cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Константин IX Мономах
Женидбата со царицата Зоја
По симнувањето на Михаил V Калафат од престолот, решено било Зоја и Теодора, како претставнички на македонскиот дом, да ја преземат власт и да владеат заеднички. Теодора, која на барање од Зоја се закалуѓерила, имала силна поддршка, особено во црковните кругови. Правото на жената за вршење царска власт веќе не било оспорувано како во времето на Ирина. Но двете царици биле толку неспособни, а нивната меѓусебна омраза толу непомирлива, што веќе по неколку недели се покажало дека мора да се побара друго решение и власта да му се довери на некој маж. Иако стара 64 години, Зоја подготвено стапила во трет брак. На 11 јули 1042 г. таа се омажила за угледниот сенатор Константин Мономах кој утредента ја примил царската круна.
Основни негови одлики
Како и Роман III Аргир и Константин IX Мономах бил типичен претставник на византиската цивилна аристократија. Тој исто така бил слаб владетел, без енергија и државнички способности, без поголема сериозност го прифаќал и животот и својата владетелска должност и не му се противел на несреќниот развој на настаните кој бил во тек.
Цариците Зоја и Теодора со кои го делел престолот сега за ништо не наидувале на ограничување. Непречено трошеле дршавни пари, заедно со безгрижниот цар. Од своја страна Зоја станала попустлива и под товарот на годините. Односите кои Константин IX сосема отворено ги одршувал со убавата и умна Марија Склирина предизвикувале огорчување кај народот, но не и кај царицата. Одликувана со новата почесна титула севаст, царевата љубовница, покрај двете царици учествувала во сите официјални дворски свечености. Кога Марија умрела нејзиното место го зазела една убава аланска принцеза.
Олеснувања за велепоседништвото
Превласта на цариградското благородничко чиновништво нималку не значело јакнење на централната власт спрема феудалните сили. Напротив, феудалното велепоседништво постојано растело и добивало се пошироки привилегии. Олеснувањето за кое велепоседниците најмногу тежнееле било ослободувањето од даночните обврски: добивањето имунитет или, како што во Византија се велело екскусија. Задоволувајќи ги желбите на моќните феудалци византиската централна власт во XI век оваа привилегија ја подарувале со сè поголема широкоградност: и световните и духовните велепоседници се ослободувале од извесни даноци, а најмоќните и највлијателните од нив добивале целосен имунитет. Според тоа даночните и другите давачки на нивните парици не и припаѓале веќе на државата, туку ним, сочинувајќи ја нивната феудална рента. Едновремено со даночниот имунитет веќе во ова време се развил и судскиот имунитет: феудалецот добил право сам да им суди на своите селани. На тој начин феудалното велепосеништво сè повеќе се осамостојувало во однос на државната власт. Феудалните добра кои уживале целосен имунитет сосема се издвојувале од надлежноста на државниот апарат, па на чиновниците дури им се забранувало да стапнуваат во нивна територија.
Интересно е тоа што централната власт која е попустлива во се, во едно останала упорна и не ја испуштила контролата од свои раце. Таа не престанала да го контролира бројот на на париците на феудалните поседи. Не спречувајќи го веќе порастот на феудалните поседи, царската власт не го допуштала своеволното зголемување на париците на поседите, туку строго во секој поединечен случај го одредувала нивниот максимален број. Тоа покажува уште еднаш дека во борбата којашто се водела меѓу централната власт и феудалците околу малите имоти, не било најважно прашањето на самата земја, туку прашањето на нејзините сопственици - селаните. Изгубувајќи ја битката, централната власт продолжила уште прилично извесно долго време да се бори за селската работна сила.
Во ова време првпат се јавил и системот на пронија. Како награда за службувањето, византиските великодостојници добивале во пронија извесни имоти. Земјата се добивала на пронија на извесен рок, обично до смртта на прониерот. За разлика од наследството, пронијата била условна сопственост и барем во почетокот не била наследна ниту можела да се отуѓува. Големо значење ќе добие системот на пронија дури подоцна, но карактеристично било што почетоците на овој систем паѓаат во оваа епоха на првиот голем полет на феудалните сили. Првиот познат прониер не бил никој друг туку главниот министер на царот Константин IX Мономах, Константин Лихуд.
Откако изгубила голем дел од даночните приходи по опаѓањето на селанските имоти и давањето привилегии на велепоседниците, царската влада прибегнала кон системот на издавање на даночните приходи под накуп. Накупците се обврзувале во извесен округ да соберат и на државната благајна да и достават одредена сума пари и тоа обично значително поголема од онаа што во тој округ редовно се добивала. Природно покрај тоа тие настојувале од населението да соберат што поголема сума за сопствена полза. Сето ова значи дека феудалните велепоседници (прониарите и крупните наследници) и приватните претприемачи (наемателни на данок) ги одржувале своите сопствени управни апарати кои личеле на државен апарат и кои постоеле паралелно со него. Ова исто така значи дека се зголеумвал товарот врз населението од што државата имала само ограничена полза.
Војска
Главната одлика на оваа епоха било опаѓањето на воената моќ на Визанстиското царство. За да го оневозможи влијанието на соперничката воена странка, владата на цивилното благородништво систематски ги намалувало воените контигенти, а барајќи нови приходи на стратиотите вршењето на воената обрвска им го заменувала со даночни плаќања. Не само што многу стратиотски имоти исчезнале во процесот на феудализацијата, туку сега и преостанатите стратиоти им било овозможено со плаќање пари да се ослободуваат од вршењето воени должности. И тематското уредување го изгубило воениот карактер. Власта на тематските стратези се ограничувала, а покрај нив сè повеќе се истакнувале преторите како претставници на цивилната провинциска управа.
Со опаѓањето на домашната војска, одново поголемо значење добивала наемничката војска. Со тоа Византија се враќала на приликите од времето на Ираклиј, и како тогаш Готите, сега Норманите го чинеле најмоќниот елемент во нејзината војска. Дури и на Сицилија, под знамињата на Георгиј Манијакис, војувала познатата варего-руска дружина. Варезите ја сочинувале царската гарда, но тие веќе не доаѓале од Русија, како во времето на Василиј II, туку особено од седумдесеттите години на XI век, пристигнуваат во поголем дел од Англија, така што местото на варего-руската го заземала варего-англиската гарда. На друга страна, некогаш славните стари византиски гардиски полкови го загубиле своето значење и постепено целосно исчезнале.
Судирот со Георгиј Манијакис
Подвизите на Георгиј Манијакис на Сицилија биле последната светла точка на византискиот хоризонт кој од сите страни се замрачувал. Како да сакал да ја изврши последната волја на Василиј II, Георгиј Манијакис си ставил за задача Сицилија да ја врати на Царството. Силите на Арабјаните во Сицилија биле во опаѓање, па Георгиј Манијакис успеал за кратко време да им го одземе источниот дел од островот со Месина и Сиракуза. Но сите негови успеси биле засомничени со недоверба и неверица од цариградската влада. Во одлучувачкиот миг Константин IX го сменил војсководецот-победител. Георгиј Манијакис ја прифатил борбата. Неговата го прогласила за цар и тој се истоварил во Драч и од таму тргнал кон Солун. Неговата победа се чинела сигурна, а според тоа и промената на политичкиот курс во Византија. Но тој загинал, погоден од стрела, во една битка којашто речиси била добиена (1043 г.).
Ново узурпаторство
Неколку години подоцна дошло до нов обид за узурпација, овојпат во "македонската област", т.е. во северозападна Тракија. За цар бил прогласен Лав Торникис, кој се чини бил од ерменско потекло, но се природил со балканската земја. Псел го нарекол водач на "македонската странка". На незадоволството на војската од антимилитаристичкиот режим на чиновничката странка му се придружил и отпорот на провинцијата против цариградскиот централизам. Бунтот на Торнакис добил уште поголем замав отколку оној на Манијакис. Цариград бил опседнат и неговото паѓање се чинело неизбежно (1047 г.). Меѓутоа, владата на Константин IX, ја спасила неодлучноста на узурпаторот којшто го испуштил погодниот момент за јуриш на Цариград.
Општа ситуација
Систематското ограничување на војската, коешто го спроведувала цариградската влада, делумно се објаснува со тоа што по големите победи од претходниот период, позицијата на Царството се чинела сигурна. Успешните походи на Георгиј Манијакис на Исток и Сицилија уште еднаш ја докажале надмоќта на Византиското царство спрема Арабјаните. Константин IX можел да ја продолжи политиката на Василиј II во Ерменија и да спроведе анексија на кралството на градот Ани. Меѓутоа, веќе се приближувал крајот на среќниот период на мир. Силата на дотогашните непријатели на Византија била исцрпена, но сега на византиските граници се појавиле нови воинствени противници. Не само што се сменила општата ситуација туку се смениле и главните чинители на византиската надворешна политика. Местото на Арабјаните на исток го заземе Турците-Селџуци, на запад Норманите, а на север наместо Бугарите и Русите, се појавиле номадските племиња на Печенезите, Узите и Куманите. Русите последен пат во 1043 г. извршиле напад на Византија. По продирањето на номадските племиња и поместувањето на тежиштето на руската држава на североисток, Русите престануваат за подолг период да влијаат врз византиската политика. Меѓутоа во 1048 г. преку Дунав преминуваат Печенезите.
Односот со Печенезите
Уште Константин Порфирогенит во својот надворешно-политички трактат го истакнувал значењето на Печенезите во византиската политика. Тие му служеле на Царството како сојузници против неговите непријатели на север, бидејќи можеле од грб да ги напаѓаат Бугарите и Угрите и спрема југ да им го пресечат патот на Русите. Поради тоа соработката со ова воинствено племе била значаен чинител во византиската надворешна политика во X век. По покорувањето на Бугарија положбата од основа се изменила. Византиската територија допирала до Дунав така што упаѓањата на Печенезите повеќе не ги погаѓале непријателите на Византија, туку самата неа. Ослабената Византија не била во состојва да ги запре ордите номади коишто преминувале преку Дунав. Царската влада им одредила земја за населување на балканската територија и се обидела да ги искористи како помошна војска за одбрана на своите северни граници. Меѓутоа, Печенезите почнале набрзо да ја ограбуваат и пустошат околната територија па Византија морала против нив да употреби оружена сила. Судирите против Печенезите редовно завршувале со пораз на царската војска и царската влада била принудена да го откупува мирот со доделување нова земја за населување, со подароци и со давање почесни титули на поглаварите на Печенезите.
Големиот раскол
Последната година од слабото владеење на Константин IX Мономах била одбележана со настанот од светскотоисториско значење. Со Расцепот на Црквата. После се што се збиднало во текот на последните векови расцепот меѓу Рим и Цариград бил само прашање на време. Патиштата по коишто оделе Истокот и Западот премногу разидувале, спротивностите меѓу овие два светски центра биле премногу големи и длабоки да за може фикцијата за духовната и верска заедница и понатаму да се одржува.
Тоа се збиднало под особени околности - кога столот на св. Петар го заземал Лав IX, типичен претставник на клиниеското движење, со цариграската патријаршија раководел Михаил Керулариј, најенергичниот и најамбициозниот политичар во византиската историја, и кога власта се наоѓала во кревките раце на Константин IX Мономах кој бил немоќен да му се спротивстави на неизбежниот расплет.
Борбата влегла во завршната фаза и најдраматичната фаза кога во Цариград стигнало римско пратеништво под водство на кардиналот Хумберт. Охрабрени од ставот на Константин IX, кој бил за пријателството со Рим, бил готов да го жртвува својот патријарх. Папските легати на 16 јули 1054 г. ставиле на олтарот на Света Софија була со која се фрлило проклетство на Керулариј и на неговите најугледни приврзаници. Меѓутоа, потпирајќи се на поддршката на свештенството и народот, патријархот успеал да го разубеди слабиот владетел и да му ја наметне својата волја. Со согласност на царот, Керуларија одржал собор којшто од своја страна фрлил анатема на римските легати.
Смрт
Константин IX Мономах умрел на 11 јануари 1055 година. Власта уште еднаш ја презела царицата Теодора.
Локма
Локма (или локумадес, или медени крофнички) — печива направени од потквасено тесто кое се пржи целосно потопено во масло, а потоа се потопува во сируп или мед. Понекогаш се поросува со цимет или други состојки. Јадењето е опишано уште во 13 век од ал-Багдади како лукмат ал-кади (арапски: ), а се преведува како „залак на судијата“.
Историја
Рецептот за Лукмат ал-Кади, датира од раниот среден век и од Абасидскиот Kалифат од 13 век, и се споменува во неколку книги за готвење од тоа време. Тестото се пржи во масло и потоа се потопува во мед или шербет со розова вода. Се споменува и во Илјада и една ноќ, во приказната Амалот и трите багдадски дами. Ибн Батута (арапски патописец и истражувач) го опишува ова јадење како Лукајмат ал-Кади, а го вкусил на вечера во Мултан, за време на неговите патувања во средновековна Индија, при што домаќините го нарекувале ал-Хашими.
Подготовка
Традиционално, тестото се потквасувало со квасец, но денешните варијации понекогаш користат прашок за печиво.
Список на државни водачи во 1890 година
Ова е список на државни водачи во 890 година. Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција.
Списокот е поделен на континентите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината.
Глаголски прилог во македонскиот јазик
Глаголскиот прилог во македонскиот јазик е дел од простите глаголски форми. Глаголскиот прилог се образува од глаголи, но функционираат и како прилози. Карактеристично е тоа што се образуваат со -јќи и можат да се образуваат од несвршени глаголи.
Образување
Формите на глаголскиот прилог се образуваат од несвршени глаголи со додавање на наставката -јќи. Оваа наставка се додава на основната самогласка а кај глаголи од а-група и на основната самогласка е кај глаголи од е-група и и-група. Така на пример имаме „гледајќи“, „носејќи“, „миејќи“ и слично.
Особености
Глаголскиот прилог е неменлива глаголска форма. Овој прилог се јавува како определба на глаголот со кој оди, негов означувач за паралелно дејство со дејството на глаголот во лична форма. Така на пример имаме „Гледајќи те тажен, размислував како да ти помогнам“.
Глаголскиот прилог и личната глаголска форма секогаш имаат ист подмет или вршител на дејство во реченицата. Ако подметот е искажан, тогаш тој се врзува за личниот глагол, како на пример „Одејќи на работа, Бобан видел огномет“, а не „Одејќи Бобан на работа, видел огномет“.
Меѓународна асоцијација за развој
Меѓународна асоцијација за развој (англиски: International Development Association, IDA) — меѓународна организација за финансирање на развојот која е дел од групата на Светската банка.
Историјат
Меѓународната асоцијација за развој е основана во 1960 година, како фонд со кој управува Светската банка. Затоа, само земјите кои се членки на Светската банка можат да бидат примени во членството на ИДА. ИДА има 159 членки. Кредитите што ги одобрува ИДА се наменети за многу сиромашните земји во развој (чиј БДП по глава на жител е помал од 926 долари.) кои не би биле во можност да ги искористат кредитите под условите под кои ги одобрува Светската банка. Кога била основана Светска банка, нејзината задача била да помогне во обновувањето на Европа по нејзиното уништување во Втората светска војна. По обновата на Европа, Светската банка се свртела кон земјите во развој, но во доцните 1950-ти години станало јасно дека најсиромашните земји не можат да позајмат капитал под условите на Светската банка. На иницијатива на САД, група земји-членки се согласиле да основаат агенција која ќе дава заеми на многу сиромашните земји по многу поволни услови. Така била создадена ИДА.
Членство
ИДА има 173 земји-членки кои плаќаат придонеси на секои три години, како надополнување на нејзиниот капитал. На 12 декември 2008 година, Самоа станала нејзина 173-та членка. ИДА им позајмува средства на 75 земји од кои над половина (39) се во Африка. Членството во ИДА е достапно само за земјите кои се членки на Светска банка. Во текот на постоењето на ИДА, 44 земји престанале да бидат позајмувачи, но 9 од нив подоцна повторно станале позајмувачи. За да можат да позајмуваат од ИДА, земјите се оценуваат според нивната сиромаштија и недостигот на кредитна способност за комерцијално и зајмување од ИБРД. ИДА ги проценува земјите врз основа на нивниот приход по глава на жител, недостатокот на пристап до приватните пазари на капитал и перформансите на политиките при спроведување на економски или социјални реформи за раст и борба против сиромаштијата. Заклучно со 2019 година, пристап до концесиските програми за позајмување на ИДА имале земјите со БДП по глава на жител помал од 1 145 американски долари.
Финансирање
Во просек, ИДА одобрува заеми во износ од 6 милијарди долари годишно, и тоа за различни проекти за развој, особено оние кои се однесуваат на основните човекови потреби. Највисок приоритет е даден на проектите за развојот на земјоделството, подобрување на образованието, зголемување на производството на електрична енергија, проширување на телекомуникациска мрежа, модернизација на транспортниот систем и друга инфраструктура.
Алекс Адамс (крикетар)
Фабијан Алекс Адамс (роден на 7 јануари 1975 година) е поранешен Ангвилски играч на крикет кој играше за Островите Ливард во западноиндискиот домашен крикет. Тој бил десничар во отворањето на батсмен,и бил првиот Ангвилан кој постигна стотка од прва класа.
Меѓународна асоцијација за развој
Финансирање
ИДА е најголемиот финансиер на развојните проекти во најсиромашните земји во светот. Од 2000 до 2010 година, ИДА финансирала проекти кои овозможиле вработување и обука на три милиони наставници, вакцинација на 310 милиони деца, а исто така таа им одобрила заеми на 120 000 мали и средни претпријатија во износ од 792 милиони американски долари. Понатаму, со проектите финансирани до ИДА биле изградени или обновени 118 000 километри асфалтирани патишта и 1 600 мостови, бил обезбедил пристап до вода на 113 милиони луѓе и биле подобрени санитарните јазли на 5,8 милиони луѓе.
Алекс Адамс (крикетар)
Адамс го направи своето првокласно деби за Leewards во мај 1997 година, играјќи против Гвајана во 1996-97 Red Stripe Cup. Тој беше надвор од терените за пет возења во првите ининги, но не постигна 69 во вториот, отворајќи го ударот со Џуни Мичум. Во февруари 2003 година, Адамс постигна 103 нерешени против Западните Инди Б, станувајќи првиот Ангвиланец кој постигнал првокласен век. Тој ја заврши сезоната 2002-03 Carib Beer Cup со 473 трки од седум натпревари, зад само Стјуарт Вилијамс за Leewards. Во 2002-2003 Red Stripe Bowl, во отсуство на Вилијамс, Адамс служеше како капитен на тимот на Остатокот од Леворд Острови кој играше за време на периодот на Антигва и Барбуда како посебен учесник. Тој ги одигра своите последни натпревари за Leewards во Регионалниот четиридневен натпревар 2004-05, на возраст од 29. Во 2006 година, Адамс одиграл и еден натпревар за Ангвила на турнирот Стенфорд 20/20, против Барбадос.
Меѓународна асоцијација за развој
Финансирање
Заемите на ИДА се многу концесиски, односно тие се со ниска или нулта каматна стапка. Условите на заемот се утврдуваат според задолженоста на земјата, нивото на БДП по глава на жител и кредитната способност за позајмување од Светската банка. Високозадолжените земји добиваат 100 % од својата финансиска помош во форма на грантови, а земјите со средно ниво на презадолженост добиваат 50 % во форма на грантови. Другите земји имаат пристап до кредити со редовни услови или со комбинација на 40-годишна и 30-годишна рочност. Малите држави добиваат кредити со рок на достасување од 40 години. Во фискалната година што завршува на 30 јуни 2020 година, заемите на ИДА достигнале вкупно 30,5 милијарди долари, од кои 26 проценти биле обезбедени како помош. Во периодот 1960-2020 година, ИДА одобрила заеми на 114 земји во износ од 422 милијарди долари. Во фискалната 2020 година, најголеми корисници на заемите на ИДА биле: Нигерија (2,58 мрд. долари), Бангладеш (2,26 мрд. долари), ДР Конго (1,64 мрд. долари), Пакистан (1,47 мрд. долари), Етиопија (1,05 мрд. долари), Танзанија (950 мил. долари), Непал (949 мил. долари), Кенија (943 мил. долари), Сомалија (903 мил. долари) и Мјанмар (900 мил. долари). ИДА финансира проекти во следниве области: основно образование, основни здравствени услуги, чиста вода и канализација, заштита на животната средина, подобрувања на деловната клима, инфраструктура и институционални реформи. Така, во фискалната 2020 година, 41 % од заемите на ИДА биле во секторот на социјалните услуги, 28 % во инфраструктурата, 14 % во јавната администрација, 9 % во индустријата и трговијата и 7 % во земјоделството. Покрај тоа, ИДА ги советува владите за начините на зголемување на економскиот раст и борбата против сиромаштијата.
Финансиска политика за одржлив развој
Од 1 јули 2020 година, сите земји на ИДА се вклучени во Финансиската политика за одржлив развој (СДФП) која ја заменила политиката за неконцесивно позајмување, воспоставена од 2006 година за решавање на проблемите со надворешниот јавен долг. Целта на СДФП е поттикнување на земјите за одржливо позајмување и поттикнување на координацијата помеѓу ИДА и другите кредитори. Политиката има два столба: (1) Програмата за зајакнување на одржливоста на долговите (ДСЕП) чија цел е да им помогне на земјите да се справат со ранливоста на долгот; и (2) Програмата за пристап до доверители (PCO) чија цел е да се олесни споделувањето информации, дијалогот и координацијата меѓу доверителите за да се помогне во справување со ризиците поврзани со долговите.
NGC 6540
NGC 6540 — збиено ѕвездено јато во соѕвездието Стрела, заведено во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6540 се споменува и како OCL 11, ESO 456-SC53, Djorgovsky 3.
Откривање
Објектот е откриен на 24 мај 1784 година од страна на Вилијам Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 6540 е од видот GCL. Видливиот сјај со голо око изнесува 14,6 m. NGC 6540 има само една позната привидна димензија, која изнесува 1,5'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 18 ч 6 м 8,6 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, -27° 45' 53"".
Други поделби
Проучување на NGC 6540 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 339; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 6850. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 91.
Зидердорф
Зидердорф (Süderdorf) — општина во округот Дитмаршен, во Шлезвиг-Холштајн, Германија.
Трка на поезијата
Трка на поезијата — нова трка која првото издание би го имала во мај во Струга, Македонија.
Трка на поезијата за првпат ќе биде одржана во 2021 година, на 23 мај. Оваа трка е организирана од здружението на граѓани „Спортски Мостови Струга“.
Позадина
Идејата да се организира таква трка излезе во 2020 година и како идеја која што приложи доста позитивни коментари во јавноста со самата презентација, како здружение Спортски Мостови се ангажираше веќе во 2021 година да се случи овој настан како би придонеле за здрав живот и навики на населението во Струга и сите професионалци и рекреативци кој што се занимаваат со трчање.
Во 2021 за првото издание на Трка на поезијата планирано е да се одржат три трки, 5км рекреативна, 10км главна трка и 1км детска трка.
Хорнбек
Хорнбек (Hornbek) — општина во округот Војводство Лауенбург, во Шлезвиг-Холштајн, Германија.
Липицанец
Липицанец или липицан (Lipicanac, Lipicán, Lipicai, Lipizzano, Lipicanec), ― раса на коњи именувана по липичкиот пастув на Хабсбуршката Монархија. Претежно со сива боја, липицанецот е раса од барокен вид кој е моќен, полека созрева и е познат по долговечноста. Расата е тесно поврзана со Шпанската школа за јавање во Виена, Австрија, каде што коњите демонстрираат „високо школски“ движења на класичната дресура, вклучително и високо контролираните, стилизирани скокови и други движења познати како „воздух над земјата“. Коњите во Шпанската школа за јавање првенствено се избрани од оние кои се одгледуваат во Пиберската сојузна коњушница, во близина на Грац, и обучени со користење на традиционални методи кои датираат стотици години наназад, засновани на начелата на класичната дресура.
Денес, осум пастуви се признаени како класичен основен крвен материјал на расата, сите ждребени кон крајот на 18 и почетокот на 19 век. Сите денешни липицанци потекнуваат од овие осум пастуви, а сите пастуви за размножување го вклучиле во своето име името на основачот на нивната крвна лоза. Познати се и класични лози на кобили, со до 35 препознаени од различни регистри на раси. Поголемиот дел од коњите се регистрирани преку организациите членки на Липицанската меѓународна федерација, која е составена од речиси 11.000 коњи во 19 земји и во 9 државни коњушници во Европа. Повеќето липицанци се наоѓаат во Европа, со помал број во Америка, Јужна Африка и Австралија.
Особености
Повеќето липицанци се високи помеѓу 14.2 и 15.2 дланки (147 и 157 см). Сепак, коњите кои се одгледувани за да бидат поблиску до оригиналниот тип на кочија-коњи се повисоки, тежнејќи кон 16.1 дланки (165 см). Липицанците имаат долга глава, со прав или малку конвексен профил. Вилицата е длабока, ушите мали, очите големи и изразити, а ноздрите се широки. Тие имаат цврст врат, а сепак заоблен и гребен кој е низок, мускулест и широк. Тие се барокен коњ, со широки, длабоки гради, широк круп и мускулесто рамо. Опашката се носи високо и е добро поставена. Нозете се добро градени, мускулести и силни, со широки зглобови и добро дефинирани тетиви. Стапалата имаат тенденција да бидат мали, но цврсти.
Липицанците тежнеат да созреваат споро. Но, тие подолго живеат и подолго се активни од многу други раси. Некои коњи изведуваат тешки вежби на Шпанската јавачка школа длабоко во нивните 20-ти и живеат длабоко до 30-тите години.
Боја
Настрана од ретките еднобојни коњи (обично боите дорат или црн), повеќето липицанци се сиви. Како и сите сиви коњи, тие имаат црно крзно, темни очи, а како возрасни коњи, бело крзно. Сивите коњи, вклучувајќи ги и Липицанците, се раѓаат со пигментиран слој - кај Липицанците, ждребињата обично се дорат или црни - и стануваат посветли секоја година, при што постапката трае помеѓу 6 и 10 години. Липицанците всушност не се вистински бели коњи, иако ова е честа грешка. Белиот коњ се раѓа бел и има непигментирана кожа.
Сè до 18 век, липицанците имале и гени кои предизвикувале други бои на крзното, вклучително и генот дун, ловорова боја, костенлива, црна, пиебалд и скувалд. Сепак, сивата боја е доминантен ген.. Сива била бојата што ја претпочитало кралското семејство, па затоа бојата била нагласена и посакувана во практиките на размножување. Така, кај мал дел од населението на расата каде бојата била намерно избрана како пожелна одлика, таа станала бојата на огромното мнозинство на коњи липицанци. Сепак, долгогодишна традиција е на Шпанската школа за јавање да има барем еден дорат пастув липицанец во престој, и оваа традиција трае до ден-денес.
Историја
Предците на липицанецот може да се следат околу 800 година од нашата ера. Најраните претходници на липицанецот се појавиле во седмиот век кога берберските коњи биле донесени во Пиринејскиот Полуостров од страна на Маврите и се измешале со домородните пиринејски коњи. Резултатот бил андалузискиот коњ и другите ибериски раси на коњи.
Во 16 век, кога Хабсбурговците владееле и со Шпанија и со Австрија, бил посакуван моќен, но агилен коњ и за воена употреба и за употреба во модерните и брзорастечки школи за јавање за благородништвото во Средна Европа. Затоа, во 1562 година, хабсбуршкиот император Максимилијан II го донел шпанскиот андалузиски коњ во Австрија и ја основал дворската коњушница во Кладруб. Во 1580 година, неговиот брат, надвојводата Карло II, владетел на Внатрешна Австрија, основал слична коњушница во Липица, сместена во денешна Словенија, од која расата го добила своето име. Кога била основана коњушницата, Липица се наоѓала во административните граници на Трст, автономен град под суверенитет на Хабсбурзите. Самото име на селото потекнува од словенечкиот збор за липа.
Шпанските, берберските и арапските коњи биле мешани во Липица, а следните генерации биле мешани со сега изумрената неаполска раса од Италија и други барокни коњи од шпанско потекло добиени од Германија и Данска. Додека стоката за размножување била разменувана помеѓу двете коњушници, Кладруб била специјализирана за производство на тешки коњи за кочии, додека коњите за јавање и лесни кочии потекнувале од коњушницата во Липица.
Почнувајќи од 1920 година, Пиберската сојузна коњушница, во близина на Грац, станала главна коњушница за коњите што биле користени во Виена. Одгледувањето станало многу селективно, дозволувајќи им само на пастуви кои биле докажани во Школата за јавање, и само одгледување кобили кои поминале ригорозни тестови за изведби.
Коњи основачи
Денес, осум основни линии за липицанци се признаени од различни регистри, кои ги нарекуваат „династии“. Тие се поделени во две групи. Шест потекнуваат од класичните пастуви користени во 18-тиот и 19-тиот век од коњушницата во Липица, и две дополнителни линии кои не биле користени во Липица, но биле користени од други коњушници во историските граници на Хабсбуршката Империја.
Шесте „класични династии“ се:
Две дополнителни лози на пастуви биле пронајдени во Хрватска, Унгарија и други источноевропски земји, како и во Северна Америка. Тие се прифатени како еднакви на шесте класични лози од Липицанската меѓународна федерација. Овие се:
Неколку други линии на пастуви изумреле со текот на годините, но биле користени во раното размножување на коњите. Покрај основните лози на пастуви, имало 20 „класични“ лози на кобили, од кои 14 постојат денес. Сепак, до 35 лози на кобили се потврдени од различни липицински организации.
Шпанска јавачка школа
Светски познатата Шпанска школа за јавање користи високо обучени липицанци пастуви во јавни настапи кои прикажуваат класични движења и обуки. Во 1572 година, била изградена првата шпанска сала за јавање, за време на Австриската Империја, и е најстарата од ваков вид во светот. Шпанската школа за јавање, иако се наоѓа во Виена, Австрија, го зема своето име од изворното шпанско потекло на нејзините коњи. Во 1729 година, Карло VI ја започнал изградбата на зградата на Зимската школа за јавање во Виена и во 1735 година била завршена зградата која денес останува дом на Шпанската јавачка школа.
Зачувување за време на војна
Липицанците претрпеле неколку преселби поттикнати од војни низ нивната историја, од кои секоја ја спасила расата од исчезнување. Првиот бил во март 1797 година за време на Војната на Првата коалиција, кога коњите биле евакуирани од Липица. За време на патувањето, 16 кобили родиле ждребиња. Во ноември 1797 година, коњите биле вратени во Липица, но шталите биле уништени. Тие биле повторно изградени, но во 1805 година, коњите биле повторно евакуирани кога Наполеон извршил инвазија на Австрија. Тие биле згрижени во кошушницата во Ѓаково. Тие останале далеку од коњушницата во Липица две години, враќајќи се на 1 април 1807 година, но потоа, по Договорот од Шенбрун во 1809 година, коњите биле евакуирани уште трипати во текот на периодот на немири кој следел, што резултирало со загуба на многу коњи и уништување на пишаните тетратки во коњушниците каде што ги документирале крвните лози на коњите пред 1700-тата година. Коњите конечно се вратиле во Липица во 1815 година, каде што останале до крајот на 19 век.
Првата евакуација во 20 век се случила во 1915 година кога коњите биле евакуирани од Липица поради Првата светска војна и сместени во Лаксенбург и Кладруб. По војната, Австроунгарија била распадната, при што Липица станала дел од Италија. Така, животните биле поделени на неколку различни коњушници во новите повоени нации Австрија, Италија, Унгарија, Чехословачка, Романија и Југославија. Австрија ги чувала пастувите на Шпанската школа за јавање и дел од размножувањето. Во 1920 година, австриските липицанци биле консолидирани во Пибер.
За време на Втората светска војна, високата команда на Германија го префрлила најголемиот дел од европските липицанци во Хостау, Чехословачка. Коњите биле земени од Пибер во 1942 година, а дополнителни кобили и ждребиња од други европски држави пристигнале во 1943 година Пастувите на Шпанската јавачка школа биле евакуирани во Санкт Мартинс, Австрија, од Виена во јануари 1945 година, кога бомбашки напади се приближиле до градот и шефот на Шпанската школа за јавање, полковник Алојс Подхајски, сметал дека коњите се во опасност. Во пролетта 1945 година, коњите во Хостау биле загрозени од советската војска која напредувала, која можеби ќе ги убиела животните за коњско месо доколку ја зазела градбата.
Спасувањето на липицанците од страна на Војската на Соединетите Држави, прославено со филмот на Дизни, Чудото на белите пастуви, се случила во два дела: Третата американска армија, под команда на генералот Џорџ С. Патон, била во близина на Сент Мартинс во пролетта 1945 година и дознала дека штали со липицанци биле во областа. Самиот Патон бил коњаник и како Подхајски, се натпреварувал на Олимписките игри. На 7 мај 1945 година, Подхајски направил изложба на пастуви од Шпанската јавачка школа за Патон и за потсекретарот за војна Роберт П. Патерсон, и на крајот побарал Патон да ги земе коњите под своја заштита.
Во меѓувреме, Втората коњаница на Третата армија на Соединетите држави, тенковска единица под команда на полковникот Чарлс Рид, ги открила коњите во Хостау, каде што исто така биле чувани 400 сојузнички воени заробеници, и ги зазеле на 28 април 1945 година. „Операцијата Каубој“, под чие име било познато спасувањето, резултирала со извлекување на 1.200 коњи, вклучително и 375 липицанци. Патон дознал за акцијата и договорил Подхајски да лета до Хостау. На 12 мај, војниците на Соединетите Држави почнале да ги јаваат, да ги пренесуваат со камиони и да ги чуваат коњите 55 км преку границата во Коцтинц, Германија. Липицанците на крајот биле сместени во привремени квартови во Вимсбах, сè додека не биле вратени во Пибер во 1952 година, и пастувите биле вратени на Шпанската школа за јавање во 1955 година. Во 2005 година, Шпанското училиште за јавање ја прославило 60-годишнината од спасувањето на Патон со турнеја низ Соединетите Држави. За време на Хрватската војна за независност, од 1991 до 1995 година, коњите во шталата во Липик во Хрватска, Србите ги однеле во Нови Сад, Србија. Коњите останале таму до 2007 година, кога започнале повици тие да бидат вратени во нивната земја на потекло. Во октомври 2007 година во Хрватска биле вратени 60 коњи.
Денешна раса
Расата липицанец претрпела назадување во своето население кога вирусна епидемија ја погодила коњушницата во Пибер во 1983 година. Изгубени биле 40 коњи и 8% од очекуваниот род на ждребиња. Оттогаш, населението на коњушницата е зголемено. До 1994 година, 100 кобили се наоѓале во коњушницата, а 56 ждребиња биле родени во 1993 година. Во 1994 година, стапката на успешна бременост и раѓање на ждребиња се зголемила од 27 на 82%; што е резултат на ново ветеринарно средиште. Во 1996 година, една студија финансирана од проектот Индо-Коперник на Европската унија проучувала 586 коњи липицанци од осум фарми во Европа, со цел да се развие „научно заснован опис на липицанците“. Студијата за митохондријалната ДНК (mtDNA) била спроведена на 212 од животните, а кај испитуваните било откриено дека содржат 37 од 39 познати хаплотипови на mtDNA познати кај современите коњи, што значи дека тие покажуваат висок степен на генетска разновидност. Ова било очекувано, бидејќи било познато дека семејствата на липицанските кобили вклучувале голем број на различни раси, вклучувајќи арапски, чистокрвни и други европски раси. Липицанската меѓународна федерација (ЛМФ/LIF) е меѓународна управувачка организација за оваа раса, составена од многу национални и приватни организации кои ги претставуваат липицанците. Организациите работат заедно под знамето на ЛМФ за да ја промовираат расата и да ги одржуваат нејзините стандарди. Заклучно со 2012 година, речиси 11.000 липицанци биле регистрирани во ЛМФ; кои престојуваат со приватни одгледувачи во 19 земји и во 9 државни коњушници во Европа. Најголем број има во Европа, со речиси 9.000 регистрирани коњи, а потоа следат Америка со нешто повеќе од 1.700, потоа Африка и Австралија со по околу 100 коњи. 9-те државни коњушници кои се дел од ЛМФ претставуваат речиси една четвртина од коњите во Европа. Најголем број на коњи (400) има во комуната Воила во Романија, потоа следат Пибер во Австрија (360), Липица во Словенија (358), Сивашварад во Унгарија (262), Монтеротондо во Италија (230), Ѓаково-Липик во Хрватска (220) и Тополчјанки во Словачка (200). Останатите две коњушници се помали, при што Вучијак во Босна и Херцеговина има 130 коњи, а Караѓорѓево во Србија има само 30. Развиени биле образовни програми за да се промовира расата и да се поттикне придржувањето кон традиционалните цели за одгледување.
Поради статусот на липицанците како единствена раса на коњ развиена во Словенија, преку коњушницата во Липица што сега се наоѓа во нејзините граници, липицанците се признати во Словенија како национално животно. На пример, на монетите словенечеките 20 центи, на еврото, има двојка липицанци. Опремени полкови на карабинјерите во Италија, исто така, го користат липицанецот на дел од нивната опрема. Во октомври 2008 година, за време на посетата на Словенија, еден липицанец во Липица, именуван како 085 Фавори Каниса XXII, и бил доделен на кралицата Елизабета II од Обединетото Кралство. Таа одлучила да го остави животното во грижа на коњушницата.
Обука и употреба
Традиционалните методи за тренирање на коњи за липицанците биле развиени во Шпанската школа за јавање и се засноваат на начелата на класичната дресура, што пак потекнува од старогрчкиот писател Ксенофонт, чии дела биле повторно откриени во 16-ти век. Неговите размислувања за развојот на менталниот став и психата на коњите сè уште се сметаат за применливи и денес. Други писатели кои силно влијаеле на методите за обука на Шпанската школа за јавање се Федерико Гризоне, основачот на првата академија за јавање во Неапол, кој живеел во текот на 16-тиот век, и Антоан де Плувинел и Франсоа Робишон де ла Геринјер, двајца Французи од 17-тиот и 18-тиот век. Методите за тренирање на пастуви од Липица во Шпанската школа за јавање биле пренесени преку усна традиција сè додека фелдмаршалот Франц Холбејн и Јохан Мејкснер, постар јавач во училиштето, не ги објавиле првичните упатства за обука на коњи и јавачи во училиштето во 1898 година. Во средината на 20 век, Алојс Подхајски напишал голем број дела кои служат како учебници за многу обучувачи денес.
Начелата што се изучуваат во Шпанската школа за јавање се засноваат на практики што ги учат коњаниците за да ги подготват своите коњи за војување. Младите пастуви доаѓаат на обука во Шпанската школа за јавање кога ќе наполнат четири години. Целосната обука трае во просек по шест години за секој коњ, а школувањето се смета за завршено кога ќе ги совладаат вештините потребни за изведување на „Училишниот квадрил“. Постојат три постепено потешки сетови на вештини што ги учат пастувите, а тоа се:
Иако коњушницата во Пибер обучува кобили за влечење и англиско јавање, Шпанската школа за јавање исклучиво користи пастуви во своите изведби. Во светот, липицанецот денес се натпреварува во дресирање и јавање, како и задржување на својата класична положба во Шпанската јавачка школа.
„Воздух над земја“
Други движења вклучуваат:
Во популарната култура
Липицанците имаат глумено или играно споредни улоги во многу филмови, ТВ емисии, книги и други медиуми.
Во филмот Флоријан од 1940 година, главни улоги имаат два липицански пастуви. Филмот бил заснован на роман од 1934 година напишан од Феликс Салтен. Сопругата на продуцентот на филмот ги поседувала единствените Липицанци во Соединетите Држави во времето на снимањето на филмот. Спасувањето за време на Втората светска војна на липицанските пастувите е прикажано во филмот на Волт Дизни, Чудото на белите пастуви од 1963 година. Филмот бил единствениот филм во живо, релативно реалистичен, поставен на позадината на Втората светска војна што Дизни некогаш го продуцирал.
Муса Бароу
Технички одлики
Офанзивно крило кое се одликува со огромна брзина, со витка фигура и поседува добра техника. Тој, исто така, може да игра и во улогата на централен напаѓач. Неговата брзина го прави опасен во отворени простори а исто така и во напаѓањето на длабочината.
Аталанта
Пристигнувајќи во Италија во летото 2016 година, тој го направил своето деби за Примавера тимот на Аталанта дури следниот месец февруари, веднаш покажувајќи се како еден од најдобрите играчи во клупскиот расадник на клубот од Бергамо. На 30 јануари 2018 година, тој го направил своето деби за првиот тим во натпреварот од Купот на Италија загубен од со 0-1; првиот настап во Серија А го имал на 10 февруари, во ремито 1-1 на гостувањето против. На 18 април, во натпреварот против во лигата, тој го постигнал својот прв професионален гол во кариерата.
На 26 јули 2018 година, тој го започнал како стартер натпреварот на домашен терен против босанскиот клуб Сараево, валиден за второто квалификациско коло од Лига Европа: негово деби во европските натпреварувања. На 2 август 2018 година, тој постигнал хет-трик во реваншот против Сараево, негов прв хет-трик во кариерата. Меѓутоа, во втората сезона тој игра многу помалку поради одличната форма на офанзивното трио на Ла Деа Дуван Сапата, Јосип Иличиќ и Алехандро Гомес, постигнувајќи само еден првенствен гол против Џенова.
Тој останал во Аталанта и во сезоната 2019-2020, во која на 18 септември 2019 година го имал своето деби во Лигата на шампиони, играјќи во последните минути од натпреварот од првото коло од групата фаза во кој Бергамаските загубиле со убедливи 4-0 на гостувањето во Загреб кај Динамо; Во оваа сезона, тој забележал уште само 7 настапи (сите во Серија А), по што го напуштил клубот во зимскиот трансферен прозорец. Вкупно во дресот на Аталанта одиграл 52 натпревари и постигнал 8 голови.
Репрезентативна кариера
На 1 јуни 2018 година, тој го направил своето деби со репрезентацијата на Гамбија под 23 години, играјќи како стартер во натпреварот добиен со 1-0 против врсниците од Мароко, во кој го постигнал победничкиот гол.
На 8 септември 2018 година, тој го направил своето деби за сениорската репрезентација во натпреварот против Алжир во квалификациите за Африканскиот куп на нации 2019, заменувајќи го Асан Сисеј во 66-тата минута. На 12 јуни 2019 година, тој го постигнал својот прв гол за Гамбија во победата со 1-0 во пријателски натпревар против Мароко.
Бароу бил повикан и ја претставувал својата земја на Африканскиот куп на нации 2021. Како дебитант на Африканскиот куп на нации, Гамбија одиграла одличен турнир и стигнала до четвртфиналето каде биле сопрени од домаќинот. Својот прв гол на турнирот Бароу го постигнал во вториот натпревар од групната фаза, кога со прецизно реализиран пенал во 90-тата минута и донел бод на својата репрезентација против (1-1). Потоа, во осминафиналето против играно на 24 јануари 2022, тој го постигнал единствениот гол во натпреварот со кој ја одвел Гамбија до победа од 1-0 и пласман во четвртфиналето.
Клупска статистика
Статистиката е ажурирана на 22 февруари 2022.
Заминување на децата од селото П’пли
Прва група - одговорна Фанија Доневска - Дупенска
При интервју за монографијата „П’пли низ вековите“ од Јанче Андоновски, „мајка“ Фанија Доневска - Дупенска изјавила:
Мепен
Мепен (Meppen) — град и административно седиште на округот Емсланд, во сојузната покраина Долна Саксонија, Германија. Се наоѓа на вливот на реките Емс, Хазе и Нордраде и каналот Дортмунд-Емс. Името потекнува од зборот „мапе“, што означува делта.
Заминување на децата од селото П’пли
Втора група - одговорна Фотија Стефовска
При интервју за монографијата „П’пли низ вековите“ од Јанче Андоновски, „мајка“ Фотија Стефовска изјавила:
Мепен
Местоположба
Мепен се наоѓа во средишниот дел на округот Емсланд, на устието на Хазе во Емс. Околу половина колометар од нејзиното устие во Емс, Хазе се спојува со каналот Дортмунд-Емс. Градот е сместен во Северногерманската Низина.
Центарот на градот се наоѓа 18 километри источно од холандската граница. Градот Линген (Емс) се наоѓа на 20 километри на југ, додека градот Папенбург е сместен 45 километри на север.
Заминување на децата од селото П’пли
Четврта група - одговорна Јана Секуловска
При интервју за монографијата „П’пли низ вековите“ од Јанче Андоновски, „мајка“ Јана Секуловска изјавила:
Мепен
Клима
Во Мепен преовладува морска клима, која е под влијание на северозападните ветришта од Северното Море. Годишната просечна температура изнесува 8,9 °C и паѓаат околу 740 милиметри врнежи.