cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пирамидален систем
Кортикобулбарен пат
Кортикобулбарниот пат започнува во примарната моторна кора на челниот резен (lobus frontalis), супериорно во однос на бочната бразда (sulcus lateralis cerebri) и рострално во однос на централната бразда (sulcus centralis cerebri), во прецентралната витка (gyrus precentralis) (Бродманова област 4). Влакната од вентралната моторна кора патуваат заедно со кортикоспиналниот пат низ внатрешната чаура, но завршуваат во бројни локации во средниот мозок (tractus corticomesencephalis), мостот (tractus corticopontinus) и продолжениот мозок (tractus corticobulbaris). Кортикобулбарниот пат се спушта низ зракастата круна (corona radiata), а потоа низ коленото на внатрешната чаура (genu capsulae internae) (неколку влакна се наоѓаат во задниот крак на чаурата), и потоа во средниот мозок. Во средниот мозок внатрешната чаура се претвора во мозочните краци (pedunculus cerebri). Белата маса се наоѓа во вентралниот дел на мозочните краци, наречена crus cerebri. Средната третина на crus cerebri ги содржи кортикобулбарните влакна и кортикоспиналните влакна. Кортикобулбарните влакна завршуваат на соодветно ниво во мозочното стебло за да градат синапси со долните моторни неврони на черепните (кранијални) нерви. Тие, исто така, можат да завршат во некое од сетилните јадра на мозочното стебло, вклучувајќи ги Головото јадро (nucleus gracilis), Бурдаховото јадро (nucleus cuneatus), nucleus tractus solitarii medullae oblongatae и јадрата на трогранковиот нерв. Околу 50% од кортикобулбарните влакна се вкрстуваат, за разлика од оние на кортикоспиналниот пат каде мнозинството се вкрстуваат.
Кортикобулбарниот пат е составен од горните моторни неврони на черепните (кранијални) нерви, и тој ги контролира мускулите на лицето, главата и вратот. Се смета дека влакната што завршуваат во сетилните јадра на мозочното стебло ја зајакнуваат или инхибираат сетилната трансмисија. Ова овозможува селективно внимание или невнимание кон разни стимули. Кортикобулбарниот пат ги инервира кранијалните моторни јадра билатерално (двострано), со исклучок на долните фацијални јадра (кои ги инервираат мускулите на лицето под очите) и гениоглосниот мускул, кои се инервирани само еднострано од контралатералната моторна кора. Кај оние јадра кои се билатерално инервирани се забележува дека контралатералната врска е појака од ипсилатералната. Кортикобулбарниот пат директно ги инервира јадрата на кранијалните нерви V (трогранковиот нерв), VII (лицевиот нерв), IX (јазичноголтниковиот нерв) и XII (подјазичниот нерв), а исто така придонесува за моторните региони на кранијалниот нерв X (нерв луталник) во nucleus ambiguus.
Функција
Нервите на кортикоспиналниот пат се вклучени во движењата на мускулите на телото. Поради вкрстувањето на влакната, мускулите се снабдуваат со влакна од контралатералната страна на мозокот. Нервите на кортикобулбарниот пат се вклучени во движењата на мускулите на главата, како што се голтањето, фонацијата, движењата на јазикот и мимиката (фацијална експресија). Со исклучок на долните мускули за фацијална експресија, сите други функции на кортикобулбарниот пат имаат придонес од двете страни на мозокот.
Стереотип
Во современа употреба, стереотип е поедноставена ментална слика на еден индивидуалец или група на луѓе кои делат одредени карактеристични (или стереотипни) квалитети. Поимот се користи во негативна смисла и стереотипите се сметаат како непосакувани верувања што можат да бидат изменети низ образование и/или запознавање со предметот на стереотипот. Стереотипите се всушност кога погрешните сфаќања опстојуваат наспроти податоците и фактите. Стереотипите се штетни појави бидејќи со нив се оправдува непријателството.
Економија на Кувајт
Финансии
Кувајт има водечка позиција во финансиската индустрија во ГЦЦ; бездната што го одделува Кувајт од соседите во Заливот во смисла на туризам, транспорт и други мерки на диверзификација, отсуствува во финансискиот сектор. Емирот ја промовирal идејата дека Кувајт треба да ги насочи своите енергии во однос на економскиот развој кон финансиската индустрија.
Историското првенство на Кувајт (меѓу монархиите во Заливот) во финансиите датира од основањето на Националната банка на Кувајт во 1952 година. Банката била првата локална јавно тргувана корпорација во Заливот. Кон крајот на 1970-тите и раните 1980-ти, се појавила алтернативна берза, трговија со акции на компании од Заливот, во Кувајт, Соук ел-Манах. На својот врв, нејзината пазарна капитализација била трета најголема во светот, само зад САД и Јапонија, и пред Велика Британија и Франција.
Кувајт има голема индустрија за управување со богатството што се издвојува во регионот. Кувајтските инвестициски компании управуваат со повеќе средства од оние на која било друга земја на ГЦЦ. Финансискиот центар на Кувајт, во груба пресметка, проценил дека кувајтските фирми отпаѓаат на над една третина од вкупните средства под управување во ГЦЦ. Релативната јачина на Кувајт во финансиската индустрија се протега на неговата берза. Долги години, вкупната проценка на сите компании наведени на кувајтската берза далеку ја надминувала вредноста на берзите членки ГЦЦ, освен Саудиска Арабија. Во 2011 година, финансиските и банкарските компании сочинувале повеќе од половина од пазарната капитализација на кувајтскиот фонд; меѓу сите заливски држави, пазарната капитализација на кувајтските фирми од финансискиот сектор бил на второ место, зад Саудиска Арабија.
Во последниве години, кувајтските инвестициски компании инвестирале голем процент од своите средства во странство, а нивните странски средства станале значително поголеми од нивните домашни средства.
Кувајт е главен извор на странска економска помош на други држави преку Кувајтскиот фонд за арапски економски развој, автономна државна институција создадена во 1961 година според моделот на западните и меѓународните агенции за развој. Со текот на годините, годишно им се давало помош на Египет, Сирија и Јордан, како и на Палестинската организација за ослободување. Во 1974 година, мандатот за позајмување на фондот бил проширен за да ги вклучи сите земји во развој во светот.
Нафта
Во 1934 година, Емирот на Кувајт и доделил концесија на нафта на Кувајт Оил Ко (КОЦ), во заедничка сопственост на Англо-Персиската нафтена компанија (подоцна британска нафтена компанија ) и Gulf Oil. Во 1976 година, Владата на Кувајт го национализирала КОЦ. Следната година, Кувајт го презела копненото производство во Поделената зона помеѓу Кувајт и Саудиска Арабија. КОЦ таму произведува заеднички со Texaco, Inc, кој со купувањето на „ Getty Oil “ од 1984 година, се стекнал со копнена концесија на Саудиска Арабија во Поделената зона.
Во оф-шор поделената зона, Арапската нафтена копродукција - 80% во сопственост на јапонски интереси и по 10% во владите на Кувајт и Саудиска Арабија - произведува во име на двете земји од 1961 година. Оригиналните договори за концесија истекле во јануари 2003 година; преговорите за замена на концесијата со договор за техничка услуга биле завршени во 2002 година.
Корпорацијата Кувајт Петролеум (КПЦ), интегрирана меѓународна компанија за нафта, е матична компанија во работењето на владата во нафтениот сектор и ја вклучува нафтена компанија Кувајт, која произведувала нафта и гас; Други компании од оваа класификација се: Компанија за петрохемиски индустрии, која произведува амонијак и уреа; Компанија за истражување на странска нафта во Кувајт, со неколку концесии во земјите во развој; Кувајт нафта танкер; и Санта Фе Интернешнл Корп.
Корпорацијата Кувајт Петролеум, исто така, купила од рафинериите на Gulf Gulf Co. и придружните бензински станици во земјите од Бенелукс и Скандинавија, како и објекти за складирање и мрежа на бензински пумпи во Италија. Во 1987 година, KPC купила 19% удел во „Бритиш петролеум“, што подоцна го намалил на 10%. KPC ги пласира своите производи во Европа под брендот Q8 и е заинтересиран за пазарите на САД и Јапонија.
Резервни средства
Инвестициската управа на Кувајт (ИУК) е суверен фонд на Кувајт, специјализиран за странски инвестиции. ИУК е најстариот фонд за суверено богатство во светот. Од 1953 година, владата на Кувајт ги насочила инвестициите во Европа, САД и Азија-Тихоокеанија. Од 2015 година, имотот бил проценет на 592 милијарди долари во актива. Тој е 5-ти по големина фонд за суверена богатство во светот.
ИУК управува со два фонда: Генералниот резервен фонд (ГРФ) и Фондот за идни генерации (ФГФ). ГРФ е главниот благајник за владата. Ги прима сите државни приходи и сите национални расходи се исплаќаат од овој фонд. ИУК не ги објавува своите финансиски средства во јавноста, но се проценува дека ИУК има средства од 410 милијарди долари заклучно со февруари 2014 година.
ИУК бил главниот извор на капитал за владата на Кувајт за време на Заливската војна. Кувајтската влада се потпрела на ИУК да ги плати трошоците за коалицијата и повоената реконструкција. ИУК вредел 100 милијарди долари пред 1990 година, средствата на ИУК изнесувале околу 40-50 милијарди долари по Заливската војна.
Фонд за идни генерации
Фондот за идни генерации (ФГФ) е создаден во 1976 година со трансфер на 50% од генералниот резервен фонд во тоа време. ФГФ е заштеда на средства за идните генерации. 25% од сите приходи на државата годишно се префрлаат на фондот.
Целиот ФГФ е инвестиран во странство, со околу 75% инвестирани во САД и Европа, а остатокот на пазарите во развој, главно Кина и Индија.
Наука и технологија
Заклучно со март 2016 година, Кувајт регистрирал 384 патенти, втора највисока бројка во арапскиот свет. Кувајт произведува најголем број патенти по глава на жител во арапскиот свет и ОИЦ. Владата спровела различни програми за поттикнување на иновации што резултираат во права на патент. Помеѓу 2010 и 2016 година, Кувајт забележал најголем раст на патентите во арапскиот свет.
Претприемништво
Во изминатите пет години, се забележува значителен пораст на претприемништвото и почетниците за мали бизниси во Кувајт. Неформалниот сектор е исто така во пораст, главно поради популарноста на бизнисите во Инстаграм. Многу кувајтски претприемачи го користат деловниот модел заснован на Инстаграм.
Туризам
Туризмот сочинува 1,5 процент од БДП. Во 2016 година, туристичката индустрија остварила приход од скоро 500 милиони американски долари. Годишниот фестивал „Хала фебриер“ привлекува многу туристи од соседните земји на ГЦЦ, и вклучува различни настани, вклучувајќи музички концерти, паради и карневали. Фестивалот е едномесечна комеморација за ослободување на Кувајт и трае од 1 до 28 февруари. Самиот Ден на ослободувањето се слави на 26 февруари.
Земјоделството
Во 2017 година, земјоделството (вклучително и риболов) претставува скоро 0,4 проценти од бруто домашниот производ и не нуди важен извор на вработување. Околу 4 проценти од економски активното население работи во земјоделството, скоро сите странци. Мнозинството сопственици на фарми се инвеститори. Земјоделскиот сектор обезбедува овошје и зеленчук за продажба во супермаркетите во земјата. Вкупното земјоделско земјиште зафатило 1 521 квадратни километри во 2014 година. Земјоделството е ограничено од недостаток на вода и обработливо земјиште. Владата експериментирала во одгледување храна преку хидропоника и внимателно управувани фарми. Сепак, поголемиот дел од почвата, погодна за земјоделство во јужниот централен Кувајт, била уништена кога ирачките трупи запалиле бунари со нафта во областа и создадле огромни „нафтени езера“. Рибите и ракчињата се обилни во територијалните води, а комерцијалниот риболов со голем обем е преземен локално и во Индискиот Океан.
Соообраќај
Кувајт има широка и модерна мрежа на автопати. Патната мрежа се проширила на 5,749 километри, од кои 4,887 километри е поплочен. Во употреба се повеќе од 2 милиони патнички автомобили и 500.000 комерцијални такси, автобуси и камиони. На главните автопати максимална брзина е 120 километри на час. Бидејќи не постои железнички систем во земјата, повеќето луѓе патуваат со автомобили.
Мрежата за јавен превоз во земјата се состои скоро целосно од автобуски линии. Државната сопственост на компанијата Кувајт за јавен превоз е основана во 1962 година. Работат локални автобуски линии низ Кувајт, како и услуги на поголема оддалеченост кон другите заливски држави. Главната приватна компанија за автобуси е СитиБус, која работи на околу 20 патишта низ целата земја. Друга приватна компанија за автобуси, Услуги за јавен превоз на Кувајт Галф Линк, започнала во 2006 година. Работи на локални автобуски линии низ Кувајт и услуги на поголема оддалеченост до соседните арапски земји.
Во Кувајт има два аеродрома. Меѓународниот аеродром во Кувајт служи како главен центар за меѓународни воздушни патувања. Државната Кувајт Ервејс е најголемата авиокомпанија во земјата. Еден дел од аеродромскиот комплекс е назначен како воздушна база ел-Мубарак, која ги содржи седиштата на воздухопловните сили на Кувајт, како и музејот на воздушните сили на Кувајт. Во 2004 година била основана првата приватна авиокомпанија на Кувајт, Џезеира. Во 2005 година, била основана втората приватна авиокомпанија, Ватанија ервејс.
Кувајт ја има една од најголемите бродски индустрии во регионот. Јавната власт на пристаништата во Кувајт управува со пристаништата низ Кувајт. Главните комерцијални пристаништа во земјата се Шуаих и Шуаиба кои управувале комбиниран товар од 753.334 ТЕУ во 2006 година. Мина ел-Ахмади, најголемото пристаниште во земјата, се справува со најголемиот дел од извозот на нафта од Кувајт. Изградбата на друго големо пристаниште сместено на островот Бубијан започнало во 2007 година. Пристаништето се очекува да управува со 1,3 милиони TEU кога ќе започнат операциите.
Макро-економски податоци
Следната табела ги прикажува главните економски индикатори во периодот 1980–2017 година.
Андон Димитров
Андон (Антон) Димитров Филахтечев — македонски револуционер и еден од основачите на Македонската револуционерна организација.
Потекло и образование
Андон Димитров е роден во селото Ајватово, тогаш во Османлиското Царство. Во 1889 година завршил во Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“, потоа студирал право на Вишото училиште во Цариград и на Универзитетот во Лиеж (Белгија).
Учител во Солун
Се вратил во Солун и се вработил во Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“ како учител по бугарски јазик, а таму предавал во периодт меѓу 1892 - 1897 година, а од 1894 година предавал и во турската гимназија во градот. Автор е на учебници по турски јазик и по географија.
Основање на Македонската револуционерна организација
На 23 октомври 1893 година заедно со докторот Христо Татарчев, Даме Груев, Иван Хаџи Николов, Петар Поп Арсов и Христо Батанџиев ја основа Македонската револуционерна организација
Димитров е член на Централниот комитет од самото нејзино создавање, а во 1896 година е реизбран на Солунскиот конгрес, а оваа должност ја извршувал сè до втората половина на 1897 година, по што заминал за Битола.
Борба против Егзархијата
Во периодот меѓу (1897–1899) година бил учител во Битолската егзархиска гимназија. Додека работел како учител во Битола наставниот кадар бил поларизиран на две групи: Егзархисти и симпатизери на ТМОРО, Димитров бил раководител на втората група, а активна улога имал и во училишниот бунт од 26 мај 1899 во Битолската гимназија. Повод за бунтот било барањето на професорот по Историја, Цонев:
Дополнително Цонев побарал македонскиот народен говор да биде воведен во училиштата и црквите на местото на бугарскиот литературен јазик. На ваквиот настап реагирал митрополитот Григориј и следниот Иван Цоков останал без служба. Оваа случка била повод на 26 мај 1899 година да дојде до бунт во кој предводничка улога имале Андон Димитров и учениците Милан Матов (братот на Христо Матов и Нестор Поповски.
Бунтот довел до целосна блокада на гимазијата и пансионот. Затоа митрополитот Григориј побарал вилаетската полиција да интервенира но до тоа не дошло.
Меѓутоа бидејќи и учителите биле замешани Егзархијата го суспендирала целиот учителски кадар во Битолската гиманзија, а со посебно циркуларно писмо под број 2784 од 24 август (стар стил 1899 година исклучила 18 ученици засекогаш од сите егзархиски училишта.
Подоцнежна просветна дејност
Во ноември 1903 година станал директор на егзархиските училишта во Прилеп. а во 1904 година бил избран за член-судија на битолскиот апелационен суд. Како таков го заштитувал месното бугарско население (Македонци-егзархисти), а неговите колеги Грци и Турци за него истакнале:
Со влегувањето на младите македонски револуционерни сили во Македонската револуционерна организација, Андон Димитров се нашол во втор план но по Младотурската револуција повторно се нашол во виорот на настаните.
Младотурската револуција
Во 1908 година Антон Димитров бил посредник меѓу младотурците и битолскиот четнички раководител на Македонската револуционерна организација, Милан Матов, а со помошта на Димитров се постигнал договор за соработка меѓу двете страни за претстојната револуција.
Политичка дејност
По Младотурската револуција учествувал во создавањето на Сојуз на бугарските уставни клубови и на основачкиот конгрес бил избран за претседател.
Димитров влегол во младотурската комисија со докторот Ангел Робев и со двајца Срби, Грци, Турци, Власи и Албанци, оваа комисија имала за цел да ги неутрализира недоразбирањата меѓу националностите во Османлиското Царство.
Подоцна бил предложен за сенатор, но поради антикапањата на Панче Дорев не е избран. Во 1909 година бил назначен за судија во Цариград.
Во Бугарија
Таму ја помагал дејноста на Сојузот на македонските културно-прсоветни благотворителни братства и како нејзин претставник учествувал во тајните преговори меѓу Бугарија и Османлиското Царство, со цел Македонија да добие автономија.
Меѓу 1915-1918 година работел во бугарското министерство за правосудство, а потоа во Министарството за надворешни работи. Во 1920 година бил избран за претседател на Извршниот комитет на македонските братства во Бугарија, а по расцепот станал член на новоформираниот Федеративен македонски комитет, но по големите делби во македонското ослободително движење се повлекол од активно учество во него.
Во 1922 година предавал турски во Бугарското трговско училиште во Цариград.
Андон Димитров, страдајќи од тешка болест, се самоубива на 13 март 1933 година во Софија.
Историски погледи
Во македонската историографија неговото дело било долго пребегнувано, а и денес лиретатурата за неговиот живот е ретка. Меѓутоа македонските историчари почнуваат да ја истакнуваат неговата историска улога за македонскиот народ, а денес се смета за еден од првите втемелувачи на македонската државност, односно идејата за создавање на самостојна македонска држава.
Конгрес на Република Перу
Конгресот на Република Перу (Congreso de la República) е еднодомниот парламент и законодавното тело на Република Перу. Конгресот е составен од 130 членови, конгресмени (congresistas), кои се избрани прекку избори за мандат од пет години.
Регулатива
Според членот 90 од уставот на Републиката, за да се кандидира еден политичар за конгресмен треба да ги исполнува еден од трите критериуми:
Кандидатите за претседател не може во исто време да се кандидираат за конгресмени, а потпретседателите можат. Дополнително, член 91 од уставот тврди дека владини функционери од висок ранг, воени лица и полициски службеници може да бидат конгресмени само 6 месеци откако ќе ги напуштат функциите.
Конгресмените се избрани за мандат од пет години и може неограночено да бидат реизбрани, но ова е ретко. Парламентарните и претседателските избори се одвиваат заедно во државата. Изборите се одвиваат во април.
Надлежности
Во членот 102 од уставот на Перу се наведени десет надлежности на конгресот. Овие надлежности се однесуваат и на законодавната функција на конгресот, но и можноста да проверува и балансира со друите гранки на власта:
Состав на Конгресот 2016-2021
На изборите во 2016 се добил следниов состав на конгресот:
Даниела Темелковска
Даниела Темелковска е македонска поп-фолк пејачка.
Славко Матовски
Славко Матовски (роден на година во ) — македонски ракометар и универзитетски професор. Најголемиот дел од животот го поминал занимавајќи се со спортски активности во повеќе дисциплини, како натпреварувач, тренер, судија и спортски работник, вршејќи често одговорни функции во градските, републичките и сојузните спортски организации и сојузи.
Животопис
Славко Матовски дипломирал на Државниот институт за физичка култура во Белград во 1960 година. Магистрирал на Медицинскиот факултет во Скопје во 1977 година на тема: „Местото на Спортското друштво Работнички во Скопје во нашето напредно работничко движење и неговата улога во развојот на спортскиот живот во СР Македонија“. Докторирал на Факултетот за физичка култура во Скопје во 1982 година на тема: „''Напредното работничко спортско движење во Вардарска Македонија од неговата појава до 1944 г. со осврт на синдикалното спортско движење во НР Македонија (1944–1947)“.''
Повремено играл и фудбал, а се занимавал и со скијање, бил напреварувач во скијачко трчање. 7 години бил претседател на Смучарскиот сојуз на Македонија. Бил стручно лице и функционер и дал значаен придонес во организација на првите сојузни и меѓународни манифестации и на територијата на Република Македонија. Објавил и голем број на стручни и научни трудови. Во текот на својата долгогодишна спортска и општествена активност, добитник е на повеќе од 40 плакети и споменици, одликуван е со Орден на трудот со сребрен венец и Орден за заслуги за народ со сребрен венец.
Јоханес Рик
Јоханес (Жоао Еванџелиста) Рик (19 јануари 1869 - 1946) бил бразилски свештеник и миколог роден во Австрија, кој се смета за „татко на бразилската микологија“. Тој бил првиот што систематски го документирал габичниот биодиверзитет, особено макрогабите, во јужен Бразил. Рик воспоставил комуникација со неколку современи миколози, како што се Џакомо Бресадола, Кертис Гејтс Лојд, Хајнрих Рем и Ханс Сидоу, кои му помогнале да ги идентификува неговите бразилски колекции. Рик бил учител во Фелдкирх од 1894 до 1898 година пред да стане студент по теологија во Валкенбург (Холандија) од 1899 до 1902 година. Откако се преселил во Бразил во 1902 година, бил учител до 1915 година, потоа социјален работник од 1915 до 1929 година и на крајот професор по теологија до 1942 година.
Владимир Ралев
Владимир Ралев (, -, Швајцарија,  ) — еден од најголемите македонски стопанственици во светот, филантроп, дарител и македонски патриот. Голем дел од својот работен век Ралев го поминал во многу светски метрополи, а последните негови деловни активност биле на релациите Пакистан, Хонгконг, Женева.
Творештво
Ралев е роден во 1934 година во Гевгелија, завршил гимназија во Велес, а на Унивeрзитетот во Белград дипломирал историја на уметност и археологија, а потоа завршил и висока школа за трговија. Во 1980 година ја отворил својата прва компанија што се занимава со прозводство, маркетин и менаџмент, а подоцна прераснува во еден од наголемите производители на памук и памучно предиво, платно, печатено платно, обоено платно и др. Во погоните на неговите компании во Пакистан и во Источна Африка се вработени повеќе од 200 работници, како и соодветен број високостручни кадри. Напоредно со својот деловен ангажман Ралев ја афирмирал Македонија, нејзината историја, положба и правата на Македонците во соседството, како и позицијата на МПЦ - ОА. Владимир Ралев бил и еден од најголемите македонски дарители за Македонците што живеат во соседните земји. Во 2013 година добил Медал за заслуги за Македонија за значајниот придонес за афирмација на Македонија во светот и унапредување на пријателските односи и соработка со Швајцарската Конфедерација. Бил и почесен конзул на Македонија во Женева. Бил и носител на титулата Македонски сенатор, награда од највисоко признание што ја доделува Светскиот Македонски Конгрес. Починал во Женева, Швајцарија на 1 април 2016 година.
Радеица (Турје)
Радеица или Странана — археолошко наоѓалиште во охридското село Турје. Наоѓалиштето претставува раносредновековна населба. Се наоѓа на западниот дел од селото, спроти селската црква „Св. Богородица“. По површината од нивите и ливадите се забележуваат делови од садова керамика. Најверојатно се работи за мала старословенска населба.
Ујаново Брдо (Умин Дол)
Ујаново Брдо — археолошко наоѓалиште во кумановското село Умин Дол. Наоѓалиштето претставува населба од средниот век. На 1 км јужно од селото, во блокот на Земјоделската задруга „Слога“, на релативно голем простор се гледа расфрлен градежен материјал.
Боливиска војна за независност
Боливиската војна за независност е главниот воено-политички судир помеѓу населението на Боливија и монархистите на Шпанската Империја што резултурал со независност на државата од Империјата. Војната започнала во 1809 година со основањето на владини хунти во Сукре и Ла Пас, по Револуцијата во Чукисака и Ла Пас. Овие хунти набрзо по нивното основање биле поразени и градовите повторно потпаднале под шпанска управа. Мајската револуција од 1810 година донела победа за Буенос Аирес, и тогаш се основала хунта во денешниот главен град на Аргентина, тогашна Обединети Покраини на Рио де ла Плата. Буенос Аирес испратил три воени походи во Чаркас, предводени од Хуан Хозе Кастелји, Мануел Белграно и Хозе Рондо, но сепак на крај монархистите надвладеале. Набрзо овој конфликт се преобразил во герилска војна, војната на републикетите, со што се ослабнала можноста на монархистите да ги зацврстат своите позиции. Откако Симон Боливар и Антонио Хозе де Сукре ги победиле монархистите во северните предели на Јужна Америка, тие се преселиле кон централните делови на континентот. Сукре предводел кампања за ослободување на Чаркас (тогашно име на територијата). Во битките загинал Педро Антонио Олањета, последниот монархистички генерал. Така, на 6 август 1825 година Чаркас или Горно Перу ја прогласила својата независност под новото име - Боливија.
Колонијален период
Чаркас (современа Боливија) е исто така понекогаш именувана како Горно Перу. Регионот потпаднал под шпанска власт за време на 16 век. Првично територијата била под директна контрола на Вицекралството Перу, но сепак набрзо се утврдило дека оваа територија била доста изолирана во однос на Лима и така Фелипе II ја одделил територијата и ја создал Кралската Аудиенција Чаркас, кое било автономно владино тело под надзор на вицекралот во Перу. Управништвото на Чаркас било составено од гувернер и судии (ојдори, oidores) каде гувернерот ја имал функцијата на претседател на Аудиенцијата. Аудиенцијата имала авторитет да дава крајни одлуки во сличаеви кога нема вицекрал во Лима или кога вицекралот е отсутен. Административен центар на Адиенцијата бил градот Сукре, а тогаш именуван како Чукисака. Чукисака бил административен и културен центар на Чаркас. Чаркас исто така бил дом на Архиепископот од Чаркас, а воедно во градот се основал и еден од најистакнатите универзитети во државата. Ојдорите најчесто биле испраќани од Шпанија и се сметале за висока класа во државата. Често имале игнорирачки став кон народот и нивните проблеми. Како што шпанските населени места се проширувале кон југ, се зголемувала и јурисдикцијата на Чаркас, па така опфаќала територии на денешни цела Боливија, делови од Аргентина, Уругвај и Парагвај, па дури и делови од Перу. Во 1776 година, Аудиенцијата Чаркас била поставена под управа на вицекралот во Буенос Аирес, не под управа на вицекралот во Лима, поточно била дел од новосоздаденото Вицекралство Рио де ла Плата. Така трговијата од Чаркас се пренасочила кон Буенос Аирес наместо кон Лима. Оваа административно-територијална промена била против волјата на Перу бидејќи првнествено тие сакале да го зачуваат Чаркас поради големото богатство во рудниците во Потоси. Последователно на тоа, Чаркас била причината во наредните декади за препирките помеѓу Лима и Буенос Аирес. На 25 мај 1809 граѓаните на Сукре зеле учество во првиот бунт на населението, што е еден од првите акции во борбата за независност на Боливија.
Во 1784 година шпанските власти основале интендантски систем. Четири главни интендантски единици биле основани на тероријата на Боливија: Ла Пас, Кочабамба, Потоси и Чукисака. Овој систем им дал авторитет на неколку вешти образовани луѓе кои директно одговарале на кралот. Овој систем бил воведен за да се зголеми јавниот приход и да се спречат одредени проблеми кои настанале како последица на злоупотребата на моќта од претходниот систем. Овој систем ја ограничил моќта на Аудиенцијата.
Боливијците биле поделени на три главни групи: креолци (Criollos), местици (Mestizos) и староседелци (pueblos indígenas). Овие три групи на граѓани биле под авторитет на „полуостровците“ (Peninsulares), влијателни луѓе кои биле директно донесени од Шпанија за да ги водат значајните полтичко-верски позиции. Сите Боливијци биле под оваа елитна група. Креолците биле луѓе од чисто шпанско потекло кои се родиле во Јужна Америка и овие биле завидни на полуостровците и нивната моќ и тоа е една од причините за борбата за независниост. Под креолците биле местиците, луѓе со мешано потекло - шпанско и староседелско. Главната причина за мешањето на населението бил недостатокот на жени од чисто шпанско потекло. На дното на овој социјален систем биле староседелците кои биле најбројни и кои воглавно зборуваат ајмарски или кечуански јазик. Често тие и не знаеле што се случува на политичката сцена во државата, но сепак кога се одвивале битките тие дале голема бројка на борци кои се бореле од двете страни. Намерата на староседелците била обнова на Империјата на Инките.
Независноста од Шпанија не била нова идеја во умовите на луѓето од Чаркас. Овој концепт започнал да пушта корени многу претходно, но со воведувањето на новиот систем знајано повидливо било незадоволството. Луѓето од секоја класа биле незадоволни. Сите ги почувствувале ефектите на зголемени даноци и трговски ограничувања наметнати од Мадрид. Староседелските бунтови започнале во 1730 година во Кочабамба, а потоа следувале и други. Иако повеќето од луѓето биле незадоволни, различните класи не ги усогласиле стремежите; староседелците сакале да ја обноват андската утопија, а креолците едноставно сакале независност од Шпанија. Креолците биле големи расисти и поради тоа овие две групи никогаш не се обединиле во битката против Шпанија.
Голем број револуционерни идеи биле распространети од Универзитетот во Чукисака. Во раните 1780-ти различни студенти во универзитетот распорстранувале памфлети во Чаркас. Овие биле текстови против шпанската власт, а јавните личности дури биле нарекувани и како крадци. Идеите за независност произлегле од Акинас, отец кој се занимавал и со политика. Карактеристично за боливиското движење за независност е тоа што немало еден истакнат водич на народот. Во овој ран период на движењето се искатнале тројца поединци: Хаиме Зудањез, Мануел Зудањез и Бербардо Монтеагудо..
Хунтите
За време на Полуостровската војна, кога Франција навлегла во Шпанија, Чаркас будно ги следел извештаите за настаните во Европа, кога на Пиринејскиот Полуостров практично настанала анархија. Чувството за неизвесност било зголемено со пристигнувањето на новостите за клучните настани: 17 март Аранхуески бунт и 6 мај 1808 абдикцијата на шпанскиот крал Фернандо VII во корист на Наполеон Бонапарт. Во ова бунило се создале хунти и можности за надвалст во Америка од страна на членови на кралското шпански семејство, меѓу кои и сестрата на Фернандо VII - принцезата Карлота Хоакина.
На 11 ноември, претставникот на хунтата во Севиља, Хозе Мануел де Гојенече, пристигнал во Чукисака, со цел да обезбеди признавање на властите во Севиља од страна на Чаркас. Тој исто така донел со него и писмо од принцезата Карлота со кое се барало Чаркас да ја признае како нивна кралица во отсуство на нејзиниот брат. Интендантот Рамон Гарсија Леон де Пизаро, поддржан од архиепископот од Чукисака Бенито Марија де Мохо и Франколи, сакал да ја признае власта во Севиља, но членовите на советот сметале дека е пребрза таа одлука. Одлуката на ојдорите да не признаваат никого како нивен властодржец надвладеала. Оваа одлука била поддржана и од „радикалите“ или револуционерите бидејќи со тоа моќта се ставала во рацете на јужноамериканците. Во текот на следните седмици Гарсија Леон и Мохо биле уште повеќе убедени дека признавањето на Карлота за кралица е најдобриот начин да се обедини империјата, но таа идеја не била популарна помеѓу народот во Аудиенцијата. Така претседателот и архиепископот станале непопуларни во очите на ојдорите бидејќи, меѓу другото, архиепископот го информирал народот за секоја мала информација која пристигнувала од Шпанија, нешто што не им се допаднало на ојдорите. Аудиенцијата сметала дека со сокривањето на информациите нема да биде познат степенот на слабост на власта помеѓу народот. Во тоа време црквата во Чаркас се одделила од Аудиенцијата поради тие спорови.
На 26 мај 1809 година ојдорите слушнале гласини дека Гарсија Леон де Пизаро планирал да ги уапси сè со цел да ја признае власта на Карлота. Така, Аудиенцијата заклучила дека ситуацијата станала анархистичка и во Чаркас и на Полуостровот и дека време е Чаркас да ја преземе власта во своите раце. Аудиенцијата го отстранила Гарсија Леон де Пизаро од позицијата и се сменила во хунта, која владеела во име на Фернандо VII, исто како што направиле градовите во Шпанија. Втора хунта била основана во Ла Пас на 16 јули од креолците кои ги презеле месните бараки и ги смениле и интендантот и бискупот во Ла Пас. Хунтата од Ла Пас ги прекинала врските со Шпанија и со властите во Буенос Аирес. Хозе де ла Серна, шпанскиот вицекрал во Лима, испратил пет илјади војници предводени од Гојенече, кој станал претседател на Аудиенцијата во Куско. Бунтовниците биле поразени и водичите на движењето биле обесени или затворени. Бунтот бил спречен, но желбата за слободна не била изгасната. Откако Буенос Аирес успешно ја оформила Првата хунта во мај 1810 година, Чаркас потпаднал под контрола на Вицекралството Перу.
Полуостровците имале поделени мислења во однос на тоа кој вид на влада била најдобра и кои тврдења од Шпанија биле вистинските. Така, несвесно тие оставиле простор други луѓе да можат да се инфилтрираат и да размислуваат за иднината на Чаркас. Креолците биле среќни поради раскинувањето на врските помеѓу претседателот и Аудиенцијата и сметале дека тоа е одлична можност за преземање на власта. Овие креолци биле поделени на три групи: првата група креолци биле под влијание на полуостровците и не сакале ништо да променат; втората група креолци сакале независност на владата, а третата група сакале независност на владата и социјални реформи.
„Републикети“
Областите на Чаркас што останале под управа на монархистите избрале претставник во шпанскиот Кортес, Маријано Родригес Олмедо, кој бил на таа функција од 4 мај 1813 до 5 мај 1814. Тој е еден од потписниците на Парсискиот манифест со што се барало враќање на шпанскот устав од страна на Фернандо VII.
Консолидација
Во меѓувреме, Симон Боливар, кој е еден од најзначајните борци за независност на Јужна Америка, и Хосе де Сан Мартин, се здружиле во ослободувањето на сите територии од шпанска власт. Сан Мартин, по потекло од Аргентина, одиграл значајна улого во ослободувањето на Чиле, а веднаш по независноста на Чиле кренал кон Перу. Сан Мартин сметал дека целосното елиминирање на шпанската власт од Латинска Америка може да се направи преку поразувањето на монархистите во Перу. Во тој период Чаркас бил под управа на Вицекралството Лима и така со ослободувањето на Перу ќе се ослободи и Чаркас. Исто така тој верувал дека додека Шпанија имала контрола врз морињата истата ќе има присуство и на континентот, па поради ова верување тој сознал флота заедно со лордот Кокрејн, кој им се придружил на чилеанските сили во 1819 година. Силите на Сан Мартин ја презеле Лима во јули 1821 година и ја објавиле независноста на Перу. Таму Сан Мартин се соочил со голем отпор на монархистите кои преостанале. За тоа време, неговата армија почнала да се распаѓа, што од болести, што од дезертирања. Сан Мартин немал друга опција освен да го замоли Симон Боливар да им помогне. Тие се сретнале за време на Гвајакилската средба но не се согласиле за формата на владата која требало да се основа по ослободувањето на државите и така двајцата кренале по свој пат. Сан Мартин се вратил во Перу и дал отказ од позицијата Заштитник на Перу. Од другата страна пак Боливар сметал дека била негова должноста да го ослободи континентот од шпанска власт, па така заминал за Лима. Штом стигнал во Лима на 1 септември 1823 година, тој презел контрола.
Битката за независност добила нова димензија по 9 декември 1824 година, по битката на Ајакучо, кога комбинирана армија од 5700 војници од Гран Колумбија и Перу под команда на Антонио Хозе де Сукре ги победиле монархистите и нивната армија од 6500 луѓе под раководство на Хозе де ла Серна е Инохоса.
Како и да е, монархистички армии сè уште постоеле и биле стационирани во Ел Калјао и во Чаркас (армијата на Олањета). Армијата во Ел Калјао била лесно поразена, но армијата на Олањета дала поголем отпор. Се верува дека Олањата планирал да го предаде Чаркас на Бразил во 1824 година за да ја зачува земјата под шпанска контрола. Побарал од Бразил да испрати армија, но гувернерот на Бразил одбил да се меша. И Боливар и Сан Мартин сакале да направат договор со Олањата бидејќи тој им помогнал за време на битката во Ајакучо. Сукре, најпознатиот генерал во редовите на армијата на Боливар, не му верувал на Олањата и започнал да го окупира Чаркас. Сукре се спремал да го убеди Олањата или преку сила или преки соработка. Боливар сметал дека на Олањата ќе му треба долго време да одлучи па се решил да отпатува за Чаркас. Сепак Олањата испланирал уште еден ненадеен напад. Во меѓувреме Сукре ги повикал мажите од Чаркас да му се придружат и така во јануари 1825 година голем број од војниците на Олањата му се придружиле на Сукре. На 9 март Сукре успеал да ги зароби сите монархистички генерали освен самиот Олањата. Олањата одбивал да се предаде. На 13 април дел од силите на Олањата се придружиле на Сукре. Многу наскоро Олањата бил смрттно ранет за време на последната битка на Шпанија во Јужна Америка. Чакрас кренал кон независноста, а Шпанската Империја во Чакрас ја одиграла последната битката во својата поранешна Јужна Америка.
Сукре во Ла Пас изјавил дека градот е лулка на американската независност. Како причина за таа изјава го наведува фактот дека во Ла Пас е направен првиот обид за независност на јужноамериканско тло, а децении подоцна место каде се поразени последните монархистички сили на континентот. Тоа што преостанало од монархистичките сили се распаднало. На 25 април 1825 година Сукре влегол во Чукисака и бил пречекан од народот со радост.
Во Чукисака (денес Сукре) на 10 јули Сукре свикал состанок за да се одреди иднината на државата Чаркас. Постоеле три опции за кои комитетот расправал. Првата опција била дека Чаркас може да се соедини со Обедiнетите Покраини на Рио де ла Плата, втората е да се соедини со Перу и третата е да остане независна држава. Боливар сакал Чаркас да се соедини со Перу, но советот бил повеќе за независност на Чаркас. Тие не гласале за ова, но потпишале декларација за независност на 6 август 1825 година. Чаркас или Горно Перу било преименувано во чест на Симон Боливар и државата би се нарекувала Боливија. Никој не се противел за преименувањето, но има теории за тоа зошто дошло до преименувањето. Некои историчари тврдат дека луѓето ја именувале државата во Боливија за да не се побуни Боливар против целосната независност на државата.. Боливијците сè уште го слават роденденот на Боливар како државен празник. Боливар бил претседател на Боливија пет месеци. Потоа го назначил Сукре за претседател на Боливија и заминал за север.
Економија на Јордан
Економијата на Јордан е класифицирана како пазарна економија во развој. Јорданскиот БДП по глава на жител се зголемил за 351% во 1970-тите, опадна 30% во 1980-тите и пораснал со 36% во 1990-тите. По доаѓањето на кралот Абдула II на престолот во 1999 година, биле воведени либерални економски политики. Економијата на Јордан растела со годишна стапка од 8% помеѓу 1999 и 2008 година. Сепак, растот забавил на 2% по Арапската пролет во 2011 година. Значителното зголемување на населението, заедно со забавениот економски раст и зголемувањето на јавниот долг довело до влошување на сиромаштијата и невработеноста во земјата. Од 2019 година, Јордан може да се пофали со БДП од 44,4 милијарди американски долари, рангирајќи ја земјата на 89-то место во светот.
Јордан има договори за слободна трговија со САД, Канада, Сингапур, Малезија, Европската Унија, Тунис, Алжир, Либија, Турција и Сирија. Планирани се исти договори со Ирак, Палестинската Управа, ГЦЦ, Либан и Пакистан. Јордан е член на Големата арапска зона за слободна трговија, Евро-средоземната зона за слободна трговија, Договорот од Агадир, а исто така ужива и напреден статус со ЕУ.
Базата на економски ресурси во Јордан се фокусира на фосфати, калиумско ѓубриво и нивни деривати на ѓубриво; туризам ; странски дознаки; и странска помош. Ова се нејзините главни извори на заработка. Во недостаток на резерви на јаглен, хидроелектрична енергија, големи шуми или комерцијално исплатливи наоѓалишта на нафта, Јордан се потпира на природен гас за 93% од домашните енергетски потреби. Јордан порано зависел од Ирак за нафта сè до инвазијата на Ирак во 2003 година предводена од Америка. Јордан, исто така, има изобилство на индустриски зони кои произведуваат стоки во текстилниот, воздушниот простор, одбраната, ИКТ, фармацевтскиот и козметичкиот сектор. Јордан е растечка економија на знаење.
Главните пречки за економијата на Јордан се малата снабденост со вода, целосно потпирање на увоз на нафта за енергија и регионална нестабилност. Нешто повеќе од 10% од нејзиното земјиште е обработливо, а снабдувањето со вода е ограничено. Врнежите се мали и многу променливи, а голем дел од достапната подземна вода на Јордан не се обновува.
Во последните неколку години, економскиот раст на Јордан забавил, во просек околу 2%. Вкупниот надворешен долг на Јордан во 2011 година изнесувал 19 милијарди долари, што претставува 60% од нејзиниот БДП. Во 2016 година, долгот достигнал 35,1 милијарди долари, што претставува 93,4% од неговиот БДП. Ова значително зголемување се припишува на ефектите од регионалната нестабилност што предизвикува: намалување на туристичката активност; намалени странски инвестиции; зголемени воени трошоци; напади врз египетскиот гасовод што го снабдува Кралството со гас; пад на трговијата со Ирак и Сирија; трошоци од сместување на сириски бегалци и натрупани камати од заеми. Според Светска банка, сириските бегалци го чинеле Јордан повеќе од 2,5 милијарди долари годишно, што изнесува 6% од БДП и 25% од годишните приходи на владата. Со присуството на сириски бегалци во Јордан, растот на платите значително се намалил како резултат на конкуренцијата за работа помеѓу бегалците и граѓаните на Јордан. Падот што започнал во 2011 година, продолжил до 2018 година. Најдобрите пет сектори кои придонесуваат земјата во БДП, владините услуги, финансиите, производството, транспортот и туризмот и угостителството имале лошо влијание на Сириската граѓанска војна. Странската помош покрива само мал дел од овие трошоци, 63% од вкупните трошоци ги покрива Јордан. Владата ја усвоила програмата за штедење која има за цел да го намали односот на Јордан долг-БДП на 77% до 2021 година. Програмата успеала да спречи зголемување на долгот над 95% во 2018 година.
Девизниот курс
Следува графикон на трендот на бруто домашниот производ на Јордан по пазарни цени од страна на Меѓународниот монетарен фонд со бројки во милиони јордански динари. За споредби на паритетот на куповната моќ, јорданскиот динар се разменува за американски долар за 0,359.
Населението на Јордан е 6.342.948 и просечните плати се 4,19 американски долари по час според податоци од 2009 година.
Економски преглед
Јордан е класифициран од Светска банка како „земја со висок среден приход“. Според Индексот на економска слобода на Фондацијата Херитиџ, Јордан ја има третата слободна економија на Блискиот Исток и Северна Африка, зад само Бахреин и Катар, и 32-та слободна во светот. Јордан бил рангиран како 35-та најдобра инфраструктура во светот, според Индексот на економска конкурентност на Светскиот економски форум. Кралството постигнал повисок резултат од многу свои врсници во Персискиот Залив и Европа како Кувајт, Израел и Ирска. Индексот на глобализација AOF во 2010 година ја рангирала земјата како најглобализирана земја во регионот на Блискиот Исток и Северна Африка. Банкарскиот сектор на Јордан е класифициран како „високо развиен“ од ММФ заедно со економиите на ГЦЦ и Либан
Официјалната валута во Јордан е јорданскиот динар и се дели на 100 кирши (исто така наречени пиастри) или 1000 фили. Од 23 октомври 1995 година, динарот е официјално врзан за посебните права на влечење на ММФ (СДР). Во пракса, тој е фиксиран на 1 американски долар = 0,709 динар. Централната банка купува американски долари за 0,708 динари, а продава американски долари за 0,7125 динари, разменувачите купува американски долари за 0,708 и продаваат американски долари за 0,709 динари.
Јорданскиот пазар се смета за еден од најразвиените арапски пазари надвор од земјите во Персискиот Залив. Јордан се нашол на 18-то место на Глобалниот индекс за развој на мало во 2012 година, кој ги наведува 30-те најатрактивни пазари на мало во светот. Јордан бил рангиран како 19-та најскапа земја во светот за живеење во 2010 година и најскапа арапска земја за живот.
Јордан е член на Светската трговска организација од 2000 година. Во извештајот за глобално овозможување на трговијата во 2009 година, Јордан се нашол на 4-то место во арапскиот свет зад ОАЕ, Бахреин и Катар. Договорот за слободна трговија (ДСТ) со САД што стапил на сила во декември 2001 година, ќе ги укине давачките за скоро сите стоки и услуги до 2010 година.