Македонци-муслимани
Историја и прифаќање на исламот
Најзначајниот чинител кој ги определува Македонците - муслимани како засебна група во рамки на македонскиот народ е прифаќањето на исламската религија. Првите податоци за исламизирањето во Македонија датираат некаде од средината на XV век. Иако постојат доста распространетите претпоставки за еднородност и воедначеност на прифаќањето на исламот, наеднаш и во широки размери на доброволна или насилна основа, сепак историските податоци и записи укажуваат дека исламската религија била прифаќана во различни размери и во различни периоди од отоманското владеење во Македонија и тоа на различни начини според случаите и зададените околности во различни и често оддалечени географски предели и простори. Разликите во начините, времето и околностите во прифаќањето на исламската вера во содејство со географскиот простор условиле и појава на различни етнографски црти, посебно разлики во однос на чувството за припадност, националната определба и политичката положба. Исламизацијата како процес траела цело време од доѓањето па сѐ до заминувањето на Османлиите, но во зависност од развитокот и промените во државата, таа се разликувала во разните периоди по својот метод, интензитет и последиците што ги предизвикувала. Во однос на методот на раширувањето и наметнувањето на муслиманската вероисповед се започнувало од обичното ветување за „среќен живот“ во исламот, па се стигнувало до најгруби насилија. Со примањето на исламот на побогатите Македонци, Турците отпрвин сметале дека тоа ќе послужи за пример на останатото население во Македонија да ја прими исламската вера. Подоцна откако доброволното примање на исламот земало многу мали размери, Турците започнале и со насилна исламизација на македонското население која се остварувала или преку директно исламизирање или преку принуда најчесто со киднапирање на женски членови на семејствата, ослободување од плаќање на даноци итн. Еден запис наведува дека турските власти се служеле со разни методи да го натераат некој христијанин да премине на ислам кои подразбирале задоволување на среброљупците со пари, суетните и властољупците со почести и изгледи за високи достоинства, додека плашливите и слабите со закани и сила. Најзначајна алатка во рацете на турските феудалци преку која се вршела индиректна интервенција за исламизација на населението, особено во почетниот и првиот ран период на османлиското владеење, била даночната политика која во самиот аграрен и даночен систем на турскиот феудален поредoк имала пресудна улога во забрзувањето на процесите за преверување. Ослободувањето од даноците при прифаќањето на исламот подразбирале дека децата на помуслиманет татко не потпаѓале под удар на данокот во крв т.е. „девширме“ односно собирањето на христијанските деца за јаничари. Честа причина за поединечни преминувања во муслиманската вера биле поволностите, правата и бенефициите во општествените односи кои следувале, како задржување на имотот и подоцнежно претворање во чифлици, а некои биле примамувани од верските достоинственици со ветувања за злато или станување на господари, аги. Можноста за зачувување на имотите и поседите довела до појавата еден брат или член на семејството да го прифати исламот со цел да се зачува сопственоста, а потоа сите заедно да продолжат заеднички да живеат и да работат на истиот имот и земја. Друга причина е и безбедноста по животот и имотот што ја нудело прифаќањето на исламот при налетот на разни албански банди и башибозук. При вакви случаи на прифаќање на исламската вера од Македонци, честа била појавата муслиманите да ги земаат во заштита своите роднини и соселани христијани. Потврда за ова е исламизацијата на селата во Реканската област во долината на реката Радика која била прва на удар при продирањето на пљачкашките качачки банди од Албанија. Фактот што многу често се случувало еден од двајца браќа или родители и деца во исто семејство да го прифатат исламот пак јасно говорат дека не само етнички туку и биолошки, Македонците муслимани се дел од македонскиот народ. Во поглед на обемот и интензитетот може да се одвојат два историски периоди односно период на рана и период на доцна исламизација. Размерите на прифаќањето на исламот во Македонија не биле многу големи во почетните периоди за што сведочи фактот од опширните пописи дека сѐ до крајот на 16 век исламизацијата не го зафаќа селското население во Македонија. Со оглед на фактот дека владеачката класа секогаш е сместена во градските средини, македонското население кое го прифатило исламот во градовите најчесто многу брзо ги попримало јазикот, обичаите и одликите од водечката класа на турско население при што и се асимилирало. Политичките и геополитичките промени кои настанале како последица од опаѓањето и водењето на неколку војни со европските империи од 17 век па натаму довеле и до нови поголеми размери и обем на засилена исламизација со јасна политичка и стратешка намера од страна на османлиските власти. Имено, големите потреси кои уследиле по Австриско-турската војна и продорот на австриските војски сѐ до средишните и јужните делови на Македонија при што имале голема поддршка од христијанското население за што пример претставува Карпошевото востание од 1689 година условиле големи промени во сеопштата политичка и безбедносна состојба со значајно влијание врз демографијата и етничките процеси особено во поглед на исламизацијата на македонско население. По овој период каде се забележуваат првите знаци на кризата што со векови ќе го придружува османското владеење започнуваат големите притисоци врз христијаните, големото иселување на христијанско население од северните делови на Македонија и Косово во Хабсбуршакта империја и Русија што пак го отворило просторот за масовна колонизација и населување на муслиманско претежно албанско население на нивното место. Исто така самите турски власти со цел да ја разбијат компактноста на христијанското население и да се отстрани опасноста од бунтови и востанија започнале намерно да дозволуваат да се доселува муслиманско население на стратешки значајните места како што се главните патишта, превои, крстопати, премини низ многу области, особено во планинските и пограничните предели. Со процесот на исламизирање и на селското население чиј зародиш започнал во 16 век и продолжил во 17 век веќе започнала да се формира мијачката македонска муслиманска подгрупа во Реканско, која пак преку учество во миграционите движења поттикнати од несигурноста и поддржани од турските власти ќе даде свои иселеници во пределите на Торбешија во Скопско и Велешко. Напоредно во текот на XVII и XVIII век започнуваат и поголеми процеси на исламизација во Кичевско, Струшко, Тиквешко. Од постојаните албански притисоци и напади дошло и до исламизација на етничкиот македонски предел Гора од каде миграциони движења ќе дадат иселеници во Тетовско во шарпланинските села Урвич и Јеловјане. Со губењето на повеќе војни против европските империи, а со тоа и територии во текот на 18 век и ослободувањето на Балканските држави на почетокот на 19 век уследило населување на огромен број на муслиманско население составено од разни етнички групи како Черкези, Татари, Албанци кое како „мухаџири“ односно бегалци дошло во Македонија и вршело дополнителни притисоци врз христијанското население. Во овој втор подоцнежен период со исламизација се опфаќаат и се создаваат заедници на Македонци муслимани и во источните делови на Македонија како Пијанец и Малеш односно Пехчевско, Делчевско и Беровско, потоа во областа Меглен во Егејска Македонија, а во сообразност со широко распространета исламизација на Помаците во непосредно блискиот предел на Родопските планини се формира етничка македонска муслиманска целина и во Неврокопско (Гоцеделчевско) во крајниот источен и југоисточен дел на Пиринска Македонија. На тој начин, во подоцнежниот период на исламизација со опфаќањето на селското население кое како поотпорно на промени и асимилација го задржало македонскиот јазик со многу народни обичаи, културни одлики и секојдневни навики, во Македонија се образувале повеќе групи на Македонци со муслиманска верисповед. Различните области и предели во кои тие се образувале заедно со различните причини и услови на прифаќање на исламот условиле кај нив да се појават значајни етнографски разлики во прв ред во нивните сфаќања, национални чувства за свест, припадност и определби кои пак сѐ до денес значајно влијаат на нивната општествена и политичка положба.