cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кредити на населението
Обновливи кредити
Во групата на обновливи потрошувачки кредити (revolving consumer loans) спаѓаат кредитите врз основа на кредитни картички (credit cards), дозволените пречекорувања на тековните сметки (overdrafts) и други видови кредити. Кај овие кредити, потрошувачот има отворена кредитна линија на определен износ, која постојано се продолжува. Со други зборови, клиентот има на располагање одреден износ за позајмување и штом го отплати долгот (делумно или целосно), кредитот повторно му се обновува. На тој начин, овие кредити всушност немаат утврден рок на достасување, зашто постојано се продолжуваат. Во зависност од начинот на отплата на кредитот, тие може да се јават како кредити кои се исплаќаат наеднаш или кредити со отплата на рати. Имено, потрошувачите имаат голема флексибилност во отплатата на долгот, т.е. можат наеднаш да го отплатат целиот искористен износ на кредитот или пак да платат само определен процент од кредитот. Од друга страна, потрошувачите самостојно одлучуваат кога и колку ќе позајмуваат, при што плаќаат камата само на искористениот кредит. Токму поради овие одлики, обновливите кредити се многу популарни и сите банки, независно од големината или од стратегијата, си конкурираат на овој пазар.
Ненаменски потрошувачки кредити
Банките одобруваат потрошувачки кредити кои немаат однапред определена намена. Овие кредити се исплаќаат во готово, или пак, банката ги префрла парите на сметката на клиентот, кој потоа може да ги употреби парите за која било цел. Понудата на ненаменски потрошувачки кредити е богата, т.е. банките нудат кредити со различни износи, рокови на достасување и други услови на кредитирање, со цел да ги задоволат потребите на потрошувачите. Така, овие кредите гласат на износи што започнуваат од 10 до 15 илјади денари, па сè до противвредност од неколку илјади евра. Рокот на достасувањето на ненаменските потрошувачки кредити може да достигне дури и до пет или седум години, а отплатата се врши во еднакви месечни рати. Вообичаено, банките наплаќаат променливи каматни стапки, кои зависат од рочноста, видот на обезбедувањето и од тоа дали се работи за денари или девизи. Покрај тоа, кредитите се оптоварени и со бројни провизии и надоместоци, коишто се движат од 0,5% до 5% од износот на кредитот.
Автомобилски кредити
Автомобилските кредити (automobile loans) се одобруваат за купување нови или стари автомобили, мотори и теренски возила. При одобрувањето на кредитот, банката му ги исплаќа парите на продавачот на автомобилот, а отплатата се врши во еднакви месечни ануитети. Автомобилските кредити спаѓаат во групата на обезбедени кредити, при што најчесто тие се обезбдени со залог на моторното возило кое се купува (заедно со полиса за каско-осигурување, винкулирана во полза на банката). Исто така, како обезбедување на овие кредити можат да послужат и следниве инструменти: меница, административна забрана на платата, еден или двајца жиранти, денарски или девизен депозит или хипотека на недвижен имот. На автомобилските кредити банките наплаќаат променливи каматни стапки, кои значително се разликуваат во зависност од висината на учеството, валутата на кредитот и видот на обезбедувањето. На автомобилските кредити банките наплаќаат и различни трошоци, како што се: провизија за одобрување на кредитот, провизија за предвремена отплата, нотарски трошок, премија за осигурување, интеркаларна камата итн. Во Македонија, во 2012 година, кај банките и друштвата за лизинг биле заложени 3.576 автомобили, со вредност од 79,8 милиони евра; во 2013 година, бројот на заложените автомобили изнесувал 3.435, со вредност од 259,8 милиони евра, додека во првите десет месеци на 2014 година биле заложени 2.730 автомобили чија вредност изнесувала 126 милиони евра.
Станбени кредити
Банките одобруваат станбени кредити (mortgage loans) за следниве намени: купување стан или куќа, купување куќа со земјиште, реновирање стан или куќа, градба, доградба и надградба на куќа итн. Исто така, банките одобруваат кредити и за рефинансирање на станбен кредит, земен од друга банка. Од гледна точка на достасувањето, станбените кредити претставуваат долгорочни кредити, со рочност која се движи од 5 до 30 години. Понатаму, тие спаѓаат и во групата на обезбедени кредити, и тоа кредити обезбедени со недвижен имот (хипотекарни кредити). Најпосле, набљудувано од аспект на начинот на отплата, станбените кредити спаѓаат во групата на кредити што се отплаќаат на рати.
Во светот, одобрувањето станбени кредити претставува традиционална активност на банките, која зазема голем дел од кредитното портфолио. Имајќи го предвид големото значење на домувањето, развиените земји преземаат различни мерки за поттикнување на станбените кредити. На пример, вообичаена практика е каматата што луѓето ја плаќаат на станбените кредити да се одбие од основата за плаќање на данокот на личен доход. Исто така, постојат државни или квазидржавни институции коишто ги гарантираат и ги осигуруваат станбените кредити. Понатаму, во овие земји има развиен секундарен пазар на станбени кредити, каде што банките создаваат пакети од кредити и издаваат хартии од вредност кои им ги продаваат на инвеститорите. Секундарниот пазар на станбени кредити е многу важен затоа што ја зголемува нивната ликвидност, а исто така, го решава и проблемот на нерамнотежата меѓу долгите рокови на достасување на овие кредити со покусите рокови на изворите од кои се финансираат.
Кредитирање на населението во Македонија
Што се однесува до рочната структура на кредитите на населението, треба да се забележи дека доминираат долгорочните кредити, т.е. кредитите со рок на достасување над една година. Така, во 2001 година, долгорочните кредити учествуваа со речиси 60% во бруто-кредитите на населението, додека 30% отпаѓаа на кусорочните кредити. Подоцна дојде до натамошно зголемување на учеството на долгорочните кредити, кое на крајот од 2010 година достигна дури 83% (а 7,4% отпаѓаа на кусорочните кредити). За разлика од кредитирањето на претпријатијата, кое најчесто опфаќа одобрување девизни кредити или кредити со валутна клаузула, кај кредитите на населението учеството на денарските кредити е многу повисоко. Така, на крајот на 2010 година, дури 55% од кредитите отпаѓаат на денарски кредити, 38% се кредити со валутна клаузула, а само 7% се девизни кредити. Ваквата валутна структура на кредитите на населението произлегува од карактерот на кредитите. Имено, само кредитите со подолги рокови на достасување (станбените и автомобилските кредити) содржат девизна компонента, додека кредитите на кредитни картички, кредитите на тековна сметка и најголем дел од потрошувачките кредити се денарски, а овие категории имаат најголемо учество во вкупните кредити на населението.
Профилот на ризичноста на кредитите на населението се разликува во споредба со оној на кредитите на претпријатијата. На пример, важна одлика на кредитирањето на населението е тоа што банките имаат поголема можност да извршат диверзификација на ризикот. Оттука, набљудувано на ниво на целото кредитно портфолио, квалитетот на овие кредити е подобар во споредба со кредитите на претпријатијата. Притоа, со текот на времето дојде до намалување на учеството на нефункционалните кредити во вкупните кредити на населението: за разлика од 2001 година, кога речиси 11% од бруто-кредитите беа нефункционални, на крајот од 2007 година, овој процент изнесуваше 4,3%. Подоцна, настапи спротивен тренд, така што, на крајот од 2010 година, учеството на нефункционалните кредити во вкупните кредити на населението достигна 8,1%. Влошувањето на квалитетот на овие кредити настапи како последица на два фактора: ефектите од светската финансиска и економска криза и зреењето на кредитното портфолио. Сепак, треба да се забележи дека нефункционалните кредити на населението се помали од нефункционалните кредити на претпријатијата (10%).
Кредитна анализа кај кредитите на населението
Во основа, кредитната анализа е исправена пред истата цел и во кредитирањето на населението, а тоа е оценување на кредитниот ризик на кредитобарателот, т.е. оценување на неговата способност и желба за уредна отплата на кредитот. Сепак, при кредитирањето на населението, кредитната анализа значително се разликува во споредба со кредитите на претпријатијата, поради повеќе причини:
Инаку, при кредитирањето на населението, банките вообичаено применуваат два пристапа на кредитна анализа: квалитативна кредитна анализа (judgmental credit analysis) и статистичка кредитна анализа (statistical credit analysis). Во првиот случај, врз основа на расположливите информации од кредитното барање, кредитниот регистар и од другите извори, кредитниот службеник ги оценува одликите на клиентот, опфатени со анализата на 5Ц (карактер, капацитет, колатерал итн.), и донесува одлука за прифаќање или одбивање на барањето за кредит. Во рамките на овој пристап, одлучувањето во мера се потпира врз субјективната проценка и искуството на кредитниот службеник. Во вториот пристап, банката применува некој формален, статистички заснован модел на одлучување во врска со кредитните барања.
Фази на кредитниот процес
Во формалната обработка на кредитното барање, кредитниот службеник ги проверува документите кои потрошувачите ги доставуваат, како што се: пасош или лична карта, потврда за работен однос и потврда за плата, заверени од работодавачот, последна платена сметка за струја, телефон, греење или вода. За станбените кредити, потребната документација која ја доставува кредитобарателот е пообемна, зашто покрај стандардните, треба да се достават и бројни други документи, поврзани со имотот што се купува, како што се: купопродажен договор, имотен лист, решение за локација, дозвола за градба итн.
Финансиски аспекти на анализата
За да даде оцена на финансиската сила на кредитобарателот и неговата способност за отплата на кредитот, банката проверува дали тој има постојана и стабилна работа и колку изнесуваат неговите приходи. Ако покрај платата, клиентот остварува и други приходи, треба да се оцени дали тие се редовни, трајни и стабилни. Всушност, најчесто платата на кредитобарателот се јавува како единствен извор на приходи од кои ќе се отплаќа кредитот. Се разбира, оценувањето на капацитетот на клиентот подразбира и проверка на нивото на задолженост на клиентот. Оттука, за да бидат сигурни дека платата ќе биде доволна за отплата на кредитот, повеќето банки го ограничуваат месечниот ануитет на одреден процент од месечниот приход, најчесто на една третина. Во продолжение, за да го зголемат мотивот на кредитобарателот за уредна отплата на кредитот, кај некои видови кредити (на пример, автомобилските и станбените) банките бараат одредено учество, изразено како процент од цената на предметот што се купува. Со други зборови, банката само делумно го финансира купувањето на предметот, а остатокот паѓа на товар на кредитобарателот. На тој начин, доколку тој не го враќа кредитот на време, банката ќе го раскине договорот за кредит и должникот ќе ги изгуби вложените пари. Во таа смисла, колку е повисоко учеството на должникот, толку е помал неговиот поттик да го избегне враќањето на кредитот.
Анализа на обезбедувањето
Банките бараат различни инструменти за обезбедување на наплатата на кредитите: на пример, потрошувачките кредити најчесто се обезбедени со административна забрана на платата и со жиранти, а некои се обезбедени со депозит, залог на хартии од вредност или хипотека на недвижен имот. Административна забрана на платата значи дека секој месец на должникот му се одзема одреден процент од платата, кој автоматски се префрла во корист на банката. Ако кредитот е обезбеден со жиранти, тогаш доколку должникот не го враќа кредитот, банката ќе го наплати кредитот од жирантите. Што се однесува до обезбедувањето, и овде важи принципот дека приходите на клиентот се основен извор на отплата на кредитот, односно обезбедувањето има второстепена улога.
Обезбедувањето има клучно значење во оценувањето на кредитниот ризик кај автомобилските и станбените кредити. Притоа, покрај горните инструменти, автомобилските кредити секогаш се обезбедени со автомобилот што се финансира со кредитот, при што со цел банката да се заштити од ризикот на оштетување или кражба на автомобилот, тој мора да биде целосно осигуран. Значењето на обезбедувањето е уште поголемо кај станбените кредити поради нивните големи износи и долгите рокови на достасување. Затоа, уште пред одобрувањето на кредитот, банката праќа проценител којшто ја утврдува пазарната вредност на имотот што се става под хипотека и тој елемент има големо влијание врз износот на кредитот што може да му се одобри на кредитобарателот. Истовремено, банката ги проверува и правните аспекти на обезбедувањето, т.е. дали имотот е заведен во катастар, кои се неговите сопственици, дали тој веќе не е ставен под хипотека итн. Се разбира, ако должникот не го враќа кредитот, можноста на банката да го наплати своето побарување пресудно зависи од постоењето активен пазар и од пазарната вредност на имотот. Оттука, при анализата на обезбедувањето, банката ги испитува трендовите на пазарот на недвижности, локацијата на имотот, неговата старост и состојба итн. Во таа смисла, треба да се забележи дека недвижностите претставуваат добро обезбедување, зашто се трајни и не можат да се преместат или да се уништат. Но од друга страна, недвижностите не се ликвиден имот, а понекогаш нивните цени можат да се намалат и тоа ја отежнува нивната продажба во случај на присилна наплата на кредитот. Токму поради опасноста од опаѓање на пазарните цени, станбените кредити најчесто се обезбедуваат со недвижен имот чија вредност е поголема за 1,5 пати од износот на кредитот.
Кредитно бодување
Кредитното бодување спаѓа во групата на квантитативни модели на оценување на кредитниот ризик, бидејќи веројатноста дека должникот нема редовно да го отплаќа кредитот се мери врз основа на одредени квантитативни податоци. Така, врз основа на историските податоци за претходно одобрените кредити, банката настојува, со примена на одредени статистички техники, да определи кои одлики на потрошувачите се пресудни за уредна отплата или за невраќање на кредитите. Според тоа, за да може да се примени овој метод на кредитна анализа, банката мора да поседува богата база на податоци за одобрените кредити во некој подолг временски период. Оттука, овој систем е погоден за оценување на кредитниот ризик на некои стандардизирани кредити, кои се со мали износи и се одобруваат во многу голем број, така што за нив има доволно историски податоци.Според овој пристап, кредитната анализа се врши така што, врз основа на податоците од кредитното барање и од другите извори, на кредитобарателот му се доделува одреден број бодови, и тоа посебно за секој поединечен фактор. Обично, моделите на кредитно бодување вклучуваат десетина одлики на клиентот, како што се: месечен приход, работен стаж, ниво на задолженост, кредитна историја (задоцнети отплати, неплатени кредити), ликвиден имот, депозитно работење со банката (број на сметки, просечно салдо), недвижен и подвижен имот (куќа, стан, автомобил), возраст итн.
Крајната оцена (вкупниот број бодови) претставува пондериран просек од поединечните бодувања и, врз основа на добиените бодови, банката донесува одлука за прифаќање или одбивање на кредитното барање. Така, ако вкупниот број бодови на кредитобарателот изнесува над некое критично ниво, тој ќе биде оценет како кредитоспособен и банката ќе му одобри кредит. Обратно, ако кредитобарателот не успеал да го освои потребниот број бодови, тоа ќе значи дека тој е премногу ризичен и неговото кредитно барање ќе биде одбиено. Инаку, нивото на прифаќање и одбивање на кредитното барање го определува посебно секоја банка во зависност од нејзината кредитна политика. Притоа, во моделите на кредитно бодување обично постои некој интервал меѓу прагот на одбивање и прагот на прифаќање на кредитното барање, кој ја претставува областа на неодлучност. Ако вкупните бодови на клиентот се наоѓаат во овој интервал, кредитниот службеник спроведува квалитативна анализа, при што тој може да побара дополнителни информации за донесување на конечната одлука.
Одредување на каматните стапки на кредитите на населението
Една од најважните одлики на кредитите на населението е тоа што нивното одобрување предизвикува големи трошоци по единица производ, што пак произлегува оттаму што тие претежно гласат на мали износи. Тоа има големо значење за ценовната политика, бидејќи банките мора да ги постават каматните стапки на нивото коешто обезбедува покривање на трошоците, а носи и одредена заработка. Но, од друга страна, банките не се сосема слободни во одредувањето на цените на кредитите, зашто мора да внимаваат и на конкуренцијата. Со други зборови, ако банката одреди премногу високи каматни стапки, потрошувачите едноставно ќе заминат кај конкуренцијата. Понатаму, многу важен фактор во ценовната политика се односите со потрошувачите, кои најчесто, покрај кредитите, користат и бројни други финансиски услуги. Тоа значи дека, понекогаш, банката може да прифати пониски каматни стапки на кредитите со цел да ги задржи клиентите, кои користат други банкарски производи. На пример, некои банки на постојните клиенти им нудат потрошувачки кредити со пониски каматни стапки. Најпосле, значаен фактор во ценовната политика има и обезбедувањето на кредитите. Така, каматните стапки на одреден вид кредити (на пример, ненаменски потрошувачки кредити) знаат да бидат далеку пониски од стандардните ако кредитот е обезбеден со орочен депозит или со хипотека на недвижен имот.
Поаѓајќи од тоа дека цената на кредитот треба да ги покрие трошоците на финансирање и оперативните трошоци на кредитниот сектор, како и да обезбеди одредена добивка, и при кредитирањето на населението банките често го применуваат методот „трошоци плус“. Тоа значи дека на вкупните трошоци се додава одредена маржа за покривање на ризикот, како и профитна маржа. Исто така, со развојот на финансиските пазари и заострувањето на конкуренцијата, банките сè повеќе применуваат променливи каматни стапки на кредитите на населението, т.е. каматните стапки ги одредуваат врз основа на некоја пазарна каматна стапка на која додаваат определена маржа. Притоа, во услови на нестабилност на финансиските пазари, примената на променливи каматни стапки им овозможува на банките да се заштитат од каматниот ризик.
Притоа, начинот на изразување на каматните стапки на кредитите има многу големо влијание врз финансискиот трошок што го поднесува корисникот на кредитот. Имено, проблемот се состои во тоа што номиналните каматни стапки, одредени според овие методи, воопшто не мора да ја претставуваат вистинската, т.е. делотворната каматна стапка на кредитот (annual percentage rate, APR). Делотворната каматна стапка ја претставува стапката на дисконтирање која сегашната вредност на сите периодични плаќања ја изедначува со износот на кредитот.
Примената на методот на проста каматна стапка (simple interest rate) подразбира пресметка на каматата само на износот на кредитот што останува за отплата. Така, ако кредитот се отплаќа на рати, тогаш овој метод на пресметка го зема предвид постепеното намалување на главницата на долгот, така што во следниот период, од претходниот износ на кредитот се одзема отплатата на главницата и каматата се пресметува само на остатокот на долгот.
Методот на додавање на каматата (add-on rate) се состои во тоа што на износот на кредитот се пресметува номиналната каматна стапка, така пресметаната камата се додава на кредитот, збирот се дели со бројот на ратите и така се доаѓа до износот на месечната рата. Притоа, каматната стапка се пресметува на целиот износ на долгот, без да се земе предвид постепената отплата на долгот и тоа дава висока делотворна каматна стапка. Затоа, секогаш кога кредитите се отплаќаат на рати, овој метод на одредување на каматната стапка води кон тоа делотворната каматна стапка да биде повисока од номиналната.
И според методот на дисконтна стапка (discount rate), каматата се пресметува на целиот износ на кредитот, но таа веднаш се одзема од кредитот и остатокот му се исплаќа на корисникот на кредитот. Со други зборови, потрошувачот воопшто не го користи целиот кредит, туку го добива износот на кредитот намален за каматата.
Примената на трите методи на изразување на каматната стапка води кон многу различни резултати во поглед на делотворната каматна стапка. Притоа, само кога се применува методот на проста каматна стапка, делотворната каматна стапка е еднаква на номиналната, а тоа произлегува оттаму што каматата се пресметува само на остатокот на долгот. Но, кај другите два метода тоа не е така, па затоа делотворната каматна стапка е многу различна од номиналната каматна стапка. Најпосле, методот на дисконтна стапка води кон највисока делотворна каматна стапка, затоа што банката однапред ја задржува каматата, а должникот не го користи целиот износ на кредитот.
Регулација на кредитирањето на населението
Регулаторните органи му посветуваат посебно внимание на кредитирањето на населението со цел да ги заштитат потрошувачите од можните злоупотреби од страна на банките. Притоа, регулацијата на кредитирањето на населението, во основа, се однесува на две подрачја: прво, информирање на потрошувачите за финансиските трошоци (каматната стапка и другите надоместоци) и за другите услови во врска со кредитите и; второ, спречување на нееднаков третман (дискриминација) на потрошувачите во однос на пристапот до банкарските кредити.
Потребата од првиот тип на регулација произлегува оттаму што потрошувачите обично не се многу упатени во бројните финансиски и правни прашања, кои се составен дел на договорите за кредит. Како резултат на недоволната информираност, многу лесно може да се случи луѓето да донесат погрешни одлуки, коишто подоцна предизвикуваат неповолни финансиски последици. Ваква регулација не е потребна кај кредитирањето на претпријатијата, кои имаат посебни организациски единици (сектори, служби итн.) и стручни лица задолжени за финансиски прашања. За да им се овозможи на потрошувачите да донесуваат одлуки, засновани врз соодветни информации, регулаторите им наложуваат на банките да ги известат потрошувачите за најважните прашања, како што се: вкупниот финансиски трошок што го предизвикува кредитот, делотворната каматна стапка, како и другите услови под кои се одобрува кредитот.
Вториот вид регулација претставува одговор на однесувањето на банките, кои често поставувале пречки во кредитирањето на одделни групи на населението. На пример, искуството во развиените земји покажало дека одредени општествени слоеви (обоените луѓе, жените, лицата кои примаат социјална помош, жителите на одредени подрачја итн.) имале далеку потежок пристап до кредитите, а често и однапред биле исклучени од кредитните услуги. Затоа, овие земји донеле прописи со кои на банките им се забранува да вршат дискриминација на потрошувачите врз основа на полот, расата, религијата, општествениот статус итн. Така, при поднесувањето на кредитното барање, банките не смеат да поставуваат прашања, кои не се непосредно поврзани со финансиската сила на клиентот (дали има телефон, каква е брачната положба, колку деца има итн.). Исто така, во случај на одбиено кредитно барање, потрошувачот има право да бара објаснение, зошто е донесена таква одлука.
Во Македонија, првиот чекор во насока на заштита на потрошувачите беше направен во 2005 година, кога централната банка донесе одлука (со примена од 2006 година), според која банките беа обврзани, покрај номиналните каматни стапки, да ги објавуваат и вистинските, т.е. делотворните каматни стапки на депозитите и на кредитите на населението. Во 2007 година беше донесен Законот за заштита на потрошувачите при одобрувањето и користењето кредити од страна на банките, друштвата за лизинг и трговците, вклучувајќи го и издавањето кредитни картички. Подоцна, во 2011 година, донесен е Законот за заштита на потрошувачите при договори за потрошувачки кредити. Според Законот, за да биде полноважен, секој договор за кредит мора да биде склучен во писмена форма, а потрошувачот мора да биде претходно запознаен со условите на кредитот, како што се: износот на кредитот, трошоците што се плаќаат при склучувањето на договорот, стапката на вкупни трошоци (делотворната каматна стапка), износот на вкупните финансиски трошоци, рокот на отплата, бројот на ратите, износот на поединечната рата, трошоците при предвремена отплата на кредитот, условите под кои може да се раскине договорот итн. Кога се работи за кредити врз основа на кредитни картички и кредити во вид на дозволено пречекорување на тековните сметки, банките имаат обврска да ги известат потрошувачите за висината на расположливиот кредит, редовната и казнената каматна стапка, рокот до кога треба да се плати долгот итн. Исто така, банките се должни на клиентите да им издаваат писмени извештаи со информации за: сите уплати и исплати во одреден период, состојбата на почетокот и на крајот на периодот, висината на каматната стапка, расположливиот долг итн.
Најпосле, со овој закон е регулирано и рекламирањето на потрошувачките кредити, при што понудувачите на овие кредити мора да ги објават сите релевантни информации во врска со кредитот, како што се: сите трошоци на кредитот, годишната стапка на вкупни трошоци и условите за отплата на кредитот, а исто така, понудата мора да содржи и јасен, разбирлив пример за пресметка на вкупните трошоци на кредитот. Законот за заштита на потрошувачите при договори за потрошувачки кредити ги обврзува давателите на потрошувачки кредити да ја објават годишната стапка на вкупните трошоци на кредитот, а подоцна, централната банка ја пропиша методологијата за нејзина пресметка. Основната цел на оваа регулатива е на потрошувачите да им се обезбеди единствен начин на мерење на вкупните трошоци на кредитите. Врз таа основа, потрошувачите можат да вршат споредба меѓу трошоците на кредитите што ги нудат одделни банки и така да го изберат најповолниот кредит. Стапката на вкупни трошоци претставува дисконтна стапка (на годишно ниво), изразена како однос меѓу вкупните трошоци на кредитот и износот на одобрениот кредит. Притоа, оваа стапка го изедначува износот на кредитот со сите парични текови што треба да ги плати потрошувачот, и тоа врз сите основи: главница, камата, провизии, надомести и други трошоци. Со други зборови, таа ја претставува вистинската, делотворната каматна стапка на кредитот, којашто најчесто се разликува од номиналната каматна стапка, наведена во договорот. Банката е должна да ја објави стапката на вкупните трошоци во своите простории и на интернет-страницата, меѓутоа не со помали букви во споредба со другите податоци за кредитот. Исто така, пред склучувањето на договорот за кредит, таа треба да му соопшти на потрошувачот колку изнесува стапката на вкупните трошоци на кредитот, како и да му обезбеди разбирлив пример за нејзина пресметка.
При одобрувањето на кредитот, банката треба да изработи преглед на сите парични текови (уплати и исплати) и да му го даде на потрошувачот. Притоа, банката треба да ја наведе номиналната каматна стапка, со објаснување дали таа е постојана или променлива. Исто така, ако се работи за кредит со валутна клаузула, таа треба да го наведе девизниот курс по кој се извршени пресметките во прегледот на паричните текови. Најпосле, во прегледот на паричните текови банката треба да ги наведе и сите провизии и други надоместоци поврзани со кредитот, како на пример: за обработка на кредитното барање, за одобрување на кредитот, за администрирање на кредитот, за чување на обезбедувањето итн. Меѓутоа, во пресметката на стапката на вкупните трошоци не се вклучуваат трошоците од типот на: нотарски услуги, трошоци за проценување на вредноста на обезбедувањето, членарини, трошоци за добивање разни уверенија, трошоци за платен промет итн.
Ајзенберг (Тирингија)
Ајзенберг (Eisenberg) — град и административно седиште на округот Зале-Холцланд, во сојузната покраина Тирингија, Германија. Градот се наоѓа на половина пат помеѓу Јена (25 километри на запад) и Гера (15 километри на југоисток).
Главна знаменитост во градот е барокната замок-црква, изградена во 1692 година од Кристијан, војвода на Саксо-Ајзенберг.
Градски единици
Градот Ајзенберг се состои од историскиот Стар град и поновите градски единици. Околу еден километар на север се наоѓа населбата Хајмштетен. Во долината на Рауда, јужно од Стариот град, долж потокот се наоѓаат осум.
Кон Ајзенберг се припоиле поранешните соседни општини Фридрихстанек, Заза и Курсдорф.
Соседни општини
Соседни општини се Гезен, Хајншпиц, Хајделанд, Петерсберг, Рауда, Зилбиц, Таутенхајн и Вајсенборн.
Клима
Просечните годишни врнежи во периодот 1961-1990 изнесуваат 646 мм и со тоа се под германскиот просек. Најсув месец е февруари, додека најмногу врнежи паѓаат во јуни и во август.
Градски совет
Градскиот совет на градот Ајзенберг се состои од 24 членови, што одговара за град помеѓу 10.001 и 20.000 жители. Членовите се избираат со мандат од пет години.
Според последните општински избори на 26 мај 2019 година биле добиени следниве резултати:
Градоначалник
Од 1 јули 2019 година, градоначалник на Ајзенберг е Михаел Кислих (CDU).
Збратимени градови
Ајзенберг е збратимен со следниве градови:
Феликс Ѕержински
Феликс Ѕержиnски (пол. Feliks Dzierżyński, рус. Феликс Эдмундович Дзержинский); — ) — полски комунист со револуционерни идеи. Основач е на Болшевичката тајна полиција Чека, подоцна КГБ. Познат е по мачењето на голем број на луѓе како и големиот број на атентати за време на Црвениот терор и Октомвриската револуција.
Животопис
Ѕержински е роден во благородничко семејство од полската шлахта на имотот Ѕјаржинава во близина на Ивјанец и Ракав во западна Белорусија, во тоа време дел од Руското царство. Избркан од училиштето во Вилњус поради револуционерни активности. Во 1895 тој се приклучил кон марксистичката група на Литванската социјалдемократска партија и станал еден од основачите на Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна во 1900. Најголем дел од својот живот го поминал во различни затвори, а од 1897 до 1900 бил повеќепати апсен поради своите револуционерни активности, а неколкупати бил испраќан и во Сибир од кадешто избегал неколкупати. Потоа заминал во Берлин кадешто учествувал во неуспешната револуција во 1905 г. По ова повторно бил затворен, но овој пат во Охрана. Откако набрзо повторно се активирал во 1912, повторно бил уапсен поради истите причини и бил затворен во Москва.
Водач на Чека
За време на Црвениот терор биле извршени илјадници атентати на политичари од опозицијата. Покрај атентати некои биле затворани во државните затвори низ цела Русија. За тоа Ѕержински гордо изјавува: „Црвениот терор подразбира тероризам, апсење и уништување на непријателите на револуцијата врз основа на големината на улогата што тие ја играле пред револуцијата“.
На крајот од 1922 службата од Чека била преобразена во Државен политички директорат, оддел на НКВД. Но,тоа не ја намалило моќта на Ѕержински, напротив тој бил главен во Чека/ГПУ/ОГПУ, бил главен и на Весека(главен совет за национална економија),а бил и министер за внатрешни работи и министер за комуникации.
Ѕержински умрел од срцев удар на 20 јули 1926 во Москва. Неговото име останало запаметено засекогаш во КГБ за време на Советскиот Сојуз. Градот Којданава кадешто бил имотот на којшто е роден бил преименуван во Ѕержинск, а уште 3 града во Русија и 2 во Украина се преименувани во негова чест. Во Белорусија во негова чест е отворен и музеј посветен на неговото раѓање и текот на неговиот живот.
Ѓивнув
Местоположба
Сместен е на брегот на Балтичкото Море, на теснец помеѓу Камјењскиот Залив и самото море, во устието на реката Ѓвина. Овој канал минува низ градот и го двои теснецот на два дела: Мјенѕиводскиот (на запад) и Ѓивнувскиот Провлак (на исток).
Историја
Местото е населено во 1243 г. и останало село сè до 2004 г.
Збратимени градови
Ѓивнув е збратимен со следниве градови:
NGC 6381
NGC 6381 — спирална галаксија во соѕвездието Змеј, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6381 се споменува и како UGC 10871, MCG 10-25-38, CGCG 300-34, IRAS 17266+6003, KCPG 518B, KAZ 460, KUG 1726+600B.
Откривање
Објектот е откриен на 7 јули 1885 година од страна на Луис Свифт, со помош на рефрактор, чијашто леќа имала пречник од 16 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 6381 е од видот Sc. Видливиот сјај со голо око изнесува 13 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,7 m, додека површинскиот сјај изнесува 13,1 m/лм2. NGC 6381 има привидни димензии од 1,3' х 1'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 17 ч 27 м 16,9 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +60° 0' 50"". Положбениот агол на објектот е во износ од 25°.
NGC 1959
NGC 1959 — расеано ѕвездено јато во соѕвездието Маса, заведено во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Откривање
Објектот е откриен во декември 1834 година од страна на Џон Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 1959 е од видот OCL. Видливиот сјај со голо око изнесува 12,2 m. NGC 1959 има само една позната привидна димензија, која изнесува 0,5'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 5 ч 25 м 36,7 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, - 69° 55' 37".
Други поделби
Проучување на NGC 1959 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 445; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 9166.
Ајдучка трева
Ајдучката трева или столисник (науч. Аchillea millefolium) — отпорна и приспособлива билка, која е позната и како столисник. Латинскиот назив на оваа билка значи Ахилова трева со илјада листови и доаѓа од преданијата дека митскиот јунак Ахил со оваа билка ги лечел раните.
Опис
Ајдучката трева е исправена билка со висина до 80 cm. Стеблото на ајдучката трева има светло-зелена или црвено-кафена боја. Има мноштво на тенки листови. Целата билка има многу пријатен мирис. Ситните цветови се собрани во еден цвет кој се наоѓа на врвот на стеблото.
Ајдучката трева расте секаде, покрај патиштата и во полјаните со континентална клима. Таа има бели цветови кои цветаат од јуни до август.
Ајдучката трева се бере за време на цветањето, а листовите се берат до есен.
Надземниот дел на билката во времето на цветањето содржи 1% етерично масло, влавоноиди, витамин К, горчлива материја – ахилеин, смола, танини и друго.
Ајдучката трева е распространета по цела Европа. Расте на суви и на умерено влажни терени, ливади, пасишта, крај шуми и патишта, на надморска височина до 1.800 метри. Добро ги поднесува и ниските и високите температури. Цвета од јуни до октомври. Главната сезона на берење е во јули и во август. Се собираат врвните делови на билката или, пак, само цветовите што се ситни и бели собрани во соцветија во облик на штит.
Стебленцето на билката нема лековити својства. Билката има специфична арома и горчлив вкус. Горчливиот вкус доаѓа од горчливата материја ахилеин. Оваа билка содржи и многу танини, провитамин А, витамин К, калиум, флавоноиди, инулин и етерско масло богато со пинен, цинеол и хамазулен. Колку е етерското масло побогато со хамазулен толку бојата му е поинтензивно сина. Хамазуленот е многу ценета состојка на скапите кремови и масла за сончање. Дејствува против воспаленија на слузокожа и кожа.
Употреба
Освен тоа, ајдучката трева се користи и како јако антибактериско средство против стафилококите, ешерикија коли, кандида и други микроорганизми.
Во народната медицина се користи за зараснување на раните и за намалување на болката. Ајдучката трева се користи во составот на горчливите чаеви, во чаевите за прочистување на организмот, чаеви за зголемено излачување на жолчна киселина, чаеви за нормализирање на метаболизмот и за чаеви за смирување. Може да се користи и за испирање на рани, за купки и облози.
Поради присуството на витамин Ц, ајдучката трева се дава при крварење и при хемороиди. Горчливиот ахилеин, заедно со танините и витаминот К, ја прави билката погодна за сопирање на внатрешни и надворешни крвавења.
При користењето на ајдучката трева треба да се знае дека кај осетливите лица може да предизвика алерегија. Затоа лицата со чувствителна кожа треба да користат само млади, тек процветани билки, а чајот да го пијат во помали количини.
Во народната медицина познато е нејзиното лековито дејство во смирувањето на воспалението на кожата и слузниците, во лекувањето на раните и гнојните процеси, во прекинувањето на крварењето.
Етерското масло од ајдучката трева е ефикасно против гасови во цревата и против болки и грчеви во стомакот. Цинеолот од етерското масло ги уништува патогените микроорганизми и се употребува како антихелминтик (против цревни паразити).
Поради танините што стегаат и етерското масло, кое влијае антисептично и антивоспалително, ајдучката трева се препорачува против дијареа, колит, воспалени хемороиди и други цревни заболувања. Од истите причини се употребува против воспалени слузници на усната шуплина, грлото, при фарингит и ларингит.
Горчливиот ахилеин, заедно со танините и витаминот К, ја прават билката погодна за сопирање на внатрешни и надворешни крвавења. Ајдучката трева ја зајакнува мускулатурата на матката и ја нормализира обилната меструација. Забележана е голема ефикасност при лечење на болна менструација. Третманот треба да се почне една седмица пред менструација со правење топли бањи од ајдучка трева и длабоко плакнење на вагината со чај од ајдучка трева. Истовремено се препорачува и пиење екстракти од ајдучка трева.
Екстрактите од ајдучка трева се делотворни и при цисти и воспаление на јајчниците, миоми на матка и ендометриоза.
Поради диуретичното дејство (поттикнување на мокрењето) и богатството во минерали (пред сè калиум), ајдучката трева се применува за лекување на бубрежните заболувања.
Како добар диуретик, таа го елиминира вишокот течности во организмот, поради што е корисна и при срцеви тегоби, особено против проблеми со циркулацијата (зголемен крвен притисок, ангина пекторис, срцеви отоци).
Се препорачува и во климактериум бидејќи ги ублажува тегобите, продолжените крвавења и помага за намалување на потењето.
Начин на употреба
Се употребува како чај, како тинктура, како одвар или додаток на храна и пијалаци.
Алтостратус
Алтостратус или високослоевит облак — вид на облак со средна височина кој припаѓа на стратиобличната физичка категорија, карактеризирана со општо еднооблична сива до синкаво-зелена покривка или слој. Посветол е во боја од нимбостратусот и потемен од високиот циростратус. Сонцето може да се види преку тенок алтостратус, но подебелите слоеви можат да бидат доста непроѕирни. Алтостратусот е создаден со кревање на голема претежно стабилна воздушна маса што предизвикува невидлива водена пареа да се кондензира во облак. Може да произведе слаби врнежи, често во облик на вирга. Ако врнежите се зголемуваат во упорност и интензитет, алтостратусот може да се згусне во нимбостратус.
Алтстратусот најчесто има облик на некарактеристична облачна покривка, но може да биде брановиден (undulatus) како резултат на минувањето на ветрот низ облакот. Може да биде и фрагментиран (фибратус) на јасно видливо небо, што често му претходи на пристапот на ослабен или на горно степенит топол фронт.
Опис
Алтостратусот може да биде составен од ледени кристали. Кај некои ледени кристални алтостратуси, случајно се појавуваат многу тенки, хоризонтални покривки со капки вода што брзо исчезнуваат. Големините на ледените кристали во облакот имаат тенденција да се зголемуваат со надморската височина. Сепак, близу до дното на облакот, честичките повторно се намалуваат во големина. За време на земањето примероци од еден облак, научниците забележале ореол додека летале близу до врвот на облакот, што укажувало дека мразните кристали се шестаголни близу до врвот. Како и да е, понатаму надолу, ледените кристали станале повеќе споени.
Појавување
Алтостратусот има намера да се создава пред топол или оклузивен фронт. Алтостратотусот постепено се згуснува во нимбостратус кој носи дожд. Сепак, може да се појави заедно со кумулус конгестус или кумулонимбус на ладен фронт.
Хемиска синтеза
Количината произведена со хемиска синтеза е позната како принос на реакцијата. Вообичаено, приносите се изразуваат како маса во грамови (во лабораториски услови) или како процент од вкупната теоретска количина што може да се произведе врз основа на ограничувачкиот реагенс. Несакана реакција е хемиска реакција што се јавува која го намалува саканиот принос. Зборот синтеза најпрво бил употребен во хемиски контекст од хемичарот Херман Колбе.
Стратегии
Постојат многу стратегии во хемиската синтеза кои се посложени од едноставно претворање на реактантот А во реакционен производ Б. За повеќечекорна синтеза, хемиското соединение се синтетизира со низа поединечни хемиски реакции, секоја со своја сопствена работа. На пример, лабораториската синтеза на парацетамол може да се состои од три последователни делови. За каскадни реакции, се случуваат повеќе хемиски преобразби во еден реактант, за повеќекомпонентни реакции дури 11 различни реактанти образуваат единствен производ на реакцијата и за „телескопска синтеза“ еден реактант доживува повеќе преобразби без изолација на посредници.
Органска синтеза
Органската синтеза е посебен вид на хемиска синтеза која се занимава со синтеза на органски соединенија. За целосна синтеза на комплексен производ, може да бидат потребни повеќе постапки во низа за да се синтетизира производот од интерес, за што е потребно големо време. Вештината во органската синтеза е ценета меѓу хемичарите и синтезата на исклучително вредни или тешки соединенија им донесе Нобеловата награда за хемија на хемичарите како Роберт Барнс Вудворд. Ако хемиската синтеза започнува од основни лабораториски соединенија, таа се смета за чисто синтетичка постапка. Ако започнува од производ изолиран од растенија или животни, а потоа продолжува кон нови соединенија, синтезата се опишува како полусинтетичка постапка.
Неорганска синтеза
Неорганска синтеза и органометална синтеза се применуваат за подготовка на соединенија со значителна неорганска содржина. Илустративен пример е подготовката на антиканцерогениот лек цисплатин од калиум тетрахлороплатинат.
Википедија на арагонски јазик
Википедија на арагонски јазик е издание на Википедија на арагонски јазик.
Османлиско-персиска војна (1623–1639)
Османлиско-персиската војна од 1623-1639 е војна меѓу Османлиското Царство и Персија, двете најголеми сили на Блискиот Исток за контрола над Месопотамија. Во претходната војна (1603-1618) Османлиите го изгубиле Багдад и поголемиот дел од денешен Ирак. Војната завршила во 1639 година со османлиска победа. Месопотамија била повторно заземена и во составот на империјата останала до Првата светска војна.
Позадина
Почнувајќи од 1514 година, повеќе од еден век Персија и Отоманското Царство се бореле за контрола над Кавказ и Месопотамија. Двете земји биле најголемите сили на Блискиот Исток, Османлиите биле сунити а Персијците шиити и од Отоманците биле сметани како кривоверци . По Битката кај Чалдиран Сефевидите го загубиле своето влијание во Анадолија, а за време на војната од 1532-1555 Османлиите ги зазеле денешните територии на Ирак и Багдад. Со договорот од Амасија во 1555 година, Персија ги признала османлиските освојувања.
Мирот траел две децении кога била започната друга војна во 1578 година. Таа завршила со Цариградскиот мировен договор во 1590 година според кој Османлиите ги добиле Грузија, Ереван и Тебриз. Новиот шах Абас I ја реорганизирал армијата и во 1603 година започнал офанзива во која тој ги вратил Тебриз, Азербејџан и Грузија. Османлиите биле зафатени со војна против Хабсбуршката монархија.
Војна
Можноста на шахот дошла со востанијата во тоа време во Османлиското Царство. Багдад паднал во рацете на еден јаничарски офицер Беќир и неговите следбеници кој барал да биде признаен од Високата порта како локален паша а султанот го избрал Хафиз Мехмед Паша, управителот на Дијарбекир за да го организира походот кон Багдад. За да го спречи персиското освојување на Багдад, Хафиз Мехмед Паша ги продолжил добрите односи со Беќир кој се вратил на османлиска страна. Персија сепак ја започнала опсадата на Багдад и на 14 јануари 1624 година градот паднал со помош на синот на Беќир, Мохамед. Зазимањето било проследено со масовно колење на сунитските муслимани.
Падот на Багдад бил голем удар за отоманскиот престиж. Персијците наскоро ги зазеле градовите Киркук и Мосул, како и светите за шиитите градови Карбала и Наџаф. Во 1625 година, Хафаз Мехмед-паша како голем везир заминал кон Багдад и во ноември го ставил под опсада од три страни. Но градот не успеал да го заземе пред доаѓањето на главните персиски сили под команда на шахот Абас. Во 1629 година Османлиите склучиле мировен договор со Австрија и започнале да се подготвуваат за нова офанзива. На 4 мај 1630 година на чело со Гази Хусрев-паша се одвила Битката кај Махидашт во која Османлиите победиле. По ова започнала нова опсада на Багдад. Поради неуспешната опсада главниот везир Хусрев-паша бил разрешен од функцијата во 1631 година.
По војната
Следните неколку години имало уште неколку воени конфликти кои не донеле никакво територијално проширување. Шахот испратил делегација со предлог за мир во османлискиот двор, но новиот голем везир го одбил предлогот. Во 1635 султан Мурат IV го презел водството на својата армија. На 8 август Османлиите го зазеле Ереван и се насочиле кон Тебриз. Султанот по овој успех се вратил триумфално во Истанбул, но следната година шахот повторно си го вратил Ереван под своја команда, па во 1638 година султанот повторно заминал со својата армија и го зазел градот Багдад.
Лахта-центар
Лахта-центар (Лахта-центр) — 87-катен облакодер кој се наоѓа во Лахта во Санкт Петербург, Русија. Со висина од 462 метри, ова е највисока зграда во Русија, највисока зграда во Европа, и 13. највисока зграда во светот. Лахта-центарот исто така е втора највисока градба во Русија и Европа, после Останкинската кула во Москва. Зградата е нов симбол на Санкт Петербург.