cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Албарето (метеорит)
Историја
Падот на метеоритот Албарето е документиранод страна на филозофот Доменико Троили, кој не го сфатил вонземското потекло на објектот, и со својот трактат доставил една од првите хроники за падот на метеорит.
Покрај опишувањето на феноменот, Троили внимателно ги испитал и забележал зрната од метеорит на минерал сличен на месинг, кој го нарекол „марчезита“ и за кој долго време се мислело дека е пирит. Во 1862 година германскиот минералог Густав Роуз го анализирал составот на овој минерал и утврдил различна хемиска формула: FeS.
Црква „Св. Никола Чудотворец“ - Кратово
'''Св. Никола Чудотворец''' — православна црква во градот Кратово, претставник на Македонската преродба. Му припаѓа на Кумановско-кратовското архијерејско намесништво во Кумановско-осоговската епархија на МПЦ - ОА.
Историја
Црквата се наоѓа во источниот дел на населбата Царина и се смета за најстара сè уште постоечка црква во градот. Храмот своевремено бил катедрала на Кратовските епископи, за што сведочи една преписка од 1666 г. во евангелие подарено на црквата. Храмот на многу наврати е рушен и одново граден. Последен пат настрадал во 1822 и обновен е во 1848 г.
Во 1890 г. во црковнот двор двор западно од храмот е подигната зграда на бугарско училиште, познато како Старовремска школа.
Архитектура
Црквата е еднокорабна и едноапсидна. Изградена е од делкан камен и малтер. Има димензии од 10,5 м во должина, 5,90 м во ширина и 6,80 м во висина.
Внатрешност
Внатрешноста на црквата е насликана од преродбенички мајстори. Иконостасот е изработен при обновата на храмот во 1848 г. Има богата резба и вредни икони, некои од XVI век. Главната икона на Свети Никола е дело на истакнатиот крушевски зограф Никола Михајлов. Иконата „Света Богородица Умиление“ е од XV век.
За мошне вредни се сметаат и царските двери. Се одликуваат со ажурна техника, со пробивање на дрвото и употреба на најразлични цветни и геометриски мотиви, како и фигури на животни. Слични двери имаат и црквите „Св. Ѓорѓи“ во Петралица, „Воведение на Пресв. Богородица“ во Карпино, „Св. Богородица“ во Ранковце и дверите од „Св. Никола“ во „Успение на Пресв. Богородица“ во Ќустендил. Дверите се одново насликани во XIX век од самоковски мајстор, веројатно Захариј Зограф. На хетерогениот иконостас има неколку непотпишани икони, кои би можеле да му се припишат на Захариј. Во црквата има и икони кои му се припишуваат на Крсте Зограф од Велес.
Учи ме мајко, карај ме
Учи ме мајко, карај ме — македонска народна песна. Песната е преработена од македонската етно група Леб и сол, на нивниот втор албум во живо насловен „Live in New York“.
Текст
Учи ме мајко карај ме — целосниот текст на песната.
Терзилија
Терзилија — историско село во Штипско, во југоисточниот дел на денешна Општина Карбинци, источна Македонија.
Географија
Селото се наоѓало на планината Плачковица, на атарската граница на селата Јунузлија и Ебеплија.
Историја
Во XIX век Терзилија било село во Штипската каза.
Според Димтар Гаџанов во 1916 г. во селото живееле 67 Турци.
Френсис Багли
Образование
Бегли првично отишла на Универзитетот во Тенеси со стипендија за новинарство. Меѓутоа, откако таму поминала курс по уметност, вели дека била „навлечена“ на уметност.
Риклинг
Риклинг (Rickling) — општина во округот Зегеберг, во Шлезвиг-Холштајн, Германија. Се наоѓа околу 15 километри југоисточно од Нојминстер.
Френсис Багли
Образование
Бегли добила диплома по сликарство од Државниот универзитет во Аризона (Темпе, Аризона) во 1969 година. Бегли сфатила дека нејзините слики се навистина дводимензионални идеи за предмети што сакала да ги изгради. Во 1971 година, таа дипломирала на Државниот универзитет во Аризона и во 1980 година МНР по скулптура на Универзитетот во Северен Тексас (Дентон, Тексас).
Кариера и уметност
Скулптурите на Бегли се и апстрактни и фигуративни. Таа вели: „Моите апстрактни фигури се обидуваат да зборуваат за човечкиот дух како икона на човечкото искуство, иако замрзнато надвор од времето“. Портретот, направен од неполиран мермер, евоцира класична скулптура со модерен, апстрактен сензибилитет. Багли ги наведувала уметниците Луиз Буржоа и Френсис Бејкон како две од нејзините омилени уметнички инспирации.
Во 2008 година, Бегли била првиот Американец кој освоил награда од Изложбата на скулптури Каџима што се одржувал еднаш годишно во Токио.
Бегли, исто така, создала јавни скулптури и уметнички проекти. Во 2015 година, 14-годишна јавна уметност создадена со во соработка со Том Ор и сместена во езерото Вајт Рок во Далас неодамна било причина за контроверзии кога градот Далас утврдил дека нема средства на располагање за обновување на уметноста и дека мора да се урне. Постигнат бил компромис: Далас ќе нарача уште едно дело од Багли и Ор.
Друг заеднички проект на кој работеле Бегли и Ор било создавањето на сценографии и костими за 50-годишнината на операта во Далас и изведбата на Вердиевата Набуко. Дизајнот и создавањето на сценографијата и костимите траело повеќе од една година за да се заврши.
Центарот за уметност во Арканзас (Литл Рок, АР), Градот Далас, Тексас, Колеџот Дел Мар (Корпус Кристи, Тексас), Музејот на уметност во Ел Пасо, Националниот музеј на жените во уметноста и Универзитетот во Тексас во Арлингтон се меѓу јавните збирки во кои се наоѓаат делата на Френсис Багли. Многу корпоративни субјекти исто така ја собираат нејзината уметност.
NGC 7126
NGC 7126 — спирална галаксија во соѕвездието Индијанец, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Откривање
Објектот е откриен на 22 јули 1835 година од страна на Џон Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 7126 е од видот Sc. Видливиот сјај со голо око изнесува 12,2 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 12,9 m, додека површинскиот сјај изнесува 13,5 m/лм2. NGC 7126 има привидни димензии од 2,8' х 1,3'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 21 ч 49 м 18,3 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, -60° 36' 34"". Положбениот агол на објектот е во износ од 71°.
Други поделби
Проучување на NGC 7126 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 67418. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 438; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 9116. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A.
583
583 (Римски бројки) — година според општоприфатениот календар. Тоа била 583 година од новата ера, 583. од првиот милениум, 83. од VI век и четвртта од 580-тите.
Други календари
Така, во византискиот календар, којшто времето го мери од создавањето на светот според Библијата, на 1 септември 5509 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар, истата трае во текот на 6091 и 6092 година. Според асирскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува од 4750 г. п.н.е, кога се проценува дека бил изграден првиот храм во граот Асур, станува збор за 5333 година. Понатаму, во еврејскиот календар, којшто започнува на 1 септември 3760 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар или околу една година пред создавањето на светот според Евреите, годината се протега во текот на 4343 и 4344 еврејска година. Според календарот на Римјаните, којшто започнува од 753 г. п.н.е., кога браќата Ромул и Рем го основале градот Рим (познато и како Ab urbe condita), годината е избројана како 1336.
Во рамките на кинескиот календар, пак, постојат две поделени мислења за почетокот на броењето на годините: едни сметаат дека тоа е 61 година од владеењето на легендарниот Жолт цар или 2637 г. п.н.е.; додека други сметаат дека за почеток треба да се земе годината кога Жолтиот цар станал владетел, т.е. 2697 г. п.н.е. На тој начин, според првото гледиште, 583 година се протега во 3219 и 3220, додека според второто гледиште, годината трае во текот на 3279 и 3280 кинеска година. Будистичкиот календар започнува да го мери времето од 543 г. п.н.е., година во којашто се смета дека Буда достигнал состојба на нирвана, и годината ја брои како 1126. Според исламскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува со 622 година, т.е. годината на пребегнувањето на пророкот Мухамед од Мека во Медина (позната и како хиџра), годината се протега во текот на 40 и 39 година пред хиџра.
Гвајански долар
Гвајански долар ( знак за валута : $, G $ и GY $; ISO: GYD) е национална валута во Гвајана (поранешна Британска Гвајана ) од 29 јануари 1839 година. Првично, таа била наменета како преодна единица за олеснување на преминот од системот на валути од холандскиот гулден во систем на британската фунта. Шпанскиот долар веќе бил распространет во цела Западна Индија воопшто, и од 1839 година, единицата за шпански долар функционирала и во Британска Гвајана заедно со британските стерлинзи со стандарден курс на претворање од еден долар за секои четири шилинзи и две пени. Во 1951 година британската монета била заменета со нова децимална монета што истовремено била воведена низ сите британски територии на Источните Кариби. Кога стерлингот започнал да се амортизира во раните 70-ти години на минатиот век, свртувањето кон американскиот долар станало се попривлечно како антиинфлаторна мерка и валутната управа на Источните Кариби (чиј член била и Гвајана) го сменила во октомври 1975 година. Гвајанскиот долар е вообичаено скратен со знакот на доларот $, или алтернативно G $ за да се разликува од другите валути деноминирани во долар.
Старословенска азбука
Старословенска азбука, црковнословенско писмо или поретко климентовица или стара кирилица — писмо создадено за време на IX век за пишување на старословенскиот јазик. Азбуката била заснована на грчкото писмо и со тоа се заменила првата словенска азбука — глаголицата.
Старословенската азбука била создадена во крајот на IX век. Една од теориите е дека таа била создадена во Преславската книжевна школа во Првото Бугарско Царство,   најверојатно во 893-тата година на Црковно-народен собор, на кој биле присутни и дел од учениците на браќата Кирил и Методиј. Оваа азбука подоцна во историјата започнала да се нарекува како „кирилица“, во чест на Св. Кирил, мисионер кој заедно со својот брат, Методиј ја измислиле глаголицата - првата словенска азбука. Кирилицата во добар дел е заснована на грчкото писмо, но можат да се забележат и некои латински или хебрејски влијанија. Како официјално писмо, новата азбука прво ја прифатило Бугарското Царство, кога речиси истовремено монахот Црноризец Храбар го напишал трактатот За буквите, во кој детално се разработува оправданоста за постоење на посебно словенско писмо и во кој се брани словенската писменост. Ова се случило за време на владеењето на Симеон Велики, кој бил под силно византиско културно влијание. Самиот тој завршил Магнаурската школа во Цариград и бил дури нарекуван полугрк.
Македонската наука смета дека донесените одлуки на Преславскиот собор во 893 година и замената на глаголицата со писмо поблиску до грчкото, биле причината несогласните Климент и Наум да се повлечат од Преслав во тогашната покраина Кутмичевица, во денешна Република Македонија. Тука тие почнале да градат нов духовен и книжевен центар преку Охридската книжевна школа, а Климент ја обновил Брегалничката епископија. Како епископ тука тој го поставил својот кирилометодиев соученик Константин Преславски — повлекувајќи го исто од Преслав. Во Бугарија се смета дека овие настани се случили со согласието на релевантните црковни и државни органи.
За време на следните векови, кирилицата се адаптирала на промените во говорниот јазик, развила регионални варијации за задоволување на локалните потреби и била предмет на академски реформи и политички декрети. Варијации на кирилицата се употребуваат како писма кај јазиците ширум источна Европа и Азија.
Броеви, дијакритики и интерпункција
Секоја буква имала и нумеричка вредност. Врз низа зборови се ставало т.н. титло кое укажувало на фактот дека тие букви треба да се сметаат за броеви.Видете кирилични броеви, Титло.
Неколку дијакритики, преземени од политонската грчка ортографија, исто така се употребувале (овие може да не се прикажуваат правилно кај секој интернет пребарувач; тие треба да бидат директно над буквцата, а не горе надесно)
Интерпункциски знаци:
Светска туристичка организација
Светската туристичка организација при Обединетите нации (СТООН) е агенција на Обединетите нации што е одговорна за промовирање на одговорен, одржлив и универзално достапен туризам. Таа е водечка меѓународна организација во полето на туризмот, што го промовира туризмот како двигател на економскиот раст, вклучителен развој и еколошка одржливост и нуди раководење и поддршка на секторот за унапредување на знаењето и политиките на туризмот во целиот свет. Таа го одобрува спроведувањето на Глобалниот кодекс на етика за туризмот за максимално да се зголеми придонесот од туризмот во социо – економски развој, а да се намалат можните негативни влијанија од туризмот. Исто така СТООН се залага за промовирање на туризмот како инструмент во постигнувањето на Милениумските развојни цели (МРЦ) на Обединетите нации, што се насочени кон намалување на сиромаштијата и поттикнување на одржлив развој. СТООН создава пазарно знаење, ги промовира конкурентските и одржливи политики и инструменти на туризмот, го поттикнува образованието и обуката за туризмот и работи за да се направи туризмот ефикасна алатка за развој преку проекти за техничка помош во повеќе од 100 земји ширум светот.
Членство во Светската туристичка организација при Обединетите нации имаат 156 земји, 6 територии и преку 400 здружени членки што го претставуваат приватниот сектор, образовните институции, туристички асоцијации и локални туристички надлежни органи. Седиштето на Светската туристичка организација при Обединетите нации се наоѓа во Мадрид, Шпанија.
Организациони цели
Целите на Светската туристичка организација при Обединетите нации се да промовира и развие одржлив туризам за да придонесе во економскиот развој, меѓународното разбирање, мирот, просперитетот и универзално почитување и одржување на човековите права и основни слободи за сите, без разлика на раса, пол, јазик или религија. За да ги постигне овие цели, СТООН обрнува посебно внимание на интересите на земјите во развој во полето на туризмот.
Историја
Потеклото на СТООН е во 1925 година кога се создаде Меѓународниот конгрес на службени туристички асоцијации за сообраќај во Хаг. Според други статии СТООН потекнува од Меѓународната унија на службени туристички организации за јавноста, иако СТООН тврди дека Меѓународниот конгрес на службени туристички асоцијации за сообраќај стана Меѓународната унија на службени туристички организации за јавноста во 1934 година.
Со крајот на Втората светска војна и со зголемувањето на меѓународните патници СТООН се реструктуира во Меѓународна унија на службени организации за патување (МУСОП). Како техничка, невладина организација, МУСОП беше составена од комбинација на национални туристички организации, вредности и потрошувачки групи. Целите на МУСОП беа не само да се промовира туризмот воопшто туку и да се извлече најдоброто од туризмот како меѓународна трговска компонента и како економска развојна стратегија за држави во развој.
Кон крајот на 1960-тите години, МУСОП ја сфати потребата од понатамошни трансформации за да може да се подобри нејзината улога на меѓународно ниво. Дваесеттото генерално собрание на МУСОП во Токио, кое се одржа во 1967 година, ја објасни потребата од создавање на меѓународно тело со потребните способности да работи на меѓународно ниво во соработка со други меѓународни агенции, особено со Обединетите нации. За време на постоењето на МУСОП се воспоставија блиски врски помеѓу оваа организација и Обединетите нации и имаше првични предлози за МУСОП да стане дел од Обединетите нации. Меѓутоа, со ширењето на нацрт – текстот на конвенцијата се појави концензус според кој секоја резултантна меѓувладина организација треба да биде во блиска поврзаност со Обединетите нации, но да ја зачува „нејзината целосна административна и финансиска автономија“.
Членови
Членствто на Светската туристичка организација при Обединетите нации вклучува 156 држави, 6 придружни членки (Фламанската заедница (1997), Порторико (2002), Аруба (1987), Хонгконг (1999), Макао (1981), Мадеира (1995) и две земји – набљудувачи (Светиот престол (1979) и Палестина (1999). Седумнаесет земји – членки се повлекоа од организацијата во различни периоди во минатото: Австралија, Бахамите, Бахраин, Белгија, Канада, Костарика, Ел Салвадор, Гренада, Хондурас, Кувајт, Мјанмар, Латвија, Малезија, Панама, Филипини, Катар, Тајланд и Порторико (како придружен член). Повеќето од нив повторно се приклучија во организацијата. Холандските Антили беа придружен член на организацијата сè до нивното распаѓање.
Поранешни членови се: Белгија (до 1997), Канада (до 2012), Гренада (до 1997) и Латвија (2005-2012).
Земји што не се членки на оваа организација се: Антигва и Барбуда, Барбадос, Белгија, Белиз, Коморските острови, Данска, Доминика, Естонија, Финска, Гренада, Гвајана, Исланд, Ирска, Кирибати, Лихтенштајн, Луксембург, Маршалски Острови, Микронезија, Науру, Палау, Федерацијата Свети Кристофер и Невис, Света Луција, Свети Винцент и Гренадини, Самоа, Соломони, Сингапур, Сомалија, Јужен Судан, Суринам, Тувалу, Шведска, Тонга, Обединатите Арапски Емирати, Обединетото Кралство, САД.
Генерални секретари
1975 – 1985 – Роберт Лонати (Франција)
1986 – 1989 – Вилибалд Пар (Австрија)
1990 – 1996 – Антонио Енрикес Савигнац (Мексико)
1998 – 2009 - Франческо Франгиали (Франција)
2010 – до денес – Талеб Рифаи (Јордан)
Генерално собрание
Генералното собрание е главниот собир на Светската туристичка организација. Се среќава на секои две години за да го одобри буџетот и програмата за работа и да дискутира теми од особена важност за туристичкиот сектор. На секои четири години се избира Генерален секретар. Генералното собрание е составено од полноправните членки и придружните членки. Здружените членки и претставници на други меѓународни организации учествуваат како набљудувачи. Светскиот комитет за етика во туризмот е помошен орган на Генералното собрание.
Извршен совет
Извршниот совет е управниот одбор на СТО, и неговата одговорност е да се увери дека организацијата ја извршува нејзината работа и дека се држи до нејзиниот буџет. Одборот одржува средби барем двапати годишно и е составен од членки што се избрани од Генералното собрание во однос 1:5 полноправни членки. Како земја - домаќин на седиштето на Светската туристичка организација, Шпанија има постојано место во Извршниот совет. Претставниците на придружните и здружените членки учествуваат во средбите на Извршниот совет како набљудувачи.
Комитети
Специјализираните комитети на членките на Светската туристичка организација советуваат за управувањето и содржината на програмата. Тоа се: Комитетот одговорен за програмата на организацијата, Комитетот за буџет и финансии, Комитетот за статистика и туристичка сателитска вредност, Комитетот за пазарот и конкурентноста, Комитетот за одржлив развој на туризмот, Светскиот комитет за етика во туризмот, Комитетот за намалување на сиромаштијата и Комитетот за преглед на пријавите за придружни членства.
Секретаријат
Генералниот секретар Талеб Рифаи од Јордан раководи со Генералниот секретаријат, и тој ги надгледува 110 вработени лица со полно работно време во седиштето на СТО во Мадрид. Овие функционери се одговорни за спроверување на програмата за работа на СТО и ги исполнуваат потребите на членките. Придружните членки се поддржани од постојан извршен директор во седиштето во Мадрид. Исто така, секрератијатот има и канцеларија за регионална поддршка за Азија-Тихоокеанија во Осака, Јапонија, финансирана од јапонската влада. Службени јазици во Светската туристичка организација при Обединетите нации се арапскиот, англискиот, францускиот, кинескиот, рускиот и шпанскиот јазик.
Рики Мартин
Енрике Мартин Моралес (Enrique Martín Morales, , , Порторико) или попознат како Рики Мартин (Ricky Martin) — порторикански пејач, текстописец и глумец кој се стекнал првичната слава со бендот Менудо, но по 1991 година ја продолжил својата кариера како соло пејач.
За време на неговата кариера тој продал повеќе од 60 милиони албуми во светот. Тој исто така е основач на Фондацијата Рики Мартин (Fundación Ricky Martin) која е непрофитабилна хуманитарна организација.
Животопис
Рики Мартин е роден на 24 декември 1971, во Сан Хуан во Порторико. Кариерата ја има започнато како член на латиноамериканската група Менудо, по што во 1990 започнал да гради своја соло кариера. Откако го завршил средното образование, го напуштил Сан Хуан и се пресели во Њујорк. Во САД кариерата ја започнува во неколку сапуници и театрии за своите глумечки способности во 1993 година ја има добиено наградата „Хералдо“.
Во 1994 година се преселил во Лос Анџелес. Во 1995, целосно се посветил на неговата пејачка кариера, издавајќи го неговиот трет албум. До 1998, се посветил на Бродвеј, за да истата година го издаде четвртиот албум кој постигнал платински тираж. На Светскиот ФИФА куп е избран да ја пее песната „Copa de la Vida“, неговиот прв светски познат хит.
Во 1999, Рики го издал првиот албум на англиски јазик. Како продуценти на албумот се јавиле Десмонд Чајлд, Даен Ворен и Вилијам Орбит, а Мадона се појавила како специјален гостин. Потоа се ределе хитови како „Livin' La Vida Loca“ која добила 7 пати платинест тираж со 22 милиони копии. Во ноември 2000, излегол англискиот албум „Sound Loaded“, кој ги донел хитовите „She Bangs“ и добропознатиот дует со Кристина Агилера „Nobody Wants to Be Lonely“. Рики веднаш се искачил на првите места на сите светски музички листи. Во 2001 Мартин го пушта албумот насловен „La Historia“, кој ги содржел неговите најдобри хитови испеани на шпански. Нешто подоцна, истиот албум „The Best of Ricky Martin“, препеан на англиски, е продаден во над милион примероци. Досега, Рики Мартин има продадено над 55 милиони примероци од своите албуми.
Од светскиот магазин „People“ тој е номиниран за еден од најубавите мажи во светот. Тој, исто така е основач на Фондацијата Рики мартин, непрофитна организација која собира пари за сиромашните и болните.
Приватен живот
На почетокот од својата кариера Рики Мартин тврдел пред медиумите дека е вљубен во мексиканската ТВ водителка Ребека де Алба, со која имал непостојана врска цели 14 години и наводно да ја побара за жена, но со излегувањето на албумот „Life“ тој потврдил дека неговата врска со Де Алба е прекината. По ова, животот на Рики Мартин оди под микроскопот на медиумите и публиката, задирајќи во неговиот приватен живот и сексуалната ориентација. Сепак, тој ниту ги одбегнувал прашањата на новинарите, ниту пак одговарал на нив дека е хетеросексуалец, со што би ги запрел гласините дека е хомосексуалец.
Сепак за магазинот „Plus 7 Days“, тој изјавил:
Како и да е, во март 2010 година Рики Мартин и офцијално објавил дека е хомосексуалец и дека е горд на тоа.
На 20 август 2008 година, Рики Мартин објавил дека станал татко на две момчиња-близнаци. Бебињата се родиле по пат на гестационална сурогација односно со помош на сурогат-мајка. На 10 декември Мартин ги објави и имињата на бебињата Валентино и Матео. Моментално, Рики е повлечен од сцената, посветувајќи се целосно на своите деца.
Седум светски чуда на природата
Седумте светски чуда на природата претставува иницијатива која започнала во 2007 година со цел да се создаде список на седум чуда на природата од страна на луѓето преку глобална анкета. Иницијативата била покренета од страна на Бернард Вебер. Натпреварот завршил во 2011 година.
Следува список на седумте светски чуда на природата:
Црква „Св. Петка“ - Вратница
Света Петка е главната селска црква во тетовското село Вратница. Градена е на темели од средновековна црква посветена на истоимената светица, чии темели и денес се видливи и претставуваат регистрирано археолошко наоѓалиште. Сегашната црква е градена во 20тите години на XX век. Црквата повеќепати била цел на грабежи.
Претседател на Европската комисија
Претседател на Европската комисија — функционер на чело на Европската комисија. Тој ја претставува извршната власт на Европската Унија (ЕУ) и е најмоќниот носител на функција во ЕУ. Претседателот е одговорен за распределување на ресори на членовите на Комисијата, а може и да ги прегрупира или распушти членовите доколку е потребно. Тој одлучува за политичката агенда на Комисијата и сите законодавни предлози што поизлегуваат од неа (Комисијата е единственото тело во ЕУ што може да предлага закони). Исто така, Претседателот на Комисијата ја претставува ЕУ во странство, иако го прави тоа заедно со Претседателот на Европскиот совет и со Високиот претставник (кој во Комисијата е заменик - претседател). Меѓутоа, Претседателот, за разлика од стандарден шеф на влада, не ја формира надворешната политика, не командува со воените сили и не ги зголемува даноците бидејќи тие се надвор од надлежноста на ЕУ.
Местото за Претседател на Европската комисија се воспостави во 1958 година и се избира за петгодишен мандат од Европскиот парламент по предлог на Европскиот совет. Откако се донесува конечна одлука,претседателот заедно со неговата Комисија одговара на Парламентот којшто може да го критикува. Во моментов претседател е Хосе Мануел Баросо, кој ја презеде функцијата во октомври 2004 година. Тој е член на Европската народна партија (ЕНП) и е поранешен премиер на Португалија. Баросо е единаесеттиот претседател и беше повторно избран во 2009 година за уште еден мандат од 5 години. Од 2010 година, негов заменик – претседател е Високиот претставник Кетрин Ештон, бароница Ештон на Апхоланд.
Историја
Местото за Претседателот на Европската комисија се воспостави во 1957 година заедно со создавањето на Европската комисија. За време на Жак Делор, оваа функција стана значително претседателска и сега е доминантна сила во Комисијата, иако се соочувала со кризи како што е оставката на Сантеровата комисија.
Воспоставување
Пред воспоставувањето на сегашната Европска комисија, постоеше Врховен орган на Европската заедница за јаглен и челик. Во 1957 година, Договорот од Рим ја воспостави тогашната Комисија и исто така го замени Врховенот орган и Комисијата на Европската заедница за атомска енергија во 1967 година. Првиот претседател на Комисијата беше Волтер Халштаин кој започнал со консолидирање на европското право и започнал да влијае на националното законодавство. Националните влади на почетокот не обрнуваа внимание на неговото раководење и претседателот на почетокот морал да го погази авторитетот на Комисијата. Со помош од Европскиот суд на правдата, комисијата почна да се сфаќа посериозно.
Во 1965 година, Халштаин ги изнесе неговите предлози за Заедничката аграрна политика, што би и дале сопствени финансиски средства на заедницата и во исто време Комисијата и Парламентот би добиле повеќе моќ и би се отстанило правото на вето врз земјоделството во Советот. Овие предлози предизвикаа итна реакција од Франција. Халштаин знаеше дека предлозите ќе бидат спорни и тој презеде лична одговорност во нивното изготвување, потиснувајќи го Комесарот за земјоделство. Сепак, со неговите предлози тој ја доби поддршката од Парламентот за зголемување на неговите надлежности, и исто така тој ја претстави неговата политика пред Парламентот една недела пред да ги поднесе своите предлози во Советот. Тој сакаше да покаже како треба да се раководи со заедницата, со надеж да предизвика доволно силен бран на проевропејство за да ги избегне приговорите на земјите – членки. Меѓутоа, со ова се докажа дека и покрај неговите претходни успеси, Халштаин беше премногу самоуверен во неговите ризични предлози.
Како реакција на предлозите и акциите на Халштаин, тогашниот француски претседател Шарл де Гол, кој беше скептичен за растењето на наднационалната моќ на Комисијата, го обвини Халштаин дека се однесува како да е шеф на држава. Франција постепено го повлече нејзиниот претставник во Советот, предизвикувајќи ја познатата „криза на празни столчиња“. Иако ова беше решено со „Луксембуршкиот компромис“, Халштаин стана жртвен јарец на кризата. Советот одби да го обнови неговиот мандат и покрај тоа што тој беше „најдинамичниот“ водач пред Жак Делор.
1967 – 85
Работата на Халштаин и овозможи на Комисијата да биде вистински играч. Во текот на 1967 – 1985 година, претседателите беа вклучени во големи политички проекти, како што е создавањето на Европскиот монетарен сојуз. Во 1970 година, претседателот Жан Реј обезбеди финансиски средства за Заедницата. Во 1977 година претседателот Рој Џенкинс стана првиот Претседател на Комисијата кој присустувал на самит на Г8 во име на Заедницата.
Меѓутоа, поради проблемите како нафтената и енергетската криза во 1979 година, економските тешкотии ги ставија европските идеали на последно место. Земјите – членки имаа предност и тие го создадоа Европскиот совет за да се разгледуваат актуелните проблеми, но сепак Советот не можеше да оствари големите проекти како, на пример Заедничката аграрна политика. Заедницата се најде во период на економска стагнација поради економските потешкотии и несогласувањата околу буџетот на Заедницата и сè до Комисијата на Торн, Претседателот на Комисијата не можеше да го употреби неговото влијание во некои позначајни мери.
Претседателствување
Сепак, Комисијата започна да се подобрува за време на Комисијата на претседателот Жак Делор. Тој се смета за најуспешниот претседател, поради тоа што придонел Комисијата да почне да се управува во вистинската насока и динамика. Интернешанал Хералд Трибуне (International Herald Tribune) ја истакна работата на Делор при крајот на неговиот втор мандат во 1992 година: „Господин Делор ја спаси Европската заедница од депресијата. Тој стапи на сцена кога европскиот песимизам беше во неговата најсилна форма. Иако беше помалку познат министер за финансии и поранешен член на Европскиот Парламент, тој внесе живот и надеж во Европската комисија и во безнадежната Бриселска комисија. За време на неговиот прв мандат, од 1985 до 1988 година, тој ја соедини Европа на повикот за Единствен пазар и кога беше назначен за втор мандат тој започна да ги води Европејците кон многу поамбициозни цели на економска, монетарна и политичка унија.“
Но Делор не само што направи пресврт во Заедницата, туку тој ја покажа и промената во претседателството. Пред да дојде на власт, Претседателот на Комисијата уште беше позиција на „прв меѓу еднаквите“(first among equals), а кога ја напушти функцијата тој беше неоспорно икона и водач на Заедницата. Неговиот мандат придонесе за силно претседателство и силна Комисија каде што претседателот стануваше се поважен. Идните договори ја зацврстија оваа промена, со тоа што на Претседателот му се даде моќ во распределувањето на ресорите и во распуштањето на комесарите. Кога претседателот Романо Проди ја презеде функцијата со новите надлежности од Договорот од Амстердам, новинарите го нарекоа првиот Премиер на Европа. Работата на претседателот Делор ги зголеми надлежности на Парламентот и тој ја уживаше неговата поддршка. Меѓутоа, следните Комисии не ја уживаа истата поддршка од Парламентот и во 1999 година Парламентот ги искористи своите надлежности и ја присили Комисијата на Сантер да даде оставка.
Парламентарен надзор
Од историски аспект, Претседателот на Комисијата и целото владино тело се назначувале од Советот со едногласност, без влијание од Парламентот. Меѓутоа, со Договорот за Европската Унија од 1993 година, се донесе одлука Парламентот да учествува во назначувањето на Претседателот и да може да ѝ даде вето на Комисијата во целост. Парламентот реши да го протолкува своето право за консултација како право да стави вето на Претседателот, што Советот неволно го прифати. Ова право на вето се официјалицираше со Договорот од Амстердам. Договорот од Ница го промени правото на гласање на Советот од едногласен избор до гласање каде што е потребно квалификувано мнозинство. Ова значеше дека улогата на Парламентот во овој процес се зголеми резултирајќи во полупарламентарен систем каде што едната група не може да биде во владата. Ова стана очигледно во 2004 година кога беа предложени многу кандидати и десницата ја победи левицата заедно со Франција и Германија. Тогаш Баросо беше принуден да се повлече од избирањето на Комесарите поради закана од Парламентот дека нема да ја одобрат неговата Комисија.
Во 2009 година, Европската народна партија (European People’s Party) го поддржа Баросо како нивен кандидат за Претседател на Комисијата и партијата подоцна ја задржа нејзината позиција како најголема група во изборите во 2009 година. Социјалистите одговорија со ветување дека ќе предложат противкандидат на следните избори. Парламентот повторно го принуди Баросо да направи промени во неговата предложена Комисија, но на крајот сепак ја доби потребната дозвола. Сепак во размена за дозволата, Парламентот изнуди неколку отстапки од Баросо во однос на парламентарното претставување пред Комисијата и меѓународните средби. На 7 септември 2010 година, Баросо и дозволи на првата држава во американски стил да му се обрати на Парламентот, што првично се фокусираше за заживување на економијата и на човековите права.
Назначување
Член 17 од Договорот за Европската Унија, дополнет со Лисабонскиот договор, ја покажува постапката за назначување на Претседателот и на неговиот тим. Европскиот совет гласа со квалификувано мнозинсто за кандидат за местото на Претседател, земајќи ги предвид последните европски избори. Потоа, предлогот се поднесува пред Парламентот кој мора да го одобри или да стави вето на назначувањето. Ако кандидатот е поддржан од апсолутно мнозинство на членови на Европскиот парламент, тој/таа се избира. Тогаш Претседателот, заедно со Советот, го предлага неговиот тим до Парламентот за внимателно да се разгледа. Обично Парламентот инсистира секој од нив да се појави на јавно сослушување пред парламентарен комитет што одговара со неговиот/нејзиниот иден ресор. Тогаш Парламентот гласа за Комисијата како целина и ако е одобрена, Европскиот совет, во улога на квалификувано мнозинство, го назначува Претседателот и неговиот тим.
Транспарентност
Квалификуваното мнозинство во Советот доведе до тоа повеќе кандидати да бидат селектирани додека постоеше големо политизирање поради вклучувањето на Парламентот и промената на политичката насока во ЕУ. Сепак, и покрај тоа, изборот во Советот останува зад затворени врати. За време на назначувањето на Сантер, дискусиите се чуваа во тајност, а медиумите се надеваа на внатрешни пропусти. Членовите на Европскиот парламент беа гневни на овој процес бидејќи беше против советувањето, што беше одлучено со новиот Договор на Европската Унија. Членот на Европскиот парламент Паулин Грин, водач на социјалистичката група, изјави дека новата група сметала дека „Парламентот треба да одбие да премине преку практиката која толку многу го оцрнува демократскиот процес“. Имаше слични договори во 1999 година и затоа во 2004 година се виде повторување на назначувањето на Сантер кога Баросо беше назначен преку серија на тајни средби помеѓу водачите без да се изнесат соопштенија за преговорите во јавноста.
Критериуми
Кандидатите кои се селектирани од Советот најчесто се водечки национални политичари но ова не е задолжително барање. При изборот на Претседател мора да се земе предвид резултатот од претходните парламентарни избори (т.е. особено кандидатите кои се поддржани од победничката европска партија, или барем некој од тоа политичко семејство). Таа одредба не беше стапена во сила во кандитирањето во 2004 година, но десницата на Европската народна партија (ЕНП), што победи на изборите, притискаше за кандидат од нивните редови. На крајот беше избран кандидат од Европската народна партија – Хосе Мануел Баросо. Врз истата основа, Европската народна партија повторно го поддржа Баросо за втор мандат за време на кампањата за европските избори во 2009 година и откако повторно победи на изборите, можеше да си ја обезбеди својата кандидатура од Европскиот совет.
Избори
Во февруари 2008 година, претседателот Баросо призна дека има проблем во законитоста и дека и покрај тоа што теоретски ја има истата законитост како и премиер, во практиката тоа не беше така. Ниската излезност на гласањето создава проблем за законитоста на Претседателот, со недостаток на „Европска политичка сфера“, но анализите покажаа дека доколку граѓаните гласаат за список на кандидати за местото на Претседател, излезноста би била многу повисока од излезноста во претходните години.
Според Лисабонскиот договор, Европскиот совет мора да ги земе предвид резултатите од последните европски избори и освен тоа, парламентот, наместо само да одобрува, избира од кандидатите кои се предложени од Советот. Парламентот им дава одобрение на партиите да се натпреваруваат за кандидати за Претседател на Комисијата со тоа што кандидатот од победничката партија се предлага од Советот. Ова беше делумно спроведено во 2004 година кога Европскиот совет избра кандидати од политичката партија со обезбедено мнозинство во тогашните избори. Меѓутоа, во тој период само една мала партија се кандитираше со свој кандидат: тогашната Европска зелена партија го предложи Даниел Кон Бендит и го загуби дури и нејзиното четврто место во следните избори и стана петтата најголема група во 2009 година и со тоа шансите на нивните кандидати продолжија да опаѓаат. Сепак, само победничката Европска народна партија предложи 4 или 5 луѓе како кандидати за Претседател.
Се правеа планови за зајакнување на европските политички партии за да можат да предлагаат кандидати за идните избори. Европската реформаторска партија на либералдемократите, за време на нејзиниот конгрес во октомври 2007 година, ја покажа својата намера да предложат кандидат за претседателското место, но не успеа да го направи тоа. Меѓутоа, Европската народна партија го одбра Баросо како нивни кандидат и мандатот на Баросо се обнови.
Социјалистите, разочарани од изборите во 2009 година, се согласија да предложат кандидат за Претседател на Комисијата на сите идни избори. По кампањата во нивната партија да имаат прелиминарни избори за споменатите кандидати, конгресот на Партијата на европските социјалисти (PES), кој се сретна во Брисел во ноември 2011 година, одлучи дека Партијата на европските социјалисти ќе предложи свој кандидат за Претседател на Комисијата преку прелиминарни избори кои ќе се одржат во јануари 2014 година во секоја од партиите – членки и организации, пред потврдување на резултатите од вонредниот конгрес во февруари 2014 година. Европската народна партија (ЕНП) ќе го одбере својот кандидат на нејзиниот следен конгрес на 6-7 март 2014 година во Даблин.
Мандат
Претседателот се избира за повторен петгодишен мандат кој почнува шест месеци по изборите во Европскиот парламент. Изборите се одржуваат во јуни на секои пет години. Ова здружување доведе до поблиска врска помеѓу изборите и самиот Претседател со погореспоменатите предлози за политички партии кои се натпреваруваат со свои кандидати.
Претседателот и неговата Комисија може да бидат отстранети од функцијата со глас на цензура од Парламентот. Парламентот до сега го нема направено ова, меѓутоа заканата да се случи ова во 1999 година поради обвиненија за лошо финансиско управување доведе до повлекување на Комисијата на Сантер по сопствено признавање, пред Парламентот да ја присили да се повлече.
Должности и влијанија
Претседателот на Европската комисија е најмоќната позиција во Европската Унија. Тој ја контролира Комисијата што колективно има монопол врз законитоста на Унијата и таа е одговорна за нејзиното спроведување. Претседателот ја контролира политичката агенда на Комисијата за неговиот мандат и во практика не може да се предлага политика без согласност на Претседателот.
Функцијата на Претседателот е да раководи со Комисијата и да дава насоки и на Комисијата и на Унијата како една целина. Договорите велат дека „Комисијата треба да работи под политичко водство на нејзиниот Претседател“. Ова се спроведува со неговото свикување и претседавање со состаноците со колегиумот на комесари, неговиот личен кабинет и состаноците со комесарите кои се на чело на секој кабинет. Исто така, Претседателот може да присили комесар да даде отставка. Работата на Комисијата како тело се основа врз принципот на Колективна одговорност на Кабинетот, меѓутоа, во нејзините влијанија таа се однесува како повеќе од „прва меѓу еднаквите“. Улогата на претседателот е слична со таа на националниот премиер кој претседава со кабинет.
Исто така, претседателот има одговорност да ја претставува Комисијата во Унијата и надвор од неа. На пример, тој е член на Европскиот совет и учествува во дебати во Парламентот и во Советот на министри. Надвор од унијата, тој, како претставник на унијата, присуствува на состаноците на Г8. Меѓутоа, во надворешните работи, тој мора да се натпреварува со неколку комесари со ресори за надворешни работи: со Високиот претставник за надворешни работи и безбедносна политика и со претседателот на Европскиот совет.
Претседателскиот систем започна да се развива во времето на Жак Делор и оттогаш е зацврстен, силен претседател со способни функционери е речиси незапирлив. Сепак, тој е сè уште зависен од поддршката на Советот и на Парламентот. Делор уживаше во поддршката на и на Советот и на Парламентот за време на целиот негов мандат и поради неговата работа надлежностите на Парламентот и членствата во Советот се зголемија. Денес членството е толку многу големо што претседателот повеќе не е во состојба да ја добие поддршката од сите земји, иако неговата работа е да се потруди да ги направи сите среќни. Сега Парламентот има повеќе моќ врз Комисијата и може да ги одбива нејзините предлози, иако и Комисијата има малку контрола врз Парламентот како способноста да го распушти за да распише нови избори.
Канцеларијата на претседателот е на последниот, тринаесетти спрат од Берлеимонт зградата во Брисел. Претседателот го добива неговото политичко раководење од неговиот кабинет, чијшто раководител работи како политички телохранител за Претседателот. Таквите фактори можат да доведат до изолација на Претседателот од надворешните настани. За Европската цивилна служба, Претседателот има многу висок статус поради неговиот огромен авторитет и симболизам. Понатаму, Претседателот ја извршува својата надлежност преку правниот сервис и Генералниот секретаријат на Комисијата. Првоспоменатиот има моќ да ги одбива предлозите за правната формалност додека второспоменатиот организира состаноци, агенди и записници. Контролата над овие области му дава на Претседателот дополнителни политички алати кога управува со работата на Комисијата.
Со реорганизацијата на водечките места во ЕУ според Лисабонскиот договор, се појавија критики за неодредени одговорности на секое место. Украинскиот амбасадор во ЕУ Андриу Веселовски ја пофали оваа структура и ја објасни според неговото убедување: Претседателот на Европската комисијата треба да се однесува како „влада“ на ЕУ додека Претседателот на Европскиот совет е стратег. Високиот претставник специјализира во „билатерални односи“, додека Европскиот комесар за проширување и добрососетска политика се занимава со техничките работи како што е Договорот за слободна трговија со Украина. Во меѓувреме, Претседателот на Европскиот парламент јасно ги изразува вредностите на ЕУ.
Поврзаност со претседателството на Европскиот совет
И покрај релативно новиот претседателски стил, Претседателот сепак почна да ја губи својата улога во поголемите земји – членки бидејќи Франција, Италија, Обединетото Кралство и Германија сакаат да ја отстранат неговата функција. Тоа може дополнително да се зголеми со неодамнешното создавање на позицијата на постојан Претседател на Европскиот совет. Имаше несогласувања и грижи за натпреварувањето помеѓу Претседателот на Европскиот совет Ван Ромпуј и Претседателот на Европската комисијата Баросо поради неодредениот јазик во договорот. Според некои објаснувања, Ван Ромпуј се смета за „стратег“, додека Баросо се смета за шеф на влада. Во услови на економско планирање, Ван Ромпуј ја гледа Комисијата како тело кое треба да се занимава со содржината на плановите, а Европскиот совет како тело кое треба да се занимава со средствата и нивното спроведување.
Иако постојат стравувања дека конкуренцијата со новиот Претседател на Советот би довела до зголемена борба за власт, постојат одредби кои ги поврзуваат овие две функции. Претседателот на Европскиот совет можеби нема национална надлежност како премиер на земја – членка, но затоа нема такви воздржувања во европските надлежности. Па така, Претседателот на Комисијата, кој исто така си има свое место и во Европскиот совет, може да биде назначен за Претседател на Европската комисија. Ова може да му овозможи на Европскиот совет да ја поврзе оваа позиција, заедно со сите нејзини надлежности, и да ги поврзе двете извршни тела во еден Претседател на Европската Унија.
Од создавањето на претседателството на Европскиот совет, Претседателот Ван Ромпуј и Претседателот на Европската комисија Баросо почнаа да се натпреваруваат меѓусебе бидејќи Ван Ромпуј имаше најголема корист од генералната смена на надлежности што преминаа од Комисијата во Советот, меѓутоа Баросо продолжи да ги има вистинските надлежности и моќи. Бидејќи не постоеше договор кој треба да ја претставува Европската Унија на меѓународни самити, се договорија и двајцата да одат во исто време. Оваа комплицирана ситуација ги обнови барањата доколку е можно да се спојат двете места на крајот на мандатот на Баросо во 2014 година или дури и порано во средината на 2012 година кога завршуваше тогашниот мандат на Ван Ромпуј. Меѓутоа, се смета дека некои земји – членки ќе се спротивстават на создавањето на место од таков профил.