cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Историја на уметноста
Историјата на уметноста е мултидисциплинарна наука, која бара објективно испитување на уметноста низ времето, ги класифицира културите, создава периодизации и ги набљудува специфичните и влијателни одлики на уметноста. Изучувањето на историјата на уметност првично е развиено во ренесансниот период, со својот ограничен опсег како уметничко производство на западната цивилизација. Меѓутоа како што поминува времето, се воведува поширок поглед на уметничка историја, барајќи сеопфатен преглед на сите цивилизации и анализа на уметничката продукција во смисла на сопствените културолошки вредности (културолошки релативизам), а не само западна историја на уметност. Денес уметноста располага со широка мрежа на изучување, распространетост и заштита на целото уметничко наследство на човештвото низ историјата. 20 век го доживеа зголемувањето на институции, фондации, музеи и галерии во обете јавни и приватни сектори, посветени на анализата и каталогизацијата на уметнички дела како и изложби наменети за мејнстрим публиката. Подемот на медиумите е од клучно значење во подобрувањето на науката и распространувањето на уметноста. Мегународните настани и изложби како што се Витни Биеналето и Венецијанското биенале и Сао Паоло или Документа во Касел, придонесоа за развојот на нови стилови и трендови. Наградите како Тарнер на Тејт галеријата, Волф Награда за Уметност, Прицкеровата Награда за архитектура, Пулицеровата на фотографија и Оскар на киното исто така го промовираат најдоброто творештво на меѓународно ниво. Институции како УНЕСКО, преку воспоставување на Списокот на Светско Наследство, исто така помагаат за зачувување на главните споменици на планетата.
Праисторија
Човечката уметност веројатно потекнува од почетокот на човечката еволутивна праисторија. Многу рано, во човечката еволуција од силите на природната селекција биле создадени неколку форми на аудио и визуелна уметност (ритмичко пеење и удирање на тапан на надворешни предмети, танцување и цртање на тело и лице) со цел да се постигне променета состојба на свест. Во оваа состојба на таканаречен борбен транс, хоминидите и раните луѓе ја губеле нивната индивидуалност и барале нов колективен идентитет, каде не чувствувале страв или болка и биле религиозно посветени на интересите на групата со целосно игнорирање на нивната поединечна сигурност и живот. Оваа состојба била потребна за да се одбранат раните хоминиди од грабливците и да се земе храната од агресивните мршојадци. Ритуалните активности коишто вклучувале тешка ритмичка музика, ритмичка вежба понекогаш придружени со танц и цртање на телото, биле општоприфатени во традиционалните култури пред лов или воени дејствија со цел да ги доведе до одредена изменета состојба на свест и да го подигне моралот кај учесниците. Првите материјални артефакти се пронајдени од каменото доба (доцен палеолит, мезолит и неолит), периоди кога се појавуваат првите демонстрации од страна на луѓето кои можат да се сметаат за уметност. За време на палеолитот (25 000-8000 п.н.е.) човекот го практикувал ловот и живеел во пештери, каде било развиено пештерското цртање. По периодот на транзиција (мезолит, 8000-6000 п.н.е.) во неолитот (6000-3000 п.н.е.)кога човекот станал седентарен и започнал со применување на земјоделството, а општествата станувале се покомплексни и религијата се позначајна, започнало производството на ракотворби. Конечно во бронзеното доба (3000-1000 п.н.е.) се појавуваат првите праисториски цивилизации.
Палеолит
Првата уметничка манифестација во палеолитот се појавуваа во 25,000 п.н.е., достигнувајќи го својот врв во магдаленскиот период (+- 15,000-8000 п.н.е.). Првите траги на предмети создадени од човекот се појавуваат во јужниот дел на Африка, Западен Медитеран, Средна и Источна Европа (Јадранско Море), Сибир (Бајкалското Езеро), Индија и Австралија. Главно како преработен камен (кремен, опсидијан), дрво или коскени орудија. За да се наслика со црвена боја се користел железен оксид, за црна, манган оксид и за окер, глина. Преживеаната уметност од овој период се мали резби на камен или сликање на коски или во пештери, посебно од Франко-Кантабринската област; постојат слики со магично-религиски карактер и слики со натуралистичка смисла кои прикажуваат животни, особено во пештерите на Алтамира, Тројца Браќа, Шове и Ласко.Скулптурата е претставена преку т.н. украсни статуетки на Венера, женски статуетки кои веројатно се користеле во култови за плодност како што е Вилендорфската Венера. Други дела од овој период се Човекот од Брно и Венера од Брасемпој.
Неолит
Овој период од приближно 8000 п.н.е. на Блискиот Исток- бил длабока промена за античкиот застојан човек, кој се ангажирал околу земјоделството и сточарството, па се развил нов период на социјален соживот и религија.Карпестата уметност од Пиринејскиот средоземен слив – што датира помеѓу мезолитот и неолитот- содржи мал, шематски човек и статуетки, со забележливи примери во Ел Когул, Валторта, Алпера и Минатеда. Овој вид на сликање е сличен и во северна Африка (Атлас, Сахара) и во областа на современиот Зимбабве. Неолитското цртање било шематско,сведено на основни потези (човек во форма на крст и жена во триаголен облик). Постојат подеднакво забележливи пештерски цртежи кај реката Пинтурас во Аргентина, посебно Пештера на рацете. Во преносната уметност се правело Кардиум грнчарство, украсено со отпечатоци на школки. Се правеле и нови материјали како килибар, кристал од карпа, кварц, јаспис итн. Во овој период се појавуваат првите траги употреба на урбанистички планиметар, истакнувајќи ги остатоците во Тел ас-Султан (Ерихон), Џармо (Ирак) и Каталоик (Анадолија).
Бронзено Доба
Последната праисториска фаза е бронзеното доба, со употребата на елементи како бакарот, бронзата и железото што се покажале како голема материјална трансформација за овие антички општества. Во бакарната доба се појавил мегалитот, камени споменици односно долменот и менхирот или англискиот круг од исправени мегалити, како во прекрасниот комлекс на Стоунхенџ. Во Шпанија е формирана Лос Миларес културата, окарактеризирана преку Културата на Пехари и насликани човечки фигури со големи очи. Во Малта, забележливи се комплексите на храмови на Мнаџра, Тарксиен и Гантија. На Балеарските Острови се развиваат забележливи мегалитски култури, со различни типови на споменици: навета-гробница во облик на скратена пирамида со со издолжена одаја; таула- два големи камења, едниот поставен вертикално и другиот хоризонтално едно над друго; и талаиот- кула со покриена комора и лажна купола. Во времето на железното доба, културите на Халстат (Австрија) и Латен (Швајцарија) ги одбележуваат значајните фази во Европа. Првата се развива помеѓу 7 и 5 век п.н.е. со некрополата со тумулски гробови и дрвена гробна одаја во форма на куќа,често придружени од количка со четири тркалца. Керамиката е со геометриски декорации и поставки од метални орнаменти. Латенот се развива помеѓу 5-ти и 4 век п.н.е. и е попознат како рана Келтска уметност.Се прават многу железни редмети како мечеви и копја кои не траеле многу, но бронзата продолжува да се користи за декорирање на штитови, фибули и други предмети во различни етапи во еволуцијата на стилот (Латен I,II и III). Начинот на декорирање потекнува од грчката, етрурската и скитската уметност. Доаѓањето на Римското Царство го доведува овој стил до својот крај на повеќето континенти.
Месопотамија
Месопотамската уметност се развила во областа помеѓу реките Тигар и Еуфрат (денешна Сирија и Ирак) каде од 4-от милениум п.н.е. постоеле многу различни култури како што се Сумер, Акад, Аморит, Шалдеја итн. Месопотамската архитектура се одликувала со употребата на тула, трегер и воведувањето на градежни елементи како лак и свод. Значајни се зигуратите – големи храмови во форма на терасовидна скалеста пирамида, од каде што практично нема оставено траги, освен нивнната основа. Гробницата обично била коридор со покриена комора и лажна купола како кај некои примероци најдени во Ур. Исто така имало палати, заѕидени со тераса во форма на зигурат, придавајќи им голема важност на градините (Висечките градини на Вавилон се едни од седумте чуда на античкиот свет). Вајарството се развивало преку резбање и релјеф и се користело за религиски, воени и ловечки сцени во вид на човечки и животински фигури без разлика на тоа дали тие биле вистински или митолошки. Во сумерската ера имало мали статуи со аголен облик со обоен камен, ќелава глава и со рацете на гради. Во акадската ера имало фигури со долга коса и брада, кои ја истакнувале стелата на Нарам-Син. Во аморитската ера (или неосумериска) забележливо е претставувањето на царот Гидеа од Лагаш со својата наметка и турбан на главата и рацете на градите. За време на Вавилонското владеење позната е стелата на Хамураби. Асирското вајарство е познато по својот антропоморфизам на добиток и крилест лош дух, кој е претставен како лета на многу релјефи прикажувајќи војна и ловечки сцени, како што е на Црниот Облелиск на Шалманесер III. Со појавата на пишувањето се појавува и литературата како средство за изразување на човечката креативност. Сумерската литература е претставена преку Епот за Гилгамеш, напишан во 17-от век п.н.е. Во него се пишани триесет митови за најважните сумериски и акадиски божества: Симнувањето на Инана во пеколот и Циклусот на боговите Енки и Тамуз. Друг значаен пример е поемата Тешкотиите на Нинурта (Lugal ud melambi Nirpal) чија содржина е морална и поучна. Во Акадиската ера забележлив е Атрахасис кој го вклучува митот за поплавата. Во вавилонската литература позната е поемата Енума Елиш која го опишува создавањето на светот. Музиката била создадена во оваа област меѓу 4-от и 3-от милениум п.н.е. и се користела во сумериските храмови каде свештениците им пееле химни и псалми (ерсеми) на боговите. Литургиската миса содржела респонсории- песна испеана наизменично помеѓу свештениците и хорот- и антрифони- песна испеана од два хора. Тие имале неколку инструменти како тиги (флејта), балаг (тапан), лилис (претходник на тимпани), алгар(лира), загсал (харфа) и адапа (тамбурина).
Египет
Во Египет настанала една од првите големи цивилизации со детални и комплексни уметнички дела кои ја попримаат професионалната специјализација на уметникот/занаетчија. Неговата уметност била интензивно религиска и симболична со високо централизирана структура на моќ и хиерархија, давајќи му голема важност на верскиот концепт на бесмртност, посебно на фараонот за кого биле изградени многу споменици. Египетската уметност се протега од 3000 г. П.н.е. па сè до освојувањето на Египет од страна на Александар III Македонски. Сепак неговото влијание опстоило во копската и византиската уметност. За архитектурата, карактеристична е монументалноста постигната преку употребата на големи блокови од камења, трегер и цврсти столбови. Истакнати се надгробните споменици во три главни типови: мастаба, гроб со правоаголна форма, пирамида, која може да биде скалеста (Сакара) или со мазни рабови (Гиза) и хипогем, подземен гроб (Долина на кралевите). Другата голема градба е храмот, монументален комплекс претходен од авенија на сфинги и обелисци кои го покажуваат патот до два далноводи и трапезоидни ѕидови, хипаетрос, хипостил сала и светилиште. Значајни се храмовите на Карнак, Луксор, Филае и Едфу. Друг вид на храм е камениот храм во форма на хипогеј како во Абу Симбел и Деир ел-Бахари.
Историски развој
Полето на “историја на уметност” е развиено на Запад и првично се занимавало само со европската историја на уметност, со високата ренесанса (и нејзиниот грчки преседан) како дефинирачки станард. Постепено низ 20-от век, се развива една нејзина поширока визија. Оваа проширена интерпретација вклучува општества од целиот свет и обично се стреми да ги проучува артефактите во смисла на културните вредности во кои тие биле создадени. Така, историјата на уметност сега се гледа како таква што ја опфаќа целата визуелна уметност, од мегалитите на Западна Европа до сликите на Династијата Танг во Кина. Историјата на уметност често е опишана како хронологија на ремек-дела создадени во секоја цивилизација во светот. На тој начин може да се окарактеризира како приказна за високата култура, олицетворена од седумте светски чуда, што е некако различна од народските изрази. Вторите, сепак можат да се интегрираат во историско уметничките приказни, во кој случај обично се однесуваат на народна уметност или занает. Колку потесно се поврзува историчарот на уметноста со овие вторите форми на култура, толку поверојатно е дека тие ќе ја идентификуваат нивната работа како испитувачка визуелна култура или материјална култура или како прионесувачка за полињата поврзани со историјата на уметност, како што се антропологијата или археологијата. Во вториот случај, уметничките предмети можат да се сметаат како археолошки артефакти.
Историја на уметноста низ учебниците
Корисен начин да се испита како историјата на уметноста е организирана е преку главните учебници. Најчесто користени учебници објавени на англиски јазик се Приказна за уметноста – Ернст Гомбрих, Уметничка историја – Мерилин Стокстад, Историја на уметноста – Ентони Џенсон, Уметноста низ вековите – Хелен Гарднер и други.
Западна Европа
Иако некои од наведените книги имаат глобален пристап, тие се универзално најсилни во западната историја на уметност. Книгите користат примери од секоја ера за да создадат приказна која спојува стилови кои се менуваат со социјална историја. Почнувајќи со праисториска уметност како што е Стоунхенџ, пред да се дискутира за античкиот свет, кој започнува со Месопотамија, па продолжувајќи со уметноста на стар Египет која се менува во класичните антиквитети. Класичната уметност вклучува и Грчки и Римски дела. По падот на римската империја, се фокусираме на Средновековна уметност, период кој траел речиси цел милениум. Високо интелектуалната култура во средновековниот период била претежно исламска, но оваа ера вклучува и дела на рано-христијанската уметност, Византиската, Готската, Англо-Саксонската и Викингшката уметност. Средновековната ера завршува со ренесансата, по што следат бароко и рококо. Понекогаш уште еден период, Маниризмот е вметнат меѓу бароко и рококо, кој е визуелен хибрид. 18-от и 19-от век вклучувале неокласицизам, романтизам, академизам и реализам. Историчарите имаат несогласување околу прашањето кога започнала Модерната уметност. Уметничките движења во доцниот 19ти па сè до раниот 21 век се премногубројни за детално да бидат опишани, па затоа може да бидат пошироко поделени на две категории: Модернизам и Современа уметност. Современата уметност понекогаш се нарекува и Постмодернистичка уметност. Иако учебниците периодите ги класифицираат според движењата, тие истото го прават и по времето (вековите). Многу историчари на уметност ја препознаваат историската важност на Италијанската ренесанса и барокната уметност.
Африка
Долгата историја на Африканската уметност опфаќа високи скулптури, од кои можеби најпознати се бронзените скулптури на народот од Бенин, како и народната уметност. Тука спаѓаат Египетската уметност, уметноста на Стар Египет, Африканската народна уметност, маските од Африканските племиња и други.
Океанија
Уметноста на Океанија ги вклучува географските подрачја на Микронезија, Полинезија, Австралија, Нов Зеланд и Меланезија. Учебникот Уметноста На Океанија ја опфаќа оваа област тематски, со есеи за предците и наследството, воинственост, тело, пол, трговија, религија и туризам.
Музеи на уметност
Искуството на историјата на уметност, според уметничките музеи обично е организирано различно од учебниците поради природата на колекциите и на самите институции. Наместо комплетна прошетка низ времето, музеите вработуваат куратори кои спојуваат повеќе објекти во изложби. Бидејќи ја имаат одговорноста да складираат вредни објекти, музеите често наоѓаат таксономии за нивните колекции. Уметничките музеи обично имаат внатрешни системи на класификација, притоа содржат департмани за сликарство, вајарство, декоративни уметности и дела на хартија.Сликарството соддржи неколку медиуми како што се масло на платно, темперно сликарство и водени бои. Вајарството може да се подели на резбарство и леарство. Декоративните уметности се најдиверзирани бидејќи може да соддржат текстил, игларство (замотување, врвки итн.) и други дела од материјали. Тука спаѓаат и муралите (фреските се еден вид мурали) и објекти на обожување изработени од сребро, керамика, стакло, мебел и многу други. Музеите во главно не можат да соберат цели градби, но можат да соддржат делови од архитектура кои исто така спаѓаат под департманот декоративни уметности. Делата на хартија вклучуваат принт, фотографија и книжевна уметност како на пример илуминатски манускрипти. Музеите често соддржат и департман за применета уметност, во кој има објекти со добар дизајн пратен со графичка уметност, илустрација или други форми на комерцијална уметност.
Пазар на уметности
Со пазарот на уметности може полесно да разбереме што се смета за дел од историјата. Дилерите на уметнички дела или аукционерите организираат материјали за дистрибуција до колекционерите. Две најстари и најголеми уметнички аукциски куќи се Сотби’с и Кристи’с. Двете куќи имаат високопрометна продажба на антиквитети и уметнички објекти. Покрај легалните пазари за уметнички дела постои итн. црн пазар, кој е тесно поврзан со кражба на уметнички дела и фалсификаторство. Ниедна аукциска куќа или дилер не признаваат дека учествувале на црниот пазар поради нелегалноста на истиот. Бидејќи побарувачката за одредени уметнички предмети е огромна, а безбедноста во многу делови на светот е слаба постои растечка трговија на антиквитети добиени преку кражба. Иако уметничката заедница речиси универзално ги осудува кражбите од ваков вид кои резултираат со уништени археолошки наоѓалишта, црниот пазар останува присутен фактор во снабдувањето со уметнички дела. Често при воени дејствија на одредени региони се случувале вакви масовни кражби (на пример археолошките кражби во Ирак).
Националистичка историја на уметност
Создавањето на уметност, академската историја на уметноста и уметничките музеи се тесно поврзани со култивирањето на национализмот. Уметноста создадена во модерните времиња, често е обид да се генерираат чувства на национална супериорност или љубов кон сопствената татковина. Руската уметност е посебно сликовит пример за ова тврдење, прво руската авангарда а потоа и советската уметност претставуваат обиди да се дефинира идентитетот на оваа земја. Повеќето историчари на уметност кои работат во денешно време ја идентификуваат својата специјалност како уметноста на одредена култура и временски период, а често таквите култури се и нации. На пример некој може да специјализира во 19-от век Германска или современа Кинеска историја на уметност. Фокусот кон национализмот има длабоки корени во дисциплината. Многу од најголемите и најпознати уметнички музеи во светот како што се Лувр, Викторија и Албер Музејот, и Националната Галерија на Уметност во Вашингтон се поседувани од државата. Повеќето земји имаат своја национална галерија, со посебна мисија – да се зачува и презентира културното наследство на земјата. Националната Галерија на Уметноста во Македонија има во свој посед уметнички дела создадени во Македонија но има и предмети од целиот свет.
Академска историја на уметност
Студиите по историја на уметност се релативно нов феномен. Пред ренесансата, модерниот концепт за уметност не постоел. Со текот на времето историчарите ги менувале своите гледишта околу тоа која уметност е вредна а која не е. На пример за време на Викторијанската Ера, Италијанските сликари од 15-от век биле сметани за инфериорни во однос на тие од 16-от век и Високата ренесанса. По оваа ера се појавува тренд да се почитуваат сите култури и периоди неутрално. Затоа Австралиската Абориџинска уметност не може да се класифицира како подобра или полоша од Микеланџело – едноставно е различна. Анализите на историјата на уметноста посвоиле освен убавината на делото уште две димензии – социјалната и политичката употреба на делото. Тоа што некогаш било гледано како ремек-дело, сега се разбира како економско, социолошко, филозофско и културно манифестирање на погледот на светот на уметникот, неговата филозофија, намери и позадина.
Света историја на уметност
Иако секуларните приоди кон историјата на уметноста често даваат нагласок на поединечната креативност, историјата на светата уметност често дава значење на начинот на кој прекрасни предмети се употребени за да се даде симболичко значење во ритуални контексти. Сите десет најголеми организирани религии во светот имаат традиција на пренесување преку слика. Тие се Конфуционизам, Будизам, Хиндуизам, Јудаизам, Христијанство, Ислам, Сикхизм, Бахаи, Џаинизам и Шинто.
Средновековна Западна уметност
Во Византија и во Готската уметност од средниот век, доминацијата на црквата инсистирала на експресија на библиски вистини. Немало потреба да се прикаже реалноста на материјалниот свет, во кој човекот се раѓа во состојба на грев, посебно преку ексесивна употреба на злато во сликарството, кои исто така претставуваат презентирани фигури во идеализирани, шаблонски (рамни) форми.
Ренесанса и Западна уметност
Ренесансата е враќање кон вредностите на материјалниот свет, и оваа парадигмична промена е рефлектирана во сите форми на уметност, кои ја покажуваат реалноста на човечкото тело и тридимензионалната реалност на пејзажите.
Источна уметност
Источната уметност генерално функционирала во стил сличен на Западната средновековна уметност – концентрирана на шаблонизирање на површини и локални бои (чистата боја на објектот, на пример обична црвена боја за јаболко, наместо модулации на истата боја при дневна светлина, сенка или рефлексија). Одлика на овој стил е тоа дека локалната боја е често дефинирана од оцртувањето на надворешните граници на објекот (современ еквивалент се анимираните филмови). Ова е на пример евидентно во уметностите на Индила, Тибет и Јапонија. Религиозната исламска уметност забранува иконографија и изразува религиозни идеи преку геометриски дизајни. Како и да е, постојат многу исламски слики кои прикажуваат религиозни теми и сцени на приказни слични со трите главни монотеистички религии – исламот, христијанството и јудаизмот.
Модерна и Современа уметност
Физичките и рационалните сигурности на универзумот прикажан во 18-от век биле разнишани не само од откритијата на релативитетот од Албер т Ајнштајн или од невидената психологија на Сигмунд Фројд, туку и од невиден технолошки развој забрзан од имплозијата на цивилизацијата во две светски војни. Историјата на уметноста во 20-от век е приказна за бескрајни можности и потрага по нови стандарди, секој растргнат и побиен по наследувањето од следниот. Според тоа параметрите на Импресионизмот, Експресионизмот, Фаувизмот, Кубизмот, Дадаизмот, Надреализмот и други уметнички движења не може да ја задржат својата важност како во времето кога се појавиле. Зголемената глобална интеракција во ова време донесе еквивалентно влијание на други култури врз Западната уметност, како Пабло Пикасо кој имал влијание од Ибериските скулптури, Африканските скулптури и Примитивизмот. Јапонизмот имал огромно влијание врз Импресионизмот и следни уметнички развивања. Влијателниот пример поставен од Паул Гоген и неговиот интерес за Океанска уметност биле следени од Пикасо, Матиз и многу од нивните колеги. Модернизам, кој претставува идеалистичка потрага по вистина и прогрес, е правец кој во доцните декади на 20-от век ја направи реализацијата на својата невозможност. Релативноста беше прифатена како вистина која не може да се избегне, што доведе до Постмодернистичиот период, каде културите од светот и историјата често менуваат форми, и каде може да се нацртаат и да се ценат само со иронија. Понатаму поделбата на културите е уште повеќе збунувачка, па сега е полесно да се смета на културата како на глобална култура, наместо на регионални култури.
Географија на Европската Унија
Географијата на Европската Унија ги опишува географските одлики на Европската Унија (ЕУ), повеќедржавен политички ентитет кој зафаќа голем дел од Европа и опфаќа 4.422.773 квадратни километри. Нејзината европска територија се протега североисточно до Финска, северозападно со Ирска, југоисточно со Кипар (остров кој е физичко графички дел од Азија) и југозападно до шпанските ексклави на средоземните брегови на Северна Африка. Покрај тоа, ЕУ вклучува бројни острови низ целиот свет и Француска Гвајана во Јужна Америка.
Колективно, ја претставува седмата најголема територија во светот по област. Вклучувајќи ги сите прекуокеански територии, ЕУ ги дели границите со 20 земји.
Физичка географија
Поголемиот дел од Европската Унија е на европскиот континент. Единствената земја членка на ЕУ која е целосно надвор од Европа е Кипар, кој е во Азија. ЕУ вклучува помалку од половина од територијата на Европа. Земјите-членки на ЕУ имаат копнени граници со 19 други нации.
Се проценува дека крајбрежјето на Европската Унија е долго 66.000 км, граничи со Атлантскиот Океан, Средоземното Море, Црното Море и Балтичкото Море. Европските планински масиви ги опфаќаат Алпите, Пиринеите, Карпатите, Балканските и Скандинавските Планини и граничните планински масиви на Кавказ и Урал; највисокиот врв во Унијата е Монблан на Алпите. Езерото Венерн во Шведска е најголемото езеро во Унијата.
Мет Данинг
Мет Данинг (роден на 19 декември 1978 година) е поранешен австралиски рагби фудбалер. Играл на предната позиција за Варатас и Вестерн Форсес во Супер рагби натпреварувањето и ја претставувал Австралија. Тој бил тренер на рагби клубот Балмајн од Сиднеј 2013/2014.
Стреланите од Баово
Петнаесетте стрелани од Баово (Бахово) ― масакр извршен врз македонски борци по потекло од селото Баово. Петнаесеттемина биле стрелани од страна на германскиот фашистички окупатор, во првата половина на 1944 година.
Хронологија на настаните
Во 1943 година во Караџовскиот регион народот се активирал во антифашистичката борба. Македонците и Грците заедно се бореле против германско-италијанските окупатори.
Во селото Баово сите полнолетни мажи и жени биле организирани во редовите на ЕАМ, додека младите во ЕПОН. Многу од младите се приклучиле во редовите на ЕЛАС, додека другите служеле во резервата на ЕЛАС и му биле на располагање на 30-тиот полк на ЕЛАС. Младите од Баово учествувале во многу напади против германскиот окупатор. Тие учествувале во нападот на ЕЛАС против германската колона што марширала од Воден кон С’ботско во ноември 1943 година. Во тој напад биле запалени четири непријателски камиони и имало 10 загинати или повредени германски војници. На 26 декември 1943 година, земале учество во нападот на рудникот во Гуменџиско, како и во нападот на С’ботско на 6 јануари 1944 година. Во таа акција бил убиен германскиот командант на градот.
Поради сета таа активност околу селото Баово, окупаторските сили доцна во ноќта на 19-ти, кон 20 јануари 1944 година, голема германска војска го опколила селото и уапсила 25 луѓе.
Нецуке
Нецуке (根付) — минијатурна скулптура што е создадена во XVII век во Јапонија со практична намена.
Стреланите од Баово
Хронологија на настаните
Тројца од нив: Христо Вешков, Алексо Пошинов и Петро Аџиев биле стрелани истиот ден во С’ботско. Останатите биле испратени во Солун и затворени во концентрациониот логор „Павлос Мелас“. Десет од нив биле застрелани на 3 март 1944 година на автопатот Солун-Кукуш: Перикли Тануровски, Георги Саламанов, Нико Туба, Коста Вешков, Захарија Вешков, Димитри Кукули, Нико Иконом (учител), Христо Херули, Спиро Херули и Христо од С’ботско. Други четворица биле испратени во концентрационен логор во Германија. Двајца од нив Јани Калојанов и Димитри Џамбазов никогаш не се вратиле од тој логор.
Нецуке
Историја
Традиционалната јапонска облека - наметките наречени косоде и кимоно - немале џебови; сепак, на мажите што ги носеле им требало место за чување на нивните лични работи, како што се цевки, тутун, пари, печати или лекови. Нивното решение биле да се стават потребните секојдневни работи во контејнери (наречени сагемоно) обесени со врвки од појасите на наметките (оби). Контејнерите можело да бидат торбички или мали ткаени корпички, но најпопуларните биле прекрасно изработените кутии инро, кои се држеле затворени со оџиме, кои биле монисти кои лизгале по врвките. Без оглед на формата на кутивчето, она што ја прицврстувало врвката на горниот дел од појасот било врежано, слично на копче, наречено нецуке.
Стреланите од Баово
Список на стреланите
Стрелани на 20 јануари, 1944 година:
Нецуке
Историја
Нецуке, како и инро и оџиме, со текот на времето еволуирало од строго утилитарно во предмет со голема уметничка заслуга и израз на извонредна изработка. Таквите предмети имаат долга историја како одраз на важните аспекти на јапонскиот фолклор и живот. Производството на нецуке било најпопуларно за време на Едо периодот во Јапонија, околу 1615–1868 година. Денес, уметноста живее и некои современи дела можат да имаат доста високи цени во Велика Британија, Европа, САД, Јапонија и на други места. Евтини, но сепак верни репродукции се достапни во музеите и продавниците за сувенири.
Стреланите од Баово
Список на стреланите
Стрелани на 3 март, 1944 година:
Нецуке
Историја
Окимоно, мали и чисто украсни скулптури, честопати ги правеле истите уметници кои произведувале нецуке.
Стреланите од Баово
Список на стреланите
Испратени во германски логор:
Нецуке
Етимологија
Терминот е формиран од двата јапонски канџи не + тсуке, што значи „корен“ и „да се закачи“.
Предмети
Некои нецуке претставуваат единечни едноставни објекти, а некои опишуваат цели сцени од историја, митологија, или литература.
Музеј
Во Кјото, Јапонија, се наоѓа музејот на уметност „Кјото Сеишу Нецуке“, кој е единствениот специјализиран музеј за уметност „нецуке“ во Јапонија. Овој музеј е традиционална резиденција на јапонски самурај изградена во доцниот Едо период. Има колекција од над 5,000 нецуке и 400 од нив се изложени и се менуваат на секои 3 месеци. Колекцијата се фокусира на современи дела, но има и дела од периодот Едо. Во Националниот музеј во Токио има мала просторија за нецуке каде се изложени некои современи дела собрани од принцот и принцезата Такамадо.
Бела Црква (Оризари)
Бела Црква — археолошко наоѓалиште во кочанската населба Оризари.
Претставува црква од доцен среден век.
Сместена е североисточно од селото, на оддалеченост од неколку километри. Се смета дека била подигната врз темели од малку поголема црква. Како источен - апсидален ѕид е искористена карпата, во која сеиздлабени ниши и жлебови за прицврстување на покривната конструкција. Во нишите има зачуван малтер со траги од живопис.
Дивље јагоде
Дивље јагоде — босански хеви-метал и хард рок состав кој е основан во 1977 во Загреб. Тие се многу популарен бенд на територијата на поранешна Југославија и се сметаат за почетници на хеви метал стилот на овие простори. Во 1977 година во мај, Сеад Липовача заедно со Антон Јанковиќ, Нихад Јусуфходзич, Мустафа Исмаиловски и Адонис Докузовиќ кој го познавал уште од Нови акорди, го основаат Дивље јагоде. Со текот на годините објавиле неколку синглови и дванаесет студиски албуми, а во 2006 година издаваат „box set“ на кој се наоѓаат десет албуми и еден сингл.
Зенит
Сеад Липовача (роден во Бихаќ, 13 март, 1955 година) откако завршил средно училиште во Бихаќ, доаѓа да студира надворешна трговија во Загреб. Негови музички идоли му биле рок бендовите како The Whoa, Deep Purple, Led Zeppelin, Black Sabbath и други. И самиот тој сакал да има свој бенд, а првите музички почетоци го врзуваат со бендот „Нови акорди“ (од кој подоцна ќе стане Друг начин). Подоцна уште свири со бендовите „Бисери“ и „Селекција“, за во 1976 да ја создаде групата „Зенит“. Денешната постава на бендот ја сочинуваат музичарите Сеад Липовача (прва гитара), Анте Тони Јанковиќ (вокал), Нихад Јусуфхожич (бас гитара) и Адонис Докузовиќ (тапани). Во тоа време „Зенит“ свири по разни рок фестивали, а во почетокот на 1977 година ја донесуваат одлуката за промена на името.
Дивље јагоде
Во мај 1977 година после долго размислување, ја донесуваат одлуката за промена на името во „Дивље јагоде“. Истата година есента го снимаат својот прв сингл, за водечката дискографска куќа тогаш во земјата Југотон, на којшто се наоѓаат две композиции, баладата „Једина моја“ (која остварила голем успех) и „Rock 'n' Roll“. Текстот за композицијата „Jedina moja“ ја пишува Анте Јанковиќ, а музиката Сеад Липовача. Вториот сингл го објавуваат на почетокот на 1978 година на кој се наоѓаат преработки на стара босанска песна „Moj dilbere“ и емотивната балада „Prijatelj“. Истата година излегува нивниот трет сингл на кој добиваат голема популарност кај публиката и голем број свои обожаватели. На синглот се наоѓаат композициите, „Patkica“ и „Kad bi vi, gospođo“. После излегувањето на синглот „Jagode“ одат на мини турнеја по Бихаќ и околината. На крајот на годината одат во студио како би го снимиле својот прв албум. Албумот на Дивље јагоде излегува во 1979 година, а го објавува дискографската куќа Југотон. Материјалот на албумот се состои од девет композиции, а помеѓу останатото тоа се веќе познати балади „Krivo je more“ и нова верзија на композицијата „Jedina moja“. Поголемиот број на другите композиции е на тема хард рок и на патеката на Deep Purple и Black Sabbath. Текстовите ги напишал Анте Јанковиќ, музиката Сеад Липовача, додека продукцијата ја правел Владимир Делач. Откако е издаден албумот бендот некое време паузирал, поради тоа што дел од бендот отишол на служење воен рок. Во тоа време ги напушта Мустафа Исмаиловски и подоцна го основа поп бендот „Srebrna krila“ а Сеад Липовача остварува соработка со Марин Туцаковиќ, кој му пишува песни за сингловите „Hoćeš li me voljet sutra“ и „Nemam ništa protiv bit će bolje“.
Средината на 1980
Материјалот го миксаат во студиото РТВ во Сараево, во текот на месеците ноември и декември, 1985 година по третпат патуваат во Германија и снимаат албум во студиото „Music Park Studios“ во текот на месец февруари. Албумот „Vatra (оган)“ излегува во март истата година, а го објавува дискографската куќа Дискотон. Музиката и аранжманот го пишува Сеад Липовача, додека текстовите ги пишува Ален Исламовиќ и Слободан Џурашовиќ. На Б-страната се наоѓа композицијата „Touch Me Little Girl“, која е отпеана на англиски јазик, а специјално за овој албум ја напишал Тео Вердин. Албумот солидно проаѓа кај публиката но не бележи некој поголем комерцијален успех. Двете хит композиции, „Ciganka“ и „Let na drugi svijet“ подоцна редовно се изведуваат во текот на турнеите и концеритет. Откако ги завршиле турнеите и промоцијата на албумот „Ватра“, на крајот на годината заминуваат во Лондон на пробно снимање албум. По враќането од Лондон свираат на неколку поглеми концерти како онај во домот „OTV“ во Загреб. На концертот бил и Ксавиер Расел, новинар на хеви метал магазинот „Kerrang!“ (син на филмскиот режисерот Кен Расел), а за концерот напишал „Дивље јагоде музички сè уште се во седумдесеттите години. Влијанието на бендовите Y&T, Black Sabbath и Saxon се очигледни. Нивните стари балади наидоа на најповолна реакција, што сведочи дека публиката сака да пее со својот бенд...“. После одржаниот концерт во домот „OTV“, Липовача и останатите членови го оствариле својот долгогодишен сон и потпишуваат договор со Геф Ханингтон, кој е сопственик на дискографската компанија Лого Рекордс. Ханингтон бил многу јака и позната личност, кој меѓуостанатото го „лансирал“ популарниот бенд „Eurythmics“ и до тогаш никој на тие простори немал таков договор. Во почетокот на 1986 година заминуваат во Лондон како би го започнале снимањето на новиот албум на англиски јазик. Во студиото ја снимаат својата осма стара компзоција и две нови „Wild Boys“ и „Fire on the water“. Продуцентот на материјалот бил Кеит Вулвин, текстовите ги напишал Александар Межек, додека како гостин на клавијатура бил Дон Аиреј. На англискиот пазар го издаваат синглот „Shayla“ и на 19 февруари настапуваат во клубот „Marquee“, и после тоа започнува серијата концерти по англиските клубови. Излегувањето на албумто задоцнило, а Исламовиќ, незадоволен од заработката од турнеите и проблемите околу излегувањето на албумот, си оди од Лондон и се враќа во Сараево. Брзо после то повторно добил понуда од Горан Бреговиќ за да им се приклучи на Бијело дугме, Исламовиќ прифатил. Истата година Наско Будимлич отишол во привремено мирување. Проблемите исто така настануваат кога еден локален бенд крадат и свират една композиција која во тоа време Липовача не ја заштитил со авторски права. Липовача останал сам во Лондон и добива понуда да свири со британски музичари, тој одбива и на крајот се враќа во Сараево. По враќането дознава дека Исламовиќ ја прифатил втората понуда и преминал во Бијело дугме. Дискотон на крајот на годината објавуваат компилација под името „Najbolje (Најдобро)“, додека Липовача ја завршува годината без бенд.
Во почетокот на 1987 година, Липовача работи на собирање на бендот, а поддршка во тоа има и од Златан Чехиќ. Чехиќ му предлага да најдат нов пејач, додека во март во бендот се враќа Самир Сештан. Во мај конечно излегува албумот „Wild Strawberries (албум)“, кој е сниман во студиото „Easy Hire“ во Лондон, а го објавила дискографската куќа Лого Рекордс. Албумто излегува и во Шведска, Германија и Холандија, без поголем успех. Летото 1987 година во „Дивље јагоде“ на местото на вокалот доаѓа Младен „Тифа“ Војичиќ (роден во Сараево 17 октомври, 1960 година), новиот тапанар на бендот е Един Шеховиќ, додека клавијатурата ја презема Владимир Владо Подани. На крајот на годината заминуваат во студио и почнуваат да работат на материјалот за седмиот студиски албум на „Дивље јагоде“. Продукцијата ќе ја работи продуцент од Лондон, Петер Хинтон, кој работел со составот „Saxon“. Новиот албум „Konji“, излегува на почетокот на 1988 година, а го најавил синглот „Turski marš“. На материјалот се наоѓа обновената верзија на композицијата „Дивље јагоде“, и инструментал „Turski marš“, додека најголем хит на албумот е песната „Zauvijek tvoj“, која се слуша и до ден денес. На листата се наоѓа и композицијата „London“ која е посветена на градот и времето кое го поминале во него. Ниту оваа постава на „Дивље јагоде“ не потраала долго. Во доцната пролет тргнуваат на промотивна турнеја но не ја завршуваат, затоа што во летото Тифа, Подани и Шеховиќ заминуваат од бендот. Липовача и Чехиќ остануваат сами и го повикуваат тапанарот Драган Јанкелича (кој порано свирел во Биjело дугме). Чехиќ го превздема вокалот, а во Сараево на концертот им се придружува Тони Јанковиќ, кој ги пее нивните стари хитови и добива големи овации од публиката. Во текот на 1989 година, „Дивље јагоде“ свират по концерти, а крајот на годината Липовача во бендот го повикуваат младиот сплитски пејач Златан „Џибони“ Штипишиќ (член на поранешната група Осми путник). Џибони ја презема улогата на главен вокал, таа постава снимила демо снимка која му помогнале да потпише договор со САД, но тој проект никогаш не бил остварен. Џибони го менува мислењето и се враќа во Сплит, каде се посветува на својата соло кариера. После тоа „Дивље јагоде“ престануваат со работа.
Средината на 1990 година
Новиот албум на „Дивље јагоде“ „Sto vjekova“, излегува во средината на 1996 година. Албумот е снимен во Штутгарт, Германска во студиото „Бостон“, а го објавува издавачката куќа „Нимфасаунд“ од Германија. Материјалот се состои од десет композиции, од кои четири ги испеал Жанил Татај, четири Емир Черич, а композицијата „Lejla“ ја отпеале заедно. „Бихаќ 95“, била инструментална композиција и работното име и било „On the way“. Композицијата на англиски јазик „On the road again“ ја напишал хрватскиот музилар Златан Штипишиќ, додека насловната композиција ја напишала Санја Гргич. Продукцијата ја реализираат Липовача и Деникен, а клавијатурата ја свират Тони Ласин и Дарио Гргич. Откако го објавиле албумот од бендот заминува басистот Сањин Кариќ, а на негово место доаѓа Дејан Орешковиќ од Славонски брод и нов тапанар од Загреб Томас Балаж, кој повремено го менува Наско Будимлич. После серијата концерти која се одржува во Словенија, Хрватска и Босна и Херцеговина, „Дивље јагоде“ едно време заминуваат на одмор. До крајот на деведесеттите години „Дивље јагоде“ свират по разни концерти низ Европа, а во 1999 година бендот го напушта Жанил Татај.
2000 година
Во 2002 година „Дивље јагоде“ по првпат во јавноста се појавуваат со нов пејач Перо Галиќ (поранешен член на бендот „Opća opasnost“), а заедно со нив од 2000 година почнале со работа на материјал за нов албум. После паузата од седум години „Дивље јагоде “ 2003 година го објавуваат новиот албум „Od neba do neba“. Албумот е сниман од зимата 2000 до зимата 2003 година, во студијата „Z“ Загреб, „Matelj“ Ново Место, „Promaster“ Загреб, „Šišmiš“ Голема Горица, „Matrix“ Минхен, „Vrbnico“ Врбник, а го објавува дискографската куќа „Croatia Records“. На албумот се наоѓаат единаесет композиции од кои најмногу се издвојува песната „Marija“, која станала голем хит, а како гостин на материјалот се појавува Анто Јанковиќ, кој ја пее песната „Ne krivi me“. Во 2004 година „Croatia Records“ ја објавува компилацијата на двојното ЦД под името „The very best of“. На првото ЦД се наоѓаат нивните најголеми хитови со бонус од три композици кои се снимени на нивниот прв англиски албум, а на другиот се наоѓаат баладите со новата верзија на композициите „Krivo je more“. Бендот заминува во САД и Канада, каде одржуваат бројни концерти, откако ќе се вратат одржуваат концерти по поголемите градови во поранешна Југославија. Во 2005 година повторно заминуваат во САД но без пејачот Перо Галиќ, кој заминал од бендот, а на негово место дошол стариот член Анто Јанковиќ. Во Чикаго се среќаваат со хрватскиот рок бенд Парни ваљак и заедно настапуваат на концерти. После тоа се враќаат од САД и во бендот повторно се враќа басистот Сањин Кариќ. Заминуваат на турнеја по Австралија, а после тоа одржуваат неколку концерти по Швајцарија.
Во 2007 година излегува видео клипот за синглот „Piramida“, а членовите на „Дивље јагоде“ најавуваат материјал за нов албум. На 10 јули во Осиек свират заедно со бендот „Opća opasnost“, пред настапот на британскиот хард рок бенд Whitesnake. Во 2008 година Перо Галиќ го напушта бендот а пејачот е повторно Тони Јанковиќ.
Судир Фатах–Хамас
Судирот помеѓу Фатах-Хамас (  an-Nizāʿ bayna Fataḥ wa-Ḥamās), познат како Палестинска граѓанска војна ( al-Ḥarb al-ʾAhliyyah al-Filisṭīnīyyah) — судир помеѓу двете главни палестински политички партии Фатах и Хамас, што резултирал во поделба на палестинските власти во 2007 година. Процесот на помирување и обединување на администрацијата на Хамас и Фатах останува нефинализиран.
Преглед
Хамас е основан во 1987 година,  веднаш по избувнувањето на Првата Интифада, како подружница на египетското муслиманско братство. Тоа е палестинска сунитско - исламистичка фундаменталистичка организација,  која се смета, или во целина или делумно, како терористичка организација од повеќе земји и меѓународни организации, пред се од Израел, САД и Европската Унија.
Тензиите меѓу Фатах и Хамас почнале да растат во 2005 година по смртта на Јасер Арафат во ноември 2004 година. По законодавните избори на 25 јануари 2006 година, што резултирале со победа на Хамас, односите биле обележани со спорадични борбени фракции. Ова станало поинтензивно откако двете страни постојано не успеале да постигнат договор за споделување на владината моќ, ескалирајќи во јуни 2007 година и резултирајќи во преземање на Газа од страна на Хамас. Главно прашање било контролата над граничните премини, особено на граничниот премин Рафа.
Лидерот на Хамас, Исмаил Ханија, формирал нова влада на ПС на 29 март 2006 година, составена од претежно членови на Хамас, откако Фатах и другите фракции одбиле да се приклучат, особено затоа што Хамас одбил да ги прифати условите на Квартетот, како што е признавањето на Израел и претходните договори, што довело до значителен дел од меѓународната заедница, особено Израел, САД и земјите од Европската Унија, да не се занимаваат со владата на Хамас и да воведат санкции. По киднапирањето од милитантите на Хамас на Гилад Шалит на 25 јуни 2006 година во прекуграничен напад преку тунел надвор од Газа, Израел привел приближно една четвртина од членовите на ПЛЦ и министрите на Западен Брег во текот на август 2006 година и го интензивирал бојкотот на Газа и презел други казнени мерки.
Повиците за спроведување на Декларацијата од Каиро, вклучително и формирање на влада на единство и прекин на насилството меѓу Фатах и Хамас биле упатени во Договорот од Мека помеѓу Фатах-Хамас од 8 февруари 2007 година. Владата на Хамас беше заменета на 17 март 2007 година со влада на национално единство предводена од Ханија, составена од министри на Хамас и Фатах. Во јуни 2007 година, борците на Хамас ја презеле контролата врз Појасот Газа и ги отстраниле сите претставници на Фатах. Претседателот Абас, на 14 јуни, прогласи лвонредна состојба и ја распуштил владата на националното единство, назначил итна влада и ги суспендирал членовите од Основниот закон..
Хамас е де факто управувачки орган на Појасот Газа од неговото преземање во јуни 2007 година. Оттогаш, тој водел неколку војни со Израел, и палестинските власти биле поделени во две полиции, секој гледајќи се себеси како вистински претставник на палестинскиот народ - палестинскиот национален орган управуван од Фатах и Владата на Хамас во Газа.
Вклучување на Велика Британија
Документите објавени во Палестинските документи откриваат дека британското разузнавање МИ6 во 2004 година помогнало во изготвувањето на безбедносен план за палестинските власти предводени од Фатах. Планот споменат како цел, „охрабрување и овозможување на Палестинските власти (ПС) целосно да ги исполнат своите безбедносни обврски од Фазата 1“. Документот предлага голем број начини на „деградирање на можностите на одбивачите“, именувајќи ги Хамас, ПИЏ (Палестински исламски џихад) и бригадите ал-Акса. Планот бил опишан од Гардијан како „широка распространетост против Хамас“. Наводниот план за контра бунт на Фатах против Хамас дал резултат во јуни 2006 година, кога Хамас победил на изборите во 2006 година.
Израелско одвојување од Газа
Во јули 2004 година имало судири меѓу соперничките делови на безбедносните сили предводени од Хамас во Газа и насилни протести, кои нашироко се сметале како борба за моќ пред ветувањето на Израел да се повлече од Газа.
На 16 февруари 2005 година, израелскиот парламент го одобрил неговото одвојување од Газа, што драстично ќе ги промени израелско-палестинските односи во Газа. Планот за исклучување од 2003 година веќе бил усвоен од израелската влада во јуни 2004 година. Израел се повлекол од Газа во септември 2005 година. Контролата на границата Газа-Египет била од египетска страна предадена на Египет. ПА, доминирана од Фатах, добила контрола од страната Газа на Граничниот премин Рафах. Договорот од Филаделфи меѓу Израел и Египет во 2005 година ја претворил контролата врз границата кон Египет. Од февруари 2005 година, технократската влада на ПА предводена од Фатах ги контролирала палестинските сили за национална безбедност.
Од ноември 2005 година до јуни 2007 година, преминот Рафах бил заеднички контролиран од Египет и палестинските власти, при што Европската унија ги следела активностите од 24 ноември 2005 година на страната Газан.
Избори во 2006 година и влада на Хамас
Тензиите меѓу Фатах и Хамас се засилиле откако Хамас победил на изборите во 2006 година и меѓународната заедница го зголемила притисокот врз палестинските власти. Како резултат на одбивањето на владата на Хамас да се посвети на ненасилство, признавање на израелската држава и прифаќање на претходните договори, Израел, Блискоисточниот квартет (САД, Русија, Обединетите нации и Европската унија), неколку Западните држави и арапските држави вовесанкции со кои се суспендира целата странска помош.