cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Варшава
Спорт
Во Варшава постои и хиподром, неколку лизгалишта, неколку десетици базени, тениски терени како и доста мали и големи спортски сали.
Храмови и верски здруженија
Варшава е седиште на административни единици на многу цркви и религиозни здруженија: Полската бискупска конференција, Архиепископијата на Варшава и Варшавско-прашката епархија на Римокатоличката црква, надредените власти: Адвентистичката црква од седмиот ден, Евангелско-Аугсбуршката црква, Евангелско-реформираната црква, Евангелистичката реформирана црква. , Пентекосталната црква, Армијата на спасот, надмоќните власти и Варшавската епархија на Полската католичка црква, Варшавското старателство на Маријавската католичка црква, претпоставените власти (Варшавската метропола и цела Полска), Варшавско-биелската епархија и теренската ординација на Полската автокефална православна црква. Поради оваа причина, главниот град има една архикатедрала, шест катедрали и две ко-катедрали. Во Варшава, исто така, има парохии и цркви на други католички (вклучувајќи ги и старокатоличките) и протестантски деноминации, седишта на еврејските заедници, будистичките заедници и муслиманските заедници. Во 2020 година, Јеховините сведоци припаѓале на 56 цркви.
Религиознос на жителите на Варшава
За време на истражувањето спроведено во 2010 година од тим социолози од UKSW, 66% од анкетираните жители на Варшава се изјасниле како верници, а 6% како неверници. На литургии присуствуваат 32% од верниците на Варшавската надбискупија и 34% од верниците од варшавско-прашката епархија. Во 2016 година, околу 15% од верниците примиле Евхаристија.
Секоја година, пешачки тргнуваат од Варшава до Јасна Гора на аџилак, вклучувајќи го и најбројниот во Полска, 300-годишниот Варшавски пешачки аџилак, како и Варшавскиот митрополитен академски аџилак и Прашкиот пешачки аџилак на Помошните на Мајките на Црквата.
Институции
Во Варшава како престолнина на Полска и најголем град, сместени се главните центри на министерствата како и центри на регионалните републички институции. Меѓу нив најпознати се:
Збратимени градови
Листа
Lista miast partnerskich Warszawy:
Босанска војна
Босанската војна (босанско-хрватски-српски јазици: Rat u Bosni i Hercegovini / Рат у Босни и Херцеговини) — меѓународен вооружен конфликт што се случил во Босна и Херцеговина помеѓу 1992 и 1995 година. Оваа војна е позната уште и како Граѓанска војна во Босна и Херцеговина, Одбранбено-татковинска војна (за Србите во Република Српска), Агресија во Босна и Херцеговина (за Бошњаците во Босна и Херцеговина), Домовинска војна (за Хрватите од Босна и Херцеговина).
По голем број насилни инциденти на почетокот на 1992 година, војната се смета дека започнала на 6 април 1992 година. Војната завршила на 14 декември 1995 година. Главните воинствени страни биле силите на Република Босна и Херцеговина и оние на самопрогласените ентитети на босанските Срби и босанските Хрвати во рамките на Босна и Херцеговина, Република Српска и Херцег-Босна, кои биле снабдувани и поддржувани соодветно од Србија и Хрватска.
Војната е дел од распадот на Југославија. После словенечкото и хрватското отцепување од Социјалистичка Федеративна Република Југославија во 1991 година, мултиетничката Социјалистичка Република Босна и Херцеговина, во која живееле главно муслимански Бошњаци (44%), како и православни Срби (32,5%) и католички Хрвати (17%), поминале референдум за независност на 29 февруари 1992 година. Ова го отфрлиле политичките претставници на босанските Срби, кои го бојкотирале референдумот. По прогласувањето на независност на Босна и Херцеговина (која се стекнала со меѓународно признание) и по повлекувањето на Алија Изетбеговиќ од претходно потпишаниот план на Кутилеиро (кој предложил поделба на Босна во етнички кантони), босанските Срби, предводени од Радован Караџиќ и поддржани од српската влада на Слободан Милошевиќ и Југословенската народна армија (ЈНА) ги мобилизирале своите сили во Босна и Херцеговина за да обезбедат територија на етничките Срби, и тогаш војната наскоро се проширила низ целата земја, придружена со етничко чистење.
Конфликтот првично бил помеѓу единиците на Југословенската армија во Босна, кои подоцна се претвориле во Армија на Република Српска (ВРС) од една страна, и Армијата на Република Босна и Херцеговина (АРБиХ), која во најголем дел била составена од Бошњаци, и хрватските сили предводени Хрватскиот совет за одбрана (ХВО) од другата страна. Тензиите меѓу Хрватите и Бошњаците се зголемиле во текот на крајот на 1992 година, што резултирало со Хрвато-Бошњачка војна, што ескалирала на почетокот на 1993 година. Босанската војна се одликува со жестоки борби, недискриминирачко гранатирање на градовите и населените места, етничко чистење и систематско масовно силување, главно извршени од српски, и во помала мерка, и од хрватски и бошњачки сили. Настаните како што се Опсадата на Сараево и масакрот во Сребреница, подоцна станале иконични за конфликтот.
Србите, иако првично воено супериорни главно поради оружјето и ресурсите што ги обезбедувала ЈНА, на крајот изгубиле динамика бидејќи Бошњаците и Хрватите станале сојузници против Република Српска во 1994 година преку создавање на Федерацијата на Босна и Херцеговина по договорот од Вашингтон. Пакистан ја одбегнал забраната на ООН за снабдување оружје и воздушни ракети на босанските муслимани, додека по масакрите во Сребреница и Маркале, НАТО интервенирал во 1995 година со операцијата „Намерна сила“ насочена кон позициите на Армијата на Република Српска, што се покажало како клучно за завршвањето на војната. Војната завршила по потпишувањето на Генералниот рамковен договор за мир во Босна и Херцеговина во Париз на 14 декември 1995 година. Мировните преговори се одржале во Дејтон, Охајо и биле финализирани на 21 ноември 1995 година.
До почетокот на 2008 година, Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија осудил 45 Срби, 12 Хрвати и 4 Бошњаци за воени злосторства во врска со војната во Босна. Најновите проценки сугерираат дека околу 100.000 луѓе загинале за време на војната. Во текот навојната, 2,2 милиони луѓе биле раселени, правејќи го нанајголемиот катастрофален конфликт во Европа по крајот на Втората светска војна. Покрај тоа, околу 12.000-20.000 жени биле силувани, повеќето Бошњаци.
Хронологија
Дебата се води за датумот на започнување на војната во Босна. Судирите меѓу босанските муслимани, Србите и Хрватите започнале кон крајот на февруари 1992 година и „целосни непријателства избија до 6 април“, истиот ден кога САД и Европската економска заедница (ЕЕЗ) ја признаle Босна и Херцеговина. Миша Глени го дал датумот 22 март, Том Галагер 2 април, додека Мери Калдор и Лора Силбер и Алан Литл 6 април. Филип Хамонд тврди дека најчестиот став е дека војната започнала на 6 април 1992 година.
Србите го сметаат таткото на младоженецот на Свадбеното пукање во Сараево, кој бил убиен на вториот ден од референдумот за независност на Босна, на 1 март 1992 година, за првата жртва на војната. Убиствата во Сијековац на Србите се случиле на 26 март и масакрот во Бијелина (претежно Бошњаци) на 1-2 април. На 5 април, кога огромна толпа се приближила до барикадата, демонстрант бил убиен од страна на српските сили.
Распад на Југославија
Босна и Херцеговина, поранешна отоманска покраина, историски е мултиетничка држава. Според пописот од 1991 година, 44% од населението се сметало себеси за муслимани (Бошњаци), 32,5% Срби и 17% Хрвати, а 6% се определиле како Југословени.
Во март 1989 година, кризата во Југославија се продлабочила по усвојувањето на измените и дополнувањата на српскиот устав, со кои Владата на Србија овозможила да доминира во провинциите Косово и Војводина. Дотогаш, одлучувањето за Косово и Војводина било независно и двете автономни провинции исто така имале гласање на југословенско федерално ниво. Србија, под новоизбраниот претседател Слободан Милошевиќ, на тој начин се здобила со контрола над три од осумте гласови во Југословенското претседателство. Со тоа, со дополнителни гласови од Црна Гора, Србија можела силно да влијае на одлуките на сојузната влада. Оваа состојба довела до приговори од другите републики кои повикале на реформа на југословенската федерација.
На 14-от вонреден Конгрес на Сојузот на Комунистите на Југославија, на 20 јануари 1990 година, делегациите на републиките не можеле да се договорат за главните прашања со кои се соочила Југословенската Федерација. Како резултат, словенечките и хрватските делегати го напуштиле Конгресот. Словенечката делегација, предводена од Милан Кучан, побарал демократски промени и полабава федерација, додека српската делегација, предводена од Милошевиќ, се спротивставила на тоа.
На првите повеќепартиски избори во Босна и Херцеговина, во ноември 1990 година, гласовите биле доделени главно според етничката припадност, што довело до успех на Бошњачката партија за демократска акција (СДА), Српската демократска партија (СДС) и Хрватската Демократска унија (ХДЗ БиХ).
Партиите ја поделиле власта по етнички линии, така што Претседателот на Претседателството на Социјалистичка Република Босна и Херцеговина бил Босанец, претседателот на Собранието бил Србин, а премиерот Хрват. Сепаратистичките националистички партии добиле моќ и во другите републики, вклучително и во Хрватска и Словенија.
Почеток на Југословенските војни
Бројни состаноци се одржале во почетокот на 1991 година помеѓу водачите на шестте југословенски републики и двата автономни региони за да разговараат за тековната криза во Југославија. Српското раководство се залагало за федерално решение, додека хрватското и словенечкото раководство фаворизирале сојуз на суверените држави. Босанскиот водач Алија Изетбеговиќ предложил асиметрична федерација во февруари, каде Словенија и Хрватска ќе одржат лабави врски со 4-те преостанати републики. Набргу после тоа, тој ја сменил својата позиција и се определил за суверена Босна, како предуслов за таква федерација.
На 25 март, Фрањо Туѓман и српскиот претседател Слободан Милошевиќ одржале состанок во Караѓорѓево. Средбата станала контроверзна во подоцнежните месеци, поради тврдењата на некои југословенски политичари дека двајцата претседатели се согласиле за поделба на Босна и Херцеговина.
На 6 јуни, Изетбеговиќ и македонскиот претседател Киро Глигоров предложиле слаба конфедерација помеѓу Хрватска, Словенија и федерацијата на другите четири републики, што било одбиено од Милошевиќ.
На 25 јуни 1991 година, и Словенија и Хрватска прогласиле независност, што довело до краток вооружен конфликт во Словенија наречена Десетдневна војна и ескалација на Хрватската војна за независност во области со значително етничко српско население. Во втората половина на 1991 година, војната се засилила во Хрватска. Југословенската народна армија (ЈНА) исто така ја нападнала Хрватска од страна на Босна и Херцеговина.
Во јули 1991 година, претставници на Српската демократска партија (СДС), вклучително и претседателот на СДС, Радован Караџиќ, и Мухамед Филиповиќ и Адил Зулфиќарпашиќ од Муслиманската Бошњачка Организација (МБО), подготвиле договор познат како Договор Зулфиќарпашиќ-Караџиќ, кој ќе ја пушти СР Босна и Херцеговина во државна унија со СР Србија и СР Црна Гора. Договорот бил осуден од страна на хрватските политички партии. Иако првично ја поздравил иницијативата, Изетбеговиќ подоцна го отфрлил договорот.
Помеѓу септември и ноември 1991 година, СДС организирал создавање на шест „Српски автономни региони“ (ДЗР). Ова бил одговор на чекорите на Бошњаците кон отцепување од Југославија. Слични чекори биле преземени и од страна на Босанските Хрвати.
Во август 1991 година, Европската економска заедница била домаќин на конференција во обид да ја спречи Босна и Херцеговина да влезе во војна.
На 25 септември 1991 година, Советот за безбедност на Обединетите нации донел Резолуција 713, наметнувајќи ембарго за оружје на сите поранешни југословенски територии. Ембаргото имало мал ефект врз силите на ЈНА и Србите. Во тоа време, хрватските сили заплениле големи количини оружје од ЈНА за време на Битката за касарните. Ембаргото имало значително влијание во Босна и Херцеговина на почетокот на Босанската војна. Српските сили ги наследиле вооружувањето и опремата на ЈНА, додека хрватските и бошњачките сили добиле оружје преку Хрватска, прекршувајќи го ембаргото.
На 19 септември 1991 година, ЈНА префрлила дополнителни трупи во областа околу градот Мостар, за што било јавно протестирано од локалната власт. На 20.09.1991 година, ЈНА пренела трупи кон фронтот кај Вуковар преку регионот Вишеград во североисточна Босна. Како одговор, локалните Хрвати и Бошњаци поставиле барикади и митралезни пунктови. Тие запреле колона од 60 тенкови на ЈНА, но биле растурени со сила следниот ден. Повеќе од 1.000 луѓе морале да ја напуштат областа. Оваа акција, скоро седум месеци пред почетокот на војната во Босна, ги предизвикала првите жртви на Југословенските војни во Босна. Во првите денови од октомври, ЈНА го нападнала и го срушила до темел хрватското село Равно во источна Херцеговина, на пат да го нападне Дубровник во јужна Хрватска.
На 6 октомври 1991 година, босанскиот претседател Алија Изетбеговиќ дал телевизиско прогласување за неутралност во која кажал дека „тоа не е наша војна“. Во меѓувреме, Изетбеговиќ ја дал следната изјава пред босанскиот парламент на 14 октомври во однос на ЈНА: „''Не правете ништо против Армијата. (...) присуството на Армијата за нас е стабилизирачки фактор, и ни е потребна таа армија (...). До сега немавме проблеми со Армијата и нема да имаме проблеми подоцна''.“
Во текот на 1990 година, започнала Операција РАМ од страна на Службата за државна безбедност и група избрани српски офицери на Југословенската народна армија (ЈНА), со цел организирање на Србите надвор од Србија, консолидирање на контролата врз младите партии на СДС и предлагање оружје и муниција.
Новинарот Џузепе Закарија го сумирал состанокот на српските армиски офицери во Белград во 1992 година, известувајќи дека тие усвоиле експлицитна политика за таргетирање на жените и децата како најранливиот дел од муслиманската верска и социјална структура. Планот РАМ се смета дека бил изготвен во 1980-тите години. Неговото постоење го открил Анте Марковиќ, Премиерот на Југославија, етнички Хрват. Постоењето и можното спроведување на истиот ја алармирало на босанската влада.
Политичка криза
На 15 октомври 1991 година парламентот на Социјалистичка Република Босна и Херцеговина во Сараево донел „Меморандум за суверенитетот на Босна и Херцеговина“ со целосно мнозинство. Меморандумот бил жестоко оспорен од парламентот на Босанските Срби, тврдејќи дека за амандманот LXX на Уставот се потребни процедури за заштита и двотретинско мнозинство за вакви прашања. Како и да е, за меморандумот се расправало, што довело до бојкот на парламентот од страна на Босанските Срби, а за време на бојкотот бил донесен и уставот. Српските политички претставници го основале Собранието на српскиот народ на Босна и Херцеговина на 24 октомври 1991 година, изјавувајќи дека српскиот народ сака да остане во Југославија. Партијата за демократска акција (СДА), предводена од Алија Изетбеговиќ, била решена да го доврши процесот за независност и била поддржана од Европа и САД. СДС јасно ставила до знаење дека ако се прогласи независност, Србите ќе се разделат, како што било нивно право на самоопределување.
ХДЗ БиХ била основана како филијала на владејачката партија во Хрватска, Хрватската демократска заедница (ХДЗ). Додека се повикувала на независност на земјата, имало расправија во партијата со некои членови кои се залагале за отцепување на областите со мнозинство Хрвати. Во ноември 1991 година, хрватското раководство организирало автономни заедници во области со хрватско мнозинство. На 12 ноември 1991 година во Босански Брод била основана хрватската заедница на босанска Позавина. Таа опфаќала осум општини во северна Босна. На 18 ноември 1991 година, во Мостар била основана Хрватската заедница Херцег-Босна. Мате Бобан бил избран за нејзин претседател. Неговиот основачки документ гласи: „Заедницата ќе ја почитува демократски избраната влада на Република Босна и Херцеговина онолку долго колку што постои државната независност на Босна и Херцеговина во однос на поранешната, или која било друга, Југославија“.
Спомените на Борисав Јовиќ покажуваат дека на 5 декември 1991 година Милошевиќ наредил трупите на ЈНА во БиХ да се реорганизираат и да биде повлечен небосанскиот персонал, во случај признавањето да резултира во перцепција на ЈНА како странска сила; Босанските Срби останае да го формираат јадрото на војската на босанските Срби. Според тоа, до крајот на месецот само 10-15% од персоналот во ЈНА во БиХ бил надвор од републиката. Силбер и Литл забележуваат дека Милошевиќ тајно наредил сите војници на ЈНА, родени во босанска ЈНА, да бидат пренесени во БиХ. Мемоариите на Јовиќ сугерираат дека Милошевиќ однапред планирал напад врз Босна.
На 25 јануари 1992 година, еден час по одложувањето на седницата на парламентот, парламентот повикал на референдум за независност на 29 февруари и 1 март. Дебатата завршила откако српските пратеници се повлекле откако мнозинството бошњачко-хрватски делегати го отфрлиле предлогот прашањето за референдумот да биде поставено пред сè уште неоснованиот Совет за национална еднаквост. Предлогот за референдум бил усвоен во форма како што бил предложен од муслиманските заменици, во отсуство на членови на СДС. Како што забележуваат Бург и Шуп, „одлуката ги постави босанската влада и Србите во судир“. Претстојниот референдум предизвикал меѓународна загриженост во февруари.
За време на разговорите во Лисабон, на 21 и 22 февруари, мировниот план бил претставен од медијаторот на ЕК, Хозе Кутилеиро, кој предложил независната држава Босна да биде поделена на три составни единици. Договорот бил осуден од страна на бошњачкото раководство на 25 февруари. На 28 февруари 1992 година, Уставот на СР БиХ прогласил дека територијата на таа република вклучува „територии на српските автономни региони и области и на други српски етнички ентитети во Босна и Херцеговина, вклучувајќи ги регионите во кои српскиот народ останал малцинството поради геноцидот спроведен против него во Втората светска војна“ и се прогласила за дел од Југославија.
Членовите на собранието на босанските Срби ги советувале на Србите да ги бојкотираат референдумите одржани на 29 февруари и 1 март 1992 година. Одзивот на референдумот бил 63,7%, при што 92,7% од гласачите гласале за независност (Босанските Срби, кои сочинувале околу 34% од населението, во голема мерка го бојкотирале референдумот). Српското политичко раководство го искористил референдумот како изговор да постави блокади на патот во знак на протест. Независноста била официјално прогласена од Босанскиот парламент на 3 март 1992 година.
Немири во март 1992 година
За време на референдумот на 1 март, во Сараево било мирно, освен пукањето на српската свадба. Подигањето на српските знамиња во Башчаршија, муслиманите го сметале за намерна провокација на денот на референдумот, што го поддржале повеќето босански Хрвати и муслимани, но го бојкотирале повеќето од Босанските Срби. Никола Гардовиќ, татко на младоженецот, бил убиен, а еден српски православен свештеник бил ранет. Сведоците го идентификувале убиецот како Рамиз Делалиќ, познат и како „Цело“, малолетен гангстер, кој станал сè побезобразен злосторник од падот на комунизмот и, исто така, се вели дека бил член на бошњачката паравоена група „Зелени беретки“. Против него била распишана потерница за апсење и за уште еден осомничен напаѓач. СДС го негирал убиството и тврдела дека неуспехот за негово апсење се должи на соучеството на СДА или босанската влада. Портпаролот на СДС изјавил дека тоа е доказ дека Србите биле во смртна опасност и ќе бидат понатаму така во независна Босна, но истото било отфрлено од страна на Сефер Халиловиќ, основач на Патриотската лига, кој изјавил дека не станува збор за свадба, туку за провокација и свадбените гости биле активисти на СДС. Барикадите се појавиле следното рано наутро на клучните транзитни пунктови низ градот и биле управувани од вооружени и маскирани приврзаници на СДС.
По прогласувањето на независност на Босна и Херцеговина од Југославија на 3 март 1992 година, започнале спорадични борби помеѓу Србите и владините сили низ целата територија.
На 18 март 1992 година, сите три страни го потпишале Лисабонскиот договор: Алија Изетбеговиќ за Бошњаците, Радован Караџиќ за Србите и Мате Бобан за Хрватите. Сепак, на 28 март 1992 година, Изетбеговиќ, по средбата со тогашниот американски амбасадор во Југославија, Ворен Цимерман во Сараево, го повлекол својот потпис и го прогласил за спротивставување на секаков вид етничка поделба на Босна.
"Што било кажано и од кого останува нејасно. Цимерман негира дека му рекол на Изетбеговиќ дека ако го повлече потписот, Соединетите Американски Држави ќе и дадат признание на Босна како независна држава. Она што е неоспорно е дека Изетбеговиќ, истиот ден, го повлече својот потпис и се откажа од договорот."
Кон крајот на март 1992 година, се воделе борби меѓу Србите и комбинираните хрватски и бошњачки сили во и во близина на Босански Брод, што резултирало со убиство на српски селани во Сијековац. Српските паравоени сили извршиле масакрот во Бијељина, од кои повеќето жртви биле Бошњаци, на 1-2 април 1992 година.
Страни во судирот
Трите етнички групи претежно ја поддржувале својата етничка или национална фракција: Бошњаците, главно, АРБИХ, Хрватите на ХВО, Србите на ВРС. Во секоја фракција имало странски доброволци.
Босанска страна
Бошњаците главно се организирале во Армијата на Република Босна и Херцеговина како вооружени сили на Република Босна и Херцеговина. Силите на Република Босна и Херцеговина биле поделени на пет корпуси. Првиот корпус работел во регионот на Сараево и Горажде, додека посилниот 5-ти корпус бил позициониран во западниот џеб на „Босанска Краина“, кој соработувал со единиците на ХВО во и околу Бихаќ. Силите на босанската влада биле слабо опремени и не биле доволно подготвени за војна.
Сефер Халиловиќ, началник на канцеларијата на босанската територијална одбрана, во јуни 1992 година тврдел дека неговите сили се состоеле од 70% муслимани, 18% Хрвати и 12% Срби. Процентот на српски и хрватски војници во босанската армија бил особено голем во Сараево, Мостар и Тузла. Заменик командант на седиштето на босанската армија бил генерал Јован Дивјак, етнички Србин во босанската армија. Генералот Стјепан Шибер, етнички Хрват бил втор заменик командант. Изетбеговиќ исто така го назначил полковникот Блаж Кралевиќ, командант на хрватските одбранбени сили во Херцеговина, за член на седиштето на босанската армија, но по седум дена Кралевиќ бил убиен во атентат, со цел да се собере мултиетнички про-босански одбранбен фронт. Оваа разновидност се намалила во текот на војната.
Босанската влада лобирала да го укине ембаргото за оружје, но на тоа се спротивставиле од Велика Британија, Франција и Русија. Американскиот Конгрес донел две резолуции со кои се бара егзарго да се укине, но и двајцата беа ставени вето од претседателот Бил Клинтон од страв од создавање растојание меѓу САД и гореспоменатите земји. Како и да е, Соединетите држави користеле и „црни“ транспорти Ц-130 и задни канали, вклучително и исламистички групи, за да прошверцуваат оружје на босанско-муслиманските сили, како и да дозволат оружје доставено од Иран да транзитира низ Хрватска кон Босна. Сепак, во светлината на распространетата опозиција на НАТО кон американските (а можеби и турски) напори за координација на „црните летови на Тузла“, Велика Британија и Норвешка изразиле неодобрување за овие мерки и нивните контрапродуктивни ефекти врз примената на ембаргото за вооружување на НАТО.
Интер-службите за разузнавање во Пакистан, исто така, играле активна улога во текот на 1992-1995 година и тајно ги снабдувале муслиманските борци со оружје, муниција и водени противтенковски проектили за да им дадат шанса за борба против Србите. Пакистан ја обиколувал забраната на ООН за снабдување оружје на босанските муслимани, а генералот Насир подоцна тврдел дека ИСИ извршила воздушни напади со тенкови во Босна, што на крајот го свртел бранот во корист на босанските муслимани и ги принудил на Србите да ја подигнат опсадата.
"Клинтон рече дека сојузниците на САД во Европа ги блокирале предлозите за прилагодување или отстранување на ембаргото. Тие ја оправдаа својата опозиција по веродостојна хуманитарна основа, тврдејќи дека повеќе оружја само ќе го разгорат крвопролевањето, но приватно, рече претседателот, клучните сојузници се спротивставија дека независна Босна ќе биде „неприродна“ како единствена муслиманска нација во Европа. Тој рече дека тие го фаворизираат ембаргото токму затоа што тоа е лошо во неповолна положба на Босна. [..] Кога изразив шок на ваквиот цинизам, потсетувајќи на дипломатијата на слепите очи во врска со маките на европските Евреи за време на Втората светска војна, претседателот Клинтон само се нафрли. Тој рече дека претседателот Франсоа Митеран од Франција бил особено тажен во изјавата дека Босна не припаѓа, и дека британските власти исто така зборувале за болно, но реално обновување на христијанска Европа. Против Велика Британија и Франција, рече тој, германскиот канцелар Хелмут Кол, меѓу другите, ги поддржуваше чекорите за преиспитување на ембаргото за оружје на Обединетите нации, не делумно бидејќи Германија не држеше место во Советот за безбедност.."
Хрватска страна
Хрватите започнаа да ги организираат своите воени сили кон крајот на 1991 година. На 8 април 1992 година, Хрватскиот совет за одбрана (Hrvatsko vijeće obrane, HVO) бил основан како „врховен орган на хрватската одбрана во Херцег-Босна“. ХВО била организирана во четири оперативни зони со седиште во Мостар, Томиславград, Витез и Ораше. Во февруари 1993 година, Главниот штаб на ХВО ја проценил силата на ХВО на 34.080 офицери и војници. Неговото вооружување вклучувало околу 50 главни борбени тенкови, главно Т-34 и Т-55 и 500 различни артилериски оружја.
Хрватските одбранбени сили (ХОС), паравоено крило на Хрватската партија за правдата, се бореле против српските сили заедно со ХВО и АРБИХ. ХОС била распуштена веднаш по смртта на нивниот командант Блаж Кралевиќ и била приклучена кон ХВО и АРБИХ.
Српска страна
Армијата на Република Српска (Vojska Republike Srpske) била основана на 12.05.1992 година. Таа била лојална на Република Српска, српска отцепена држава што барала обединување со СР Југославија.
Србија обезбедувала логистичка поддршка, пари и потрошен материјал на ВРС. Босанските Срби имале значителен дел од силите на ЈНА. Милошевиќ се потпирал на босанските Срби сами да ја добијат војната. Повеќето од командниот ланец, оружјето и повисокиот воен персонал, вклучувајќи го и генералот Ратко Младиќ, биле од редовите на ЈНА.
Паравоени и волонтерски страни
Разни паравоени единици оперирале за време на Босанската војна: Српските „Бели орли“ (Beli Orlovi) и „Српска доброволна гарда“ (Српска добровољачка гарда), позната и како „Тигрите на Аркан“; босанската „Патриотска лига“ (Patriotska Liga) и „Зелени беретки“ (Zelene Beretke); и хрватските „Хрватски одбранбени сили“ (Hrvatske obrambene snage). Волонтерите вклучувале доброволци од Србија и Хрватска и биле поддржани од националистичките политички партии во тие земји.
Војната привлекла странски борци и платеници од разни земји. Волонтерите доаѓале да се борат од најразлични причини, вклучително и верска или етничка лојалност, а во некои случаи и за пари. Како општо правило, Бошњаците добиле поддршка од исламски земји, Србите од источните православни земји и Хрватите од католичките земји. Присуството на странски борци е добро документирано, но ниту една од овие групи не сочинувала повеќе од 5% од вкупната сила на која било соодветна армија.
Босанските Срби добиле поддршка од христијански словенски борци од различни држави во Источна Европа, вклучувајќи волонтери од други православни христијански земји. Тие вклучувале стотици Руси, околу 100 Грци, и неколку Украинци и Романци. Некои проценуваат дека имало до 1.000 такви волонтери. Грчките волонтери на Грчката доброволна гарда учествувале во масакрот во Сребреница, при што грчкото знаме се кренало во Сребреница кога градот паднал во рацете на Србите.
Некои поединци од други европски земји доброволно се бореле на хрватска страна, вклучително и неонацисти, како Џаки Аркљов, кој по неговото враќање во Шведска бил обвинет за воени злосторства. Подоцна тој признал дека извршил воени злосторства врз босанските муслимани цивили во логорите Хелидром и Логор Дретел како член на хрватските сили.
Вовед во војната
За време на војната во Хрватска, оружјето се внесувало преку Босна. ЈНА ги вооружувала босански Срби и Хрватските одбранбени сили ги вооружувале Хрватите од Херцеговина. Зелените беретки на босанските муслимани и Патриотската лига биле основани веќе во есента 1991 година и изготвиле план за одбрана во февруари 1992 година. Се проценува дека 250-300.000 Босанци биле вооружени и дека околу 10.000 војувале во Хрватска. До март 1992 година, можеби три четвртини од земјата биле опколени од српски и хрватски националисти. На 4 април 1992 година, Изетбеговиќ им наредил на сите резервисти и полицајци во Сараево да се мобилизираат, а СДС повикал на евакуација на Србите од градот, означувајќи го „дефинитивниот прекин на односите помеѓу босанската влада и Србите“. Босна и Херцеговина добила меѓународно признание на 6 април 1992 година. Најчестиот став е дека војната започнала тој ден.
1992
Војната во Босна ескалирала во април. На 3 април започнала Битката кај Купрес помеѓу ЈНА и комбинираната сила на ХВ-ХВО која завршила со победа на ЈНА. На 6 април српските сили започнале со бомбардирање на Сараево и во следните два дена ја преминале Дрина од Србија соодветно и ги опколиле населениете со претежно муслиманско население места Зворник, Вишеград и Фоча. Цела Босна била опфатена во војна до средината на април. На 23 април ЈНА го евакуирала својот персонал со хеликоптери од касарната во Чаплина, која била под блокада од 4 март. Постоеле неколку напори да се запре насилството. На 27 април, босанската влада наредила ЈНА да биде ставена под цивилна контрола или да биде протерана, што било проследено со серија конфликти на почетокот на мај меѓу двете страни. Приедор бил преземен од страна на Србите на 30 април. На 2 мај, Зелените беретки и членовите на локалните банди се спротивставиле на неорганизираниот напад на Србите, насочени кон поделба на Сараево на два дела. На 3 мај, Изетбеговиќ бил киднапиран на аеродромот во Сараево и бил користен за да се добие безбеден премин на трупите на ЈНА од центарот на Сараево. Како и да е, муслиманските сили не го испочитувале договорот и го нападнале заминуваниот конвој на ЈНА. На 18 мај бил потпишан прекин на огнот и договор за евакуација на ЈНА, а на 20 мај босанското претседателство ја прогласила ЈНА за окупаторска сила.
Армијата на Република Српска била формирана и ставена под команда на генералот Ратко Младиќ, поминувајќи во нова фаза од војната. На 24, 26, 28 и 29 мај на Младиќ му пишал генералниот секретар на ООН Бутрос Бутрос-Гали. Жртвите на цивилите од гранатирање на градот од 27 мај довеле до западна интервенција, во форма на санкции воведени на 30 мај преку УНДРР 757. Истиот ден босанските сили ја нападнале касарната на ЈНА во градот, што било проследено со тешко гранатирање. На 5 и 6 јуни последниот персонал на ЈНА го напуштил градот за време на тешките улични борби и гранатирање. Прекинот на огнот од 20 јуни, извршен со цел преземање на ООН на аеродромот во Сараево за хуманитарни летови, бил прекинат бидејќи двете страни се бореле за контрола на територијата помеѓу градот и аеродромот. Аеродромската криза довела до ултиматум на Бутрос-Гали на 26 јуни, да Србите престанат со нападите врз градот, и да овозможуат на ООН да ја преземат контролата над аеродромот и да го стават своето тешко оружје под надзор на ООН. Во меѓувреме, медиумите објавиле дека американскиот претседател размислувал за употреба на сила во Босна. Светското јавно мислење било „одлучувачко и трајно против Србите“, по медиумските извештаи за снајперски оган и бомбардирањето на Сараево.
На 15 мај 1992 година, колона на ЈНА наишла на заседа во Тузла. 92-та Бригада на ЈНА (стационирана во касарната „Хусинска буна“ во Тузла) добила наредби да го напуштат градот Тузла и Босна и Херцеговина, и да влезат во Србија. Бил постигнат договор со босанската влада дека на единиците на ЈНА ќе им биде дозволено до 19 мај да ја напуштат Босна мирно. И покрај договорот, конвојот бил нападнат во населбата Брчанска Малта со пушки и ракетни фрлачи; мини биле поставени и по неговата траса. 52 војници на ЈНА биле убиени, а над 40 биле повредени, повеќето од нив се етнички Срби.
Република Босна и Херцеговина била примена како земја-членка на Обединетите нации на 22 мај 1992 година.
Од мај до декември 1992 година, босанското Министерство за внатрешни работи (МПП на БиХ), Советот за одбрана на Хрватска (ХВО), а подоцна и Босанските територијални одбранбени сили (ТО РБиХ) управувале со затворскиот камп Челебиќи. Тоа било искористено за апсење на воени заробеници на босанските Срби, уапсени за време на воените операции, кои требало да ги блокираат патиштата кон Сараево и Мостар, во мај 1992 година, кои претходно биле блокирани од страна на српските сили. Од овие 700 затвореници, 13 починале додека биле во заробеништво. Притворениците во кампот биле подложени на тортура, сексуални напади, тепање и на друг суров и нечовечки третман. Одредени затвореници биле застрелани и убиени или претепани до смрт.
На 6 мај 1992 година, Мате Бобан се состанал со Радован Караџиќ во Грац, Австрија, каде постигнал договор за прекин на огнот и разговарале за деталите за демаркацијата помеѓу хрватската и српската територијална единица во Босна и Херцеговина. Сепак, прекинот на огнот престанал следниот ден кога силите на ЈНА и босанските Срби извршиле напад врз позициите што ги држеле Хрватите во Мостар.
Во јуни 1992 година, босанските Срби ја започнале операцијата Коридор во северна Босна против силите на ХВ-ХВО, за да обезбедат отворен пат помеѓу Белград, Бања Лука и Книн. Пријавената смртност на дванаесет новороденчиња во болницата во Бања Лука поради недостаток на флаширан кислород за инкубатори била наведена како непосредна причина за дејството, но точноста на овие смртни случаи оттогаш била доведена во прашање. Борисав Јовиќ, современ висок српски функционер и член на југословенското претседателство, тврдел дека извештајот е само воена пропаганда, во кој се наведува дека Бања Лука имала две постројки за производство на кислород во непосредна близина. Операцијата Коридор започнала на 14 јуни 1992 година, кога 16-та бригада „Краина“ на ВРС, помогната од „ВРС“ од Добој, ја започнала офанзивата кај Дервента. ВРС го окупирал Модрича на 28 јуни, Дервента на 4 - 5 јули и Одчак на 12 јули. Силите на ХВ-ХВО биле сведени на изолирани позиции околу Босански Брод и Ораже. ВРС успеала да ги пробие своите линии на почетокот на октомври и да го освои Босански Брод. Повеќето од преостанатите хрватски сили се повлекле кон север кон Хрватска. ХВ-ХВО продолжил да ја држи енклавата Ораже и биле во можност да го одвратат нападот на ВРС во ноември.
На 21 јуни 1992 година, бошњачките сили влегле во селото Ратковиќи, во близина на Сребреница, и убиле 24 српски цивили.
Во јуни 1992 година, УНПРОФОР, првично распореден во Хрватска, мандатот го продолжил и во Босна и Херцеговина, првично за да го заштити Меѓународниот аеродром во Сараево. Во септември, улогата на УНПРОФОР била проширена за да ја заштити хуманитарната помош и да помогне во испораката на помош во цела Босна и Херцеговина, како и да помогне во заштитата на цивилните бегалци кога тоа го побарал Црвениот крст.
На 4 август 1992 година, IV-тата Витешка моторизирана бригада на АРБИХ се обидела да го пробие кругот околу Сараево и се водела жестока битка помеѓу АРБИХ и ВРС во и околу оштетената фабрика ФАМОС во предградието на Храсница. ВРС одвратила на нападот, но не успеала дацелосно во противнападот.
На 12 август 1992 година, името Српска Република Босна и Херцеговина било сменето во Република Српска (РС).
До ноември 1992 година, 400 квадратни милји од источна Босна биле под муслиманска контрола.
Хрватско-бошњачки односи
Сојузот на Хрватите и Бошњаците, формиран на почетокот на војната, честопати не бил хармоничен. Постоењето на две паралелни команди предизвикало проблеми во координирањето на двете армии против ВРС. Обидот за создавање на заеднички ХВО и воен штаб не успеал во средината на април. На 21 јули 1992 година, Договорот за пријателство и соработка бил потпишан од Туѓман и Изетбеговиќ, за воспоставување воена соработка помеѓу двете армии. На седницата одржана на 6 август, босанското претседателство го прифатил ХВО како составен дел на босанските вооружени сили.
И покрај овие обиди, тензиите стабилно се зголемиле во текот на втората половина на 1992 година. Вооружен конфликт се случил во Бусовача на почетокот на мај, а друг на 13 јуни. На 19 јуни во Нови Травник избувнал конфликт помеѓу единиците на ТО од едната страна и единиците ХВО и ХОС од другата страна. Инциденти биле забележани и во Коњиќ во јули, и во Киселjак и хрватската населба Ступ во Сараево во текот на август. На 14 септември Уставниот суд на Босна и Херцеговина ја прогласил Херцег-Босна за неуставна.
На 18 октомври, расправија околу бензинската пумпа кај Нови Травник, која ја споделиле и двете армии, ескалирала со вооружен судир во центарот на градот. Ситуацијата се влошила откако командантот на ХВО, Ивица Стојак, бил убиен во близина на Травник на 20 октомври. Истиот ден, борбите ескалирале на автопатот низ долината Лашва. Спонтаните судири се раширијле низ целиот регион и резултирале со скоро 50 жртви сè додека не започнале преговарите за прекин на огнот од страна на УНПРОФОР на 21 октомври. На 23 октомври, голема борба меѓу АРБИХ и ХВО започнала во градот Прозор во северна Херцеговина и резултирала со победа на ХВО.
На 29 октомври ВРС го освоил градот Јајце. Градот бил бранет од ХВО и АРБиХ, но недостатокот на соработка, како и предноста во големината на војската и огнената моќ за ВРС, довеле до пад на градот. Хрватите бегалци од Јајце избегале во Херцеговина и Хрватска, додека околу 20,000 бошњачки бегалци се населиле во Травник, Нови Травник, Витез, Бусовача и селата близу Зеница. И покрај октомвриските конфронтации, секоја страна ја обвинувала на другата за падот на Јајце, сепак немало големи судири и сè уште било во сила генералниот воен сојуз. Туѓман и Изетбеговиќ се состанале во Загреб на 1 ноември 1992 година и се согласиле да формираат Заедничка команда на ХВО и АРБиХ.
1993
[[File:Vance-Owen Peace Plan.png|thumb|Прва верзија на планот Ванс-Овен, според кој би се формирало 10 провинции
]]
На 7 јануари 1993 година, Православен Божиќ, 8-та Оперативна единица на Сребреница, единица на АРБиХ под команда на Насер Ориќ, го нападнал селото Кравица кај Братунац. Во нападот загинале 46 Срби: 35 војници и 11 цивили. Нападот на празникот бил намерен, бидејќи Србите не биле подготвени. Бошњачките сили ја искористиле безбедната зона во Сребреница (каде не било дозволено војска) да извршат напади врз српските села, вклучувајќи ја Кравица, и потоа да избегаат назад во безбедната зона пред ВРС да одврати на ударот. 119 српски цивили и 424 српски војници загинале во Братунац за време на војната. Република Српска тврди дека силите на АРБиХ запалиле српски домови и масакрирале цивили. Сепак, ова не можело да се потврди за време на судските процеси, кои заклучиле дека многу домови биле веќе уништени и дека опсадата на Сребреница предизвикала глад, принудувајќи ги Бошњаците да ги нападнат околните српски села за да добијат храна и оружје за да преживеат. Во 2006 година, Ориќ бил прогласен за виновен од Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија (МКТЈ), но подоцна бил ослободен од сите обвиненија по поднесената жалба.
На 16 јануари 1993 година, војниците на АРБиХ го нападнале селото Скелани, во близина на Сребреница, село кое е населено со Срби. 69 луѓе загинале, 185 биле повредени. Меѓу жртвите имало и 6 деца.
На 8 јануари 1993 година, Србите го убиле вицепремиерот на РБИХ, Хакија Турајлиќ откако го запреле конвојот на ООН и го одвеле од аеродромот.
На 22 февруари 1993 година, Советот за безбедност на Обединетите нации ја донел Резолуцијата 808 со која се утврдило „дека ќе се формира меѓународен трибунал за гонење на лица одговорни за сериозни нарушувања на меѓународното хуманитарно право“. На 15-16 мај, мировниот план Ванс-Овен бил одбиен на референдум. Мировниот план бил оценет од страна на некои како еден од факторите што довел до ескалација на хрватско-бошњачкиот конфликт во централна Босна.
На 25 мај 1993 година Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија (МКТЈ) бил официјално формиран со Резолуцијата 827 на Советот за безбедност на Обединетите нации. На 31 март 1993 година, Советот за безбедност на Обединетите нации издал Резолуција 816, повикувајќи ги земјите-членки да обезбедаат зона на летање над Босна и Херцеговина. На 12 април 1993 година, НАТО ја започнал операцијата „Спречен лет“ за спроведување на оваа зона на летање.
Избувнување на хрватско-бошњачката војна
Во најголем дел од 1993 година се водела Хрвато-Бошњачката војна. На почетокот на јануари, ХВО и АРБиХ се судриле во Горњи Вакуф во централна Босна. Постигнат бил привремен прекин на огнот по неколкудневните борби со медијацијата на УНПРОФОР. Војната се проширила од Горњи Вакуф во областа на Бусовача во втората половина на јануари. Бусовача била главната пресечна точка на линиите за комуникација во долината Лажна. До 26 јануари, АРБиХ ја презела контролата врз неколку села во областа, вклучувајќи ги Кашуни и Билаловац на патот Бусовача - Кисеjак, со што се изолирал Кисеjак од Бусовача. Во областа Кисеjак, АРБиХ ги освоил селата североисточно од градот Кисеjак, но поголемиот дел од општината и самиот град останале под контрола на ХВО. На 26 јануари, шест воени сили и еден српски цивил биле убиени од страна на АРБиХ во селото Душина, северно од Бусовача. Борбите во Бусоваша, исто така, довеле до бројни бошњачки цивилни жртви.
На 30 јануари, водачите на АРБиХ и ХВО се состанале во Витез, заедно со претставници на УНПРОФОР и други странски набудувачи и потпишале прекин на огнот во областа на централна Босна, што стапил на сила наредниот ден. Ситуацијата била сè уште напната, така што Енвер Хаџијасановиќ, командант на 3-от корпус на АРБиХ и Тихомир Блајчиќ, командант на Оперативната зона на ХВО во Централна Босна, имале состанок на 13 февруари каде била формирана заедничка комисија АРБиХ-ХВО за решавање на инцидентите. Јануарскиот прекин на огнот во централна Босна се одржал во наредните два месеци и во првите недели од април, и покрај бројните мали инциденти. Хрватите ја припишуват ескалацијата на конфликтот на зголемената исламска политика на Бошњаците, додека Бошњаците ја обвиниле хрватската страна за сепаратизам.
Централна Босна
Почетокот на април бил обележан со низа мали инциденти во централна Босна меѓу бошњачките и хрватските цивили и војници, вклучително и напади, убиства и вооружени судири. Најсериозни инциденти биле киднапирањето на четворица припадници на ХВО пред Нови Травник и на командантот на ХВО Живко Тотиќ кај Зеница од страна на муџахедините. Претставниците на АРБиХ негирале каква било вмешаност во овие инциденти и формирана била заедничка комисија АРБиХ-ХВО која требало да ги испита настаните. Персоналот на ХВО последователно бил разменет во мај за воени сили кои биле уапсени од ХВО. Априлските инциденти ескалирале во вооружен конфликт на 15 април во областа Витез, Бусовача, Кисеjак и Зеница. Побројното ХВО во општината Зеница било брзо поразено, проследено со голем егзодус на хрватски цивили.
Во општината Бусовача, АРБиХ се здобила со одредена територија и нанела големи жртви на ХВО, но ХВО го држела градот Бусовача и пресекот Каоник помеѓу Бусовача и Витез. АРБиХ не успела да ја пресече енклавата Кисеjак, под управа на ХВО, на неколку помали делови и да го изолира градот Фојница од Кисеjак. Многу бошњачки цивили биле приведени или принудени да го напуштат Кисеjак.
Во областа Витез, Блашчиќ ги користел своите ограничени сили за да ги одврати нападите врз АРБиХ, со што спречил АРБиХ да го пресече патот Травник - Бушовача и да ја заземе фабриката за експлозиви СПС во Витез. На 16 април, ХВО започнал расипнички напад врз селото Ахмиши, источно од Витез. Откако напаѓачките единици ги прекршиле линиите на АРБиХ и влегле во селото, групи на нередовни единици на ХВО оделе од куќа до куќа, палејќи и убивајќи цивили. Масакрот во Ахмичи резултирал со повеќе од 100 убиени бошњачки цивили. На друго место во областа, ХВО ги блокирал силите на АРБиХ во квартот Стари Витез во Витез и спречил напредување на АРБиХ јужно од градот.
На 24 април, муџахединските сили го нападнале селото Милетиќи североисточно од Травник и убиле четворица хрватски цивили. Останатите заробени цивили биле однесени во логорот Полјанице. Сепак, конфликтот не се раширил во Травник и Нови Травник, иако и ХВО и АРБиХ донеле засилувања од оваа област. На 25 април, Изетбеговиќ и Бобан потпишале договор за прекин на огнот. Началникот на канцеларијата на АРБиХ, Сефер Халиловиќ и началникот на ХВО, Миливој Петковиќ, се состанале за решавање на тековните проблеми и спроведување на прекинот на огнот. Сепак, примирјето не се почитувало на теренот и силите на ХВО и АРБиХ сè уште биле ангажирани во областа Бусовача до 30 април.
Херцеговина
Хрвато-бошњачката војна се проширила од централна Босна во северна Херцеговина на 14 април со напад на АРБиХ врз село, кое е под водство на ХВО, надвор од Коњиќ. ХВО одговорил со окупирање на три села североисточно од Јабланица. На 16 април 15 хрватски цивили и 7 војници биле убиени од страна на АРБиХ во селото Трусина, северно од Јабланица. Битките на Коњиќ и Јабланица траеле до мај, при што АРБиХ презела целосна контрола и на градовите и на помалите соседни села.
Офанзиви во јуни-јули
Во првата недела од јуни, АРБиХ го нападнал седиштето на ХВО во градот Травник и единиците на ХВО позиционирани на првите линии против ВРС. После тридневна улична борба, надминатите бројни сили на ХВО биле поразени, при што илјадници хрватски цивили и војници избегале во блиската територија под водство на српското население, додека тие биле отсечени од позициите што ги котролирал ХВО. Офанзивата на АРБиХ продолжила источно од Травник за да се обезбеди патот до Зеница, кој бил постигнат до 14 јуни. На 8 јуни 24 хрватски цивили и воени сили биле убиени од муџахедините во близина на селото Бикоши. Муџахедините се преселиле во напуштените хрватски села во областа по крајот на офанзивата.