cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лебедово езеро
Прв чин
Прва сцена - Парк на замокот: Слугите на кралството танцуваат на полјанката и го забележуваат принцот кој спие во куќичката. Тие се изненадени, зашто тој е облечен во чудна облека. Зигфрид се буди, зачуден, зашто сè околу него му изгледа непознато, а сите му се поклонуваат. Се појавува Наставникот и го прашува момчето од каде му е таа чудна облека. Сите се возбудени зашто треба да пристигне неговата мајка - Големата кралица. Всушност, присутните го заменуваат момчето со наследникот на престолот, принцот Зигфрид. Момчето е воодушевено и сето тоа внимание му изгледа привлечно. Тој првпат ја гледа кралицата, а таа нежно го бакнува и му го подарува семејниот медалјон. Продолжува празникот во чест на полнолетството на принцот Зигфрид. Веќе се испратени поканите до далечните кралства и принцезите се на пат. Утредента треба да биде избрана една од нив, која ќе му стане жена на принцот. Постепено се стемнува, а принцот заминува на лов, на езерото.
Втора сцена - Езеро: Злобниот Ротбар е задоволен, зашто се остварува неговиот план. Тој ги претвора девојките во бели лебеди меѓу кои се наоѓа и прекрасната Одета на која Зигфрид треба да ѝ ја вети својата љубов. Тие се среќаваат на брегот на езерото, а принцот е восхитен од убавината и нежноста на девојката, убеден дека ја нашол својата љубов.
Втор чин
Трета сцена: Дворецот: Во дворецот, сè е подготвено за свечената церемонија и се собираат гостите, а списокот на потенцијалните невести е определен. Во чест на принцот Зигфрид танцуваат принцезите од различни кралства. Но, тој не може да избере ниту една од нив, зашто неговото срце копнее само за Одета. Неочекувано, слугите го најавуваат пристигнувањето на непозната принцеза. Повторно, тоа е дел од планот на Ротбар, кој го испраќа црниот лебед, т.е. сестрата на Одета, Одилија. Таа е прекрасна и ги воодушевува сите присутни, а Зигфрид ѝ се колне на вечна љубов. Меѓутоа, веднаш потоа, тој како да се освестува и го чувствува плачот на Одета, а срцето го повикува да оди да ја пронајде. Во дворецот настанува паника, а само Ротбар ликува, знаејќи дека следува најлошото за Зигфрид.
Четврта сцена - Езерото: Се крева бура и езерото е разбранувано. Одета е вознемирена, а нејзината душа плаче. Ротбар ја контролира ситуацијата и чека Зигфрид да се појави на предвидениот испит. Доаѓа Зигфрид, кој ја предал својата вистинска љубов и го уништил својот идеал. Тој ја замолува Одета за прошка, објаснувајќи дека некој друг го контролира неговото сознание. Тогаш, пред нив се појавува Ротбар и Зигфрис сфаќа кој е тој човек. Лебедите и Одета му се покоруваат на Ротбар, а Зигфрид е немоќен да се спротивстави на неговата црна сила. Зигфрид пука со самострелот кон Ротбар, но злото не е казнето, туку саканата девојка е мртва. Зигфрид е очаен поради смртта на својата вистинска љубов и за него нема повеќе место на овој свет. Истовремено, тој е решен да биде со Одета на другиот свет и затоа се фрла по неа во бездната...
Парада (филм од 1974)
„Парада“ (Parade) — француско-шведски филм од 1974 година, во режија на Жак Тати (Jacques Tati), кој е автор и на сценариото. Главните улоги ги играат: Жак Тати, Карл Космајер (Karl Kossmayer) и Пјер Брама (Pierre Bramma). Ова е последниот филм на славниот режисер Тати, кој се појавува и во улогата на кловн.
Синопсис
Филмот ги прикажува доживувањата на две деца кои успеваат да се вовлечат за завесата на еден мал циркус...
Фуражни култури
Фуражни култури или крма — растителен материјал (главно листови и дршки) што се користи како сточна храна, во свежа состојба или сушена. Историски гледано, во почетокот поимот ги опфаќал растенијата што животните ги користеле директно, како треви, жита или недозреани житни култури, но подоцна се користи во поширока форма и вклучува растенија што се косени, сушени и давани како храна на животните, особено сламата или силажните растенија.
Карпош (населба во Битола)
Населбата Карпош се наоѓа во источниот дел на Битола, во близина на градското поле. На југ е споена со населбата Боримечка, а на исток излегува на железничата пруга Битола - Лерин, а додека на север се граничи со населбата Кланица. Населбата се состои од 11 згради. Зградите во Карпош се: Првата зграда, Третата зграда, Четвртата зграда, Петтата зграда, Шестата зграда, Седмата зграда, Осмата зграда, Деветтата зграда, Десеттата зграда, Единаесеттата зграда, и Дванаесетта зграда. Втората зграда не постои.
Фуражни култури
Иако терминот сточна храна има поширока дефиниција, поимот фуражни растенија важи за земјоделски култури, едногодишни или двегодишни, кои се одгледуваат за да се искористат за пасење или за добивање сено како храна за добитокот.
Видови фуражни култури
Фуражни култури се:
Во Македонија
Фуражните култури најчесто се одгледуваат заедно со индустриските култури и нивната застапеност во Македонија е релативно мала, односно изнесува околу 10%.
Во 2007 г. фуражните култури во Македонија се одгледувале на вкупна површина од 21.458 хектари, поделени на следниве култури:
Карпош (населба во Битола)
Во Карпош има еднособни станови (кои ретко се среќаваат), двособни станови и трособни станови. Еднособните станови имаат ходник, тоалет, дневна соба и кујна (во една соба), и спална соба. Двособните станови имаат ходник, тоалет, дневна соба, кујна, и спална соба. Трособните станови ги имаат истите соби од двособните, со плус детска соба.
Во Карпош има централна вентилација која во последните години има предизвикано повеќе пожари.
Населението брои околу 1000 жители.
Темнокафена дебелоглавка
Темнокафената дебелоглавка (Pyrgus carthami) е пеперутка од семејството на пеперутки Дебелоглавки. Ппеперугата ја има и во Македонија.
Распространетост
Пеперутката вирее во јужна и Средна Европа, Мала Азија, Русија и Средна Азија. Сака сиви и толли предели, ливади и други тревни површини. Може да живее до 1900 метри надморска висина.
Опис
Распонот на крилјата е 30-34 мм, женката во просек е малку поголема од мажјакот. Овој вид е типичен за родот и е најголема европска дебелоглавка. Горната страна на крилјата е сиво кафеава. На горната страна има базална сива и бела боја. Долната страна на предниот дел има посветли бои, зеленикаво-кафеава со бели ознаки. Гасеницата е главно маслинесто-кафеава до беж со црникави гради.
Биологија
Една генерација се создава секоја година. Преку зима хибернира како гасеница. Ларвите се хранат со Alcea, Malva sylvestris, Potentilla pedata, Potentilla neumanniana, Potentilla argentea, Althaea officinalis, Althea hirsuta и Centaurea. Куклите се кријат во свиткани листови на растение или во земја. Куклата трае 14 дена. Возрасните пеперутки летаат од јуни до септември.
Банчели
Банчели — село во Егејска Македонија, Република Грција.
Дијафрагма (контрацепција)
Вагиналната дијафрагма делува како тенка покривна мембрана, која одговара на вагината на жената. Ги има во девет големини. Таа прави бариера меѓу вагината и грлото на матката и така оневозможува сперматозоидите да дојдат до јајце-клетката. Штити од бременост, но не штити од СПБ и ХИВ. Покрај дијафрагмата, како заштита од СПБ, треба да се користи кондом.
NGC 7759
NGC 7759 — спирална галаксија во соѕвездието Водолија, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 7759 се споменува и како MCG -3-60-18.
Откривање
Објектот е откриен на 1886 година од страна на Луис Свифт, со помош на рефрактор, чијашто леќа имала пречник од 16 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 7759 е од видот SB0. Видливиот сјај со голо око изнесува 13 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14 m, додека површинскиот сјај изнесува 12,9 m/лм2. NGC 7759 има привидни димензии од 1,3' х 0,9'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 23 ч 48 м 54,6 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, -16° 32' 27"". Положбениот агол на објектот е во износ од 141°.
Други поделби
Проучување на NGC 7759 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 72496. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 260; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 6404. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 334.
Мишел Бреал
Мишел (Жил Афред) Бреал, роден во Ландо (Бавиер) на и починат во Париз на, е француски јазичар, основоположник на семантиката.
Париски клуб
Парискиот клуб е неформална организација на 19. финансиски најбогати земји во светот,членки на ОЕЦД и Русија. Нивната главна цел како организација е реструктуирање на долговите,олеснување,како и отпишување на долговите на земјите должнички кон овој клуб. Должниците најчесто се препорачуваат од страна на Меѓународниот монетарен фонд.
Групата се состанува на секои шест недели во француското министерство за економија во Париз.
Со клубот претседава висок претставник на француската државна благајна,моментално на таа позиција е Жан-Пјер Жујет.
Елитна единица (филм)
„Елитна единица“ е бразилски филм од 2007 година. Филмот е делумно фиктивна слика за батаљонот за специјални полициски операции на воената полиција на Рио де Жанеиро. Тоа е вториот долгометражен филм а прв игран филм на режисерот Жозе Падиља, кој претходно го режирал прочуениот документарец „Автобус 174“. Сценариото е напишано од, за Оскар номинираниот писател, Браулио Мантовани, заснован на книгата „Елитна единица“ на социологот Луиж Едуардо Соарес и двајца поранешни капетани на единицата, Андре Батиста и Родриго Пиментел.
Филмот освоил Златна мечка на филмскиот фестивал во Берлин 2008 година.
Бил Виола
Бил Виола (роден 1951) е современ видеоуметник. Тој се смета за водечка фигура меѓу генерацијата уметници чиј уметнички израз се заснова на електронска, звук и имиџ техологија во Нови медиуми. Фокусот на неговите дела се идеи поврзани со фундаменталните човечки искуства како раѓањето, смртта и аспекти на свесноста.
Почетоци
Виола пораснал во Квинс, Њујорк и Вестбури, Њујорк. Тој се школувал во Флашинг, Квинс. На одмор со неговата фамилија, тој за малку ќе се удавел, искуство кое тој го опишува како “… најубавиот свет кој некогаш сум го видел во животот” и “без страв,” и “смирувачки”
Космос-1491
Космос-1491 — еден од над 2.400 советски вештачки сателити лансирани во рамките на програмата „Космос“.
Општи податоци
Сателитот е лансиран од космодромот Тјуратам, Бајконур, СССР на 10 август 1983 г. Во орбитата околу планетата Земја бил исфрлен од носечка ракета. Масата на сателитот при лансирањето изнесувала 700 килограми. Космос-1491 бил навигациски сателит.
ОУ „Ристе Ристески“ - Долно Косоврасти
Основно училиште „Ристе Ристески“ (службено: Основно општинско училиште „Ристе Ристески“ - Долно Косоврасти; скратено: ООУ „Ристе Ристески“) — централно основно училиште во дебарското село Долно Косоврасти.
Училиштето е именувано по народниот херој Ристе Ристески.
Историја
Училиштето е изградено во 1966 година, кога е изградено од типот на монтажна градба. Во почетокот на ова основно училиште учеле ученици од селата Долно Косоврасти, Горно Косоврасти и Могорче сѐ до 1975 година, кога во селото Могорче било изградено ново подрачно училиште, кое го добило името „Мирче Ацев“, кое и денеска постои како подрачно основно училиште во склоп на основното училиште и се изведува настава на македонски наставен јазик. Во 1995 година, во селото Горно Косоврасти било изградено подрачното училиште „Коле Канински“, исто така со македонски наставен јазик.
Настава
Во училиштето наставата се изведува на македонски наставен јазик.
Спирала (контрацепција)
Спиралата е женско контрацептивно средство кое всушност претставува внатрематкина (интраутеринска) влошка. Направени се од пластична материја, а дел од нив е обвиткан со тенка жичка од бакар или сребро. Имаат висок степен на сигурност од забременување. Ги поставува лекар, најчесто во почетокот на менструалниот циклус. Пред поставувањето потребно е да се направи кај жената брис од грлото на матката, да нема инфекции во вагината или во јајчниците, да нема бременост и да има регуларни менструални циклуси. Не штити од СПБ и ХИВ. Обично се поставува кај жени кои завршиле со својата репродукција. Ретки се несаканите ефекти од поставувањето, како крвавење или неподнесување на спиралата.
Тибериј II Константин
Тибериј II Константин (лат.Flavius Tiberius Constantinus Augustus) бил цар на Византија од 574 година до 582. Уште за време на Јустин II, Тибериј се прославил како добар војсководец. Кога царот се разболел, по совет на неговата жена Софија, го избрал Тибериј за совладетел и 4 години потоа, по неговата смрт бил прогласен за цар. Тогаш и го додал кон своето име популарното тогаш Константин. На почеток, Софија се обидела да организира заговор, но се било разокриено. Уште кога бил жив Јустин II, во 576 персискиот цар Хозрој Ануширван преку Ерменија се обидел да пројде во Кападокија, но бил пресретнат од силна римска војска и победен. Во 578 година генералот Маврикиј наново ги победил персијците во Месопотамија и зазел градот Сингара. Тогаш на власт дошол Тибериј, кој се обидел да договори мир со персијците, но нивниот цар умрел, а новиот Хормизд ја продолжил војната. Во 581 година Маврикиј тешко ги поразил персијците и за награда Тибериј го оженил за својата ќерка и го прогласил на наследник на престолот. На запад успеал да договори мир со Западните Готи во Шпанија. Во тоа време почнале масовните наезди на словените на Балканот. Бидејќи империјата била зафатена со војна на исток, не можела да го брани западот. Така и питањето за помош на римскиот патрициј Памфрониј против лангобардите во Италија, останало без одговор. Сакајќи да го намали влијанието на наемниците во војската составил корпус од откупени робови, кој го зел неговото име, а чиј број пораснал до 15 000 и со нив командувал Маврикиј.
Во 582 година се разболел и наскоро потоа умрел, како постојат сомнежи дека бил отровен.
2 Палада
Палада (ознака за мала планета: 2 Палада) — вториот астероид кој бил откриен, по 1 Церера. Како и Церера, се верува дека има минерален состав сличен на јаглеродните хондритни метеорити, иако значително помалку од Церера. Палада е третиот по големина астероид во Сончевиот Систем и по волумен и по маса, и е веројатно остаток на протопланета. Тој е 79% од масата на 4 Веста и 22% од масата на Церера, што сочинува околу 7% од масата на астероидниот појас. Неговиот проценет волумен е еквивалентен на сфера од 505 до 520 километри во пречник, 90–96% од волуменот на Веста.
За време на ерата на планетарно формирање на Сончевиот Систем, објектите пораснале во големина преку процес на насобирање до приближно големината на Палада. Повеќето од овие „протопланети“ биле инкорпорирани во растот на поголемите тела, кои станале планети, додека други биле исфрлени од планетите или уништени во судири едни со други. Палада, Веста и Церера се смета дека се единствените недопрени тела од оваа рана фаза на планетарно формирање што преживеале во орбитата на Нептун.
Кога Палада бил откриен од германскиот астроном Хајнрих Вилхелм Олберс на 28 март 1802 година, тој бил вброен како планета, како и другите астероиди на почетокот на 19 век. Откривањето на многу повеќе астероиди по 1845 година на крајот довело до одделна листа на „помалите“ планети од „големите“ планети, а сознанието во 1950-тите дека таквите мали тела не се формирале на ист начин како (други) планети, довело до постепено напуштање на терминот „мала планета“ во корист на „астероид“ (или, за поголеми тела како што е Палада, „планетоид“).
Со орбитална наклонетост од 34,8°, орбитата на Палада е невообичаено многу наклонета кон рамнината на астероидниот појас, што го прави Палада релативно недостапен за вселенските летала, а неговата орбитална ексцентричност е речиси голема како онаа на Плутон.
Откритие
Ноќта на 5 април 1779 година, Шарл Месје го насликал Палада на ѕвездената карта што ја користел за да го следи патот на кометата (сега позната како C/1779 A1 (Боде)) што ја забележал пролетта 1779 година, но очигледно претпоставил дека објектот претставува ништо повеќе од ѕвезда.
Во 1801 година, астрономот Џузепе Пјаци открил објект за кој првично верувал дека е комета. Набргу потоа тој ги објавил своите набљудувања на овој објект, забележувајќи дека бавното, еднолично движење е некарактеристично за комета, што сугерира дека станува збор за различен вид на објект. Палада бил изгубен од видното поле неколку месеци, но бил пронајден подоцна истата година од баронот фон Зах и Хајнрих В.М. Олберс, откако прелиминарната орбита била пресметана од Карл Фридрих Гаус. Овој објект го добил името Церера и бил првиот астероид што бил откриен.
Орбитата на Палада била одредена од Гаус, кој открил дека периодот од 4,6 години бил сличен на периодот за Церера. Палада има релативно висока орбитална наклонетост кон рамнината на еклиптиката.
Подоцнежни набљудувања
Во 1917 година, јапонскиот астроном Кијоцугу Хирајама започнал да ги проучува движењата на астероидите. Со исцртување на средното орбитално движење, наклон и ексцентричност на збир на астероиди, тој открил неколку различни групирања. Во еден подоцнежен труд тој пријавил група од три астероиди поврзани со Палада, кои станале именувани како семејството Палада, по најголемиот член на групата. Од 1994 година, повеќе од 10 членови на ова семејство се идентификувани, со помеѓу 2,50 и 2,82 AU и наклонетост од 33–38. Валидноста на семејството било потврдена во 2002 година со споредба на нивните спектри.
Палада е забележан како окултира ѕвезди неколку пати, вклучувајќи го и најдоброто набљудувано од сите настани на прикривање на астероиди, од 140 набљудувачи на 29 мај 1983 година. Овие мерења резултирале со првата точна пресметка на неговиот пречник. По прикривање на 29 мај 1979 година, било пријавено откритието на можен мал сателит со пречник од околу 1 километар, што никогаш не било потврдено.
Радиосигналите од вселенските летала во орбитата околу Марс и/или на неговата површина се користени за да се процени масата на Палада од малите пертурбации предизвикани од него врз движењето на Марс.
Тимот на Зора добил време за гледање преку вселенскиот телескоп Хабл во септември 2007 година за можност еднаш во дваесет години да ја види Палада на најблизок пристап, за да добие компаративни податоци за Церера и Веста.
Име и симбол
Придавската форма на името е Паладијанска. d е дел од косото стебло на грчкото име, кое се појавува пред самогласка, но исчезнува пред номинативниот завршеток -s. Косиот облик се гледа во италијанските и руските имиња на астероидот, Паладе и Палада.
Постојат неколку машки ликови со слично име во грчката митологија, но првите астероиди секогаш добивале женски имиња.
Камено -железните палазитски метеорити не се паладијански, наместо тоа се именувани по германскиот натуралист Питер Симон Палада. Хемискиот елемент паладиум, од друга страна, го добил името по астероидот, кој бил откриен непосредно пред елементот.
Како и кај другите астероиди, астрономскиот симбол за Палада е диск со неговиот број за откривање, ②. Има и постар, поиконичен симбол, ⚴ или понекогаш 🜍, варијанта на симболот Палада, алхемискиот симбол за сулфур.
Орбита и ротација
Палада има необични динамички параметри за толку големо тело. Неговата орбита е многу наклонета и умерено ексцентрична, и покрај тоа што е на исто растојание од Сонцето како и централниот дел на астероидниот појас. Понатаму, Палада има многу високо осен наклон од 84°, со северниот пол насочен кон еклиптичките координати (β, λ) = (30°, −16°) со неизвесност од 5° во референтната рамка J2000.0. Ова значи дека секое лето и зима, големи делови од површината се во постојана сончева светлина или постојан мрак одредено време по редослед на една Земјина година, при што областите во близина на половите доживуваат континуирана сончева светлина дури две години.
Резонанци
Палада е во, веројатно случајна, близу -1:1 орбитална резонанца со Церера. Палада, исто така, има резонанца близу 18:7 (период од 91.000 години) и приближна резонанца 5:2 (период од 83 години) со Јупитер.
Премини на планети од Палада
Од Палада, планетите Меркур, Венера, Марс и Земја повремено може да изгледаат дека преминуваат или минуваат пред Сонцето. Земјата последен пат го направила тоа во 1968 и 1998 година, а следниот премин ќе биде во 2224 година. Меркур го направил тоа во октомври 2009 година. Последните и следните по Венера се во 1677 и 2123 година, а за Марс се во 1597 и 2759 година
Физички одлики
И Веста и Палада од време на време ја преземале титулата втор по големина астероид. Со пречник од, Палада е малку помал од Веста. Масата на Палада е од онаа на Веста,  од онаа на Церера и четвртина од еден процент од онаа на Месечината.
Палада е подалеку од Земјата и има многу пониско албедо од Веста, и затоа е потемен како што се гледа од Земјата. Навистина, многу помалиот астероид 7 Ирис маргинално го надминува Палада во средна опозициска магнитуда. Просечната магнитуда на спротивставување на Палада е +8,0, што е во опсег од 10×50, но, за разлика од Церера и Веста, ќе му треба помоќна оптичка помош за да се гледа на мали издолжувања, кога нејзината магнитуда може да падне до + 10.6. За време на ретки перихелични спротивставувања, Палада може да достигне магнитуда од +6,4, веднаш на работ на видливост со голо око. Кон крајот на февруари 2014 година, Палада блеснал со јачина од 6,96 степени.
Палада е астероид од типот Б. Врз основа на спектроскопски набљудувања, примарната компонента на материјалот на површината на Палада е силикат кој содржи малку железо и вода. Минералите од овој тип вклучуваат оливин и пироксен, кои се наоѓаат во хондрули. Површинскиот состав на Палада е многу сличен со метеоритите со јаглероден хондрит Ренацо (CR), кои се дури и пониски во водородни минерали од типот CM. Метеоритот Ренацо е откриен во Италија во 1824 година и е еден од најпримитивните познати метеорити. Видливиот и блиску инфрацрвен спектар на Палада е речиси рамен, малку посветол кон синото. Има само една јасна лента за апсорпција во делот од 3 микрони, што укажува на безводна компонента измешана со хидрирани силикати слични на CM.
Површината на Палада најверојатно е составена од силикатен материјал; неговиот спектар и пресметаната густина одговараат на CM хондритни метеорити, што укажува на минерален состав сличен на оној на Церера, но значително помалку хидриран.
Во границите на набљудување, Палада се чини дека е заситен со кратери. Неговата висока наклонетост и ексцентричност значи дека просечните удари се многу поенергични отколку на 4 Веста или Церера (со просечно двојно поголема брзина), што значи дека помалите (а со тоа и почестите) удари можат да создадат кратери со еднаква големина. Се смета дека Палада има многу повеќе големи кратери од Веста или Церера, со кратери поголеми од 40 километри покривајќи најмалку 9% од нејзината површина.
Обликот на Палада значително се оддалечува од димензиите на телото во рамнотежа во неговиот моментален вртежен период, што покажува дека тоа не е џуџеста планета. Можно е сомнителен голем ударен слив на јужниот пол, кој исфрлил од волуменот на Палада (двојно од волуменот на басенот Реја Силвија на Веста), можеби го зголемил својот наклон и ја забавил неговата ротација; обликот на Палада без таков слив би бил блиску до форма на рамнотежа за вртежен период од 6,2 часа. Помал кратер во близина на екваторот е поврзан со паладиското семејство на астероди.
Палада веројатно има прилично хомогена внатрешност. Блиското совпаѓање помеѓу хондритите Палада и ЦМ сугерира дека тие се формирале во истата ера и дека внатрешноста на Палада никогаш не ја достигнала температурата (≈820 К) потребна за дехидрирање силикати, што би било неопходно за да се разликува суво силикатно јадро под хидрираниот плашт. Така, Палада треба да биде прилично хомоген во составот, иако оттогаш можело да се појави одреден проток на вода нагоре.Таквата миграција на водата на површината би оставила наслаги на сол, потенцијално објаснувајќи го релативно високото албедо на Палада. Една светла точка потсетува на оние пронајдени на Церера. Иако се можни други објаснувања за светлата точка (на пр. неодамнешно исфрлање на покривот), ако астероидот близу Земјата, познат како 3200 Фаетон, е исфрлено парче од Палада, како што некои теоретизираат, тогаш паладијанската површина збогатена со соли би го објаснила изобилството на натриум во метеорскиот дожд Геминиди предизвикан од Фаетон.
Одлики на површината
Покрај една светла точка на јужната полутопка, единствените површински одлики идентификувани на Палада се кратерите. Од 2020 година, идентификувани се 36 кратери, од кои 34 се поголеми од 40 km во пречник. За некои од нив се дадени привремени имиња. Кратерите се именувани по античко оружје.
Сателити
Била предложена мала месечина со пречник од околу 1 километар врз основа на податоците за прикривање од 29 мај 1978 година. Во 1980 година, интерферометријата на дамки сугерирала многу поголем сателит, чие постоење подоцна било побиено неколку години подоцна со податоци за прикривање.
Истражување
Палада никогаш не била посетена со вселенски летала. Во минатото биле дадени предлози, но ниту еден не се реализирал. Се дискутирало за прелетувањето на посетите на сондата Зора на 4 Веста и 1 Церера, но не било можно поради високата орбитална наклонетост на Палада. Предложената мисија Атина би била лансирана во 2022 година како секундарна носивост на мисијата Психа и патување на посебна траекторија до средба на прелетување со 2 Палада, иако не била финансирана поради тоа што била надмината од други концепти на мисијата како што е Transorbital Trailblazer Lunar Orbiter. Авторите на предлогот ја навеле Палада како „најголемата неистражена“ протопланета со главниот појас.
Хронична рана
Хронична рана — рана која не заздравува во вообичаените етапи и во предвиденит временски период како повеќето рани. За хронични се сметаат оние рани кои не заздрават за три месеци. Се чини дека хроничните рани се задржуваат кај една или повеќе фази на заздравувањето. На пример, хроничните рани честопати премногу време се во фаза на воспаление. Кај акутните рани постои јасен баланс меѓу создавањето и разложувањето на молекулите како што е колагенот, додека кај хроничните рани нема ваков баланс, а разложувањето игра преголема улога.
Постои можност хроничните рани никогаш да не заздрават или, пак, да им се потребни години за тоа. Овие рани можат да предизвикаат емоционален и физички стрес кај пациентите. Тие се значаен финансиски товар за пациентите и за целиот здравствен систем.
Знаци и симптоми
Пациентите со хронични рани често чувствуваат силна болка. Се препорачува здравствените работници да ја третираат болката како еден од најглавните приоритети при лечењето на хронични рани (заедно со откривање на причината). Шест од десет пациенти со венски улкус на нозете имаат болка поради улкусот, а слични ситуации се набљудуваат и кај хроничните рани.
Постојаната болка (ноќе, при мирување и при активност) е главниот проблем на пациентите со хроничен улкус. Забележано е и дека пациентите се исфрустрирани од аналгетиците кои не делуваат како и од плановите за нега до кои не можат да се придржуваат.
Причинители
Покрај слабата цикулација, невропатијата и тешкотиите при движење, други фактори кои придонесуваат за создавање на хронични рани се системските болести, возраста и повторната повреда. Во коморбидните болести кои придонесуваат кон создавање на хронични рани спаѓаат васкулитис (воспаление на крвните садови), имуносупресија, гангренозна пиодерма и болести кои предизвикуваат исхемија. Имуносупресијата може да настане од болести или од лекови кои се користат подолг период, на пример стероиди. Емоционалниот стрес исто така може негативно да влијае на заздравувањето на раната бидејќи се покачува крвниот притисок и нивото на кортисол со што се намалува имунитетот.
Она што наликува на хронична рана може да биде и малигност. На пример, канцерозното ткиво може да расте сè додека крвта не може да стигне до клетките и ткивото прерасне во улкус. Ракот, особено сквамозниот, исто така може да се развие како резултат на хронична рана, најверојатно поради постојаното оштетување на ткивото кое ја поттикнува клеточната пролиферација.
Друг фактор кој е причина за создавање на хронични рани е староста. Кожата на постарите луѓе полесно се оштетува, а постарите клетки не се размножуваат толку брзо и можно е да не реагираат соодветно на стрес во однос на зголемување на регулирањето на гените на белковини поврзани со стрес. Кај постарите клетки, гените кои одговараат на стрес се поизразени кога клетката не е под стрес. Кога таа е под стрес, не се зголемува регулирањето на овие белковини како кај помладите клетки.
Коморбидните фактори кои можат да доведат до исхемија, најверојатно ќе доведат и до хронични рани. Таквите фактори опфаќаат фиброза, атеросклероза, хидропсија, српеста анемија или болести поврзани со недостаток на крв во артериите.
Повторената физичка повреда игра важна улога во создавање на хронична рана бидејќи постојано се повторуваат воспаленијата. Повредата може да настане случајно, на пример кога ногата се удира во инвалидска количка или, пак, лицето може намерно да се удира. Зависниците од хероин кои не можат да дојдат до вената, може да почнат да ја внесуваат дрогата под кожата што доведува до големо оштетување на ткивото, а честопати може да настанат и хронични улкуси. Понекогаш децата кои постојано имаат рана која не заздравува може да се жртви на родител со Минхаузенов синдром односно болест при која злоставувачот може во повеќе наврати да му наштети на детето со цел да привлече внимание.
Патофизиологија
Хроничните рани можат да влијаат само на епидермата и дермисот или, пак, можат да ги зафатат ткивата сè до фасцијата. Тие можат да настанат на ист начин како и акутните рани, на пример при операција или случајна повреда или како резултат на системска инфекција, недостаток на крв, имунитет или нерви, како и поради коморбидни фактори како што се неоплазми и метаболични пореметувања. Раната станува хронична затоа што способноста на телото да се справи со оштетувањето е преплавена од фактори како пто се повторна повреда, постојан притисок, исхемија или болест.
Иако во последно време беше направен голем напредок во истражувањето на хроничните рани, во голема мера се заостанува со нивното лечење. Проблемот делумно лежи во тоа што истражувањата врз животните се тешки бидејќи кај нив не се создаваат хронични рани. Тие обично имаат лабава кожа која брзо се собира и најчесто не достигнуваат длабока старост и немаат болести како што се невропатија и хронична исцрпувачка болест. Сепак, истражувачите сега разбираат дел од главните фактори кои водат до хроничните рани, како што се исхемија, реперфузиска повреда и бактериска колонизација.
Исхемија
Исхемијата е важен фактор за создавањето и опстојувањето на раните, особено ако тие се повторни (а обично се) или ако лицето е постаро. Исхемијата предизвикува воспаление на ткивото, а клетките испуштаат фактори кои привлекуваат неутрофили како што се интерлеукини, хемокини, леукотриени и комплементни фактори. Додека се борат со патогените, неутрофилите исто така испуштаат и воспалителни цитокини и ензими кои ги оштетуваат клетките. Една од нивните најважни задачи е да произведуваат реактивни видови на кислород (РВК) за да ги убијат бактериите со ензимот наречен миелопероксидаз. Ензимите и РВК кои ги произведуваат неутрофилите и другите леукоцити ги оштетуваат клетките, го спречуваат нивното размножување и заздравувањето на раната преку нарушување на ДНК, липидите, белковините, вонклеточната матрица (ЕЦМ) и цитокините кои го забрзуваат заздравувањето. Неутрофилите се задржуваат подолго кај хроничните рани отколку кај акутните при што е јасно дека хроничните рани имаат поголем број на воспалителни цитокини и РВК. Поради фактот дека течноста од хроничните рани има вишок на протеази и РВК, самата течност може да го попречи заздравувањето со тоа што го спречува растот на клетките и ги намалува факторите на раст и белковините во ЕЦМ.
Бактериска колонизација
Пациентите со несоодветна оксигенизација на ткивото, на пример оние кои добиле хипотермија за време на операција, имаат поголем ризик за инфекција бидејќи поголемо количество на кислород во областа околу раната овозможува белите крвни зрца да произведуваат РВК за да ги убијат бактериите. Имунолошкиот одговор на лицето за присуството на бактерија го продолжува воспалението, го одложува заздравувањето и го оштетува ткивото. Инфекцијата може да доведе не само до хронични рани, туку и до гангрена, отстранување на заразениот екстремитет и смрт на пациентот.
Бактериската колонизација и инфекција, исто како и исхемијата, го оштетува ткивото бидејќи овозможува поголем број на нутрофили да навлезат во раната. Кај пациентите со хронични рани, бактериите кои се отпорни на антибиотици имаат време да се развијат. Покрај ова, пациентите кои имаат бактерии кои се отпорни на метилицин, како што е Staphylococcus aureus, имаат похронични рани.
Фактори на раст и пролеолитски ензими
Хроничните рани се разликуваат од акутните и по составот односно по нивоата на пролеолитски ензими, како што се еластаза и матрична металопротеиназа (ММП), кои се повисоки, а концентрацијата на фактори на раст, како на пример Platelet-derived Growth Factor и Keratinocyte Growth Factor, се пониски.
Хроничните рани како што е дијабетскиот и венскиот улкус настануваат поради тоа што фибробластите не можат да произведат соодветни ЕЦМ белковини, како и поради кератиноцитите кои не успеваат да ја прекријат раната со епително ткиво. Генската експресија на фибробласти е различна кај хроничните и акутните рани.
Иако сите рани бараат одредено ниво на елстаза и протеаза за сооветно да заздрават, нивна преголема концентрација може да доведе до оштетување. Леукоцитите во областа на раната лачат еластаза која го зголемува воспалението, го уништува ткивото, протеоглуканите и колагенот и ги оштетува факторите на раст, фибронектините и факторите кои ја спречуваат протеазата. Активноста на еластазата ја зголемува човечкиот серумски албумин кој кај хроничните рани го има во изобилство. Сепак, хроничните рани со несоодветен албумин тешко заздравуваат поради што, во иднина, регулирањето на нивото на оваа белковина во раната може да помогне во лечењето на хроничните рани.
Исто така, поради вишокот на матрични металопротеинази (ММП) кои леукоцитите ги испуштаат, раните можат да станат хронични. ММП ги разложуваат молекулите на ЕЦМ, факторите на раст и протеазните инхибитори, а со тоа го зголемуваат нивното разложување истовремено намалувајќи го нивното создавање. На овој начин, се нарушува деликатниот компромис помеѓу создавањето и разложувањето.
Инфекција
Доколку болката кај хроничната рана се зголеми, тоа најчесто значи дека раната е инфицирана. Сепак, ако нема болка, не значи дека не е инфицирана. Други методи за одредување не се толку ефикасни.
Поделба
Хроничните рани, односно поголемиот дел од нив, може да се поделат во три категории: венски, дијабетски и декубитусни улкуси. Помал број на вакви рани не спаѓаат во овие категории поради причинители како што се труење со зрачење и исхемија.
Венски и артериски улкуси
Венските улкуси, кои обично се појавуваат на нозете, се одговорни за околу 70 до 80 проценти од хроничните рани, а најчесто ги напаѓаат постарите лица. Се смета дека се резултат на венска хипертензија предизвикана од несоодветно функционирање на валвулите кои се наоѓаат во вените и кои не и дозволуваат на крвта да се враќа назад. Оттука настанува и исхемијата која, заедно со реперфузиската повреда, предизвикува оштетување на ткивото и создавање на рани.
Декубитусни улкуси
Друг важен вид на хронична рана е декубитусен улкус. Обично се јавува кај луѓе со болести како парализа при кои е попречено движењето на деловите од телото кои обично се подложни на притисок, на пример, петиците, плешките и сакрумот. Декубитусните улкуси се предизвикани од исхемија која настанува кога притисокот врз ткивото е поголем од притисокот во капиларите и, како резултат на тоа, се ограничува протокот на крвта во таа област. Кај мускулното ткиво, на кое му се потребни повеќе кислород и хранливи материи отколку на кожата, се појавуваат најлошите екефти од долготрајниот притисок. Реперфузиската повреда предизвикува оштетување на ткивото како и кај другите хронични улкуси.
Лечење
Иако лечењето на различните видови на хронични рани се разликува, соодветните третмани се насочуваат кон основните проблеми кај истите опфаќајќи ја и исхемијата, големиот број на бактерии и нерамнотежата на протеазите. Постојат многу методи со кои може да се ублажат овие проблеми. Тука спаѓаат антибиотиците и антибактериските лекови, дебридман, испирање, терапија со негативен притисок, затоплување, оксигенација, метод со влажни облоги за зараснување на раната, отстранување на механичкиот стрес и додавање на клетки или други материјали за да се лачат или подобрат нивоата на факторите за заздравување.
Спречување и лечење на инфекција
За да се намали бројот на бактериите во раните, физиотерапевтите може да користат топични антибиотици кои ги убиваат бактериите и ја одржуваат влажна областа околу раната со што хроничните рани побргу заздравуваат. Некои истражувачи експериментирале со масло од чајно дрво односно антибактериски агенс кој исто така има и антиинфламаторно дејство. Средствата за дезинфекција се контраиндикативни бидејќи ги оштетуваат ткивата и го одложуваат затворањето на раната. Покрај тоа, кај раните со крв и ексудат, органските материи ги прават неефективни и затоа не се корисни кај отворените рани.
Поголема количина на ексудат и некрозно ткиво кај раната служи како средство за развивање на бактерии бидејќи ја зголемува можноста за инфекција. Се создава поголем број на бактерии отколку што може да се одбрани организмот на лицето. Кај раните често се врши хируршки дебридман за да се отстрани ослабеното ткиво бидејќи бактериите се развиваат на мртво ткиво. Дебридманот и дренажата на течноста од раната се особено важни за лечење на раните на дијабетските улкуси за кое може да е потребна ампутација доколку инфекцијата излезе од контрола. Со влажнењето на раната, кое се врши со промивка со притисок, се постигнува механичко отстранување на бактериите и ослабеното ткиво.
Отстранување на некрозното и мртво ткиво се постигнува и со терапија со црви односно кога медицинско лице намерно поставува живи, дезинфицирани црви на рана која не заздравува. Црвите го уништуваат само некрозното, инфицирано ткиво, ги убиваат бактериите со што ја дезинфицираат раната и го поттикнуваат нејзиното заздравување. Терапијата со црви го забрзува дебридманот на некрозните рани и ги намалува бактериите со што раната порано зацелува, се намалува болката и мирисот кој се шири од неа. Поради ваквите резултати, црвите се многу силна алатка при нега на хронични рани.
Терапијата со негативен притисок за третман на рани (ТНП) е третман кој го подобрува исхемичното ткиво и ја отстранува течноста на раната која им е потребна на бактериите. Оваа терапија ги намалува отоците на ткивата со што до раната доаѓа повеќе крв и хранливи материи. Терапијата ги декомпресира ткивата и ја менува формата на клетките со што тие доставуваат различни РНК гласници, се размножуваат и создаваат молекули на ЕЦМ.
Лечење на повреди и болни рани
Доколку болката која ја предизвикува раната не се испита и документира, може да се запостави и да не се обрати соодветно внимание на неа. Важно е да се запомни дека болката која се зголемува може да е знак за компликации на раната кои треба да се лечат. Поради тоа, медицинските лица треба постојано да ја испитуваат раната, како и болката која таа ја создава. Оптималното надгледување на раните бара холистичко испитување. Документацијата на болката на пациентот е многу важна и може да опфати користење на дневник на пациентот (кој би требало да го пишува пациентот), а болката може да ја регистрира и медицинското лице. Ефикасната комуникација меѓу пациентот и медицинскиот тим е од суштинско значење за овој холистички пристап. Колку почесто медицинските лица ја мерат болката, поголема е можноста за да се сменат или да се воведат нови начини за надгледување на болката.
Доколку локалните третмани не успеат соодветно да ја намалат болката, неопходно е на пациентите со хронични болни рани да им се препише дополнителна систематска терапија за нивната болка. Лекарите треба да се консултираат со своите колеги за скалата за намалување на болка на СЗО на системската терапија. За секоја фармаколошка интервенција постојат можни предности и недостатоци кои лекарот, заедно со тимот за нега на раната, треба да ги земат предвид.
Исхемија и хипоксија
Крвните садови се собираат когаткивото е ладно, а се шират кога е топло и ја носат крвта до него. Во борбата со исхемијата и инфекцијата, важно е ткивото да се одржува топло. Некои медицински лица користат радијантни завои со кои местото се одржува топло, а мора и да се внимава при операција да не дојде до хипотермија поради која има сѐ повеќе пост-хируршки инфекции.
Исхемијата исто така може хируршки да се третира со артериска реваскуларизација, на пример кај дијабетските улкуси. Пациентите со венски улкуси може да подлегнат на операција за да ја поправат нарушената функција на вените.
Терапијата со ласери со ниско ниво повеќепати се покажала како корисна во намалување на големината и сериозноста на дијабетските улкуси, како и кај другите декубитусни улкуси.
Раните чувствителни на притисок честопати се резултат на локална исхемија од зголемениот притисок. Зголемениот притисок исто така игра улога во создавање на улкуси на дијабетско стапало бидејќи, поради болеста, стапалото е ограничено при движење и се создава притисок на долниот дел на стапалото. Корисни мерки за лечење на ваквата состојба опфаќаат хируршка процедура наречена повлекување на гастрокнемиус при која мускулот на листот се издолжува за да се намали центарот кој го создал самиот мускул. Крајниот резултат е намалување на притисокот на плантарниот дел од ногата.
Фактори на раст и хромони
На хроничните рани им се неопходни фактори на раст за ткивото да зацели. Затоа заздравувањето на хроничните рани може да се забрза со замена или поттикнување на факторите на раст или да се спречи создавањето на преголем број на протеази како што е еластазата која ги уништува.
Еден од начините за да се зголеми бројот на факторите на раст е тие директно да се додаваат. Меѓутоа, за овој начин е потребно постапката да се повторува многупати, а потребна е и голема количина на фактори. Друг начин е врз раната да се намачка гел од самите тромбоцити на пациентот кои ќе лачат фактори на раст како што се васкуларно ендотелен фактор на раст (ВЕФР), фактор на раст сличен на инсулин 1-2 (ИФР), тромбоцитен фактор на раст (ТФР), трансформирачки фактор на раст – β (ТФР – β) и епидермален фактор на раст (ЕФР). Други терапии опфаќаат всадување на вештачки кератиноцити во раната за таа повторно да се епитализира, како и всадување на вештачки фибробласти. Некои пациенти примаат терапија со вештачка кожа која има фибробласти и кератиноцити во калап од колаген кој има изглед на кожа и со кој се создаваат фактори на раст.
Во други случаи, на раната се прави транспланација на кожа од трупови, со што раната се заштитува од бактерии и се спречува создавање на голема количина на гранулациско ткиво кое може да доведе до формирање на големи лузни. Со ова се поттикнува размножувањето на клетките и се создава структура на која епителните клетки ќе ползат, иако алографтот (трансплантирана кожа од член на истиот вид) се заменува со гранулациско ткиво кое, всушност, не се соединува со раната. Постои можност алографтите да не покажуваат резултати кај најтешките хронични рани поради што се потребни кожни графтови кои можат да предизвикаат болка и стрес кај пациентот.
Друг начин за да се создаде калап за размножување и миграција на клетките, а истовремено раната да се одржува влажна и да се впива ексудатот, се завоите со колаген. Покрај тоа, колагенот се покажал како хемотактичен кон моницитите во човечката крв кои можат да навлезат во областа околу раната и да се преобразат во клетки кои помагаат во заздравувањето.
Некои истражувачи бараат начини за да ги заменат протеазните инхибитори кај хроничните рани бидејќи нивното ниво е многу мало. Протезниот инхибитор за лачење на леукоцити (ПИЛЛ), кој не ги спречува само протеазите, туку и воспалението и микороорганизмите како што се вирусите, бактериите и габите, може да се покаже како корисна терапија.
Истражувањето на хромоните и заздравувањето на раните покажало дека естрогенот го забрзува заздравувањето кај постарите лица и кај животните на кои им се отстранети јајниците. Естрогенот најверојатно помага така што ја ослободува еластазата и спречува во раната да навлезе вишок на неутрофили. На тој начин, постои можност хроничните рани во иднина да се лекуваат со естроген.
Епидемиологија
Хроничните рани најчесто се појавуваат кај луѓе над 60 години. Раните се појавуваат кај 0.78% од населението, а распространетоста опфаќа од 0.18 до 0.32 проценти. Како што старее населението, се очекува да се зголеми бројот на хронични рани.
Андреа Лекиќ
Андреа Лекиќ (родена на 6 септември 1987 г. во Белград) — српска ракометарка, која игра на позицијата среден бек за ЧСМ Букурешт и за српската репрезентација.
Лекиќ е капитен на репрезентацијата на Србија и била прогласена за најдобар среден бек на Европското првенство 2012 во Србија.
Клубови
Ракомет почнала да тренира на 11-годишна возраст во ОРК Београд под водство на тренерот Весна Бојковиќ. Но, пред да го избере ракометот, Андреа на рана возраст била успешна и во неколку други спортови. Прво тренирала карате и стигнала до „син појас“ пред да се префрли на спортовите со топка. Почнала со одбојка, но кошарката и привлекувала многу поголемо внимание, играла и фудбал, а се пробала и во тенис кој и денес и е еден од омилените спортови. По ОРК Београд, Лекиќ две сезони била во Раднички, а со неполни 18 години се преселила во екипата на „Књаз Милош“ од Аранѓеловац со која во 2007 година ја освоиле првата шампионска титула во Србија.
По многуте примамливи понуди од странство кој уследиле, изборот за трансфер паднал на двократниот освојувач на Лигата на шампионите, словенечкиот Крим Меркатор. Со екипата на Крим, Лекиќ освоила четири двојни круни во Словенија, и трипати во четири години стигала со клубот до четвртфиналето на Лигата на шампионите. Во 2011 година таа била избрана за најдобра ракометарка во словенечкото првенство.