cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Повеќејазичност
Дефиниција за повеќејазичноста
Сепак со овие дефиниции може да се појават проблеми, бидејќи тие не прецизираат колкаво знаење на јазикот е потребно за личноста да се класифицира како двојазична. Како резултат на тоа што многу говорници не го достигнувваат максималиот идеал, оние кои учат јазици може да се сметаат за непотполни и при проширувањето на своето знаење, па учењето на јазикот може да се смета за неуспешно.
Од 1992 година, Вивиан Кук(Vivian Cook) раправаше за тоа дека многу говорници на повеќе јазици се некаде помеѓу двете минималната и максималната дефиниција. Кук овие луѓе ги нарекува по-компетентни.
Учење на јазик
Едно гледиште е тоа на јазичарот Ноам Чомски (Noam Chomsky) каде што тој човекот го нарекува „уред за стекнување јазици“ – механизам кој овозможува поединецот правилно да ги пресоздаде правилата (граматиката) и некои други одлики на јазикот кои говорникот ги користи пред ученикот. Според Чомски, овој уред исчезнува со текот на времето и не е вообичаено достапен за време на пубертетот, којшто тој го користи за да ги објасни слабите резултати кои ги имаат некои адолесценти и возрасни при учењето на аспектите на вториот јазик.
Ако учењето јазик е когнитивен процес, а не уред за стекнување јазици, како што сугерира училиштето предводено од Стивен Крашен (Stefen Krashen) тогаш би имало само релативни, не категорични, разлики помеѓу двата вида на учење јазици.
Во своето истражување Род Елис (Rod Ellis) нагласува дека колку порано деца учат втор јазик  толку се подобри во однос на изговорот. Генерално европските училишта поради поврзаноста со соседните земји со различни јазици уште рано на учениците им нудат часови по втор јазик. Повеќето европски ученици сега учат најмалку два странски јазика, тоа е процес кој е силно поткрепен од Европската унија. Врз основа на истражувањето на Ен Фатман (Ann Fathman) за односот помеѓу возраста и продуктивната способност за стекнување на втор јазик, врз основа на разликите во годините постои разлика при случајот на учење на англиската морфологија, синтакса и фонологија, но редоследот за учење на вториот јазик не се менува со возраста.
Луѓето кои имаат повеќејазично потекло ќе откријат дека нивниот мајчин јазик влијае на нивниот втор јазик на која било возраст.
На часовите по втор јазик учениците често ќе се соочуваат со тешкотии при размислувањето на јазикот цел, бидејќи тие се под влијание на нивниот мајчин јазик и култура. Роберт Б. Каплан (Robert B. Kaplan) мисли дека трудот на странските ученици на часовите по втор јазик е надвор од фокусот, бидејќи странскиот ученик употребува реторика и низа мисли кои ги рушат очекувањата на читателот на мајчиниот јазик. Странските студенти кои веќе ги совладале синтаксичките структури, сè уште покажуваат неспособност да напишат соодветни теми, семинарски трудови, тези и дисертации. Роберт Б. Каплан опишува два клучни збора кои влијаат на луѓето кога тие учат втор јазик. Логика кај народот, наместо логичното чувство на зборот, кое во основа е реторичко и е унапредено надвор од културата; не е универзална. Потоа реторика која исто така не е универзална, но варира од култура до култура и дури од време на време во дадената култура. Наставниците по јазици знаат како да ги предвидат разликите помеѓу изговорот и констукцијата во различни јазици, но тие може да бидат помалку јасни кога станува збор за разликите помеѓу реториката, која е присутна во начинот на кој тие го употребуваат јазикот за да остварат разни намери особено при пишувањето.
Споредба на говорниците на повеќе јазици
Дури иако некој мошне добро владее два или повеќе јазици, неговата таканаречена способност за општење можеби нема да биде избалансирана. Јазичарите се одликуваат со различни видови повеќејазична компетенција, која што може грубо да се подели во две категории:
Разликата помеѓу сложената и координираната двојазичност веќе е под контрола. Кога студиите се извршени од говорници на повеќе јазици може да се забележи посредување меѓу сложената и координираната двојазичност. Некои автори сугерираат дека разликата треба да се прави само на ниво на граматиката, а не на вокабуларот, други пак го користат терминот „сложен двојазичар“ како синоним за некој кој научил два јазика уште од раѓање, а други предлагаат целосно намалување на разликата.
Многу теоретичари дури сега почнуваат да ја гледааат двојазичноста како „спектар или континуитет на двојазичноста“, што релативно еднојазичиот ученик го доведува до мошне умешен двојазичар кој ги употребува и двата јазика на високо ниво (Гарланд, 2007 година).
Когнитивна способност
Двојазичарите кои се мошне вешти во два или повеќе јазици изјавиле дека имаат подобрена извршна функција, различна организација во некои котикални области, и дека во споредба со еднојазичари се подобри во некои аспекти при учењето јазик.
Исто така постои и појава позната како одделна двојазичност или полујазичност. Доколку стекнувањето со прв јазик е прекинато и недоволно или внесувањето на јазикот е неструктуирано поради вториот јазик, како што понекогаш се случува со децата емигранти, говорникот може да заврши со два јазика совладани под еднојазичниот стандард .Писменоста игра важна улога при развојот на јазикот на овие деца емигранти. Оние кои пред пристигнувањето се писмени на нивниот прв јазик и кои имаат поддршка да се држат до писменоста, во најмала рака може да го совладаат и да се држат до нивниот прв јазик.
Рецептивна двојазичност
Рецептивни двојазичари се оние можат да го разберат вториот јазик, но не го зборуваат. Рецептивната двојазичност може да се појави кога детето мисли дека јазикот на заедницата е попрестижен од јазикот што го зборуваат во рамките на семејството и тогаш тоа одбира со неговите родители да разговара само на јазикот на заедницата. Семејствата кои го прифаќаат овој начин на општење може да бидат многу функционални иако тие не се гледаат како двојазичари. Рецептивните двојазичари можат многу брзо да постигнат течен изговор доколку се во ситуација кога од нив се бара да зборуваат на наследениот јазик. Рецептивна двојазичност не е исто како што е меѓусебната разбирливост, таков е случајот кога говорник на мајчин јазик шпански може да разбере португалски, или обратно, бидејќи тоа се должи на големите лексички и граматички сличности помеѓу шпанскиот и португалскиот јазик.
Дефиниција за јазик
Не постои јасна дефиниција за тоа што значи да се „зборува јазик“. Туристот кој може да води едноставен разговор со келнерот може целосно да се изгуби кога станува збор за актуелни теми или употреба на повеќе времиња. Дипломат или стопанственик кој на странски јазик може да се справи со сложените преговори можеби не е способен точно да напише едно едноставно писмо. За четиригодишно француско дете обично ќе се каже дека „зборува течно француски“, но можно е тоа да не се справи толку добро со граматиката како што би се справил просечен странски студент на јазикот, а може да има и многу ограничен речник и покрај совршениот изговор. Од друга страна пак прилично заемно е тоа дека дури и виско образованите јазичари може да зборуваат јазик (јазици) за кој се експерти, но со различен акцент и дупки во нивниот активен вокабулар кога станува збор за секојдневни теми и ситуации. Бидејќи развивањето на течноста при изговорот бара подолго изложување на дадениот јазик, барањата за распростанетост на полиглотизмот мора генерално да бидат сфатени, што се однесува до умешноста со основните способности за општење заедно со граматичките правила и (можеби) обемниот вокабулар на јазикот цел, подобро од нивото на течниот изговор на мајчиниот јазик. Во историските времиња пред аудио и видео снимките кои можат да се искористат за да се олесни изложеноста пред вештачкиот јазик, би биле потребни сосема невообичаени околности за поединецот да постигне високо ниво на флуентност при изговорот на повеќе јазици. Иако е можно човек сам да ги научи граматичките правила и јазичниот вокабулар, како поединец можеби воопшто нема да биде способен да општи на јазикот, ниту да го разбере јазикот кога некој го изговора, а не е ни во состојба самиот да го изговори истиот. Дополнително на тоа не постои јасна дефиниција за тоа што значи „еден јазик“. На пример, научниците често не се согласуваат со тоа дали шкотскиот јазик е посебен јазик или дијалект на англискиот.
Друг пример за тоа е личност која научила пет различни јазици како што се француски, шпански, каталонски, италијански и португалски, сите припаѓаат на тесно поврзаната група романски јазици, таа личност постигнала нешто помалку тешко од личноста која научила хебрејски, кинески, фински, навахо и велшки, ниту еден од нив не поврзан еден со друг.
Исто така она што се смета за јазик може да се менува, често тоа е поради политички цели, како во случајот кога српскохрватскиот беше составен од јужнословенските дијалекти, а по распадот на Југославија се раздвои во српски, хрватски, босански и црногорски, или во случајот кога украинскиот како руски дијалект беше отфрлен од страна на рускиот крал за да се обесхрабрат националните чувства.
Многу мали независни национални ученици денес се принудени да учат повеќе јазици поради меѓународните интеракции. На пример во Финска од сите деца се бара да научат најмалку два странски јазика: двата национални јазика (шведски и фински) и еден странски јазик (обично англиски). Исто така многу фински ученици избираат и други јазици како што се француски, германски или шпански. Во некои поголеми држави со повеќе јазици како Индија, учениците редовно учат повеќе јазици врз основа на тоа во кој дел од земјата живеат. Во главните метроа на Централна, Јужна и Источна Индија, многу деца можат течно да зборуваат четири јазици (мајчиниот, државниот, националниот (хинди) и англискиот јазик). Според тоа дете на гуџартски родители кои живеат во Бангалор својот мајчин јазик (гуџарти) ќе го зборува дома, а државниот јазик (канада), хинди и англискиот во училиштето и околината.
Повеќејазичноста кај заедниците
Распространетата повеќејазичност е една форма на јазичен контакт. Повеќејазичноста беше многу почеста во минатото отколку што е вообичаено: во древните времиња кога повеќето луѓе беа членови на мали јазични заедници беше неопходно да се знаат два или повеќе јазици за трговија или други зделки надвор од нивниот град или село и тоа денес добро се држи во места со голема јазична разновидност, како што е Потсахарска Африка и Индија. Јазичарот Екехард Волф (Ekkehard Wolff) проценува дека 50% од населението во Африка е повеќејазично.
Во повеќејазичните општества не мора сите говорници да зборуваат повеќе јазици. Во некои држави може да има повеќејазична политика и да се признаат неколку службени јазици, како во Канада (англиски и француски). Во некои држави пак одредени јазици може да бидат поврзани со одредени региони во државата (на пр. Канада) или со одредени етнички групи (Малезија/Сингапур). Кога сите говорници зборуваат повеќе јазици, јазичарите ги класифицираат заедниците според функционалната дистрибуција на јазиците кои се влкучени:
Повеќејазичноста помеѓу говорниците на повеќе јазици
Кога двајца ќе се сретнат почнуваат преговорите. Ако тие сакаат да изразат солидарност и сочувство тогаш тие имаат тенденција да бараат заеднички одлики во нивното однесување. Ако говорниците сакаат да изразат дистанца или одбивност кон лицето со кое зборуваат, точно е спротивното а разликите се бараат. Како што е опишано во социојазичаричката теорија на општењето овој механизам се однесува и на јазикот.Некои говорници на повеќе јазици употребуваат code-switching термин што го опишува процесот на „размена“ помеѓу јазиците. Во многу случаи code-switching е мотивиран од желбата да се изрази лојалност на повеќе од една културолошка група, што важи кај многу емигрантски заедници во Новиот Свет. Исто така code-switching може да функционира како стратегија каде недостасува познавање на јазикот. Ваквите стратегии се заемни ако вокабуларот на еден од јазиците не е многу разработен во одредени области или ако говорникот не го развил познавањето на јазикот во одредени лексички домени како во случајот на емигрантските јазици.
Code-switching се појавува во многу форми. Ако говорникот има позитивен статус кон двата јазика и кон code-switching, може да се најдат многу врски, дури и во истата реченица. Ако, пак, говорникот не сака да користи code-switching, како во случајот на недоволно познавање на јазикот, тој свесно или несвесно може да се обиде да ја камуфлира неговата намера со претворање на елементите од еден јазик со елементите на друг јазик. Ова резултира кај говорник кои употребуваат зборови како courier noir (што буквално значи црна пошта) на француски, наместо соодветниот збор blackmail (што на англиски значи уцена), chantage.
Понекогаш може да се развие и пиџин. Пиџинот всушност е спој од два јазика кои се заемно разбирливи и за двата говорника. Некои пиџини се развиваат во вистински јазици (како што е папијаменто на Курасао) додека други јазици остануваат како сленгови и жаргони (како што е хелсиншкиот сленг, кој повеќе или помалку е заемно разбирлив за Финците и Швеѓаните). Во други случаи продолженото влијание на јазиците еден на друг може да има ефект на промена на едниот или двата јазика до точка каде што може да се смета дека е создаден нов јазик. На пример, многу јазичари веруваат дека окситанскиот и каталонскиот јазик биле формирани поради тоа што населението зборувало на еден окситанско-романски јазик кој бил соодветно поделен во политичките сфери под влијание на Франција и Шпанија. Украинскиот јазик се смета дека е различен од рускиот што делумно се должи на големиот број заемки во вокабуларот од полскиот јазик во минатото и заемки од турскиот јазик од неодамна. Јазикот јидиш е сложена мешавина од стариот германски со хебрејски јазик и заемки од словонските јазици.
Двојазичната интеракција може да одвива и без размена на говорниците. Во одредени области не е невообичаено за говорниците да користат различен јазик во рамките на истиот разговор. Овој феномен е пронајден и во други места во Скандинавија. Повеќето говорници на шведски и норвешки и на норвешки и дански меѓусебно може да општат без да ги зборуваат нивните јазици, додека неколку можат да ги зборуваат двата (луѓето кои се наоѓаат во ваквите ситуации често се прилагодуваат на нивниот јазик, избегнувајќи зборови што не се наоѓаат во другите јазици или зборови кои не би можеле да се разберат). Користењето на различни јазици обично се нарекува non-convergent discourse (двојазичен разговор), термин воведен од страна на холандскиот јазичар Рајце Јонкман (Reitze Jonkman). Исто така оваа појава е пронајдена во Аргентина, каде што пошироко се зборува шпански и италијански, што доведува до случаи каде детето со родител од Шпанија и родител од Италија расте потполно двојазично, со неговите родители зборувајќи само на нивниот јазик, но сепак и со познавање на другите јазици. Друг пример е поранешната држава Чехословачка, каде што двата јазика (чешки и словачки) беа во општа употреба. Повеќето Чеси и Словаци ги разбираат и двата јазика, иако тие би користеле само еден од нив (нивниот мајчин јазик) при зборување. На пример, во Чехословачка е вообичаено да се слушне како двајца кои зборуваат на телевизија, зборуваат на различен јазик без тешкотии при меѓусебното разбирање. Оваа двојазичност сè уште постои, иако почна да се влошува по поделбата на Чехословачка.
Модели за описменување на мајчиниот јазик
Социополитичките аргументи како и аргументите за социо-културниот идентитет можат да влијаат на писменоста на мајчиниот јазик. Додека овие две групи можат повеќе да влијаат врз дебатата за тоа на кој јазик треба да научат да читаат децата, соодветно е поголемото нагласување на јазичните аспекти на аргументите. Покрај политичките немири предизвикани од оваа дебата, истражувачите подолжија да се залагаат за јазичната основа. Ова образложение е врз основа на работата на Џим Куминс (Jim Cummins) (1983година).
Последователен модел
Со овој модел децата стекнуваат писменост на нивниот мајчин јазик сè додека да дојдат до „прагот“ на владеење на писменоста. Некои истражувачи сметаат дека децата на тригодишна возраст веќе ја имаат основната способност за општење на првиот јазик (Кеслер, 1984 година). Децата може ќе поминат низ процес на секвенцијално стекнување на јазикот, ако тие на мала возраст емигрираат во држава каде се зборува на друг јазик или ако детето дома зборува исклучиво на неговиот наследен јазик додека тој во училиштето постојано е изложен на настава на друг јазик.
Фазите низ кои минуваат децата за време на секвенцијалното стекнување на јазикот се помалку линеарни отколку при симултаното стекнување на јазикот и тоа кај децата може многу да варира. Секвенцијалното стекнување на јазикот е многу покомплексен и подолг процес иако не постои идикација дека децата кај коишто не се одложува учењето на јазикот завршуваат со помалку знаење на јазикот за разлика од симултаните двојазичари, сè додека тие добиваат адекватен придонес на двата јазика.
Двојазичен модел
Со овој модел истовремено се учат мајчиниот јазик и јазикот на заедницата. Резултат на тоа е предноста за писменост на двата јазика. Сепак наставникот мора да биде добро упатен во двата јазика и во техниките за предавање на вториот јазик.
Координиран модел
Овој модел утврдува дека треба да се вложи исто време во одделната настава по мајчиниот јазик и наставата по јазикот на заедницата. Часовите по мајчин јазик сепак треба да се фокусираат на основната писменост додека часовите по јазикот на зедницата треба да се фокусираат на вештините за слушање и зборување. Да се биде двојазичен не мора да значи дека некој може да зборува, на пример англиски и француски јазик.
Резултати
Истражувањето на Кумин (Cummin) заклучи дека развојот на владеењето на мајчиниот јазик служи како основа за владеење на јазикот, која може да се префрли на вториот јазик – основна заедничка хипотеза на владеење на јазикот. Тој со неговата работа тежнееше кон тоа да ја надмине перцепцијата, проширена во шеесеттите години, што учењето два јазика го прави за две спротивставени цели. Се верувало дека двата јазика биле меѓусебно исклучиви и дека учењето втор јазик бара елементи за заборавање и динамика на првиот јазик со цел да се прими вториот јазик (Хакута, 1990 година). Доказот за оваа перспектива е зависен од фактот дека некои грешки при стекнувањето на вториот јазик се поврзани со правилата на првиот јазик (Хакута, 1990 година). Допрва треба да се истражува како оваа хипотеза се држи под различни видови јазици како што се романските јазици наспроти незападните јазици.
Уште еден нов развој кој има влијание врз јазичаричките аргументи за двојазична писменост е времето кое е потребно за да се стекне вториот јазик. Додека порано децата веруваа дека се способни да научат јазик во рок од една година, денес истражувачите веруваат дека во и низ академските рамки потребен е временски период од околу 5 години (Колие(Collier), 1992година; Рамирез(Ramirez), 1992 година).
Сепак еден интересен резултат на студиите направени во раните деведесетти години потврди дека студентите кои успешно ја завршиле двојазичната настава ја извршуваат потеоретски (Колие, 1992 година; Рамирез, 1992 година). Овие студенти покажуваат покогнитивна еластичност вклучувајќи подобра способност за анализа на абстрактни визуелни модели. Студентите кои следеле двонасочна двојазична настава каде што се бара еднакво владеење на двата јазика исполнувале многу повисоко ниво. Примери за ваквите програми има во националните и интернационалните училишта.
Повеќејазичноста кај сметачите
Повеќејазичноста (или „m17n“) кај сметачките системи може да се смета за дел од континуитетот помеѓу локализацијата („L10n“) и интернационализација („i18n“):
Преведувањето на корисничкиот посредник обично е дел од процесот на локализација на програмската опрема, кој исто така вклучува адаптации како претворање на единици и датуми. Многу програмски прилози се достапни на повеќе јазици, кои се движат од неколку (најзборувани јазици) до десетици за најпопуларните апликации (како канцелариски паркети, прелистувачи итн.). Поради англискиот статус кај пресметките, што развојот на програмот речиси секогаш го употребува, па така скоро сите комерцијални програми првично се достапни на англиска верзија и повеќејазични верзии, доколку постојат, може да се произведат како алтернативна можност заснована на англискиот оригинал.
Фрактура на череп
Фрактура на череп е кршење на една или повеќе од осумте коски кои го сочинуваат краниумот на черепот најчесто како резултат на контузија. Доколку силата на ударот е прекумерна, коската може да се скрши кај или блиску до местото на ударот и да предизвика штета на скриените физички структури внатре во черепот како што се мембрани, крвни садови и мозокот дури и кога нема фрактура.
Фрактура на здрава коска покажува дека била применета значителна сила и се зголемува можноста за повреда додека фрактура на черепот без компликации може да настане без да има физичко или невролошко оштетување и самата по себе обично не е клинички значајна. Сериозен удар во главата доведува до потрес кој може, но и не мора, да биде проследен со губење на свеста.
Сложена фрактура е фрактура која настанува во комбинација со повреда која ја раскинува епидермата и менингесот или поминува низ параназалните синуси и структурите во средното уво, а надворешната средина доаѓа во контакт со мозочната шуплина. Сложените фрактури можат да бидат чисти или контаминирани.
Постојат четири главни видови на фрактури на черепот:
Неврокраниум
Човечкиот череп анатомски е поделен на два дела: неврокраниумот кој го формираат осум кранијални коски кои го чуваат и заштитуваат мозокот и фасцијалниот скелет (висцерокраниум) кој се состои од четиринаесет коски, без трите ковчиња во внатрешното уво. Терминот „фрактура на черепот“ обично се користи за да се опишат фрактури на неврокраниумот додека фрактурите на коските на лицето се познати како фасцијални фрактури. Доколку е скршена вилицата, тогаш тоа е мандибуларна фрактура.
Осумте кранијални коски се поделени со шевови: една фронтална коска, две париетални коски, една оксипитална коска, една клинеста коска и една етмоидна коска.
Постојат три слоеви во коските на черепот: тврд компактен слој на надворешната страна (lamina externa), сунгерест слој во средината кој содржи црвена коскена срж (diploë) и компактен слој на ватрешната страна (lamina interna).
Дебелината на черепот варира во зависност од локацијата, а со тоа ударот кој може да предизвика фрактура зависи од местото на ударот. Черепот е дебел кај глабелата, надворешното оксипитално испапчување, мастоидните израстоци и надворешниот аглест израсток. На областа на која черепот е прекриен со мускули не постои скриено формирање на сунгерести слој помеѓу внатрешната и надворешната ламина со што мала област на коски е поподложна на фрактури.
Фрактурите на черепот полесно настануваат кај тенките лушпести темпорални и периетални коски, клинестиот синус, форамен магнумот (отворот на долниот дел на черепот низ кој поминува ’рбетниот мозок), петрозниот темпорален гребен и внатрешните делови од клинестите крила на долниот дел од черепот. Средната кранијална фоса која претставува вдлабнување на долниот дел од мозочната шуплина, го формира најтенкиот дел од черепот, а со тоа и најслабиот. Оваа област на черепот е уште послаба поради присуството на повеќе форамини. Како резултат на тоа, има поголеми шанси за басиларни фрактури. Други делови кои се поподложни на фрактури се крибиформната полоча, горниот дел од очната шуплина кај предната кранијална фоса и областа зад мастоидот и дуралните синуси кај задната кранијална фоса.
Линеарна фрактура
Линеарните фрактури на черепот претставуваат кршење на коските со пробивање черепот од надворешната до внатрешната страна, обично под права линија, а коската не се изместува. Повредата обично настанува како резултат на контузија при која силата од ударот се префрла на дел од широката површина на черепот.
Линеарните фрактури на черепот обично не се клинички значајни освен ако не поминуваат блиску до некој шев или ако опфаќаат вдлабнатина за венски синус или крвен сад. Компликациите кои можат да произлезат се дијастаза на шев, тромбоза на венски синус и епидурален хематом. Во мал број случаи, кај помали деца, може да настане растечка фрактура на мозокот особено ако фрактурата е на париеталната коска.
Депресивна фрактура на черепот
Депресивна фрактура на черепот е видн фрактура која обично е резултат на контузија, како на пример удар со чекан, камен или удар со нога. Ваквите фрактури, кои опфаќаат 11% од потешките повреди на главата, се фрактури кај кои скршените парчиња коски се дислоцирани навнатре. Депресивните фрактури на черепот носат голем ризик за зголемен притисок во мозокот или крварење во мозокот со што се уништува деликатното ткиво.
Сложена деспресивна фрактура на черепот настанува при повреда врз фрактурата со што внатрешната мозочна шуплина е изложена на надворешната средина. Притоа се зголемува ризикот од контаминација и инфекција. При сложените депресивни фрактури се раскинува тврдата мозочна обвивка (dura mater). Можно е да е потребна операција за депресивните фрактури на черепот за да се подигнат коските од мозокот доколку го притискаат.
Дијастатска фрактура на черепот
Дијастатските фрактури настануваат кога линијата на фрактурата е во дијагонала со еден или повеќе шевови на черепот со што се создава ширење на шевот. Ваквиот вид на фрактура обично се среќава кај бебиња и помали деца бидејќи кај нив шевовите сè уште не се соединети, но можат да се сретнат и кај возрасни. Кај возрасните кога ќе настане дијастатска фрактура, таа обично го зафаќа ламбдоидалниот шев бидејќи овој шев не се соединува целосно пред шеесеттата година од животот кај луѓето.
Дијастатската фрактура може да настане со други видови фрактури, а можно е да настане и дијастаза на кранијалните шевови без придружна фрактура. Дијастаза на шевовите може да настане и при разни вродени болести како што се клеидокранијална дисплазија и остеогенеза имперфекта.
Басиларна фрактура на черепот
Басиларна фрактура на черепот е всушност група линеарни фрактури кои настануваат на основата на черепот и за нив е потребна поголема сила отколку за другите делови од неврокраниумот. Тие се ретки и се единствена фрактура при потешки повреди на главата кај само 4 проценти од пациентите.
Растечка фрактура на черепот
Растечка фрактура на черепот (РФЧ) позната и како краниоцеребрална ерозија и лептоменингеална циста, наречена поради вообичаеното создавање на цистична маса исполнета со ’рбетномозочна телност. Ова е ретка состојба на повреда на главата и е обично поврзана со линеарните фрактури на париеталната коска на черепот кај деца под три години. Се јавува кај постари деца кај атипични делови од черепот како што е басиооксипиталниот и основата од основниот дел на черепот, како и заедно со други видови фрактури на черепот. Се одликува со дијастатско зголемување на фрактурата.
Постојат повеќе фактори кои се поврзуваат со настанувањето на РФЧ од кои како најважен се смета кинењето на dura mater. Фрактурата на черепот се зголемува како резултат на брзиот физиолошки раст на мозокот кај помалите деца и пулсирањето на ’рбетномозочната течност во скриената лептоменингеална цистична маса.
Фрактура на черепот со пукање на краниумот
Фрактура на черепот со пукање на краниумот е затворена, дијастатска фрактура на черепот со церебрално разлевање надвор од надворешниот дел на черепот под недопрениот скалп. Обично настанува заедно со сериозни повреди кај деца помали од една година.
Со оваа фрактура се поврзува акутното отекување на скалпот. При случаи кај кои нема моментално отекување на скалпот, дијагнозата може да се одреди преку употребата на магнетна резонанца со што се обезбедува побрза терапија и се избегнува можноста да се развие растечка фрактура на мозкот.
Сложена фрактура на черепот
Сложена фрактура на черепот е фрактура која настанува заедно со површинска рана која ја раскинува епидермата и менингесот или поминува низ параназалните синуси и низ структурите во средното уво со што надворешната средина е во контакт со мозочната шуплина.
Сложените фрактури можат да бидат чисти или контаминирани. Кај овие фрактури може да настане интракранијален воздух (пнеумоцефалус).
Најсериозната компликација која може да произлезе од сложената фрактура е инфекцијата. Зголемените ризични фактори за инфекција опфаќаат видлива контаминација, кинење на менингесот, лабави делови од коските и одредување на терапија осум часа по повредата.
Сложена подигната фрактура на черепот
Сложена подигната фрактура на черепот е редок вид на фрактура на черепот при која скрената коска е подигната над недопрениот надворешен дел од черепот. Ваквата фрактура секогаш е сложена во природа. Може да настане за време на напад со оружје при што при првичниот удар тоа навлегува во мозокот и скриениот менингес, а при вадењето скршениот дел од черепот се подига нанадвор. Може да биде предизвикана и од ротирање на черепот во моментот на удирање при контузија, ротирање на черепот при удар во неподвижен предмет, на пример при пад, или при преместување на пациентот по првичната сложена повреда на главата.
Невролошки дефицит при фрактури на черепот
Кај пациентите со долготрајни когнитивни нарушувања и емоционални пречки биле забележани скоро двојно повеќе потреси на мозокот или фрактури на черепот без интракранијално крварење или фокален невролошки дефицит отколку кај останатите пациенти. При истражување на пациентите од итната помош кои имале затворена повреда на главата, неврофизиолошките тестирања и компјутерската томографија дале нормални резултати. Според Глазговската скала на кома (ГСК), пациентите немале различни резултати при затворена повреда на главта.
Пациентите со фрактура на черепот имале „неврофизиолошка дисфункција дури и во отсуство на интракранијална патологија или посериозни нарушувања на свеста на ГСК“.
Плејади (ѕвездено јато)
Јатото е исполнето со топли сини сјајни ѕвезди кои се создале во последните 100 милиони години. Се мислело дека постоењето на отсјајни маглини околу најсјајните ѕвезди се должи на остатокот од материјалот при создавањето на јатото, но денес се знае дека станува збор за неповрзани облаци прашина во меѓуѕвездената средина низ кои моментално минуваат ѕвездите.
Сметачките симулации покажале дека Плејадите се најверојатно создадени од компактна маса налик на маглината Орион. Астрономите проценуваат дека јатото ќе постои околу 250 милиони години, по што ќе се распрсне поради гравитационите заемнодејства со галактичкото соседство.
Потекло на името
Името Плејади има старогрчко потекло. Најверојатно потекнува од зборот плеин („едрење“) поради важноста на јатото за определување на пловната сезона во Средоземното Море: „сезоната за пловидба започнувала со нивното ѕвездено изгревање“. Сепак, во митологијата името се користело за Плејадите, седумте божествени сестри, при што името потекнува од нивната мајка Плејона и би значело дека во превод би било „керќите на Плејона“. Во реалноста, првично било дадено името на ѕвезденото јато, а Плејона била измислена за да го објасни.
Фолклор и митологија
Плејадите се впечатлива глетка во зимата на северната полутопка, и може да се забележат од среднните јужни должини. Тие се познати уште од антиката од култури и цивилизации ширум светот, меѓу кои се Келтите, Хавајците (кои ги нареклеМакалʻи ), Маорите (кои ги нареклеМатарики), Абориџините (од неколку приказни), Персијците (кои ги нарекле پروین Парвин или پروی Парви), Арапите (кои ги нарекле Тураја ), Кинезите (кои ги нарекле Мао), Кечуаните, Јапонците, Маите, Ацтеките, Сијуксите, Кајова,  и Чероките. Во хиндуизмот, Плејадите се познати под името Кртика и се поврзуваат со богот на војната Картикеја. Тие се исто така споманати неколкупати и во Библијата.
Најрано познатиот приказ на Плејадите е најверојатно е северногерманскиот артефакт од бронзената доба, познат под името Небрашки небесен диск, за кој се проценува дека е од 1600 п.н.е. Вавилонскиот небесен каталог ги именува мулмул, што значи „ѕвезди“ (буквално „ѕвезда ѕвезда“), и ги наведуваат сите ѕвезди долж еклиптиката, што пак укажува дека тие биле во близина на точката на пролетната рамноденица околу век п.н.е. Старите Египќани најверојатно ги користеле именувањата „Следбеници“ и „Енеади“ предвидувачките текстови во папирусниот календар на среќни и несреќни денови од Каиро 86637. Некои Старогрчки астрономи сметале дека тие се далечни соѕвездија, и се спомнати во делото на Хесоид Дела и денови, како и во Хомеровите Илијада и Одисеја, и Геопоника. Некои исламски учителисметале дека Плејадите (ат-тураја) се „ѕвездата“ споманата во Сура Ан-Наџм („ѕвездата“) во Куранот.
Субару
Во Јапонија, соѕвездието се спомнува под името Мацурабоши („шест ѕвезди“) во Коџики од век. Соѕвездието денес во Јапонија е познато под името Субару. Ова име беше избрано и од автомобилската компанија Субару за да го прикаже потеклото на компанијата како збир од пет компании, и е е прикажано на самото лого на компанијата.
Набљудувања низ историјата
Галилео Галилеј бил првиот астроном кој ги набљудувал Плејадите низ телескоп. Тој забележал дека во јатото има многу ѕвезди кои се премногу темни за да се забележат со голо око. Тој ги објавил своите набљудувања, вклучувајќи и нацрт на Плејадите кои содржел 36 ѕвезди, во делото Sidereus Nuncius испечатено во март 1610 година.
За Плејадите одамна се знаело дека се физички поврзани ѕвезди, а не дека се случајна подреденост. Џон Мичел преметал во 1767 година дека веројатноста за случајна подреденост на толку сјајни ѕвезди е само 1 наспроти 500.000, и заклучил дека Плејадите и останатите ѕвездени јата мора да се физички поврзани. Кога за првпат биле направени набљудувања на сопствените движења, се забележало дека сите се движат во иста насока на небото, со иста брзина, што дополнително покажува дека тие се меѓусебно поврзани.
Шарл Месје ја измерил местоположбата на јатото и го вклучил под ознаката M45 во неговиот каталог на тела кои наликуваат на комети, објавен во 1771 година. Во каталогот биле вклучени, маглината Орион и јатото Јасли, впишувањето и на Плејадите од страна на Месје е зачудувачки, бидејќи повеќето од телата во каталогот биле темни и лесно можело да дојде до забуна и истите да се сметаат за комета, што пак за Плејадите е невозможно да се случи. Една веројатност е дека Месје само посакувал да има поопширен каталог од неговиот соперник Лакај, чиј каталог од 1755 година содржел 42 тела, и од оваа причина додал сјајни тела за да го зголеми бројот во својот каталог.
Растојание
Растојанието до Плејадите е прв клучен чекор за баждарење на вселенската скала на растојанија. Како што јатото е релативно близу до Земјата, би требало лесно да се пресмета растојанието и истото е проценето со бројни методи. Доколку точно се знае растојанието тоа им овозможува на астрономите да исцртаат ХР-дијаграм за јатото, кој, спореден со оние дијаграми на јата чии растојанија се непознати, ќе овозможи процена на растојанијата до тие јата. Други методи ќе овозможат проширување на скалата на растојанија за растурените јата во галаксиите и јатата галаксии, со што би се добила нова вселенска скала на растојанија. На крај познавањата и сфаќањата на астрономите за староста и идниот развој на универзумот се под влијание на нивното знаење на растојанието до Плејадите. Сепак некои автори велат дека постои несогласување со растојанието до Плејадите, однмосно станува збор за црвена харинга, бидејќи моменталаната вселенска скала на растојанија се зснова на избрани блиски јата, за чии растојанија постои консензус поради мерењата на вселенското летало Хипаркос и оние од независните мерења (пр. Хијадите, Мелот 111, итн).
Мерењето на растојанието подигнало голема прашина. Резултатите пред лансирањето на вселенското летало Хипаркос дале резултат дека Плејадите се на растојание од 135 парсеци (pc) од Земјата. Податоците од Хипаркос дале изненадувачки резултат, односно растојание од само 118 pc, растојание добиено со определување на ѕвездената паралакса на ѕвездите во јатот, техника којатреба да ги даде најпрецизните и најточните резултати. Како што изминувало времето се повеже преовладувало мислењето дека мерењата на Хипаркос за растојанието до Плејадите се грешни. Ако се има предвид дека растојанијата за јатото измерени до вселенскиот телескоп Хабл и инфрацрвениот боен-величински диајграм даваат (таканаречена „спектроскопска паралакса“) растојание помеѓу 135 и 140 pc; придвижното растојание од интерферометриските набљудувања на Плејадите од Двојниот Атлас даваат растојание од 133 до 137 pc. Сепак, авторот на каталогот за 2007–2009 година ги прегледал мерењата на паралаксите на Хипаркос и потврдил дека растојанието е околу ~120 pc и понудил докази за ова тврдење. Неодамна, Франсис и Андерсон предложиле дека систематскиот ефект на грешките на паралаксата за Хипаркос од пресметките со употреба на пондерирана средина дале резултат за растојание од 126 pc и фотометриско растојание од 132 pc врз основа на ѕвездите од групациите AB Златна Рипка, Тукан-Часовник и Бета Уметник, кои се слични по старост и состав со плејадите. Авторите тврдат дека разликите во резултатите се должат на постоечката случајна грешка. Најновите резултати со употреба на долгоосновна интерферометрија (VLBI) (август 2014) и прелиминарните мерења од Гаја наречени Податочна база 1 (септември 2016) и Податочна база 2 (август 2018), дале соодветни растојанија од 136,2 ± 1,2 pc, 134 ± 6 pc и 136,2 ± 5,0 pc,. Иако екипата која работела на Податочната база 1 била претпазлива за нивните резултати, авторите од VLBI го наметнуваат мислењето „дека мерењата на Hipparcos за растојанието до Плејадите се грешни“.
За слична дебата околу растојанијата Погледајте ја статијата Северница, каде повторно има спорење на резуултатите добиени од мерењата на Хипаркос, иако овојпат е добиено поголемо растојание.
Состав
Јадрото на јатото е со полупречник од околу 8 светлосни години и плимен полупречник од околу 43 светлосни години. Јатото содржи околу 1.000 статистички потврдени членови, но сепак во оваа бројка не спаѓаат и нерасдвоените двојни ѕвезди. Светлината е во доминација од млади, топли сини ѕвезди, од кои 14 може да се забележат со голо око во зависност од условите за набљудување. Подредувањето на најсјајните ѕвезди е понекогаш налик на она во Голема Мечка и Мала Мечка. Вкупната маса на јатото се проценува дека изнесува околу 800 сончеви маси и вклучува голем број на темни и црвени ѕвезди.
Старост и иден развој
Староста на ѕвездените јата може да с епроцени со споредба на ХР-дијаграмите за јатото со теориски модел на ѕвездениот развој. Користејќи ја оваа техника, староста на Плејадите се проценува дека е меѓу 75 и 150 милиони години. Големата несигурност се должи на неопределеностите во моделите за ѕвездениот развој, ко вклучуваат фактори како што се струјно потфрлање, односно кога постои струјна зона во ѕвездата која ја пробива неструјната зона, што пак дава лажна слика за староста на ѕвездата.
Друг начин за процена на староста на јатото е преку телата со најмала маса. Кај нормалните ѕвезди од главната низа, брзо согорува литиумот брзо се уништува при реакциите на јадреното соединување. Сепак Кафеавите џуџиња го задржуваат литиумот. Ова се должи на фактот што литиумот согорува при многу пониска температура од 2,5 × 106 K, кафеавите џуџиња со поголема маса со текот на времето ќе го согорат, па определувањето на кафеавите џуџиња со најголеми маси кои сè уште содржат литиум во јатото можат да ни дадат идеја за староста на истото. Применувајќи ја оваа техника на Плејадите се добива старост од околу 115 милиони години.
Јатото полека се движи во насока на стапалото на соѕвездието Орион. Како и повеќето расеани јата, Плејадите нема вечно да бидат гравитационо поврзани. Некои од ѕвездите ќе бидат исфрлени при блиска средба со некоја друга ѕвезда од јатото, додека пак други ќе бидат исфрлени од гравитационите плимни сили. Пресметките покажале дека на јатото ќе му бидат потребни 250 милиони години дас е распрсне, при што гравитационите заемнодејаства со џиновските молекуларни облаци и спиралните краци на галаксијата само ќе го забрзаат овој процес.
Отсјајна магловитост
Со поголеми аматерски телескопи, може лесно да се забележи магловитоста околу некои од ѕвездите, особено кога се прават фотографии со голема експозиција. При идеални услови за набљудување, постои мала шанса да се забележи магловитоста околу јатото со мал телескоп или просечен двоглед. Станува збор за отсјајна маглина, која ја отсјајува сината светлина од сјаните топли и млади ѕвезди.
Порано преовладуваше мислењето дека прашината е остаток од ѕвездообразбата на јатото, но имајќи ја предвид прифатената старост на јатото од околу 100 милиони години, скоро целата прашина која првично постоела до денес би била расеана од зрачниот притисок. Се верува дека јатото едноставно минува низ област исполнета со прашина од меѓуѕвездената средина.
Истражувањата покажале дека прашината виновник за магловитоста не е подеднакво распостранета, но е воглавно сконцентрирана во два слоја долж полето на набљудување на јатото. Овие слоеви можно е да се создадени од успорувањето кое се должи на зрачниот притисок како што прашината се приближувала кон ѕвездите.
Можни планети
Преку анализа на далечните инфрацрвени снимки од Спицер и северниот телескоп Џемини, астрономите забележале дека една од ѕвездите во јатото HD 23514, која има маса и сјајност малку поголема од онаа на Сонцето, во својата орбита има невообичаен број на врели честички прашина. Се верува дека ова е можен доказ за создавањето на планети околу HD 23514.
Фока (византиски цар)
Фока (лат.Flavius Phocas Augustus) бил цар на Византија од 602 година до 610. Бил прогласен за цар при буната на римската војска на Дунав. Со помош на партијата на зелените, влегол во Цариград.Царот Маврикиј бегал во Халкидон и пратил најголемиот син Теодосиј да бара помош од персискиот цар Хозрој II. Маврикиј бил фатен и убиен, а пред тоа по наредба на Фока натеран да гледа како се убиени неговите синови. Теодосиј бил фатен во Никеја и исто така убиен. Користејќи смртта на Маврикиј за повод, Хозрој II нападнал Византија. За да може да се бори со него, Фока заклучил срамен мир со Аварите, задолжувајќи се да им плаќа огромен данок. Оставен без заштита, Балканот бил заземен од словенските племиња. На исток римската војска трпела тешки порази. Персијците ги истерале од Месопотамија, Феникија, Палестина, навлегле и во Мала Азија. Незадовоството против Фока растело бргу, а тој со силен терор се обидувал да ја задржи властта. Африканскиот екзарх Ираклиј откриено се побунил, запрел да плаќа данок и влегол во сојуз со зетот на Фока, талентираниот војсководец Приск. Нивните војски од Египет преку море и копно во октомври 610 година влегле во Цариград под водството на Ираклиј помладиот. Фока бил убиен заедно со сите негови приврзаници.
Хор
Хор е масовен вокален ансамбл составен од поголема група пејачи кои исполнуваат повеќегласни хорски композиции, со или без инструментална придружба. За разлика од помалите вокални ансамблли (дует,терцет,квартет и др.), каде мелодиските линии ги исполнуваат поедници - солисти, во хорското пеење вокалните делници, во едноглас ги пее група пејачи. Хорска музика, е музика која е изведувана од овој вид ансамбл. Група на пејачи, кои настапуваат заедно како група се нарекува хор. Првично, овој термин се користел за црковни пејачки групи без разлика дали групата настапува само за црковни потреби. Подоцна, под термин хор се подразбира група пејачи која настапува во театри или концертни сали.
Структура на хорот
Хорот го води диригент или хорски диригент. Најчесто се состои од четири гласови кои пеат во четири-гласна хармонија, но бројот на можните гласови е неограничен, доколку има пејачи кои би го пееле тој глас. Томас Талис напишал мотет со 40 гласа наречен Spem in alium, за осум хора со по пет гласа. Stabat Mater на Кристоф Пендерецки е за три хора од по 16 гласа, т.е. вкупно 48 гласа. Освен четири, најчесто хорот има три, пет, шест, или осум гласа.
Хорот може да пее со или без инструментална придружба. Пеењето без придружба се вика а капела пеење (иако Американската асоцијација на хорски диригенти не го поддржува ова, на сметка на "непридружен хор," бидејќи а капела значи пеење "како во капела" и поголемиот дел од непридружената музика денес е световна). Придружните инструменти се најразновидни, од само еден инструмент до цел оркестар. На хорските проби најчесто се користи пијано или органа за придружба, дури и ако се планира поинаква инструментализација за изведба, или ако хорот пробува без музика.
Многу хорови изведуваат во црква, опера, или училишна аула. Некаде хоровите се здружуваат со цел да станат еден "масовен" хор кој изведува неколку песни или музички дела за посебни прилики, прослава или забава.
Видови хорски ансамбли
Има неколку вида хорски ансамбли.Класифицирани се:
Женски хор
Женскиот хор е составен од возрасни женски гласови - сопрани, мецосопрани и алти. Сопраните се високи, мецосопрани средни, а алтите ниски гласови. Женскиот хор може да биде двогласен и тригласен т.н. едноставен и повеќегласен т.н. сложен женски хор.
Мешан хор
Мешаниот хор го сочинуваат двата еднородни хора (женскиот и машкиот) обединети.Во мешаниот хор може да има и детски и младински и возрасен и машки и женски хорови. Тој претставува најмасовен вокален ансамбл до богат колорит и голема звучна моќ.Има голем потенцијал за истражување на литературно-музички содржини.Мешаниот хор има поголеми изразни можности од женскиот и машкиот хор.
Детски хор
Во детскиот хор пеат женски и машки деца во предмутациска возраст, односно деца од 9(10) до 13(14) години. Детскиот хор може да биде едногласен, двогласен и тригласен, поретко четиригласен. Може да биде составен само од женски деца (женски детски хор), само од машки деца (машки детски хор) и од женски и машки деца (мешан детски хор) Во детскиот хор децата пеат сè додека не почне да мутира нивниот глас.
Младински хор
Во младинските хорови членуваат девојки и момци во постмутациска возраст, во период на адолесценцијата, односно 14(15) до 18(19) години. И овој ансамбл може да биде еднороден и мешан.
Возрасен хор
Долната граница кај овој вид хорски ансамбл започнува од 18(19) години, додека горната не е определена. Во однос на бојата и карактерот тоа се веќе оформени, зрели, издиференцирани (лирски или драмски) гласови, а во однос на јачината и тонскиот распон, силни, моќни и со широк гласовен дијапазон.