сентер сугерира дека не-птичјите диносауруси најмногу се потпирале на визуелноста и евентуално невокалните акустични звуци како свирење, мелење со вилицата или плескање, удирање со крилјата. Тој наведува дека веројатно не биле во можност да вокализираат бидејќи нивните најблиски роднини, крокодилите и птиците, користат различни средства за да вокализираат, првите преку гркланот, а вторите преку уникатниот сиринкс, што укажува дека тие еволуирале независно, а нивниот заеднички предок бил нем.
Репродуктивна биологија
Сите диносауруси снесувале амнионски јајца со тврди лушпи направени претежно од калциум карбонат. Јајцата на диносаурусите обично се поставувале во гнездо. Повеќето видови создавале гнезда во вид на чаши, куполи, чинии, или пак ги оставале во некои насипи или дупки. Некои видови на модерни птици немаат гнезда; некои ги положуваат своите јајца на голи карпи, а машките царски пингвини ги чуваат јајцата помеѓу телото и нозете. Примитивните птици и многу не-авијалански диносауруси често положуваат јајца во комуналните гнезда, а мажјаците првенствено ги инкубираат јајцата. Додека современите птици имаат само еден функционален јајцевод и лежат на едно јајце одеднаш, попримитивните птици и диносаурусите имале два јајцеводи, како крокодилите. Кај некои диносауруси, како што е тродонот, положувале пар јајца на секој еден или два дена.
При поставување јајца, на женките им растело посебен вид коска помеѓу тврдата надворешна коска и сржта на нивните екстремитети. Оваа медуларна коска, богата со калциум, се користила за производство на лушпи од јајца. Откритието на одликите во скелетот на Тираносаурус Рекс обезбедило докази за медуларна коска во изумрени диносауруси и, за прв пат, им овозможики на палеонтолозите да го утврдат полот на примерок од фосилен диносаурус. Понатамошни истражувања откриле медуларна коска во карносаурусот Алосаурус и орнитоподот Тенонтосаурус. Бидејќи линијата на диносауруси, која ги вклучува Алосауруси Тираносаурус, се разидувала од линијата што довела до Тенонтосаурус многу рано во еволуцијата на диносаурусите, ова сугерира дека производството на медуларно ткиво е општа одлика на сите диносауруси.
Друга широко распространета одлика кај современите птици е родителска грижа за младите по излегувањето од јајцето. Откривањето на Хорнер во 1978 година за гнездење на Мајасаура („добра мајка гуштер“) во Монтана покажало дека родителската грижа продолжила долго по раѓањето меѓу орнитоподи. Еден примерок од монголскиот овирапторид Цитипати кој бил откриен во 1993 година, покажал дека тие започнале да користат изолационен слој пердуви за да ги задржат јајцата топли. Ембрион на диносаурус бил пронајден без заби, што укажува на тоа дека била потребна родителска грижа за да се хранат младите диносауруси. Фосилните патеки исто така го потврдиле однесувањето на родителите меѓу орнитоподите од островот Скај во северозападна Шкотска. Сепак, има многу докази за претсоцијалност или суперпрецијалност меѓу многу видови диносауруси, особено тероподите. На пример, докажано е дека птиците што не се орнитуроморфи имаат бавни стапки на раст, однесување за закопување на јајца и можност за летање наскоро по раѓањето. И Тираносаурусот Рекс и тродонот прикажуваат малолетници со јасна суперпрецијалност и веројатно зафаќаат различни еколошки ниши од возрасните.
Физиологија
Откако биле откриени нептичји диносауруси, палеонтолозите најпрвин тврделе дека тие се ектотермични. Оваа претпоставена „ладнокрвност“ се користела за да имплицира дека античките диносауруси биле релативно бавни, со слаби организми, иако многу современи влекачи се брзи и покрај тоа што се потпираат на надворешни извори на топлина за регулирање на нивната телесна температура. Идејата за диносаурусите како ектотермични останала сè додека Роберт Т. „Боб“ Бакер, раниот поборник на ендотермијата на диносаурусите, не објавил влијателен труд на оваа тема во 1968 година.
Современите докази покажуваат дека некои нептичји диносауруси напредувале во поладна умерена клима и дека некои рани видови сигурно ја регулирале телесната температура со внатрешни биолошки средства (потпомогнато од најголемиот дел од животните кај големи видови и пердуви или други прекривки на телото кај помали видови). Доказите за ендотермија кај мезозоиските диносауруси вклучуваат откривање на поларни диносауруси во Австралија и Антарктикот, како и анализа на структурите на крвните садови во фосилните коски, карактеристични за ендотермите. Продолжува научната дебата во врска со специфичните начини на кои еволуирала регулацијата на температурата на диносаурусите.
Кај сауриските диносауруси, повисоките метаболизами биле поддржани од еволуцијата на птичјиот респираторен систем, кој се одликува со широк систем на воздушни вреќи кои ги прошируваат белите дробови и напаѓаат многу коски во скелетот, правејќи ги шупливи. Раните респираторни системи во птичји стил со воздушни вреќи можеби биле способни да одржат поголеми нивоа на активност од оние на цицачите со слична големина и градба. Покрај обезбедувањето многу ефикасно снабдување со кислород, брзиот проток на воздух би бил ефикасен механизам за ладење, што е од суштинско значење за животни кои се активни, но премногу големи за да се ослободат од целата вишок на топлина преку нивната кожа.
Како и другите влекачи, диносаурусите се првенствено урикотелни, односно нивните бубрези извлекуваат азотни отпадоци од крвотокот и ги излачуваат како урична или мочна киселина наместо уреа или амонијак преку уретерите во цревата. Кај повеќето живи видови, уричната киселина се излачува заедно со изметот како полусилиден отпад. Сепак, барем некои современи птици (како што се колибрите) може да бидат факултативно амонотелни, излачувајќи ги повеќето азотни отпадоци како амонијак. Овој материјал, како и излезот на цревата, излегува од клоаката. Покрај тоа, многу видови повторно ги регетираат пелетите, а фосилните пелети кои можеби потекнувале од диносаурусите се познати уште од дамнешно време во периодот креда.
Пердуви
Пердувите се една од најпрепознатливите одлики на современите птици, и особина што ја споделувале сите други групи на диносауруси. Врз основа на сегашната распространетост на фосилни докази, се смета дека пердувите биле одлики на диносаурусите, иако оваа одлика селективно се изгубила кај некои видови. Директни фосилни докази за пердуви или структури слични на пердуви биле откриени во разновидна низа видови во многу групи нептичји диносауруси, и меѓу сауридите и орнитишите. Едноставни, разгранети, структури слични на пердуви се познати од хетеродонтосауридите, примитивни неорнитишиди и тероподи, и примитивни цератопсиди. Докази за вистински, безпердувини, но сепак слични на пердувите за летање на современите птици, биле пронајдени единствено во подгрупата на тероподите Манираптора, која вклучува оварапторосаури, тродондиди, дромеосауриди и птици. Структури слични на пердуви познати како пикнофибри се пронајдени и во птеросаурусите, што укажува на можноста дека филаментите слични на пердуви биле чести во лозата на птиците и се развиле пред појавата на самите диносауруси. Археоптериксот бил првиот пронајден фосил што открил потенцијална врска помеѓу диносаурусите и птиците. Се смета за преоден фосил, со тоа што прикажува одлики на обете групи. Откриено е само две години по објавената на Чарлс Дарвин „За потеклото на видовите“ (1859), и неговото откритие ја поттикнало дебатата меѓу заговорниците на еволутивната биологија и креационизмот. Оваа рана птица е толку слична на диносауруси, што нема јасен впечаток на пердуви во околната карпа, и барем еден примерок бил погрешно наречен Компсогнат. Од 90-тите години на минатиот век, пронајдени биле бројни дополнителни перјасти диносауруси, обезбедувајќи уште посилни докази за тесната врска помеѓу диносаурусите и современите птици. Повеќето од овие примероци биле откриени на формацијата Јиксијан, североисточна Кина, која била дел од островскиот континент за време на мезозоикот. Иако биле пронајдени пердуви на само неколку локации, можно е да се наоѓаат и нептичји диносауруси на друго место во светот. Недостатокот на широко распространети докази за фосили за перјасти нептичји диносауруси може да биде затоа што деликатните одлики како кожата и пердувите не се зачувуваат често со фосилизација и затоа отсуствуваат од фосилните записи.
Описот на пердувести диносауруси не останал без контроверзии. Можеби најгласните критичари биле Алан Федучија и Теагартен Лингам-Солиар, кои предложиле дека некои наводни фосили како пердуви се резултат на распаѓање на колагенски влакна што ја поткрепуваат кожата на диносаурусите , и дека диносаурусите од типот манирапторан со пердуви всушност не биле диносауруси, туку конвергентни со диносаурусите. Сепак, нивните ставови во најголем дел не биле прифатени од другите истражувачи, до тој степен што била доведена во прашање научната природа на предлозите на Федучија.
Во 2016 година било објавено дека е пронајдена опашка диносаурус со пердуви затворена во килибар. Фосилот е стар околу 99 милиони години.
Скелет
Бидејќи пердувите често се поврзуваат со птиците, овие диносауруси често се промовираат како алката што недостасува помеѓу птиците и диносаурусите. Сепак, повеќекратните одлики на скелетот, исто така споделени од двете групи, претставуваат уште една важна линија на докази за палеонтолозите. Областите на скелетот со важни сличности вклучуваат врат, препонска коска, зглоб, рачниот појас, фуркула. Споредбата на скелетите на птиците и диносаурусите преку кладистичка анализа го зацврстува случајот за нивната врската.
Мека анатомија
Големите диносауруси кои јаделе месо имале комплексен систем на воздушни вреќички слични на оние пронајдени кај современите птици, според истрагата спроведена во 2005 година, предводена од Патрик М. О'Конор. Белите дробови на тероподните диносауруси (месојади кои оделе на две нозе и имале стапала како птица) најверојатно пумпале воздух во шупливи вреќи во своите скелети, како што е случајот со птиците. „Она што некогаш формално се сметаше за уникатно за птиците, беше присутно во одредена форма кај предците на птиците“, рекол О’Конор. Во 2008 година, научниците го опишале Аеростеон, чиј скелет обезбедува најсилен доказ до сега за диносаурус со систем за дишење сличен на птица. Компјутерската томографија на фосилните коски на Аеростеон открила докази за постоење воздушни вреќи во телесната празнина на животното.
Докази за однесувањето
Фосилите на троодонтите Меј Лонг и Синорнитоидес демонстрираат дека некои диносауруси спиеле со напикани глави под рацете. Ова однесување, кое можеби помогнало да се загрева главата, е карактеристично и за современите птици. Неколку примероци како deinonychosaur и oviraptorosaur се исто така пронајдени зачувани на врвот на нивните гнезда, и веројатно се размножувале на начин како птицата. Односот помеѓу волуменот на јајцето и телесната маса на возрасните меѓу овие диносауруси сугерира дека јајцата првенствено биле размножувани од мажјаците и дека младите биле многу предсоцијални, слично на многу современи птици што живеат на земјата.
Кратер Чиксулуб
Хипотезата за удар на астероид од Валтер Алварез и неговите колеги, привлекла на големо внимание во 1980 година, и го поврзува настанот на истребување на крајот од периодот креда со ударот на болид пред околу 66 милиони години. Алварез предложил дека ненадејното зголемување на нивото на иридиум, забележано низ целиот свет во карпестиот слој, претставува директен доказ за влијанието. Најголемиот дел од доказите денес сугерираат дека болидот широк 5 до 15 километри паднал во близина на полуостровот Јукатан (во југоисточно Мексико), создавајќи го кратерот Чиксулуб на околу 180 километри и активирајќи го масовното истребување.
Научниците не се сигурни дали диносаурусите напредувале или опаѓале пред настанот со ударот. Некои научници предлагаат дека ударот на метеоритот предизвикал долг и неприроден пад на атмосферската температура на Земјата, додека други тврдат дека наместо тоа би се создал необичен топлотен бран. Консензус меѓу научниците кои ја поддржуваат оваа хипотеза е дека влијанието предизвикало истребување директно (со топлината од ударот на метеоритот) и индиректно (преку целосното ладење кога материјалот исфрлен од ударниот кратер го рефлектирал топлинското зрачење од сонцето). Иако брзината на истребувањето не може да се заклучи само од записите на фосилите, различните модели сугерираат дека истребувањето било исклучително брзо, со часови отколку со години.
Деканиски трапи
Пред 2000 година, аргументите дека базалтите од поплавите во Деканиските трапи предизвикале истребување обично биле поврзани со ставот дека истребувањето се одвивало постепено, бидејќи се сметало дека настаните со поплавувањето на базалт започнале пред околу 68 милиони години и траеле повеќе од 2 милиони години. Сепак, постојат докази дека две третини од Деканиските трапи биле создадени за само 1 милиони години пред околу 66 милиони години и затоа овие ерупции би предизвикале прилично брзо истребување, можеби за период од илјадници години.
Деканиските трапи во Индија би можело да предизвикаат истребување преку неколку механизми, вклучувајќи ослободување во воздухот на прашина и сулфурни аеросоли, што може да ја блокира сончевата светлина и со тоа да ја намали фотосинтезата кај растенијата. Покрај тоа, вулканизмот можеби испуштил емисии на јаглерод диоксид, што би го зголемило ефектот на стаклена градина кога прашината и аеросолите ќе се исчистат од атмосферата. Пред масовното истребување на диносаурусите, ослободувањето на вулкански гасови за време на формирањето на Деканиските трапи „''придонесе за очигледно масовно глобално затоплување. Некои податоци укажуваат на просечен пораст на температурата од 8 степени во последните половина милион години пред случувањата кај Чиксулуб''.“
Можно преживување
Остатоци од нептичји диносауруси повремено се наоѓаат над границата креда-палеоген. Во 2000 година, палеонтологот Спенсер Г. Лукас пријавил откривање на единствен десен ивер на хадросаур во басенот Сан Хуан, Ново Мексико и го опишал како доказ за палеоценски диносаурус. Формацијата во која е откриена коската е датирана во раната епоха на палеоценот, пред приближно 64,5 милиони години. Доколку коската не се депонирала повторно во тој слој со акција на атмосферски влијанија, тоа ќе даде доказ дека некои популации на диносауруси можеби преживеале најмалку половина милион години во кенозоикот. Други докази вклучуваат наоѓање остатоци од диносауруси во формација Хел-Крек до 1,3 метри над границата креда-палеоген, што претставува 40000 години поминато време. Слични извештаи пристигнале и од други делови на светот, вклучувајќи ја и Кина. Сепак, многу научници ги отфрлиле наводните диносауруси. Директното датирање на самите коски го поддржуваат подоцнежниот датум, со методи на датирање од 64,8 ± 0,9 милиони години. Доколку ова е точно, присуството на неколку диносауруси во раниот палеоцен нема да ги промени основните факти за истребувањето.
Рани истражувања
Научните описи за тоа што денес би биле признати како коски на диносауруси, првпат се појавиле на крајот на 17 век во Англија. Дел од коска, за која денес се знае дека е бутна коска на мегалосаурус, била извлечена од варовнички каменолом во Корнвел, Оксфордшир, во 1676 година. Фрагментот бил испратен до Роберт Плот, професор по хемија на Оксфордскиот универзитет, кој објавил опис во неговата Природна историја на Оксфорд-Шајр (The Natural History of Oxford-shire) во 1677 година. Тој правилно ја идентификувал коската како долен екстремитет на бутна коска на големо животно и препознал дека е премногу голема за да припаѓа на кој било познат вид. Затоа, заклучил дека тоа е коска на огромен човек, можеби Титан или друг вид гигант, прикажан во легендите. Едвард Лујд, пријател на Сер Исак Њутн, ја објавил „Lithophylacii Britannici ichnographia“ (1699), првиот научен третман на она што денес би било признато како диносаурус кога опишал и именувал заб на сауропод, кој бил пронајден во Касвел, Оксфордшир.
Помеѓу 1815 и 1824 година, свештеникот Вилијам Бакленд, првиот читател на геологија на Оксфордскиот универзитет, собрал повеќе фосилизирани коски на мегалосаурус и станал првата личност што опишала диносаурус во научно списание. Вториот род на диносаурусите, идентификуван игуанодон, бил откриен во 1822 година од Мери Ен Мантел - сопруга на англискиот геолог Гидеон Мантел. Гедеон Мантел препознал сличности меѓу неговите фосили и коските на модерните игуани. Своите откритија ги објавил во 1825 година.
Проучувањето за овие „големи фосилни гуштери“ наскоро предизвикало голем интерес за европските и американските научници, а во 1842 година англискиот палеонтолог Ричард Овен го измислил терминот „диносаурус“. Тој препознал дека остатоците што биле пронајдени до тогаш споделувале голем број карактеристични одлики и решил да ги претстави како посебна таксономска група. Со поддршка на принцот Алберт, сопругот на кралицата Викторија, Овен го основал Музејот на природна историја во Лондон, за да ја прикаже националната колекција на фосили од диносауруси и други биолошки и геолошки експонати.
Откривање во Северна Америка
Во 1858 година, Вилијам Паркер Фулке го открил првиот познат американски диносаурус, во малото гратче Хадонфилд, Њу Џерси. (Иако претходно биле пронајдени фосили, нивната природа не била правилно препознаена.) Суштеството го добило името хадросаурус. Тоа претставувало исклучително важно откритие: хадросаурусот бил еден од првите пронајдени скоро целосни скелети на диносауруси (првиот бил во 1834 година, во Мејдстоун, Англија) и станало јасно дека станува збор за двоножно суштество. Ова било револуционерно откритие бидејќи, до тој момент, повеќето научници верувале дека диносаурусите оделе на четири нозе, како и другите гуштери. Откритијата на Фулке предизвикале бран интереси кај диносаурусите во Соединетите Американски Држави, позната како диносаурусна манија.
По 1897 година, потрагата по фосили на диносауруси се проширила на секој континент, вклучително и на Антарктикот. Првиот откриен диносаурус на Антарктикот, Антарктопелта, бил пронајден на островот Џејмс Рос во 1986 година.
Тековните „жаришта“ на диносаурусите ја вклучуваат Јужна Америка (особено Аргентина) и Кина. Кина особено произвелае многу исклучителни примероци со пердувести диносауруси поради уникатната геологија на фосилни остатоци на диносауруси, како и античката сушна клима особено погодна за фосилизација.
Диносауруска преродба
Областа на истражување на диносаурусите уживала наплив на активности што започнале во 1970-тите. Делумно ова било предизвикано од откритието на Дејноних од Џон Остром, активен грабливец што можеби бил топлокрвен, за разлика од тогаш преовладувачката слика на диносаурусите како слаби и ладнокрвни . Палеонтологијата на 'рбетниците станала глобална наука. Големи нови откритија на диносауруси биле направени од палеонтолози кои работеле во претходно неискористени региони, вклучувајќи ги Индија, Јужна Америка, Мадагаскар, Антарктикот и најзначајно Кина (добро сочуваните пердувести диносауруси во Кина дополнително ја консолидирале врската помеѓу диносаурусите и нивните живи потомци, современите птици). Широко распространетата примена на кладистика, која ригорозно ги анализира односите меѓу биолошките организми, исто така се покажала неверојатно корисна во класификацијата на диносаурусите. Кладистичката анализа, покрај другите современи техники, помага да се компензира честопати нецелосниот и фрагментарниот фосилен запис.
Меко ткиво и ДНК
Еден од најдобрите примери на впечатоци од меко ткиво во фосилен диносаурус е откриен во Пјетрароја Платенкалк во јужна Италија. Откритието било пријавено во 1998 година и го опишало примерокот на мал, многу млад целуросаурус, Сципионикс. Фосилот вклучува делови од цревата, дебелото црево, црниот дроб, мускулите и душникот на овој незрел диносаурус.
Во март 2005 година во списанието „Science“, палеонтологот Мери Хигби Швајцер и нејзиниот тим објавиле откривање на флексибилен материјал кој наликува на вистинско меко ткиво во коска на ногата на Тираносаурус рекс стара 68 милиони години во формацијата Хел Крек во Монтана. По закрепнувањето, ткивото било повторно хидрирано од научниот тим. Кога фосилизираната коска била третирана во текот на неколку недели за да се отстрани минералната содржина од фосилизираната празнина на коскената срцевина (процес наречен деминерализација), Швајцер нашла докази за недопрени структури како што се крвните садови, коскената матрица и сврзното ткиво (коскени влакна). Прегледот под микроскоп дополнително открил дека наводното меко ткиво на диносаурусот има задржано фини структури (микроструктури) дури и на клеточно ниво. Точната природа и состав на овој материјал и последиците од откривањето на Швајцер, сè уште не се јасни.
Во 2009 година, тим вклучително и Швајцер објавиле дека, користејќи уште повнимателна методологија, тие ги дуплирале своите резултати наоѓајќи слично меко ткиво во диносаурусот [[Брахилофосаурус]], пронајден во формацијата Џудит во Монтана. Ова вклучувало уште подетално ткиво, сè до сочуваните коскени клетки кои се чини дека имаат видливи остатоци од јадра и се чини дека се црвени крвни клетки. Меѓу другите материјали пронајдени во коската, бил и колагенот, како и во коската на Тираносаурусот. Видот на колаген што животното го има во своите коски варира во зависност од неговата ДНК и, во двата случаи, овој колаген бил од ист тип кој се наоѓал во современите кокошки и ноеви.
Во 2015 година, истражувачите објавиле дека наоѓаат структури слични на крвни клетки и колагенски влакна, зачувани во коскените фосили на шест примероци диносауруси од периодот на креда, стари приближно 75 милиони години.
Културни прикази
Според човечките стандарди, диносаурусите биле суштества со фантастичен изглед и честопати огромна големина. Како такви, тие ја доловиле народната фантазија и станале траен дел од човечката култура. Внесувањето на зборот „диносаурус“ на заедничкиот народен јазик ја рефлектира културната важност на животните: на англиски јазик, „диносаурус“ најчесто се користи за да се опише сè што е непрактично големо, застарено или предвидено да се истребува.
Ентузијазмот на јавноста за диносаурусите првпат се развил во Викторијанска Англија, каде во 1854 година, три децении откако настанале првите научни описи на диносаурусите, во лондонскиот Кристал Палас Парк биле откриени скулптури на диносауруси. Диносаурусите се покажале толку популарни што наскоро се развил силен пазар преку помали реплики. Во следните децении, изложбите на диносауруси се отвориле во парковите и музеите ширум светот, осигурувајќи дека последователните генерации ќе бидат запознаени со животните на извонреден и возбудлив начин. Трајната популарност на диносаурусите, од своја страна, резултирало со значително јавно финансирање на науката за диносаурусите и честопати поттикнувало нови откритија. На пример, во САД, натпреварот меѓу музеите за внимание на јавноста довел директно до т.н. Коскени војни од 1880-тите и 1890-тите, за време на кои еден пар палеонтолози дале огромен научен придонес.
Популарната преокупација со диносаурусите го обезбедил нивниот изглед во литературата, филмот и другите медиуми. Почнувајќи од 1852 година со минувачко споменување во „Bleak House“ на Чарлс Дикенс, диносаурусите се прикажани во голем број измислени дела. Романот „Патување до центарот на Земјата“ на Жил Верн од 1864 година, книгата „Изгубениот свет“ на Сер Артур Конан Дојл од 1912 година, иконскиот филм „Кинг Конг“ од 1933 година, „Годизила“ од 1954 година и неговите многу други продолженија, најпродаваниот роман „Паркот Јура“ од Мајкл Крихтон од 1990 година и неговата филмската адаптација од 1993 година е само неколку забележителни примери на појава на диносаурус во фикцијата. Диносаурусите се сеприсутни во рекламирањето; бројни компании искористувале диносауруси во печатени или телевизиски реклами, или со цел да продаваат свои производи или со цел да ги карактеризираат своите соперници како бавни, слабо духовити или застарени.
Надворешни врски
Генерално
Слики
Популарно
Технички
NGC 3323
NGC 3323 — спирална галаксија во соѕвездието Мал Лав, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3323 се споменува и како UGC 5800, MCG 4-25-36, CGCG 124-49, IRAS 10368+2535.
Откривање
Објектот е откриен на 15 март 1877 година од страна на Едуар Жан Мари Стефан, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 31,5 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 3323 е од видот SB/P. Видливиот сјај со голо око изнесува 13,4 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,3 m, додека површинскиот сјај изнесува 12,7 m/лм2. NGC 3323 има привидни димензии од 1' х 0,6'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Положбениот агол на објектот е во износ од 174°.
Рјота Мориваки
(роден ) — јапонски фудбалер.
Клајнбодунген
Клајнбодунген (Kleinbodungen) — село и поранешна општина во округот Нордхаузен, во сојузната покраина Тирингија, Германија. Од 1 јануари 2019 година претставува дел од градот Блајхероде.
Местоположба
Клајнбодунген се наоѓа на западната граница на округот Нордхаузен, околу шест километри од градот Блајхероде, сместен во долината на Боде.
Соседни општини
Местото се граничело со општините (од север, надесно): Липрехтероде, Краја и Гросбодунген во округот Ајхсфелд.
Алга (округ)
Алга е округ во Казахстан во покраината Актобе во Казахстан.
Румена Војвода
Румена Ѓорѓиева Павлева (Павлова), (Румена војвода) (Ѓуешево, Ќустендилско, околу 1829 - Букурешт, Романија, околу 1895) - жена ајдутски војвода.
Животопис
Поради повеќе обиди за грабање и исламизирање, татко и рано ја омажил за Георги Шопа. Румена се воодушевувала од ликот и подвигот на војводата Иљо Марков-Малешевски, кој со околу 170 ајдути ја нападнал кулата на Деве Баир во 1854 година. Во истрагата и одмаздата што следувала од страна на Осмалиите, меѓу другите, сретсело била мачена и Румена, по што се пријавила за ајдутка, но Малешевски одбил да ја прифати. Таа го напуштила семејството и со помош на Стојан Кркљански како барјактар, формирала своја ајдутска чета. Била страв и трепет за османлиските власти и чорбаџиите насилници на просторот од планината Осогово до Врање од 1858 до 1861. Според една од верзиите за нејзиниот животен пат, по предавството и неуспешниот обид за атентат, ја распуштила четата и со барјактарот пребегале преку реката Дунав и подоцна стапиле во брак и се населиле во Букурешт Романија, каде што и починала. Опеана е во повеќе македонски народни песни како „Планинска Царица“.
Постојат повеќе верзии за годината кога е родена Румена. Според едни околу 1826, а според други 1831 година. Врз основа на податоците на годината кога е мажена се смета дека Румена е родена околу 1829 година во Ѓуешево, Ќустендилско. Таа израснала во убава, снажна и способна девојка, која го привлекувала вниманието на османлиските напасници. Кривопаланечкиот кајмакам, привлечен од нејзината убавина ја грабнал и ја принудувал да се потурчи, но селаните од неколку села се побуниле и се спротивставиле на османлискиот зулум. Околу четириесет селани биле уапсени како бунтовници, но, сепак на крајот заедно со Румена биле ослободени.
Поради повеќе обиди за грабење и исламизирање, татко и во 1843 година, на тринаесет-четиринаесет години, ја омажил за Георги Шопа. Иако Румена рано се омажила за својот соселанец, со тоа не престанале и обидите на Османлиите да ја потурчат. Поврзувајќи ја со арамиите и бунтовниците, во случај на какво било убиство по патиштата, властите секогаш ја барале Румена. „Ту ја носеле на истрага во Паланка, ту ја мачеле да ја потурчат“. Притисок и вршеле и преку нејзиниот татко, кој бил одведен во Скопје, каде го држеле во апсана една година. По враќањето, изнемоштен и болен, набрзо починал.
Теророт на османлиската власт, сè повеќе ги зголемувала симпатиите на Румена кон ајдуците и бунтовниците, како и желбата таа да се приклучи кон нив и да се бори против насилниците кои се изживувале врз македонското незаштитено население. Уште откако се омажила, таа одржувала врски со некои сејмени од кулата на Деве Баир и со некои ајдути. Румена била импресионирана од подвигот на војводата Иљо Марков Малешевски, кој со околу 170 ајдути ја нападнал кулата на Деве Баир во 1854 година.
Во 1855 година, по кавгата и убиството на некој Турчин, кога сите пропиштеле и во неа како гледале како на ајдутин, одлучила да го напушти семејството и четиригодишниот син Андон и навистина да стане ајдутин. Оставајќи аманет да и се чува синот единец, таа го напуштила семејството и со помош на Стојан ковачот од село К’ркља (Стојан Кркљански) како барјактар, формирала своја ајдутска чета.
Во периодот од 1856 до 1860 или според други податоци од 1858 до 1861 година, Румена со својата ајдучка дружина, станала страв и трепет за османлиските власти и чорбаџиите насилници на просторот од планината Осогово до Врање. Ајдучката дружина вешто раководена од Румена и нејзиниот побратим Стојан барјактарот, заштитувајќи го македонското население, ликвидирала неколку турски арамиски чети, одделни насилници. Многу аги и богаташи, меѓу кои и христијански, биле прогонувани од Румена, за пакостите што ги правеле над сиромасите, а ги напаѓала и предавниците и соработниците со осмалиската власт. Меѓу народот таа била позната како добар војвода и закрилник и станала прочуена како „Планинска царица“.
Против дружината биле покренати бројни потери, но благодарејќи на помошта на бројните јатаци и на македонските селани, Румена успевала да избега префрлајќи се од еден на друг крај. Иако дружината дејствувала самостојно, кога потерите зачестиле и станале побројни, Румена се поврзала со дел од дружината на Иљо Малешевски кој во тоа време се наоѓала во областа на Врање, додека тој со останатиот дел бил во Србија.
Обидот да се поврзат со дружината на Малешевски во околината на Врање останал неуспешен, бидејќи ајдуците на Дедо Иљо не можеле туку така да прифатат жена – ајдутин, кон која гледале со презир и омаловажување. Неприфатена, дружината се вратила на својата територија, а презирот кон жената ајдутин, кој дотогаш бил скриен со дотогашните успеси, се појавил на површина. Неуспехот предизвикал несогласувања и сомнеж кај ајдуците на Румена. Тие причините на неуспехот на дружината го побарале во распадот во побратимството и посестримството меѓу Румена и Стојан.
Сомнежот пренесен од ајдутите на Иљо Малешевски дека неприлега „жена за ајдутин“ го искористил Спасе од село Градец, еден од ајдуците на Румена, кој сакал да стане војвода. Наместо да се издвои и да формира своја дружина, под изговор дека „не прилега жена да ги води“ и дека таа го изневерила посестримството, тој наговорил неколкумина ајдути, да ги ликвидираат Румена и Стојан.
Дренче (Винце)
Дренче — населба од доцноантичкото време во атарот на селото Винце, Македонија. Во блокот на ЗИК „Куманово“, на 100 метри од левиот брег на реката Пчиња има големо количество на тегули, фрагменти од имбрекси и питоси, распослани на површина од половина хектар.
Румена Војвода
Животопис
Постојат повеќе верзии за еден од ретките трагични настани во ајдучките дружини во Македонија. Според една од верзиите, кога дружината се наоѓала во некои колиби меѓу селата Градец и Габер, Кривопаланечко, Спасе и Милко од село Габер, ги убиле Румена и Стојан со дрва додека спиеле во колибата. Тоа всушност било едно од ретките предавство во ајдучките дружини и убиство не од Османлиите туку од своите содругари. Ова убиство е уште едно во низата од многубројните крвави македонски меѓусебни уништувања како народ.
По убиството дружината под раководство на Спасе делувала неколку месеци и се распаднала, Милко и уште троца ајдути, кои се сметале за виновни за убиството на Румена и Стојан, биле одмаздени од нивниот другар Стоилко од село Трново. Тој ги убил на спиење во село Жидилово, Кривопаланечко, по што се предал на валстите. Единствено се спасил Спасе кој бил отсутен тој ден.
Но постои и друга верзија според која по предавството и неуспешниот обид за атентат за убиство, Румена ја распуштила четата и со барјактарот пребегале преку реката Дунав и подоцна стапиле во брак и се населиле во Букурешт Романија, каде што и починала околу 1895 година.
Румена војвода била водач на една од најпрочуените ајдучки дружини во македонската историја. Таа е опеана во повеќе македонски народни песни како „планинска царица“.
Омејади
Омејадска династија (арапски: بنو أمية), позната и како умајадска династија — втора од четирите исламски калифати кои биле основани по смртта на пророкот Мухамед. Нејзиното име потекнува од Умајад ибн Абд Шамс, кој бил прадедо на првиот умајадски калиф. Иако првично семејството живеело односно потекнувало од градот Мека, сепак градот Дамаск бил главен град на нивниот калифат. Во текот на нивното постоење, нивната империја станала десетта најголема империја на сите времиња по моќ и територија. Нивната династија била уништена од страна на Абасидската династија кои се преселиле кон Ал Анадулз и каде го основале Кордопскиот калифат.
Калифите опстојувале од времето на Мухамед сè до 1924 година, и истите биле контролирани од страна на различни династии, вклучувајќи ги Праведниот Калифат по Мухамед, Умајадскиот со седиште во Дамаск и Кордоба, Абасидскиот калифат со седиште во Багдад, Фатимидите со седиште во Каиро и Османлиите со седиште во денешен Истанбул.
NGC 1423
NGC 1423 — спирална галаксија во соѕвездието Еридан, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 1423 се споменува и како MCG -1-10-25.
Откривање
Објектот е откриен на 31 октомври 1886 година од страна на Луис Свифт, со помош на рефрактор, чијашто леќа имала пречник од 16 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 1423 е од видот SB?. Видливиот сјај со голо око изнесува 14,1 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,9 m, додека површинскиот сјај изнесува 13,3 m/лм2. NGC 1423 има привидни димензии од 0,9' х 0,6'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 3 ч 42 м 40,1 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, - 6° 22' 54". Положбениот агол на објектот е во износ од 22°.
Други поделби
Проучување на NGC 1423 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 13628. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 267; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 4723. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1485.
Список на знамиња на Македонија
Ова е список на знамиња на Македонија во кој се вклучени вклучени националните знамиња, национални симболи и знамиња на општини, користени низ историјата и денес. За националното знаме, видете знаме на Македонија.
Знамиња на Македонците во дијаспората
Македонците во светот првостепено ја користат Ѕвездата од Кутлеш и државното знаме. Во земјите каде што се признати помеѓу овие знамиња имаат и свои, регулирани со закон кои ги користат.
Надворешни врски
Д-р Ѓорѓе Миљковиќ, "Илинденските знамиња и печати", Скопје, "Mенора", 2003.
Белешки
Современа слика од Националниот воено-историски музеj во Софија на страницата www.boiniznamena.com
Општини, вкупно 10, кои го сочинуваат Град Скопје
Границите на Општина Дебар во Југозападниот статистички регион во 2004 се зголемени за сметка на дел од Општина Ростуше, претходникот на Општина Маврово и Ростуше, во Полошкиот Регион
Локомоторен апарат
Локомоторниот систем е составен од : коски, мускули и зглобови.Наука која го изучува коскениот систем се нарекува osteologia. Се дели на општа која ја изучува градбата на коскеното ткиво и специјална остеологија која ги изучува одделните коски. Miologija е наука која го изучува мускулниот систем.
Мускулен систем
Мускулниот систем претставува активен дел од локомоторниот апарат во човековото тело. Постојат три вида мускули: Скелетните мускули се поврзуваат за коски. Мускулните влакна се издолжени со цилиндрична форма и тапи завршетоци. Повеќе мускулни влакна поврзани со сврзно ткиво оформуваат мускулно снопче, а збир на мускулни снопчиња сочинуваат мускул (musculus). Тој претставува орган способен да се скусува, задебелува (контрахира) и издолжува (екстендир). На секој мускул се разликува месест дел (venter) кој е активен и жилест дел  (тетива – tendo) кој е пасивен дел. Човечкото тело има 327 парни и 2 непарни мускули. Според формата мускулите се делат на долги, куси и плочести. Кусите мускули се овални или кружни (m. orbicularis, m. sphincter) кои се наоѓаат околу природните отвори на човековото тело. Плочестите мускули ги градат стомачните и градните ѕидови. Жилестиот дел од плочестите мускули е апоневроза. Долгите мускули влегуваат во градбата на екстремитетите. Секоја тетива поминува во оформен мускулен дел или глава (caput). Споре бројот на главите мускулот може да биде двоглав, троглав или четириглав (m. biceps, m. triceps, m. quadriceps). Површината на мускулното тело е обвиткана со слој од сврзно ткиво кое гради надворешна мускулна обвивка (perimysioum exsternum), а во внатрешноста внатрешна мускулна обвивка ( perimysium interni ).
Помошни органи на мускулите
Секој мускул е обвиткан со тенка мембрана наречена (fascija) која образува фиброзна ложа значајна за неговата функција. На места што при контракција на мускулите, нивните тетиви се лизгаат врз коските, триењето се облажува со синовијални кесиња или бурзи. Бурсите претставуваат перничиња исполнети со течност налик на синовијалната и притоа ги штитат мускулите од повреди при нивна контракција.
Мазни мускули
Мазните мускули ги оформуваат ѕидовите на внатрешните ( утробните ) органи, крвните садови, жолчните канали и др. Мускулните влакна имаат вретеновидна форма со заострени завршетоци и може да бидат кружни или плочести. Нивната функција е под влијание на автономниот нервен систем.
Срцев мускул
Срцевиот мускул ( миокард ), анатомски наликува на напречно – пругаста мускулатура. Мускулните влакна се издолжени со цилиндрична форма и соединети формираат мрежа или синцициум. Срцевиот мускул е инервиран од автономниот нервен ситем. Во срцевиот мускул и скелетните мускули се наоѓа киоглобин кој е сличен на хемоглобинот во еритроцитите. Неговата простетична група хем е исто со хемот на хемоглобинот, а глобинскиот дел има помала молекулска маса. Функцијата му е иста како на хемоглобинот, со тоа што процесите на врзувајне и отпиштајне на кислород од страна на миоглобинот се одвива многу побрзо.