cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Македонска архитектура во XX век
Модерната наспроти еклектицизмот во Македонија
Во периодот меѓу двете светски војни, во Македонија сè уште се градело на традиционален начин, но сепак, кон крајот на 20-тите години се појавиле одделни примери на модерната архитектура блиски до западноевропската. Приоритет во изградбата имале објектите кои во овој период ја симболизираат моќта на државната власт. Новиот архитектонски израз бил создаден пред сè под влијание на еклектицизмот, што го пренеле архитектите школувани во странство или дојдени однадвор. Во тој период се подигнати неколку капитални објекти во Скопје, а подоцна и во другите градови низ Македонија.
Архитектонски реализации
Народниот театар во Скопје (1921-27, урнат 1963) е изграден од архитектот Јосиф Букавац. По заминувањето на архитектот Букавац, неговата работа ја наследуваат Е. Бронштајн, С. Бељаевски, Д. М. Леко и П. Гачиќ. Како резултат на дополнителни интервенции од нивна страна, првобитниот проект претрпува значајни промени, особено во надворешниот изглед.
Ристиќевата палата во Скопје (1925-26) е изградена од архитектот Драгутин Маслаќ, и го оформува најзначајниот агол меѓу две улици (ул. Македонија и ул. Максим Горки) на градскиот плоштад во Скопје. Овој објект припаѓа на правецот академизам.
Дом на занаетчии (1930) е објект изграден и проектиран од страна на рускиот архитект Владимир Антонов. Кај овој објект се испреплетуваат задоцнетите влијанија на академизмот со елементите на српско-византискиот стил. Кај ова симетрично решение со богато расчленети архитектонски елементи, речиси целосно изостанува декорацијата. Симетријата, како основен закон на композицијата, понатаму архитектот Антонов ја применува и кај Општинската зграда (1931) во Куманово. Рускиот архитект Василиј Баумгартен во т.н. српски неовизантиски стил го подига Офицерскиот дом во Скопје (1929, урнат 1963).
Една деценија подоцна, белградскиот архитект Велимир Гавриловиќ ја подига Железничката станица во Скопје (1938, подоцна Музеј на Град Скопје) во задоцнет поедноставен српски неовизантиски стил. Белградскиот архитект Богдан Несторовиќ спроти Офицерскиот дом во Скопје го подига објектот на Народната банка (1929, урнат 1963). Двата објекти прават монументална архитектонска силуета во центарот на градот покрај реката Вардар. Веднаш до Народната банка, е изграден објектот на Стопанската комора (1933) од страна на архитектот Милан Злоковиќ.
Загрепскиот архитект Драго Иблер е заслужен за градењето на објектот на Окружниот уред за социјално осигурување (1928-34, подоцна Градска болница) во центарот на градот Скопје. Композициски, тој е составен од разгранета основа и нагласени хоризонтали со полно и празно, и чиста рамна фасада со црвеникава нијанса. Во текот на 30-тите години, со порастот на градовите, значајно се зголемила и станбената изградба, со тенденции за рационални решенија. Студентскиот дом (1930-34, урнат во 1963), Детскиот дом во Скопје (1932-34), Основното училиште „Ѓура Јакшиќ“ (1931-32) и училиштето Цар Душан (1931-33, подоцна Гоце Делчев) изградени од белградскиот архитект Бранислав Коиќ, биле градени исто така во српски неовизантиски стил со примеси од експресионизмот. Глигорие Томиќ, македонски архитект кој како автор стои зад голем број станбени објекти, исто така се појавува и како автор на станбено - деловниот објект Ибни Пајко во Скопје (1935-38). Со рамната конкавна фасада, и тремот на столбови, тој прикажува прочистен модерен израз.
Архитектурата во Македонија во периодот од 1945-1964
Архитектонските идеи на увезениот социјалистички реализам од СССР биле прифатени и во Југославија. Инвеститор повеќе не бил поединецот кој знаел каква архитектура сака, туку анонимниот колектив кој главно барал "покрив над глава", а притоа речиси и да не размислувал за архитектонските идеи. За кратко време биле изградени голем број станбени, индустриски и административни објекти без особен архитектонски израз. Кај објектите кои би требало да прикажат моќ и статус, присутна била монументалната нота на социјалистичкиот реализам.
Архитектонски реализации
Кон крајот на 50-тите години од 20 век во Македонија навлегле задоцнети влијанија од архитектурата на Ле Корбизје и Лудвиг Мис ван дер Рое, кои послужиле како инспирација за станбено-деловниот објект (1960) на архитектот Драган Томовски, и за административниот солитер Електро - Македонија (1962) на архитектот Бранко Петричиќ, со карактеристична "мисовска" стаклена ѕид - завеса. Меѓу позначајните објекти се вбројуваат и студентскиот дом Кузман Јосифовски - Питу во Скопје (1958 - 1960) на архитектот Јован Ранковиќ, потоа Електро-машинскиот и Технолошко-металуршкиот факултет во Скопје (1965), во кои исто така е присутно задоцнето влијание на меѓународниот стил.
Архитектурата во Македонија во периодот од 1965-1990
Развојот на модерната архитектура во Македонија од средината на 60-тите години е директно зависен од општествено - политичката состојба во Федерацијата, но и од економските услови кои владеат во Републиката. Под директива на партиските структури, Сојузната влада започнала со спроведувањето на првата значајна економска реформа во земјата. Во рамките на реформата се забранува инвестирање во изградба на објекти од нестопански дејности, што значително го стеснува просторот на архитектонските активности. Забраната не се однесувала единствено на инвестирањето во станбената изградба и во обновата на пост - земјотресно Скопје. Поради тие причини, Скопје за сите југословенски архитекти станало драгоцен полигон за испитување на новите архитектонски идеи.
Со економското зајакнување на земјата, во средината на 70-тите години започнала позасилена архитектонска активност, со што се развиваат голем број разновидни квалитетни објекти и во Македонија. Третиот период во развојот на модерната архитектура во Македонија, всушност започнува по земјотресот во 1963 година, во кој биле уништени преку 85% од станбениот фонд и преку 80% од културно - историските објекти во Скопје. По земјотресот, централното градско подрачје на Скопје, својот облик го добил по распишаниот меѓународен урбанизтички конкурс за неговото решение. На тој конкурс учество земале четири југословенски и четири странски екипи. Победник на овој конкурс бил познатиот афирмиран јапонски архитект Кензо Танге, чиј конкурсен труд бил разработен и доведен до фаза на реализација од страна на група македонски архитекти.
Архитектонски реализации
Славко Брезоски е архитектот кој неуморно творел и во овој период. Во 1966 тој го проектира Соборниот храм Св. Климент Охридски, осветен во 1990 година. Заради долгогодишната изградба на храмот, направени биле голем број отстапувања од првбитниот проект така што до израз дошла некомпатибилноста на модерниот архитектонски концепт со традиционална црковна иконографија. Георги Константиновски исто така се вклучува во обновата на Скопје. Тој е автор на неколку објекти во бруталистички стил, меѓу кои: Архивот на Град Скопје (1968) во вид на скулптура во урбаниот простор, изведена од избразден натурбетон, потоа Студентскиот дом Гоце Делчев (1971 - 1975) со сличен концепт во градењето и обликувањето, како и Институтот за земјотресно инженерство и инженерска сеизмологија во Скопје (1980). Петар Муличкоски покрај р. Вардар ја подигнал зградата на Општествено - политичките организации (1970, денес Влада на Р. Македонија), како и Народната и универзитетска библиотека Климент Охридски (1971), исто така во бруталистички стил. Јанко Константинов е автор на неколку подеднакво значајни објекти од овој период, во кои до крајни граници ги експлоатира пластичните својства на натурбетонот при што неговите градби ги доведува близу до скулптурата. Негови позначајни објекти се Педагошката гимназија Никола Карев во Скопје (1969), Медицинското училиште (1973) и Телекомуникацискиот центар (1974, денешна Пошта на Македонија). Во овој период со свои архитектонски реализации за пост-земјотресно Скопје придонеле и архитектите Радомир Лаловиќ и Олга Папеш (Комплекс на банки во Скопје, 1975), Љубинка Маленкова и Вера Ќосевска (Театар на народностите во Скопје, 1974), Живко Поповски, Т. Арсовски, Л. Маркова и Ж. Гелевски (Градски трговски центар во Скопје, 1973).
Во средината на 70-тите години во Скопје се завршуваат значајни општествени објекти:
Архитектурата во последната деценија на 20 век
Општествено-политичката транзиција во 90-тите години создала сосема неповолни услови во градителството. Со промените на сопственоста на земјиштето, целосно се сменило претходното социјалистичко самоуправно планирање на просторот. Во таквиот период на приватизација се распаднале дотогашните големи проектантски и градежни претпријатија, а секој ден сè повеќе се регистрирале помали инженерски претпријатија. Старите градски четврти со ограничени инфраструктурни можности, биле пренатрупани со нови објекти. Пример за такво пренатрупување е скопската населба Дебар Маало, во која до денес владее урбан хаос.
Во овој период, за афирмација на македонската архитектура се залагал Сојузот на архитектите на Македонија, а доказ за тоа е реактивирањето на архитектонската публицистика тогаш, како и подобрувањето на организацијата на БИМАС. Во 1989 година Сојузот на архитектите на Македонија ја воспоставил наградата за животно дело Андреја Дамјанов, наречена Повелба за ред и развиток на македонската архитектура. Присутни биле големи напори за реафирмација на архитектонската теорија и практика во македонската архитектура, па така се организираат разни ретроспективни изложби (Славко Брезоски, Трајко Димитров, Јанко Константинов, Петар Муличковски), монографии, се издавало списанието за архитектура и урбанизам ,,Аршин", како и формирање на Комора на архитектите на Македонија, како би се регулирале односите во архитектонската струка. Во последната деценија на 20 век се создадени бројни објекти од областа на едносемејната станбена архитектура, но биле и довршувани некои објекти со поголема програмска содржина кои биле започнати со изградба во 80-тите години.
Славка Фиданова
Славка Фиданова (Тетово, ) — македонски првоборец, историчар и универзитетски професор.
Животопис
Фиданова е родена на 1 февруари 1920 година во Тетово. Била припадничка на прогресивното младинско и студентско движење, организатор и учесник на Летната студентска колонија во Охрид (1939/40), член на КПЈ од 1940, учесник на Покраинската конференција на КПЈ во Македонија на 8 септември 1940 и секретар на МК на КПЈ за Тетово во 1941 година. Поради полициски прогон, преминала во Скопје некаде во јуни 1941 година, а подоцна пак се вратила на партиска работа во Тетово во декември 1942 година. Како илегалци, Фиданова, Коле Чашуле, Веселинка Малинска и членови на Покраинското раководство, меѓу кои и Бане Андреев биле засолнувани во еврејски куќи во Скопје. По Ослободувањето била професор на Катедрата по историја на Филозофскиот факултет и проректор на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје. Објавила повеќе трудови за поновата историја на Македонија. Носител е на Партизанска споменица 1941.
Список на напоредници
Ова е список на напоредници на Земјата.
Екватор
Екваторот е напоредник кој дели еден сфероид на северна и јужна полутопка. На Земјата, оваа замислена линија се наоѓа на 0 степени географска ширина.
Космос-372
Космос-372 — еден од над 2.400 советски вештачки сателити лансирани во рамките на програмата „Космос“.
Општи податоци
Сателитот е лансиран од космодромот Плесецк, СССР на 16 октомври 1970 г. Во орбитата околу планетата Земја бил исфрлен од носечка ракета. Масата на сателитот при лансирањето изнесувала 750 килограми. Космос-372 бил комуникациски сателит.
Поштенски броеви во Србија
Поштенските броеви во Србија содржат пет броја. Првите два одговараат на било кој округ; седиштата на окрузите имаат 000 како три последни броеви, додека помалите градови и села немаат последни три бројки.
Според, од 1 јануари 2005 е воведен шестоцифрен поштенски формат.
Список на луѓе кои стапнале на Месечината
Дванаесет луѓе стапнале на Месечината, почнувајќи од Нил Армстронг и завршувајќи со Јуџин Сернан. Сите слетувања со екипаж на Месечината се случиле помеѓу јули 1969 и декември 1972 како дел од програмата Аполо. Сите дванаесет луѓе кои стапнале на Месечината се Американци.
Алан Шепард е најстариот човек кој стапнал на Месечината, на возраст од 47 години и 80 дена. Чарлс Дјук бил најмладиот, на возраст од 36 години и 201 ден. Дјук, Баз Олдрин, Дејвид Скот и Харисон Шмит сè уште се живи заклучно со 7 април 2020; најскоро кој починал е Алан Бин.
Дион
Дион/ Диос (кај античките автори е еквивалент на Ѕевс) е македонски врховен бог. Етимологијата на името произлегува од индоевропскот корен со значење "ден, дневна светлина". Од тој корен произлегуваат имињата на врховните божества на сите индоевропски народи. (Ѕевс, Јупитер). Името на врховниот бог Дион индиректно е посведочено во легендата за потеклото на Македон, митскиот предок на Македонците. Легендата е сочувана во три верзии: Македон бил син на Дион и на Ајтхија, на Диос и Ајтхија или на Диос и Ајтхрија. Ајтхија е македонска божица на светлина. Во хеленската митологија нема женско божество со име Ајтхриа. Што значи Македон е син на Бог и сончеви зраци. Затоа кај Македонците култот кон сонцето е најраспространет.
Ерикуб
Ерикуб (маршалски: Ādkup ) е ненаселен корален атол составен од 6 мали островчиња во Тихиот Океан. Атолот е дел од Ратачките Острови во Маршалските Острови. Вкупната копнена површина на атолот е 1.53 км2, а лагуната има 230 км2. Атолто се наоѓа јужно од Вотје.
Историја
Како и останатите Маршалски Острови, и за овој атол Германија тврдела дека е под нејзина контрола. По Првата светска војна атолот бил под јапонска контрола, а по Втората светска војна под американска управа. Атолот станал дел од независни Маршалски Острови во 1986 година.
Аршин
Аршин (турски: arşın) — стара антропоморфна мера за должина. Истиот бил употребуван во градежништвото, но и во други области од секојдневниот живот (трговија, занаетчиството, итн.).
Потекло на поимот
Поимот „аршин“ поттекнува од службениот јазик на Отоманското Царство сличен на персиското ареш‎. Аршинот се среќава и како „зира“, „ѓира“ или „турски лакот“.
Историја
Аршинот како мерка за должина се јавува за првпат кај Турците Османлии. Настанат е во моментот на експанзија на исламскиот свет како резултат на потребата за развивање на одделна единица мерка. Оваа мерка се применува на широко подрачје со различни општествено-економски и политички уредувања и во долг временски распон од неколку векови. Аршинот се среќава во средна и источна Европа, северна Африка, па сè до крајбрежјето на Црното Море и Индискиот Океан. Најстарите записи кои сведочат за примената на аршинот во блискиот регион, под името „зира“, се наоѓаат во вакуфнамето на Иса-бег Исаковиќ во Сараево од 1462 година. Аршинот станува официјална државна мерка на територијата на Македонија со доаѓањето на Турците Османлии на оваа територија и се користи сè до Балканските војни.
Особености
Големината на овој елемент на антропоморфниот мерен систем е одредена со растојанието помеѓу рамениот зглоб на раката до врвот на средниот прст на испружената рака (помеѓу 65 и 75 сантиметри). Во официјалниот турски мерен систем бил рамен на две стапки или 24 прста.
Во 19 век, во Македонија бил употребуван во три варијанти:
Преносно значење
Мери со различен аршин - за иста работа суди различно, различно се однесува кон луѓето, субјективно ги оценува нивните постапки.
Tor
Tor (кратенка за The Onion Router) е систем кој има за цел да овозможи анонимност на интернет. Клиентскиот софтвер Tor го насочува интернет-сообраќајот преку светска доброволна мрежа од опслужувачи за да се скрие локацијата на корисникот или употребата од некој што врши надзор над мрежата или анализа на сообраќајот. Користењето на Tor уште повеќе го отежнува следењето на активности преку интернет, вклучувајќи ги и „посетите на мрежни места, постови на интернет, инстант-пораки и други форми на комуникација“ до корисникот и има за цел да ги заштити личната слобода и приватноста на корисниците, како и способноста да водат доверлива дејност чувајќи ги од надзор нивните активности на интернет.
„Onion Routing“ (насочување во слоеви) се однесува на слоевитата природа на сервисот за шифрирање: првобитните податоци се шифрираат и ре-шифрираат неколкупати, а потоа се испраќаат преку сукцесивни Tor релеи, од кои секој дешифрира по еден „слој“ на енкрипција пред податоците да се пренесат до следниот релеј и, во крајна линија, до неговото одредиште. Ова ја намалува можноста оригиналните податоци да се дешифрираат или разберат при нивното пренесување.
Клиентот Tor е слободен софтвер и користењето на мрежата на Tor е бесплатно.
Од 2021 година, мрежно место го обвинува ТОР дека не е веќе безбеден, тврдејќи дека владите можат да го скршат.
Историја
Во март 2011 година, Фондацијата Слободен Софтвер на проектот Tor му ја додели Наградата за 2010 за проекти од општествен интерес врз основа на следново: „Користејќи слободен софтвер, Tor им овозможи на околу 36 милиони луѓе од целиот свет да ја искусат слободата на пристап и изразување на интернет, имајќи контрола врз својата приватност и анонимност. Неговата мрежа се покажа како клучна за дисидентските движења во Иран и неодамна во Египет“.
Начин на функционирање
Tor има за цел да ги сокрие идентитетите на неговите корисници и нивната активност на интернет од надзор и анализа на сообраќајот со одвојување на идентификацијата и насочувањето. Тоа подразбира насочување во слоеви, со кое комуникациите се шифрираат и пренасочуваат по случаен избор преку мрежата на релеи со која управуваат волонтери од целиот свет. Овие „кромидски“ насочувачи користат шифрирање со повеќе слоеви (оттука и метафората со кромидот) за да се обезбеди совршена тајност при проследувањето помеѓу релеите, на тој начин обезбедувајќи им на корисниците анонимност на нивната мрежна локација. Таа анонимност го опфаќа и вдомувањето содржината отпорна на цензура преку функцијата за анонимна скриена услуга. Покрај тоа, со одржување на тајноста на некои од влезните релеи („bridge“ релеи), корисниците можат да ја избегнат цензурата на интернет која се потпира врз блокирање на јавните Tor релеи.
Бидејќи интернет-адресите на испраќачот и на примачот не се во cleartext во кој било дел од патот, некој што прислушува во која било точка по должината на комуникацискиот канал, истите не може директно да ги идентификува. Исто така, на примачот му се чини дека последниот Tor јазол (излезниот јазол) е всушност оној од кој потекнува комуникацијата, наместо од испраќачот.
Локализација на македонски јазик
Преводот на македонски јазик беше направен во склоп на проектот : Управување со Дигиталната Безбедност и Анонимност - УДБА-МК од страна на водачите на проектот Лилјана Ацковска и Жарко Ѓуров.
На 22 октомври 2019 година излезе финалното стабилно издание на верзија 9 на прелистувачот Tor и инсталационите податотеки на македонски јазик оттогаш се достапни за преземање.
Македонија е прва држава од Балканот која го има преведено Tor, а 31. во светот.
Правни аспекти
Според CNET, функцијата на Tor за анонимност e „поддржана од фондацијата Electronic Frontier Foundation и други групи за граѓански слободи, како метод за информаторите и работниците за човекови права да комуницираат со новинарите“. Системите за анонимизирање како Tor, понекогаш се користат за работи кои се, или можат да бидат, нелегални во некои земји, на пример, Тор може да се користи за да се добие пристап до цензурирани информации, да се организираат политички активности, или да се заобиколат законите против критикување на шефови на држави. Tor, исто така, може да се користи за анонимно клеветење, неовластено протекување на чувствителни информации, како и за кршење на авторските права, за дистрибуција на нелегална сексуална содржина , за продажба на контролирани супстанции , перење пари , измами со кредитни картички и кражба на идентитет; црниот пазар кој ја експлоатира инфраструктурата на Tor работи, барем делумно, во спрега со Bitcoin , а самиот Tor се користеше од страна на криминални групи, групи за хактивизам (како што е Anonymous) и полициски агенции за разни цели, понекогаш и истовремено.
Железна руда
Железна руда претставуваат карпи и минерали од кои може да се екстактира железо. Од железните руди, кои служат како суровини во црната металургија, најважни се оксидната и карбонатната руда. Во зависност од видот на рудните материјали, железните руди можат да се поделат на: магнетитни (, 72,4% Fe), хематитни ( , 69,9% Fe), гетитни ( , 62,9% Fe), лимонитни ( , 55% Fe) и сидеритни ( , 48,2% Fe).
Рудите кои содржат големи количества хематит или магнетит (преку 60% железо) се познати како „природна руда“ или „руда за директна испорака“, што значи дека може директно да се внесат во високи печки за производство на железо. Железната руда е суровина која се користи за производство на сурово железо, кое е едно од основните суровини за производство на челик - 98% од ископаната железна руда се користи за производство на челик.
Извори
Железото во слободна состојба речиси не се среќава на површината на Земјата, освен како легури од железои никел од метеорити и многу ретки форми ксенолити длабоко во Земјината кора. Некои од железните метеорити се смета дека потекнуваат од насобрани небесни тела со пречник поголем од 1.000 km. Железото настанало со јадрено соединување во ѕвездите и се смета дека поголемиот дел од железото потекнува од ѕвезди кои умираат кои се доволно големи за да колабираат или да експлодираат како супернови. Иако железото е четвртиот најзастапен елемент во Земјината кора, каде го има околу 5%, најчесто е врзано во силикатни и понекогаш со карбонатни минерали. Издвојувањето на чисто железо од овие минерали бара огромна топлинска енергија; затоа, сите извори на железо потребни за индустријата се експлоатираат од релативно поретки минерали од железо оксид, најмногу хематит.
Обложени железни формации
Обложените железни формации се седиментни карпи кои содржат повеќе од 15% железо составени од тенко обложено железо и силициумови минерали (како кварц). Обложените железни формации може да содржат карбонатно (сидерит или анкерит) или силикатно железо (минесотаит, гриналит или грунерит), но оние кои се ископани како железна руда, оксидите (магнетит или хематит) се главните железни минерали.
Магнетитни руди
Магнетитните руди спаѓаат во групата оксидни руди на железото и во себе го содржат минералот. Чистиот магнетит содржи 72,4% железо, а при дробењето не формира ситнежи. На воздух постепено оксидира, односно се намалува количината на железен оксид и на крајот се добива хематит.
Најголеми наоѓалишта на магнетитна железна руда има во Минесота и Мичиген во САД, источна Канада и северна Шведска.
Руди за директна испорака
Железна руда за директна испорака (обично составена од хематит) денес се експлоатираат на сите континенти освен на Антарктикот, а најмногу во Јужна Америка, Австралија и Азија.
Рудите за директна испорака се поретки од седиментните или други карпи кои содржат магнетит, но се значително поевтини за ископување и обработка затоа што не треба да се збогатуваат поради поголемата содржина на железо. Сепак, рудите за директна испорака може да содржат значително повисоки концентрации на нерудни минерали. Рудите за директна испорака за извозна класа обично содржат од 62–64% железо.
Магматски наоѓалишта на магнетитна руда
Неколку наоѓалишта на железна руда, особено во Чиле, се формираат од вулкански текови кои содржат значителни акумулации на фенокристали од магнетит. Чилеанските наоѓалишта на магнетитска железна руда во пустината Атакама, исто така, формирале алувијални акумулации на магнетит од потоците кои течат од овие вулкански формации.
Експлоатирање
За експлоатација на железна руда од пониска класа (сиромашна железна руда) потребно е нејзино претходно збогатување, кое се изведува со помош на дробење и мелење на рудата, сува и водена сепарација при што од руда со 20-30% железо се добиваат богати железни концентрати од 60-65% железо.
Магнетит
Магнетитот има магнетни својства, затоа лесно се одвојува од нерудните минерали и од него може да се добие висококвалитетен концентрат со многу ниско ниво на нечистотии.
Големината на зрното на магнетитот и степенот до кој е измешан со силициумовата земјена маса ја одредуваат големината на парчињата до кои карпата мора да се здроби за ефикасно да се одвои магнетитниот концентрат со висока чистота.
Ископаните седиментни железни формации грубо се дробат и потоа ситно се мелат до степен кога кристализираниот магнетит и кварц се доволно ситни така што кварцот се издвојува штом добиената прав ќе помине под магнетен сепаратор.
Општо земено, седиментни формации кои содржат магнетит мора да се сомелат до честички со големина од 32 од 45 микрометри за да се добие концентрат на магнетит со ниско ниво на силициум диоксид. Концентратот на магнетит обично содржи преку 70% железо и обично има ниско ниво на фосфор, алуминиум, титан и силициум диоксид.
Хематит
Поради високата густина на хематит во однос на силикатите со кои е сврзано железото, збогатувањето на хематит обично се врши со комбинација на повеќе техники.
Еден метод се потпира на поминување на ситно сомелена руда низ кашеста маса која содржи магнетит или друго средство како феросилициумот што ја зголемува нејзината густина. Кога густината на кашеста маса е правилно калибрирана, хематитот ќе се наталожи, а силикатните минерални фрагменти ќе лебдат и ќе можат да се отстранат.
Производство и потрошувачка
Железото е најкористениот метал во светот. Железната руда е основна состојка за производство на челик, и речиси 95% од вкупното производство на железо се користи за производство на челик. Железото најчесто се користи во архитектурата, изградбата на бродови, автомобили и машини.
Експлоатацијата на железна руда е бизнис со голем обем и ниска маржа, бидејќи вредноста на железото е значително помала од основните метали. Оваа индустрија е капитално интензивна, односно потребни се големи инвестиции во инфраструктурата, како изградба на железници за транспорт на рудата од рудникот до товарен брод.
Поморската трговија со железна руда - односно железна руда која се транспортирала во други земји во 2004г. изнесувала 849 г. милиони тони. Австралија и Бразил доминираат во поморската трговија, со удел од 72% на пазарот.
Кина моментално е најголем потрошувач на железна руда, што значи дека таа земја е најголем производител на челик во светот. Кина е и најголем увозник со 52% од вкупната поморската трговија со железна руда во 2004 година По Кина следат Јапонија и Кореја, кои трошат значително количество сурова железна руда и металуршки јаглен. Во 2006 година, Кина произвела 588 милиони тони железна руда, со годишен раст од 38%.
Достапност на железната руда
Лестер Браун од Институтот Worldwatch во 2006 година навел дека железната руда би можела целосно да се исцрпи за 64 години (односно до 2070 година), врз основа на растот на побарувачката од 2% годишно.
САД
Во 2014 година рудниците во САД произвеле 57,5 милиони тони железна руда. Се проценува дека ископувањето на железо во САД сочинува 2% од светското производство на железна руда. Во САД поголемиот дел од ископувањето на железна руда се врши околу езерото Супериор во државите Минесота и Мичиген, кои заедно придонесле со 93% од употребливата железна руда произведена во Соединетите држави во 2014 година. Имало рудници за железна руда и во Јута и Алабама; но, последниот рудник за железна руда во Јута бил затворен во 2014 година а последниот рудник за железна руда во Алабама бил затворен во 1975 година.
Канада
Во 2017 година, канадските рудници за железна руда произвеле 49 милиони тони железна руда во вид на пелетизиран концентрат и 13.6 милиони тони суров челик. Од 13.6 милиони тони челик 7 милиони бил извезен. 46% од железната руда во Канада се ископува во рудникот во Лабрадор Сити, Њуфаундленд.
Бразил
Бразил е втор најголем производител на железна руда, по Австралија. Во 2015 година Бразил имал извоз од 397 милиони тони употреблива железна руда, а од декември 2007 до мај 2018 година извозот во просек изнесувал 139.299 метрички тони месечно.
Украина
Според Извештајот на Геолошкиот институт на САД за железна руда од 2021 година, се проценува дека Украина произвела 62 милиони тони железна руда во 2020 година, и со тоа е седми најголем производител на железна руда. зад Австралија, Бразил, Кина, Индија, Русија и Јужна Африка.
NGC 4451
NGC 4451 — спирална галаксија во соѕвездието Девица, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 4451 се споменува и како UGC 7600, MCG 2-32-79, CGCG 70-111, IRAS 12260+0932, ARAK 368, VCC 1118.
Откривање
Објектот е откриен на 19 март 1865 година од страна на Хајнрих Даре, со помош на рефрактор, чијашто леќа имала пречник од 11 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 4451 е од видот Sb. Видливиот сјај со голо око изнесува 12,5 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,3 m, додека површинскиот сјај изнесува 12,7 m/лм2. NGC 4451 има привидни димензии од 1,5' х 0,9'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Положбениот агол на објектот е во износ од 162°.
Други поделби
Проучување на NGC 4451 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 41050. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 193; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 874. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1563.
Сифилис
Сифилис е полово пренослива инфекција што ја предизвикува бактеријата спирохета Treponema pallidum подвидpallidum. Примарно се пренесува преку полов контакт; а може да се пренесе и од мајка на дете за време на бременост или при пораѓање, што ќе резултира со вроден сифилис. Други болести кај човекот што се поврзани со Treponema pallidum се фрамбезија (подвид pertenue), пинта(подвидcarateum) и ендемски сифилис (подвидendemicum).
Знаците и симптомите на сифилис зависат од една од четирите етапи во кои болеста се јавува (примарен, секундарен, латентен и терцијален). Примарната етапа обично се појавува со pедна шанкра (појава на тврд, безболен гнојаник на кожата што не чеша), секундарниот сифилис се одликува со распространето црвенило што често го има и кај дланките и стапалата, латентниот сифилис нема или има малку симптоми, а терцијалниот сифилис се одликува со гуми, невролошки и срцеви симптоми. Меѓутоа, оваа етапа е позната како „голем имитатор“, поради често атипичната појава. Дијагнозата обично оди преку испитувања на крвта; но, бактеријата може да види и под микроскоп. Сифилисот може ефикасно да се лекува со антибиотици, особено претпочитаниот интрамускулен пеницилин Г (што се дава интравенски за невросифилис) или цефтриаксон, а кај оние што имаат силна алергија на пеницилин се дава доксициклин или азитромицин.
Се верува дека сифилисот во 1999 година инфицирал 12 милиони луѓе во светот, а над 90% од случаите се во земјите во развој. Откако драматично опадна широката распространетост на пеницилинот во 40-те години на 20. век, стапките на инфекцијата во новиот милениум се зголемија во многу земји, често во комбинација со вирусот на хумана имунодефициенција (ХИВ). Ова делумно се припишува на незаштитеното практикување на секс кај мажите што имаат секс со мажи, зголемената промискуитетност, проституцијата и намалената употреба на бариерна заштита.
Знаци и симптоми
Сифилисот може да се појави во една од четири етапи: примарен, секундарен, латентен и терцијален, а може да се јави и вродено. Називот „големиот имитатор“ му го дал сер Вилијам Ослер поради разните појави на болеста.
Латентен
Латентниот сифилис се дефинира како таков што има серолошки доказ за инфекцијата без симптомите на болеста. Потоа, се опишува како ран (помалку од 1 година по секундарниот сифилис) или доцен (над 1 година по секундарниот сифилис) во Соединетите Американски Држави. Обединетото Кралство прави пресеци со две години од раниот и две од доцниот латентен сифилис. Кај раниот латентен сифилис може да се повторат симптомите. Доцниот латентен сифилис е асимптоматичен и не е толку заразен како раниот латентен сифилис.
Терцијален
Терцилајен сифилис може да појави околу 3 до 15 години по првичната инфекција, а може да се подели според три различни облици: гуматозен сифилис (15%), доцен невросифилис (6.5%) и кардиоваскуларен сифилис (10%). Без лекување, една третина од инфицираните заболуваат од терцијална болест. Болните од терцијален сифилис не се заразни.
Гуматозниот сифилис или доцниот бенигнен сифилис обично се јавува од 1 до 46 години по првичната инфекција, а во просек 15 години. Оваа етапа се одликува со формирање на хронични гуми, што се меки воспалени топки налик на тумор што може да имаат различна големина. Типично влијаат врз кожата, коските и црниот дроб, но може да се појават насекаде.
Невросифилис се однесува на инфекција што го опфаќа централниот нервен систем. Може да се јави рано, да биде асимптоматичен или во облик на сифилистичен менингитис, или доцна, како менинговаскуларен сифилис, општа пареза или локомоторна атаксија, што се поврзува со лоша рамнотежа и молскавична болка во долните екстремитети.Доцниот невросифилис типично се јавува од 4 до 25 години по првичната инфекција. Менинговаскуларниот сифилис типично се појавува со апатија и напад, а општата пареза со деменција и локомоторна атаксија. Може да се појави и Аргил Робертсонова зеницаи, односно двострано мали зеници што се собираат кога лицето се фокусира на предмети во близина, но не и кога се изложени на светлина.
Кардиоваскуларниот сифилис обично се јавува од 10–30 години по првичната инфекција. Најчеста компликација е сифилистичен аортитис, што може да резултира со создавање на аневризам.
Бактериологија
Treponema pallidum подвид  pallidum е спирална по облик, грам-негативна бактерија со огромна подвижност. Сличен тип на Treponema pallidum предизвикува и три други болести кај луѓето, како фрамбезија (подвидpertenue), пинта (подвидcarateum) и ендемски сифилис (подвидendemicum). За разлика од подвидот pallidum, овие не предизвикуваат невролошка болест. Само луѓето се познати како жариште на инфекцијата за подвидот pallidum. Тој не може да преживее без домаќин повеќе од два-три дена. Тоа се должи на фактот што малиот геном (од 1,14 MDa), не успева да ги кодира метаболичните патишта што се неопходни за да се искористи најголемиот дел од макронутриентите.Има бавно време на удвојување, повеќе од 30 часа.
Пренесување
Сифилисот примарно се пренесува преку полов контакт или за време на бременост, од мајката на фетусот; спирохетата може да ги поминува мукозните мембрани или оштетената кожа. На тој начин, се пренесува преку бакнување во близина на лезија, како и преку орален, вагинален и анален секс. Околу 30 до 60% од оние што се изложени на примарен или на секундарен сифилис ќе се разболат од оваа болест. Степенот на инфицирање може да се илустрира со тоа што поединец заразен со само 57 микроорганизми има 50% шанси да се инфицира. Поголемиот дел (60%) од новите случаи во САД, се јавува кај мажи што имаат секс со мажи. Може да се пренесува преку крвни продукти. Меѓутоа, во многу земји овие производи се испитуваат за него, па ризикот е мал. Ризикот од пренесување преку заеднички игли е во ограничени рамки. Сифилис не може да се добие преку седење на нужник, секојдневни активности, џакузи или преку заеднички прибор за јадење или облека.
Дијагноза
Тешко е по клинички пат да се дијагностицира сифилисот кога е на почетокот на заразата. Присуството се докажува или со испитување на крв или со директна визуелна проверка со микроскопија. Почесто се користат испитувањата на крв, затоа што е полесно да се изведат. Меѓутоа, дијагностичките испитувања не прават разлика помеѓу етапите на болеста.
Испитувања на крвта
Испитувањата на крвта се поделени на нетрипонемални и трипонемални. Нетрипонемалните испитувања се користат на почетокот, а вклучуваат лабораториско испитување за венерична болест (VDRL) и испитувања за брз плазмен имуноглобулин Е (реагин). Меѓутоа, поради тоа што овие тестови понекогаш се лажно позитивни, потребно е да се потврди со трипонемално испитување како што е она за аглутинација на честички на трипонема палидум(TPHA) или флуоресцентно испитување за апсорпција на трипонемални антитела (FTA-Abs). Лажно позитивни резултати на нетрипонемалните испитувања може да се појават со одредени вирусни инфекции, како варичела и рубеаола, како и со лимфом, туберкулоза, маларија, ендокардитис, болест на сврзното ткиво и бременост. Испитувањата за трипонемалните антитела обично се позитивни две до пет недели по првичното инфицирање. Невросифилис се дијагностицира со високи вредности за леукоцитите (главно лимфоцити) и високи нивоа на белковини во ’рбетномозочна течност, кога веќе е познато дека постои инфекција со сифилис.
Директно испитување
микроскопија на темно поле или серумска течност од шанкра може да се користат за веднаш да се утврди дијагноза. Меѓутоа, болниците не секогаш имаат опрема или искусен персонал за тоа, а испитувањата може да се направат во рок од 10 минути откако бил земен примерокот. Се вели дека со чувствителност се пријавени речиси 80%, па така, овој метод може да се користи само за утврдување на дијагноза, а не за нејзино исклучување како можност. Врз примерок од шанкра може да се направат уште две други испитувања: директно флуоресцентно испитување за антитела и испитувања за амплификација на нуклеински киселини. При директното флуоресцентно испитување се користат антитела обележани со флуоресцеин, што се врзуваат со одредени белковини на сифилис, додека при амплификација на нуклеинските киселини се користат техники, како верижна реакција на полимераза, за да се открие присуството на одредени гени на сифилисот. Овие испитувања не се толку зависни од време, затоа што за нив не се потребни живи бактерии за да се утврди дијагноза.
Превентива
, нема вакцина што е ефикасна при превенцијата. Апстинирањето од интимен физички контакт со инфицирана личност е ефикасно при намалување на преносливоста на сифилис, како и правилната употреба на кондом од латекс. Меѓутоа, употребата на кондоми не го отстранува целосно ризикот. Така, Центрите за контрола и превенција на болести препорачуваат долгорочна, заемно моногамна врска со неинфициран партнер и избегнување на супстанци како алкохол и други дроги што го зачестуваат ризичното полово однесување.
Вродениот сифилис кај новоредните може да се спречи со скрининг на мајката за време на раната бременост и лекување на инфицираните мајки. Специјалната единица за превентивни услуги во Соединетите Американски Држави (USPSTF) особено препорачува универзален скрининг на сите бремени жени, додека пак, Светската здравствена организација препорачува сите жени да се тестираат при првата пренатална посета, како и, по вторпат, во третото тримесечје. Доколку се позитивни, се препорачува да се лекува и нивниот партнер. Меѓутоа, вродениот сифилис сè уште е честа појава во земјите во развој, затоа што многу жени воопшто не добиваат пренатална грижа, а кај оние што имаат ваква пренатална грижа, не се вклучува скрининг, што често го има во земјите во развој, затоа што кај оние со најголеми шанси да заболат од сифилис (преку злоупотреба на дрога и сл.) најмали се шансите за каква било грижа за време на бременоста. Има повеќе мерки за да се зголеми пристапот до испитувања, што се покажува ефикасно за намалување на стапките на вродениот сифилис во земјите со ниски и средно високи приходи.
Сифилисот е болест што мора да се пријави кај надлежните во многу земји, вклучувајќи ги Канада Европската Унија, и Соединетите Американски Држави. Тоа значи дека лекарите мора да ги известат властите за јавно здравство, за тие на правилен начин да спроведат известување на партнерите, за сите партнери на болниот. Лекарите треба да ги охрабруваат и своите пациенти да им кажат на партнерите да побараат помош. ЦДЦ препорачува полово активните мажи што имаат секс со други мажи да се тестираат најмалку еднаш во годината.
Рани инфекции
Како прв избор при лекување на сифилис без компликации сè уште е една доза на интрамускулен пеницилин Г или една доза на орален азитромицин. Доксицилин и тетрациклин се алтернативи, меѓутоа, поради ризикот од дефекти при раѓање, не се препорачуваат за бремени. Отпорност на антибиотици се јавува за повеќе агенси, како макролиди, клиндамицин и рифампин. Цефтриаксон, цефалоспоринскиантибиотик од трета генерација, може да биде ефикасен исто како терапијата на основа на пеницилин.
Доцни инфекции
Кај невросифилисот, поради слабото навлегување на пеницилин Г во централниот нервен систем, се препорачува заболените лица во големи количини да примаат инфузии со пеницилин, најмалку десет денови. Доколку лицето е алергично, може да користи цефтриаксон или да се направи обид со десензитација на пеницилинот.Другите случаи со доцна појава може да се лекуваат еднаш неделно со интрамускулен пеницилин Г, во период од три недели. Во случај на алергија, како и кај раната болест, може да се користат диксициклин или тетрациклин, подолг период. Лекувањето во оваа етапа го ограничува понатамошното напредување на болеста, но има мал ефект врз веќе настанатото оштетување.
Реакција на Јариш и Херксхајмер
Еден од потенцијалните негативни ефекти на лекувањето е Јариш-Херксхајмеровата реакција. Често започнува во рок од еден час, а трае 24 часа, со симптоми на треска, болка во мускулите, главоболка и тахикардија. Ја предизвикуваат цитокини што ги ослободува имунолошкиот систем како резултат на липобелковините што се ослободуваат од напливот на сифилистични бактерии.
Епидемиологија
[[Image:Syphilis world map - DALY - WHO2004.svg|thumb| Смрт [[прилагодена на возраст|стандардизирана според возраст]], од сифилис, за 100.000 жители во 2004 година
]] Се верува дека сифилисот инфицирал 12 милиони луѓе во 1999 година, а над 90% од нив се во неразвиените земји. Годишно го има кај 700.000 до 1,6 милиони бремености, што резултира со спонтан абортус, мртвородени деца и вроден сифилис. Во потсахарска Африка, сифилисот придонесува за околу 20% од преднатална смрт. Стапките се пропорционално повисоки кај корисници на интравенски дроги, кај инфицираните со ХИВ и кај мажите што имаат секс со мажи. Во Соединетите Американски Држави, стапките на сифилис, од 2007 година наваму, се шест пати поголеми кај мажите отколку кај жените, додека во 1997 година биле речиси еднакви. Африканските Американци сочинуваат речиси половина од сите случаи во 2010 година.
Сифилисот бил многу чест во Европа во 18. и 19. век. Во развиените земји, на почетокот на 20. век, инфекциите брзо се разретчиле со широката употреба на антибиотици, до 80-те и 90-те години од 20. век. Од 2000 година, стапките на сифилис се зголемени во САД, Канада, Велика Британија, Австралија и Европа, главно, помеѓу мажите што имаат секс со мажи. Меѓутоа, стапките за сифилис кај американските жени е стабилна во овој период, а оние кај англиските жени се зголемени, но стапката сепак не ја надминува онаа како кај мажите. Зголемени стапки помеѓу хетеросексуалците се забележани во Кина и во Русија од 90-те години на 20. век па наваму. Се претпоставува дека тоа се должи на незаштитени полови односи, како и сексуална промискуитетност, проституција и опадната употреба на бариерна заштита.
Историја
Точното потекло на сифилисот не е познато. Од двете примарни хипотези, едната вели дека сифилисот во Европа со донеле членовите на екипажот на Кристофер Колумбо што патувале до Америка, а другата вели дека тој постоел и претходно во Европа, но потоа станал непрепознатлив. Двете хипотези се нарекуваат „колумбиска“ и „преткокумбовска“, соодветно. Колумбиската хипотеза е поддржана со докази. Првиот пишан доказ за епидемијата на сифилис во Европа потекнува од 1494/1495 година во Неапол, Италија, за време на француската инвазија. Поради тоа што се раширил од француските трупи што се враќале кон дома, болеста првично била позната како „француска болест“, а така и традиционално сè уште се нарекува. Во 1530 година, првпат бил употребен називот „сифилис“, од страна на италијанскиот лекар и поет Џироламо Фрацасторо како наслов на неговата песна на латински јазик, во дактилен хексаметар, што ги опишува трагите од болеста во Италија. Исто така, историски е познат и како „голема сипаница“.
Микроорганизмот што ја предизвикува болеста, Treponema pallidum, првпат бил идентификуван од страна на Фриц Шаудин и Ерик Хофман во 1905 година. Првата ефикасна терапија, со (салварсан) била направена во 1910 година од страна на Пол Ерлих, а потоа следувале испитувањата со пеницилин и потврдувањето на неговата делотворност во 1943 година. Пред појавата на ефикасна терапија, често се користеле жива и изолација, така што терапиите биле полоши од болеста. Се верува дека многумина познати историски личности, како Франц Шуберт, Артур Шопенхауер, Едуар Мане и Адолф Хитлер, боледувале од оваа болест.
Уметност и литература
Најраното уметничко дело од Европа, што го прикажува сифилисот е она на Албрехт Дирер, „Сифилистичар“, дрворез за кој се претпоставува дека е приказ на Ландскнехт, северноевропски платеник. Митот за „фем фатал“ или „отровни жени“, од 19. век, се верува дека делумно потекнува од ужасот на сифилисот, а класични примери во литературата е песната на Џон Китс' „Неблагодарната убавица (на фр. La Belle Dame sans Merci)“.
Уметникот Јан ван дер Страт насликал приказ каде што богат човек прима терапија за сифилис од тропското дрво гвајакум, некаде околу 1580 година. Насловот на делото е „Подготовка и употреба на гвајакум при лекување на сифилис“. Тоа што уметникот се одлучил да ја вклучи оваа слика во низата дела што го слават Новиот Свет, покажува колку бил важен лекот за сифилис, без оглед што бил неефикасен, за европската елита во тој период. Раскошно насликаното и деталното дело прикажува четири слуги како подготвуваат напиток, додека лекарот посматра и крие нешто зад себе, а несреќниот пациент пие.
Истражувањата во Таскиги и Гватемала
Еден од најсрамните случаи со сомнителна лекарска етика во Соединетите Американски Држави, во 20. век, бил оној со Истражувањето за сифилис во Таскиги. Истражувањето било спроведено во Таскиги, Алабама, а било поддржано од Американската служба за јавно здравство (PHS), во партнерство со Институтот во Таскиги. Истражувањето започнало во 1932 година, кога сифилисот бил широкораспространет проблем и за него немало безбеден и ефикасен лек. Истражувањето било наменето да го мери напредокот на нелекуваниот сифилис. До 1947 година било потврдено дека пеницилинот е ефикасен лек за сифилис и тој почнал обемно да се користи при лекувањето на болеста. Меѓутоа, раководителите на истражувањето продолжиле со истото, а на учесниците не им понудиле терапија со пеницилин. За ова се водени расправи, па некои потврдиле дека голем дел од пациентите добиле пеницилин. Истражувањето траело до 1972 година.