cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Операција „Скок во височина“
Времеплов
Берд разговарал за лекциите научени од операцијата во интервјуто со Ли ван Ата од Меѓународниот сервис за вести одржано на командниот брод на експедицијата, „Планина Олимп“. Интервјуто се појавило во средата, 5 март 1947 година, во издание на чилеанскиот весник El Mercurio и делумно гласи вака:"Адмиралот Ричард Е.Берд денеска предупреди дека САД треба да усвојат мерки за заштита од можноста за инвазија на земјата од непријателски авиони кои доаѓаат од поларните региони. Адмиралот објасни дека не се обидува никого да исплаши, но суровата реалност е дека во случај на нова војна, САД би можеле да бидат нападнати од авиони кои летаат над едниот или двата пола. Оваа изјава беше дадена како дел од рекапитулација на сопственото поларно искуство, во ексклузивно интервју за International News Service. Зборувајќи за неодамна завршената експедиција, Берд рече дека најважниот резултат од неговите набљудувања и откритија е потенцијалниот ефект што тие го имаат во однос на безбедноста на САД. Фантастичната брзина со која светот се намалува – потсети адмиралот – е една од најважните лекции научени за време на неговото неодамнешно истражување на Антарктикот. Морам да ги предупредам моите сонародници дека заврши времето кога можевме да се засолниме во нашата изолација и да се потпреме на сигурноста дека далечините, океаните и половите беа гаранција за безбедност."По завршувањето на операцијата, последователната операција „Ветерница“ се вратила во областа со цел да се обезбеди целосна воздушна фотографија на „Скок во височина“ од 1947 до 1948 година. Финецот Роне.
Како и со другите американски експедиции на Антарктикот, на заинтересираните лица им било дозволено да испраќаат писма со приложени пликови до базата, каде што биле додадени комеморативни кеси во нивните куќишта, кои потоа вратени на испраќачите. Овие сувенирски филателистички плика биле лесно достапни по ниска цена. Се проценува дека биле произведени најмалку 150.000 вакви пликови, иако нивниот конечен број може да биде значително поголем.
Единици
Капетан. Чарлс А. Бонд, командант
Заден адмирал Ричард Х. Крузен, командант
Заден адм. Ричард Е. Берд, одговорен офицер
Капетан. Клифорд М. Кембел
Смртни случаи
На 30 декември 1946 година, воздухопловните членови Вендел К. Хендерсон, Фредрик В. Вилијамс и Максвел А. Лопез загинале кога нивниот Мартин ПБМ Маринер Џорџ 1 се урнал за време на снежна бура. Преживеаните шест членови на екипажот биле спасени неколку дена подоцна, вклучително и Џејмс Х. Робинс и копилотот Вилијам Кернс. Плакета во чест на тројцата убиени членови на екипажот подоцна била подигната во истражувачката база на станицата Мекмердо, и планината Лопез на островот Тарстон била именувана во чест на убиениот воздухопловец Максвел А. Лопез. Во декември 2004 година бил направен обид да се лоцираат остатоците од авионот. Во 2007 година, групата наречена „Тим за опоравување Џорџ“ станала неуспешна во обидот да добие директна воена вмешаност и да собере големи средства од Конгресот на Соединетите Американски Држави за да се обиде да ги пронајде телата на тројцата мажи кои загинале во несреќата.
На 21 јануари 1947 година, Венс Н. Вудал загинал за време на „несреќа при истовар на брод“. Во профилот на екипажот, Едвард Бердсли го опишал своето најлошо сеќавање како „кога морнарот Венс Вудал умрел на Росовиот Ледениот Гребен под парче опрема со ролери дизајнирана да го „асфалтира“ мразот за да изгради воздушна патека“.
Во медиумите
Документарецот за експедицијата Тајната земја бил снимен целосно од воени фотографи и раскажан од глумците Роберт Тејлор, Роберт Монтгомери и Ван Хефлин. Го прикажува началникот на поморската флота, адмиралот Честер В. Нимиц, во сцена каде што тој разговара за операцијата со адмиралите Берд и Крузен. Филмот повторно прикажува сцени на критични настани, како што се контрола на оштетување на бродот и адмиралот Бирд како фрла предмети од авион за да го олесни и да избегне удирање во планина. Во 1948 година ја освоил наградата Оскар за најдобар документарен игран филм.
Урзал
Урзал — село во Албанија. Селото се наоѓа во областа Белград и општината Дерјан.
Есбах
Есбах (Eßbach) — општина во округот Зале-Орла, во сојузната покраина Тирингија, Германија.
Географија
Есбах се наоѓа во средишниот дел на округот Зале-Орла, околу 9 километри западно од малиот град Шлајц.
Давиде Калабрија
Давиде Калабрија (роден на  во, Италија) — италијански професионален фудбалер кој настапува за ФК Милан, во италијанската Серија А, на позиција одбрана, најчесто на десната страна.
Клупска кариера
Калабрија својата фудбалска кариера ја започнал во младинските школи на Милан од 2006 година. Тој го примил својот прв повик за да се приклучи на првиот тим пред натпреварот против ФК Лацио на 25 јануари 2015 година, но останал на клупата за резерви. Калабрија својот прв натпревар за првиот тим на ФК Милан го имал на 30 мај 2015 година против ФК Аталанта, кога влегол во игра на местото на Матија Де Шиљо на 84 минута во победата од 1-3. На 15 јули 2015 Калабрија официјално бил промовиран во првиот тим. За првпат како стартер започнал во победата од 3-2 над Палермо на 22 септември, играјќи 49 минути и беше многу пофален за неговата игра. Тој го постигнал својот прв професионален гол за Милан против ФК Рома во во сезоната 2017/18.
Репрезентативна кариера
Калабрија го имал своето деби за Италија U21 на 13 октомври 2015 година, во квалификацискиот натпревар против Република Ирска.
Во јуни 2017 година, тој бил вклучен во составот на Италија под 21 година за УЕФА Европското првенство под 21 година од страна на менаџерот Лујџи Ди Бјаџо. Италија била поразена од Шпанија во полуфиналето на 27 јуни, по поразот од 3:1.
Тој дебитирал за сениорската селекција на Италија, на чело со Роберто Манчини, на пријателскиот натпревар против Естонија во Фиренца на 11 ноември 2020 година, а влегол како замена во 80-та минута од победата од 4-0. На 18 ноември 2020 година го заменил Лоренцо Инсиње во 94-та минута во победата од 2-0 на Лигата на нации против Босна и Херцеговина во Сараево.
Аеродром Неготино
Аеродромот Неготино — аеродром за авиони на стопанската авиација кој се наоѓа во Неготино, Република Македонија. Врши услуги за земјоделството и шумарството.
1673 во музиката
1673 година во музиката содржи некои значајни настани.
Барт де Клерк
Барт де Клерк (Bart De Clercq; р. ) — поранешен белгиски професионален друмски велосипедист, кој возел професионално во периодот 2011-2019 за екипите и.
Негова прва професионална победа била седмата етапа на Џиро д’Италија 2011.
Распоред на резултатите на големите трки
СО = се откажал; — = не учествувал
Битка кај Подхајци (1698)
Битката кај Подхајци — битка која се одвила на 8-9 септември 1698 година во близина на Подхајци во Рутинското војводство за време на Големата турска војна. Полската војска од 6.000 војници на чело со Хетман Феликс Потоцки ја одбил татарската експедиција од 14.000 луѓе која била на чело со Каплан I Гирај. Недостатокот на доволен број лесна коњаница на полската страна спречило успешна потера на Татарите и нивните заробеници.
Тоа била последната полско-татарска битка и последната полска битка од Големата турска војна: само неколку месеци подоцна бил потпишан Договорот од Карловци.
Адам Дариус
Во емисија посветена на неговата кариера, ББС го опишала како „еден од најисклучителните таленти на век“.
1672 во музиката
1672 година во музиката содржи некои значајни настани.
Сорока
Сорока (Soroca, Сороки, Сороки, Soroki, סאָראָקע Soroke) — град во Молдавија. Градот се наоѓа на реката Днестар на околу 160 км оддалеченост од Кишињев.
Население
Во 2004 година градот имал население од 28.362 жители, во 1989 година имал 42.225 жители и во 1979 имал 31.831 жител. 15,351 (1897)
Градот имал значително ромско малцинство и поради тоа се нарекува „ромски главен град во Молдавија“.
Илхан Мансиз
Илхан Мансиз (роден на 10 август 1975 година во Западна Германија) — турски фудбалер, моментално помошник тренер во Бешикташ. Тој настапувал како напаѓач. Тој исто така се натпреварувал и како уметнички лизгач.
Уњата
Уњата — село во Албанија. Селото се наоѓа во областа Дебар и општината Клос
Градиште (Будинарци)
Градиште — градиште од римско време. На еден километар западно од селото се наоѓа висок рид, од три страни опкружен со коритото на Брегалница, на чие зарамнето плато се гледаат остатоци од добро утврдена населба, со бедем кој опкружувал простор од 400 × 50 метри. Градиштето е поделено на три целости со напречни бедеми со што била обезбедена максимална заштита. По површината се среќаваат фрагменти од керамички садови, питоси и множество градежен материјал. Според кажувањата на жителите, биле најдени и повеќе монети.
Украински барок
Украинскиот барок се разликува од барокот на Западна Европа, затоа што има поумерено украсување и поедноставни форми. Зачувани се многу украински барокни градби, вклучително и неколку поистакнати во Киев - Печерска Лавра  и манастирот Видбучи во Киев.
Напоредно со архитектурата се развивало и барокното сликарство, најистакнати се делата и црковните слики, особено во црквата „Света Троица“ во Киевската Печерска Лавра. Брзиот развој во техниките на гравирање се случил за време на украинскиот барокен период. Биле користени комплексни мотивски системи на симболика, алегорија, хералдички знаци и раскошни украси.
Во вајарството: нај истакнат е украинскиот барокен вајар Јохан Георг Пинзел, којшто создавал во текот на средината од 18 век во Галиција - неговите дела, биле претставени на изложбата во 2012-2013 година во музејот Лувр во Париз. Пинсел, се одликувал со уникатна, маестрална експресивност на формата и многу поединечна карактеризација на драперијата, денес е познат како водечка фигура во европската барокна скулптура.
Во 17 век, украинскиот барок ја постигнал својата златна ера во времето на козакот Хетман Иван Мазепа, тоа било време кога барокот бил оригинална синтеза на западноевропските барокни архитектонски форми и украинските национални барокни архитектонски традиции.
Аеродром Мавровица
Аеродромот Мавровица — аеродром за авиони на стопанската авиација кој се наоѓа во Свети Николе, Република Македонија. Врши услуги за земјоделството и шумарството.
Кирхофови закони за спектроскопија
Емпириските закони за спектралната анализа формулирани во 1860. и познати како Кирхофови закони за спектроскопија се првобитниот научен метод за определување и анализа на хемиските особини на материи и гасови преку набљудување на обоените прстени од нивниот видлив спектар, тнр. спектрална анализа или спектрохемиска анализа. Овие закони ги сублимираат особините на спектарот на зрачење на разни материи, и се користат, на пример, како метод за определување на хемискиот состав на небесните тела. Тие закони може да се формулираат вака:
Во почетокот на 20. век, развојот на спектралната анализа довел до „спектроскопијата на атомите“ и потоа до квантната механика.
Пасу Сар
Пасу Sar (англиски: Passu Sar, Passu I) е планински врв на планинскиот подмасив Батура Музтаг (дел од планискиот масив Каракорум) во Пакистан, западно од Долината Хунза. Пасу Сар претставува највисок врв на Пасу масивот.
Дошница
Дошница — река во Македонија, десна притока на Бошава.
Водите од оваа река се користат за производство на електрична енергија во хидроцентралата „Дошница“, а во непосредна близина на централата се наоѓа и туристичката месноста Топли Вирови.
Тек
Извира под врвот Зелен Брег на планината Кожуф, на надморска висина од 1.750 метри, а во Бошава се влева на надморска висина од 125 метри. Долга е 38,5 километри и има просечен пад од 45,5‰. Сливот зафаќа површина од 193,4 км2.
Реката се влива во Бошава кај селото Чифлик, во близина на гратчето Демир Капија.
Особеност
Реката е позната кај авантуристите и трагачите по злато, бидејќи се смета дека во минатото околу речното корито била вршена експлоатација на злато.
Батиновац
Батиновац – едно од шеснаесетте Плитвички Езера. Се наоѓа во групата на Горни Езера и зафаќа површина од 0,015 км². Надморската висина му е 610 м, а најголемата длабочина 5 метра. Долго е 140 м, а неговата најголема ширина изнесува 80 м. .
Опис
Батиновац се снабдува со вода од Округљак кое се наоѓа над него, како и од Прошќанското Езеро преку стариот канал кој го создале луѓето. Дел од неговата вода истекува преку слап во езерото Галовац, а дел се прелива во помалите езера кои се наоѓаат северно од него.
Добропроодните патеки оттука ги водат посетителите кон помалите езера обраснати со трска, како и безбројни мали слапови.
Свети Михаил имал петел
Свети Михаил имал петел (италијански: San Michele aveva un gallo) - италијански филм од 1971 година, во режија на браќата Паоло Тавијани и Виторио Тавијани, кои се автори и на сценариото. Филмот е заснован на расказот на Лав Толстој, „Божественото и човечкото“. Главните улоги ги толкуваат: Џулио Броги (Giulio Brogi), Даниеле Дублино (Daniele Dublino) и Ренато Кестје (Renato Cestie).
Синопсис
Дејството на филмот се одвива кон крајот на 19 век. Џулио Манери (го игра Броги) е наивен идеалист од граѓанско семејство, кој себеси се смета за анархист. Тој собира група луѓе со кои се обидува да крене бунт во едно село. Намерата на Џулио е политички да ги освести селаните, но тие не му обрнуваат внимание. Притоа, неколку луѓе се убиени, а тој е осуден на смртна казна, но пред извршувањето на казната, таа му е заменета со робија во траење од дваесет години. Во ќелијата, Џулио е сам, а за да не полуди, тој зборува сам со себе и со замислениет соговорници. Одвреме-навреме, тој ја кажува песната „Свети Михаил имал петел“ на која се сеќава од детството. По десет години, тој е преместен во друг затвор, каде се среќава со други револуционери.
Гесиц
Гесиц (Gössitz) — општина во округот Зале-Орла, во сојузната покраина Тирингија, Германија.
Географија
Гесиц се наоѓа во југоисточниот дел на Тириншките Шкрилни Планини, североисточно од вештачкото езеро Хоенварте.
Јастребац
Јастребац е планина сместена во централниот дел на Србија, во областа помеѓу Ниш, Алексинац, Крушевац, Блаце и Прокупље. Се состои од два масива, Голем и Мал Јастребац. Спаѓа во родопски планините. Од Копаоник е одделена со Јанкова клисура]] на реката Блаташница. Највисоки врвови се Голема Ѓулица (1491), Поглед (1481), Змајевац (1.313) и Бела стена (1.257), кои ја претставуваат природната граница помеѓу Топлица и Поморавjeе. Патот Прокупље-Крушевац (преку Рибарска Бања ) води низ превојот Гребац помеѓу Голем и Мал Јастребац.
Јастребац се одликува со изобилство на листопадни и иглолисни шуми. Резервата на бели брези се издвојува по својата убавина, како и бројните водотеци, извори и потоци. Во околните реки и поточиња можат да се најдат речни ракови и слободна пастрмка, што е знак на исклучително чиста вода. За оние кои сакаат природна храна, Јастребац е богат со многу диви растенија за јадење: срмуша, коприва, глуварче, диви јагоди, јаболка и круши, разни видови печурки за јадење. . . што, со добра подготовка, е исклучително здрава храна.
Туризам и лов
Одмаралиштето „Јастребац“ се наоѓа на 480 надморска височина и располага со добри сместувачки капацитети. Вештачкото езеро дозволува пливање во летните месеци, а во зима на гостите им стои на располагање ски-лифт, со ски-стаса со должина 300. Припаѓа на категоријата лесни патеки и се наоѓа на надморска височина од 560 m.
Во подножјето на Јастребац има бројни лековити минерални извори, Рибарска Бања со модерен центар за рехабилитација, Ломница „кисела вода“, Беловодски Кисељаци и други.
Омилените планински патеки се до „Бела Стена“ (1257), „Страцимир“ (1390), „Мазнице“ (1140), како и излетите до „Мајорова чесма“, чесмата „Две сестри“, старата црква Св. Петка, „Долини на бреза“, средновековна тврдина „Градац“. ..
Ловиштето „Велики Јастребац“ го носи името на планината Велики Јастребац, чијашто територија ја покрива во најголем дел. Од Крушевац е оддалечено 23 км. Ловиштето е основано во 1948 година, а уште во 19 век имало податоци за богатството на оваа планина со многубројни аутохтона дивеч.
Во централниот дел на планината, во долината на реката Ломница, се наоѓа одгледувачница на крупната дивеч со висока вредност на трофејот. Ловците можат да ловат елени, диви свињи и срни. Во рамките на ловиштето „Велики Јастребац“ се наоѓа излетничко место со езеро и угостителски објекти, ловна куќа и други ловџиско-технички објекти, кои ги исполнуваат стандардите на ловечкиот туризам.
Љубомир Фрчкоски
Љубомир Данаилов Фрчкоски (роден на 12 декември 1957 во Скопје) е македонски политичар. Фрчкоски е професор по меѓународно право, меѓународни односи и Современи политички теории на Правниот факултет во Скопје, Универзитет Св. Кирил и Методиј- Скопје, Република Македонија.
Политичка биографија
Од 2000 до 2001 година, Фрчкоски бил именуван на функцијата извршен директор на Фондацијата за стратегиски истражувања Киро Глигоров. Освен ова, тој бил и советник на Претседателот на Република Македонија за уставни прашања и прашања од областа на човековите права од 2000 година, како и кандидат на СДСМ за Претседател на Република Македонија на изборите одржани на 22 март 2009.
Научно-истражувачка дејност
Фрчкоски бил еден од експертите вклучени во подготовката на Уставот на Република Македонија од 17 ноември 1991, како и на амандманите на Уставот од 2001 година. Од 1994 година, тој бил член на IFRI, Францускиот Институт за меѓународни односи.
Фрчкоски, исто така е член на Асоцијацијата за меѓународно право- Скопје и поранешен генерален секретар на Форумот за човекови права. Во 2002 година, бил избран за член на ECRI при Советот на Европа.
Хрватска
Хрватска (Hrvatska) или официјално Република Хрватска (Republika Hrvatska) — држава на Балканскиот Полуостров која е географски сместена на раскрсницата на патиштата за Средна Европа и Средоземјето. Главниот град на Хрватска е Загреб. Граничи со Словенија и Унгарија на север, со Србија, Босна и Херцеговина и Црна Гора на исток. Го зазема најголемиот дел на источниот брег на Јадранско Море. Во втората половина на 20 век претставува република во рамките на СФР Југославија, но прогласува независност во 1991. Хрватска е полноправен член на НАТО. Во јуни 2013 година и официјално беше примена како 28 земја-членка на Европската Унија.
Административно, земјата е поделена на жупании и општини.
Првата хрватска држава
Во 9 век меѓу Цетина и Велебит, се создало јадрото на хрватската држава, од каде за време на владеењето на домашните кнезови од семејството наследници на кнезот Трпимир (845—864 г.) постепено се проширила на далматските градови (околу 1018—1107 г. под власта на Венецијанците). Најмоќен меѓу нив бил кнезот Томислав (910—928 г.), кој на Драва го запрел навлегувањето на Унгарците, кој, како византиски сојузник, успешно војувал со Бугарите и во 925 г. се крунисал за крал. По смртта на кралот Звонимир (1075-89 г.) дошло до остри внатрешни судири, што ги искористил унгарскиот крал Коломан со семејството Арпадовиќ и ја освоил цела Хрватска. Во 1102 г. во Биоград се крунисал за хрватски крал, а 1107 г. ги добил и далматинските градови. Оттогаш сè до 1918 г. Хрватска се развила како повеќе или помалку автономна државна творба во составот на унгарската држава, а разликите меѓу Славонија и Хрватска и областа на јужно од Гвозд (Велика Капела) постојано се зголемувал.
Турски освојувања
Во битката на Крбавското Поле (9.9.1493 г.) Турците ја поразиле војската на хрватското благородништво, со што во следните 100 години се отворил пат за пробивање во Средна Европа. По поразот на Унгарците кај битката Мохач (29.8.1526 г.). Хабсбурговците ги оствариле своите наследни права на унгарскиот престол, а Хрватскиот сабор во 1527 г. го избрал надвојводата Фердинанд за хрватски крал. Фердинанд ја укинал дотогашната поделба на Хрватското кралството на Славонија и Хрватска со Далмација, а во 1558 г. се здружиле двата одвоени сабора. Турците во тој период ја освоиле областа меѓу Уна, Корана и Глина, така што навлегле сè до долна Купа. По повлекувањето на хрватското население пред нивните освојувања, Турците во населените области населиле нехрватско, главно православно население од внатрешноста на Балканот. Хабсбурговците во средината на 16 век на поголемиот дел на Хрватска ја создале Воена Краина, која била непосредно подредена на владетелот, а за воените прашања на Воениот совет во Грац, така што другиот дел на автономна Хрватска претставувала т.н. „остатоци на остатоците од некогашното славно хрватско кралство“ (околу 10.000 км2)
Под Хабсбурзите (1538–1918)
Поразот на Турците во Битката кај Сисак (22.6.1593 г.) значел почеток на нивното повлекување од хрватската територија. Со Мирот во Варшава (1664 год.) престанале нивните упади, но австриските владетели не сакале да ја укинат Воена Краина и продолжиле со војната против Турците. Сојузништвото на унгарското и хрватското благородништво, што го воделе Никола Зрински и Фран Крсто Франкопан, завршило со нивното соборување од власт (1671 год.), а Хабсбурговците во Хрватска сè повеќе го воведувале апсолутизмот. По Мирот во Сремски Карловац (1699 г.) Турците се повлекле од повеќето хрватски територии. Хабсбуршката Монархија го продолжила порано почнатото населување на православните бегалци во пограничните области на Хрватска кон Османлиското Царство, во Лика, Кордун, Бановина и во делови на Славонија, а исто така и Венецијанската Република во Далматинска Загора. Марија Терезија во 1799 г. со укинувањето на Кралскиот совет во Загреб целосно ја укинала хрватската автономија, а за време на Јосип Втори Хрватска и правно станала дел од Унгарија. Кога со Мирот во Кампоформија (1797 год.) е распуштена Венецијанската Република, Далмација станала наследна земја на Хабсбурговците и не се обединила со Хрватска. Исто така, во 1808 год. укината е и автономијата на Дубровничката Република.
Географија
Хрватска се наоѓа во Југоисточна Европа меѓу Средна Европа и Средоземјето. Се дели на три региони: низинска, планинска и приморска Хрватска. Повеќе од половина од територијата се рамнини и ритчиња на Панонскиот базен на север (низинска Хрватска). На исток се низинските покраини Срем и Барања, кои кон запад продолжуваат во Славонија и во широките рамнини покрај Сава и покрај Драва. Во западниот дел на Славонија среде рамнината се издигаат шумовити планини (Папук 953 м, Псуњ 984м), а меѓу нив е ридестата Пожешка Котлина. Кон запад планините се спуштаат во широка, малку повлажна рамнина покрај Илова, Чешма и Лоњ, над кои на север се издига околу 60 км долгата Билогора (309м) и на југ Мославачка Гора (489м). На крајниот северозапад се наоѓа рамничарското Меѓумурје меѓу Драва и Мура, како и ридестото Хрватско Загорје, кои достигнуваат до најисточните шумовити падини на Предалпските Планини (Жумберачка Гора 1181 м, Иванчица 1059 м, Медведница 1035м). Рамнината продолжува по течението на Купа кон југозапад во Карловачкиот базен, кој кон југ постепено преминува во нискиот карст на Кордун со Петрова Гора (512м), а на југоисток во ниските планини на Банија (Зринска Гора 616м). Планинска Хрватска опфаќа дел од Динарските Планини и претставува голема географска преграда меѓу континентална и средоземна Хрватска. Поголем дел се наоѓа на надморска височина меѓу 500 и 1000 м; карактеристична е насоченоста од северозапад кон југоисток. Преовладуваат мезозојски варовници така што поголемиот дел од релјефот добил особеност на карст, шумовит е и многу ретко населен. На северозапад е планинскиот Горски Котар со пространи шуми (Белоласица 1533 м, Велики Рисњак 1528м), кон југоисток пространата висорамнина Лика (500—700м), со Личко 465км2, Гатцко 80км2 и Крбавско Кршко Поле 67км2, како и 145 км долгиот планински венец Велебит којшто ја одвојува од Јадранското Море (Вагански врв 1758м). Во продолжение на сообраќајниот многу важен премин од Лика и долината на Уна кон Книн по должината на границата од Босна и Херцеговина се издигнува 80 км долгиот и карпест планински венец Динара со највисокиот врв во Хрватска Динара 1831 м. Во приморска Хрватска преовладуваат многу варовници меѓу кои е тесниот појас на еоценски флиш (сред. Истра, Винодол, Равни Котари, Конавле) и карстните полиња во внатрешноста на Далмација, на пример Имотско 95км2, Сињско 64км2, Петрово 57км2, Вргорачко 37км2 и Дицмо 35км2. Бидејќи повеќето варовнички планини се издигаат веднаш над брегот (Велебит, Мосор, Биоково), приморјето е многу тесно, пошироко е само на полуостровот Истра (3130км2), во заднината на Задар и Шибеник (Равни Котари), како и по делтата на Неретва. Во Јадранското Море на Хрватска и припаѓаат 718 поголеми и помали острови (67 населени) коишто, исто така, се ридести, изградени од креден варовник и карстни. Поголеми острови се: Крк (406км2), Црес (406км2), Брач (395км2), Хвар (300км2), Паг (285км2), Корчула (276км2), Дуги Оток (114км2), Млет (100км2), Раб (91км2) и многу други. На Хрватска и припаѓа поразгранетиот и многу живописен дел од источниот брег на Јадранското Море (1777км2).
Политички систем
Од прифаќањето на уставот од 1990 година, Хрватска има демократски систем на владеење. Помеѓу 1990 и 2000 година државата била со полупретседателски систем, додека од 2000 година е парламентарна држава.
На чело на државата е претседателот кој е избран за мандат од пет години и има право да се кандидира само двапати. Тој е врховен командант на хрватската војска и со советот на Собранието го назначува премиерот на Хрватска.
Собранието на Хрватска е еднодомно и има од 100 до 160 члена. Пратениците се избрани на избори за мандат од четири години. Хрватската влада е управувана од премиерот на Хрватска заедно со кабинетот министри назначени за различни сектори. Извршната власт е задолжена за донесување на закони, имплементирање на закони и водење на внатрешна и надворешна политика.
Административна поделба
Хрватска е поделена на 21 жупанија (региони) и Град Загреб.
Стопанство
Во 2000 година хрватската економија забележала висок развој и закрепнување. Започнале странски инвестиции и развој на туризмот.
Население и јазик
Хрватска е нерамномерно населена. Најгусто е населено поширокото подрачје на Загреб и подрачјето на Сплит, каде густината на населението преминува 250 жители на 1 км2, Меѓумурје со 150 жит./км2 и Хрватско Загорје со над 120 жит./км2, а најретко е населена планинска Хрватска, Кордун, Внатрешноста на Далмација и повеќето јадрански острови (помалку од 20 жит./км2. За поморскиот дел на Хрватска карактеристични се стари градови со малку население, само некои се развиле во индустриски центри и пристаништа. Во внатрешноста на Далмација и во карсните предели пред сè населени се карсните полиња, каде преовладуваат збиени села или села покрај патот, а другите делови се населени многу ретко. И градовите во тој дел останале многу мали.
Во панонскиот дел на Хрватска населеноста е слична како и во другите земји во Средна Европа. Повеќето денешни градови се создале уште во средниот век околу замоците или поважните премини на реките.
Поголеми градови во Хрватска се: Загреб (692 000), Сплит (175 000), Риека (144 000), Осиек (90 000), Задар (70 000), Пула (59 000), Славонски Брод (59 000), Карловац (49 000), Сисак (37 000), Шибеник (37 000), Дубровник (30 500) и Вуковар (30 000).
Религија
Според пописот од 2001 година мнозинството од Хрватите (87,8%) припаѓаат на Римокатоличката црква. Православните христијани го сочинуваат околу 4,4 отсто од населението, муслиманите околу 1,3 проценти, а протестанти околу 0,3 проценти од населението. 5,2% од Хрватите не се верници или агностици.
Римокатоличката црква добива државна финансиска поддршка и други надоместоци утврдени во договорот помеѓу Владата на Хрватска и на Ватикан. Браковите кои се спроведени од страна на верските заедници, кои пак имаат постигнато договори со државата се официјално признати, со кое се елиминира потребата од регистрирање на граѓанските бракови во регистарот.
Култура во Хрватска
Културата на Хрватска се заснова на долга, бурна и разнолика историја од која зачувани многу споменици, уметнички и научни дела. Хрватска има седум споменици во списокот на Светското наследство на УНЕСКО и осум национални паркови. Краватата, популарен елемент на облеката, потекнува од Хрватска. Хрватска на светот му дала многу великани: книжевници, музичари, ,, и . Како најважни може да се споменат тројцата добитници на Нобеловата награда: Иво Андриќ за книжевност, Владимир Прелог и Лавослав Ружичка за хемија.
Книжевност
Почетоците на хрватската писменост досегаат во среден вексредниот век. Хрватите пишувале на глаголица, босанчица и латиница. Симбол на почетокот на хрватската книжевност е Башќанската плоча. Летописот на попот Дукљанин е најстар хрватски летопис. Важен и Записот на попот Мартинц на глаголица. Во 14 век се развила лирската поезија, главно со верски карактер. Носители на книжевниот живо главно биле свештеници. Најстара божикна песна преведена од латински јазик. Еден од најстарите запис на латиница е побожната Шибенска молитва настаната околу 1347 година. Хрвоевиот мисал е најубавиот и најбогато илустрираниот ракопис на глаголица во хрватскиот среден век. Мисал по законот на римскиот двор печатен во 1483 година е првата хрватска инкунабула испечатена 28 години по Гутенберговата Библија и прв мисал во Европа кој не бил печатен со латинични букви.
Хуманизмот бил најизразен во крајбрежните градови. Најважни хрватски хуманисти се Иван Чешмички, Јурај Шижгориќ, Антун Вранчиќ и Илија Цријевиќ. Богатството на хрватската ренесансна книжевност може да се согледа по бројноста и разноликоста на книжевните облици. Марко Марулиќ се нарекува татко на хрватската книжевност, а негови најважни дела се Јудита на хрватски и Давидијада на латински јазик. Петар Хекторовиќ го напишал патописот Рибарење и рибарско приговарање, а Петар Зораниќ првиот хрватски роман Планини. Најзначајни поети биле Шишко Менчетиќ, Џоре Држиќ, Мавро Ветрановиќ, Брне Карнарутиќ и Ханибал Луциќ. Најважниот ренесансен комедиограф бил Марин Држиќ, а најпознати комедии му се Дундо Марое, Новела од Станец и Скуп.
Во барокот условен од турските освојувања и расцепканоста на земјата делуваат четири регионални книжевни круга. Главен и најплодоносен е дубровничкиот. Најважен претставник е Иван Гундулиќ со делата Солзи на синот расипник, Дубравка и Осман. Други претставници се Иван Буниќ Вучиќ, Јуније Палмотиќ и Игњат Ѓурѓевиќ. Следи далматинскиот книжевен круг, па книжевноста на Банска Хрватска и Славонија. Никола Зрински, Фран Крсто Франкопан, Катарина Зринска, Јурај Хабделиќ и Антун Канижлиќ се најважните претставници. Во хрватската книжевност на 18 век преовладува барокот, просветителствоот и класицизмот, а се јавуваат и некои карактеристики на предромантизмот. Исклучително голем популарност постигнува Разговор угоден на народот словенски од Андрија Качиќ Миошиќ. Од тоа раздобје треба да се споменат Матија Петар Катанчиќ, Матија Антун Рељковиќ и Титуш Брезовачки.
Романтизмот се јавува за време на хрватската книжевна преродба кој траела од 1813 до 1860 година, а го карактеризирала национално будење. Људевит Гај станал предводник на преродбените настојувања, а останати претставници се Павао Штос, Станко Ваз, Димитрија Деметер, Иван Мажураниќ и Петар Прерадовиќ. Протореализмот се нарекува и Шеноино време по најважниот автор на тоа раздобје Аугуст Шеноа. Неговата појава го симболизира продорот на хрватската уметност на зборот во широките читателски маси. Хрватскиот реализам траел од 1881 до 1890, а најважни претставници се Еуген Кумичиќ, Анте Ковачиќ, Ксавер шандор Ѓалски, Јосип Козарац, Вјенцеслав Новак и Силвие Страхимир Карњчевиќ.
Хрватскиот модернизам траел од 1892 до 1916. Најзначајни книжевници од тоа раздобје се Антун Густав Матош, Иво Војновиќ, Динко Шимуновиќ, Фран Галовиќ, Драгутин Домјаниќ, Владимир Видриќ, Иван Козарац и Владимир Назор. Во 1900 година, во Загреб било основано Друштво на хрватските писателиДруштвото на хрватските писатели. Најважни претставници на хрватската книжевност во раздобјето 1914 до 1929 се Иво Андриќ и Антун Бранко Шимиќ. Најбитен писател на 20 век е Мирослав Крлежа. Претставници на новата генерација се Тин Ујевиќ, Добриша Цесариќ, Драгутин Тадијановиќ, Иван Горан Ковачиќ. Најважни претставници на втората модерна се писателите собрани околу магазинот „Круг“ како Слободан Новак, Јосип Пупачиќ, Влатко Павлетиќ и Владо Готовац, а им се придружиле Јуре Каштелан и Весна Парун. Во постмодерната делувале Иво Брешан, Иван Аралица и Павао Павличиќ. Во анкета од 2009 година меѓу граѓаните на Хрватска за најпознат хрватски поет бил прогласен Тин Ујевиќ, следат Добриша Цесариќ, Весна Парун, Драгутин Тадијановиќ и Антун Бранко Шимиќ.
Наука
Многу значајни научници и пронаоѓачи потекнуваат од Хрватска. Славољуб Едуард Пенкала бил пронаоѓач на механичката писалка, а Никола Тесла го измислил генераторот на наизменична струја, трансформаторот и вртливото магнетно поле. Тесла го нарекуваат човек кој го измислил дваесеттиот век. Фауст Вранчиќ го измислил падобранот, а Иван Вукиќ торпедото. Иван Вучетиќ ја измислил дактилоскопијата, систем за идентификација со помош на отпечатоците прстте. Антун Лучиќ е заслужен за изумот на првиот нафтен извор. Најзначајни научници се Руѓер Бошковиќ, Драгутин Горјановиќ-Крамбергер, Андрија Мохоровичиќ и Милутин Миланковиќ. Иван Лучиќ се нарекува татко на хрватската историографија, а останати важни историчари се Јурај Раткај, Иван Кукуљевиќ Сакциснки, Фрањо Рачки, Тадија Смичиклас, Вјекослав Клаиќ и Фердо Шишиќ.
Уметност
Хрватска дала значајни вајари како Јурај Далматинац и Иван Мештровиќ, сликари Влахо Буковац, Мато Целестин Медовиќ, Иван Генералиќ, Јулије Кловиќ, Јозо Кљаковиќ, Едо Муртиќ, Крсто Хегедушиќ, Иван Рабузин и многу други.
Хрватска кујна
Хрватската кујна е разнолика и е позната како кујна на области, бидејќи секоја област на Хрватска има своја посебна кулинарска традиција. Нејзините корени датираат од дамнешните времиња. Разликите во изборот на храна и начините на готвење се најзабележителни во континенталните и во крајбрежните области. Копнената кујна е повеќе карактеризирана од кујната на Словените и контактите со соседните култури—унгарска и турска, со користење на маст за готвење и зачини, како црн пипер, пиперка и лук. Крајбрежната област го носи влијанието на грчката и римската кујна, како и на подоцнежната средоземната кујна, посебно италијанската (особено венецијанскaта). Крајбрежните кујни користат маслиново масло и билки и зачини како што се рузмарин, жалфија, лаворов лист, оригано, риган, цимет, каранфилче, мускатно оревче, лимон и кора од портокал. Народното традиционално готвење е засновано на креативни варијации на неколку основни состојки (житарици, млечни производи, месо, риба, зеленчук, ореви) и процедури во готвењето (варење, пржење, печење), додека буржоаската кујна вклучува повеќе комплицирани процедури и употреба на избрани билки и зачини. Сувомесните производи се дел од хрватската кулинарска традиција во сите области. Храната и рецептите од другите поранешни југословенски земји се исто така популарни во Хрватска.
Туретов синдром
Туретов синдром е пореметување со движењата заради одредено наследено невролошко нарушување на мозокот. Оваа положба е именувана по Францускиот невролог, Жил Турет, кој за првпат во 1885 испитувал девет вакви пациенти. Туретовиот синдром нема никакво влијание врз самата интелигенција или рок на живeење. Симптомите на ТС се поизразени кај децата. Луѓето со овој проблем прават постојани движења и гласови што не можат да ги контролираат.
Физички движења
Во овие движења наречени „тикови“ спаѓаат следниве: Понекогаш луѓето со Туретов синдромот непрекинато ги имитираат движењата на другите луѓе.
Вокални звуци
Звуците што луѓе со Туретов синдром ги имитираат се: Некои луѓе со ТС ги повторуваат своите или зборовите на другите луѓе или дури велат вулгарни или навредливи зборови без да сакаат.
Лечење
За сега нема еден семоќен лек за ТС. Но разни таблети за смирување помагаат кај некои луѓе со ТС да живеат нормален живот. Затоа што движењата и гласовите предизвикани од ТС се често реакција на стрес или возбуда, учењето на методи за контролирање на стресот и релаксација можат исто така што помогнат во лечењето.
Откривање на Нептун
Планетата Нептун била математички предвидена пред директно да биде набљудувана. Со предвидување на Ирбен Леверје, телескопските набљудувања кои го потврдуваат постоењето на голема планета биле направени ноќта меѓу 23 и 24 септември 1846 година, во Берлинската опсерваторија, од астрономот Јохан Готфрид Гале (помогнат од Хајнрих Даре ), работејќи според пресметките на Леверје. Тоа претставувало сензационален момент на науката од 19 век и драматична потврда на Њутновата гравитациона теорија. Во соодветната фраза на Франсоа Араго, Леверје открил планета „со точка на неговото перо“.
Во ретроспектива, откако новата планета била откриена, се испоставило дека претходно била набљудувана многу пати, но не била препознаена, а имало и други кои правеле разни пресметки за нејзината местоположба што не довело до нејзино набљудување. До 1847 година, планетата Уран завршила речиси една целосна орбита од нејзиното откривање од Вилијам Хершел во 1781 година, а астрономите откриле низа неправилности на нејзиниот пат што не може целосно да се објаснат со Њутновиот закон за универзална гравитација. Меѓутоа, овие неправилности би можеле да се решат доколку гравитацијата на подалечна, непозната планета го нарушува нејзиниот пат околу Сонцето. Во 1845 година, астрономите Ирбен Леверје во Париз и Џон Куч Адамс во Кембриџ одделно започнале со пресметки за да се утврди природата и положбата на таква планета. Успехот на Ирбен Леверје довел и до тензичен меѓународен спор околу приоритетот, бидејќи набргу по откривањето Џорџ Ери, во тоа време британскиот астроном, објавил дека Адамс исто така го предвидел откривањето на планетата. Сепак, Кралското друштво му го доделил на Ирбен Леверје Коплиевиот медал во 1846 година за неговото достигнување, без споменување на Адамс. Кралското друштво, сепак, му доделил и на Адамс медал во 1848 година.
Откривањето на Нептун довело до откривање на неговата месечина, Тритон, од Вилијам Ласел само седумнаесет дена подоцна.
Битка кај Самотракија (1698)
Битка кај Самотракија — неубедлива битка која се случила на 20 септември 1698 година во близина на островот Самотракија, за време на Шестата отоманско-венецијанска војна. Судирот се одвил помеѓу Венеција од една страна, и Отоманското Царство со неговите триполитански, египетски и туниски вазали од друга страна. Венецијанските жртви биле 299 убиени и 622 ранети. Иако резултирала со ќор-сокак, битката кај Самотракија е забележлива како последната значајна битка од Големата турска војна.
Откривање на Нептун
Претходни набљудувања
Нептун е премногу мал за да биде видлив со голо око: неговата очигледна величина никогаш не е посветла од 7,7. Затоа, првите набљудувања на Нептун биле можни само по пронаоѓањето на телескопот. Постојат докази дека Нептун бил виден и снимен од Галилео Галилеј во 1613 година, Жером Лаланд во 1795 година и Џон Хершел во 1830 година, но никој не го препознал како планета во тоа време. Овие набљудувања пред откривањето биле важни за прецизно одредување на орбитата на Нептун. Нептун би се појавил видливо дури и во раните телескопи, така што се веројатни други записи за набљудување пред откривањето.
Цртежите на Галилео покажуваат дека тој го набљудувал Нептун на 28 декември 1612 година и повторно на 27 јануари 1613 година; во двата наврати, Галилео го помешал Нептун со неподвижна ѕвезда кога се појавила многу блиску до Јупитер на ноќното небо. Историски се сметало дека тој верувал дека е неподвижна сина ѕвезда, па затоа не му се припишува нејзиното откривање. Во времето на неговото прво набљудување во декември 1612 година, Нептун бил неподвижен на небото бидејќи само тој ден се претворил во ретрограден (позадински); бидејќи само што го започнувал својот годишен ретрограден циклус, се сметало дека движењето на Нептун е премногу мало, а неговата привидна големина премала, за јасно да изгледа дека е планета во малиот телескоп на Галилео. Меѓутоа, во јули 2009 година, физичарот Дејвид Џејмисон од Универзитетот во Мелбурн објавил нови докази кои сугерираат дека Галилео навистина бил свесен дека открил нешто необично за оваа „ѕвезда“. Галилео, во една од неговите тетратки, забележал движење на позадинска ѕвезда (Нептун) на 28 јануари и точка (во положбата на Нептун) нацртана со различно мастило, кое сугерира дека ја нашол на претходна скица, нацртана ноќта на 6 јануари, сугерирајќи систематско пребарување меѓу неговите претходни набљудувања. Сепак, досега нема ниту јасен доказ дека тој го идентификувал овој подвижен објект како планета, ниту дека ги објавил овие набљудувања на неа. Нема докази дека тој некогаш се обидел повторно да го набљудува.
Во 1847 година, Сирс Волкер од Американската поморска опсерваторија ги пребарувал историските записи и истражувања за можни предоткривања на планетата Нептун. Тој открил дека набљудувањата направени од персоналот на Лаланд во Париската опсерваторија во 1795 година биле во насока на положбата на Нептун на небото. Во каталошките набљудувања за 8 мај и повторно на 10 мај 1795 година, ѕвезда е забележана на приближната позиција што се очекува да биде Нептун. Неизвесноста на позицијата била забележана со две точки. Оваа нотација се користела и за да укаже на грешка при набљудувањето, така што дури кога биле прегледани оригиналните записи на опсерваторијата, со сигурност било утврдено дека објектот е Нептун, а грешката на положбата во набљудувањата направени со разлика од две ноќи се должи на движењето на планетата низ небото. Откривањето на овие записи за положбата на Нептун во 1795 година довело до подобра пресметка на орбитата на планетата.
Џон Хершел речиси го открил Нептун на ист начин како што неговиот татко Вилијам Хершел го открил Уран во 1781 година: случајно набљудување. Во писмото од 1846 година до Вилхелм Струве, Џон Хершел наведува дека го набљудувал Нептун за време на бистрото небото на 14 јули 1830 година. Иако неговиот телескоп бил доволно моќен за да го раздели Нептун во мал син диск и да покаже дека е планета, тој во тоа време не го препознал и го помешал со ѕвезда.
Неправилности во орбитата
Во 1821 година, Алексис Бувар објавил астрономски табели на орбитата на Уран, правејќи предвидувања за идните позиции врз основа на Њутновите закони за движење и гравитација. Последователните набљудувања откриле значителни отстапувања од табелите, што го натерало Бувар да претпостави некое вознемирувачко тело. Овие неправилности, и во еклиптичката должина на планетата и во нејзиниот векторен полупречник (неговото растојание од Сонцето), можеле да се објаснат со неколку хипотези: ефектот на гравитацијата на Сонцето на толку голема оддалеченост може да се разликува од описот на Њутн; или неусогласеноста може едноставно да биде грешка при набљудувањето. Џон Куч Адамс дознал за овие неправилности додека бил на додипломски студии и се уверил во хипотезата за пертурбација. Адамс верувал дека може да ги искористи набљудуваните податоци за Уран и Њутновиот закон за гравитација за да ја заклучи масата, положбата и орбитата на тоа тело. По неговите завршни испити во 1843 година, Адамс бил избран за соработник на неговиот колеџ и го поминал летниот одмор во Корнвол започнувајќи ги своите пресметки. Во современи услови, проблемот е инверзен: обид да се заклучат параметрите на математичкиот модел од набљудуваните податоци. Иако проблемот е едноставен за современата математика и електронските компјутери, во тоа време тоа вклучувал многу макотрпни рачни пресметки. Адамс започнал со преземање на номинална позиција за хипотезираното тело, користејќи го емпирискиот Бодев закон. Потоа ја пресметал проектираната патека на Уран со оглед на претпоставената положба на вознемирувачкото тело и потоа ја пресметал разликата помеѓу неговата проектирана патека и снимените набљудувања. Потоа ги прилагодил одликите на вознемирувачкото тело врз основа на овие разлики и го повторил процесот, во суштина правејќи регресивна анализа.
На 13 февруари 1844 година, Џејмс Чалис, директор на опсерваторијата во Кембриџ, го контактирал астрономот Џорџ Бидел Ери во Кралската опсерваторија, Гринич, и побарал податоци за положбата на Уран за Адамс. Адамс завршил некои пресметки на 18 септември 1845 година.
Адамс наводно му ја соопштил својата работа на Чалис во средината на септември 1845 година, но има одредена контроверзија за тоа како. Приказната и датумот на оваа комуникација се чини дека излегле на виделина само во писмото од Шалис до Атенеум од 17 октомври 1846 година. Сепак, ниту еден документ не бил идентификуван до 1904 година, кога астрономот Ралф Алан Сампсон пронашол белешка во трудовите на Адамс што ја опишува „Новата планета“ и е поддржана, со ракопис што не е на Адамс, со белешката „Примено во септември 1845 година“. Иако ова често се зема за да се утврди приоритетот на Адамс, некои историчари ја оспоруваат неговата автентичност врз основа на тоа што „Новата планета“ не бил актуелен термин во 1845 година, и врз основа на тоа што забелешката е датирана по фактот од некој друг освен Адамс. Понатаму, резултатите од пресметките се различни од оние доставени до Ери неколку недели подоцна. Адамс не му дал на Чалис детални пресметки и Чалис не бил импресиониран од описот на неговиот метод за последователно приближување на положбата на телото, бидејќи не бил склон да започне макотрпна програма за набљудување во опсерваторијата. Чалис на крајот забележил дека „додека трудот беше сигурен, успехот изгледаше толку неизвесен“. Во меѓувреме, на 10 ноември 1845 година, Ирбен Леверје на Академијата на науките во Париз ги претставил мемоарите за Уран и покажал дека претходно постоечката теорија не го објаснила нејзиното движење. Несвесен за работата на Адамс, тој се обидел со слична истрага и на 1 јуни 1846 година, во вториот мемоар претставен на јавен состанок на Академијата, тој ја дал позицијата, но не и масата или орбитата, на предложеното вознемирувачко тело. Ирбен Леверје го лоцирал Нептун на еден степен од неговата местоположба за откривање.
Пребарување
Откако во Англија ја примил веста за јунското предвидување на Ирбен Леверје, Џорџ Ери веднаш ја препознал сличноста на решенијата на Ирбен Леверје и Адамс. До тој момент, работата на Адамс претставувала нешто повеќе од љубопитност, но независната потврда од Леверје го поттикнало Ери да организира таен обид да ја пронајде планетата. На состанокот на Одборот на посетители на опсерваторијата Гринич во јули 1846 година, со присутните Чалис и Сер Џон Хершел, Ери предложил Чалис итно да ја побара планетата преку 11.25 инчен екваторијален телескоп, „со надеж дека ќе се спаси материјата од состојба која е ... речиси очајна“. Потрагата била започната со макотрпен метод на 29 јули. Адамс продолжил да работи на проблемот, давајќи му на британскиот тим шест решенија во 1845 и 1846 година кои го испратиле Чалис да пребарува на погрешен дел од небото. Дури откако откритието на Нептун било објавено во Париз и Берлин, станало очигледно дека Нептун бил забележан на 8 и 12 август, но бидејќи на Шалис му недостигала ажурирана ѕвездена карта, таа не била препознаена како планета.