cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Прва македонска кошаркарска лига 2019/20
Местоположба според коло
Табелата ги покажува позициите на екипите по секое завршено коло.
Признанија
Извор: eurobasket.com преку web.archive.org
Петорки
Најдобра домашна петорка
Почесно споменување
Втора петорка
Најдобра странска петорка
Трета Петорка
Најдобра босман петорка
Извор: eurobasket.com преку web.archive.org
Музеј на Југославија
Музејот на Југославија (Музеј Југославије) — државен историски музеј во Белград, главниот град на Србија. Во него се опишани периодот на Кралството Југославија и Социјалистичка Југославија, како и животот на Јосип Броз Тито. Гробот на Тито се наоѓа во една од зградите на Музејот (Куќата на цвеќето).
Меморијален центар „Јосип Броз Тито“
Музејот „25 мај“ бил отворен на 25 мај 1962 година. Изграден е од Градот Белград како подарок на Јосип Броз Тито, претседателот на Југославија, за неговиот 70 роденден. Овој музеј бил искористен за изложување подароци што ги добивал Тито до 1962 година. Посебна колекција на палки од штафетата на младоста биле изложени во овој музеј. На 16 ноември 1982 година, бил основан Меморијалниот центар „Јосип Броз Тито“, а Музејот „25 мај“ станал дел од Центарот. Меморијалниот центар вклучувал неколку згради и институции сместени главно во Белград, но и во други делови на Југославија (родната куќа на Тито во Кумровец била дел од Центарот). Куќата на цвеќето каде бил погребан Тито била исто така дел од Меморијалниот центар. Повеќето згради што го сочинувале Меморијалниот центар се наоѓале во истиот парк во областа Дедиње во Белград. Во 1984 година, зградата на Меморијалната колекција била отворена како додаток на зградата на Музејот „25 мај“. Во Спомен колекцијата се изложени медалите и одликувањата на Тито и неговите лични работи.
Зградата на Стариот музеј го добила името по отворањето на Музејот „25 мај“ (нов музеј). Прикажано е музејско парче што ја прикажува културата, етнографијата на Југославија.
По неговата смрт на 4 мај 1980 година, Јосип Броз Тито бил погребан во Домот на цвеќето, сместен во просториите на Меморијалниот центар. Центарот имал колекција од повеќе од 75.000 предмети што ја илустрираат историјата на Југославија во текот на 20 век, со посебен акцент на животот и делото на самиот Тито. Исто така, се чувала обемна колекција на подароци што ги добил Тито за време на многуте посети со странски великодостојници за време на неговото претседателствување. Изложбите понатаму вклучувале дела на многу светски познати уметници како Јан Григиер, Клод Жозеф Верне, Фердинанд Георг Валдмилер, вклучително и оригинални отпечатоци на Лос Каприхос од Франциско Гоја и многу други.
Скоро една деценија по распадот на Социјалистичка Федеративна Република Југославија, целиот комплекс (гробницата и музејот) бил затворен за јавноста и воените чувари биле трајно отстранети. Комплексот сега е повторно голема туристичка атракција. Многу луѓе го посетуваат местото како светилиште во „подобри времиња“, особено на 25 мај (официјалниот датум на раѓање на Јосип Броз Тито).
Музеј на револуцијата на југословенските народи
Музејот на револуцијата на југословенските народи е основан во 1959 година од Централниот комитет на Сојузот на комунистите на Југославија. Изградбата на зградата на Музејот започнала во 1978 година во Нов Белград помеѓу Палатата на Србија и Кулата Ушче. Било планирано да се отвори зградата во 1981 година на 40-годишнината од Револуцијата, но никогаш не била готова. Незавршената структура стои напуштена и е окупирана од неколку десетици бездомници.
Музеј на историјата на Југославија
Музејот е основан во 1996 година од Владата на Сојузна Република Југославија како Музеј на историјата на Југославија за да замени две претходни институции: Меморијалниот центар „Јосип Броз Тито“ и Музејот на револуцијата на југословенските народи. Новооснованиот музеј содржел колекции и од Меморијалниот центар „Јосип Броз Тито“ и од Музејот на револуцијата на југословенските народи.
Музеј на Југославија
Музејот го променил своето име во 2016 година, од Музеј на историјата на Југославија во Музеј на Југославија. Музејскиот комплекс се состои од три згради со вкупна површина од 5253 м², сместени во парк од 3,2 хектари:
За кого бијат камбаните
Потекло
„За кого бијат камбаните“ била продадена во половина милион копии за неколку месеци и била номинирана за Пулицеровата награда, а на Хемингвеј му донела голема слава. Книгата била објавена на 21 октомври 1940 година, во тираж од 75.000 копии кои се пордавале по цена од 2,75 долари.
Николо Малдини
Николо Малдини - Николче ( во —  во ) — италијански партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ.
Животопис
При нападот на Дванаесеттата македонска ударна бригада на германскиот транспорт на железничката станица кај селото Зелениково, во септември 1944 година, со уште неколкумина заробеници успеал да побегне и да им се приклучи на борците од Третата македонска бригада. Бил борец на првиот баталјон и учествувал во сите борби против Германците и албанските балисти. Посебно се истакнал во борбата кај селото Говрлево, Крушопек покрај Треска. Како искусен борец му било доверено да ракува со пушкомитралез. Во ракувањето со ова оружје се покажал како вистински борец. Учествувал во борбата за дефинитивното ослободување на Скопје. На 12 и 13 ноември 1944 година, неговата чета добила задача да ја заземе хидроцентралата Матка, а со тоа да се спречат Германците во намера истата да ја дигнат во воздух. Се развила жестока борба во која Германците и балистите претрпеле пораз. Во оваа жестока борба против непријателот, Никола храбро загинал.
Смртта на Николо
Битката кај Матка и смртта на Николо, ја опишал неговиот другар и соборец Цветко Гаревски-Црни: "Кога на 11 ноември 1944 година ја добивме наредбата следниот ден да почнат борбите за ослободување на Скопје, ни беше најсреќен ден, се радувавме и пеевме партизански песни - вели другарот Црни, кој како 18-годишник учествувал во ослободувањето на минираната брана на Хидроцентралата 'Матка'. Почнавме да пукаме, а од спротива веднаш добивме силен отпор. Бидејќи залихите на муницијата ни беа мали, мојот соборец и врсник Италијанецот Николо Малдини- Николче, ни рече да го штитиме за да земе муниција од еден загинат Германец. Отиде, ги грабна двата сандаци и тргна кон нас, но по неколку десетина метри падна. Помислив дека се препнал, но кога пак се крена, го видов целиот облеан во крв. И таков ранет успеа да ги дигне сандаците, ги донес, рече 'победивме' и падна."Во нивна чест во дворот на хидроцентралата Матка е подгинат споменик, пред кој се чествува нивното храбро дело за спасување и ослободување на градот Скопје. Официјални државни претставници на Македонија како и претставници на дипломатскиот кор, околу 9 мај - денот на победата над фашизмот, го посетуваат овој споменик, оддавајќи почит кон загинатите борци кои го спасиле градот Скопје.
Бакнеж (Климт)
Бакнеж  (германски Der Kuss) — масло на платно со додадени златни ливчиња, сребро и платина. Оваа слика е најпозната од многуте слики на австрискиот сликар Густав Климт. Изработена е во техника масло на платно, со додадени сребрени и златни листови. Потекнува од неговата „златна фаза“, која се одликува со формална стилизација и интензивна декоративна лирика. Создадена е помеѓу 1907 и 1908 година. Се чува во галеријата Белведере во Виена, Австрија. Ова ремек-дело на раната модерна уметност е симбол на виенскиот Арт нуво.
Историјат
„Бакнеж“ е најпознатата слика на Климт и се смета за икона на модерната уметност. Таа е една од најпопуларните слики во светот. Многупати се препечатува, не само на репродукции кои можат да се најдат насекаде, од апартмани до хотелски лобија, туку и на бројни други предмети за секојдневна употреба (шолји за кафе, вратоврски, чанти...). Создадена е во 1908 година и припаѓа на таканаречената „златна фаза“ на Климт, во која тој развил нова техника на комбинирање златни листови, масло и бронзена боја.
Климт обично сликал многу бавно. Му требале неколку години да заврши некои од сликите. Сепак, оваа брзо ја завршил бидејќи сакал да ја покаже на изложбата на портрети во Виена. Кога сликата за прв пат била изложена, таа не се викала „Бакнеж“, туку „Љубовници“ и не била завршена до крајот на изложбата.
Делото на Климт, особено она од подоцнежниот период, се одликува со употреба на интензивни бои, златни позадини, украсни изгледи, еротски елементи и тешка симболика. Иако неговото творештво било контроверзно, тој имал силно влијание врз културниот свет на неговото време, воспоставувајќи го Климт како многу популарен сликар во виенското општество. Бакнежот го претставува почетокот на либерализмот во сликарството на Климт и еротиката која останала силна и присутна во неговите дела до крајот. .
Опис
Сликата „Бакнеж“ прикажува маж и жена кои страсно се бакнуваат на брегот на езерото, покриени со трски и цвеќиња околу нозете на жената. Нивните прилепени тела имаат неодредени облици, па изгледаат како една личност. Жената клечи, а главата ѝ е потпрена на рамо, а раката на мажот ја држи. Мажот стои и ја прегрнува жената, а неговата прегратка го обликува хармоничното единство на двете тела. Неговата глава е навалена напред и се потпира на главата на жената, додека таа го чека неговиот бакнеж со затворени очи. Телата на мажот и жената на сликата делумно се поврзани со луксузна облека во светли бои украсени со низа шарени форми. Облеката на мажот има остри правоаголни орнаменти, црно-бели „машки“ форми. Женската облека има помеки форми, цветна е и визуелно е поврзана со цветната покривка. Таа клекнува и симболично се поврзува со мајката природа. Нејзиниот изглед содржи неколку геометриски форми кои ја поврзуваат со мажот и го симболизираат нивното единство. Нивната љубовна врска е истакната во едвај забележливата граница на нивните тела, поради речиси идентичното плетење на форми што симболично ги одвојува од остатокот од светот.
Примарните бои на сликата се златна, кафена, жолта и зелена. На позадината се златни летоци кои внесуваат длабочина на оваа слика. На листовите има злато, облека и точки расфрлани на платното. Климт користел осум различни видови златни листови. Климт нанел бои и шелак на златото за да добие различни видови сјај. Она што ја прави оваа слика толку посебна не е самата тема, туку златното шаренило и контрастот на квадратните дезени на машката фигура со кружната на женската. Мешавината на Истокот и Западот, која како златната боја зрачи од оваа слика, ја прави особено хармонична и привлечна за набљудувачот.
Моделите на сликата укажуваат на стилот на Арт нуво и органските форми на движењето „Уметност и занает“. Во исто време, позадината предизвикува конфликт помеѓу дводимензионалноста и тридимензионалноста својствена за делата на Едгар Дега и другите модернисти. Употребата на златни листови потсетува на средновековни слики, илуминирани ракописи и на рани мозаици. Машката глава завршува многу блиску до врвот на платното, што е отстапување од традиционалните западни канони и го отсликува влијанието на јапонизмот, како и поедноставена композиција на сликата. Употребата на златото на Климт била инспирирана од патувањето во Италија во 1903 година, за време на кое тој ја посетил Равена и видел византиски мозаици во базиликата Сан Витале.
Композицијата открива префинета елеганција и чувство за ред, евоцирани со помош на два различни блока на боја и доминација на жолти и златни нијанси. Двете тела формираат исправена издолжена маса на боја која се истакнува на златна позадина. Љубовната врска на овие два лика е истакната во едвај забележливата граница на нивните тела поради речиси идентичниот ткаат (шилести спирали, заоблени форми на растенија, кругови и овални форми), што ги обвива и ги одвојува од остатокот од светот како мембрана. Кога сликата би била поделена на половина, двете половини би биле целосно асиметрични бидејќи сите важни детали би биле на десната страна, додека левата страна би била целосно апстрактна. Сликата е исклучително рамна и дводимензионалниот простор е идентичен со оној во византиските мозаици, кои Климт ги проучувал во Равена. Просторот без длабочина и перспектива е составен од разнобојни пудрански маси кои се целосно аморфни (без контури), но исклучително декоративни и ја оживуваат секоја површина со светлина и боја.
Мотив и инспирација
Женското лице на сликата Бакнеж (лево) е портрет на Емили Флеге (десно). Се верува дека сликата ја опишува романтичната врска помеѓу сликарот и Емили Флeге, жена чие име авторот го изговорил на смртната постела. Фигурата на мажот може да биде Климт, а жената да е Емили. Тој го напишал нејзиното име на скиците на сликата. Емили Флеге, млада модна дизајнерка, била музата на Климт, која и покрај бројните афери на сликарот живеела со него дваесет години. Односот меѓу уметничката двојка во тоа време бил сосема необичен и надвор од тогашните рамки. Тие биле самостојни и решиле да имаат врска без деца, живеејќи боемски живот. Таа била успешна стопанственичка и дизајнерка, иако останала непризнаена во модната историја.
Исто така, постојат мислења дека во оваа слика Климт го претставил бакнежот на Аполон и Дафне, следејќи го заплетот на епската Метаморфоза на Овидиј.
Доситеј Обрадовиќ
Доситеј Обрадовиќ (српски: Доситеј Обрадовић) бил српски рационалист, просветител и писател. Тој бил централна фигура во српската литература во втората половина на XVIII век.
Животен пат
Доситеј Обрадовиќ оставил изворни податоци за својот живот и дејност во автобиографијата: „Живот и приклученија Димитрија Обрадовића, нареченога у калуђерству Доситеја“. Роден е во селото Чаково, во Банат, во 1742 година, во трговско семејство, а рано останал без родителите и грижата за него ја презел неговиот тетин. Основно училиште учел во родното село и покажувал одличен успех. Заблуден од читањето хагиографска литература, дванаесетгодишниот Димитрија (така му било крстеното име) се обидел да побегне во Турција, за да се посвети во некоја пустина, но не успеал во тоа. Веднаш бил даден на занает во Темишвар, но желбата да стане свето лице не го напуштала и набргу побарал засолниште во фрушкогорскиот манастир Хопово. Тука се закалуѓерил, земајќи си го името Доситеј, и презел некои практични чекори за реализација на на своите аскетски идеи. Меѓутоа, откако го запознал одблизу манастирскиот живот, го открил сето негово лицемерие. Почнал потрезвено да размислува, да бара книги со граѓанска содржина, а тие му откриле нови хоризонти кон животот, така што решил да го напушти манастирот.
Литературна дејност
Најплоден период во книжевната дејност на Доситеј Обрадовиќ било времето од 1783 до 1793 година. Тогаш, тој ги напишал и објавил следниве дела: „Љубезниот Харалампие“, „Живот и приклученија“, „Совети на здравиот разум“, „Басни“ и збирка со разни поучни работи. Почетокот на неговата литературна работа датира од времето на неговото учителување во Далмација. За потребите на првите народни училишта, тој напишал и буквар, „Ижица“ (познат како „Доситеева Буквица“), кој бил отпечатен дури по неговата смрт. Прв печатен текст на Доситеј Обрадовиќ е „Љубезниот Харалампие“, а тоа е, всушност, писмо што Доситеј Обрадовиќ му го упатил на трговецот Харалампие од Трст, со повик за претплата на неговата книга „Совети на здравиот разум“ што требало да излезе од печат во Лајпциг, во 1783 година. Но, наместо неа, истата година се појавила романизираната автобиографија на Доситеј Обрадовиќ, „Живот и приклученија“, во која што го прикажал својот животен пат и богатото животно искуство стекнато низ патувањата во Европа и Мала Азија Сликајќи го својот живот, Доситеј Обрадовиќ укажал на штетноста од манастирското воспитување кое ја усмртува личноста и ја држи во стеги кои се длабоко спротивни на човековата природа. притоа, тој истапил против изопаченото христијанство, верскиот фанатизам и калуѓерскиот паразитизам. Наспроти ова воспитување, тој застапувал граѓанска просвета, култура и филозофија. Ги величал разумот, а не Бог; науката, а не верата. Автобиографијата е напишана живописно, со многу реализам и е едно од најдобрите негови дела, во кое дошол до израз неговиот книжевен талент.
Во „Совети на здравиот разум“ и во „Збирка од разни поучни работи“, тој ги претставил рационалистичкиот дух, просветителската филозофија на XVIII век и австрискиот јозефинизам. Во двете дела се собрани мисли и совети на учени луѓе од различни земји, како што се: Лесинг, италијанскиот романописец Гаспар Гоци, Мармонтел, соработникот на Енциклопедијата и други филозофи. Доситеј знаел повеќе јазици и добар дел од содржината на овие две дела се преработки и преводи на текстови од германски, француски, англиски и италијански автори. Овие дела биле напишани со цел да го поучи и просвети својот народ во духот на тогашните идеи на европскиот рационализам.
Доситеевата книга „Басни“ е голема збирка на преведени басни од грчкиот баснописец Езоп, од германскиот писател Лесинг и од францускиот баснописец Лафонтен. Преводот на басните е слободна преработка на нивната содржина, приспособена кон приликите во Србија. По секоја басна има наравучение - оригинален текст на Доситеј, полно со поуки и совети. Во наравоученијата, тој укажува на човечките недостатоци и ги возвишува добрите особини, науката и знаењето, кои можат да ги ослободат луѓето од глупавото суеверие, штетните обичаи и разни други предрасуди. Доситеј им ги посветил басните на српската младина, со цел да придонесе за нејзиното правилно воспитување од кое, според него, зависела иднината на народот.
Најпосле, Доситеј Обрадовиќ пишувал и песни, под влијание на псевдокласицизмот што владеел во европската поезија.
Љубезниот Харалампие
„Љубезниот Харалампие“ е програмско писмо, еден вид манифест на целокупната идна работа на Доситеј Обрадовиќ. Во него, тој ги изложил поважните просветителски идеи, кои подоцна ги ширел преку своите книги. Писмото е повик до српската граѓанска класа да се вклучи во општите настојувања за културно-просветно издигање на српскиот народ. Исто така, тоа е израз на големото родољубие и хуманизам на Обрадовиќ, чиј живот бил исклучително посветен за пропагирањето и остварувањето на тие идеи сред народот.
Во воведниот дел од писмото, авторот му соопштува на Харалампие дека има намера да ја даде на печатење книгата „Совети на здравиот разум“, напишана на чист српски јазик, за да можат да ја разберат сите српски синови од Црна Гора до Смедерево и до Банат. За содржината на книгата, тој вели дека ќе биде поучна и ќе ги содржи мислите „...на оние луѓе од кои сум научил нешто добро, и оние премудри книги француски, германски, италијански, од кои имам намера најубавите мисли како цвеќе да ги изберам и на наш општ јазик да ги издадам...“ До појавата на Доситеј Обрадовиќ, српската литература, со мали исклучоци, имала религиозен и обреден карактер и била пишувана на старословенски или руско-словенски јазик, кој бил неразбирлив за народот. Доситеј застапувал нешто ново: книгите да се пишуваат на народен јазик, кој треба да стане основно изразно средство во литературата. Рационалист по убедување, тој ја изнесол мислата: „Јазикот се цени по ползата што ја дава. А кој може повеќе да ползува отколку заедничкиот јазик на целиот народ?.“ Според Доситеј Обрадовиќ, јазикот е средство за масовно ширење на просветата и кога книгите се пишуваат на заедничкиот јазик од целиот народ, тогаш просветувањето на разумот и светлоста на науката не остануваат само при оние што го разбираат стариот книжевен јазик, туку се шири и достига и до селаните, предавајќи се на најпростиот народ и овчарот, само ако знаат да читаат. „Кому му служи мртвиот словенски јазик што го разбира еден грст луѓе и кој е туѓ и неразбирлив за народот?“, се прашувал Доситеј, и решително се залагал за тоа народниот јазик да прерасне во литературен. Според него, со помош на стариот, новиот јазик од ден на ден ќе напредува. Тој принцип: српскиот литературен јазик во основата да биде народен со примеса на некои зборови од словенскиот јазик, Доситеј Обрадовиќ го применувал во своите дела. Притоа, стручните и литературни термини при пишувањето ги позајмувал од словенскиот јазик.
Во понатамошното излагање во писмото, Доситеј се осврнал врз прашањето за верата. Тој прв меѓу Србите согледал дека иднината на дел од јужнословенските народи, поделени меѓу три вери, зависи до прифаќањето на просветителската идеја за верска трпеливост и рамноправност. Различните вери не би требало да бидат пречка за обединување на дел од јужнословенските народи. Своите книги им ги наменил на Србите, Црногорците, Босанците, Хрватите, Далматинците, Ерцеговинците, Банаќаните, велејќи: „Зборувајќи за народите што живеат во овие кралства и провинции, ги подразбирам колку грчката црква, толку и латинските припадници, не исклучувајќи ги ни самите Турци, Бошњаци и Ерцеговци, бидејќи законот и верата се менуваат, а родот и јазикот никогаш.“ Со ваквите модерни ставови за верата, Доситеј Обрадовиќ се издигнал над тесноградите интереси на верскиот национализам.
Како убеден рационалист, во програмата на својата дејност посебно ја истакнувал идејата за народната просвета. Според него, разумот е средство, а просветата е цел која треба да се создаде врз темелите на науката и долговековното искуство на културните народи. Тој верувал во спасоносната и неограничена моќ на науката, како средство за образование и воспитување на сите, без разлика на полот и вероисповедта. Со книгите што планирал да ги напише, му соопштува на трговецот Харалампие, сакал да распалува во срцата на српската младина небесен и божествен оган кон науката и врлината и да го раширува светот на разумот дури до простите селани и до самите овчарски колиби.
Значењето на Доситеј Обрадовиќ
Доситеј Обрадовиќ е основоположник на новата српска литература. Тој со своите дела ставил крај на црковната схоластичка литература која немала врска со животот, ниту допир со стварноста. Обрадовиќ создал модерна и световна литература, наменета на граѓанската класа и народот, литературата која е во тесна врска со реалниот живот. Притоа, тој го отфрлал мртвиот црковнословенски јазик и пишувал на живиот народен говор.
Доситеј Обрадовиќ бил најголемиот популаризатор на идеите за духовно ослободување од средновековието, за верска толеранција, црковни реформи и научно образование. Затоа, со право, тој е наречен прв рационалист и слободен мислител кај Србите. Како космополит, тој е носител на идејата за разбирање и братство меѓу Србите и Хрватите, што всушност била нова и смела идеја во неговото време.
Доситеј Обрадовиќ го разбрал огромното значење на просветата, која не треба да му е наменета на еден привилегиран сталеж, туку на целиот народ. Тој прв меѓу Србите ја истакнал идејата да се школуваат и женските деца („Нека не се надева еден народ никогаш до века да дојде до просветата на разумот во кој жените во простота и варварство остануваат“). Исто така, тој се борел за укинување на манастирите и подигање на училишта, а книгите со световна содржина, што поучуваат во духот на научните вистини, ги ценел над сè („Книги, браќа мои, книги, а не ѕвонци и прапорци! Книги, премил и непреценет небесен дар, горди ќерки на просветните умови!“).
Со својата книжевна и просветителска дејност, Доситеј Обрадовиќ му помогнал на својот народ да направи крупен чекор во неговиот историски развиток и затоа му припаѓа челно место во новата литература и културна историја на Србите.
Степанци
Степанци може да се однесува на:
Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Мунух
Успение на Пресвета Богородица (Κοιμήσεως της Θεοτόκου) — црква во селото Мунух, Нигритско, Егејска Македонија. Влегува во состав на Серско-нигритската епархија на Цариградската патријаршија. Има улога на парохиски храм.
Црквата се ноаѓа во центарот на селото. Изградена е во 1969 г. за време на свештеникот Сава Хиландарски (Савас Халиндаридис). Осветена е на 10 октомври 1973 г. од митрополитот Константин Серско-нигритски.
Астрономија
Астрономија — наука што се занимава со проучување на природата и движењата на небесните тела: планети, сателити, комети, астероиди, ѕвезди и галаксии.
Историја на астрономијата
Љубопитноста на античките народи за денот и ноќта, Сонцето, Месечината и ѕвездите најпосле ги довела до набљудувања со кои небесните тела изгледале дека се движат по еден вообичаен терк. Ова движење се покажало од голема корист при дефинирањето на времето, локацијата и правците на Земјата. Астрономијата всушност потекнала од самите проблеми со кои се соочиле уште првите цивилизации. Античките народи имале потреба од воспоставување на вистинските периоди на садење и жнеење на житата како и за нивните ритуални и религиозни прослави. Движењето на небесните тела им помагало да го мерат времето при долгите патувања на вршење на стоковата размена. Најстарите пронајдени цртежи поврзани со небесните набљудувања датираат од пред 3000 година п.н.е. На самите цртежи кои биле нанесувани на коски, а најчесто на пештерските ѕидови, се наоѓаат претставени соѕвездија како Големата Мечка, Касиопеја онака како што тогаш изгледале.
Културата на древните Кинези датира уште од 3000 година п.н.е. кога почнува да се развива нивната астрономија. Тие уште тогаш знаеле да ги предвидат затемнувањата на Сонцето и Месечината, да ги определат рамнодневниците и горната и долната кулуминација. Времето го мереле со помош на сончеви часовници, а воедно се и првите луѓе кои почнале да зборуваат за сончевите дамки кои случјно ги откриле кога прку густиот чад на голем пожар погледнале кон Сонцето.
Од периодот од 3000 година п.н.е. се среќаваат и интересни градби меѓу кои се издвојува најстарата астрономска опсерваторија, Стоунхенџ (помеѓу 3000 и 1000 година п.н.е.). Тоа се, всушност, огромни камени блокови кружно распоредени кои се сместени близу Салсбург, Англија. Се смета дека за предисториските луѓе Стоунхенџ претставувал еден вид ритуален споменик. Малку се знае за неговата вистинска функција, но се верува дека неговата структура им овозможувала на неговите градители да ги предвидат положбата на Сонцето, рамнодневниците, затемнувањата и други настани од Сончевиот календар.
Помеѓу античките народи кај кои се сретнуваат податоци за небесните набљудувања е и цивилизацијата на Маите кои во тоа време го знаеле точното привидно движење на небесните тела. Археолозите веруваат дека Формативниот период на Маите започнал околу 1500 година п.н.е., но врвот на нивните културни достигнувања бил постигнат за време на класичниот период кој траел од 300 до 900 година н.е. Во овој временски интервал Маите имаат создадено уникатна уметност и архитектонски стилови, направено зачудувачки астрономски опсерватории и развиено систем на хиероглифи за бележење на значајните настани. Придонесите од оваа цивилизација продолжуваат да се чувтвуваат во Мексико каде многу туристи ги посетуваат урнатините од времето на Маите, како на пример оние од Посткласичниот град Чиченица.
Астрономски рекорди
Најниска опсерваторија- овој телескоп се наоѓа во рудникот Хоумстејк, 1.5 км под земјата во американската држава Јужна Дакота. Во него се набљудуваат ситни честички од вселената, неутрини, кои без проблеми минуваат низ Земјата. Нивното минување се следи со помош на голем резервоар исполнет со посебна течност.
Најстарата сочувана опсерваторија е Чомсунг-Дае во местото Кјонџу, во Јужна Кореја, изградена околу 632 година.
Телескопи
Рефракторски телескоп - Големата стаклена леќа( објектив) ја собира светлината од ѕвездите во лик кој се создава во центарот (окулар)го зголемува тој лик. Бидејќи во овој телескоп доаѓа до рефракција(прекршување) на светлината, затоа се нарекува рефракторски телескоп.
Рефлекторски телескоп - Тој не ја собира светлината со леќа, туку со закривено(параболично) огледало на дното на цевката а потоа го фокусира на малото огледало кое го свртува кон објективот. Полесно е да се направи големо огледало отколку голема леќа. Во денешно времеденешните најголеми телескопи се рефлекторските, со кои се набљудуваат и најоддалечените ѕвезди.
Камерата на Шмит - овој телескоп го пронашол естонскиот оптичар Бернард Шмит. Тоа е всушност рефлекторски телескоп со сферно огледалопри што пред огледалото се поставува посебна избрусена стаклена плоча. Таа ги поправа грешките на огледалото и со тоа овозможува снимање под многу жироок агол, што е многу важно при картирањето на небото.
Астрономски мерки
Светлосна година - тоа е растојание кое светлината го минува за една година. Со оваа единица се мерат големите растојанија, а изнесува 9461 милијарда километри. Светлината од галаксијата IC 4294 која денес ја гледаме, тргнала од својот извор пред 117 милиони години, кога на земјата шетале диносаурусите.
Паралакса - Доколку ја набљудуваме ѕвездата од двата краја на патеката на Земјата ќе забележиме дека ја сменила својата положба во однос на најоддалечените ѕвезди. Таа промена на аголот ја нарекуваме паралакса и со нејзина помош можеме да ја пресметаме оддалеченоста на секоја ѕвезда.
Набљудувачки инструменти
На телескопите за набљудување на видливата светлина можат да се проучуваат само некои бранови должини кои доаѓаат од вселената. Телескопите кои фаќаат друѓи бранови должини од електромагнетниот спектар им овозможуваат на астрономите да создадат поцелосна слика за вселената.
Велика Брда
Велика Брда (словенечки: Velika Brda) — населба во Општина Постојна во западна Словенија. Областа е дел од историскиот регион Нотрањска. Населбата сега е вклучена во Приморско-нотрањскиот статистички регион.
Астрономија
Занимливости
Астронаутски костум-Вселенските костуми (скафандер) мора да бидат отпорни, за да го штитат астронаутот од ситните метероиди. Повеќето од нив имаат вграденосистеми за ладење, како и затемнети рефлектирачки визири кои ги штитат астронаутите од сјајот на Сонцето. Вселенските костуми на Земјата се многу тешки, но на вселената немаат тежина.
Вселенски рекорди-Најдолгиот престој( без прекинување) го остварил рускиот космонаут Валериј Пољаков,кој во вселенската станица Мир поминал 417 дена и 17 часа во периодот од јануари 1994 година до март 1995 година.
Првиот брачен пар во вселената биле Американците Марк Ли и Џуди Дејвис, на вселенскиот шатл Ендеавор во септември 1992 година.
Вселенска станица-Благодарејќи и на вселенската станица, астронаутите можат долго да живеат и работат во вселената. Научни опити, невозможни за на Земјата во вселената можат да траат со месеци па и со години. Станиците се големи за веднаш да се пренесат на вселената, па се составуваат од делови донесени од повеќе ракети.
Вавилонска астрономија
Иако Египќаните, Маите и Кинезите развиле интересни карти на соѕвездија, како и корисни календари, сепак културата на Вавилонците бележи поголеми достигнувања. Вавилонската цивилизација растела од XVII до VI век п.н.е. За да го усовршат нивниот календар, тие ги проучувале движењата на Сонцето и Месечината. Тие го назначиле денот после младата месечина за почеток на секој месец. Околу 400 година п.н.е., период кога Вавилон е дел од Персија, вавилонските астрономи забележале дека привидните движења на Сонцето и Месечината од запад кон исток околу Зодијакот немаат постојана брзини. Овие тела наизглед се движат со брзина која расте сè до половината на нивната ротација до одреден максимум по што нивната брзината опаѓа на својот минимум. Вавилонците се обиделе да го претстават овој циклус аритметички со тоа што на Месечината ‘и дале фиксна брзина на движење за време на едната половина од нејзиниот циклус, а различна фиксна брзина за другата половина од циклусот. Подоцна тие го усовршиле математичкиот метод со тоа што ја претставиле брзината на Месечината како фактор кој линеарно расте од минимум до максимум за време на првата половина од револуцијата, за потоа да опадне на минимумот до крајот на циклусот. Со овие пресметки на месечевите и сончевите движења Вавилонските набљудувачи на ѕвезди можеле да гопредвидат времето на младата месечина и воедно првиот ден од месецот. На сличен начин биле пресметани и планетарните позиции претставени заедно со нивните ретроградни и вообичаени движења кон исток. Веројатно е дека од оваа цивилизација потекнуваат астрономите кои го измислиле системот на пресметки.
Старогрчка астрономија
Цивилизацијата на Старите Грци се развивала од околу 1400 до 300 година п.н.е. Ним им се припишуваат значјни теоретски придонеси за астрономијата. Во самата “Одисеја” на големиот Хомер се споменуваат ѕвездени групи како Големата Мечка, Орион и Плеадите, при што е опишана функцијата на ѕвездите како водич во навигацијата на луѓето. Во една од своите поеми познатиот старогрчки поет Хесиод ги информира фармерите за тоа кое оѕвездие изгрева пред мугри во различни годишни времиња назначувајќи го најпогодното време орање, садење и жнеење. Важни научни придонеси се поврзуваат со Талес од Милет и Питагора од Сабос, но никакви пишани дела не се сочуавни од овие старогрчки филозофи. Постои легенда, чие потеко буди сомнежи, дека Талес точно го предвидел затемнувањето на Сонцето во мај 585 година п.н.е. Околу 450 година п.н.е. Филолас, еден од следбениците на Питагора, верувал дека Земјата, Сонцето, Месечината и планетите се движат околу централен оган. Околу 370 година п.н.е. астрономот Евдокс ги објаснил набљудуваните движења врз претпоставката дека огромна сфера, која ги носи на својата вдлабната страна ѕвездите, се движи околу Земјата со дневна ротација. Додека, пак, за објаснување на движењата на Сонцето, Месечината и планетите, сметал дека внатре во сферата постојат други провидни сфери меѓусебно поврзани на ралични начини.
Најверојатно најоригиналниот антички набљудувач на небото бил Аристарх од Самос. Тој верувал дека движењата на небото можат да се објаснат со хипотезата дека Земјата се свртува околу својата оска еднаш на 24 часа и заедно со другите планети се врти околу Сонцето. Ова објаснување било отфрлено од многу старогрчки филозофи кои ја сметале големата, тешка Земја за статична топка околу која кружи светлината како безмасивно тело. Оваа, пак, теорија, која е позната како геоцентричен систем, останува виртуелно непредизвикана околу 2000 години. Аристарх, исто така, го измерил и полупречникот на растојанијата од Земјата до Сонцето и до Месечината.
Седум степени се приближно педесетти дел од триста и шеесетте степени колку што изнесува вкупниот обем на Земјата. Ератостен знаел дека растојанието меѓу Александрија и Сиена е приближно осумстотини километри затоа што ангажирал еден човек да пропешачи и измери. Осумстотини километри по педесет изнесува четириесет илјади километри: значи толкав мора да биде обемот на Земјата. Тоа и е точниот одговор.
Во астрономијата, големиот старомакедонски филозоф, Аристотел ја застапувал претпоставкта за конечна сферична вселена со Земјата како најзин центар. Според него, централниот регион е составен од четири елементи: земја, воздух, оган и вода. Во Аристотеловата физика, секој од овие четири елементи има свое одредено место, детерминирано од својата релативна тежина односно “специфична тежа” (според својата тежина, од полесното кон потешкото, Аристотел ги подредил елементити по овој редослед: оган, воздух, вода, земја). Секој елеманет по природа се движи по права линија - земјата надолу, оганот нагоре - кон своето одредено место каде што ќе остане да мирува. Според тоа, Земјиното движење е секогаш линеарни и секогаш доаѓа до запирање. Небото, меѓутоа, се движи природно и бескрајно со комплексно кружно движење. Затоа небото би морало да биде составено одпетти, различен елемент, кој го нарекол етер. Етерот како супериорен елемент е неспособен за каква било промена освен промена на местото при кружното движење. Аристотеловата теорија дека линеарното движење секогаш се одвива низ отпорна средина е всушност валидна за сите Земјини движења кои можат да се набљудуваат. Аристотел, исто така, сметал дека потешките тела од некој материјал паѓаат побрзо од полесните со ист облик. Ова погрешно гледиште било прифатено како факт сè додека италијанскиот физичар и астроном Галилео Галилиеј не го спроведе својот експеримент со пуштањето на различните тежините од Кривата Кула во Пиза.
Во II век н.е., на почетокот на Хелинистичкиот период, Старите Грци ги комбинирале своите теории за небесните тела со внимателно испланирани опсервации. Астрономите Хипарх и Птоломеј ја одредиле положбата на речиси 1000 ѕвезди и ги употребиле тие ѕвездени табели како основа за мерење на планетарните движења. Напуштајќи ја идејата на Евдокс за сферите и прифаќајќи многу пофлексибилен систем на кругови тие поставиле постулати за низа ексцентрични кругови каде Земјата е близу центарот за да ги претстават главните источнонасочни движења при различни брзини на Сонцето, Месечината и планетите околу зодијакот. За да ги објаснат периодичните варијации во брзината на Сонцето и на Месечината и обратните движења на планетите, го поставиле постулатот дека секое од овие тела се врти униформно околу втор круг, наречен епицикл, чиј центар се наоѓа на првиот круг. Па така, при правилен избор на пречниците и брзините за две кружни движења припишани на секое тело, неговото набљудувано движење би можело да се претстави. Во некој од случаите се јавува потреба за уште еден, трет круг. Оваа техника била опишана од Птоломеј во неговото големо дело “Алмагест”.
Птоломеј ја дал завршницата на геоцентричниот систем. Основните начела на Птоломеевиот систем се:
Средновековна астрономија
Во овој период грчката астрономија била пренесена кон исток на Сиријците, Хиндусите и Арапите. Арапските астрономи составиле нови ѕвездени каталози во IX и X век, а притоа развиле табели на планетарни движења. Арапите, како добри набљудувачи, направиле неколку корисни придонеси во астрономските теории.
Ел-Бируни (973-1050) бил арапски научник кој пишувал на мноштво различни научни теми. Неговите најважни придонеси како научник биле неговите високо перцептивни набљудувања на природните појави. Меѓу неговите најголеми дела се наоѓа и “Канон” што претставува негова најсеопфатна студија за астрономијата. Ел-Бируни принел докази дека Земјата е округла и развил нов метод за мерење на нејзината површината. Наоѓајќи ги разликите помеѓу аглите на Земјините испакнатини, тој извршил пресметка на пречникот на Земјата врз основа на различниот видик што се наоѓа пред него.
Теоријата на КоперникПолскиот астроном Никола Коперник извршил револуција во науката со тоа што го поставува постулатот дека Земјата и другите тела кружат околу стационарно Сонце. Со тоа тој му се спротивставил на дотогаш многу популарниот геоцентричен систем на Птоломеј. Коперник најпрвин се двоумел околу издавањето на неговото откритие, бидејќи се плашел од критиката на научните и религиозните заедници. Иако на почетокот претрпел отфрлање и недоверба, Копернковиот систем е рангиран за најприфатен концепт за вселената до крајот на XVII век. Всушност системот на Коперник привлекувал многу малку внимание сè додека италијанскиот астроном Галилео Галилеј (слика десно) не изнашол докази за негово поткрепување. Како таен обожавател на Коперниковиот труд, Галилео ја увидел шансата да ја Испроба Коперниковата теорија со пронаоѓањето на телескопот во Холандија. Во 1609 година Галилео направил мал рефракторен телескоп, го насочил кон небото и ги открил фазите на Венера, што било индикација дека оваа планета кружи околу Сонцето: исто така открил четири месечини кои кружеле околу Јупитер, а ги забележал и прстените на Сатурн. Убеден во тоа дека, барем, некои тела не кружат околу Земјата, тој започнал да зборува и пишува поддржувајќи го Коперниковиот систем. Неговите обиди да го публицира Коперниковиот систем го довеле до судири со црковните власти. Иако бил принудуван да се откаже од неговите верувања и писанија, оваа моќна теорија не можела да остане потисната.
Законите на Кеплер и теоријата на Њутн
Копрниковата теорија била само еден вид преуредување на планетарните орбити на Птоломеј. Теоријата на Старите Грци за движењето на планетитепо кружници со фиксни брзини претставува, всушност, продолжение на Коперниковиот систем. Од 1580 до 1597 година данскиот астроном Тихо Брахеги набљудувал Сонцето, Месечината и планетите од опсерваторијата близу Копенхаген, а подоцна продолжил и во Германија. Врз основа на податоците собрани од Брахе, неговиот германски асистент, Јохан Кеплер (десно), ги формулирал законите за планетарните движења, притоа давајќи точен математички опис на планетарните орбите. Со тоа тој го изнаесол заклучокот дека планетите се движат околу Сонцето не по кружни орбити со униформирано движење, туку по елиптични орбити при различни брзини и дека нивните релативни растојанија од Сонцето можат да се одредат од набљудуваните периоди на нивната револуција.
Иако во Италија храбриста на Галилео да навести постоење на други светови и храброста на Џордано Бруно да се впушти во размислување за други облици на живот им донела многу страдања, во Холандија астрономот Кристијан Хајгенс, кој отворено ги застапувал идеите на Галилеј и на Бруно, бил опсипуван со почести. Хајгенс (1629-1695) конструирал повеќе дурбини како и часовник со секундарно клатно. Тој ја открил тајната на Сатурновиот прстен, а малку подоцна го извел и законот за центрифугална сила. Во времето на Хајгенс светлината претставувала предмет на научно истражување. Додека Снелиус ја испитувал рефракцијата, а Левнух го измислил микроскопот, самиот Хајгенс ја поставил теоријата за брановата природа на светлината. Тој тврдел дека поведението на природата на светлината е како ширење на бранови низ вакуум, слично на движењето на брановите во морето. Многу особини на светлината, вклучувајќи ја тука и дифракцијата, можат природно да се објаснат со брановата теорија, така што идејата на Хајгенс доминирала во годините потоа. Британскиот физичар Сер Исак Њутн (лево) (1643-1727) се восхитувал од Хајгенс. Тој верувал дека светлината се однесува така како да претставува струја од ситни честички, делумно и поради тоа што сенките се одликуваат со остри рабови. Сметал дека црвената светлина се состои од најголеми честички, а виолетовата од најмали. Тој усовршил едноставен принцип за да ги објасни Кеплеровите закони за планетарните движења. Преку математичко резонирање, тој дошол до заклучокот дека постои одредена привлечна сила помеѓу Сонцето и секоја од планетите. Оваа сила, која зависи од масите на Сонцето и планетите како и од растојанијата меѓу нив, претставува основа за физичко толкување на Кеплеровите закони. Њутновото математичко откритие е наречено Теорија на гравитација.
Кон модерната астрономија
По Њутн астрономијата се разгранува во неколку насоки. Со неговиот закон за гравитација, старото прашање за планетарното движење е одново проучувано како небесна механика. Усовршените телескопи дозвилија скенирање на површините на планетите, откривање на многу послабо сјајни ѕвезди како и мерење на ѕвездените растојанија. Во XIX век, новиот инструмент наречен спектроскоп овозможи да се добијат информации за хемискиот состав и движењето на небесните тела. За време на XX век се изградени значително поголеми рефлексиони телескопи со огледала од 1000 см во пречник. Проучувањата со овие инструменти доведоа до откривање на структурата на големите далечни збирови на ѕвезди, наречени галаксии и на групациите на галаксии. Во втората половина на XX век развојот во физиката доведе до појава на нови класи на астрономски инструменти од кои некои се поставени на сателитите-опсерватории кои орбититраат околу Земјата. Овие инструменти беа чувствителни на широк спектар на радијациски бранови должини, вклучувајќи ги гама-зраците, х-зраците, ултравио-летовите зраци, инфрацрвените зраци и радио регионите на електромаг-нетниот спектар. Астрономите започнуваат да ги проучуваат не само планетите, ѕвездите и галаксиите, туку и плазмата (топли јонизирани гасови) која ги опкружува двојните ѕвезди, меѓуѕвездениот простор во кој се раѓаат нови ѕвезди, ладниот прав кој е невидлив во оптичките региони, енергетските јадра на галаксиите кои можеби содржат во себе црни јами и фотоните кои потекнуваат од големиот прасок кои можеби носат информации за раната историја на вселената.
Сончев Систем
Њутновиот закон за гравитација ги постави постулатите за постоечката привлечна сила меѓу Сонцето и секоја од планетите со цел да ги објасни Кеплеровите закони за елиптичните двежења. Од него произлезе дека мора да постојат и многу помали сили помеѓу самите планети, како и помеѓу Сонцето и другите тела во Сончевиот Систем. Меѓупланетарните гравитациони сили ја предизвикуваат девијацијата на орбитите на планетите од регуларното елиптично движење. Повеќето од овие неправилности, предвидени врз основа на Њутновата теорија, можат да се набљудуваат и со телескоп. Како резултат на развојот на многу попрецизни астрономски инструменти и фотографски техники беше усовршено набљудувањето на позициите на планетите. Во исто време математичките пресметки овозможија на астрономите да ги предвидат позициите на планетите со години однапред со прецизност многу блиска на набљудуваните позиции. Со помош на компјутерите се изведувале сè посложени пресметки што овозможувало да се дојде до попрецизни резултати. Со употребата на телескопот беа откриени и нови членови на сончевиот Систем, вклучувајќи го откривањето на планетата Уран во 1781 година од страна на британскиот астроном Сер Вилијам Хершел; планетата Нептун во 1846 независно од британскиот астроном Џон К. Адамс и францускиот астроном Клајд В. Томбо. Бројот на познатите природни сателити се зголемува со пролетувањето на сондите покрај надворешните планети. Како што астрономите добиваат подобар поглед на планетите, така и овие бројки би можеле да продолжат да се зголемуваат. Се следат повеќе од 1600 астероиди при нивното движење најчесто помеѓу орбитите на Марс и Јупитер. Каталогирани се неколку стотици поодделни планети. Постојат безбројни помали тела како што се кометите и металните метеори. Хемиските анализи и физичките проучувања на непристапните небесни тела беа овозможени со пронаоѓањето на спектроскопот во 1814 година од страна на германскиот физичар Јозеф фон Фраунхофер и откритието дека секој хемиски елемент содржи посебен, уникатен пакет на спектрални линии. Анализите на планетарните и ѕвездените спектри покажаа дека тешките тела се составени од истите хемиски елементи за кои се знае и на Земјата. Спектроскопските проучувања ги направија достапни инаформациите за температурата на површината, гравитацијата на површината и движењата на небесните тела.
Сателити опремени со инструменти им се приближија на Меркур, Венера, Марс, Јупитер, Сатурн и Уран во 1970-тите и 1980-тите за да соберат хемиски и физички податоци. Таквите вселенски летала ги открија прстените околу Јупитер и неговите нови месечини, како и новите месечина на Сатурн и на Уран. Овие сателити исто така обезбедија информации кои фрлаат сомнеж за можното присуство на живот на другите планети во сончевиот Систем. Сите овие планети се или премногу жешки, премногу ладни или премногу суви за да поседуваат атмосфера погодна за животот зачнат од човекот.
Блиски ѕвезди
Пред откривањето на телескопот ѕвездите се сметале за одвај пригодна заднина за скенирање на чудесиите на Сонцето, Месечината и планетите. По откривањето на телескопот ѕвездите станаа посебна тема во астрономијата.