cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кил Рајнен
Кариера
Во 2010 година завршил трет на националното друмско првенство и имал неколку добри резултати додека возел на настани во Азиската турнеја 2009–10 – ја освоил Трката околу Тајланд, завршил трет на Трката околу Езерото Ќингхај и бил меѓу првите десет на обете трки, Трка околу Хајнан и Тур де Кореја. Откако се преселил во, пропуштил повеќе од шест месеци возење во 2011 година поради вирус, но ја завршил сезоната со победа на Тур ди Руанда – дел од Африканската турнеја 2011–12 – како и четири етапни победи. Во 2012 година завршил трет на националното друмско првенство по вторпат за три години, и завршил деветти на крај на Трката околу Езерото Ќингхај.
ЈунајтедХелткер (2013–2015)
Во 2013 година ја променил екипата за, настапувајќи на Трката Џила, каде ја освоил четвртата етапа, како и на Трката околу Јута, каде завршил трет во бодовниот пласман зад Мајкл Метјус и Грег ван Авермет. Го освоил Меѓународниот велосипедски класик Филаделфија и повторно завршил трет на националното друмско првенство. Во 2014 година завршил втор зад Јуре Коцјан во бодовниот пласман на Трката околу Јута, го освоил Меѓународниот велосипедски класик Филаделфија втора година по ред, како и етапа и спринтерскиот пласман на САД Про Сајклинг Челинџ. Во 2015 година повторно освоил етапа и спринтерскиот пласман на САД Про Сајклинг Челинџ и го освоил планинскиот пласман на Тур де Лангкави. По четврти пат во шест години завршил трет на националното друмско првенство и ја освоил воведната етапа на Трката околу Јута.
Трек-Сегафредо (2016–2021)
Во септември 2015 година, Рајнен потпишал договор со, подоцна преименувана , за сезоната 2016. Ја освоил петтата етапа на Трката околу Јута и бодовниот пласман. Рајнен исто така првпат настапил на некоја голема трка во неговата кариера кога бил именуван во почетниот состав за Вуелта а Еспања. Во текот на трката завршил меѓу првите десет на две етапи додека возел како поддршка на Шпанецот Ајмар Зубелдија, како и на Фабио Фелине, кој на крајот го освоил бодовниот пласман. Во 2017 година, Рајнен уште еднаш завршил меѓу првите десет на националното друмско првенство и го имал својот прв настап на Светското друмско првенство, настапувајќи на друмската трка. Настапил на Вуелта а Еспања во 2018 година, и во 2019 година, завршувајќи ги обете. Во 2019 година првично возел како поддршка за Џанлука Брамбила како и за спринтерот Џон Дегенколб, но Дегенколб не можел да освои ниту една етапа и највисоко пласиран американски возач во генералниот пласман бил Питер Стетина. Во завршните две сезони, Рајнен не успеал да заврши меѓу првите десет и не ја завршил Вуелта а Еспања 2021.
Велосипедизам на чакал
Во јуни 2021 година настапил на Анбаунд Гравел, каде бил фаворит за победа заедно со други американски професионални возачи како Ијан Босвел и Квин Симонс. За жал за Рајнен се здобил со механички проблем рано во трката додека возел во првата група. Тој не бил повеќе во можност да ја освои трката, но сакал да ја заврши во чест на стотиците други возачи. Започнал да трча со точакот надевајќи се дека ќе стигне до првата неутрална зона на околу триесет милји оддалечена. Сепак иако направил ситни поправки за да не мора да го турка велосипедот, продолжил да пешачи, но по осумнаесет милји сфатил дека нема доволно вода за преостанатиот дел од трката и се повлекол.
По повлекувањето од друмскиот велосипедизам, Рајнен бил дел од тричлениот состав на Трек Дрифтлес за сезоната 2022 заедно со Ејмити Роквел и Рут Виндер, кои исто така се повлекле од друмскиот велосипедизам по сезоната 2021.
Личен живот
Рајнен го посетувал Универзитетот Колорадо и се здобил со диплома во машинско инженерство. Рајнен е оженет и има две ќерки.
Распоред на резултатите на големите трки
СО = се откажал; — = не учествувал
62. јужен напоредник
62. јужен напоредник ― напоредник што е 62 степени јужно од Земјината екваторска рамнина. Го минува Јужниот Океан и Антарктикот.
На оваа географска широчина Сонцето е видливо 19 часа, 45 минути за време на декемвриската долгодневница и 5 часа и 09 минути за време на јунската краткодневница.
Места
! scope="col" width="125" | Координати ! scope="col" | Континент или океан ! scope="col" | Забелешки ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" rowspan="4" | Јужен Океан ! scope="row" | Антарктик ! scope="row" style="background:#b0e0e6;" | Јужен Океан
IC 681
IC 681 — галаксија во соѕвездието Рак, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Откривање
Објектот е откриен на 8 февруари 1891 година од страна на Рудолф Фердинанд Шпиталер.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 8 ч 0 м 49,7 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +25° 54' 10".
Други поделби
Проучување на IC 681 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката.
Сложувалка (документарен филм)
Сложувалка (The Puzzle) — македонски документарен филм во режија на Александар Ковилоски, кој се однесува на појавата и развојот на македонскиот хип-хоп. Филмот е направен во реализација на екипата на Хип Хоп Македонија и Урбан Институт-Скопје. Во процесот на подготвување на докуменатецот активно учество зедоа и: Ѓоре Милевски и Небојша Милосављевиќ. Времетраењето на филмот е 39 минути.
Содржина
Премиерата на документарниот филм Сложувалка (The Puzzle) се случи на 16 ноември (понеделник) во Кино Фросина – МКЦ, на скопскиот филмски фестивал Cinedays. Филмот не е класичен хип-хоп документарец, туку е колаж од гледишта, искуства и идеи на поединци од македонската хип-хоп сцена, вклучувајќи интервјуа со скоро сите позначајни артисти и групи од почетокот на макрап сцената до денес. Филмот не ја документира историјата на македонскиот хип-хоп, туку на експериментален начин поттикнува прашања и отвора дискусија за сегашноста на оваа култура, споредувајќи ја со сложувалките, кај кои доаѓањето до финалната слика е процес на трпеливост, интелигенција и креативност. На филмот е работено две години, а се работи за 39-минутен колаж од размислувања на голем број хип-хоп артисти кои оставиле белег на македонската андерграунд сцена.
Според оцената на некои медиуми: „'Сложувалка: изгубените делови' не е правен во стилот на 'видете колку е све ова кул', туку од гледна точка на веќе созреани луѓе, кои знаат да направат дистанца меѓу личните љубови и она што го истражуваат“. Исто така, забележано е дека филмот е: „Одлично прифатен од македонската хип-хоп генерација“.
Учесници во документарниот филм
Ицко и VG (Чиста Околина), DJ Гоце (САФ), Против Сите и Green Out (Легијата), Профо и Човекот Екс (Клан Исток), Тигаз (ДНС), ПУКА Козметика, Хром (графити), Тец (Most Wanted/Ошав Прод.), Токсикологија (Токсиколози), Зад Аголот, Тони Зен, Слаткаристика, Авторизација, Дивизија, Титан, Стрес, Огнен beatbox. Името на филмот доаѓа од идејата дека спојувањето на нивните размислувања во една идеја е процес сличен на сложувањето на коцките кај сложувалките, со цел на крајот да се дојде до бараниот резултат.
Фестивали
Филмот е прикажан на неколку филмски фестивали, меѓу кои: Cinedays во Скопје, „Браќа Манаки“ во Битола, уметничкиот филмски IOF фестивал во Бангладеш, „Dok’ n’ Ritam“ во Белград, Србија и на други места. Документарецот беше прикажан и во кино „Милениум“ во Скопје, при што на самиот влез можеше да се набави и DVD издание, титлувано на англиски јазик.
Награди
2016 - Музички фестивал „Dok’ n’ Ritam“ - специјална награда за уметничка искреност.
Список на државни водачи во 1341 година
Ова е список на државни водачи во 341 година. Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција.
Списокот е поделен на континентите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината.
Македонска граматика
Македонска граматика — дел од науката за македонскиот јазик, позната како македонистика, која ги изучува формите и значењата на граматичките елементи во системот. Македонската граматика се занимава со опишување, изучување и класификација на сложениот систем составен од именки, глаголи, придавки, предлози, прилози, заменки, извици, честички, модални зборови и броеви. Паралелно со тоа, оваа јазична дисциплина се дели на неколку големи гранки, во зависност од темата која се изучува, па така има правопис и правоговор, морфологија, синтакса, фонетика и фонологија, лексикологија, лексикографија, стилистика, дијалектологија и ономастика.
Граматиката на македонскиот јазик и неговите говори била изучувана подолг период во минатото. Како прва печатена граматика на македонскиот јазик се јавува „Слогница речовска“, издадена во 1880 година во Софија од македонскиот преродбеник и револуционер Ѓорѓија Пулевски. „Слогница речовска“ е еден од првите обиди за опис на современата македонска граматика, која требало да излезе во неколку делови и била наменета за општо изучување на јазикот. Покрај „Слогница речовска“, важно е да се наведе и првата печатена македонска граматика во слободна Македонија, односно граматиката на Круме Кепески издадена во 1945 година веднаш по стандардизирањето на јазикот. Меѓу овие две граматики се јавуваат и други значајни обиди за печатење на македонската граматика, кои се фокусирале на класификацијата и опишувањето граматика за општото изучување на јазикот. Денес постојат поголем број печатени македонски граматики, печатени на македонски или на некој од светските или европските јазици.
Историја
Македонскиот јазик е јазик на Македонците, службен јазик во Македонија и малцински, службен јазик во Албанија. Јазикот го зборуваат над 3 милиони луѓе во Македонија, Грција, Бугарија, Албанија и во македонската дијаспора. Јазикот според лингвистичката категорија спаѓа во групата на јужнословенски јазици на словенските јазици.
На територијата што денеска ја зазема, а што во блиско минато била поширока, македонскиот јазик се формирал од говорите на македонските племиња кои ја населувале територијата на етничка Македонија, па се длабоко во териториите на денешните Грција, Бугарија и Албанија, но со самиот развој на државите тој регион се стеснал и македонските говори во тие краишта полека почнале да се заменуваат со други јазици. Денес во Албанија, македонски јазик се зборува најмногу во Мала Преспа, Голо Брдо и скоро сите погранични места со Република Македонија. Во Приморска Македонија, македонскиот јазик денес се зборува најмногу ви окрузите Воден и Лерин, а до релативно скоро бил застапен на најголемиот дел од нејзината територија. Во Бугарија, македонскиот јазик се зборува во Пиринска Македонија (од помалку од 3 % од населението), а во Србија се зборува во пограничниот регион со Македонија и во областа Гора во Косово.
Првата печатена македонска граматика е од 1880 година и била издадена од Ѓорѓија Пулевски под името „Слогница речовска“. За разлика од тоа, на стандарден јазик прв објавил македонска граматика д-р Круме Кепески во 1946 година. Таа не само што помогнала во кодификацијата на македонскиот литературен јазик, туку и во јакнењето на националната свест кај македонскиот народ по основањето на сопствената држава.
Правопис и правоговор
Правописот и правоговорот, познати како ортографија и ортоепија, се стандардните јазични норми на секој јазик со кои се наведува правилниот говор и правилното пишување.
Под правопис се подразбира правилен начин на пишување т.е. правилна употреба на графичките знаци и на интерпункцијата во даден јазик, како и правилна примена на сите законитости според кои се утврдуваат правилата. Сето ова се сфаќа како унифициран збир на правила за пишување на зборовите. Правоговорот се дефинира како правилен изговор на напишаното и на кажаното. Правоговорот налага секој зборувач на еден јазик да ги почитува правоговорните норми. Правописот на македонскиот јазик од моментот на својата стандардизација претрпел неколку измени, односно имало мали измени во правописот во 1945, 1950, 1970 и 1998 година.
Во лингвистиката, правописните правила се категоризираат во една од трите главни типови: фонетски или фонолошки, морфолошки и етимолошки правопис. Фонетскиот правопис се однесува на гласот или се управува според гласот и таков вид на правопис има во македонскиот, српскиот, хрватскиот или албанскиот јазик. Со други зборови, во овој вид на правописи се пишува како што се чита. Во основа на морфолошкиот правопис лежи строежот на зборот т.е. без разлика како се изговара, секоја морфема си ја задржува основната форма и таков правопис е на пример бугарскиот. На крај, етимолошкиот правопис е правопис кој се темели на постара пишана форма на еден јазик, како што е англискиот или францускиот правопис. Важно е да се напомене дека нема ниту еден правопис кој е чист по природа, односно мора да има елементи од најмалку еден друг вид на правопис покрај основниот.
Правописот на македонскиот јазик се занимава со правописните правила, нивно изучување, подобрување и одржување. Во склоп на македонскиот правопис спаѓа правописот на самогласките и согласките, употреба на голема буква, слеано и разделно пишување на зборовите, делење на зборови, скратеници, транскрипција, интерпункциски знаци и правописни знаци. За подетални информации за секоја од овие области видете ја статијата за правописот на македонскиот јазик.
Писмо
Македонската азбука е официјално писмо на територијата на Македонија. Писмото е кирилично, со одредени прилагодувања во согласност со македонскиот фонетски систем. Современата македонска азбука се заснова врз кириличната азбука на Крсте Петков Мисирков, а некои правописни знаци се преземени од азбуката на Вук Караџиќ, иако Крсте Петков Мисирков користел знаци за истите тие гласови. Од азбуката на Вук Караџиќ се прифатени графите за буквите љ, њ и џ, а сите останати специфичности се според препораките на Мисирков. Истите букви присутни се и во азбуката на Крсте Петков Мисирков, но со графички симболи л' и н'. Важно е да се напомне дека од азбуката на Вук Караџиќ се прифатени само графовите за буквите, но не и гласовите кои на овие графови им соодветствуваат во истата азбука.
Македонското ракописно писмо е верзија на печатеното писмо. Формите на буквите на ракописното писмо се поразлични и приспособени за побрзо рачно пишување. Македонското ракописно писмо е:
Академската транслитерација на македонското писмо, како и правописот, ја користи следната латинична азбука:
Гласовен систем
Во македонскиот јазик има 31 глас и секој глас е претставен со по еден знак или буква. Самогласките во македонскиот јазик се: а, е, и, о, у, додека согласките се останатите 26 гласови од македонскиот фонетски систем. Одлики на гласовите во македонскиот јазик се едначењето по звучност, обезвучување на крајот од зборот, удвојување на согласки и елизија.
Самогласки (темен глас) се јавува во некои дијалекти и неколку изолирани примери, каде се означува со апостроф (’).
Самогласките во двосложни зборови се изговараат (реализираат) како долги, на пр. „се“ и сее.
Зависно од дијалектот, Ѓ и Ќ може да ги претставуваат венечно-преднонепчените слеани согласки (, односно ).
Заднонепчената носна согласка понекогаш се јавува како алофон на  пред  и. Пример е зборот „англиски“.
Белешка: ''Гласовите во табелата се според МФА. Доколку имате проблеми со нивното толкување, видете ја страницата за појаснување.''
Акцент
Акцентот (латински: accentus, потпевнување) е изделување на еден слог од зборот со помош на одредени фонетски средства како што се сила на издишаната воздушна струја, висина на тонот или квалитетот на гласот. Акцентот ги засега самогласките како гласови со најголема звучност и како основа на слогот. Во зависност од видот на изделената единица, било да е слог, збор или реченица, акцентот може да биде зборовен или слоговен и реченички или фразеолошки.
Зборовен акцент е тој акцент со кој се изделува еден слог од зборот. Секој изговорен збор има акцент и таквите зборови се нарекуваат акцентогени. Сепак, во јазикот има зборови кои немаат акцент и тие се наречени клитички или неакцентирани зборови. Со реченичкиот акцент се истакнува еден збор во реченицата наспроти другите зборови во неа, сè со цел да се даде некаква нијанса во значењето. Така, во тесна врска со реченичкиот акцент се логичкиот или смисловен и емоционалниот или афективен акцент. Покрај оваа основна поделба, акцентот се дели и според фиксираноста на истиот, па така имаме определен и неопределен акцент. Определениот е фиксиран и секогаш паѓа на еден ист слог. Неопределениот е разносложен и нема фиксна положба.
Македонскиот акцент е динамичен или експираторен и определен. Македонскиот акцент секогаш паѓа на третиот слог од крајот на зборот за третосложни или повеќесложни зборови (пр. та́т-ко-то, та́т-ков-ци, тат-ко́в-ци-те, Ма-ке́-до-нец), на вториот слог на двосложни зборови (пр. де́-те, ма́j-ка, та́т-ко) и на единствениот слог кај едносложните зборови (пр. де́н, ро́г, вр́в).
При зголемување на бројот на слоговите кај еден ист збор, акцентот го менува слогот, при што пак се води сметка тој да биде на третиот слог од крајот на зборот. Така имаме: 'у́чител - учи́телот - учите́лите и сл.
Акцентските целости се два или повеќе зборови подведени под заеднички акцент. Местото на акцентот во акцентската целост се определува според општото правило за македонскиот акцент, односно третиот слог од крајот на зборот или на некој друг во зависност од должината на зборот/ целината. Акцентската целост најчесто е составена од:
Во зависност од тоа какви зборови како членови влегуваат во состав на акцентската целост има:
Морфологија
Зборовите во секој јазик претставуваат одделни единки, но според некои одлики тие се поврзани меѓу себе, формирајќи помали или поголеми групи. Така, тие можат да бидат поврзани според значење, според форма, според службата во реченицата итн. Така поврзаните зборови создаваат зборовни групи или класи. Во науката за јазикот има различен број класификации, но најчести се значенската или семантичка, формалната или морфолошка и функционална или синтаксичка класификација.
Според значенската класификација, во македонскиот јазик има единаесет зборовни групи и тие се: именки, придавки, броеви, заменки, глаголи, прилози, предлози, сврзници, честички, извици, и модални зборови.
Според морфолошката класификација, единаесетте зборовни групи се класифицираат во две групи и тоа на менливи и неменливи зборовни групи. Менливите зборовни групи ја менуваат својата форма заради морфолошките потреби, а неменливите не. Менливите зборови ги опфаќаат: именки, придавки, броеви, заменки и глаголи, додека неменливите ги опфаќаат прилозите, предлозите, сврзниците, честичките, извиците и модалните зборови.
Според синтаксичката класификација зборовите се делат на полнозначни или отворени зборовни групи и службени или лексички и службени или функционални зборови. Во полнозначните се вметнуваат именките, придавките, броевите, заменките, глаголите, прилозите и модалните зборови, додека во службените се вметнуваат предлозите, сврзниците, честичките и извиците. Во вистинска самостојност се изделуваат именките, глаголите и дел од заменките (именските), а другите самостојни зборови имаат ограничена синтаксичка независност.
Именки
Именките се зборови со кои се означуваат суштества, предмети, појави и поими. Основен белег на именките во македонскиот јазик е определеноста. По традиција, именките се делат на општи и сопствени.
Определеност и неопределеност
Членот во македонскиот јазик е постпозитивен, т.е. доаѓа како наставка на именката. Членовите во македонскиот јазик се само определени, односно нема неопределен член во македонскиот јазик. Карактеристично само за македонскиот јазик е тоа што има три форми на определен член, единствен словенски јазик со три определени члена. Определениот член има број и род.
Само определени се сопствените именки и тие не се членуваат (Петре, Скопје, Вардар итн.), но: Софчето, Марето, Надето (нијанса на интимност); Вардарот.
Примери:
Формите на именките
Покрај определеноста, именките во македонскиот јазик имаат и: број и род.
Род и број
Машки и роднински имиња:
Примери: Зборував со Стојана, со Петрета, со Велка; Го видов Стојана итн.
Множински форми како: Петревци, Велковци итн.
Роднински имиња:
Форми на множината: Избројана множина: три дена, неколку дена; два петла; два кладенца итн.
Збирна множина: дол – долишта; крај – краишта; роб – робје; кол – колје; друм – друмје; камен – камење, камења; ремен – ремење, ремења итн.; град – градје; рид – ридје; пат – патје; паќе (=патишта).
Вокатив
Губењето на вокативната форма е покарактеристично за именките од машки род на -а (војвода), но и кај именките од женски род (Емилија, Мимоза, Лиза; Вера место Веро).
Форми на множината:
Формите за множина: на -а: села, лета, вретена;
Образување на множината од именките на -е: на -је, -ие, -це: множина на -а: лозје – лозја, влијание – влијанија, лице – лица; сите други именки на -е во множината ја добиваат наставката -иња: пиле – пилиња; име – имиња; море – мориња;
Глаголи
Македонскиот јазик има сложен глаголски систем. Според општата класификација, македонските глаголи ги имаат следните одлики: време, начин, лице, вид, преодност, залог, род и број. Според категоризацијата, македонските глаголи се поделени на три големи подгрупи: а-раздел, е-раздел и и-раздел. Понатака, е-разделот е поделен на а-подгрупа, е-подгрупа и и-подгрупа. Оваа поделба според последниот глас на глаголот во трето лице сегашно време. Според формите, глаголите се поделени на:
Сегашно време
Сегашното време се користи за изразување дејства кои се одвиваат во сегашноста и дејства кои се преклопуваат во моментот на зборувањето. Во македонскиот јазик сегашното време се изразува со несвршени глаголи. Теоретски, сегашна конструкција може да се направи и од свршени глаголи, но значењето не е сегашно, туку минато-идно. Покрај основното значење, со формите на сегашното време може да се искаже и:
Формите на сегашното време се создаваат со додавање на наставки на глаголот. Во прилог следуваат наставките за сегашно време, заедно со деклинација на некои од глаголите:
Деклинацијата на некои глаголи изгледа вака:
Примери за некои од употребите на сегашното време:
Минато определено свршено време
Минатото определено свршено време или аорист е глаголска форма која се користи да се изрази минати завршени и заокружени дејства, со или без учество на зборувачот. Должината на дејството изразено со ова време може да е кратко или долго. За формирање на минатото определено свршено време се користат глаголи од свршен вид, но понекогаш и многу ретко се користат глаголи од несвршен вид, најчесто во народниот говор. Покрај тоа, ова време се користи за искажување и на:
Некои примери за аористот се:
Во прилог следува деклинација на глаголи од сите раздели и подгрупи:
Минато определено несвршено време
Минатото определено несвршено време или имперфект е глаголска форма која се користи за искажување минати дејства каде зборувачот е сведок или зел учество во дејството. За искажување такви дејства се користат глаголи од несвршен вид. Сепак, постои можност за изразување на дејства со свршени глаголи, но секогаш таквите глаголи се претходени од ако, да или ќе. Важно е да се напомене дека со свршените глаголи се искажува условен начин, минат-иден или друг аспект, но не засведочено минато дејство. Покрај основното значење на имперфектот, со времето се искажува и:
Некои примери за имперфектот се:
Во прилог следува деклинација на глаголи од сите раздели:
Заповеден начин
Основна функција на заповедните форми се давање заповед, наредба или забрана. Покрај овие првостепени значења, заповедните форми можат да искажат и:
Заповедните форми за второто лице еднина и множина во македонскиот јазик се образуваат преку:
Овие негативни форми имаат значење на забрана, ако се користат свршени глаголи тогаш значењето е во вид на закана или забрана.
Од некои глаголи не може да се образи заповеден начин како што е на пример глаголот може и други слични на него.
Глаголска л-форма
Името на простата глаголска л-форма е добиено по карактеристичната наставка -л. Оваа глаголска л-форма има промена само по род и по број.
Кај глаголите од а-група постои само една форма, како на пример „копал“. Глаголите од е-група и и-група често образуваат по две л-форми, како на пример „станал/станел“ или „паднал/паднел“. Од примерите може да се дојде до заклучок дека постојат свршени и несвршени л-форми од несвршени и свршени глаголи. Едната л-форма изразува свршено дејство (пр. станал), додека другата несвршено дејство (пр. станел).
Според образувањето на л-формата се изделуваат глаголи од е-група со о-раздел. Тука се јавуваат:
Во однос на употребата се изделуваат несвршени л-форми од свршени глаголи (пр. дојдел). Тие не се самостојни туку одат со некои сврзници и партикули како на пример со ако, да, ќе и слично. Така се образува фраза „ако дојдел“, а не „јас дојдел“. Покрај основната функција, со оваа глаголска форма се градат и одредени сложени глаголски форми како на пример минато неопределено време, предминато време, идно прекажано време и можен начин.
Глаголска придавка
Формите на глаголската придавка се образуваат со наставките: -и, -на, -ни и -т, -та, -то, -ти. Со наставката -т се образуваат глаголски придавки од глаголите со општ дел на н и се додаваат на основните самогласки а и е.
Освен глаголите од а-група, основната самогласка а е застапена и кај некои глаголи од е-група, како на пример скине - скинат, и од и-група како на пример задржи - задржан. Покрај тоа, основната самогласка е ја имаат и глаголите од е-група и и-група.
Од некои глаголи се образуваат по две глаголски придавки, како на пример: дере - дерен и дран, бере - берен и бран или пере - перен и пран. Со двојните форми обично се искажува разлика во опфатеноста на дејството или признакот. Глаголската придавка има одлики и на глагол и придавка. Во промената се однесува како придавка и има форми за трите рода, двата броја и се членува, а според значењето и службата некогаш е поблиску до глаголот, а некогаш до придавката.
Во конструкции со помошните глаголи сум и има, глаголската придавка има глаголско значење:
Ако глаголската придавка оди како определба на некоја именка, односно во атрибутска служба, таа има придавно значење (пр. развиорено знаме), а употребена самостојно таа може да се поименичи т.е. да стане именка како на пример во реченицата Минатото не може да се избрише. Во македонскиот јазик глаголските придавки се образуваат не само од преодните глаголи (викан, креп) туку и од непреодните глаголи (дојден, станат). Ова е една од покарактеристичните особини на македонскиот глаголски систем.
Глаголски прилог
Формите на глаголскиот прилог се образуваат од несвршени глаголи со додавање на наставката -јќи. Оваа наставка се додава на основната самогласка а кај глаголи од а-група и на основната самогласка е кај глаголи од е-група и и-група. Така на пример имаме „гледајќи“, „носејќи“, „миејќи“ и слично.
Глаголскиот прилог е неменлива глаголска форма. Овој прилог се јавува како определба на глаголот со кој оди, негов означувач за паралелно дејство со дејството на глаголот во лична форма. Така на пример имаме „Гледајќи те тажен, размислував како да ти помогнам“.
Глаголскиот прилог и личната глаголска форма секогаш имаат ист подмет или вршител на дејство во реченицата. Ако подметот е искажан, тогаш тој се врзува за личниот глагол, како на пример „Одејќи на работа, Бобан видел огномет“, а не „Одејќи Бобан на работа, видел огномет“.
Глаголска именка
Глаголската именка се образува од несвршени глаголи со наставката -ње. Оваа наставка се додава на основната самогласка, а кај глаголи од а-глаголска група или на основната самогласка е на глаголи од е-глаголска група и и-глаголска група. Така имаме: гледа - гледање, вика - викање, мие - миење, коси - косење и слично. Покрај ова општо правило, поретко има и образување на глаголски именки со додавање на наставката -ние, најчесто од свршени глаголи. Така имаме: воспитува - воспитание, решава - решение и слично.
Глаголската именка е форма во која се вкрстува глаголот и именката, што значи во самата форма има делови и од глагол и именка. Во промената таа се однесува како именка, таа е во среден род, има еднина и множина, се членува, а се изведува од глаголска основа и најчесто значи име на дејство од најопшт вид, без укажување на неговиот вршител.
Минато неопределено свршено време
Минатото неопределено свршено време се образува со сегашното време на помошниот глагол сум и глаголската л-форма на менуваниот глагол. Глаголот кој се менува во ова време е секогаш од свршен вид, по кој е и добиено името перфект. Важно е да се напомене дека за трето лице еднина и множина нема форма на помошниот глагол сум. Помошниот глагол сум во ова време се користи поради тоа што глаголската л-форма е нелична т.е. нема лице. Како и кај останатите определени времиња, така и кај ова време несвршените л-форми од свршените глаголи немаат самостојна употреба, како на пример глаголите паднел, станел, туку тие се комбинираат со честичките ако, да, ќе и слично.
Деклинацијата на глаголите од трите основни раздели изгледа вака:
Минатото неопределено свршено време се користи за изразување минато дејство без да се укаже или да се определи конкретниот момент на одвивање на дејството. Покрај оваа основна употреба, времето се користи за искажување и на:
Минато неопределено несвршено време
Минатото неопределено несвршено време се образува со сегашното време на помошниот глагол сум и глаголската л-форма на менуваниот глагол. Глаголот кој се менува во ова време е секогаш од несвршен вид, по кој е и добиено името перфект. Важно е да се напомене дека за трето лице еднина и множина нема форма на помошниот глагол сум. Помошниот глагол сум во ова време се користи поради тоа што глаголската л-форма е нелична т.е. нема лице.
Деклинацијата на глаголите од трите основни раздели изгледа вака:
Минатото неопределено свршено време се користи за изразување минато дејство без да се укаже или да се определи конкретниот момент на одвивање на дејството. Покрај оваа основна употреба, времето се користи за искажување и на:
Предминато време
Формите на предминатото време во македонскиот јазик се образуваат со употреба на сум конструкцијата во минато определено несвршено време и со глаголската л-форма која најчесто е од свршен глагол. За полесен преглед на формите на глаголите следува табеларен приказ на три сменети глаголи по лица.
Ова сложено глаголско време означува дејство што се случило пред друго дејство во минатото.
Иако има и други значења надвор од основното значење, предминатото време во современиот македонски јазик има многу поограничена употреба во споредба со останатите македонски глаголски времиња и начински форми. Ова време го истиснуваат минатото неопределено или определено време и конструкциите со глаголска придавка, посебно кога се употребуваат без сопоставување со друго минато дејство. Така реченицата Беше се облекол како за на свадба може да се искаже и како Беше облечен / се имаше облечено / се облекол како за на свадба.
Идно време
Идното време во македонскиот јазик се образува со честичката ќе и со глаголот што се менува, каде честичката е пред глаголот. Глаголот ги зема соодветните форми од сегашното време. Со идното време во македонскиот јазик се означува дејство кое се врши или се извршува по моментот на зборувањето.
Одречните форми на идното време се образуваат со прибавување на честичката не пред идното време.
Минато-идно време
Минатото-идно време се образува со ставање на честичката ќе пред глаголот. Глаголот кој следи по честичката е во минато определено несвршено време, кој пак може да биде од свршен и несвршен вид. Минатото-идно време се користи за изразување на идност која не следува по моментот на зборувањето (сегашноста), туку по некој друг минат момент. Со други зборови, во моментот на соопштувањето на времето тоа е минато, а е идно во однос на друго минато дејство, бидејќи следува по него.
Промената на глаголи од несвршен вид изгледа вака:
Промената на глаголи од свршен вид изгледа вака:
Идно прекажано време
Идното прекажано време се образува со употреба на честичката ќе и соодветната форма на глаголот од минато неопределено време. Со идното прекажано време се искажуваат значењата што ги има идното и минатото-идно време, само во вид на прекажување.
Формите на идното и минатото идно време се користат за директно кажување на засведочени дејства, а формите на идното прекажано време за незасведочени, па според тоа и прекажани дејства. Со идното прекажано време често се искажува личен став кон она што се кажува.
Во прилог следува деклинација на глаголи од сите три раздели:
Можен начин
Формите на можниот начин во македонскиот јазик се најупростени од сите временски и начински форми. За сите три лица има по една форма за еднина и множина. Поради отсуство на показател за лицето, тоа се определува со личната заменка, со предметот или на поинаков начин. По правило, од свршените глаголи се употребува свршената л-форма, а од несвршените глаголи - несвршената. Не може да се каже на пример: ти би викнел и слично.
Како пример за можниот начин следи глаголот „зборува“:
Има-конструкција
Сложената глаголска форма која се нарекува има-конструкција се образува со помош на помошниот глагол има или нема во негативна конотација и со глаголска придавка во среден род. Така имаме: имам учено, имав учено, сум имал учено, ќе имам учено, немав учено и слично.
Во различните форми на има-конструкцијата се менува само помошниот глагол, а глаголската придавка се сведува на именувач на глаголското дејство. Конструкциите со има претставуваат паралелни, синонимни и еден вид конкурентски форми на сите сложени глаголски форми во македонскиот јазик, времиња и начини. Значењата на има-конструкциите се многу блиски со значењата на сложените форми во помошниот глагол сум, честичката ќе или би и често можат да се заменуваат едни со други, како на пример: имам гледано со сум гледал, имав гледано со бев гледал, ќе сум имал гледано со ќе сум гледал и слично.
Сум-конструкција
Сум-конструкциите се образуваат со помош на помошниот глагол сум во соодветната форма и со глаголска придавка од преоден или непреоден глагол. Според тоа, имаме: сум дојден, бев дојден, ќе сум дојден, ќе бев дојден, ќе сум бил дојден и слично. Од сите примери, најчесто се употребуваат првите две.
сум + глаголска придавка
Сум-конструкциите, како и има-конструкциите, се употребуваат како паралелни форми со временските и начинските, посебно кога глаголската придавка е изведена од непреоден глагол. Според тоа имаме: не знам дали се дојдени = не знам дали дошле или ќе бев присутен на состанокот ако ме поканевте = ќе присуствував на состанокот ако ме поканевте.
Да-конструкција
Да-конструкцијата е една доста карактеристична особина на македонскиот јазик. Оваа сложена глаголска конструкција е составена од честичката да и некој глагол, кој најчесто е во сегашно време. Да-конструкцијата има самостојна употреба и истата може да ги има едно од следните значења:
Да-конструкцијата може да биде дел од: одречни сложени глаголски форми за искажување идност, негирана директна заповед, сложени глаголски конструкции со некои глаголи што означуваат начин на вршење дејство, фаза од вршењето на дејството или личен став на зборувачот кон дејството.
Придавки
Придавките се менлива зборовна група која именуваат некаква одлика на предметите, суштествата и појавите. Одликите секогаш им се препишуваат на предметите како нивни признак, тие се во тесна врска со именките и ретко се користат самостојно. Поради тесната поврзаност со именката, придавката мора да ги има истите граматички обележја како и именката до која стои. Од ова правило за усогласување на граматичките обележја отстапуваат некои странски придавки како што се екстра, мини, пембе и сл.
Според значењето придавките се делат на четири основни подгрупи: описни или квалитативни, односни или релативни, бројни и заменски. Описните придавки означуваат такви особини на предметите што произлегуваат од самите нив, што се нивно својство.
Со односните придавки се означува признак на предметот што не произлегува од самиот него, туку од односот со некој друг предмет.
Бројните придавки се изведени од броеви и такви се на пример придавките петти, стоти и слично. Заменските придавки се однесуваат, се поврзани или се произлезени од заменки и како пример за заменски придавки се мој, твој, никаков, колкав и слично.
Степенување на придавки
Различниот степен на признакот се нарекува степенување. Описните придавки се изделуваат од сите други видови придавки токму поради степенувањето, односно степенот на својството кое го поседува. Така на пример придавките „волнени“ и „детски“ немаат степен на својството кое го поседуваат, односно не може да се каже „поволнени“ или „најдетски“. За разлика од нив, придавките од описен вид можат да имаат форми за степен како на пример „високи“, „повисоки“ или „највисоки“. Степенувањето на едно својство на еден предмет се врши врз основа на споредба на истото тоа својство кај друг предмет.
Придавките, односно описните придавки, имаат три форми за степенување вклучувајќи ја и основната форма. Така, основната форма на придавките се нарекува позитив, а потоа следуваат двете форми на степенувањето т.е. компаративот и суперлативот. Компаративот подразбира споредба на два предмета и се образува со претставката по-. Суперлативот подразбира споредба на повеќе од два предмета и се образува со претставката нај-.
Блиски до степенуваните форми на придавките се образувањата со при- и пре-. Такви примери се: престар, преголем, пристар и слино. Во македонскиот јазик има само една неправилна придавка и тоа е придавката многу. Оваа придавка е неправилна бидејќи има посебни форми за компаратив и суперлатив како:
Заменки
Заменките се менлива група на зборови кои се користат за означување или посочување на предмети, суштества или појави. Со нив се означува некој или нешто не со неговото именување, туку со укажување на него. Според значењето, заменките се делат на три основни групи: лични, лично-предметни и показни.
Лични заменки
Личните заменки го добиле своето име не поради тоа што најчесто означуваат лице, туку поради нивната граматичка категорија лице. Со овие заменки се означува односот на учесниците во разговорот. Личните заменки се сретнуваат во трите рода, во двата броја, имаат посебни кратки и долги форми за директен и индиректен предмет и овие заменки ги опфаќаат лично-повратните заменки себе (си)/ се.
Лично-предметни заменки
Лично-предметните заменки се делат на: прашални, односни, одречни, општи и неопределени.
Овие заменки се користат во прашална форма со прашално значење. Некои од прашалните заменки се:
Неопределените заменки се користат за посочување неопределена ориентација/ состојба/ предмет/суштество во еден контекст. Тие не се однесуваат специфично на некој поединец или единка и некои неопределени заменки се:
Одречните заменки се користат за негативна конотација и искажување негативност во однос на нешто. Некои одречни заменки се:
Со овие заменки се искажува или посочува општост или генерално како стојат дејствата во еден контекст. Некои општи заменки се:
Показни заменки
Показните заменки служат за просторно и временско посочување на лица или предмети во однос на лицето што зборува. Такви заменки се:
Прилози
Прилозите во македонскиот јазик се полнозначни зборови кои најчесто одат со глаголите и го определуваат дејството според некој признак. Покрај тоа, во некои случаи прилозите можат да дополнуваат и определуваат именки, придавки и други прилози. Оваа група зборови се неменливи, некои можат да се степенуваат, најчесто тие за количина и начин, а пак некои можат да се комбинираат со именки и добиваат членски наставки, како што е на пример прилогот повеќето. Најголем број од прилозите во македонскиот јазик се произлезени од други зборовни групи, односно образувањето може да биде со преосмислување на некои стари падежни форми на именките и со поврзување и сраснување на два збора во еден, најчесто меѓу два збора или именка со прилог. Како примери за старите падежни форми се прилозите дење, ноќе, лете, зиме и слично, а како пример за сраснување се прилозите напладне, сосила и слично.
Според значењето, прилозите во македонскиот јазик можат да бидат:
Сврзници
Сврзниците во македонскиот јазик се службени зборови, односно нив ги употребуваме за поврзување одделни зборови во рамките на една реченица или повеќе реченици во една сложена реченица. При поврзувањето, сврзниците ги изразуваат односите меѓу зборовите или меѓу речениците, па така спротивен однос се искажува со ама или но, а условен однос со ако итн. Класификацијата на сврзниците се прави на три начина, односно едната класификација е според тоа дали сврзникот отсекогаш бил сврзник, како што се и или ако, потоа дали сврзникот е добиен од друг збор, како што е сврзникот бидејќи, и дали сврзникот е позајмен, како што е сврзникот ама. Од друга страна пак, сврзниците според нивната структура се делат на прости и сложени. Сепак, најважна класификација на сврзниците е според односот меѓу зборовите или меѓу речениците што ги сврзуваат. Според тоа, сврзниците се делат на две групи:
Покрај овие две групи, во македонскиот јазик има сврзувачки зборови. Сврзувачките зборови се зборови кои покрај тоа што имаат сврзувачка служба, тие вршат и служба на членови на зависната реченица. Сврзувачките зборови се делат на:
Честички
Честичките се неменливи зборови кои во македонскиот јазик имаат граматичка функција. Честичките се користат за истакнување или за определување други зборови, како и за образување на некои граматички форми. Честичките во македонскиот јазик можат да имаат различни функции, како на пример:
Модални зборови
Модалните зборови се посебна група зборови кои служат да се изрази личен однос спрема одредено соопштување. Со други зборови, со модалните зборови во македонскиот јазик зборувачот кој ги користи истите зазема одреден став во дадената ситуација. Ваквиот став може да биде во вид на впечаток, некоја оцена во смисла на увереност, неверување, тврдење, претпоставување и слично. Според потекло тие не се посебна зборовна група, но тие се изделуваат како посебна според местото и службата во реченицата. Најчесто тие се образуваат од прилози, придавки, глаголи, именки и слично.
Некои од модалните зборови во македонскиот јазик, според природата на зборовите, се:
Броеви
Броевите во македонскиот јазик претставуваат менлива и лексичка зборовна група. Тие се зборови кои означуваат количество, кое може да биде точно избројано (пет, шест, седум) или пак да биде приближно избројано (петтина, шестина, седмина). Ваквата особина ги дели броевите на определена или точна и приближна бројност.
По состав, броевите можат да бидат прости и сложени. Простите броеви се помалку и тие се броевите од 1 до 10 и бројот 100, а сите останати се сложени. Со простите броеви се формираат сложените броеви. Броевите во македонскиот јазик имаат род и определеност, а се делат на обични и редни броеви. Првите десет обични и редни броеви се:
Извици
Извиците се зборови кои се користат да се изразат различни чувства, да се обрне некому внимание, да се привлече вниманието на соговорникот или звучно да се претстават различни звуци. Оваа група зборови се изделуваат како посебни бидејќи имаат карактеристично значење и служба во реченицата, но исто така тие имаат и невообичаен гласовен облик, како што се извиците ццц, псст итн. Важно е да се напомене дека еден извик може да има неколку значења, па поради тоа треба да се знае контекстот во кој е употребен извикот за да се одреди вистинското значење. Според дадената класификација, некои од извиците во македонскиот јазик се:
Синтакса
Основна единица на синтаксата е реченицата. Врз реченицата е осврнато вниманието на синтаксата. Понатака реченицата може да се подели на две големи групи, односно проста и сложена реченица. Простите и сложените реченици во македонскиот јазик се составени од именски групи или наречени синтагми, но и од останати елементи како глаголи или прилози. Сите овие наведени елементи функционираат во најсложената јазична форма наречена врзан текст.