cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мауна Лоа
Неодамнешна историја
Историските ерупции на Мауна Лоа се типични хавајски по карактер и ретко насилни, започнувајќи од појавата на лавини фонтани во текот на неколку километарски расед наречен „завеса од оган“ и на крајот концентрирајќи се на еден отвор, неговиот долгорочен еруптивен центар. Активностите во центарот на врвот обично се проследени со ерупции на крилата и иако Мауна Лоа е историски помалку активна од онаа на неговиот сосед Килауеја, има тенденција да произведе поголеми количини на лава во пократки временски периоди. Повеќето ерупции се центрирани или на врвот или на две нејзини поголеми зони. Во последните двесте години, 38% од ерупциите се случиле на врвот, 31% на североисточната раседна зона, 25% во југозападната раседна зона, а останатите 6% од северозападните отвори. 40 % од површината на вулканот се состои од лава помалку од илјада години, и 98% од лавите кои се постари од 10.000 години. Покрај елементите на врвот и рифовите, северозападниот дел на Мауна Лоа исто така е извор на три историски ерупции.
Настанот од 1843 година бил проследен со ерупции во 1849, 1851, 1852 и 1855, а ерупцијата во 1855 година била доста обемна. . 1859 година го означил најголемиот од трите историски текови кои се центрирани на северозападниот дел на Мауна Лоа, создавајќи долг тек на лава што стигнала до океанот на западниот брег на островот Хаваи, северно од заливот Кихоло. Ерупцијата во 1868 година се случила заедно со огромен земјотрес во Хаваи во 1868 година,, настан од 8 степени според кој имало 77 смртни случаи и останува најголемиот земјотрес кој го погодил островот некогаш. По понатамошна активност во 1871 година, Мауна Лоа доживеал речиси континуирана активност од август 1872 до 1877 година, долготрајна и обемна ерупција која траела околу 1.200 дена и никогаш не се движела надвор од својот врв. Една кратка еднодневна ерупција во 1877 година била невообичаена по тоа што се одвивала под вода, во заливот Келакекуа и во една милја од крајбрежјето. Љубопитните гледачи кои се приближиле до областа со чамци пријавиле невообичаено турбулентна вода и повремени лебдечки блокови од лава. Понатамошни ерупции се случиле во 1879 година, а потоа двапати во 1880 година, од кои втората се проширила и во 1881 година и се нашла во рамките на сегашните граници на најголемиот остров на Хаваи, Хило. Сепак, во тоа време, населбата била крајбрежно село сместено по должината на падините на вулканот, и така не предизвикала голема штета.
Мауна Лоа ја продолжила својата активност со ерупциите што се случиле во 1887, 1892, 1896, 1899, 1903 (двапати), 1907, 1914, 1916, 1919 и 1926. Три ерупции (во 1887, 1919 и 1926) биле делумно субаерални. . Особено значајна е ерупцијата во 1926 година поради тоа што поплавила село во близина на Хопулоа, уништувајќи 12 куќи, црква и мало пристаниште. По настанот во 1933 година, избувнувањето на Мауна Лоа од 1935 предизвикало јавна криза кога нејзините текови започнале да се движат кон Хило. Одлуката за бомбардирање била решена во обид да се пренасочат тековите, планирани од тогашниот потполковник Џорџ С. Патон. Бомбардирањето, спроведено на 27 декември, било прогласено за успешно од страна на Томас А. Џагар, директор на Хавајската вулканска опсерваторија, а лавата престанала да тече до 2 јануари 1936 година. Сепак, улогата што бомбардирањето ја играло при завршувањето на ерупцијата оттогаш било во голема мера оспорено од вулканолозите. Настаните од 1940 година на врвот од вулканот бил релативно помалку интересен.
Ерупцијата во Мауна Лоа во 1942 година се случила само четири месеци по нападот врз Перл Харбор и влезот на САД во Втората светска војна и создало единствен проблем за време на војната во САД. Појавувајќи се за време на насилното затемнување на островот Хаваи, ерупцијата ја принудила владата да издаде налог за потиснување во локалниот печат, надевајќи се дека ќе спречи ширење на вестите за неговата појава, поради страв дека Јапонците тоа ќе го искористат за започнување на бомбашки напад врз островот. Меѓутоа, како што приливот од ерупцијата бргу се проширил низ крилото на вулканот и му се заканувало на пристаништето Ола, примарен извор на вода за населеното место Маунтин Вју, американските воздухопловни сили одлучиле да ги отфрлат сопствените бомби на островот, во надеж дека ќе ги пренасочат струите далеку од плимата. Така, шеснаесет бомби со тежина помеѓу 136 и 272 килограми, биле фрлени на островот, но создале мал ефект. На крајот, ерупцијата престанала сама.
По настанот од 1949 година, следната голема ерупција на Мауна Лоа се случила во 1950 година. Потекнувајќи од југозападната зона на вулканот, ерупцијата останува најголемиот настан во модерната историја на вулканот, која траела 23 дена, испуштајќи 376 милиони кубни метри лава и достигнувајќи 24 километри до океанот во рок од 3 часа. Ерупцијата од 1950 година не била најобемната ерупција на вулканот (долготрајниот настан 1872-1877 произвел двапати повеќе материјал), но таа ерупција била една од најбрзите, произведувајќи исто количество лава како при ерупцијата од 1859 година. Текот го надминал селото Хоокена-Маука во Јужна Кона, ја преминала Хавајската патека 11 и стигнала до морето во рок од четири часа од ерупцијата. Иако немало човечки жртви, селото било трајно уништено. По настанот од 1950 година, Мауна Лоа, влегол во подолг период на латентност, прекинато единствено со еднодневна непогода во 1975 година. Меѓутоа, во 1984 година повторно се појавил, што се манифестирало прво на врвот на Мауна Лоа, а потоа со создавање на канализиран лавин проток што го зголемува надолниот пад во рок од 6 километри од Хило, доволно блиску за да го осветли градот во текот на ноќта. Меѓутоа, протокот не се доближил, бидејќи двата природни насипи понатаму по својот пат резултирале со скршени и пренасочени активни текови.
Мауна Лоа за последен пат бил активен во јануари 2013 година. Вулканот останал тивок речиси 29 години, нејзин најдолг период на заспаност во запишаната историја.
Опасности
Мауна Лоа е прогласен за Декаден вулкан, една од шеснаесетте вулкани идентификувани од страна на Меѓународната асоцијација за вулканологија и хемија за внатрешноста на Земјата (IAVCEI), доволно достоен за негово следење и проучување на неговата историја, деструктивните ерупции и близината на населените области. . Геолошкиот институт на САД одржува Лавина зона на опасност преку мапирање на островот. Врз основа на оваа класификација, континуираната активниот на врвот на Мауна Лоа, купинските и раседните зони, добиле ознака на ниво 1. Голем дел од подрачјето што ги опкружува раседните зони се сметаат за ниво 2, а околу 20% од областа е покриена со лава од историски времиња. Голем дел од остатокот од вулканот е ниво на опасност 3, околу 15 до 20% од нив се покриени со текови во последните 750 години. Сепак, две секции на вулканот, првата во областа Налеху а втората на југоисточното крило на раседната зона од Мауна Лоа е, се заштитени од еруптивна активност од страна на локалната топографија, и овој реон бил назначен ниво на опасност од 6.
Иако вулканските ерупции во Хаваи ретко доведуваат до смртоносни жртви (единствениот директен историски случај на смртност поради вулканска активност на островот се случил во Килауеја во 1924 година, кога невообичаено експлозивна ерупција исфрлила камења кон еден случаен сведок), оштетувањето на приватни имоти поради поплава од лава е честа и скапа појава. Хавајскиот тип на ерупции обично се случуваат исклучително бавно, што претставува мала опасност по животот на луѓето поради неговата претходна алармантна состојба. Но не бил секогаш таков случајот ако се земе предвид ерупцијата која се случила во 1950 година кога лавата од Мауна Лоа течела три недели и го достигнала нивото на морето кај Хокена како и главниот автопат кој поминува во близџина. При претходната ерупција во 1926 година, лавиниот поток навлегол во селото Хопулоа Макај и Хило, делумно изградени на лавината од ерупцијата во 1880-1881 година. Тие и денес се изложени на ризик од идни ерупции. Ерупцијата од 1984 година речиси стигнала до градот, но застанала кратко откако протокот бил пренасочен.
Потенцијално поголема опасност на Мауна Лоа е ненадејноста, односно масовниот колапс на крилата на вулканот, како оној што го погодило западното крило на вулканот пред 100.000 до 200.000 години и го формирал денешниот залив Калекекуа. Подводните истражувања откриле можност од лизгање на земјиштето по должината на хавајскиот синџир на вулкани и докази за две големи цунами. Пред 200.000 години, Молокај доживеал цунами од 75 метри висина, додека мегацунамито од пред 100.000 години стигнало до 325 метри и го погодил Ланај. . Еден понов пример за ризиците поврзани со рецесии се случил во 1975 година, кога кај Хилина се случил земјотрес од 7,2, по кое следело цунами. Во овој настан имало две човечки жртви. .
Следење
Ерупциите на Мауна Лоа речиси секогаш им претходат и се проследени со продолжени епизоди на сеизмичка активност, чиешто следење било примарно и често само механизам за предупредување во минатото и кој останува одржлив до денес. Сеизмичките станици се одржуваат на Хаваи од почетокот на опсерваторијата, но тие се концентрирани првенствено на Килаеја, при што покриеноста на Мауна Лоа полека се подобрува во текот на XX век. По пронаоѓањето на современа опрема за мониторинг, на вулканот во 1970-тите години бил инсталиран столбот на денешниот систем за следење. Ерупцијата во Мауна Лоа во јули 1975 година била предупредена од повеќе од една година сеизмички немири, при што ХВО ги објавил предупредувањата до јавноста кон крајот на 1974 година. Слично било и на ерупцијата во 1984 година на која и претходеле дури три години невообичаено висока сеизмичка активност, при што вулканолозите предвидувале ерупција во рок од две години во 1983 година.
Современиот систем за следење на Мауна Лоа се состои не само од локалната сеизмичка мрежа, туку и од голем број ГПС станици, кои се прицврстени на вулканот за следење на деформацијата на земјата поради подземната магматска комора на Мауна Лоа, што претставува поцелосна слика за случувањата кои се случуваат во еруптивните активности. Мрежата ГПС е најстариот издржлив систем кој зафаќа најширок опсег од трите системи, додека навалувачите обезбедуваат најчувствителни прогностички податоци, но се склонети кон погрешни резултати кои не се поврзани со фактичката деформација на земјата. Сепак, линијата за испитување низ купата, измерила зголемување на ширината од 76 мм во текот на годината пред ерупцијата во 1975 година, и слично зголемување во ерупцијата во 1984 година. Стрејнметрите, пак, се релативно ретки. Опсерваторијата, исто така, одржува два детектори за гас на Мокуавеовео и купата на Мауна Лоа, како и јавно достапна веб камера и повремени проекции преку интерферометриски синтетички отвори на радарски слики.
Рана историја
Првите Антички Хавајци што пристигнале на островот Хаваи живееле по должината на брегот каде што храната и водата биле обилни. . Птиците во почетните години станале главен извор на храна. . Раните населби имале големо влијание врз локалниот екосистем и предизвикале многу исчезнувања, особено кај птичјите видови, како и воведување странски растенија и животни и зголемување на стапките на ерозија. Преовладувачкиот низински шумски екосистем бил трансформиран од шума во пасишта. Некои од овие промени биле предизвикани од употребата на оган, но главната причина се чини дека била Полинезискиот стаорец (Rattus exulans).
Древната хавајска религиозна практика тврди дека петте вулкански врвови на островот се свети, и го почитува Мауна Лоа, најголемиот од сите нив, со голема восхит, но она што денес го практикува митологијата се состои главно од обичаи од 18 век и 19 век. Повеќето од овие мислења се согласуваат дека хавајското вулканско божество Пеле живее во кратерот Халемаумау на Килауеја. Сепак неколкумина го ставаат нејзиното седиште на Мауна Лоа, на купата Мокуавеовео, и митот ја поврзува со секаква вулканска активност на островот. Без оглед на недостатокот на Килауеја на географски преглед и силна вулканска врска со Мауна Лоа, самиот вулкан од страна на Античките Хавајци бил сметан како граница, што значи дека голем дел од митовите кои сега се поврзуваат со Килауеја првично биле насочени кон Мауна Лоа.
Античките Хавајци изградиле обемна патека на островот Хаваи, денес позната како Национална историска патека Ала Кахакаи. Мрежата се состоела од кратки патеки за поврзување на локалните области по должината на главните патишта и пообемни мрежи во рамките и околу земјоделските центри. Позиционирањето на патеките било практично, поврзувајќи ги областите со фармите и пристаништата и регионите со ресурсите, со неколку планински делови резервирани за собирање, а повеќето линии биле обележани доволно добро за да останат препознатливи и по завршувањето на редовната употреба. Една од овие патеки, патеката Аинапо, се наоѓа од селото Капапала на над 3.400 метри со околу 56 километри и завршува на Мокуавеовео, на врвот на Мауна Лоа. Иако патувањето било тешко и напорно, и се одвивало неколку дена, Античките Хавајци најверојатно го користиле овој пат за време на ерупциите за да ги остават жртвите и да направат молитва со цел да и оддадат почит на божицата Пеле, како што тоа го правеле во Халемаумау, поактивната и полесно достапната калера на Килауеја. Неколку кампови формирани на патот обезбедуваат вода и храна за патниците.
Рана европска историја
Третото патување на Џејмс Кук било и неговото прво пристигнување што го направил на островот Хаваи, во 1778 година, и следејќи ги авантурите по должината на северноамериканскиот западен брег, Кук се вратил на островот во 1779 година. На втората посета, Џон Ледјард, капетан на Кралските маринци на ХМС Резолушон, предложил и добил одобрение за експедиција на самитот Мауна Лоа за да се научи „за тој дел од островот, особено за врвот, чиј врв главно е покриен со снег и предизвикува голема и возбудлива љубопитност“. Користејќи компас, Ледјард и малите групи на бродови се обиделе да направат директен пат кон врвот. Меѓутоа, на вториот ден од патувањето, трасата станала поцврста, груба и блокирана со „непробојни грмушки“, а групата била принудена да се откаже од нивниот обид и да се вратила во заливот Келакекуа, сметајќи дека „пробиле 24 милји од патот и дека им претпостава уште 11 милји до врвот“. Но, во реалноста, Мокуавеовео лежи на 32 км источно од заливот. Друг од сопатниците на Кук, поручникот Џејмс Кинг, висината на вулканот ја проценил на 5.600 метри (18.373 стапки) врз основа на неговата снежна линија. .
Следниот обид за освојување на врвот на Мауна Лоа била експедиција предводена од Арчибалд Мензис, ботаничар и природонаучник на Експедицијата Ванкувер од 1793 година. Во февруари истата година, Мензис, двајца членови на бродот и мала група жители на Хаваи, се обиделе да направат директен пат кон врвот од заливот Келакекуа, поминувајќи 26 километри пред да се повлечат поради длабочината на шумата. На втората посета на експедицијата на островот во јануари следната година Мензис бил ставен во надлежност за истражување на ентериерот на островот, а по патувањето низ Хуалалај, тој и неговата група пристигнале на високата висорамнина што ги одвојува двата вулкани. Тој одлучил да направи втор обид (по приговорите на придружниот шеф на островот), но повторно неговиот напредок доживеал неуспех поради непробојните грмушки.
Мензис направил и трет обид во февруари 1794 година. Овој пат ботанистот се консултирал со кралот Камехамеха I за совет и дознал дека може да ги земе канутите на југ и да ја следи патеката Аинапо, не знаејќи за неговото постоење однапред. Така, поради значително подобрата подготовка, Мензис, потполковникот Џозеф Бејкер и Мидсејман Џорџ Мекензи од Дискавери и слуга (најверојатно Џонатан Евинс), стигнале до врвот, кој Мензис го проценил на 4.156 метри (13.635 стапки) со помош на барометар (во согласност со современа вредност од 4.169 метри (13.678 стапки)). Тој бил изненаден кога пронашле обилни снежни и утрински температури од -3 °C и не можел да ги спореди височините на Мауна Лоа и Мауна Кеја, но по правило смтал дека би требало да биде повисок врз основа на неговата поголема снежна капа. Подвигот кон Мауна Лоа не можел да се повтори во следните четириесет години.
Хавајските острови биле место на жестока мисионерска работа, при што првата група мисионери пристигнала во Хонолулу во 1820 година, а втората во 1823 година. Некои од овие мисионери заминале на островот Хаваи и поминале десет недели патувајќи околу неа, проповедајќи во локалните села и искачувајќи се на Килауеја, од каде што еден од неговите членови, Вилијам Елис, го гледал Мауна Лоа со помош на телескоп, по кое утврдил дека Мауна Кеја е можно да биде 15.000 до 16.000 метри над морското ниво. Сепак, тие не се обиделе да се искачат на самиот вулкан. Понекогаш во некои извори се наведува дека мисионерот Јозеф Гудрич стигнал до врвот околу ова време, но тој никогаш не го признал тоа, иако го опишал Мауна Кеја и Мокуавеовео со помош на друг телескоп.
Следниот успешен исказ бил направен на 29 јануари 1834 година, 40 години подоцна, од страна на шкотскиот ботаничар Дејвид Даглас, кој исто така достигнал до купата на врвот користејќи ја патеката „Аинапо“. Сепак неговите рекордни барометарски податоци за неговата висина денеска се знае дека се широко неточни. Даглас собирал биолошки примероци на патот од нагоре и надолу, и по тешко и вознемирувачко потекло започнал да ги спојува неговите примероци; тој планирал да се врати во Англија, но наместо тоа, неколку месеци подоцна неговото тело било мистериозно откриено во јама покрај мртва дива свиња.
Исидор Левенстерн успешно се искачил на Мауна Лоа во февруари 1839 година, станувајќи само трет кој успешно се искачил за 60 години.
Експедиции на Вилкс
Вилкс отпловил до Хило на островот Хаваи и решил прво да се искачи на Мауна Лоа, бидејќи изгледало полесно од Мауна Кеја. На 14 декември тој ангажирал околу 200 приврзаници, но откако заминал, сфатил дека само околу половина од опремата била земена, па затоа морал да вработи повеќе Хавајци со поголема плата. Кога по два дена стигнл до Клаеуеја, нивниот водич Пухано се упатил кон воспоставената патека Аинапо. Вилкс не сакал да се повлече надолу по патот, па го разгорил својот пат низ густата шума водена од компас. Хавајците биле навредени од губењето на светите дрвја. На надморска височина од околу 1.800 метри, тие направиле логор наречен „Станица недела“ на работ на шумата.
Два водачи им се приклучиле на станицата: Кавеху, наречен птичар друг чие хавајско име не е наведено. Иако Вилкс мислел дека е речиси на втвот, водичите знаеле дека се помалку од половината до врвот. Бидејќи во станицата немало вода, слугите морале да бидат вратени на десет милји (16 километри) до лавината цевка на патеката Аинопо која била снабдена со вода. По цел ден обновени акции, тие продолжиле до вториот камп што го нарекле „Регрутна станица“ на надморска височина од 2.700 метри. По уште еден поход по полноќ тие ја воспоставиле „Станицата на знамето“ на 22 декември, и до тоа време биле на патеката Аинапо. Повеќето од водичите биле испратени назад за да добијат уште еден товар.
На „Станицата на знамето“, Вилкс и неговите осум останати мажи изградиле кружен ѕид од лавини карпи и го покриле засолништето со платно. Имало снежна бура и неколкумина страдале од надморската висина. Таа вечер (23 декември), снегот на платниот покрив предизвикал колапс. На дневна светлина, некои од групите слегле по патеката за да го земат дрвото за огрев и опремата, оставени на патеката еден ден претходно. По искачувањето на другиот ден, девет мажи стигнале до работ на Мокуавеовео. Тие не можеле да го најдат патот по своите стрмни страни, па избрале мазно место како рамка за местото на кампот, со координати 19.46639°N, -155.58167°W. Нивниот шатор бил поставен на 18 метри од работ на кратерот, обезбеден со блокови на лава.
Следното утро тие не можеле да запалат оган користејќи триење поради тенкиот воздух на таа надморска височина. Во тоа време, поморските офицери и Хавајците не можеле да се договорат за условите за продолжување на патот на водачите, па морнарите и маринците биле наредени од бродовите. Д-р Џад отпатувал меѓу врвот и станицата за регрутирање за да ги натера многутемина што страдале од надморската висина или ги истрошеле чевлите на груба карпа. Божиќниот ден поминал за градење на карпести ѕидини околу логорот, за да даде одредена заштита од високите ветришта и паѓањето на снег. Потребна била уште една недела да се искачи целата опрема до врвот, вклучувајќи и нишало наменето за мерење на мали варијации во гравитацијата
На 31 декември 1840 година била направена нишалната куќа. Биле потребни уште три дена за да се прилагоди часовникот до точка каде што експериментите би можеле да започнат. Сепак, високите ветрови направиле толку многу бучава што често не можеле да се слушнат, и ја менувале температурата, со што мерењата ги правиле неточни. Тревата морало внимателно да се донесе од најниските височини за изолација за да се добијат точни мерења.
Во понеделник, на 11 јануари, Вилкс се разбудил околу кратерот на врвот. Со користење на оптички метод, тој проценил дека Мауна Кеја била само 59 метри повисока (модерните мерења се 32 метри). На 13 јануари 1841 година шаторите биле демонтирани. Чарлс Вилкс ги продолжил своите мерења на пониски височини и го напуштил островот на 5 март. За сите напори тој не добил никакви значајни резултати, припишувајќи ги гравитационите несогласувања на плимата.
Урнатините на логорот на Вилкс се единствените познати физички докази за истражувачката експедиција на САД предводена од поручникот Чарлс Вилкс. Логото на кампот било запишано во Националниот регистар на историски места на 24 јули 1974 година како место 74000295, и истото претставува државно историско место 10-52-5507.
Нова историја
Засолниште на врвот било изградено со некои од камењата од локацијата на кампот на Вилкс и со малтер во 1934 година. Во 1916 година, Мокуавеовео бил вклучен во Националниот парк на вулканите во Хаваи, а нова патека била изградена директно од седиштето на паркот во Килауеја, уште подиректна маршрута од онаа што ја направил Вилкс. Оваа патека, пристигнувајќи на врвот од исток преку Црвениот рид, станала најпосакувана рута поради нејзиниот полесен пристап и нежна падина. Историската патека Аинапо била отфрлена но повторно била отворена во 1990-тите. Трет модерен пат до врвот е од патот 200 до Опсерваторијата Мауна Лоа која е на надморска височина од 3,394 метри, неколку милји северно од Мокуавеовео.
Клима
Трговските ветришта кои удараат од исток кон запад низ хавајските острови, и присуството на Мауна Лоа силно влијае врз локалната клима. На ниски височини, источната страна на вулканот добива силен дожд. Врнежите од дожд го поддржуваат екстензивното пошумување. Западната страна има многу посува клима. На повисоки височини, количеството на врнежи се намалува, а небото често е појасно. Многу ниски температури значи дека врнежите често се случуваат во форма на снег, а врвот на Мауна Лоа е опишан како периледнички регион, каде што замрзнувањето и одмрзнувањето играат значајна улога.
Мауна Лоа има тропска клима со топли температури на пониските височини и ладни температури во текот на целата година. Највисоката регистрирана температура била 85 °F (29 °C), а најниска била 18 °F (-8 °C) на 18 февруари 2003 и на 20 февруари 1962 година
Опсерватории
Местоположбата на Мауна Лоа го прави вулканот важна локација за мониторинг на атмосферата од страна на Global Atmosphere Watch и други научни системи. Сончевата опсерваторија Мауна Лоа (МЛСО), која се наоѓа на 3,400 метри на северната падина на планината, одамна е истакната во набљудувањето на Сонцето. Опсерваторијата на Националната океанска и атмосферска управа Мауна Лоа се наоѓа во близина. Од локацијата која е далеку над локалните влијанија што ги создава човекот, оваа опсерваторија ја следи глобалната атмосфера, вклучувајќи го и јаглерод диоксидот со стаклена градина. Мерењата се приспособуваат за да се земе предвид локалното испуштање на CO2 од вулканот. Радиотелескопот AMiBA се наоѓа на надморска височина од 3.400 метри. Таа е основана во октомври 2006 година од Институтот за астрономија и астрофизика на Академијата Синика (ASIAA) за испитување на космичкото зрачење на микробранови позадини. .
Историја на Сенегал
Во текот на 6 век, територијата на денешен Сенегал бил населен од страна на народите Волоф и Серер, а во 9 век пристигнале Тукулорите чија држава станала доминантна на овие простори. Во 11 век до Сенегал пристигнал исламот преку Алморавидската династија. Од 14 век била формирана државата на народот Волоф, а во 16 век се распаднала на повеќе делови. Контактите со европските колонизатори започнале кон 15 век, главно од Португалските морепловци и трговски. Во следниот, 17 век, Французите станале најголема сила на овие простори, по кое следувало француското колонизирање на земјата. По крајот на светските војни бројот на сенегалското население се зголемило, а со тоа се појавиле и првите движења кои се бориле за независност. Својата независност земјата ја стекнала на 20 август 1960 година.
Економија на Филипините
Економијата на Филипините е 31-та најголема економија во светот според номиналниот БДП според Меѓународниот монетарен фонд (податоци од 2020 година) и 13-та по големина економија во Азија. Филипините се едни од пазарите во развој и 3-тиот најразвиен пазар во Југоисточна Азија според БДП (номинален) по Тајланд и Индонезија.
Филипините првенствено се сметаат за ново индустријализирана земја, која има економија во транзиција од една заснована на земјоделство во друга заснована повеќе врз услуги и производство. Од 2020 година, БДП според паритетот на куповната моќ се проценува на 934 милијарди американски долари.
Примарниот извоз вклучува полупроводници и електронски производи, опрема за сообраќај, облека, производи од бакар, нафтени производи, кокосово масло и овошје. Главните трговски партнери на земјата се: Јапонија, Кина, САД, Сингапур, Јужна Кореја, Холандија, Хонгконг, Германија, Тајван и Тајланд. Филипините се именувани како една од економиите на Тигарските младенчиња заедно со Индонезија, Малезија, Виетнам и Тајланд. Во моментов е една од најбрзо растечките економии во Азија. Сепак, остануваат големи проблеми, главно, поврзани со ублажување на широките разлики во приходите и растот помеѓу различните региони на земјата и социоекономските класи, намалување на корупцијата и инвестирање во инфраструктурата неопходна за да се обезбеди иден раст.
Филипинската економија се предвидува да биде 5-та по големина во Азија и 16-та по големина во светот до 2050 година. „ PricewaterhouseCoopers“ проценува дека економијата на земјата ќе биде од 12 до 14 најбогата економија во светот до 2060 година. Според извештаите на HSBC до 2050 година, Филипините ќе бидат помеѓу најсилните економии главно поради годишната поголема стапка на раст на БДП од 6,5% (втора, по Кина). Сепак, економската статистика сè уште може да варира во зависност од работата на владата секоја година, која постојано е зафатена од корупција.
Предколонијална ера (900-ти 1565 година)
Економската историја на Филипинските острови се следи уште во претколонијалните времиња. Земјата која тогаш била составена од различни кралства и таласократии го надгледувала големиот број трговци кои доаѓале на островите за трговија. Индиски, арапски, кинески и јапонски трговци биле пречекувани од овие кралства, кои главно биле сместени покрај бреговите на реките, приморските пристаништа и централните рамнини. Трговците тргувале за стоки како злато, ориз, и други производи. Системот за размена бил имплементиран во тоа време и претколонијалните луѓе уживале во животот исполнет со увезена стока што ја рефлектирало нивната мода и начин на живот.
Луѓето исто така биле големи земјоделски работници, а островите, особено Лузон, имале големо изобилство ориз, птици, вино, како и голем број карабао, елен, дива свиња и кози. Покрај тоа, имало и големи количини памучна и обоена облека, восок, мед и палми од урми произведени од домородците. Претколонијалната држава Каболоан во Пангасинан често извезувала кожи од елен во Јапонија и Окинава. Нацијата на Ма-и произведувала пчелин восок, памук, вистински бисери, лековити ореви и јута во нивната трговија со Источна Азија. До почетокот на XVI век, двете најголеми sili на делтата на реката Пасиг, Манила и Тондо, воспоставиле заеднички монопол за трговија со кинески добра низ остатокот од филипинскиот архипелаг.
Висајските Острови, од друга страна, изобилувале со ориз, риба, памук, свињи, птици, восок и мед. За Лејте се вели дека произведувала две култури ориз годишно, а Педро Чирино ги коментирал големите жетви на ориз и памук што биле доволни за да се хранат и облечат луѓето.
Во Минданао, бутанското население ископувло злато и произведувало накит. Султанатот Магинданао бил познат по одгледувањето и бербата на цимет. Султанатот Ланао имал рибарска индустрија покрај езерото Ланао, а Султанатот од Сулу имал операции за бисери.
Кралствата на античките Филипини биле активни во меѓународната трговија и тие го користеле океанот како природни автопати. Античките народи се занимавале со трговија со долг дострел со своите азиски соседи сè до запад до Малдиви и север до Јапонија.
Некои историчари дури предложиле дека тие исто така имале редовни контакти со други Австронезијци во Западна Микронезија затоа што тоа била единствената област во Океанија која поседувала оризови култури, туба (ферментиран сок од кокос) и традиција на џвакање на јаткасто овошје кога пристигнале првите Европејци таму. Необичната сличност на сложените тетоважи на телото меѓу Висајаните и оние на Борнео исто така докажале интересна врска помеѓу Борнео и античките Филипини. Летописот на Магелан, Антонио Пигафета, споменал дека трговци и амбасадори од сите околни области дошле да му оддадат почит на кралот на Себу заради трговија. Мигел Лопес де Легаспи исто така напишал како трговци од Лузон и Миндоро дошле во Себу за трговија и исто така споменал како кинеските трговци редовно доаѓале во Лузон за истата намена. Висајанските острови имале претходни средби со грчки трговци во 21 година од нашата ера. Неговите луѓе уживале во широки трговски контакти со други култури. Индијанци, Јапонци, Арапи, Виетнамци, Камбоџани, Тајланѓани, Малејци и Индонезијци како трговци или имигранти.
Освен трговските односи, домородците се занимавале и со аквакултура и риболов. Староседелците користиле саламбао, што е еден вид сплав што користи голема рибарска мрежа. Ноќниот риболов се остварувал со помош на свеќи направени од одреден вид смола За време на риболов, домородците користеле големи мрежи за да ги заштитат младите и да обезбедат идни добри улови.
Нова Шпанија (1565–1815)
Домородците биле робувани меѓу нив од други племиња како Лапу-Лапу, кои ги принудувале другите острови да плаќаат даноци. Пристигнувањето на Шпанците го отстранил овој систем. Мигел Лопес де Легаспи со Тлаксалтекс од Мексико ги освоил и обединил островите. Економијата на земјата се зголемила кога шпанската влада го основала трговскиот систем во Манила Галеон. Трговски бродови, доселеници и воени засилувања патувале еднаш или двапати годишно преку Тихиот Океан од пристаништето Акапулко во Мексико до Манила на Филипините. И двата града биле дел од тогашната Провинција Нова Шпанија.
Оваа трговија го направила градот Манила еден од најголемите глобални градови во светот, подобрувајќи го растот на филипинската економија во следните години. Трговијата исто така вовела прехранбени производи како пченка, домати, компири, чили пиперки, чоколадо и ананас од Мексико и Перу. Тутунот, прво припитомено во Латинска Америка, а потоа воведен на Филипините, станал важна готовина за Филипинците. Филипините, исто така, станале дистрибутивен центар на сребро ископано на Америка, кое било многу барано во Азија. Во замена за ова сребро, Манила собирала индонезиски зачини, кинеска свила и индиски скапоцени камења за да бидат извезени во Мексико.
Системот Манила Галеон функционирал до 1815 година, кога Мексико ја добил својата независност. Сепак, тоа не влијаело на економијата на островите.
На 10 март 1785 година, шпанскиот крал Карло III го потврдил основањето на Кралската Филипинска Компанија со 25-годишна повелба. Компанијата со седиште во Баскија добила монопол за увоз на кинеска и индиска стока на Филипините, како и испорака на стоката директно во Шпанија преку ' Ртот на Добрата Надеж.
Шпанска Источна Индија (1815–98)
Откако Шпанија го изгубила Мексико како територија, Нова Шпанија била распуштена, а територијата на Филипините и другите острови во Тихиот Океан припаднале на Шпанска Источна Индија. Ова резултирало да Филипините бидат управувани директно од кралот на Шпанија и генералната капетанија на Филипините, додека островите Северни Маријански острови, Гуам, Микронезија и Палау биле управувани од Вистинската аудиенција во Манила и била дел од територијалното управување на Филипините.
Поради тоа, економијата на Филипините продолжила да расте уште повеќе. Земјоделството останало најголем придонесувач за економијата, бидејќи било најголем производител на кафе во Азија, како и голем производ на тутун.
Во Европа, индустриската револуција се проширила од Велика Британија за време на периодот познат како Викторијанско време. Индустријализацијата на Европа создала големи побарувања за суровини од колониите, носејќи со себе инвестиции и богатство, иако тоа било многу нерамномерно распределено. Генералниот гувернер Баско ги отворил Филипините за оваа трговија. Претходно, на Филипините се гледало како трговско место за меѓународна трговија, но во XIX век се развивала и како извор на суровини и како пазар за произведена стока. Економијата на Филипините рапидно се зголемила и нејзините локални индустрии се развиле за да ги задоволат зголемените барања на индустријализирана Европа. Мал проток на европски имигранти се случило со отворањето на Суецкиот Канал, кој го намалил времето за патување меѓу Европа и Филипините за половина. Новите идеи за владата и општеството, кои колонијалните власти ги сметале за опасни, брзо се најдоа на Филипините, особено преку масоните, кои заедно со другите ги ширеле идеалите на американската, француската и другите револуции, вклучително и шпанскиот либерализам.
Во 1834 година Кралската компанија на Филипините била укината и слободната трговската размена била официјално признаена. Со своето одлично пристаниште, Манила станала отворено пристаниште за азиските, европските и северноамериканските трговци. Европските трговци заедно со кинеските имигранти отвориле продавници за продажба на стоки од сите делови на светот. Ели Банко Еспањол Филипински де Изабел Втори (сега Банка на Филипинските Острови ) била првата банка отворена на Филипините во 1851 година.
Во 1873 година биле отворени дополнителни пристаништа за надворешна трговија, а до крајот на XIX век три култури - тутун, абака и шеќер - доминирале во извозот на Филипините.
Прва Филипинска Република (1899–1901)
Економијата на Филипините за време на бунтот на Првата Филипинска Република останала иста во текот на нејзините први години, но била запрена поради избувнувањето на Филипинско-американската војна. Како и да е, за време на периодот на Првата република, проценетиот БДП по глава на жител за Филипините во 1900 година изнесувал 1.033,00 американски долари. Тоа ги направило Филипините второ најбогато место во цела Азија, малку помалку од Јапонија (1.135,00 американски долари) и далеку пред Кина (652,00 американски долари) или Индија (625,00 американски долари).
Американски период (1901–40)
Резултатите од економијата под американците биле измешани. Почетна фаза на висок раст се случила во текот на 1910-тите, како резултат на закрепнувањето од војните со Шпанија и САД и инвестициите во земјоделството. Филипините најпрво ги надминале соседите. Стагнацијата кон крајот на 1920-тите и пошироко се одвивала бидејќи пристапот до американските пазари бил ограничен со протекционистички квоти и фискални ограничувања кои го попречувале секој понатамошен развој во земјоделството.
Периодот на раст може да се припише на резултатите од програмата за модернизацијата на земјоделството, преземена во 1910–1920 година. Ова, за возврат, било сторено со цел да се надмине растечкиот недостиг во снабдувањето со ориз. Филипините како нето-извозник станала увозник на ориз како резултат на војните со Шпанците, а подоцна и со Американците и со пренамена на работна сила за извоз на земјоделски култури.
30-тите години на минатиот век го означиле крајот на овој период на релативен просперитет. Законот за шеќер од 1934 година го ограничил извозот на шеќер од Филипини во САД со 921 000 тони годишно. Трошоците за јавна инфраструктура за земјоделство биле намалени бидејќи Законот ги одзел на Владата приходите од царина. Конопот од Манила сега се натпреварувалпротив новоизмислениот Најлон. Иако површината на земјиште што се обработува за земјоделство сè уште се зголемувало, стапката била намалена на 1% годишно. Политиката со најшироки последици од овој период претставувала врската помеѓу пезосот и доларот. Ова се спроведило со закон до 1975 година. Обезбедувајќи монетарна стабилност за приливот на странски инвестиции, што довел до 40% од целиот капитал инвестиран во производствени и трговски претпријатија да биде во сопственост на странски субјекти до 1938 година. Од друга страна, оваа преценета вредност на пезосот ќе има негативно влијание врз надворешната трговија со остатокот од Азија. Економската политика што водела кон независност имала потреба од олабавување на трговските врски со САД. Со цел да се постигне меѓународно конкурентен курс, врската на долар во пезос требало да се прекине. Многу задоцнетиот потег кон вистински флуктуирачки курс довел до неконкурентен извоз, бидејќи таквата стратегија за замена на увозот останала сè додека значајната девалвација на валутата не ја отворила можноста за пренасочување кон извозот.
Втора светска војна (1941–45)
Поради јапонската инвазија воспоставување на неофицијална Втора Филипинска Република, економскиот раст се намалил и се појавил недостиг од храна. Како приоритет на недостигот на храна, Хосе Лорел, назначениот претседател, основал агенција за дистрибуција на ориз, иако поголемиот дел од оризот бил конфискуван од јапонските војници. Манила била едно од многуте места во земјата кои пострадале од голем недостиг, главно поради тајфунот што ја погодило земјата во ноември 1943 година. Луѓето биле принудени да обработуваат приватни парцели кои произведувале коренови култури како Ipomoea aquatica. Јапонците, со цел да го зголемат производството на ориз во земјата, донеле ориз кој брзо созрева и кој за прв пат бил користен во Тајван. Се очекувало овој вид на ориз да ги направи Филипините независни во производството на оризот до 1943 година, но дождовите во текот на 1942 година го спречиле тоа. Исто така, за време на Втората светска војна на Филипините, окупаторската јапонска влада издала валута во неколку апоени, позната како филипински пезос издаден од јапонската влада.
Трета Филипинска Република (1946–65)
По воспоставувањето на Комонвелтот во 1945 година, земјата останала со уништен град, голема финансиска криза и недостиг на храна. Една година подоцна во 1946 година, Филипините ја добиле својата независност во Америка, создавајќи ја Третата филипинска Република.
Во обид да се решат масивните социо-економски проблеми од тој период, новоизбраниот претседател Мануел Роксас ја реорганизирал владата и предложил широко распространета законодавна програма. Меѓу преземените активности од почетната година на Трета Република биле: Основање на Финансиска корпорација за рехабилитација (која би се реорганизирала во 1958 година како Банка за развој на Филипини); создавање на Одделение за надворешни работи и организација на странска служба преку Извршна наредба бр. 18; и ревизија на законите за оданочување за да се зголемат приходите на владата.
Претседателот Роксас водел кампања за амандманот за паритет на Уставот од 1935 година. Овој амандман, баран со филипинскиот закон за трговски односи, им дал право на американските граѓани и индустрии да ги користат природните ресурси на земјата, а за возврат да добијат поддршка за рехабилитација од САД. Претседателот, со одобрение од Конгресот, го предложил овој потег на нацијата преку плебисцит.
Администрацијата на Роксас исто така била пионер во надворешната политика на Републиката. Потпретседателот Елпидио Квирино бил назначен за секретар за надворешни работи. Генералот Карлос П.Ромуло, како постојан претставник на Филипините во Обединетите нации, помогнал во обликувањето на меѓународниот идентитет на земјата во ново воспоставената фаза за меѓународна дипломатија и односи. За време на администрацијата на Роксас, Филипините воспоставиле дипломатски врски со странски земји и се здобиле со членство во меѓународни субјекти, како што се Генералното собрание на Обединетите нации, Организацијата за образование, наука и култура на Обединетите нации (УНЕСКО), Светската здравствена организација (СЗО), Меѓународна организација на трудот (МОТ) итн.
Кога претседателот Карлос П. Гарсија победил на изборите, неговата администрација ја промовирала политиката „Најпрвин на Филипинците“, чијашто фокусна точка била враќање на економската независност; национален напор на Филипинците да „добијат големо и доминантно учество во нивната економија“. Администрацијата водела кампања за поддршка на граѓаните во покровителство на филипинските производи и услуги и спровела контроли на увозот и валутата поволни за филипинските индустрии. Во врска со целта на владата за самостојно доставување била објавена „Програмата за штедење“, која претседателот Гарсија ја опишал во своето прво обраќање кон нацијата како „повеќе работа, повеќе штедливост, попродуктивни инвестиции и поголема ефикасност“, чијашто цел е да се мобилизираат националните заштеди. Актот имал за цел да спречи корупција и да промовира искреност и доверба кај јавноста. Друго достигнување на администрацијата на Гарсија бил Договорот Болен-Серано од 1959 година, со кој се скратил мандатот на закуп на американските воени бази во земјата од претходните 99 на 25 години.
Претседателот Диосдадо Макапагал, за време на своето инаугуративно обраќање на 30 декември 1961 година, ги истакнал одговорностите и целите што треба да се постигнат во „новата ера“, односно администрацијата на Макапагал. Тој ја повторил својата решеност за искоренување на корупцијата и ја уверил јавноста дека честа ќе преовладува во неговото претседателствување. Претседателот Макапагал, исто така, имал за цел самостојност и унапредување на благосостојбата на секој граѓанин, преку партнерство на владата и приватниот сектор и да ја ублажи сиромаштијата преку давање решенија за невработеноста.
Меѓу законите донесени за време на администрацијата на Макапагал биле: Републичкиот акт бр. 3844 или Кодексот за реформа на земјоделско земјиште (акт со кој се основала банка на имотите на Филипини); Републички закон бр. 3466, со кој била основана Управата за итно вработување; Републички акт бр. 3518, со кој била основана основана филипинската банка за ветерани; Републички акт бр. 3470, со кој била основана Националната власт за развој на индустрии за колиби (NACIDA) за организирање; и Републички акт бр. 4156, со кој биле основани Филипинските национални железници (ПНР) за управување со националните пруги и трамваи. Администрацијата ги укинала девизните контроли како дел од програмата за деконтрола, во обид да промовира национална економска стабилност и раст.
Периодот на Маркос (1965–86)
Претседателот Фердинанд Е. Маркос прогласил воена состојба среде растечките студентски движења и сè поголемиот број комунистички и социјалистички групи кои лобираат за реформи во нивните соодветни сектори. Левичарите одржувале митинзи за да ги изразат своите фрустрации пред владата, а овој немир кулминирал во периодот наречен Бура од првиот квартал, каде активисти упаднале во претседателската палата. Овој настан довел до четири лица мртви и многу повредени по силната размена на оган. Постоеле понатамошни немири и на 21 септември 1972 година, Маркос го објавил Прогласот бр. 1081, со што ефикасно вовел воена состојба на Филипините, декларација со која се суспендираат граѓанските права и се воведува воено владеење во земјата. <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[ '' <span title="The time period mentioned near this tag is ambiguous. (July 2012)">кога? '' БДП-то на Филипините пораснало за време на воената состојба, за околу 8 години од 55 милиони на 193 милиони пезоси. Овој раст бил поттикнат од масовните заеми од комерцијалните банки, сочинувајќи околу 62% проценти од надворешниот долг. Како земја во развој, Филипините за време на воената состојба биле едни од најголемите позајмувачи. Критичарите ги сметале овие агресивни потези како средство за легитимирање на воената состојба со наводно зголемување на шансите на земјата на глобалниот пазар. Голем дел од парите биле потрошени на подготвување пумпи за подобрување на инфраструктурата и промовирање на туризмот. Сепак, и покрај агресивната политика за позајмување и трошење, Филипините заостанале зад своите соседи од Југоисточна Азија во стапката на раст на БДП по глава на жител. Земјата, во периодот 1970–1980 година, забележала просек од само 5,73 проценти раст, додека нејзините соседи како Тајланд, Малезија, Сингапур и Индонезија оствариле просечен раст од 7,97 проценти. Ова заостанување, кое станало многу очигледно на крајот на режимот на Маркос, може да се припише на неуспесите во економскиот менаџмент што го донеле државните монополи, лошо управуваните девизни курсеви, неразумната монетарна политика и управувањето со долгови, сето тоа поткрепено со огромна корупција. Како што изјавил Емануел де Диос, „[…] главните одлики што ги разликуваат годините на Маркос од другите периоди од нашата историја е трендот кон концентрација на моќта во рацете на владата и употребата на владините функции за давање економски привилегии на некои мали фракции во приватниот сектор “.
Постојат неколку примери за економско лошотоуправување во тоа време за атомската централа Батаан (НЦБ) сместена во Моронг, Батаан. Започната во 70-тите години од минатиот век, атомската централа требало да ја зацврсти конкурентноста на земјата преку обезбедување на достапна електрична енергија за гориво за индустријализација и создавање работни места во земјата. Далеку од ова, атомската централа од 2,3 милијарди американски долари страдала од преголеми трошоци и инженерски и структурни проблеми што на крајот довеле до нејзино сопирање - без да произведе ниту еден ват електрична енергија.