cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Историја на Бугарија
Средновековна Бугарија
Бугарско Царство (бугарски јазик: Българско царство) е термин кој се користи за опишување на два периода од средновековната историја на Бугарија, во текот на кои таа била клучна регионална сила општо во Европа а посебно во Југоисточна Европа, којашто често се борела прoтив Византија. Двете бугарски царства не се сметаат како различни ентитети, туку како една држава која се обновила после периодот на византиското владеење на нејзината територија.
Прво Бугарско Царство
Првото Бугарско Царство или Дунавска Бугарија е држава ханство, а од крунисувањето на Симеон I Велики за цар - империја, на Прабугарите и Словените, која постоела на Балканскиот Полуостров и граничните на него делови од Југоисточна Европа од 680 до 1018 година. Нејзин основач е кан Аспарух, кој по распаѓањето на Велика Бугарија доведува дел од прабугарските племиња во денешна Бесарабија и Добруџа, ги подчинува месните словенски племиња и ја принудува Византија да му плаќа данок во 681 година. Во прво време, главниот град е во Онг'ла, а понатака се востановува во Плиска, кон крајот на 9 век во Велики Преслав.
Најголемото територијално проширување Првата бугарска држава го достигнува во 9 век, кога кон првоначалните територии по Долен Дунав се присоединети области во Тракија и Македонија, делови од денешните Албанија, Србија и Романија, а исто така и дел од северните крајбрежја на Црно Море (до река Днепар). Во текот на истиот период настапува централизација на државното управување, таа е придружена со процес на асимилација и консолидирање на разнородните етнички групи од населението во средновековната бугарска народност, чијшто јазик се развива врз основата на словенскиот. Во текот на 864-866 година за време на Борис I христијанството станува државна религија, што води до значителни промени во културниот живот на државата и таканаречениот Златен век на цар Симеон. Кај истиот владетел Бугарите праваат продолжителни, но безуспешни обиди да завладеат со главниот град на Византија Цариград.
Второ Бугарско Царство
По смртта на Калојан, на негово место застанал Борил во 1207 година. Тој загубил голем дел од териториите на Бугарија, пред сè Пловдив, Белград, Браничево и Ниш. Во текот на 1217 година, во Бугарија се вратиле синовите на царот Иван Асен I, кои биле пречекани со големо воодушевување кај месното население. Царот Борил се засолнил во Трново, но во исто време ја изгубил поддршката од страна на своите сојузници и бил заробен. По ова, на бугарскиот престол се качил Иван Асен II. Иван Асен II ги добил и долгогодишните спорни територии на Белградската област и Бранчевската област. Таа негова политика на склучување на бракови чија цел била придобивање на територии, на Бугарија и осигурила сојузник и можеби привремено зачувување на мирот и стабилноста на земјата. Во негово време, бугарската држава се протегала на три мориња и била една од најсилните земји во Европа во тоа време. Во текот на 1230 година, евентуалната офанзива од страна на Епир се оправдала по нападот на Теодор Комнин врз територијата на Бугарија. Двете армии се сретнале на 9 март 1230 година во Битката кај Клокотница. Бугарската војска успеала да и нанесе тежок пораз на Епирското Деспотство, чија војска била многу побројна. Во времето кога Жан де Бриен станал нов цар на Латинското Царство, Иван Асен II бил принуден да го поништи договорот со Римокатоличката црква, протерувајќи го трновскиот епископ Василиј којшто бил проримски настроен. Како одговор на тоа, Папа Григориј IX му наредил на унгарскиот крал Андраш II да ја нападне Бугарија. Унгарците го окупирале Белград и Браничево, но многу бргу претрпиле пораз. Царот Иван Асен II починал во 1241 година, по кое дошло крајот на напредокот на Второто Бугарско Царство.
Монголската инвазија за Балканските земји била катастрофална. Бугарија била принудена да плаќа даноци на Златната Орда. Во времето на Михаил II Асен (1246-1256), синот на Иван Асен ги загубил градовите Сер, Велбужд, Мелник, Скопје, Прилеп итн. на сметка на византијците. Бугарската држава загубила една третина од својата територија. Белград и Браничево биле заземени од страна на Кралство Унгарија. Јован Александар (1331-1371) успеал да ја прошири земјата на југ. Тој ја водел последната битка со империјата на Византија. Во времето на неговото владеење започнала инвазијата на Османлиите. Најпрвин, Османлиите на полуостровот навлегле во помали дружини на кој им било плаќано за да се борат. Во 1352 година, Османлиите ја зазеле првата тврдина на полуостровот, Цимпе. Следувале војните со Византија. По крајот на неговото владеење Второто Бугарско Царство се разделило на Видинско царство управувано од Иван Страцимир, Трновско царство управувано од Иван Шишман и Добруџанско деспотство управувано од страна на Добротица.
Во текот на 1362-1364 година, денешниот град Пловдив бил заземен од страна на Османлиите. По ова, Османлиите се насочиле главно кон западниот дел на Балканскиот Полуостров, каде по Битката на Косово поле во 1389 година ја зазеле Србија. Во 1393 година Османлиите го окупирале и зазеле по три месеци опсада Трново. Во следната година Османлиите го освоиле Добруџанското деспотство и градот Никопол, кое означува дека последниот град или територија од Трновското царство паднало во 1395 година. Во 1396 година паднало и Видинското царство. По паѓањето на Видинското царство бил ставен крај на Второто Бугарско Царство.
Османлиска власт
Историјата на Отоманска Бугарија опфаќа период од речиси 500 години односно од османлиското освојување на малите бугарски царства произлезени од Второто Бугарско Царство во 14 век до ослободувањето на Бугарија во 1878 година по крајот на Руско-турската војна (1877-1878). Бугарските територии во рамките на османлиската административна поделба се наоѓале во Румелија во чиј состав се наоѓале неколку вилаети, секој управуван од еден санџакбег.
Во текот на османлиското владеење, народот на неколкупати кревал востание и бунтови но без голем успех. Во 1408 година избувнало востание на Константин и Фружин и истото било задушено дури во 1413 година. Во 16 и 17 век најголеми востанија биле Прво трновско востание (1598), Второ трновско востание (1686), Чипровско востание (1688) итн. Крајот на XVIII век и почетокот на XIX век во империјата започнала балканска побуна. Јаничарите од друга страна се спротивставувале на амбициите на султанот да воведе реформи во армијата. По распуштањето на јаничарскиот корпус бил воведен задолжителниот воен рок поради кое голем дел на бугарски трговци се збогатиле, биле изградени училишта, започнал да се изучува бугарскиот јазик а била прогласена и независност на бугарската црква во времето на Абдул Азис.
Во текот на 18 век период биле основани неколку револуционерни организации како Добродетелна дружина, Таен централен бугарски комитет, Бугарски револуционерен централен комитет, Бугарско општество, Млада Бугарија и Ѓурѓевски револуционерен комитет. Овие организации го организирале Старозагорското востание и Априлското востание кои завршиле без успех.
Кнежевство Бугарија
Почетоците на современата бугарска држава се тесно поврзани со Бугарската егзархија, Априлското востание од 1876, Цариградската дипломатска конференција од истата година и Руско-турската војна од 1877 - 1878 година. Војната ја започнала Русија со оправдување за „ослободување на христијаните на Балканот од турското ропство“ по Априлското востание, кое било крваво задушено. Големите сили веќе не верувале дека е можно без реформи да се зачуват мирот и добрите односи меѓу Турци и Бугари, али обидот тие да се помират со посебна конференција претрпел неуспех, бидејќи планот да се создадат два автономни реона со границите на Бугарската егзархија бил отфрлен од Османлиското Царство. По многуте жестоки битки и бројни жртви во луѓе и материјални средства, руската армија успева да ја истисне турската војска од поголемиот дел од нејзините територии на Балканскиот Полуостров, а во опасност била и престолнината Истанбул. Немајќи друг излез, Османска Турција ги прифатила најтешките можни услови за постигнување на мировен договор. Русија не ја завладеaла целата територија на Турција, зашто британската флота била пратена во Босфорот. Турција се согласила да ги отстапи Мизија, северна Тракија и поголемиот дел од Македонија. Овие територии требало да се вклучат во идната Бугарска држава, која требело да биде под силно политичко влијание на Русија.
На 3 март 1878 во местото Сан Стефано, во близината на Истанбул, бил потпишан познатиот Санстефански Договор, кој ги поставил темелите на идната бугарска држава скоро следејќи ја територијата на Бугарската егзархија. Овој договор не бил прифатен од Големите Сили поради стравот дека ваква голема словенска држава на Балканот би била слуга на руските интереси.
Само неколку месеци подоцна, во јуни 1878 година, во Берлин бил свикан Берлинскиот конгрес на кој било признато правото на Бугарија да постои како независно кнежевство, но само во граници меѓу Дунав и Стара Планина и Софискиот санџак. Северна Тракија добила автономија под името Источна Румелија, со бугарска влада. Македонија била вратена под османлиска власт.
Во 1885 година Источна Румелија била приклучена кон Бугарија, а истата судбина ја дочекала и Пиринска Македонија во 1913 година.
Царство Бугарија
Царство Бугарија било царство во Југозападна Европа од 1908 до 1947. Престолнината на царството била во Софија.
После Ослободуењето во 1878 според Берлинскиот договор Бугарија станала "автономно трибутарно кнежевство". Во Трновскиот устав не било запишано дека земјата е под вазалната зависност од Отоманското Царство, но тоа е факт според актите на меѓународното право. Истовремено по дипломатски и политички пат многу бугарски влади морале да ги негираат одредбите од Берлинскиот договор во однос на вазалноста кон Истанбул.
На 22 септември 1908 година по анексијата на Босна и Херцеговина од страна на Австроунгарија и со поддршката на Русија, Бугарија ја добила својата независност - Фердинанд прочитал тржествен манифест во старата престолнина Велико Трново. Променет бил и Трновскиот устав, со којшто титулата на Фердинанд била променета од "кнез" на "цар" и соодветно официјалното именување на државата - од "Кнежевство Бугарија" на "Царство Бугарија".
После доаѓањето на власт на Отчествениот Фронт на 9 септември 1944 година се организирал референдум за промена на формата на државното управување, на којшто бугарскиот народ гласал со 92,7% за републиканска форма на управување. На 15 септември 1946, Бугарија била прогласена за Народна република. Во 1947 Големото народно собрание го примило новиот Устав на Народна Република Бугарија.
Бугарија во Првата светска војна
Првата светска војна е светски конфликт што се одвива од 1914 до 1918 и започнува во Европа. На страната на Централните сили покрај Австроунгарија, Германското Царство и Отоманското Царство учествува и Бугарија, против сојузничките сили на чело со САД, Руската Империја, Франција, Британската Империја и Италија.
Бугарија во Втората светска војна
Втората светска војна е глобален конфликт што почнува на 7 јули 1937 година, во Азија, и на 1 септември 1939 во Европа и трае до 15 август 1945 со капитулацијата на Јапонија. Втората светска војна ги зафати мнозинството на земји во светот на секој населен континент. Речиси сите земји што биле вклучени во Првата светска војна биле инволвирани и во Втората светска војна. Таа е најголемиот и најскапиот вооружен конфликт во светската историја.
На страната на Силите на Оската, заедно со Германија, Италија и Јапонија учествува и Бугарија, наспроти сојузничките сили предводени од САД, СССР, Обединетото Кралство, Кина, Франција и останатите.
Народна Република Бугарија
Народна република Бугарија (НРБ) било официјалното име на Бугарија од 15 септември 1946 до 15 ноември 1990. На 10 ноември 1989 Тодор Живков бил сменет од функцијата генерален секретар на ЦК на БКП. По промена на Уставот на 3 април 1990 Државниот совет е разформирован и Петар Младенов бил избран за претседател на Бугарија. По јавни протести на опозицијата во текот на летото на 1990 година тој се повлекува од државниот пост и од активниот политички живот, а на негово место Жељу Желев е избран за претседател на Бугарија. На 15 ноември 1990 година Народна Република Бугарија била преименувана во Република Бугарија.
Наводи
Баўгарыя
Bulgarye Bulgaria Bulgaria Bugarska Βουλγαρία Bulgaria - България Bölgarije Bugarska Bulgåreye
Викторија Анѓушева
Викторија Анѓушева — македонска театарска, филмска и телевизиска глумица.
Филмографија
Анѓушева ги остварила филмските улоги:
Список на државни водачи во 1691 година
Ова е список на државни водачи во 691 година. Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција.
Списокот е поделен на континентите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината.
Нов Кавказ
Нов Кавказ (Νέος Καύκασος, Неос Кавкасос) — новоосновано доселеничко село во Леринско, Егејска Македонија, денес во општината Лерин на Леринскиот округ во Западна Македонија, Грција. Населението брои 229 жители (2011).
Географија и местоположба
Селото се наоѓа 14 км североисточно од градот Лерин, на северниот крај на Леринското Поле, близу до границата со Р. Македонија. Лежи на надморска височина од 605 м, а атарот му зафаќа Неколку стотини метри источно од селото минува Јелашка Река (Сакулева).
Историја
Населбата е создадена во 1920-тите и населена со Грци доведени од Кавказ, како бегалци од градот Карс, денес во североисточна Турција. Се смета дека поставувањето на населбата толку блиску до границата било направено од чисто политички побуди, особено што сите околни села се населени исклучиво со Македонци.
Во 1928 г. селото имало 604, а во 1940 г. населението се накачило на 856 жители. Како последица на Граѓанската војна бројот на жителите опаднал и продолжил да опаѓа со иселувањето на жителите во поголемите градски центри поради тешките услови за живеење и немањето на вода за пиење.
Самоуправа и политика
Селото припаѓа на општинската единица Долно Клештино со седиште во истоименото село, која припаѓа на поголемата општина Лерин, во округот Лерин. Воедно, селото е дел од општинскиот оддел Нов Кавказ, каде тоа е единствено населено место.
Игра на судбината (филм на Питер Челсом)
Содржина
Еден зимски ден, во текот на божиќниот метеж низ продавниците, Џонатан (го игра Кјузак) и Сара (ја игра Бекинсејл) се среќаваат во една продавница. Меѓу нив веднаш се јавува голема привлечност, иако и двајцата веќе имаат сериозни врски. Тие ја минуваат вечерта заедно, шетајќи низ улиците на Менхетн, а кога ќе се приближи крајот на вечерта, Џонатан предлага да си ги разменат телефонските броеви. Сепак, Сара предлага да ја остават судбината да се погрижи за нивната иднина.
IC 143
IC 143 — галаксија во соѕвездието Златна Рипка, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како IC 143 се споменува и како ESO 118-23, AM 0423-580, IRAS 04236-5805.
Откривање
Објектот е откриен во 1899 година од страна на Делајл Стјуарт.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, IC 143 е од видот SBc. Видливиот сјај со голо око изнесува 13,8 mag, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,5 mag, додека површинскиот сјај изнесува 13,9 m/лм2. IC 143 има привидни димензии од 1,4' х 0,9'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 4 ч 24 м 35,6 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, -57° 58' 52". Положбениот агол на објектот е во износ од 85°.
Други поделби
Проучување на IC 143 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 15048.
БИБЛ сезона 2017/18
БИБЛ сезоната 2017/18 позната и како СИГАЛ-УНИКА Балканска Лига (SIGAL-UNIQA Balkan League) 2017/18 поради спонзорски причини - 10. издание на Балканската Кошаркарска Лига. Сезоната започнала на 10 октомври 2017 година, а завршила на 15 април 2018 година.
Екипи
1 Левски 2014 за време на полусезоната го сменил името во Левски Лукоил поради спонзорски причини.
Разигрување
Екипите кои завршиле од третото до шестото место во лигата, играле два натпревари на дома и гости и така биле одлучени останатите два учесници за завршниот турнир. Победникот се одлучил преку вкупниот број на бодови од двата натпревари.
Завршен турнир
Првата и втората екипа од лигата заедно со победниците од разигрувањето, играле полуфинален натпревар и победниците напредувале во финалето. Финалето исто така се играло во еден натпревар.
Табела
1 Куманово 2009 се откажал од напреварувањето. Неговите резултати не се важат.
Резултати
1 Службена победа за Рилски Спортист бидејќи екипата на Башкими не пристигнала на натпреварот.
Разигрување
Победниците од разигрувањето се одлучиле преку вкупниот резултат од двата натпревари. Првите натпревари се одиграле на 27 и 28 март, додека вторите се одиграле на 3 и 4 април 2018 година.
Победнички состав
Главен тренер Помошник тренер
NGC 6723
NGC 6723 — збиено ѕвездено јато во соѕвездието Стрела, заведено во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6723 се споменува и како GCL 106, ESO 396-SC10.
Откривање
Објектот е откриен на 2 јуни 1826 година од страна на Џејмс Данлоп, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 9 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 6723 е од видот VII. Видливиот сјај со голо око изнесува 6,8 m. NGC 6723 има само една позната привидна димензија, која изнесува 13'.
Други поделби
Проучување на NGC 6723 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 378; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 7421. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број N/A.
Билбао
Денес Билбао е енергетски град чиј економски и општествен процес на ревитализација, кој започнал со основањето на легендарниот музеј Гугенхајм, е во тек. Процесот е продолжен со инвестиции во инфраструктурата, како што се аеродромот, трамвајската линија, Alhondiga и проектот кој е во фаза на рехабилитација, Water Front и Sorosaure.
Потекло на поимот
Официјалното име на градот е Билбао, како што е добро познато на повеќето јазици во светот. Официјалната институција на баскискиот јазик Euskaltzaindia, потврдила дека меѓу двете можни имиња што постојат во [[Баскија ], Билбао и Билбо, Билбо е историско баскиско име, а Билбао официјално.
Иако името Билбо не се појавува во стари документи, во изведбата на Среќен женски Виндзор, Вилијам Шекспир, постои приказна за мечевите кои најверојатно биле направени од баскиски железо што ги нарекол, што укажува дека името било користено најмалку од 16 век. Не постојат несогласувања меѓу историчарите за потеклото на името. Инженерот Evaristo de Curuka рекол дека според баскискиот обичај требало да се именува местото според неговата локација. За Билбао тоа било збир на баскиски зборови на реката и залив Бил-Ибаја-Бао. Историчарот Хозе Тузел Гомес тврдел дека Билбао е природна еволуција на зборот, или прекрасен речен премин. Од друга страна, писателот Естебан Каље Итурино рекол дека името доаѓа од двете претходни населби што постоеле на двата брегови на устата. Првото, каде што се наоѓа сегашниот стар град, се нарекува, што во [[баскиски јазик] значи сложување. Второто, на левиот брег, каде што сега е стариот Билбао, што значи магла. Со комбинирање на овие две имиња, создадено е името Билбао.
Географски одлики
Билбао се наоѓа во централниот северен дел на Шпанија, околу 19 километри јужно од заливот Бискеј, каде што е формиран estuar Bilbaa. Опкружен е со две помали планински масиви со просечна висина од 400 м.
Географска положба
Општината Билбао се наоѓа на северниот брег на Пиринејски Полуостров] на Пиринејскиот Полуостров, околу 19 километри од заливот [Бискајски Залив]. Зафаќа површина од околу 40,65 квадратни километри, додека просечната надморска височина е 19 метри. Градот Билбао е на север, опкружен со општините Дерио, Етцесари, Галдакао, Лоју, Сондика и Зимундзио; во западниот дел на Аригоријага и Басаури; во јужниот дел на Алонсотеги и во општините Баракалдо и Ерандио на исток. Билбао се наоѓа во [Бискајскиот Залив], областа помеѓу главните Кантабриски Планини и Пиринејски. Во составот на земјата доминираат мезозојски материјали од видот на (варовник, песочник и лапарак), кои се наталожиле над оригиналната база на палеозој. На олеснување доминираат наклоните на северозапад-југоисток и запад-исток-исток. Главната патека е антиклиналата. Билбао, кој се протега од општина Елорио до Галдамес. Во Билбао се наоѓаат две средни падини. Една се наоѓа во планините на североисток, Аврил, Бандерас, Пико, Сан Барнабе и Кабрас, додека во јужниот дел се наоѓаат планините Кобетас, Ресталеку, Пагасари и Арии. Највисоката точка на општината е планината Ганета на 689 метри надморска височина, потоа највисоката точка е на планината Пагасари со 673 метри, и на границата со Алонсотегијом.
Население
Според податоците од 2009. година од 355.731 луѓе кои живеат во Билбао, само 114 220 биле родени во општина Билбао, 114.908 се родени во други баскиски градови и 9545 деца во други две баскиски провинции, 85789 дошле од другите делови на Шпанија, а странците сочинуваат 33 537 од вкупното население. Постојат 127 различни националности регистрирани во Билбао, иако 60 од нив содржат помалку од 10 луѓе. Најголем број на странски државјани се преселени од Боливија (4879), и Колумбија (3730), а потоа Романија (2248), Мароко (2058), Еквадор и (1832), Кина (1390), Бразил (1273), Јапонија  (1237) и Парагвај  (1204). Според пописот во [[2012] годдина во Билбао живееле 351 629 жители.
Хидрографија
Градот Билбао има многу развиен речен систем. Реките Нервион и Ибаисабал се спојуваат во Басаура и формираат устието наречено "бул. Билбао". Влезот на Билбао е долг околу 15 километри, но протокот на реката е многу низок. Нејзината главна притока е реката Кадагуа, која извира во долината на Мена и има слив од 642 км². Реката Кадагуа е исто така природна граница помеѓу Билбао и Баракалдо. Природниот изглед на реката се променил многу, бидејќи на двете страни на реката се изградени повеќе крајбрежја. Сите градежни работи извршени на реката довеле до слаб квалитет на водата. Исто така таложениот отпад е депониран со години, што доведува до намалување на кислородот и речиси исчезнување на Флора и Фауна во реката. Меѓутоа, во последниве години ситуацијата е значително подобрена, бидејќи е забрането да се фрла токсичен отпад, што исто така предизвикало регенерација на флората и фауната. Сега во реката и во околината можеме да видиме алги, ракови, птици и бањи во летните месеци.
Пристаниште Билбао
Пристаништето во Билбао од 2010  станало прво класно крајбежје и се наоѓало во најважните пет пристаништа во Шпанија. Над 200 редовни поморски трговски врски имал Билбао со 500 пристаништа ширум светот. На крајот на 2009 бродовите биле префрлени со товарот од 31,6 милиони тони, воглавно, од страна на Русија, Обединето Кралство, Холандија и Нордиските земји. Првата половина на 2008 во ова пристаниште пристигнале над 67.000 патници и 2.770 бродови. Оваа активност придонела 419 милиони евра во Бискајскиот Залив БДП - опфаќал речиси 10.000 работни места.
Историја
Резултат во 1300 на местото на античката населба, Билбао постигнал голем напредок благодарејќи на извозот на волна во 15 век и 16 век век. Во 19 век Билбао трипати бил под опсада на Карлиста. Во Шпанската граѓанска војна, Билбао бил седиште на Баскиската автономна влада уште од 1936 до неговата окупација во 1937 година.
Прелиминарна спогодба
Остатоците од античката населба на врвот на планината Масалмин датираат од третиот или вториот век п.н.е. Исто така биле пронајдени остатоци од гробови на планините Аврил и Аркандан, постари од 6.000 години. Некои истражувачи, исто така, го поврзале Билбао со Аманун Порту, според Плини, или Флавиобриг, според Клаудија Птоломеј, како прв жител на овој град. Од друга страна, постојат остатоци од ѕидовите откриени во длабочините на Црквата Св. Антониј од 11 XI или XII век.
Среден век
Билбао бил еден од првите градови во Шпанија формиран од големиот иницијатор на Кралството Кастиља за време на 14]) XIV век, кога биле изградени околу 70% од баскиските општини, вклучувајќи ги Португат-1323, Ондароа-1327, Лекеиси-1335 и Мунги и Ларабес од 1376 година.
Момент на инерција
Моментот на инерција, инаку познат како аголна маса или вртежна инерција, на цврсто тело е тензор кој го одредува моментот на силата потребен за саканото аголно забрзување околу вртежната оска; слично како масата ја одредува силата потребна за посакуваното забрзување. Тоа зависи од распределбата на масата на телото и одбраната оска, со поголеми моменти кои бараат поголем вртежен момент за промена на стапката на ротација на телото. Тоа е екстензивно (адитивно) својство: за точка маса маса на инерција е само маса на квадрат на нормално растојание до оската на вртење. Моментот на инерција на композитниот систем на кругот е збирот на моментите на инерција на нејзините составни потсистеми (сите земени за истата оска). Неговата наједноставна дефиниција е вториот момент на маса во однос на растојанието од оската. За ограничените тела да се ротираат во рамнина, важно е само нивниот момент на инерција околу оската нормална на рамнината, скаларната вредност. За телата кои слободно можат да ротираат во три димензии, нивните моменти може да се опишат со симетрична 3 × 3 матрица, со множество на меѓусебно нормални главни оски за кои оваа матрица е дијагонална, а вртежите околу оските делуваат независно еден од друг.
Вовед
Кога телото може слободно да ротира околу оска, мора да се примени вртежен момент за да се смени аголниот момент. Количината на вртежен момент што е потребна за да предизвика било кое аголно забрзување (стапката на промена на аголната брзина) е пропорционална на моментот на инерција на телото. Момент на инерција може да се изрази во единици од килограм метар квадрат (kg·m2) во единици на SI и квадратни (квадратни-секунди) квадратни (lbf · ft · s2) во империјални или американски единици.
Моментот на инерција ја игра улогата во вртежната кинетика што масата (инерција) игра во линеарна кинетика - и го карактеризираат отпорноста на телото на промени во движењето. Моментот на инерција зависи од тоа колку масата се дистрибуира околу оската на вртење и ќе варира во зависност од избраната оска. За маса-како маса, моментот на инерција околу некоја оска е даден со mr ^ {2}, каде што r е растојанието од точката од оската, и m е масата. За проширено цврсто тело, моментот на инерција е само збир на сите мали парчиња маса помножени со квадратот на нивните растојанија од оската за која станува збор. За проширено тело со редовна форма и еднаква густина, оваа збирка понекогаш произведува едноставен израз кој зависи од димензиите, обликот и вкупната маса на објектот.
Во 1673 година, Кристијан Хајгенс го претстави овој параметар во неговата студија за осцилацијата на едно тело висечко од столб, познато како соединето нишало. Терминот момент на инерција бил воведен од Леонард Ојлер во неговата книга Theoria motus corporum solidumum seu rigidorum во 1765, и е вграден во вториот закон на Ојлер.
Природната честота на осцилација на сложеното нишало се добива од односот на вртежниот момент наметнат од гравитацијата врз масата на нишалото до отпорноста на забрзувањето дефинирана со моментот на инерција. Споредба на оваа природна честота со онаа на едноставното нишало кое се состои од една единствена точка на маса обезбедува математичка формулација за момент на инерција на проширено тело. Моментот на инерција, исто така, се појавува во моментот на импулсот, кинетичката енергија и во Њутновите закони на движење за круто тело како физички параметар кој ги комбинира својата форма и маса. Постои интересна разлика во начинот на кој моментот на инерција се појавува во рамни и просторно движење. Плодното движење има еден скалар кој го дефинира моментот на инерција, додека за просторно движење истите пресметки даваат матрица од 3 × 3 моменти на инерција, наречена инерцијална матрица или инертен тензор.
Моментот на инерција на вртечкиот замаец се користи во машина за да се спротивстави на промените во применетиот вртежен момент за да се изедначи вртежното производство. Моментот на инерција на авионот околу неговата надолжна, хоризонтална и вертикална оска определува како управувачките сили на контролните површини на нејзините крила, лифтови и опашка влијаат на рамнината во тркалање, висина и виткање.
Дефиниција
Моментот на инерција  е дефиниран како однос на моментот на импулсот L  на системот на неговата аголна брзина \omega околу главната оска,  што е:
Ако аголниот моментум на системот е константен, тогаш кога моментот на инерција станува помал, аголната брзина мора да се зголеми. Ова се случува кога вртењето на лизгачите се повлекува во нивните раширени раце или нуркачите ги закопуваат нивните тела во позиција за навивање за време на нуркање, за да се вртат побрзо.
Ако обликот на телото не се промени, тогаш неговиот момент на инерција се појавува во Њутновиот закон на движење како однос на применетиот вртежен момент \tau на телото до аголното забрзување \alpha околу главната оска, што е
.
За едноставно нишало, оваа дефиниција дава формула за моментот на инерција I во однос на масата  m на матичниот агол и нејзиното растојание r од клучната точка како,
I=m r^2.
Така, моментот на инерција зависи од масата m на телото и неговата геометрија или форма, како што е дефинирано со растојанието r на оската на вртење.
Оваа едноставна формула е генерализирана за да го дефинира моментот на инерција на произволно обликуваното тело како збир на сите елементарни точки маси dm секој помножен со квадратот на нејзиното нормално растојание  r на оската k.
Општо земено, со оглед на објект на маса m, делотворен полупречник k може да се дефинира за оската преку нејзиниот центар на маса, со таква вредност дека нејзиниот момент на инерција е
I=mk^2,
каде k е познат како жироскопски полупречник.
Едноставно нишало
Моментот на инерција може да се мери со едноставно нишало, бидејќи тоа е отпорност на ротација предизвикана од гравитацијата. Математички, моментот на инерција на нишалото е односот на вртежниот момент кој се должи на гравитацијата околу вртењето на нишалото до неговото аголно забрзување околу таа точка на вртење. За едноставно нишало, ова е резултат на производ на масата на честичката m  со квадратот на растојанието  r  на клучот, што е
I=mr^2.
Ова може да се прикаже на следниов начин: Силата на гравитацијата на масата на едноставното нишало генерира вртежен момент околу оската нормална на рамнината на движењето на нишалото. Тука  r  е векторот на растојанието, нормалниот кон и од силата на оската на вртежниот момент, и F сила на масата. Поврзан со овој вртежен момент е аголно забрзување, \alpha, на низата и масата околу оваа оска. Бидејќи масата е ограничена на круг, тангентното забрзување на масата е. Бидејќи F=ma:
каде k е единичен вектор нормален на рамнината на нишалото. (Вториот до последен чекор ја користи векторското тројно проширување на производот со нормалност на \alpha и  r) Количината I=mr^2 е момент на инерција на оваа единствена маса околу точка на вртење.
Количината I=mr^2 се појавува и во аголниот момент на едноставно нишало, кое се пресметува од брзината  на масата на нишалото околу оската, каде што  \omega  е аголната брзина на масата околу точка на вртење. Овој аголен импулс е даден од
користејќи слични деривации на претходната равенка.
Слично на тоа, кинетичката енергија на масовната низа е дефинирана со брзината на нишалото околу вртењето за да се добие
Ова покажува дека количината I=mr^2  е како масата се комбинира со обликот на телото за да се дефинира вртежната инерција. Моментот на инерција на произволно обликуваното тело е збирот на вредностите mr^2 за сите елементи на масата во телото.
Физичко нишало
Физичко нишало е тело формирано од збир на честички со континуирана форма кои ротираат круто околу стожерот. Нејзиниот момент на инерција е збирот на моментите на инерција на секоја од честичките од кои е составен. Природната честота \omega n
од сложено нишало зависи од неговиот момент на инерција, I p,
каде m е масата на објектот,g  е локално забрзување на гравитацијата, и r е растојанието од точка на вртење до центарот на масата на објектот. Мерењето на оваа честота на осцилации преку мали аголни поместувања обезбедува ефикасен начин за мерење на моментот на инерција на телото.
Така, за да се одреди моментот на инерција на телото, едноставно го суспендира од удобна точка на вртење P така што слободно се ниша во рамнина нормална на правецот на посакуваниот момент на инерција, потоа ја мери неговата природна честота или период на осцилација (t), за да се добие
каде што t е периодот (времетраењето) на осцилацијата (обично во просек во текот на повеќе периоди). Моментот на инерција на телото околу неговиот центар на маса,I_C, потоа се пресметува со употреба на теорема за паралелна оска за да биде
каде m е масата на телото и р е растојанието од вртежната точка P до центарот на масата C. Моментот на инерција на телото често се дефинира во однос на неговиот жироскопски полупречник, кој е полупречник на прстен со еднаква маса околу центарот на масата на телото што го има истиот момент на инерција. Полупречник на гурација к се пресметува од моментот на инерција на телото I_C и маса m како должина,
Центар на осцилација
Едноставно нишало кое ја има истата природна честота како сложено нишало ја дефинира должината L од вртење до точка наречена центар на осцилација на сложеното нишало. Оваа точка, исто така, одговара на центарот на перкусии. Должина L се определува од формулата,
На нишалото за секунда, кое овозможува "крлеж" и "тока" на дедо часовник, трае една секунда за да се сврти од рамо до рамо. Ова е период од две секунди, или природна честота на   за нишалото. Во овој случај, растојанието до центарот на осцилацијата,L, може да се пресмета да биде
Забележете дека растојанието до центарот на осцилацијата на секундарното нишало мора да се прилагоди за да се приспособат на различни вредности за локалното забрзување на гравитацијата. Катеролово нишало е сложено нишало кое го користи овој својство за мерење на локалното забрзување на гравитацијата и се нарекува гравиметар.
Мерење на моментот на инерција
Моментот на инерција на комплексен систем, како што е возило или авион околу неговата вертикална оска, може да се мери со суспендирање на системот од три точки за да се формира трифиларно нишало. Трифиларното нишало е платформа поддржана од три жици дизајнирани да осцилираат во торзија околу вертикалната централна оска. Периодот на осцилација на трифиларното нишало го дава моментот на инерција на системот.
Точкаста маса
[[Податотека:Rolling Racers - Moment of inertia.gif|мини|Четири објекти со идентични маси и полупречници, се тркалаат по рамнина додека се тркалаат без лизгање.шуплива сфера,
цилиндричен прстен, и
цврст цилиндар.Времето за секој предмет да стигне до завршната линија зависи од нивниот момент на инерција.|алт=|216x216пкс]]
Моментот на инерција околу оската на телото се пресметува со собирање mr^2за секоја честичка во телото, каде r е нормално растојание до одредената оска. За да видиме како се јавува моментот на инерција во проучувањето на движењето на проширено тело, удобно е да се разгледа круто собрание на точка маси. (Оваа равенка може да се користи за оските кои не се главни оски под услов да се сфати дека ова не го опишува целосно моментот на инерција. )
Ова покажува дека моментот на инерција на телото е збирот на секоја од нив mr^2 термини, што е
Друг израз ја заменува сумацијата со интеграл,
Тука функцијата ρ ја дава густината на маса во секоја точка (x, y, z), \mathbf{r} е вектор нормален на оската на вртење и се протега од точка на оската на вртење до точка (x, y, z) во цврстата состојба, а интеграцијата се оценува преку волуменот V на телото Q. Моментот на инерција на рамна површина е сличен, при што густината на масата се заменува со густината на масата на површината со интегрален евалуиран над својата област.
Забелешка за вториот момент на површината: Моментот на инерција на телото што се движи во рамнина и вториот момент на површината на зракот често се збунети. Моментот на инерција на тело со облик на пресек е вториот момент на оваа област околу z-оската нормална на пресекот, пондерирана според нејзината густина. Ова се нарекува и поларен момент на површината, и е збир на вторите моменти за x- и y-оски. Напорите во зракот се пресметуваат со користење на вториот момент на пресекот околу или околу x-оската или y-оската во зависност од товарот.
Примери
Моментот на инерција на сложено нишало изградено од тенок диск монтиран на крајот од тенка прачка што осцилира околу стожерот на другиот крај на шипката започнува со пресметување на моментот на инерција на тенката прачка и тенокиот диск за нивните соодветни центри на маса.
каде што math>m = \rho s \ell е масата на прачката.
каде што е неговата маса.
каде што L е должината на нишалото. Забележете дека теорема за паралелна оска се користи за поместување на моментот на инерција од центарот на масата до точка на вртење на нишалото.
тогаш полупречникот r на дискот на пресекот z по должината на z-оската е
Затоа, моментот на инерција на топката е збирот на моментите на инерција на дисковите долж z-оската,
каде што е масата на сферата.
Цврсто тело
Ако механички систем е ограничен да се движи паралелно со фиксна рамнина, тогаш ротацијата на телото во системот се случува околу оската нормално на оваа рамнина. Во овој случај, моментот на инерција на масата во овој систем е скалар кој е познат како поларниот момент на инерција. Дефиницијата на поларниот момент на инерција може да се добие со разгледување на моментумот, кинетичката енергија и законите на Њутн за плазно движење на крут систем на честички.
Ако системот од n честички, се собрани во круто тело, тогаш моментумот на системот може да се напише во однос на позициите во однос на референтната точка \mathbf{R} и апсолутните брзини :
За рамно движење векторот на аголна брзина е насочен долж единечниот вектор k кој е нормален на рамнината на движење. Воведување на единечни вектори од референтната точка R до точка, и единечниот вектор , па така
Забелешка за вкрстениот производ: Кога едно тело се движи паралелно со рамнина на земјата, траекториите на сите точки во телото лежат во рамнини паралелни на оваа заземјена рамнина. Ова значи дека секоја ротација што се случува на телото мора да биде околу една оска нормална на оваа рамнина. Плодното движење често се презентира како што е проектирано на оваа основна рамнина, така што оската на вртење се појавува како точка. Во овој случај, аголната брзина и аголното забрзување на телото се скалари и фактот дека тие се вектори долж оската на вртење е игнориран. Ова обично се користи за воведување на темата. Но, во случај на момент на инерција, комбинацијата на маса и геометрија придобивки од геометриските својства на вкрстениот производ. Поради оваа причина, во овој дел за рамномерно движење аголната брзина и забрзување на телото се вектори нормални на заземјената рамнина, а операциите на вкрстените производи се исти како што се користат за проучување на движењето на просторно цврсто тело.
Аголен импулс
Аголниот импулс на векторот за рамно движење на крут систем на честички е даден со
и да го дефинира моментот на инерција во однос на центарот на масата како
тогаш се поедноставува равенката за аголниот момент
Моментот на инерција околу оската нормална на движењето на цврстиот систем и низ центарот на масата е познат како поларниот момент на инерција. Поточно, тоа е втор момент на маса во однос на ортогоналното растојание од оската (или пол).
За одредена количина на аголен импулс, намалувањето на моментот на инерција резултира со зголемување на аголната брзина. Сликарите можат да го променат моментот на инерција со повлекување на рацете. Така, аголната брзина постигната со лизгач со испружени раце резултира со поголема аголна брзина кога рацете се влечат, поради намалениот момент на инерција. А фигурист не е, сепак, круто тело.
Кинетичка енергија
Кинетичката енергија на крут систем на честички што се движат во рамнината е дадена со
Нека референтната точка е центар на масата \mathbf{C} на системот, па вториот мандат станува нула, и ќе го воведеме моментот на инертност, така што кинетичката енергија ќе биде дадена со
Моментот на инерција е поларниот момент на инерција на телото.
Њутнови закони
Њутнови закони за крут систем на n честички,, може да се напише во однос на резултантната сила и вртежен момент во референтната точка \mathbf{R}, за да се добие
каде ri означува траекторија на секоја честичка. Кинематиката на круто тело ја дава формулата за забрзување на честичката P_i во однос на положбата R и забрзувањето A на референтната честичка, како и аголниот вектор на брзина и векторот на аголно забрзување α од крутиот систем на честички како,
За системи кои се ограничени на рамно движење, аголната брзина и векторите на аголното забрзување се насочуваат долж нормално на рамнината на движење, што ја поедноставува оваа равенка за забрзување. Во овој случај, забрзувачките вектори може да се поедностават со внесување на единечните вектори од референтната точка R во точка  и единечните вектори, па така
Ова дава резултат на вртежен момент на системот како
каде, и е единечен вектор нормален на рамнината за сите честички P_i. Користете го центарот на маса \mathbf{C} како референтна точка и дефинирајте го моментот на инерција во однос на центарот на масата, тогаш равенката за добиениот вртежен момент се поедноставува
Движење во просторот на цврсто тело и инерцијална матрица
Скаларните моменти на инерција се појавуваат како елементи во матрица кога системот на честички е составен во цврсто тело кое се движи во тридимензионален простор. Оваа инерцијална матрица се појавува при пресметувањето на аголниот момент, кинетичката енергија и резултирачкиот вртежен момент на крутиот систем на честички.
и (апсолутните) брзини се
каде што е аголната брзина на системот, а  е брзината на \mathbf{R}.
Момент на импулсот
Забележете дека вкрстениот производ може да биде еквивалентно напишан како матрично множење со комбинирање на првиот операнд и операторот во коска-симетрична, матрица,, конструирана од компонентите на :
Инертната матрица е конструирана со разгледување на аголниот момент, со референтната точка \mathbf{R} на телото избрано да биде центар на маса \mathbf{C}:
каде што условите кои содржат  се изразува на нула со дефиницијата за центар на масата. Потоа, косисиметричната матрица добиена од векторот на релативната позиција, може да се користи за дефинирање,
каде се дефинира како
е симетрична матрица на инерција на цврстиот систем на честички измерен во однос на центарот на масата \mathbf{C}.
Кинетичка енергија
Кинетичката енергија на крут систем на честички може да се формулира во однос на центарот на масата и матрицата на масовните моменти на инерција на системот. Нека систем на честички се наоѓа во координатите  со брзина, тогаш кинетичката енергија е
каде  е положбениот вектор на честичка во однос на центарот на масата. Оваа равенка се проширува за да добие три термини
Вториот израз во оваа равенка е нула, бидејќи \mathbf{C}е центар на масата. Воведување на коска-симетрична матрица, така што кинетичката енергија станува
Така, кинетичката енергија на крутиот систем на честички е дадена со
каде  е инерцијалната матрица во однос на центарот на масата и M е вкупната маса.
Резултантен вртежен момент
Инертната матрица се појавува при примената на вториот закон на Њутн на круто собрание на честички. Реалниот вртежен момент на овој систем е
каде што е забрзување на честичката P_i. Кинематиката на круто тело ја дава формулата за забрзување на честичката P_i во однос на положбата \mathbf{R} и забрзувањето на референтната точка, како и аголниот вектор на брзина  и векторот на аголно забрзување на крутиот систем како,
Користете го центарот на маса \mathbf{C} како референтна точка и внесете ја коси-симетричната матрица за да го претставува крстот производ, за да се добие
Пресметката го користи идентитетот