cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Битка кај Анхијал (917)
Византиска армија
Во текот на 917, по серијата успешни кампањи, Византија ги стабилизирала источните свои граници, а генералите Јован Богас и Лав Фока биле во можност да се соберат дополнителни војници од Мала Азија, за да се зајакне царската тагмата и европските тематски војници, собирајќи сила од околу 30.000 до 62.000 луѓе. Според Јован Скилица царевицата Зоја "решила заедно со сенатот дека треба да склучи мир со сарацините и да ја пренесе на запад целата источна војска, по кое ќе се обединат источните и западните сили, за да започне војна со Бугарите и сосема да ги уништи". Никола I Цариградски во едно од писмата забележува само дека навистина не може да остане незабележано од него "такво големо придвижување", на "толку голема војска". Во "Чудото на Свети Ѓорѓи" исто така се зборува за големиот број на војници собрани од сите области на империјата.
На чело на византиската армија застанал Лав Фока, како главен командант на императорските сили. Во составот по наредба на царот Константин VII Порфирогенит од продолжението на Теофановата хроника е забележано дека тој "се одликувал повеќе со храброст, отколку со квалитетите на добар воен водач". За разлика информациите за командата на бугарската армија, составот на Византијците бил детално опишан во хрониките. Константин Липс (заедно со великодостојникот Леонтиј) го придружувал главниот командант како негов советник за сите прашања. Началник на тагмата на ескувитите бил Јован Грапсон, а на тагмата на иканатите - Олвијан Маруан. Помеѓу останатите војводи се споменати Роман Аргир со својот брат Лав Аргир, потоа Вардех Фока, кој бил брат на главниот командант и Мелиас, командант на Ерменците од Ликандос. Бродовите биле под команда на Роман Лакапин и имале за цел да ги пренесат Печенегите во Дунав.
Бугарска армија
Познато е дека бугарските претставници се плашеле од северен напад од страна на Византијците, Печензите или Унгарците. Поради тоа, две мали армии биле испратени за заштита на северните граници. На чело на бугарската војска застанал Симеон, кој лично учествувал во самата борба. Се смета дека во овој поход учествувуале и предводниците на походот против Србија, Теодор Сигрица и Мармаис.
Бојно поле
Анхијалската област граничи на југ со Црното Море. Таа е релативно рамна додека на запад постојат неколку ниски висорамнини. Полето е преполовено од реката Анхијал која иако не е особено голема, во источниот крај е тинеста, доволно длабока и широка за да биде безбедна за минување. Денеска сè уште се води расправа за конкретното место на одржувањето на битката - дали тоа било североисточно од устието на Ахелој, блиску до Месемврија, или борбата се одвила југозападно од реката, односно во полето меѓу Анхијал и Ахелој.
Бидејќи е познато дека по поразот многу од Византијците се издавиле во морето и реката од една страна, а од друга, војводата Лав се спасил бегајќи во Месемврија, тогаш постои веројатност битката да се случила на источниот брег. Ако борбата се случила југозападно од Ахелој, Лав Фока тешко би стигнал до Месемврија, а обичните војници би претпочитале да побегнат по обратен пат и немало да има толку голем број удавени. Од друга страна, византиската армија никогаш не би се стационирала за борба со грбот кон морето, што зборува против теоријата битката да е одржана на исток од Анхијал.
Битка
Кампот на империјалната армија бил сместен на север и веројатно својата линија била со должина над 4 километри, додека оној на бугарската армија гледа на југ и бил паралелен на византискиот.
Почетокот на битката се одликува со крајно жесток судир во центарот. И од двете страни заробениците не биледонесени. Постепено византиските сили започнале да преовладуваат, и бугарскиот центар започнал да отстапува организирано. Измамени дека битката на пракса е освоена, Лав Фока решил да го нанесе главниот удар со десното крило, и со тоа да ги доврши Бугарите. За таа цел наредил напад, вклучувајќи ги и резервите на војници кои ги поседувал. Бугарското лево крило исто така започнало да попушта. Поради жестоките напади на византиската армија кон насока на реката Анхијал, голем дел од неа - центарот и десното нејзиното крило ги изгубиле своите позиции.
Во овој критичен момент, бугарскиот цар Симеон со својата (тешка) коњаница и скриените резерви зад ридот Бибер до денешниот град Каблешково, поддржан од десното бугарско крило, изненадувачки го нападнал левото византиско крило. Византиските војници во паника биле отфрлени кон морето, по кое започнале да бегаат. Посебна паника завладеала кога започнале да се шират гласини дека Лав Фока загинал во битката. . Истовремено бугарскиот центар и левото крило започнале со контраофанзива. Искористувајќи на дезориентација на противникот и бегството од бојното поле, Бугарите презеле невидена масовна сеча. Деморализацијата и безредното повлекување го чинеле животот на десетици илјади византиски војници. Голем дел од нив биле убиени, а друг голем дел удавени во морето, обидувајќи се да побегнат на југ кон Анхијал.
Византиската армија била речиси целосно уништена од Бугарите. Според ал-Масуд од сигурна смрт се спасиле околу 2.000 коњаници. Веројатно тие успеале да се повлечат на југ по песочната плажа и да стигнат до контролираниот од Византијците град Анхијал. Според византискиот хронограф, на бојното поле не загинале сите византиски војници, туку дел од нив успеале да побегнат, и истите да учествуват во подоцнешната битка кај Катасиртаи. Самиот Лав Фока успеал да се пробие во северна насока и да се спаси во Месемврија, кој се наоѓа само на 8 километри од реката. На бојното поле биле убиени Константин Липс и Јоан Грапсон.
Византискиот историчар Лав Ѓакон вели дека 75 години по оваа воена катастрофа областа кај Анхијал сè уште била покриена со десетици илјади римски скелети. Битката била меѓу најкрвавите во средновековната историја и некои историчари ја нарекуваат "битката на векот".
Последици
Огромната загуба на луѓе во оваа битка привремено ја парализирала воената моќ на Византија. Искуството на Лав Фока, заедно со Јован и Николај Дука да покажат отпор на офанзивата на Бугарите крај Катасиртаи, недалеку од Цариград завршило со нов пораз. Овие неуспеси на бојното поле биле проследени со зголемување на незадоволството кај регентот Зоја од страна на населението. Во 919 година во земјата бил извршен државен удар на чело со Роман I Лакапин, лишувајќи ја Зоја од секаква власт. На сцената повторно излегол патријархот Николај Мистика. Во месец мај 919 година Лакапин ја омажил својата ќерка за младиот император Константин VII и се прогласил за василеопатор (татко на василевса), а во септември 919 година бил прогласен за цезар. Во следнава година, во декември 920 година бил крунисан за император. Веќе како соимператор на Константин VII, една година подоцна Роман се прогласил за автократор. Иако преземањето на власта од Роман Лакапин го означил почетокот на процесот на стабилизација на Византија, катастрофалните загуби кај Анхијал не дозволувале на империјата да закрепне целосно преку својата воена моќ во почетокот на неговото владеење.
И покрај успехот при Катасиртаи, Симеон не го опседнал Цариград, туку ја насочил својата војска против Србите, кои непосредно пред Битката кај Анхијал се здружиле со Византија и посредувале на империјата при преговорите со Унгарците против Бугарија. Дури по овој период, Симеон започнал подготовка за заземањето на Цариград, правејќи неуспешен обид за унија и заеднички активности со Арапите од Тунис. Обидот не успеал поради големиот поткуп од страна на византискиот дворец.
Интересно е да се напомене дека ваквата тактика користел и ханот на Волшка Бугарија - Габдула Челбир во септември 1223 година против Татарите. Тогаш кај денешниот град Самара тој ги поразил војниците на самиот Џингис Кан. И до денес таа битка е познат во цела Азија како "Овчја битка" бидејќи секој од заробените 4,000 Татари бил заменeн за по еден овен а водачот на татарската војска Уран, синот на Субетеј багатур како поглупав, за 10 овени.
Значење
Битката кај Анхијал била една од најважните битки во вековните Византиско-бугарски војни. По битката, на Бугарија и била етаблирана улогата како клучен фактор во Европа. Сепак, династички бракови кои Симеон сакал да ги воспостави со византиското царското семејство не се исполниле. По неговата смрт во 927 сепак, неговиот наследник Петар I бил во можност да ја обезбеди раката на внуката на царот Роман I, Марија а со тоа и признавањето на царската титула и автокефалноста на бугарската црква. Со овој договор следувал период од 40 години на мирољубиви односи меѓу двете сили, време на стабилност и просперитет за Бугарија.
Билјана Јанева
Билјана Јанева (моминско: Љупчова; р. во ) — македонска математичарка и универзитетска професорка од 2000 година.
Животопис
Дипломирала на Природно-математичкиот факултет во Скопје во 1973 година, станувајќи асистент на факултетот во 1974 година. Магистрирала на Природно-математичкиот факултет во Загреб во 1981 година, а докторирала во 1989 година на ПМФ во Скопје со темата „Некои класи полиадични полугрупи и групи”. Таа е автор или соавтор на повеќе научни трудови од областа на алгебрата, учесник во научни проекти и научни конференции со свои реферати и раководител на постдипломски студии.
Анксиозност
Анксиозност — чувство на општа возбуденост, нејасен страв без очигледен надворешен повод, голем стрес и загриженост. Анксиозноста се манифестира преку повеќе физички и психички симптоми кои се доживуваат како многу непријатни, а често се јавува во комбинација со други болести, особено со депресија. Според некои процени, дури 10% од населението страда од некоја форма на анксиозност.
Споредба меѓу стравот и анксиозноста
Поимот анксиозност често се поистоветува со поимот страв. Но, постојат разлики што произлегуваат: Се мисли дека кај стравот опасноста е рационална, бидејќи објектот или појавата свесно се перцепираат и можат да се идентификуваат, додека кај анксиозноста не постои свесно перциран објект или извор на појавата што предизвикува опасност. Изворот на опасноста е во чувството на очекувањето да се случи нешто непријатно, нешто опасно. „Неограничените можности за замислување на идните појави“, како што велат Креч и Крачфилд, ни пружат непресушно „гориво“ за аксиозност. Но, изворот на опасноста може да биде и во самата личност. Што се однесува до времетраењето кое ги прави различни стравот и анксиозноста, се мисли дека стравот редовно трае кратко и исчезнува во моментот кога заплашениот ја совладува или ја избегнува опасноста. Анксиозноста по правило е долготрајна и таа се повторува почесто, независно од просторот и времето. Според Х. Инглиш и А. Инглиш, анксиозноста е една непријатно емоционална состојба, во која една сегашна и континуирана силна желба или нагон изгледа веројатно дека ќе ја промаши својата цел; тоа е спој од страв со исчекување на идно зло. Неизвесниот исход (на пр. од натпреварот), е главна причина за трепет, страв, загриженост, возбуденост се само врв од брегот кој не се гледа, бидејќи има свои корени во самосвеста (self-concept) и во самооценувањето, а манифестно се пројавува во несигурноста, во губењето на самодовербата. Личности коишто постојано чувствуваат некој неодреден страв, кои премногу се загрижени за секојдневните случувања и се под постојан притисок, најверојатно страдаат од анксиозност. Стравот и анксиозноста се реакции на опасност, но во случајот со стравот опасноста е јасна, објективна, додека во случајот со анксиозноста е скриена и субјективна.
Речиси секој човек во одреден период од својот живот почувствувал напнатост, нервоза или пак страв како нормална реакција на некоја стресна ситуација. Потиштеноста и стравот секогаш постоеле и тие се важен дел на човековото постоење. Нормалните стравови и повремената потиштеност ни помагаат да ги избегнеме непријатните и опасни ситуации. Стравот секогаш е врзан за некој одреден објект и ситуација, додека анксиозноста е неодредено емоционално доживување. Во анксиозноста она што е закана за личноста е помалку очигледно, па затоа говориме за т.н. „лебдечки страв“. Кога стравовите и потиштеноста, претераната загриженост ќе почнат да доминираат и управуваат со нечиј живот, кога го нарушуваат семејниот, друштвениот и професионалниот живот, тогаш веќе станува збор за сериозно анксиозно пореметување.
Симптоми на анксиозноста
Психолошките симптоми на анксиозноста се претерана плашливост и загриженост, чувство на внатрешна напнатост и немир, ослабена концентрација, раздразливост, зголемена чувствителност на бучава, лесно заморување, слаба меморија која често е резултат на намаленото внимание и концентрација. Телесните симптоми на анксиозноста се забрзана работа на срцето, тешко дишење, чувство на недостаток на воздух, стегање во градите, сува уста, потешкотии во голтањето („кнедла во грлото“), зголемено потење на дланките, често мокрење, вртоглавица, „пеперутки“ во стомакот, болки во мускулите, ослабена сексуална желба, треперење на целото тело. Присутни се и пореметувања во однесувањето: чувство на блокираност, преувеличување на доживувањата, тешкотии во спиењето во смисла на несоница, често будење или пак ноќни кошмари.
Причини за појава на анксиозноста
Многу малку луѓе се спремни да го прифатат фактот дека страдаат од анксиозност. Многу од нив анксиозноста ја кријат позади чувството на физичка непријатност, како што е срцебиење и замор; некои ја кријат позади бројните стравови кои им изгледаат реални и оправдани; кај некои луѓе анксиозноста може да биде скриен импулс кој ги гони да се препуштат на заборавот во алкохолот и други зависности. Точната причина за анксиозноста не е позната, но постојат многу фактори што можат да го поттикнат развојот на анксиозноста. Улога играат генетските фактори, биохемиските процеси во мозокот и влијанието на средината. Разните трауми или стресни моменти во текот на животот, смрт на блиска личност, развод, промена на работното место, промена на местото на живеење - може да предизвикаат анксиозност.
Лечење на анксиозноста
Лекувањето на анксиозноста вклучува лекови, психотерапевтски третман без лекови, како и некои други процедури. Најчесто се спроведува комбинирана терапија, со примена на поединечен пристап. Така, анксиозноста се третира со анксиолитици, како: диазепам, оксазепам, бромазепам, алпразолам, лоразепам итн. Притоа, бензодиазепините дејствуваат анксиолитички, антиконвулзивно, седативно и миорелаксирачки. Обично, овие лекови се поднесуваат добро, не се токсични и немаат пошироки индикации, а основната предност е во тоа што делуваат брзо, уште при првото земање на лекот. Од друга страна, најголемиот недостаток на овие лекови е тоа што пациентот развива толеранција така што со текот на времето е потребно да се зголемува дозата за да се постигне истиот ефект. Ако бензодиазепините се користат повеќе од 4-6 недели, до 40% од пациентите стануваат зависни од нив. Оттука, нивната употреба за лекување на анксиозноста треба да биде временски ограничена и внимателна, т.е. да се даваат што помали дози и во што пократко време.
Следната група лекови што се користат при лекување на анксиозноста се антидепресивите, од кои честа примена во долгорочниот третман на анксиозноста имаат SSRI (селективни инхибитори на повторно преземање серотонин), како што се: флувоксамин, сертралин, пароксетин, циталопрам и есциталопрам. Овие лекови се безбедни, добро се поднесуваат и не предизвикуваат зависност. Притоа, според истражувањата, со нивната примена кај 72% од пациентите се обезбедува излекување во период од осум недели. Од другите антидепресиви, во лекувањето на анксиозноста се користат миртазапин и венлафаксин, но често тие предизвикуваат привремено влошување на симптомите. Во поново време, помалку застапени во лекувањето на анксиозноста се трицикличните антидепресиви. Најпосле, во отретманот на анксиозноста се користат и други лекови, како: бета-блокаторите, особено пропранолол, кои се користат при анксиозност проследена со кардиоваскуларни манифестации; антипсихотиците, кои се покажале ефикасни кај тешките и долготрајни форми на анксиозност, особено ако се комбинирани со други психички нарушувања, итн.
Во третманот на анксиозноста се применува и когнитивно-бихејвиорална терапија, која вклучува посебни техники на опуштање, на позитивно размислување, на когнитивно реструктурирање и развивање на социјалните вештини. Исто така, во третманот на анксиозноста се применува и поединечна психотерапија, како: динамична психотерапија, супоративна психотерапија, групна психотерапија итн. Целта на психотерапијата е да се зајакне егото на пациентот и да се обезбеди приспособување кон промените во реалниот свет. Притоа, во динамичната психотерапија, на пациентот му се поставува некој проблем, а психотерапевтот му укажува на пациентот постојана грижа. Супоративната психотерапија се применува при лесни анксиозни нарушувања, во акутни емоционални кризи или кога другите форми на третман не постигнале поголеми резултати. Групната психотерапија е наменета за лица со ниска самодоверба, проблеми во комуникацијата и тешкотии во контролата на реакциите. Автогениот тренинг е систем на вежби за физичка и ментална релаксација, со цел да се постигне контрола на автономниот нервен систем, а се применуваат и техники на визуелизација на пријатни ситуации.
Надворешни врски
anxiety
Брауни (гитара)
Брауни — прекар што го дал Ерик Клептон на неговата фендер стратокастер гитара со која свирел во почетокот на 1970-тите, а најзабележлива е во албумот „Layla and Other Assorted Love Songs“ на „Derek and the Dominos“.
Брауни е произведена во 1956, а нејзиниот серсики број е 12073. На 7 мај 1967, во Лондон, Клептон ја купил оваа гитара за 400 долари во времето кога бил на турнеја со неговиот бенд „Cream“ и ја користел на двата концерта. Гитарата се појавува и на неговиот албум „Eric Clapton“ каде што може да биде забележана на обвивката на албумот. Најупотребувана била на албумот „Layla and Other Assorted Love Songs“, снимен во 1970. Но, после 1971 Брауни му користела на Клептон како замена доколку нешто се случело со неговата Блеки, која била, исто така, фендер стратокастер.
Брауни на аукција
На 24 јуни 1999, Клептон ја продал гитарата на аукција во Њујорк Сити за собирање пари за неговиот „Crossroads Centre“. Брауни била продадена за 450,000 американски долари со што станала најскапо продадената гитара во тоа време, а нејзиниот рекорд бил срушен со продажбата на „Блеки“ на 24 јуни 2004, која била омилената на Клептон. Во 2006, друг стратокастер, потпишан од група на познати музичари, меѓу кои и Клептон, бил продаден за 2,6 милиони американски долари на хуманитарната аукција за помош на жртвите од земјотресот во индискиот океан. Со ова е поставен новиот рекорд за најскапа гитара на светот
Космос-1219
Космос-1219 — еден од над 2.400 советски вештачки сателити лансирани во рамките на програмата „Космос“.
Општи податоци
Сателитот е лансиран од космодромот Плесецк, СССР на 31 октомври 1980 г. Во орбитата околу планетата Земја бил исфрлен од носечка ракета. Масата на сателитот при лансирањето изнесувала 6300 килограми. Космос-1219 бил надгледувачки сателит.
Орбитални податоци
Исфрлувањето на сателитот било на ниска орбита околу Земјата. Периодот на обиколување на сателитот околу Земјата изнесувал 89,6 минути, додека аголот на наклонетост на орбиталната рамнина во однос на рамнината на екваторот изнесувала 72,8°. Најголемото растојание од Земјата го достигнал на 287 км, а најмалото на 226.
Агресија
Агресија, во најширока смисла на зборот, е начин на однесување или склоност, која е насилна, непријателска или нападна. Таа може да се случи или во знак на одмазда или без провокација. Во потесните дефиниции кои се користат во општествените науки и науките за однесување, агресијата е намера да се предизвика штета или акт кој има за цел да ја зголеми релативната социјална доминација. Предаторското или дефанзивното однесување помеѓу припадници на различни видови не може да се смета како агресија во иста смисла. Агресијата може да имаа различни форми и може да биде физичка или да се искаже вербално или не-вербално. Агресијата се разликува од она што вообичаено се нарекува самоувереност, иако термините често се користат наизменично помеѓу лаиците, како на пример, агресивен продавач.
Преглед
Најчесто се разликуваат две општи категории на агресија. Едната категорија опфаќа афективна (емоционална) и непријателска или одмаздничка агресија, а другата категорија опфаќа инструментална, ориентирана кон цел или предаторска агресија. Податоците за насилство од различни дисциплини даваат некаква поддршка за разликата помеѓу афективната и предаторската агресија. Сепак, некои истражувачи ја доведуваат во прашање корисноста од непријателската наспроти инструменталната разлика кај луѓето, и покрај присутноста во истражувањето, бидејќи во повеќето реални случаи се вклучени мешани мотиви и интерактивни причини. Предложени се голем број на класификации и димензии за агресија. Тие зависат од тоа дали агресија е вербална или физичка, дали вклучува релациона агресија во која што спаѓаат прикриеното насилно однесување и социјалната манипулација, дали штетата врз другите е намерна, дали се врши активно или се изразува пасивно и дали агресијата е насочена директно или индиректно. Класификацијата исто така може да ги опфати и емоциите поврзани со агресија (на пример лутина) и менталните состојби (на пример импулсивност, непријателство). До агресија може да дојде како одговор на не-социјални или социјални фактори и може да биде во тесна врска со начинот на справување со стрес. Агресијата може да се примени како средство за заплашување. Оперативната дефиниција за агресија може да биде погодена од морални или политички ставови. Примери се аксиоматскиот морален поглед наречен принцип на ненапаѓање и политичките правила со кои се регулира однесувањето на една земја кон друга. Исто така во натпреварувачките спортови, или на работното место, некои форми на агресија може да бидат санкционирани, а други не.
Етимологија
Поимот агресија потекнува од латинскиот збор aggressio, што значи напад. На латински, зборот бил составен со спојување на двата збора ad и gradi, што значи да се нагази. Првата позната употреба датира од 1611, во смисла на неиспровоциран напад. Една психолошка смисла на непријателско или деструктивно однесување датира од 1912 година, во англискиот превод на пишувањето на Зигмунд Фројд. Алфред Адлер го теоретизирал агресивното однесување во 1908 година. Експертите за одгледување на деца започнале да го применуваат терминот агресија наместо гнев од 1930-тите.
Етологија
Етолозите проучуваат како е поврзана агресијата со интеракцијата и еволуцијата на животните во природните услови. Во таквите услови агресијата може да вклучи телесни контакти како што се гризање, удирање или туркање, но повеќето конфликти се решаваат со прикажување на закана и заплашување кои не предизвикуваат физичка штета. Оваа форма на агресија може да вклучи приказ на големината на телото, еленски рогови, канџи или заби, стереотипни сигнали вклучувајќи ги изразите на лицето, вокализациите како птичјата песна, ослободувањето на хемикалии и промените на бојата. Терминот агонистичко однесување понекогаш се применува во однос на овие форми на однесување. Повеќето етолози веруваат дека агресија дава биолошки предности. Агресијата може да им помогне на животните да ја обезбедат својата територија, вклучувајќи ги ресурсите како што се храна и вода. Агресијата често се применува помеѓу мажјаците за да си обезбедат можности за парење и резултира во избор на поздравото и повеќе енергичното животно. Агресијата исто така може да се примени за само-заштита или за заштита на потомството. Агресијата помеѓу групи од животни, исто така, може да доведе до одредена предност, на пример, непријателското однесување може да принуди група од животни да заминат на нова територија, при што прилагодувањето на новата животна средина може да доведе до зголемување на генетската флексибилност.
Помеѓу видови и групи
Најочигледен тип на агресија помеѓу различните видови е оној кој се забележува во интеракцијата помеѓу предаторот и неговиот плен. Сепак, според многу истражувачи, предаторството не е агресија. Мачката не испушта звуци и не го подвиткува грбот додека брка стаорец, и активните области во нејзиниот хипоталамус повеќе наликуваат на оние кои рефлектираат глад, отколку на оние кои рефлектираат агресија. Сепак, други се осврнуваат на ова однесување како предаторска агресија, и потенцираат случаи што наликуваат на непријателско однесување, како на пример убивање на глушец од стаорци. Во агресивната мимикрија предаторот има појава на безопасен организам или предмет привлечен за пленот, па кога пленот ќе пристапи, предаторот напаќа. Животно кое се брани од предатор може да се впушти во "борба или бегство" како одговор на нападот од предаторот или на заканата од напад, во зависност од неговата проценка за силата на предаторот во однос на неговата. Алтернативната одбрана вклучува голем број на антипредаторски адаптации, вклучувајќи алармни сигнали. Агресијата помеѓу групите делумно е одредена со подготвеноста да се борат, која зависи од голем број на фактори вклучувајќи ги бројната предност, растојанието од домашните територии, колку често групите се сретнуваат едни со други, конкурентните способности, разликите во големината на телото и чија територија е нападната. Исто така, еден поединец е поверојатно да стане агресивен ако други агресивни членови на групата се во близина. Еден особен феномен - формирањето на координирани коалиции кои ги напаќаат соседните територии да убиваат живи суштества од истиот вид - е документиран само кај два вида во животинското царство: кај "вообичаените" шимпанза и луѓето.
Во рамки на група
Агресијата помеѓу суштества од ист вид во рамките на една група типично вклучува пристап до ресурсите и можностите за одгледување. Една од нејзините најчести функции е да се воспостави доминантна хиерархија. Ова се случува кај многу животински видови и е пропратено со агресивни судири помеѓу соперничките мажјаци кога за прв пат ќе се најдат заедно во една заедничка животната средина. Вообичаено повеќе агресивните животни стануваат повеќе доминантни. Во тест ситуации, најголемиот дел од агресијата помеѓу суштества од ист вид престанува околу 24 часа по составувањето на групата од животни. Агресијата од оваа гледна точка е дефинирана како "однесување кое е наменето за зголемување на социјалната доминација на организмот во однос на доминантната позиција на другите организми". Губењето на конфронтации може да се нарече општествен пораз, и победувањето или губењето е поврзано со голем број на практични и психолошки последици. Конфликти помеѓу животните се случуваат во многу контексти, како на пример помеѓу потенцијалните партнери за парење, помеѓу родителите и децата како и помеѓу конкурентите за ресурси. Животните кои живеат во група може да се спорат за насоката на патување или за распределбата на времето за заеднички активности. Разни фактори ја ограничуваат ескалацијата на агресија, вклучувајќи ги комуникативните прикази, конвенции и рутини. Покрај тоа, по агресивните инциденти, забележани се различни форми на решавање на конфликтите кај цицачите, особено кај приматите кои живеат во заедници. Тие можат да ги ублажат или поправат можните негативни последици, особено за примачот на агресија, кој може да стане ранлив на напади од страна на другите членови на групата. Помирувачките дела се разликуваат помеѓу различните видови и може да вклучат специфични гестови на едноставна зголемена блискост и интеракција помеѓу вмешаните поединци. Сепак, конфликтите за храна ретко се проследени со пост-конфликтни собири, иако тие се најчестиот тип на конфликти кои избувнуваат помеѓу приматите кои се во потрага по храна. Други прашања кои биле земени предвид во проучувањето на агресијата на приматите, вклучувајќи ги и луѓето, се како агресијата влијае врз организацијата на групата, какви се последиците од агресијата и зошто некои примати избегнуваат агресивно однесување. На пример, групите со бонобо шимпанза се познати по ниските нивоа на агресија во рамките на делумно матријархално општество. Заробените животни, вклучувајќи ги приматите, може да покажат абнормални нивоа на социјална агресија и самоповредување кои се поврзани со аспекти од физичката или општествената средина. Ова зависи од видот и поединечните фактори како пол, возраст и потекло (пораснато во дивина или во заробеништво).
Еволутивни објаснувања
Како и многу други поведенија, агресијата може да се испита во однос на нејзината способност да им помогне на животните да преживеат и да се репродуцираат, или алтернативно да ризикуваат опстанок и репродукција. Оваа анализа на цена-бенефиции може да се разгледа во рамки на еволуција. Сепак, постојат длабоки разлики во степенот на прифаќање на биолошките или еволутивните основи за човечка агресија.
Тестостерон
Хормоните се хемикалии кои циркулираат во телото и влијаат на клетките и на нервниот систем, вклучувајќи го и мозокот. Тестостеронот е стероиден хормон од андрогената групата, кој е најмногу поврзан со пренаталниот и постнаталниот развој на машкиот пол и фигура, а исто така е поврзан и со физичката агресија кај многу видови. Тестостеронот е присутен во помала мера кај жените, кои може да бидат повеќе чувствителни на неговите ефекти. Некои проучувања на животните укажуваат на поврзаност помеѓу инцидентите на агресија и поединечното ниво на тестостерон. Сепак, резултатите во однос на приматите, особено луѓето, се помалку јасни и во најдобар случај укажуваат само на позитивна асоцијација во некои контексти.
Хипотези за предизвик
Канаринец од државата Вашингтон Хипотезите за предизвик ја истакнуваат динамичката врска помеѓу плазма нивото на тестостерон и агресијата во контекст на парењето кај многу видови. Тие сугерираат дека тестостеронот е поврзан со агресијата кога е од корист за репродукцијата, како на пример чување на партнерот и спречување на сексуалните соперници. Хипотезите за предизвик наведуваат дека сезонските шеми на нивото на тестостерон кај разните видови зависат од системот на парење (моногамија наспроти полигамија), татковската грижа и агресијата помеѓу мажјаците во сезона на парење. Овој модел помеѓу тестостеронот и агресијата за прв пат бил надгледуван во сезона на парење на птици, како канаринецот, каде што нивото на тестостерон скромно се зголемило со почетокот на сезоната на парење за поддршка на основни репродуктивни функции. Хипотезата последователно била проширена и модифицирана за да ја предвиди врската помеѓу тестостеронот и агресијата кај другите видови. На пример, шимпанзата, кои континуирано се парат, покажуваат значително зголемено ниво на тестостерон и агресивни интеракции помеѓу мажјаците кога приемчиви и плодни женки се присутни. Во моментов, ниту едно истражување ја нема одредено врската помеѓу модифицираните хипотези за предизвик и човековото однесување, или човечката природа на тајна овулација, иако некои наведуваат дека таа врска може да се одреди.
Ефекти врз нервниот систем
Кноверзија на Тестостерон во Естрадиол Друга гранка на истражувањето се фокусирала на непосредните ефекти на тестостеронот врз нервниот систем, како посредството на локалниот метаболизам во мозокот. Тестостеронот може да метаболизира до 17b-естрадиол од страна на ензимот ароматаза, или до 5-алфа-дихидротестостерон (DHT) од 5а-редуктаза. Ароматизата е високо изразена во регионите кои се вклучени во регулирање на агресивното однесување, како амигдалата и хипоталамусот. Во студиите со користење на генетски нокаут техники при размножување на глувци, машките глувци кај кои недостигал функционалниот ароматиза ензим покажале значително намалено ниво на агресијата. Долготраен третман со естрадиол делумно го реставрирал агресивното однесување, што укажува на тоа дека неуралната конверзија на циркуларниот тестостерон во естрадиол и неговиот ефект врз естрогените рецептори влијае врз машката агресија. Покрај тоа, било утврдено дека два различни естрогени рецептори, ERa и ERb, имаат способност да вршат разни ефекти врз агресијата кај глувците. Сепак, ефектот од естрадиол се разликува во зависност од видот на глушецот, па така кај некои видови ја намалува агресијата за време на долгите денови (16 часа светлина), додека за време на кратките денови (8 часа светлина) естрадиолот брзо ја зголемува агресијата. Друга хипотеза е дека тестостеронот влијае врз мозочните области кои ги контролираат реакциите на однесување. Студии во животински модели укажуваат на тоа дека на агресијата влијаат неколку меѓусебно поврзани кортикални и субкортикални структури во рамки на т.н. мрежа на социјално однесување. Една студија во која биле вклучени лезии и електро-хемиски стимулации кај глодари и мачки открила дека таква нервна мрежа се состои од медијална амигдалата, медијален хипоталамусот и периаквадуктално сивило (ПАС), и таа позитивно ја модулирала реактивната агресија. Покрај тоа, друга студија направена над човечки субјекти покажала дека врската помеѓу префронталата и амигдалата е модулирана со ендоген тестостерон за време на социјално емоционално поведение. Во проучувањето на луѓето, истражувањето за тестостерон-агресијата исто така се фокусирало на улогата на орбитофронталниот кортекс (ОФК). Оваа мозочна област е силно поврзана со импулсната контрола и системите за саморегулација кои ги интегрираат емоциите, мотивацијата и сознанието за водење на контекст-соодветно однесување. Пациентите со локализирани лезии на ОФК се вклучуваат во зголемена реактивна агресија. Агресивното однесување може да се регулира со тестостерон преку намален медијален ангажман на ОФК по социјална провокација. При мерење на плунковниот тестостерон кај учесниците, повисоките нивоа може да предвидат последователни агресивни реакции во однесувањето заради неправедностите со кои се соочуваат во текот на една задача. Згора на тоа, скенирањето на мозокот со магнетна резонанца покажува намалена активност во медијалниот ОФК за време на таквите реакции. Ваквите откритија може да сугерираат дека одреден регион на мозокот, орбитофронталниот кортекс, е клучен фактор за разбирање на реактивната агресија.
Општи врски со поведението
Научниците долго време се заинтересирани за односот помеѓу тестостеронот и агресивното однесување. Кај повеќето видови, мажјаците се поагресивни отколку женките. Кастрацијата на мажјаците вообичаено има смирувачки ефект врз агресивното однесување. Кај луѓето, мажите се впуштаат во криминал и тоа во особено насилен криминал повеќе од жените. Вклучувањето во криминал вообичаено се зголемува од раните тинејџерски години до средината на тинејџерските години и се случува во исто време како и зголемувањето на нивото на тестостерон. Истражувањето за односот помеѓу тестостеронот и агресијата е тешко, бидејќи единственото веродостојно мерење на тестостерон во мозокот е со лумбална пункција, која што не се применува за истражувачки цели. Затоа во студиите често се користат помалку веродостојните мерења од крв или плунка. Прирачникот за Корелација во Криминалот, преглед на криминалните студии, изјавува дека повеќето студии ја поддржуваат врската помеѓу криминалитетот на возрасните и тестостеронот, иако врската е скромна ако се изврши одделно испитување за секој пол. Меѓутоа, речиси сите студии на малолетничка деликвенција и тестостерон се незначајни. Повеќето студии исто така откриле дека тестостеронот е поврзан со однесувања или лични особини поврзани со криминалитет, како антисоцијално однесување и алкохолизам. Многу студии се направени и за односот помеѓу поопштото агресивно однесување и тестостеронот. Околу половина од студиите пронашле врска, а околу половина не пронашле никаква врска. Студии за нивото на тестостерон кај машки спортисти пред и по натпреварите, откриле дека нивото на тестостерон се зголемува непосредно пред нивните натпревари, како и во пресрет на конкуренцијата, и зависи од исходот на настанот: нивото на тестостерон на победниците се зголемува во однос на оние кои губат. Нема конкретен одговор за нивото на тестостерон на надгледуван натпревар помеѓу женски спортисти, иако била забележана разлика во расположението. Покрај тоа, некои експерименти не успеале да најдат врска помеѓу нивото на тестостерон и агресијата кај луѓето. Можната корелација помеѓу тестостеронот и агресијата може да го објасни "стероидниот бес", кој може да настане како последица од употребата на анаболични стероиди, иако ефектот од невообичаено високото ниво на стероиди не покажува ефекти на физиолошко ниво.
Глукокортикоиди
Глукокортикоидните хормони имаат важна улога во регулирањето на агресивното однесување. Кај возрасни стаорци, акутното инјектирање на кортикостерон поттикнува агресивно однесување, а акутното намалување на кортикостерон ја намалува агресијата, но сепак, хроничното намалување на нивото на кортикостерон може да произведе ненормално агресивно однесување. Покрај тоа, глукокортикоидите влијаат на развојот на агресијата и на воспоставувањето на општествена хиерархија. Возрасните глувци со ниско основно ниво на кортикостерон има поголема веројатност да станат доминантни во однос на глувците со високо основно ниво на кортикостерон. Глукокортикоидите се ослободуваат од хипоталамусната хипофизна адренална оска како реакција на стрес, а од нив, најпознат кај луѓето е кортизолот. Резултатите кај возрасните укажуваат на тоа дека намаленото ниво на кортизол, поврзано со помал страв или намален одговор на стрес, може да биде поврзано со зголемена агресија. Сепак, можеби проактивната агресија е поврзана со ниско ниво на кортизол, додека реактивната агресија може да биде придружена со зголемено ниво. Разликите во проценката на кортизолот може да ја објаснат разновидноста на резултатите, особено кај децата. Хипоталамусната хипофизна адренална оска е поврзана со општата борба-или-борба реакција или реакцијата на акутен стрес, како и со улогата на катехоламините, како епинефринот, популарно познат како адреналин.
Генетика
Во принцип, разликите во континуиран фенотип, како агресијата, најверојатно се резултат од дејството на голем број на гени, секој со мал ефект, кои си влијаат едни на други и на животната средина за време развојот и животот. Во пример со гени на не-цицачи поврзани со агресијата, неплодниот ген кај винските мушички е критично детерминиран од одредени сексуални диморфични поведенија, а неговата вештачка промена може да резултира во укинување на стереотипните модели на машка и женска агресија во борбите. Меѓутоа, за она што се мислело дека е релативно јасен случај, биле пријавени наследни комплексности во дешифрирањето на врската помеѓу интерактивните гени во контекст на животната средина и социјалниот фенотип, која вклучува повеќе поведенија и сензорни интеракции со друг организам. Кај глувците, кандидат гени за разликување на агресијата помеѓу половите се Sry генот (за полово утврдување на регионот Y), кој се наоѓа на хромозомот Y и Sts генот (стероид сулфатскиот ген). Sts генот го кодира стероид сулфатскиот ензим, кој е клучен во регулацијата на неуростероидната биосинтеза. Тој е изразен кај двата пола и е во корелација со нивото на агресија кај машките глувци, а се зголемува драматично кај женките после породувањето и за време на доењето, што одговара на почетокот на мајчинската агресија. Кај луѓето, постојат добри докази дека основната човекова нервна архитектура за поддршка на потенцијалот за флексибилни агресивни реакции е под влијание на гените како и на животната средина. Во однос на варијацијата помеѓу поединечни лица, биле спроведени повеќе од 100 студии за посвојување во последниве децении за испитување на генетската основа на агресивното однесување и сродните конструкции, како нарушеното однесување. Според една мета-анализа објавена во 2002 година, околу 40% од варијацијата помеѓу поединците се објаснува со разликите во гените, а 60% со разликите во животната средина (главно не-споделени влијанија на животната средина, а не оние кои биле споделени заради заедничкото живеење). Меѓутоа, ваквите студии зависеле од личниот извештај или опсервацијата од страна на другите, вклучувајќи ги и родителите, што го отежнува толкувањето на резултатите. Неколку лабораториски основани анализи не покажале значителни количини на поединечна варијација на агресијата, што се објаснува со генетичката варијација во човечката популација. Понатаму, поврзувањето и здружувањето не студиите кои се обидуваат да ги идентификуваат специфичните гени, на пример влијанието на невротрансмитерите или нивото на хормоните, генерално резултира со контрадикторни наоди карактеризирани со неуспешни обиди за репликација. Еден можен фактор е алела (варијанта) на МАО-А генот, кој во интеракција со одредени животни настани, како малтретирање во детството (кое може да покаже сопствен главен ефект), може да влијае врз развојот на мозочните региони како амигдалата и како резултат на тоа некои видови на реакции во однесувањето може да бидат поверојатни. Општата нејасна слика е споредена со подеднакво тешките наоди добиени во однос на други комплексни фенотипови на однесување.
Превентивна агресија индуцирана од страв (опстанок)
Според филозофот и невролог Најеф Ал-Родан, "превентивната агресија индуцирана од страв (опстанок)" е човечка реакција на неправди кои се сметаат како закана за опстанокот. Таа често е коренот на незамисливата бруталност и неправда применувана од човечките суштества. Таа може да се случи во секое време, дури и во ситуации кои изгледаат дека се мирни и под контрола. Каде што има неправда на која што се гледа како на закана за опстанокот, "превентивната агресија индуцирана од страв (опстанок)" ќе резултира со превземање на сите потребни акции од страна на поединците за да бидат ослободени од таквата закана. Најеф Ал-Родан тврди дека силната тенденција на луѓето кон "превентивната агресија индуцирана од страв (опстанок)" значи дека состојбите на анархија или слични на анархија треба да се спречат по секоја цена. Тоа е затоа што анархијата предизвикува страв, кој пак резултира со агресија, бруталност, и неправда. Дури и во состојби во кои нема анархија, инстинктот за опстанок и стравот знаат да бидат многу моќни сили, кои може моментално да се поттикнат. "Превентивната агресија индуцирана од страв (опстанок)" е еден од клучните фактори кои можат да ги наведат природно моралните луѓе да се однесуваат на неморални начини. Знаејќи го ова, Ал-Родан тврди дека ние мора да сме подготвени за околностите кои можат да произлезат од агресивното однесување на луѓето. Според Ал-Родан, ризикот од оваа агресија и нејзините последователни бруталности треба да се минимизираат преку мерки за градење на доверба, како и преку политики кои промовираат инклузивност и спречуваат анархија.
Деца
Застапеноста на физичка агресија кај луѓето го достигнува својот максимум на околу 2-3 годишна возраст. Таа потоа постепено се намалува во просек. Овие набљудувања укажуваат на тоа дека физичката агресија не е само научено однесување, туку дека развојот обезбедува можности за учење и биолошки развој на самоконтрола. Сепак, една мала подгрупа на деца не успеваат да се здобијат со сите потребни способности за самоконтрола и имаат тенденција да покажат атипични нивоа на физичка агресивност за време на развојот. Кај нив подоцна постои ризик од можно насилно однесување, или обратно, недостиг на агресија, која може да се смета за неопходна во општеството. Некои наоди укажуваат на тоа дека раната агресија не мора подоцна да доведе до агресија, иако текот на раното детство е важен индикатор за особините во средното детство. Покрај тоа, физичката агресија која продолжува најверојатно се случува во контекст на семејна несреќа, вклучувајќи ги и социо-економските фактори. Згора на тоа, "опозицијата" и "статусните прекршоци” од детството се покажува дека се тесно поврзани со социјалните проблеми во зрелата возраст, а не само со агресивното антисоцијално однесување. Социјално учење преку интеракција во раното детство се смета за основен фактор од кој зависи нивото на агресија и игра клучна улога во развојот на односите со врсниците во средината од детство. Генерално, предвид може да се земе взаемното дејство на биолошките, социјалните и еколошките фактори.
Што типично се очекува од децата?
 Малите деца кои се подготвуваат да одат во градинка потребно е да ја развијат важната општествена особина да бидат самоуверени. Примерите на самоувереност вклучуваат прашување на другите за добивање на информации, иницирање разговор, како и можноста да одговорат на притисокот од врсниците.  За разлика, некои млади деца користат агресивно однесување, како удирање или гризање, како форма на комуникација.  Агресивното однесување може да го попречи учењето како дефицитарна вештина, додека позитивното однесување може да го олесни учењето. Сепак, кај малите деца агресивното однесување се развива соодветно и може да изгради способност за изнаоѓање на решенија во конфликтни ситуации, како и комуникациски вештини.  До училишната возраст, децата треба да научат повеќе соодветни социјални форми на комуникација како изразување на вербален или пишан јазик. Доколку тоа не е случај, таквото однесување може да значи неспособност или доцнење во развојот.
Што предизвикува агресивно однесување кај децата?  Физички страв од другите  Семејни потешкотии  Нарушување во учењето, однесувањето или невролошко нарушување  Психолошка траума Телесното казнување како тепањето ја зголемува последователната агресија кај децата. Експеримент со Бобо куклата бил спроведено од страна на Алберт Бандура во 1961 година. Во овој експеримент, Бандура открил дека децата кои биле изложени на агресивен возрасен модел се однесувале поагресивно отколку оние кои биле изложени на неагресивен возрасен модел. Овој експеримент покажува дека секој кој доаѓа во контакт и интеракција со деца може да има влијание врз начинот на кој тие реагираат и се справуваат со ситуациите. Резиме на препораките од националните здруженија  Американска академија за педијатрија (2011): "Најдобар начин за да се спречи агресивното однесување е да му пружите на вашето дете стабилен, безбеден домашен живот со цврста дисциплина полна со љубов и постојан надзор за време на детството и предучилишната возраст. Секој кој се грижи за вашето дете треба да биде добар пример и да се согласи со правилата кои се очекува да ги набљудува, како и со одговорот кој ќе го примените ако не ги почитува".  Национална асоцијација на училишни психолози (2008): "Проактивната агресија вообичаено е причинска, без емоции, и фокусирана на постигнување на некаква цел. На пример, силеџијата сака одобрување од врсниците и признание од жртвата, членовите на бандите сакаат статус и контрола. Спротивно на тоа, реактивната агресија е високо емоционална и често е резултат на пристрастно или дефицитарно обработување на сознанијата од страна на ученикот".
Позитивна теорија за адаптација
Некои понови научници ги доведуваат во прашање традиционалните психолошки концептуализации за агресијата како универзално негативна. Повеќето традиционални психолошки дефиниции на агресијата се фокусираат на штетата на примателот на агресија, што значи дека тоа е намерата на агресорот, но тоа не мора секогаш да биде така. Од овој алтернативен поглед, иако примателот може да биде или да не биде повреден, реалната намера е да се зголеми статусот на агресорот, а не е неопходно да се повреди примателот на агресијата. Овие научници тврдат дека традиционалните дефиниции за агресија немаат валидност. Концептите како што се самоувереност, агресија, насилство и криминално насилство, кои егзистираат како посебни конструкции, од оваа гледна точка постојат во множество со умерено ниво на агресија кое е највеќе прилагодливо. Таквите научници не го сметаат ова за тривијална разлика, истакнувајќи дека мерките за агресија на многу традиционални истражувачи може да го измерат исходот со намален континуитет, на нивоа кои се прилагодливи, но сепак тие ги генерализирале своите наоди на не-адаптивните нивоа на агресија, а со тоа ја изгубиле прецизноста.
Ристо Равановски
Ристо Равановски ( во  ―  во ) — македонски партизан, револуционер, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ.