cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Едвард Бенеш
Чехословачка
Од 1918 до 1935 година, Бенеш бил министер за надворешни работи на Чехословачка, и на ова место останал за време на 10 последователни влади, од кои, тој бил на чело на едната од нив од 1921 до 1922 година. Во годините од 1919 од 1926 година, и од 1929 до 1935 година, тој бил пратеник во Народното собрание, а во 1921 година, како професор, за кратко време се вратил на академскиот свет. Бенеш бил водач на Народната социјалистичка партија и најблизок соработник на Томаш Гарика Масарик - првиот претседател на Чехословачка. По оставката на Масарик на функцијата претседател во 1935 години, Бенеш бил избран на таа функција. Тој се противел на барањата на Нацистичка партија на Германија, која сметала дека Германија има право над Судетската област, која била населена со мнозинско германско население. Иако ја одобрувал суштинската автономија на Судетската област, Бенеш, сепак не можел да ја избегне кризата која довела до уништување на Чехословачка. Во октомври 1938 година, Судетската криза ја донела Европа на работ на војна, која била избегната со потпишување на Минхенскиот договор, односно со анексија и воена окупација на Судетската област од страна на Германија.
Напуштен од своите сојузници, Бенеш капитулирал, дал оставка на местото претседател на државата и емигрирал во Франција. За време на Втората светска војна тој бил претседател на владата во егзил во Лондон. Повторно враќање на владата во родната земја било на 3 април 1945 година, а во Прага му бил приреден величествен пречек од одушевениот народ. Тоа била единствената влада од средна Европа која била во егзил и на која и било дозволено од победничките сили да се врати во татковината по војната. Сепак, Бенеш веднаш сфатил дека Чехословачка треба да соработува тесно со Советскиот Сојуз и да биде „мост“ помеѓу комунистичкиот исток и западните демократии, и дека тоа бил начинот да се сочува стабилноста во Европа.
Бенешовото здравје сериозно било нарушено по два мозочни удара во 1947 година. Комунистичкиот премиер на Чехословачка, Клемент Готвалд, ја искористил ситуацијата и побарал на 25 февруари 1948 година да комунистите ја добијат превласта во владата. Немајќи избор, Бенеш повторно капитулирал, но одбил да го потпише новиот устав. Поднел оставка на 7 јуни 1948 година. Истата година тој починал.
Бенешови декрети
Познати се Бенешовите декрети од 1945 година, документи со силата на закон, врз основа на кои биле протерани околу 2,5 милиони Судетски Германци и Унгарците од Чехословачка. Овие декрети и денес се камен на сопнување во односите меѓу Чешка и Словачка со Германија, Австрија и Унгарија, а Лихтенштајн поради овие декрети не ги признавал Чешка и Словачка како независни држави сè до 2009 година.
Дела
Бенеш објавил книга на мемоари Спомени во 1947 година, и а посмртно му била објавена книга на неговите недовршени мемоари: Од Минхен до нова војна и новата победа, во 1954 година.
Мешели
Мешели е село во Егејска Македонија, Република Грција.
Марк Гос
Марк Гос (Marc Goos; р. ) — холандски професионален друмски велосипедист, кој вози за аматерската екипа Санвеб Дивилопмент.
Анс ла Реј (четврт)
Анс ла Реј е четврт (кварт) во западниот дел на островската држава Света Луција. Четвртот има население од околу 6.071 жители и тие воглавно се рибари и земјоделци. Главниот град на четвртот е Анс ла Реј. Анс ла Реј било рибарско село. Кога пристигнале Французите во Света Луција, Анс ла Реј било едно од првите места кои ги населиле.
Гратчиња
Во четвртот се наоѓаат следниве градови:
Џерсиско говедо
Џерсиско говедо — британска раса на мали млечни говеда од Џерси, на островите на Ламанш. Тој вид е високо продуктивен - кравите можат да дадат над 10 пати повеќе млеко од нивната тежина  по лактација ; млекото е богато со маснотии и има карактеристична жолтеникава нијанса.
Историја на расата
Расата била изолирана од надворешно влијание повеќе од 200 години, од 1789 до 2008 година.
Пред 1789 година, кравите биле давани како мираз (чеиз) во склучување на меѓуостровски бракови помеѓу џерсиско говедо и гернзиското.
Во 1789 година, увозот на странски добиток во Џерси бил забранет со закон за да се одржи чистотата на расата, иако извозот на добиток и спермата биле важни економски ресурси за островот. Првично било воведено ограничување на увозот на говеда за да се спречи пад на извозната цена. Велика Британија не наметнала увозна давачка за добиток увезен од Џерси. Говедата се испраќале од Франција во Џерси, а потоа се испраќале натаму во Англија за да се заобиколи тарифата за францускиот добиток. Зголемувањето на понудата на говеда, понекогаш и со инфериорен квалитет, ја намалувала цената и го нарушувал угледот на џерсиско говедо. Забраната за увоз ја стабилизирала цената и овозможило да се преземе понаучно контролирање програма за размножување.
Сер Џон Ле Кутер студирал селективно размножување и станал соработник на Кралското друштво ; неговата работа довела до формирање на Земјоделско и хортикултурно друштво Кралски џерсиски говеда во 1833 година. Во тоа време, расата покажала поголема варијација отколку денес, со бели, темнокафеави и црни верови. Сепак, со оглед на тоа што кравите од мед-кафеава боја се продавале најдобро, расата се развила соодветно. Во 1860 година, 1138 крави биле извезени преку Англија, а просечната цена била 16 фунти по глава. До 1910 година, повеќе од 1000 грла се извезиле годишно само во САД. Сега џерсискиот добиток е најбрзорастечка млечна раса во светот.
На 1866 година, на годишното генерално собрание на Земјоделското и хортикултурното друштво во Кралскиот Џерси, Х.Г. Шепард забележал во својата историја дека „било решено - по предлог на полковник Ле Кутер, дека честа. Со тоа секретарот бил поканет да отвори и да носи „книга за стада“ во која ќе се внесува родово потекло на бикови, крави и јуници за упатување на сите членови на Друштвото “. Во 1869 година за прв пат биле доделени награди на изложбите за добиток од стада.
Државата Џерси направила попис на акциите во 1866 година, а Џерси тогаш поддржала 12037 грла говеда, од кои 611 биле бикови.
Во јули 2008 година, Џерси го презел историскиот чекор да се стави крај на забраната за увоз и да се дозволи увоз на семе од бик од било која раса на говеда, иако само сперма која е генетски чиста овозможува резултатите од потомството да бидат внесени во стадото на Џерси Книгата.
Во февруари 2010 година, семето од нечиста раса на џерсиски бик било увезено на островот и покрај строгите закони и проверки, а 100 крави биле импрегнирани со спермата. Нивните потомци не биле запишани во Книгата за џерсиски стада.
Џерсиско говедо се извезувало во Соединетите Држави од околу 1850 година. Друштвото за раси, Американскиот клуб за џерсиско говедо, било формирано во 1868 година. Во САД, понекогаш се правело разлика помеѓу „американско џерсиско говедо “, кој е релативно грубо и големо и е селективно одгледувано главно за принос на млеко, и оригиналниот или типот „Остров“;, последниот може да се нарече и „Минијатурен Џерси“.
Одлики
Кравата од џерсиското говедо се движи од 400 до 500 кг. Фактори кои придонесуваат за популарноста на расата се нивната поголема економичност на производството, како резултат на:
Кравите се мирни и послушни; биковите можат да бидат непредвидливи или агресивни.
Џерсиско говедо има поголема тенденција кон хипокалцемија после породување (или „ млечна треска “) во браните и има тенденција да има изнемоштени телиња кои бараат повеќе внимание при ладно време отколку другите млечни раси поради нивната помала големина на телото (што резултира во зголемена површина однос површина-маса, зголемување на загубата на топлина).
Велика Парусија
Велика Парусија — македонски ракопис и препис од 1863 година. Ракописот претставува книга која содржи имиња на ктитори, дарители и други заслужни луѓе за изградба на црковен објект, главната манастирска црква „Св. Богородица“ на Кичевскиот манастир. Нивните имиња се споменуваат во литургии. Не е познато во кој период живееле овие луѓе бидејќи книгата е препис на постар ракопис. Остатоците од оваа книга се чуваат во архивот во Охрид.
Таранто
Tаранто (италијански: Taranto, латински: Tarentum) — важен град во Италија. Taранто е вториот најголем и најзначаен град во провинцијата на Апулија, во јужниот дел од државата и главниот град на истоимениот Округа Taранто.
Taранто е познат како важен италијанска порта и место на државата морнарица на Јонското Море.
Потекло на името
Имете Taранто потекнува од старогрчкио збор "Тарас" по митското јунак Тарас. Ова име подоцна се изменило на латински "Тарентум" ) и, конечно по италијански "Таранто".
Релјеф
Таранто се наоѓа на врвот "пете" на "италијански чизма", местото каде што  полуостровот  Саленто малку издава од останатиот дел од државата. Градот се наоѓа на северниот брег на истоимената Тарантскиот Залив, дел од Јонското Море. Градот се развил стратешки важно на мал залив, инаку на слабо разбранет брег. Во позадина Таранто се наоѓа во крајбрежните рамнини, и понатаму северозападно се издига на право предапенско поднебје.
Клима
Климата во Таранто е средоземна.
Вода
Таранто е типичен приморски град кој се наоѓа на северниот брег на истоименито Тарантски Залив на Јонското Море. Градот се состои од два дела, меѓу кои има тесен канал кој ги поврзува заливите со морето. Копнени водотеци нема во градот.
Население
Според резултатите од пописот во 2011 година во градот живееле 200.154 жители.
Во 2008 година Taранто имал околу 194.000 жители, 3 пати повеќе во споредба со почетокот на XX век. Сепак, во последниве години, бројот на жители во градот се намалува - 1970 година. годината беше: 25% луѓе повеќе.
Населението е главно италијанско (98%). Други релативно нови имигранти главно гоаѓаат од Југоисточна Европа.
Меѓународна соработка
Градот е збратимен со:
Роза Ана Гаравоља
Роза Ана Гаравоља (родена Магно; 8 март 1933 - 22 ноември 2016 година) била италијанска милијардерка, сопственик на 51% од Групо Кампари.
Поседувала 51% од Групо Кампари, најголемиот производител на алкохолни пијалоци во Италија и шести по големина во светот. Во мај 2015 година, нејзиното нето богатство било проценето на 3,2 милијарди долари.
Смрт
Починала на 22 ноември 2016 година, на 83-годишна возраст, а било објавено дека нејзиниот син Лука Гаравоља, претседателот на Кампари „сега ќе ја преземе контролата над Аликрос, кој поседува 51 отсто од капиталот на Кампари и уште поголем дел од гласачките права“.
Сангарара (округ)
Сангарара (шпан. Sangarará) е еден од седумте окрузи на покраината Акомајо во регионот Куско во Перу. Центар на округот е селото Сангарара.
Црква „Св. Атанасиј“ - Цапари
'''Св. Атанасиј''' — црква во битолското село Цапари, претставник на Македонската преродба. Му припаѓа на Битолското архијерејско намесништво во Преспанско-пелагониската епархија на МПЦ - ОА.
Црквата е смесетна на патот од Цапари за манастирот „Св. Петка“. Изградена е на крајот од XIX век. Претставува мала еднокорабна камена црква.
Истражување на Месечината
Физичкото истражување на Месечината започнало кога Луна 2, вселенска сонда лансирана од Советскиот Сојуз, извршила истражување на површината на Месечината на 14 септември 1959 година. Пред тоа единственото расположливо средство за истражување било набљудување од Земјата. Пронајдокот на оптичкиот телескоп го донело првиот скок во квалитетот на набљудувањата на Месечината. Галилео Галилеј е генерално заслужен како првиот човек што користел телескоп за астрономски цели; откако направил свој телескоп во 1609 година, планините и кратерите на површината на Месечината биле меѓу неговите први набљудувања со помош на тој телескоп.
Програмата Аполо на НАСА била единствената програма за успешно спуштање луѓе на Месечината, што го направила шест пати. Првото слетување се случило во 1969 година, кога двајца астронаути од Аполо 11 поставиле научни инструменти и ги вратиле месечевите примероци на Земјата.
Првото слетување без екипаж на далечната страна на Месечината било направено од кинеското вселенско летало Чанге 4 на почетокот на 2019 година, кое успешно го распоредил месечиноодот Јуту-2.
Пред летот во вселената
Античкиот грчки филозоф Анаксагора (п. 428 г. п.н.е.) образложил дека Сонцето и Месечината се џиновски сферични карпи и дека второто ја рефлектира светлината на првото. Неговиот нерелигиозен поглед на небесата бил една од причините за неговото затворање и евентуалното прогонство. Во својата книга На лицето во месечината, Плутарх сугерирал дека Месечината има длабоки вдлабнатини во кои светлината на Сонцето не допирала и дека точките не се ништо друго освен сенки на реки или длабоки бездни. Тој, исто така, ја истакнувал можноста дека Месечината била населена. Аристарх отишол чекор подалеку и го пресметал растојанието од Земјата, заедно со нејзината големина, добивајќи вредност 20 пати поголема од полупречникот на Земјата за растојанието (вистинската вредност е 60; полупречникот на Земјата бил приближно познат уште од Ератостен).
Иако Кинезите од династијата Хан (202 п.н.е.–202 н.е.) верувале дека Месечината е енергија изедначена со Ки, нивната теорија за „зрачното влијание“ препознала дека светлината на Месечината е само рефлексија на Сонцето (споменато од Анаксагора погоре). Ова било поддржано од главните мислители како Џинг Фанг, кој ја забележал сферичноста на Месечината. Шен Куо (1031–1095) од династијата Сунг (960–1279) создал алегорија изедначувајќи го растењето и опаѓањето на Месечината со тркалезна топка од рефлектирачко сребро, која, кога ќе се намачка со бел прав и ќе се погледне од страна, ќе изгледа како полумесечина.
Хабаш ел-Хасиб ел-Марвази, персиски астроном, спровел различни набљудувања во опсерваторијата ел-Шамисија во Багдад помеѓу 825 и 835 н.е. Користејќи ги овие набљудувања, тој го проценил пречникот на Месечината на 3.037км (еквивалентно на 1.519 км полупречник) и неговото растојание од Земјата од 346,345 километри. Во 11 век, исламскиот физичар Алхазен ја истражувал месечевата светлина преку голем број експерименти и набљудувања, заклучувајќи дека е комбинација од сопствената светлина на Месечината и способноста на Месечината да апсорбира и емитува сончева светлина.
Во средниот век, пред пронаоѓањето на телескопот, сè поголем број луѓе почнале да ја препознаваат Месечината како сфера, иако многумина верувале дека таа е „совршено мазна“. Во 1609 година, Галилео Галилеј нацртал еден од првите телескопски цртежи на Месечината во својата книга  и забележал дека не е мазна, туку има планини и кратери. Подоцна во 17 век, Џовани Батиста Ричоли и Франческо Марија Грималди нацртале мапа на Месечината и им дале на многу кратери имињата што ги имаат и денес. На мапите, темните делови од површината на Месечината се нарекувале марија (единечно маре) или мориња, а светлите делови се нарекувале тера или континенти. Томас Хариот, како и Галилеј, ја нацртал првата телескопска претстава на Месечината и ја набљудувал неколку години. Неговите цртежи, сепак, останале необјавени. Првата карта на Месечината била направена од белгискиот космограф и астроном Мајкл Флорент ван Лангрен во 1645 година. Две години подоцна, многу повлијателен напор бил објавен од Јоханес Хевелиј. Во 1647 година тој ја објавил Селенографија, првиот трактат целосно посветен на Месечината. Номенклатурата на Хевелиј, иако се користела во протестантските земји до 18 век, била заменета со системот објавен во 1651 година од језуитскиот астроном Џовани Батиста Ричиоли, кој на големите точки со голо око им ги дал имињата на морињата и телескопските точки (сега наречени кратери). името на филозофите и астрономите. Во 1753 година, хрватскиот језуит и астроном Руѓер Бошковиќ открил отсуство на атмосфера на Месечината. Во 1824 година Франц фон Грутхујзен го објаснил формирањето на кратери како резултат на удари од метеорит.
Можноста Месечината да содржи вегетација и да е населена со селенити била сериозно разгледувана од големите астрономи дури и во првите децении на 19 век. Во 1834–1836 година, Вилхелм Бир и Јохан Хајнрих Медлер ја објавиле својата четиритомна ' и книгата ' во 1837 година, што цврсто го утврдил заклучокот дека Месечината нема водни тела, ниту пак некоја забележлива атмосфера.
Вселенска трка
„Вселенската трка“ и „Месечевата трка“ инспирирана од Студената војна меѓу Советскиот Сојуз и Соединетите Американски Држави се забрзала со фокус на Месечината. Ова вклучувало први фотографии од тогаш невидената далечна страна на Месечината во 1959 година од страна на Советскиот Сојуз, а кулминирало со слетувањето на првите луѓе на Месечината во 1969 година, широко видени низ светот како еден од клучните настани на 20 век, и воопшто на човечката историја. Првиот вештачки објект што прелетал покрај Месечината била советската сонда Луна 1 без екипаж на 4 јануари 1959 година и била првата сонда што стигнала до хелиоцентрична орбита околу Сонцето. Малкумина знаеле дека Луна 1 е дизајнирана да влијае на површината на Месечината.
Првата сонда што допрела на површината на Месечината била советската сонда Луна 2, која слетала на 14 септември 1959 година, во 21:02:24 UTC. Далечната страна на Месечината првпат била фотографирана на 7 октомври 1959 година од советската сонда Луна 3. Според денешните нејасни стандарди, фотографиите покажале дека на далечната страна на Месечината речиси целосно и недостасува марија.
Првата американска сонда што прелетала покрај Месечината била Пионер 4 на 4 март 1959 година, што се случило веднаш по Луна 1. Но, тоа бил единствениот успех на 8 американски сонди кои први се обиделе да се лансираат за Месечината.
... Верувам дека оваа нација треба да се заложи за постигнување на целта, пред да излезе оваа деценија, да слета човек на Месечината и безбедно да го врати на Земјата. Ниту еден вселенски проект во овој период нема да биде поимпресивен за човештвото или поважен во долгорочното истражување на вселената; и никој нема да биде толку тежок или скап за да се постигне.
...нека биде јасно дека барам од Конгресот и од земјата да прифатат цврста посветеност на нов курс на дејствување - курс кој ќе трае многу години и ќе носи многу тешки трошоци. .. Ренџер 1 бил лансиран во август 1961 година, само 3 месеци по говорот на претседателот Кенеди. Ќе поминат уште 3 години и шест неуспешни мисии на Ренџер додека Ренџер 7 не врати фотографии од близина од површината на Месечината пред да удри на неа во јули 1964 година. Голем број проблеми со лансирните возила, копнената опрема и електрониката на вселенските летала ја мачеле програмата Ренџер и воопшто раните мисии со сонда. Овие лекции помогнале во Маринер 2, единствената успешна американска вселенска сонда по познатиот говор на Кенеди во Конгресот и пред неговата смрт во ноември 1963 година. Стапките на успех во САД значително се подобриле од Ренџер 7 па наваму.
Во 1966 година СССР ги постигнал првите меки слетувања и ги направил првите фотографии од површината на Месечината за време на мисиите Луна 9 и Луна 13.
Првиот роботски месечиноод што слетал на Месечината бил советскиот брод Луноход 1 на 17 ноември 1970 година, како дел од програмата Луноход. До денес, последниот човек што застанал на Месечината бил Јуџин Сернан, кој како дел од мисијата Аполо 17, во декември 1972 година.
Примероците на карпите од Месечината биле вратени на Земјата со три мисии на Луна (Луна 16, 20 и 24) и мисиите на Аполо од 11 до 17 (освен Аполо 13, кој го прекинал планираното слетување на Месечината). Луна 24 во 1976 година била последната месечева мисија на Советскиот Сојуз или на САД до Клементина во 1994 година. Фокусот е префрлен на: сонди на други планети, вселенски станици и програмата Шатл.
Пред трката на Месечината, САД имале претпроекти за научни и воени бази на месечината Проектот Лунекс и Проектот Хоризонт. Покрај слетувањето со екипаж, напуштените советски програми за екипаж на Месечината вклучувале изградба на повеќенаменска месечинска база „Ѕвезда“, првиот детален проект, комплетиран со развиени макети на возила за експедиција и површински модули.
По 1990 година
Во 1990 година, Месечината била посетена од страна на јапонското вселенското летало Хитен, со што Јапонија станала трета земја што поставила објект во орбитата околу Месечината. Вселенското летало ја пуштило сондата Хагоромо во орбитата на Месечината, но предавателот откажал, а со тоа спречила понатамошна научна употреба на леталото. Во септември 2007 година, Јапонија го лансирала вселенското летало Селене, со цел „да се добијат научни податоци за потеклото и еволуцијата на Месечината и да се развие технологијата за идното истражување на Месечината“, според официјалната веб-страница на JAXA.
Кина ја започнала кинеската програма за истражување на Месечината и ги истражува изгледите за ископување на Месечината, особено во потрага по изотоп хелиум-3 за употреба како извор на енергија на Земјата. Кина го лансирала роботскиот месечев орбитер Чанге 1 на 24 октомври 2007 година. Првично планирана за едногодишна мисија, мисијата Чанге 1 станала многу успешна и на крајот била продолжена за уште четири месеци. На 1 март 2009 година, Чанге 1 била намерно погодена на површината на Месечината, завршувајќи ја 16-месечната мисија. На 1 октомври 2010 година, Кина го лансирала месечевиот орбитер Чанге 2. Кина го спуштила роверот Чанге 3 на Месечината на 14 декември 2013 година, и станала третата земја што го сторила тоа. Чанге 3 е првото вселенско летало кое меко слетало на површината на Месечината по Луна 24 во 1976 година. Бидејќи мисијата на Чанге 3 била успешна, резервниот лендер Чанге 4 бил пренаменет за новите цели на мисијата. Кина на 7 декември 2018 година ја лансирала мисијата Чанге 4. На 3 јануари 2019 година, Чанге 4 слетала на далечната страна на Месечината, распоредувајќи го роверот за месечина Јуту-2, кој подоцна стана актуелен рекордер за патување на површината на Месечината. Меѓу другите откритија, Јуту-2 открил и дека прашината на некои локации од далечната страна на Месечината е длабока до 12 метри.
Индиската национална вселенска агенција, Индиската организација за вселенско истражување (ISRO), го лансирала Чандрајан 1, месечева орбитарка без екипаж, на 22 октомври 2008 година. Месечевата сонда првично била наменета да кружи околу Месечината две години, со научни цели да подготви тридимензионален атлас на блиската и далечната страна на Месечината и да спроведе хемиско и минералошко мапирање на површината на Месечината. Орбитерот ја ослободил сондата за удар на Месечината која удрила на Месечината во 15:04 часот по Гринич на 14 ноември 2008 година што ја прави Индија четвртата земја што стигнала до површината на Месечината. Меѓу многуте достигнувања на Чандрајан 1 било откривањето на широко распространето присуство на молекули на вода во месечевата почва. Оваа мисија била проследена со Чандрајан-2, која била лансирана на 22 јули 2019 година и влегла во орбитата на Месечината на 20 август 2019 година. Чандрајан 2 го носела и првиот индиски лендер и ровер, но тие слетале при несреќен случај. Организацијата за одбрана од балистички проектили и НАСА ја лансирале мисијата Клементина во 1994 година, а Месечев проспектор во 1998 година. НАСА го лансирала Месечевиот извидувачки орбитер на 18 јуни 2009 година, кој собрал снимки од површината на Месечината. Носел и сателит за набљудување и сензор на месечевиот кратер (LCROSS), кој го истражувал можното постоење на вода во кратерот Кабео. GRAIL е уште една мисија, лансирана во 2011 година.
Првата комерцијална мисија на Месечината била остварена од страна на Меморијалната мисија на Месечината „Манфред“ (4M), предводена од LuxSpace, филијала на германската OHB AG. Мисијата била лансирана на 23 октомври 2014 година со кинеското пробно летало Чанге 5-T1, прикачено на горната фаза на ракетата Long March 3C/G2. Вселенското летало 4М прелетало покрај Месечината ноќта на 28 октомври 2014 година, по што влегло во елиптична Земјина орбита, надминувајќи го својот дизајниран животен век за четири пати.
Планови
По напуштената програмата „Соѕвездие“, САД, Русија, ЕСА, Кина, Јапонија и Индија ги објавиле плановите за летови со екипаж проследени со месечевите бази. Сите тие имаат намера да го продолжат истражувањето на Месечината со повеќе вселенски летала без екипаж.
Индија планира да ја лансира лендерската мисија Чандрајан-3 во 2022 година и ја проучува потенцијалната соработка со Јапонија за лансирање на мисијата за истражување на поларните месечини во 2024 година.
Русија, исто така, ги објавила плановите да го продолжи својот претходно замрзнат проект Луна-Глоб, лендер и орбитер без екипаж, кој требало да биде лансиран во 2021 година. Во 2015 година, Роскосмос изјавил дека Русија планира да постави астронаут на Месечината до 2030 година, оставајќи го Марс на НАСА. Целта е да се работи заеднички со НАСА и да се избегне вселенска трка. Руската месечева орбитална станица е предложена да кружи околу Месечината по 2030 година.
На 3 ноември 2021 година, НАСА објавила дека избрала место за слетување во месечевиот јужен поларен регион во близина на кратерот Шакелтон за вселенско летало без екипаж.
Pakatan Rakyat
Pakatan Rakyat или PR (Народен Пакт) е малезиска политичка патрија која е основана на 1 април 2008. Патријата пред сè е основана за да може да ја победи вечно-владеечката партија Barisan Nasional.
Енергија на сврзување
Енергија на сврзување на атомското јадро или јадрена енергија на сврзување е енергијата која е потребна за „расцепување“ на атомското јадро на неговите составни делови – нуклеони (протони и неутрони). Јадрената енергија на сврзување е обично позитивен број. Масата на јадрото е секогаш помала од збирот на масите на мирување на слободните нуклеони. Оваа разлика е мерка за јадрената енергија на сврзување, која е резлутат на силите кои го одржуваат јадрото во целина. При расцепувањето на јадрото, дел од неговата маса (т.е. некои нуклеони) се претвора(ат) во огромни количини енергија (според Ајнштајновата релација E=mc2, па масата се отстранува од вкупната првобитна маса на честичките и недостасува на крајот од процесот. Недостатокот од маса се нарекува дефект на масата на атомското јадро, а е претставен преку ослободената енергија при формирањето на јадрото.
Терминот јадрена енергија на сврзување може да се однесува и на енергетската рамнотежа во реакции каде јадрото се раздвојува во делови кои содржат повеќе од еден нуклеон. Во овој случај, енергиите на сврзување на добиените делови имаат повисока енергија во споредба со онаа на првобитната целина. Доколку е достапна нова енергија на сврзување при врзување на лесни јадра или расцепување на тешки јадра, истата се ослободува и станува достапна како  јадрена енергија. Може да послужи како извор на струја или како суровина за  јадрено оружје. При расцепување на големо јадро вишокот енергија се емитува како  фотони (гама-зрачење) и  кинетичка енергија на производите на јадрено цепење.
Дефект на масата на атомско јадро е разликата меѓу масата на јадрото и збирот од масите на неговите компоненти. За определување на енергијата на сврзување има три чекори на пресметки – создавање на дефектот на масата преку отстранување маса во вид на ослободена енергија.
Вовед
Јадрената енергија на сврзување се објаснува преку основните принципи на јадрената физика.
Јадрена енергија
До апсорпција или емисија на јадрена енергија доаѓа при јадрени реакции или  радиоактивно распаѓање; оние за кои е потребна апсорпција на енергија се ендотермни реакции, а оние при кои се ослободува енергија се егзотермни процеси. До консумирање или ослободување на енергија доаѓа пораи разлики во јадрените енергии на сврзување на реактантите и производите на јадрената трансмутација.
Јадрена сила
Електроните и јадрата замно си дејствуваат и меѓусебно се држат благодарение на електростатичката привлечност. Соседни атоми можат да делат електрони или еден атом да му предаде електрони на друг, соседен атом (преку процеси од  квантна физика) односно два или повеќе атоми можат да образуваат хемиска врска.
Електричните сили не се тие кои ги држат јадрата заедно, затоа што нивните протони, кои имаат ист, позитивен полнеж, се одбиваат. Напротив, дејствуваат одбивно, настојувајќи да ги оддалечат едно од друго. Се утврдило дека за врзување на неутроните за јадрото мора да постои неелектрична привлечна сила.
Нуклеоните во јадрото заедно ги држи т.н. јадрена сила ( резидуална силна сила). Таа е остатокот од меѓусебната силна интеракција, која ги поврзува кварковите во нуклеоните на уште помала оддалеченост.
Јадрената сила мора да биде поголема од електричното одбивање на мали растојанија, но послаба на голема оддалеченост за да не дојде до спојување на различни јадра. Затоа таа дејствува на многу мали растојанија. Аналогна на јадрената е силата меѓу два мали магнета: тешко е да се одвојат кога се заедно, но штом тоа ќе се стори, привлечната сила меѓу нив речиси целосно замрува.
За разлика од гравитацијата и електричните сили, јадрената сила е делотворна само на многу куси растојанија. На поголеми доминира електростатичката сила: протоните се одбиваат меѓусебно поради истоимениот полнеж. Затоа, на пример во балон исполнет со водород, протоните кои го даваат обичниот водород не стапуваат во интеракција за да формираат хелиум. Не можат да се доближат доволно за да може да почне дејствува јадрената сила, освен при екстремно високи притисок и температура (како во јадрото на ѕвезда).
Физика на јадрата
Јадрата имаат различни димензии – со 1 протон во водородниот атом, 1 протон и 1 неутрон во девтериумовиот, 2 протона и 2 неутрона во хелиумовиот... Хелиумовото јадро има маса помала од сумата на масите на неговите нуклеони, а истиот феномен се среќава и кај речиси сите други атоми. Ова е пример за дефект на масата на јадрото.
Дефект на масата на атомското јадро
Главната причина за „дефектот на масата“ е формулата на Алберт Ајнштајн: E = mc2, според која енергијата е правопропорционална со масата. Масата може да се разгледува како константна само кога телото се движи со брзина многупати помала од брзината на светлината. Според тоа, дефектот на масата на јадрото Δm е разлика меѓу збирот на масите на слободните протони и неутрони (масата на електроните е занемарливо мала, но може да се вклучи во збирот) и масата на јадрото. Каде што:
Ако целина од честички содржи вишок енергија, при мерење на нејзината маса се добива поголема вредност за истата, на пример експлозив пред и по експлозија има различна маса. Доколку, пак, за еден систем да се расчлени на неговите составни делови е потребно да се донесе енергија, неговата почетна маса е помала од онаа на деловите по нивното издвојување. Доведената енергија се „складира“ како потенцијална енергија и се манифестира како зголемена маса. Ова е доказ дека секаков вид енергија во рамките на еден систем се рагледува како маса.
Кај елементи со јадра потешки од кислородот, а полесни од она на железото, енергија може да се ослободи со нивно добивање преку расцепување полесни елементи. Кај елементите чии јадра се потешки од железното, при расцепување на два дела едниот од нив ослободува енергија. Овој принцип се користи за добивање енергија со расцепување јадро на ураниум во јадрени реактори.
Причина што се случува обратен процес кај елементите по железото е сè поголемиот позитивен полнеж на јадрото. Иако електричната сила е послаба од јадрената, сепак има поголем опсег – во железно јадро, секој протон ги одбива другите 25, додека јадрената сила сврзува само блиски соседни нуклеони.
Со понатамошно зголемување на јадрата, ваквиот ефект станува сè подоминантен. До полониум (84 протони), јадрото веќе не може да го задржи големиот позитивен полнеж, па вишокот протони ги емитува како алфа-зрачење (емисија на стабилни хелиумови јадра, секое со по 2 протони и 2 неутрони). Поради овој процес на Земјата не можат да се најдат јадра со повеќе од 98 протони. Изотопи со најдолги полураспади по ураниумот (Z=92) се плутониум – 244 (80 милиони год.) и кириум-247 (16 милиони год.).
Сончева енергија на сврзување
Еден процес на јадрено соединување започнал пред 5 милијарди години. Тогаш се формирало Сонцето од гас и прав привлечени од гравитацијата, од кои се формирале и планетите од Сончевиот Систем Сончевиот Систем. Гравитационата сила ослободила енергија која го загревала младото Сонце, како што и претпоставил американскиот физичар Хелмхолц.
Интегрирање јадра
Малите јадра поголеми од водородното може да образуваат поголеми и да ослободат енергија, но при интегрирање на такви јадра, ослободената енергија е многу помала од водородното соединување. Така е поради потребата од внесување надворешна енергија за да се спојат протните меѓу кои има одбивни електрични сили, додека ослободената енергија е само резултат на јадреното привлекување.
Соединувањето не ослободува енергија кога станува збор за елементи потешки од железо-26. Кај уште потешки јадра, не само што не се ослободува туки и потребно е да се донесе енергија за интегрирање јадра со слична големина. За совладување на одбивните сили кај толкави јадра не е доволна само енергијата која се ослободува од јадреното привлекување. Ако, пак, јадрата потешки од железото се расцепат, се ослободува енергија.
Меѓу јадрата потешки од она на оловото има толку големо електрично одбивање што многу од нив спонтано испуштаат хелиумови јадра (алфа-честички). Тоа е една од формите на радиоактивно однесување на одредени јадра. Овие јадра потешки од оловното (освен на бизмут, ториум, ураниум и плутониум) се распаѓаат толку брзо што не можат да се најдат во природата како примордијални нукиди. Но, можат да се добијат вештачки и при радиоактивните серии на полесни елементи. Колку е јадрото потешко, толку побрзо се распаѓа.
Железните јадра се најстабилни (железо-56) и најдобри извори на енергија, чии маси се најмали можни маси на железото. Водородните (протонските) јадра можат да се интегрираат во хелиумски – механизам според кој Сонцето генерира енергија. Јадрените реактори, пак, произведуваат енергија со расцепување на најтешките јадра (на ураниум или полониум).
Енергија на сврзување на атомското јадро
Јадрената енергија на сврзување може да се илустрира преку јадрото на 12C (Јаглерод-12), кое содржи по 6 протони и неутрони. Јадрената сила ги надминува одбивните сили меѓу позитивните протони и ги принудува да се „слепат“ едни со други, а ги припојува и со неутроните, како и неутроните меѓу себе. Јадрената сила е сила која има многу мал опсег, па нејзиното влијание не се забележува надвор од јадрото.
Јадрената енергија е негативна (како гравитационата на планетите) бидејќи мора да се искористи енергија за расцепување на јадрото на неговите компоненти. При мерење на масата на јадрата со масени спектрометри, таа секогаш е помала од збирот на масите на неговите нуклеони, но слободни. Јадрената енергија на сврзување може да се најде според Ајнштајновата формула: E = mc2.
Јадрено соединување
Хелиумовата енергија на сврзување е енергетскиот извор на Сонцето, како и на повеќето ѕвезди. Од вкупната маса на Сонцето, 74% зафаќа водородот чиешто јадро е претставено со само еден протон. Кога 4 протони ќе се интегрираат во хелиумово јадро (при што 2 од нив премиуваат во неутрони), тогаш се ослободува енергија.
Претворањето на протни во неутрони е резултат на постоење слаба јадрена сила, која исто како резидуалната силна има мал опсег, но е многукратно помала од неа. Слабата сила настојува да обезбеди енергетски најстабилна конфигурација преку бројот на нуклеони. Јадрата со помалку од 40 честички имаат приближно еднаков број на протони и неутрони. Како што се зголемува бројот на нуклеони (до 209), бројот на неутрони го надминува оној на протоните, сè додека меѓу нив не се воспостави однос 3:2.
Процесот на интегрирање на протоните од водородот во хелиум е пример за јадрено соединување. Тоа може да се оствари само ако протоните развијат доволно голема брзина за да ги надминат меѓусебните одбивни сили и да им овозможат на јадрените да стапат во сила. Значи, до соединување доаѓа само во многу топол гас, а за негово заробување е потребен огромен притисок. Вакви услови има во јадрото на Сонцето, поради големиот притисок од тежината на многубројните слоеви на Сонцето.
Во океаните има огромни количини на водород кои, теоретски, можат да се искористат за соединување, а хелиумот кој се добива како производ не ѝ штети на околината. За некои ова претставува добра енергетска алтернатива, но експериментите за добивање електрична енергија од соединување до сега само делумно успеале. За јонизирање и затворање на водородот се користеле силни магнетни полиња кои управуваат со движењето на честички со полнеж и тежок водород кој полесно врзува. Сепак, овие техники за обезбедување услови за процесот бараат многу повеќе енергија отколку онаа која притоа се произведува.
Максимумот на енергијата на сврзување и негово достигнување преку распаѓање
Енергијата на сврзување на јадрото е разликата од силата на јадрено привлекување и електромагнетната сила. Таа бавно расте со растење масата на јадрото по хелиумот сè до железото каде го достигнува својот врв. Вкупната енергија на сврзување продолжува да се зголемува заедно со бројот на нуклеони, но и разорната енергија на електричните сили исто така. По железото започува да преовладува одбивната електрична сила. Железо-56 (56Fe) е најефикасно сврзаното јадро, што значи дека има најмала маса по нуклеон. Од друга страна, никел-62 е најцврсто сврзано јадро во однос на енергија на сврзување по нуклеон (специфичната енергија на сврзување).
За намалување на разорната енергија, слабото заемодејство овозможува бројот на неутрони да го надмине оној на протоните (главниот изотоп на железо, на ример, има 26 протони, а 30 неутрони). Ако соодносот е предалеку од стабилниот, може да дојде до спонтано претворање протон-неутрон, неутрон-протон.
Со двата методи на претворање на нуклеоните диригира слабата сила, а тие вклучуваат вид бета-распад. При наједноставното бета распаѓање, неутроните се претвораат во протони со испуштање електрон и антинеутрино, што може да се случи и надвор од јадрото зашто неутроните се помасивни од протоните за 2,5 електрони. Спротивниот процес се одвива само во јадрото и на неслободни честички, а може да настане со внесување позитрон. Тоа е дозволено ако има довлоно енергија меѓу нуклидите-мајка и –ќерка (енергетска разлика од 1.022 MeV – масата на 2 електрона). И при помала енергетска разлика може да дојде до претворање на протони во неутрони кај јадра богати со првите, преку процес на електронско фаќање, при што протонот заробува еден од електроните од K-орбиталата и емитувајќи неутрино станува неутрон.
Кај најтешките јадра, почнувајќи од телириум (52) со 106+ нуклеони, електричните сили можат да бидат толку дестабилизирачки што емитуваат цели парчиња од јадрото, во вид на алфа-честички (брзи хелиумови јадра). Алфа-честичките се одликуваат со огромна стабилност.
Кривата на енергијата на сврзување е график кој е функција на специфичната енергија на сврзување од атомската маса. Темето на кривата е во железо и никел, по што таа опаѓа, а има и мало изолирано, доста стабилно теме кај хелиум. Најтешките јадра во природата, ураниумовите 238U, иако се нестабилни, имаат животен век од 4,5 милијарди години (речиси колку староста на Земјата), па сè уште ги има во изобилство. Можеби се создале при супернова која се случила пред создавањето на сончевиот Систем. И најчестиот изотоп на ториум, 232Th, е подложен на емисија на α-честички, а неговиот полураспад (време за кое половина од атомите се распаѓаат) е неколкупати подолго. Кај секој од овие елементи радиоактивното распаѓање создава нестабилни изотопи-ќерки, а со тоа синџир од реакции на распаѓање кои завршуваат со формирање стабилен изотоп на олово.
Претворање на дефектот на масата во енергија
Дефектот на масата се дефинира како разлика меѓу масата на јадрото и збирот на масите на неговите нуклеони. Се определува со утврдување три величини: вистинската маса на јадрото, неговиот состав (број на протони и на неутрони) и масите на еден протон и еден неутрон. Потоа следи претворање на дефектот во енергија – енергијата на сврзување на јадрото која мора да се изрази како енергија по мол атом или енергија по нуклеон.
Цепење и сврзување
Јадрената енергија се ослободува со цепење или сврзување на јадра. Доаѓа до претворање на дел од јадрената маса во енергија, со чие отстранување јадрото ја намалува својата маса, соодветно на формулата за еднаквост на масата и енергијата: ΔE = Δmc2, каде ΔE е ослободена енергија, Δm - дефект на масата на јадрото, и c е брзина на светлината во вакуум (физичка константа).
Францускиот физичар Анри Бекерел во 1896 ја открил јадрената енергија, откривајќи дека фотографските плочи кои се наоѓале во темно покрај ураниум поцрнеле како рендгенски плочи (X-зраците биле откриени претходната година, 1895).
Јадрена енергија се ослободува преку три „егзоенергетски“ (егзотермни) процеси.
Атомска енергија на сврзување
Енергијата на сврзување на атомот (вклучувајќи ги и електроните) не е иста со онаа на неговото јадро. Измерените дефекти на масата на изотопите се запишуваат како дефекти на масата на неговите неутрални атом, најчесто во MeV. Затоа масените дефицити не можат да се земат како мерка само за јадрената стабилност или енергија на сврзување туку за целиот атом.
Ваквите мерења се практични зашто е тешко целосно јонизирање на тешките елементи (нивно лишување од сите електрони). Ваквото создавање „голо“ јадро го менува неговиот животен век, што значи дека тоа не може да се разгледува самостојно. Тоа може да се заклучи и од феномени како електронско фаќање. Теоретски, во орбитални модели на тешки атоми, електронските орбити се делумно сместени во јадрото. При распаѓање на јадрото неговите својства се менуваат. Во физиката, концептот на „масен дефицит“ како мерка за „енергијата на сврзување“ подразбира „масен дефицит на неутрален атом“ (не само јадро) кој е мерка за целокупната атомска стабилност.
Крива на јадрената енергија на сврзување
Во Менделеевиот систем, лесните елементи од водород до натриум со зголемување на релативната атомска маса покажуваат поголема енергија на сврзување по нуклеон. Тоа е резултат на зголемување на силата на привлекувањето меѓу нуклеоните со секој дополнителен нуклеон. Од магнезиум до ксенон се наоѓаат заситени, стабилни елементи. Јадрото на овие елементи е доволно големо за јадрените сили да не го опфаќаат целосно делотворно, а истите со зголемување на атомската маса се урамнотежуваат со одбивните сили меѓу протоните со зголемување на редниот број.
На врвот на специфичните енергии на сврзување е никел-62, со најцврсто сврзано јадро, а потоа следат железо-58 и железо-56. Затоа железото и никелот се многу често компоненти (метали) во јадрата на планетите – многу чести крајни производи при супернова и силициумово горење на ѕвезди. Кое јадро ќе се призведе не зависи од енергијата на сврзување, зашто во ѕвездите неутроните можат да преминуваат во протони и притоа да испуштаат многу повеќе енергија. Се тврди дека фотодезинтеграцијата на 62Ni во 56Fe е можна во јадро на ѕвезда со екстремно висока температура поради претворањето на неутроните во протони. Според тоа, при притисокот и температурата во јадрата на големите ѕвезди се ослободува енергија преку претворање на материјата во јадра на 56Fe (јонизирани атоми). Иако овој енергетски максимум би требало да важи и за, на пример, T = 298 K и P = 1 атм, за неутрална кондензирана материја од атоми на 56Fe, сепак при вакви услови јадрата се спречени да врзуваат во најстабилна материја со најниска можна енергија.
Се верува дека во вселената железо-56 е позастапено од изотопите на никел од механички причини. Во супернова се формира нестабилниот никел-56, но нема време во истата да се распадне до железо пред ослободувањето во меѓуѕвездениот простор. Неколку недели по експлозијата се распаѓа до кобалт-56 – радиоизотоп кој се распаѓа до железо-56 со полураспад од околу 77.3 дена. Овој процес е забележан при супернова тип II, како SN 1987A. Високостабилниот никел-62 не е застапен во поголеми количини поради тоа што нема добар начин за негово создавање во ѕвездите со процеси на алфа-адиција.
Мерење на енергијата на сврзување
Поради балансирањето на ефектите на две спротивставени сили со различен опсег, максимална енергија на сврзување имаат јадрата со средна големина. Привлечната (силна) јадрена сила, која ги сврзува нуклеоните меѓу себе, има ограничен опсег поради нејзиното нагло опаѓање со зголемување на оддалеченоста. Одбивната електромагнетна сила меѓу протоните, пак, побавно опаѓа со зголемување на растојанието меѓу нив. Јадрата со пречник поголем од 4 нуклеони, поради дополнителни протони имаат дополнителни одбивни сили, па ја надминуваат енергијата на сврзување на силната јадрена сила. Стануваат значително послабо сврзани со зголемување на нивната големина, но сепак релативно стабилни. Јадра со над 209 нуклеони (над 6 во пречник) се преголеми за да бидат стабилни, па спонтано се распаѓаат на помали. Јадрата со средна големина се најцврсто сврзани од сите, поради што создаваат енергија и при реакции и на јадрено соединување и при јадрено цепење. Јадрените енергии на сврзување се доволно големи за да се измерат како дефект на масата. Атомска енергија на сврзување, пак, е количеството енергија (и маса) кое се ослободува при сврзување група слободни нуклеони во атомско јадро. Енергијата на сврзување на јадрото може да се најде како разлика меѓу масата на јадрото и вкупната маса на сите нуклеони (слободни). Единицата за атомска маса (1 u) се дефинира како 1/12 од масата на атомот на 12C. Атомската маса на атом на 1H (протон+електрон) е 1.007825 u, па секој нуклеон од 12C изгубил просечно 0.8% од масата како енергија на сврување.
Полуемпириска формула за јадрената енергија на сврзување
За јадро со A нуклеони, односно Z протони и N неутрони, полуемпириската формула за специфичната јадрена енергија на сврзување (по нуклеон) е:
каде коефициентите се: