cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
497 п.н.е.
Други календари
Годината е броена од страна на различни народи, па се среќава во бројни други календари. Меѓу попознатите се вбројуваат: византискиот, асирскиот, еврејскиот, римскиот, кинескиот, будистичкиот и исламскиот.
Така, во византискиот календар, којшто времето го мери од создавањето на светот според Библијата, на 1 септември 5509 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар, истата трае во текот на 5011 и 5012 година. Според асирскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува од 4750 г. п.н.е, кога се проценува дека бил изграден првиот храм во граот Асур, станува збор за 4253 година. Понатаму, во еврејскиот календар, којшто започнува на 1 септември 3760 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар или околу една година пред создавањето на светот според Евреите, годината се протега во текот на 3263 и 3264 еврејска година. Според календарот на Римјаните, којшто започнува од 753 г. п.н.е., кога браќата Ромул и Рем го основале градот Рим (познато и како Ab urbe condita), годината е избројана како 256.
Во рамките на кинескиот календар, пак, постојат две поделени мислења за почетокот на броењето на годините: едни сметаат дека тоа е 61 година од владеењето на легендарниот Жолт цар или 2637 г. п.н.е.; додека други сметаат дека за почеток треба да се земе годината кога Жолтиот цар станал владетел, т.е. 2697 г. п.н.е. На тој начин, според првото гледиште, 497 година се протега во 2139 и 2140, додека според второто гледиште, годината трае во текот на 2199 и 2200 кинеска година. Будистичкиот календар започнува да го мери времето од 543 г. п.н.е., година во којашто се смета дека Буда достигнал состојба на нирвана, и годината ја брои како 46. Според исламскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува со 622 година, т.е. годината на пребегнувањето на пророкот Мухамед од Мека во Медина (позната и како хиџра), годината се протега во текот на 1152 и 1151 исламска година пред хиџра.
Фан Лина
ИКФ Светско кану првенство
Фан Лина е кинеска кануистка-спринтер која се натпреваруваше во раните 2000-ти. Таа освои второ место (сребрен медал) во дисциплината К-4 1000 метри жени на ИКФ Светското кану спринт првенство.
Хигсов бозон
Хигсов бозон или Хигсова честичка — елементарна честичка под теоретско разгледување уште од 1964 г., а откриена во CERN на 4 јули 2012 г. Неговото откривање се смета за „монументално“ бидејќи со него се потврдува постоењето на Хигсовото поле,  кое е од суштинско значење за стандардниот модел и другите теории во честичната физика.
Експерименталното откривање на Хигсовиот бозон е на пат да го образложи постанокот на масата во универзумот. Со хигсовиот бозон би се објаснила и разликата помеѓу безмасниот фотон, кој посредува електромагнетизам, и масните W и Z бозони, кои го посредуваат слабото заемодејство. Ако постои Хигсовиот бозон, тоа значи дека тој е составна и сеприсутна компонента на материјалниот свет.
Големиот хадронски судирач (ГХС) во ЦЕРН, кој е пуштен во полн погон на 20 ноември 2009, се очекува да даде експериментални докази за постоењето или непостоењето на Хигсовиот бозон. Експериментите во Фермилаб исто така продолжуваат со обидите да ја пронајдат оваа честичка, но за жал се соочуваат со потешкотии бидејќи нивниот забрзувач Теватрон не може да произведе многу висока енергија. Речено е дека шансите Фермилаб да го пронајде Хигсовиот бозон изнесуваат помеѓу 50% и 96%, зависно од неговата маса.
Потекло
Хигсовиот механизам, кој им дава маса на векторските бозони, за првпат е опишан во 1964 во теориите на Франсоа Англер и Роберт Браут (boson scalaire); во октомври истата година е опишан од Питер Хигс, разработувајќи ги идеите на Филип Андерсон; и независно од Џералд Гуралник, К. Р. Хаген и Т. В. Б. Кибл, кои ги пресметале резултатите пролетта 1963 г. Трите труда напишани за ова откритие од Гуралник, Хаген, Кибл, Хигс, Браут и Англер биле прогласени од журналот „Physical Review Letters“ како епохални научни трудови. Иако секој од овие три труда има сличен пристап, придонесите и разликите помеѓу нив се прилично значајни. Овие шест физичари во 2010 г. ја добиле Сакураевата награда за теоретска честична физика за нивните дела. Стивен Вајнберг и Абдус Салам биле првите што го примениле Хигсовиот механизам во нарушувањето на електрослабата симетрија. Електрослабата теорија го предвидува постоењето на неутрална честичка чија маса е приближна на онаа на W и Z бозоните.
Хафниум
Хафниум (Hf, лат. hafnium) — метал од IVB група. . Името го добил според латинскиот назив на градот Копенхаген.
Хигсов бозон
Теоретски преглед
Хигсовиот бозон е еден составен дел од теоретското Хигсово поле. Во празниот простор Хигсовото поле има амплитуда различна од нула; т.е. ненулта вакуумска очекувана вредност (кондензат). Очекуваното постоење на овој непразен вакуум игра фундаментална улога: тоа ѝ дава маса на секоја елементарна честичка што има маса, вклучувајќи го и самиот Хигсов бозон. Од особена важност е тоа што добивањето на вакуумска очекувана вредност спонтано ја нарушува електрослабата баждарна симетрија, која научниците честопати ја нарекуваат Хигсов механизам. Ова е наједноставниот механизам што може да им даде маса на баждарните бозони, истовремено придржувајќи сè до баждарните теории. Ова поле во суштина е аналогно на базен со мед кој „се фаќа“ за инаку безмасните фундаментални честички како што поминуваат преку полето („базенот“), претворајќи ги во честички со маса и облик, на пример во делови од атомот. Проф Дејвид Џ. Милер од Универзитетскиот колеџ во Лондон има дадено просто објаснување за Хигсовиот бозон и има добиено награда за тој јасен и луциден опис на оваа сложена теорија.
Хафниум
Хафниумот е застапен во Земјината кора во количини од 5,3 ppm (анг. parts per million).
Хигсов бозон
Теоретски преглед
Во стандардниот модел, Хигосово поле се состои од две неутрални полиња и две полиња под набој. Обете полиња под набој и едното неутрално поле се Голдстонови бозони, кои делуваат како надолжни третополаризациски компоненти на масните W+, W– и Z бозони. Квантот на преостанатата неутрална компонента соодветствува на масниот Хигсов бозон. Бидејќи Хигсовото поле е скаларно поле, Хигсовиот бозон нема спин, и затоа нема свој момент на импулс (аголна сила). Хигсовиот бозон исто така е античестичка самиот на себе и е CP-парен.
Хафниум
Најважен минерал на хафниум е алвит (Hf,Th,Zr)SiO4• x H2O.
Хигсов бозон
Теоретски преглед
Стандардниот модел не ја предвидува масата на Хигсовиот бозон. Ако таа маса изнесува помеѓу 115 и 180 GeV/c2, тогаш стандардниот модел може да важи за сите енергетски скали сè до Планковата скала (1016 TeV). Многу теоретичари очекуваат да се појави физика вон Стандарниот модел на TeV-скалата, на основа на незадоволителните својства стандарниот модел. Највисоката можна дозволена скала за масата на Хигсовиот бозон (или некој друг механизам на нарушување на електрослабата симетрија) изнесува 1.4 TeV; над оваа точка стандардниот модел станува недоследен без ваков механизам бидејќи во извесни проецеси на распрснување се нарушува унитарноста. Многу модели на суперсиметријата предвидуваат дека најлесниот Хигсов бозон (или неколку такви) ќе има маса само малку над сегашните експериментални граници, околу 120 GeV или помалку.
Хафниум
Хафниум е октриен од страна на György von Hevesy од Унгарија и Dirk Coster од Холандија. Откриен е во 1922 година.
Хигсов бозон
Теоретски преглед
Суперсиметричните дополнување на стандарндиот модел (т.н. SUSY) предвидуваат постоење на цели семејства на Хигсови бозони, наспроти само една Хигсова честичка според стандардниот модел. Од сите SUSY модели, Минималното суперсиметрично дополнување (MSSM) Хигсовиот механизам дава најмал број на Хигсови бозони: постојат два Хигсови дублета, што води до постоењето на квинтет од скаларни честички: два CP-парни неутрални Хигсови бозони h и H, еден CP-непарен неутраен Хигсов бозон A, и две Хигсови честички H± под набој.
Експериментална потрага
Досега (јан. 2010) Хигсовиот бозон не е пронајден по експериментален пат, и покрај големиот труд вложен во опитите со забрзувачи во ЦЕРН и Фермилаб. Насобраните податоци од Големиот електрон-позитронски судирач во ЦЕРН дозволуваат пониска експериментална граница за масата на Хигсовиот бозон според стандардниот модел од досегашната со ниво на увереност од 95%. Истиот опит има предизвикано мал број на случувања што можат да се протолкуваат како резултат од присуството на Хигсови бозони со маса малку над споменатата крајна граница од 115 GeV, но бројот на случувањата не недоволен за да може да се дојде до заклучок. Големиот електрон-позитронски судирач е затворен во 2000 г. заради изградбата на неговиот наследник Големиот хадронски судирач (ГХС). Големиот хадронски судирач започнал со вршење на правилни опити при крајот на 2009 г. по поправката на нефункционалните магнети при првичното баждарење, и се очекува да го потврди или отфрли постоењето на Хигсовиот бозон.
Во Фермилаб потрагата по Хигсовиот бозон и понатаму продолжува. Според збирните податоци од експериментите CDF и DØ во Теватронот се доволни за да го исклучат Хигсовиот бозон од опсегот помеѓу и  со увереност од 95%. Научниците продолжуваат да собираат податоци со цел да се покачи долната граница на овој опсег.
Се смета дека е можно индиректно да се процени масата на Хигсовиот бозон. Во стандардниот модел, Хигсот има ред нус-ефекти; за најважен се смета Хиговите јамки резултираат во мали исправки на W и Z масите. За порпиближна проценка на масата на Хигсовиот бозон може да се користат прецизни мерења на електрослаби параметри, како Фермиевата константа и на масите на W/Z бозоните. Досега мерењата покажуваат дека масата на Хигсовиот бозон според стандардниот модел не може да е повисока од со увереност од 95%, и ја проценуваат масата на Хигсовиот бозон на  (околу 138 протонски маси). Електрослабите мерења ја исклучуват можноста масата да биде повисока од 186 GeV со 95% увереност. Меѓутоа треба да се има на ум дека овие ограничувања се водат по претпоставката дека стандардниот модел е точен. Хигсовиот бозон може да се пронајде и над 186 GeV ако се јави заедно со други честички помеѓу стандардниот модел и GUT-скалата.
Начелно, Хигсовата честичка не се очекува да е поврзана со темната материја бидејќи (i) Хигсовото поле директно не содејствува со светлосните квантови (т.е. фотоните), додека пак сепак едновремено (ii) создава маса.
Алтернативи за нарушувањето на електрослабата симетрија
Предложени се и неколку алтернативи на Хигсовиот механизам. Сите овие алтернативни механизми користат силно-заемодејствителна механика за добивање на вакуумската очекувана вредност коа ја нарушува електрослабата симетрија. Еве делумен список на алтернативните механизми:
Андреана Чекиќ
Андреана Чекиќ (Козарска Дубица, СФРЈ, 23 август 1984) е српска поп-фолк пејачка која станала позната благодарение на учеството во серијалот Ѕвездите на Гранд.
Биографија
Родена е во Козарска Дубица, но пораснала во Виена, Австрија, каде што завршила средно економско училиште. Почнала да пее во 2003 година, а поголема популарност стекнала со учеството во петтата сезона на натпреварот Ѕвездите на Гранд (2010-2011), каде го освоила шестото место. Нејзината песна Кралица во злато била еден од најголемите поп-фолк хитови во 2015 година.
По учеството во финалето на натпреварот Ѕвездите на Гранд, таа го свртела вниманието кон себе со песните Неразположена и Хендикеп. Следната година ја објави песната Виски, која била помалку забележлива. По двегодишна пауза во дискографијата, која ја помина настапувајќи, го објавила дуетот Невреме со Слободан Васиќ. Потоа, следната година ја објавила песната Кралица во злато и станала еден од најголемите хитови во 2015 година. Истата година ја објавила песната Родена да плачам, која била помалку забележлива, но Андреана останала активна во медиумите.
Во 2016 година ја објавила песната 300 сватови, која набрзо станала летен хит и има околу 15 милиони прегледи на Јутјуб.
2017 година кон средината на летото ја објавила баладата Благи солзи.
Во меѓувреме ги објавила песните Засекогаш ти припаѓам и Кралица на фалшот.
Во 2018 година е прогласена за пејачка која го има најголемиот хит на годината, песната Кондури, која ја снима во соработка со пејачот Емир Ѓуловиќ. Песната има околу 80 милиони прегледи.
По огромниот успех на песната Кондури, во соработка со композиторот Бане Опачиќ ја објавила песната Пресвето и грешно.
Потоа ја снимила песната Туѓа маица која ја посветува на сите жени кои доживеале насилство.
Во февруари 2020 година, таа го објавила дуетот со Среќко Кречар, песна наречена Опасно ме работиш.
Фредрик Бакман
Животопис
Бакман пораснал во Хелсингборг. Пишувал за Хелсингборг Дагблад и списанието Мур. Како романописец дебитирал во 2012 година со Човекот по име Уве. Книгата била адаптирана како филм со ист наслов и бил премиерно прикажан на 25 декември 2015 година.
Личен живот
Бакман е оженет со Неда Шафти Бакман и имаат две деца.
Хилдеберт II
Хилдеберт II е меровиншки крал, роден на и починат меѓу 2 и 28 март 596, крал на Австразија од 575 до 596, потоа на Бургоња и на Орлеан.
Потекло
Единствен син на Сигеберт и Брунехилда; брат на принцезите Ингунда и Клодосуинда.
Сопруг на Фелеуба, кралица чие потекло не се знае. Деца му биле Теодеберт II и Теодорих II, како и принцеата Теодилана.
Волкодери
Волкодери — село во Општина Ресен, во областа Горна Преспа, во околината на градот Ресен, сместено во близина на брегот на Големото Преспанско Езеро.
Потекло на името
Во врска со името на селото, Влоѓимјеж Пјанка напишал дека е етничко и хумористично со значење „луѓе кои дерат волци“, а како топоним примарно име. Меѓутоа, во преспанските говори ова име може да има и друго значење „место каде завиваат (се дерат) волците“, како Волковија (Гостиварско) и слично. Волкодерци немаат свое сознание ниту легенда за настанувањето на името на нивното село.
Географија и местоположба
Селото се наоѓа во југозападниот дел на Ресенското Поле, на околу 1 километар северно од брегот на Големото Преспанско Езеро, на надморска височина од околу 860 метри. Селото е сместено од десната страна на патот Битола-Корча.
Околу седумдесеттите години на век, селото било преместено. Негова претходна местоположба била месноста Волкодери (Старо Село), на околу 1 километар северозападно од денешната (во мала долина во подножјето на Галичица), на која сè уште постојат стари куќи. Преместувањето настанало заради потребата од доближување до патната комуникација.
Волкодери се граничи со следниве села: со Покрвеник на север, на исток и на запад и со селото Шурленци и самото Преспанско Езеро на југ.
Атарот на Волкодери зафаќа површина од 582 (околу 5,82 км2) и зафаќа рамничарско плодно и ридско-планинско земјиште обраснато со листопадна шума (претежно даб и бука) и помали пасишта во поширокиот реон на месностите Церемушина, Тагарско Јамје, Ветерник и Подвар. Од вкупната површина на атарот: 100,8 хектари се обработливо земјиште, 32,2 хектари пасишта и 140,4 хектари шума.
Волкодери е село од собран тип со 15 куќи, сите новоизградени, на приземје и кат, внатре современо опремени, главно со бели фасади. Околу куќите постојат разновидно оградени дворни места во кои се изградени стопански и други објекти (гаражи, магацини, летни кујни и др.) и парцели на зеленчукови, овошни и цветни градини.
Историја
Волкодери е старо христијанско село во кое секогаш живееле православни Македонци. Под ист облик на денешното име (Волкодери) неговото постоење е забележано во повеќе извори од различни периоди.
Во XIX век, Волкодери се наоѓало во Битолската каза, нахија Горна Преспа, во Отоманското Царство.
До 1912 година, Волкодери било под турска власт, а во тој склоп и беговски чифлик. Во текот на подготовките за Илинденското востание учествувало со своја востаничка чета раководена од војводата Петруш Стрезов (од Ресен). Во текот на востанието загинале двајца, а селото било ограбено и изгорено (19 куќи).
Во Првата балканска војна (ноември 1912), селото се нашло под српска власт, а во текот на Првата светска војна под бугарска окупација. Подоцна, со поместувањето на фронтот, низ селото поминале и војските на Антантата. Во текот на војната, волкодерци биле мобилизирани во војските на спротивставените страни. Имало ранети и загинати.
По завршувањето на Првата светска војна, Покрвеник повторно се нашло под српска власт. Во периодот помеѓу двете светски војни, Волкодери било во состав на општината Стење.
Во Втората светска војна селото паднало под окупација на фашистичка Италија (мај 1941 година), со што се нашло во составот на т.н. Голема Албанија. По капитулацијата на Италија (8 септември 1943 година) паднало под окупација на фашистичка Бугарија, под која останало до ослободувањето на 5 септември 1944 година. Загинал еден жител.
Волкодери никогаш немало своја училишна зграда, децата учеле во соседното село Покрвеник, а денес во Царев Двор. Со телевизиски прием селото се здобило во 1965 година, со систем за наводнување во 1957 година, со електрична енергија во 1970 година, со асфалтен пат во 1975 година, а со телефонски приклучоци во 1988 година.
Стопанство
Волкодерци главно се занимавале со поледелство, сточарство и печалбарство. Во рамките на поледелството најмногу се произведувале жито (’рж, пченица, јачмен, пченка) и зеленчук (пипер, патлиџан, праз, кромид, лук, зелка и др.), а денес најразвиено е овоштарството. Во рамките на сточарството се одгледувале волови, крави, коњи, свињи, овци и кози. Сточарството денес е целосно замрено.
Население
Во текот на своето постоење, Волкодери го бележело следниот демографски развој: во 1519 година селото имало 35, а во 1583 година 27 семејства (М. Соколовски); во 1889 година 11 куќи, 16 семејства и 76 жители (С. Верковиќ).
Според податоците на Васил К’нчов („Македонија. Етнографија и статистика“) од 1900 година, во селото Волкодери имало 90 жители, сите Македонци христијани. По податоците на секретарот на Бугарската егзархија, Димитар Мишев („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во Волкодери имало 80 жители.
Според пописот од 2002 година, во селото Волкодери имало 114 жители, сите Македонци.
Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 88 жители, од кои 85 Македонци, 1 останат и 2 лица без податоци.
Родови
Денешниве волкодерци се потомци на следниве постари семејства: Болнци (доселени од Болно по Првата светска војна), Горичани (доселени од Горица во 1918 година), Кочовци (староседелци), Карапалевци (доселени од Шурленци околу 1980 година) и Мишовци (доселени од Покрвеник).
Според истражувањата на Бранислав Русиќ во 1949 година, родови во селото се:
Самоуправа и политика
Селото влегува во рамките на Општина Ресен, една од малкуте општини кои не биле изменети со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Ресен.
Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Ресен. Во периодот од 1955 до 1965 година, селото било дел од некогашната Општина Ресен.
Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Царев Двор, во која покрај селото Волкодери, се наоѓале и селата Горно Дупени, Дрмени, Евла, Коњско, Лавци, Лескоец, Отешево, Перово, Покрвеник, Прељубје, Стење, Стипино, Царев Двор и Шурленци. Во периодот 1950-1952 година, селото било дел од некогашната Општина Покрвеник, во која влегувале селата Волкодери, Отешево, Покрвеник, Прељубје и Шурленци.
Избирачко место
Во селото постои избирачкото место бр. 1668 според Државната изборна комисија, сместени во просториите на основното училиште.
На претседателските избори во 2019 година, на ова избирачко место биле запишани вкупно 75 гласачи.
Иселеништво
До 1949 година две семејства се иселиле во Америка.
Какографија
Какографијата ― намерно комично погрешно пишување, тип на хумор сличен на малапропизмот.
Гао Ли
ИКФ Светско кану првенство
Гао Ли е кинеска кану-спринтерка која се натпреваруваше во раните 2000-ти. Таа освои второ место (сребрен медал) во дисциплината К-4 1000 метри на ИКФ Светското кану првенство во Севиља, Шпанија.
Ева Фарна
Ева Фарна (полски: Ewa Farna, родена 12 август, 1993) е Чешка пејачка од полско потекло. Родена е во Тринец и живее во Вендриње. Потекнува од полското малцинство на Заолже. Снима песни на полски и чешки јазик.
NGC 3812
NGC 3812 — елиптична галаксија во соѕвездието Лав, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
NGC 1728
NGC 1728 — спирална галаксија во соѕвездието Еридан, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
NGC 3812
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 3812 се споменува и како UGC 6648, MCG 4-28-23, CGCG 127-27.
Откривање
Објектот е откриен на 6 април 1785 година од страна на Вилијам Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
NGC 1728
Откривање
Објектот е откриен на 10 ноември 1885 година од страна на Едвард Емерсон Барнард, со помош на рефрактор, чијашто леќа имала пречник од 6 см.
NGC 3812
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 3812 е од видот E1. Видливиот сјај со голо око изнесува 12,4 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,4 m, додека површинскиот сјај изнесува 13,4 m/лм2. NGC 3812 има привидни димензии од 1,7' х 1,6'.
NGC 1728
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 1728 е од видот Sa. Видливиот сјај со голо око изнесува 13,9 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,8 m, додека површинскиот сјај изнесува 14,1 m/лм2. NGC 1728 има привидни димензии од 2' х 0,7'.
NGC 3812
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Положбениот агол на објектот е во износ од 63°.
NGC 1728
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 4 ч 59 м 27,8 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, - 11° 7' 24". Положбениот агол на објектот е во износ од 177°.
NGC 3812
Други поделби
Проучување на NGC 3812 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 36256. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 147; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 1982. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 103.
NGC 1728
Други поделби
Проучување на NGC 1728 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 16495. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 269; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 5326. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 898.
Хилон од Спарта
Хилон од Спарта ( грчки : Χίλων или Χείλων) бил спартански ефор, еден од седумте старогрчки мудреци.
Животопис
Хилон бил син на Дамагет. Живеел на почетокот на 6 век п.н.е. Херодот изјавил дека учествувал на 52-та Олимпијада (572 п.н.е.) како старец и дека бил избран за ефор на 56-та Олимпијада (556/5 п.н.е.). Живеел до длабока старост. Починал од среќа во рацете на неговиот син кој победил на Олимпијадата.
Изреки на Хилон:
Реторомански јазици
Реторомански јазици — група јазици од семејството на романските јазици, што ги вклучува повеќе јазици зборувани во североисточна Италија и Швајцарија.
Некои од варијантите се:
Сродни јазици
Семејството е најсродно со соседните јазици како што се галороманските јазици, окситанскиот, пиемонтскиот, лигурскиот, ломбарскиот, венецискиот и истроромански јазик. Голем број на лексички елементи ги споделува со иберороманските јазици.
Георги Андријанов
Георги Андријанов (14 декември 1897 - 1932) е македонски револуционер, роден во Белица. Бил припадник на ВМРО (Обединета).
Животопис
Потекнува од револуционерно семејство. Татко му е соработник на Гоце Делчев и Јане Сандански. Образованието го започнува во родниот град. Учи во гимназијата во Самоков. За време на Првата светска војна е мобилизиран и испратен на фронтот. По демобилизацијата (1918 година) е назначен за учител во неговото родно село, а на следната година за директор. Тој е еден од основачите на комунистичка група кон БКП во Белица (1919 година) и е избран да нејзин секретар (до 1921 година). Во 1922 година студира икономика на Слободниот универзитет во Софија. Учествува во Септемвриското востание во 1923 година во составот на беличката чета, којашто на 23 септември, вечерта, се приклучила кон разлошкиот партизански одред. Во 1926 година емигрира во Франција, каде што пак студира икономика во Гренoбл. Станува член на Француската комунистичка партија. Поради тоа е избркан од Франција. Од таму оди во Белгија, Лиеж, каде што дипломира. 1927 година се враќа во Бугарија и отвора трговска кантора „Коминтерн“ во Софија. Член е на обласниот комитет на ВМРО (Обединета). Киднапиран и убиен е од бандити на михајловистичката ВМРО
Енклитика
Енклитика — збор кој нема свој акцент, па се потпира на зборот пред себе, со што образува нагласена целина.
Енклитики во македонскиот јазик
Енклитики во македонскиот стандарден јазик се:
Титан
Титан — хемиски елемент со симбол Ti и атомски број 22. Тој е сјаен преоден метал со сребрена боја, мала густина и висока јачина. Титанот е отпорен на корозија во морска вода, царска вода и хлор.
Титанот бил откриен во Корнвол, Велика Британија , од Вилијам Грегор во 1791 година и бил именуван од Мартин Хајнрих Клапрот по титаните на старогрчката митологија. Елементот се појавува во рамките на голем број минерални наоѓалишта, главно рутил и илменит, кои се широко распространети во Земјината кора и литосфера, а се наоѓаат во речиси сите живи суштества, водни тела, карпи и почви. Металот е изваден од неговите главни минерални руди преку процесите на Крол и Хантер. Најчесто соединение, титан диоксид, е популарен фотокатализатор и се користи во производството на бели пигменти. Другите соединенија вклучуваат титан тетрахлорид (TiCl 4 ), компонента од екрани за чад и катализатори ; и титан трихлорид (TiCl 3), кој се користи како катализатор во производството на полипропилен.
Титанот може да се легира со железо, алуминиум, ванадиум и молибден, меѓу другите елементи, за производство на силни, лесни легури за воздушната (авионски мотори, ракети и вселенски летала),воени, индустриски процеси (хемикаии и петрохемиски производи, бигор и хартија), автомобилски, агро-храна, медицински протези, ортопедски импланти, стоматолошки и ендодонтски инструментии фајлови, стоматолошки импланти, спортски стоки, накит, мобилни телефони и други апликации.
Двете најкорисни својства на металот се отпорност на корозија и сооднос на силата-густина, највисок од секој метален елент. Во неговата незаштитена состојба, титанот е силен како и некои челици, но помалку густа. Постојат две алтропни форми. и пет природни изотопи на овој елемнет, 46Ti до 50Ti, при што 48Ti е најзастапен (73.8%). Иако тие имаат ист број валентни електрони и се во истата група во периодниот систем, титанот и циркониумот се разликуваат во многу хемиски и физички својства.
Физички својства
Како метал, титанот е препознатлив по својот сооднос од висока јачина и тежина. Тој е силен метал со мала густина која е доста пластична (особено во средина без кислород), сјајно и со метално-бела боја Релативно високиот степен на топење (повеќе од 1,650 °C или 3,000 °F) го прави корисен како  огноотпорен метал. Таа е парамагнетна и иа прилично ниска електична и топлинска спроводливост.
Комерцијално чисти (99.2% чисти) степени од титанот имаат крајно затегнувачка цврстина од околу 434 MPa (63,000 psi), еднаква на онаа на чести, нискостепени челични легури, но се помалку густи. Титанот е 60% поцврст од алуминиумот, но повеќе од двапати посилен. како најчесто користени 6061-T6 алуминиумски легури. Одредени титански легури(на примет, бета C) постигнуваат затегнувачки јажиња над 1,400 MPa (200,000 psi). Сепак титанот губи сила кога се загрева на температура поголема од 430 °C.
Титанот и не е толку цврст како и степени на топлински третиран челик; тој е не-магнетен и сиромашен проводник на топлина и електрична енергија. Механизацијата бара мерки на претпазливост, бидејќи материјалот може да се изеде, освен ако не се користат остри алатки и соодветни алатки за ладење. Како челични конструкции, оние направени од титан имаат замор што го гарантира долговечноста кај некои апликации.
Металот е диморфна алтропа од шестаголна α форма која се менува во форма на кубична (решетка) β центрирана во телото на температура од 882 °C (1,620 °F). Специфичната топлина на α форма драматично се зголемува со тоа што се загрева до оваа транзициона температура, но потоа паѓа и останува прилично константна за β обликот независно од температурата. Како алуминиумот и магнезиумот, металот од титан и неговите легури веднаш оксидираат при изложеност на воздух. Титанот лесно реагира со кислород на 1200 °C во воздух, и на 610 °C во чист кислород, формирајќи титан диоксид. Меѓутоа, многу бавно реагира со вода и воздух на собна температура бидејќи создава пасвен оксиден слој кој го штити најголемиот дел од металот од понатамошна оксидација. Најпрво кога се формира, овој заштитен слој е смо 1–2 nm дебел, но продолжува полека да расте ; достигнувајќи дебелина од 25 nm за четири години.
Пацивноста на атмосферата му дава одлична отпорност на титанот од корозија, речиси еквивалентна на платина. Титанот е способен да го издржи нападот со разредени сулфурни и хлороводородни киселини, хлоридски раствори и повеќето органски киселини. Сепак, титанот е кородиран од концентрирани киселини. Како што е наведено со неговиот негативен редокс потенцијал, титанот е термодинамички многу реактивен метал што гори во нормана атмосфера на пониски температиури од точката на топење. Топењето е можно само во интерна атмосфера или во вакуум. На 550 °C, се комбинира со хлор. Исто така реагира со другите халогени и апсорбира водород.
Титанот е еден од ретките елементи што гори во чист азотен гас, реагира на 800 °C за да формира титан нитрид, што предизвикува расипување. Поради својата висока реактивност со кислород, азот и некои други гасови, титанските филаменти се применуваат во титанските сублимациони пумпи како чистачи за овие гасови. Ваквите пумпи неверојатно и сигурно произведуваат екстремно ниски притисоци во ултра-високи вакуумски системи.
Појава
Титанот е деветтиот најзастапен елемент во Земјината кора (0.63% по маса) и седмиот најзастапен метал. Тој е присутен како оксид во певеќето магматски карпи, во седиментни добиени од нив, во живи нешта и природни водни тела. Од сите 801 магливи карпи анализирани од Геолошкиот топографски институт на САД, 784 содржеле титан. Неговиот процент во почвите се движи од 0.5 до 1.5%.
Чести минерали кои содржат титан сеː аназа, бруцит, илменит, перовскит, рутил и титан (сфера). Акаогиит е екстремно редок минерал кој се состои од титан диоксид.Од овие минерали, само рутил и илменит имаат економско значење, но дури и тешко се наоѓаат во високи концентрации.Околу 6,0 и 0,7 милиони тони на овие минерали во 2011 година биле минирани соодветно. Значајни депозити на илменети кои носат титан, постојат во западниот дел на Австраија, Канада, Кина, Индија, Мозамбик, Нов Зеланд, Норвешка, Сиера Леоне, Јужна Африка, and Украина. Во 2011 година се произведени околу 186.000 тони метален сунѓер, најмногу во Кина (60,000 т), Јапонија (56,000 т), Русија (40,000 т), САД (32,000 т) и Казахстан (20,700 т). Се проценува дека вкупните резерви на титан надминуваат 600 милиони тони.
Концентрацијата на титанот е околу 4 пикомола во океанот. На100 °C, концентрацијата на титан во вода се проценува дека е помала од 10−7 M на pH 7. Идентитетот на титанските видови во воден раствор останува непознат поради неговата ниска ратворливост и недостаток на чувствителни спектроскопски методи, иако само оксидациската состојба 4+ е стабилна во воздухот. Нема докази за биолошка улога, иако се знае дека ретки организми се акумулираат високи концентрации на титан.
Титанот е содржан во метеорити, и е откриен во Сонцето и во ѕвездите од М-тип. (најладниот тип) со температура на површината од 3200 °C. Карпите вратени од Месечината за време на мисијата Аполо 17 се составени од 12.1% TiO2. Исто така, се наоѓа во јагленов пепел, растенија па дури и на човечкото тело. Домашниот титан (чист метал)е многу редок.
Изотопи
Природниот титан е составен од 5 стаблни изотопи: 46Ti, 47Ti, 48Ti, 49Ti, and 50Ti, со тоа што 48Ti е најзастапен (73.8% природна застапеност). Единаесет радиоизотопи се одликуваат, најстабилно битие 44Ti со полураспад од 63 години; 45Ti, 184.8 минути; 51Ti, 5.76 минути; и 52Ti, 1.7 минути.Сите други радиоактивни изотопи имаат полуживот од околу 33 секунди, а останатите помалку од пола секунда.
Изотопите на титанот се движат во атомска тежина од 39,99 u (40Ti) до 57.966 u (58Ti). Примарната радиоактивност пред најзастапениот стабилен изотоп, 48Ti, е електронски зафат и примарниот режим понатака е бета-распад. Примарните производи за распад пред 48Ti се изотопите од елементот 21 (скандиум) и примарните производи по кои се изотопите од елементот 23          (ванадиум).
Титанот станува радиоактивен при бомбардирање со деутони, што главно емитуваат позитрони и цврсти гама-зраци.
Соединенија
На +4 оксидациониот број доминира титановата хемија, но исто така се вообичаени и состојките во +3 оксидациониот број Вообичаено, титанот прифаќа октаадрална координативна геометрија во своите комплекси, но тетрахедралниот TiCl4 е познат исклучок.Поради својата висока оксидација, соединанијата со титан (IV) покажуваат висок степен на ковалентно поврзување. За разлика од повеќето други транзициони метали, едноставни aquа Ti(IV) комплекси се непознати.
Оксиди, сулфиди и алкоксиди
Терминот титанати обично се однесува на титан (IV) соединенија, како што е претставено со бариум титанат (BaTiO3). Со перовскитна структура, овој материјал покажува пиесоелектрични својства и се користи како трансдуцер во меѓупретворањето на звукот и електричната енергија. Многу минерали се титанати, на пр. илменит (FeTiO3). Сафирот и рубинот го добиваат  својот астеризам (ѕвездестиот сјај) од присуство на титан диоксид нечитотии
Различни намалени оксиди (субоксиди) од титан се познати, главно намалени стехиометрии на титан диоксид добиени со атмосферско плазма прскање. Ti3O5, опишан како Ti(IV)-Ti(III) вие, е пурпурен полупроводник произведен со редукција на TiO2 со водород на високи температури, и се користи индустриски ког површините треба да бидат обложени со пареа од титан диоксидː исоарува како чист TiO, додека TiO2 испарува како мешавина од оксиди и депозитни премази со варијабилен рефлективен индекс. Исто така познат е Ti <sub id="mwATQ">2 O <sub id="mwATU">3  ,со структурата на корунда и  [./https://en.wikipedia.org/wiki/Titanium(II)_oxide TiO], со структурата на карпестата сол, иако често нестехиометриски.
Алкоксидите од титан(IV), подготвени со реакција на TiCl4 со алкохоли, се безбојни соединенија кои се претвораат во диоксид при реакција со вода. Тие се индустриски корисни за депонирање на цврст TiO2 преку процес на сол-гел. Титан изопропоксид се користи во синтеза на хирални органски соединенија преку епоксидација наречена Sharpless (шарплес).
Нитриди и карбиди
Титан нитрид (TiN) е член на семејството на огноотпорни метални нитриди и експонати својства слични на двете ковалентни соединенија вклучувајќи гиː термодинамичка стабиност, екстремна цврстина, топлинска/електрична спроводливост и висока точка на топење. TiN има цврстина еднаква на сафирот и карборумот (9.0 на Mосовата скала), и често се користи за премачкување на алатите за сечење, како што се рачни алатки. Исто така се користи како златна декоративна завршница и како метален бариер во изработка на полуспроводници. Титан карбид, кој исто така е многу цврст, може да се пронајде во алати за сечење.
Халиди
Титан тетрахлорид (титан(IV) хлорид, TiCl4 ) е безбојна испарлива течност (комерцијалните примероци се жолтеникави) кои во воздухот хидролизираат со спектакуларна емисија на бели обаци. Преку Крол процесот, TiCl4, се произведува во претворање на титански руди во титан диоксид, на пример, за употреба во бела боја. Тој е широко користен во органската хемија како Луисова киселина, на пример во кондензацијата на Мукаијама алдол. Во процесот на Ван Аркел, титанот тетраиодид (TiI4) е генериран во производство на метал со висока чистота на титан.
Tитаниум(III) и титан(II)исто така формираат стабилни хлориди. Значаен пример е титан(III) хлорид (TiCl3), кој се користи како катализатор за производство на полиолефини и редуцирачки реактанти во органската хемија.
Органометални комплекси
Благодарение на важната улога на титан соединенија како полимеризација катализатор, соединенија со Ti-C врски се интензивно изучува. Најчестиот органотитански комплекс е титан дихлорид ((C5H5)2TiCl2). Поврзани соединенија вклучуваат реагенс на Tebbe и Petasis реагенс. Титан формира карбонилни комплекси, на пр. [./https://en.wikipedia.org/wiki/Titanocene_dicarbonyl (C5H5)2Ti(CO)2].
Антиканцерна терапија
Следејќи го успехот на хемотерапија заснована на платина, титан (IV) комплексите беа меѓу првите неплатински соединенија кои биле тестирани за лекување на рак. Предноста на титанските соединенија лежи во нивната висока ефикасност и ниска токсичност. Во биолошките средини, хидролиза води до безбеден и инертен титандиоксид. И покрај овие предности, првите кандидатски соединенија не успеале клинички испитувања. Понатамошниот развој резултираше со создавање на потенцијално ефикасни, селективни и стабилни лекови засновани на титан. Нивниот начин на дејствување сè уште не е добро разбран.
Историја
Титан е откриен во 1791 година од страна на свештеникот и аматерски геолог, Вилијам Грегор, како вклучување на минерал во Корнвол, Велика Британија. Грегор го препозна присуството на нов елемент во илменитот кога пронашол црн песок од поток и забележал дека песокот бил привлечен од магнет. Анализирајќи го песок, тој утврдил присуство на два метални оксиди: железен оксид (објаснувајќи ја привлечноста кон магнетот) и 45,25% од белиот метален оксид, тој не можеше да ги идентификува. Сфаќајќи дека неидентификуваниот оксид содржел метал кој не се совпадна со ниту еден познат елемент, Грегор ги пријавил своите откритија до Кралското геолошко друштво на Корнвол и во германскиот научен весник Crell's Annalen.
Околу исто време, Франц-Јозеф Милер фон Рајхенштајн произведе слична супстанција, но не можеше да го идентификува. Оксидот беше независно откриен во 1795 година од прускиот хемичар Мартин Хајнрих Клапрот во рутилите од Боиник (германско име Бијмоска), село во Унгарија (сега Бојнички во Словачка). Клапрот открил дека содржи нов елемент и го именувал по Титаните од старогрчката митологија. По сослушувањето за раното откритие на Грегор, тој добил примерок од манаканит и потврдил дека содржи титан.
Тековно познатите процеси за вадење на титан од неговите различни руди се макотрпни и скапи; не е можно да се намали рудата со загревање со јаглерод (како во топењето на железо), бидејќи титан се комбинира со јаглеродот за да се произведе титан карбид. Чистата метален титан (99,9%) за првпат беше подготвена во 1910 година од страна на Метју А. Хантер во Политехничкиот институт Ренслерар со загревање на TiCl4 со натриум на 700-800 °C под голем притисок во серија процес познат како Хантер процес. Металото на титан не се користело надвор од лабораторијата до 1932 година кога Вилијам Џастин Крол докажал дека може да се произведе со намалување на титан тетрахлорид(TiCl4) со калциум. Осум години подоцна тој го усовршувал овој процес со магнезиум, па дури и со натриум во она што станало познато како процес на Крол. Иако истражувањето продолжува во поефикасни и поевтини процеси (на пример, FFC Кембриџ, Армстронг), процесот Крол сè уште се користи за комерцијално производство. Титан со многу висока чистота беше направен во мали количини кога Антон Едуард ван Аркел и Јан Хендрик де Боер го откриле јодидот или кристалниот бар, процес во 1925 година, реагирајќи со јод и распаѓајќи ги формираните пареи врз жешка филаментна чиста метал.
Во 1950-тите и 1960-тите години, Советскиот Сојуз пионер во употребата на титан во воени и подморници апликации (Класа Алфа и Мајк) како дел од програмите поврзани со Студената војна. Од почетокот на 1950-тите, титан интензивно се користел во воената авијација, особено во авиони со високи перформанси, почнувајќи од авиони како F-100 Super Sabre и Lockheed A-12 и SR-71.
Препознавајќи ја стратегиската важност на титан, Министерството за одбрана на САД ги поддржа раните напори за комерцијализација.
Во периодот на Студената војна, титан се сметаше за стратешки материјал од страна на владата на САД, а голем резервен фонд на титан сунѓер беше задржан од страна на Националниот заштитен фонд за одбрана, кој беше конечно исцрпен во 2000-тите. Според податоците од 2006 година, најголемиот светски производител на руски VSMPO-AVISMA, се проценува дека изнесува околу 29% од светскиот удел на пазарот. До 2015 година, металот од титан сунѓер беше произведен во шест земји: Кина, Јапонија, Русија, Казахстан, САД, Украина и Индија. (во редот на излезот).
Во 2006 година, Агенцијата за напредни истражувачки истражувања на САД (DARPA) додели 5.7 милиони долари кон конзорциум од две компании за да развие нов процес за правење метален прав со титан. Под топлина и притисок, прав може да се користи за создавање на силни, лесни предмети кои се движат од обложување на оклоп до компоненти за воздушната, транспортната и хемиската индустрија.
Производство и изработка
Обработката на метален титан се јавува во четири главни чекори: намалување на титанската руда во "сунѓер", порозна форма; топење на сунѓер, или сунѓер плус господар легура за да се формира инготи; примарна фабрикација, каде што инготот се претвора во општи мелнички производи како што се палка, бар, плоча, лист, лента и цевка; и средно производство на готови форми од мелни производи.
Бидејќи не може лесно да се произведе со намалување на неговиот диоксид, титан метал се добива со редукција на TiCl4 со метали од магнезиум во процесот Крол. Сложеноста на оваа серија производство во процесот Крол објаснува релативно високата пазарна вредност на титан, и покрај тоа што процесот на Крол е помалку скап од процесот на Хантер. За да се произведе TiCl4 што се бара од процесот Крол, диоксидот е подложен на карботермично намалување во присуство на хлор. Во овој процес, хлорниот гас се пренесува преку мешавина од рутил или илменит во присуство на јаглерод. По екстензивно прочистување со фракционална дестилација, TiCl4 е намален со 800 °C стопен магнезиум во атмосфера на аргон. Металото на титан може понатаму да се прочисти со процесот на Ван Аркел-де-Боер, кој вклучува топлинско распаѓање на титан тетраиодид.
А неодамна развиена серија производство метод, процесот FFC Кембриџ, консумира прашок од титан диоксид (рафинирана форма на рутил) како суровина и произведува метал од титан, или во прав или сунѓер. Процесот вклучува помалку чекори од процесот на Крол и трае помалку време. Ако се користат мешани оксидни прав, производот е легура.
Чести титански легури се направени со редукција. На пример, кроротитан (рутил со додаден бакар е намален), титан од јаглеводород (илменит намален со кокс во електрична печка) и манганотитан (рутил со манган или манган оксид) се намалени. 2 FeTiO3 + 7 Cl2 + 6 C → 2 TiCl4 + 2 FeCl3 + 6 CO (900 °C) TiCl4 + 2 Mg → 2 MgCl2 + Ti (1.100 °C) Околу педесет степени од титан и легури на титан се дизајнирани и моментално се користат, иако само неколку десетици се лесно достапни на комерцијално ниво. ASTM International признава 31 степен на метан и легури на титан, од кои од една до четири одделенија се комерцијално чисти (нефокусирани). Овие четири се разликуваат во јачината на истегнување како функција на содржината на кислород, при што највисоката снага (најниска затегнувачка цврстина со содржина на кислород од 0,18%) и степен 4 е најниска (највисока затегнувачка јачина со содржина на кислород од 0,40% ). Останатите оценки се легури, од кои секоја е наменета за специфични својства на еластичност, цврстина, цврстина, електрична отпорност, отпорност при лази, специфична отпорност на корозија и нивни комбинации.
Освен спецификациите на ASTM, легурите на титан се произведуваат и за да ги задоволат воздухопловните и воените спецификации (SAE-AMS, MIL-T), ISO стандардите и спецификациите специфични за земјата, како и сопствените спецификации на крајните корисници за воздушната, медицински и индустриски апликации.
Титанскиот прав се произведува со процес на производство на проток познат како Армстронг процес што е слично на процесот на производство на серии Хантер. Поток од гас на титан тетрахлорид се додава во поток на стопен метален натриум; производите (сол натриум хлорид и честички од титан) се филтрираат од екстра натриумот.Титан потоа се одделува од солта со миење на вода. И натриумот и хлорот се рециклираат за производство и обработка на повеќе титан тетрахлорид.
Целото заварување на титан мора да се направи во инертна атмосфера на аргон или хелиум за да се заштити од контаминација со атмосферски гасови (кислород, азот и водород). Загадувањето предизвикува различни состојби, како што се расеаност, кои го намалуваат интегритетот на зглобните заварени споеви и доведуваат до заеднички дефект.
Комерцијално чист рамен производ (лист, плоча) може лесно да се формира, но обработката мора да го земе предвид фактот дека метал има "меморија" и има тенденција да се врати назад. Ова особено важи за одредени легури со висока јачина. Титан не може да се залемени без претходно да се натопи во метал што може да лее. Металот може да се машински со иста опрема и истите процеси како не’рѓосувачки челик.
Апликации
Титан се користи во челик како легирање елемент (феро-титан) за да се намали големината на зрната и како дезоксидизер, а во не’рѓосувачки челик за да се намали содржината на јаглерод. Титан често е легиран со алуминиум (за да се рафинира големината на зрната), ванадиум, бакар (за зацврстување), железо, манган, молибден и други метали. Титанските производи (лист, плоча, вар, жица, ковани отпадоци, одлеаноци) наоѓаат примена во индустриски, воздушни, рекреативни и пазари во развој. Правниот титан се користи во пиротехниката како извор на светли запаливи честички.
Пигменти, адитиви и премази
Околу 95% од целата титанска руда е наменета за пречистување во титан диоксид,интензивно бел постојан пигмент кој се користи во бои, хартија, паста за заби и пластика. Исто така се употребува и во цемент, во скапоцени камења, како оптички нечистопен во хартија, и зајакнувачки агент во графит композитни риболов и голф клубови.