cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рак на белите дробови
Неситноклеточен белодробен карцином
Приближно 40% од белодробните ракови се аденокарциноми. Овој тип на тумор обично потекнува во периферните белодробни ткива. Повеќето случаи на аденокарцином се поврзани со пушење; сепак, меѓу луѓето кои имаат испушено помалку од 100 цигари во нивниот живот („кои никогаш не пушеле“), аденокарциномот е најчестата форма на белодробен рак. Еден поттип на аденокарцином, бронхоалвеоларен карцином, е почест кај жени кои никогаш не пушеле и може да има различни одговори на терапија.
Сквамозниот карцином е одговорен за околу 30% од белодробните ракови. Тие обично се појавуваат близу големи дишни патишта. Во средината на овој тумор често се наоѓа некроза и празнини.
Околу 9% од белодробните ракови се крупноклеточни карциноми. Тие се наречени така затоа што туморските клетки се големи, со многу цитоплазма, големo јадро и назначени јадренца.
Ситноклеточен белодробен карцином
Кај ситноклеточниот белодробен карцином, клетките содржат густи невросекреторни гранули (везикули кои содржат невроендокрини хормони) кои кај овој тумор предизвикуваат поврзаност со ендокрин/паранеопластичен синдром. Повеќето случаи се јавуваат во поголемите дишни патишта (примарни и секундарни бронхи). Овие тумори растат бргу и се шират рано во текот на болеста. 60–70% имаат метастатска болест во моментот на откривање. Овој тип на белодробен рак е силно поврзан со пушење.
Метастази
Примарните белодробни тумори најчесто метастазираат во мозокот, коските, црниот дроб и надбубрежната жлезда. Имунолошко боење на материјал од биопсија е честопати од помош за утврдување на оригиналниот извор на метастазата.
Знаци и симптоми
Во симптомите и знаците коишто можат да укажат на белодробен рак спаѓаат:
Ако туморот расте во дишен пат, може да го попречува протокот на воздухот, предизвикувајќи отежнато дишење. Опструкцијата може да води до собирање на секрети зад блокот и може да предиспонира кон пневмонија.
Многу од симптомите на белодробен рак (намален апетит, губење на телесна тежина, треска, замор) се неспецифични. Кај многу пациенти, ракот веќе се има проширено надвор од изворното место уште пред да се појават симптомите и да се побара медицинска помош. Чести места на метастазирање се: мозок, коска, надбубрежна жлезда, контралатералното (спротивното) белодробно крило, црниот дроб, перикардот и бубрезите. Околу 10% од луѓето со белодробен рак немаат симптоми за време на дијагнозата — овие тумори се откриваат случајно преку рутинска градна радиографија.
Причини
Туморите се развиваат по оштетување на ДНК. Ова генетско оштетување ги засега нормалните функции на клетката, вклучувајќи клеточна пролиферација, програмирана клеточна смрт (апоптоза) и поправка на ДНК. Како што се насобира поголемо оштетување, така се зголемува ризикот за рак.
Пушење
Пушењето, особено на цигари, е убедливо главниот придонесувач кон белодробен рак. Чадот од цигарите содржи преку 60 познати карциногени, вклучувајќи радиоизотопи на радон, нитрозамин и бензопирен. Дополнително на тоа, никотинот најверојатно го намалува имуниот одговор кон злоќудниот раст во изложеното ткиво. Ширум развиените земји во 2000 година, 91% смртните случаи поврзани со белодробен рак биле препишани на пушење (71% за жените). Во САД, пушењто е одговорно за 80-90% од случаите со белодробен рак.
Гас на радон
Радон е гас без боја и мирис кој се создава од распаѓањето на радиоактивен радиум, кој пак, од своја страна е распаден производ на ураниумот којшто се наоѓа во кората на Земјата. Производите од радијационото распаѓање го јонизират генетскиот материјал, предизвикувајќи мутации кои понекогаш можат да бидат канцерогени. Радонот е втората најчеста причина за белодробен рак во САД, по пушењето. Ризикот се зголемува за 8-16% за секоe зголемување на концентрацијата на радон од 100 Bq/m³. Нивоата на радон варираат по локации и по составот на земјиштето и камењата. На пример, во одредени области, како Корнвол во Обединетото Кралство (кадешто има гранит како супстрат), гасот на радон е голем проблем и зградите се принудени да бидат вентилирани за да се намалат концентрациите на радон. Агенцијата за заштита на животната средина на Соединетите Држави проценува дека во 1 од 15 домови во САД, нивоата на радон се над препорачаните од 4 pCi/L (148 Bq/m³).
Азбест
Азбестот може да предизвика многу белодробни болести, вклучувајќи рак. Постои синергистички ефект меѓу пушењето тутун и азбестот во создавањето на белодробен рак. Азбестот исто така може да предизвика тумор на плеврата кој се нарекува мезотелиом (кој се разликува од белодробниот рак).
Загадување на воздухот
Загадувањето на надворешниот воздух има мал ефект во зголемувањето на ризикот од белодробен рак. Ситните честички (PM2.5) и сулфатните аеросоли кои можат да бидат ослободени во издувните гасови од сообраќајот, се поврзани со благо покачен ризик. За азот диоксид, зголемување од 10 ppb го зголемува ризикот за 14%. Загадувањето на воздухот се смета дека е одговорно за 1-2% од случаите на белодробен рак.
Генетика
Постои генетска склоност кон белодробен рак. Кај роднините на луѓе со белодробен рак, ризикот е зголемен за 2,4 пати. Ова можеби е резултат на генетски полиморфизам.
Патогенеза
Слично на други тумори, белодробниот рак започнува преку активација на онкоген или деактивација на тумор-супресорни гени. Онкогените се гени за кои се верува дека ги прават луѓето поподложни кон развивање на тумор. Протоонкогените се гени кои се претвораат во онкогени при изложување на одредени карциногени. Мутации во K-ras протоонкогенот се одговорни за 10-30% од белодробните аденокарциноми. Рецепторот за епидермалниот фактор за раст (РЕФР) ја регулира клеточната пролиферација, апоптоза, ангиогенеза и туморска инвазија. Мутациите и амплификацијата на РЕФР се чести во неситноклеточните белодробни карциноми и ја нудат основата за лекување со РЕФР-инхибитори. Her2/neu е поретко засегнат. Хромозомско оштетување може да доведе до губиток на хетерозиготност. Ова може да предизвика онеспособување на туморопотиснувачките гени. Оштетување на хромозомите 3p, 5q, 13q и 17p се особено чести во ситноглеточниот белодробен карцином. Тумор-супресорниот ген p53, сместен на хромозомот 17p, е засегнат во 60-75% од случаите. Други гени кои се честопати мутирани или амплифицирани се c-MET, NKX2-1, LKB1, PIK3CA, and BRAF.
Дијагноза
Правењето на градна радиографија е еден од првите истражувачки чекори ако пациентот пријави симптоми кои наведуваат кон белодробен рак. Тој може да открие очигледна маса, проширување на средноградието (медијастинумот — што сугерира ширење на туморот кон тамошните лимфни јазли), ателектаза (колапс), консолидација (пневмонија) или плеврална ефузија. Компјутеризираната томографија обично се користи за добивање на повеќе информации за видот и зафаќањето на болеста. Биопсија водена преку КТ или преку бронхоскопија често се користи за да се земе примерок од туморот за хистопатологија.
Белодробниот рак често се јавува како единечен белодробен јазол на граден радиограм. Сепак, можните диференцијални дијагнози во овој случај се многу. Голем број други болести исто така го даваат овој изглед, како туберкулоза, габични инфекции, метастатски рак или одредени фази од пневмонија. Помалку чести причини за единечен белодробен јазол се хамартоми, бронхогени цисти, аденоми, артериовенски малформации, ревматоиден јазол, Вегенерова грануломатоза или лимфом. Белодробниот рак исто така може да биде и случаен наод како единечен белодробен јазол, пронајден на граден радиограм или скен од КТ кои биле направени заради друга причина. Дефинитивната дијагноза на белодробен рак се основа на хистолошкиот преглед на сомнително ткиво во контекст на клиничките и радиолошките наоди.
Стадиум
Одредувањето на стадиумот на белодробниот рак е проценка на степенот на ширење на ракот од неговиот оригинален извор. Претставува еден од факторите кои влијаат врз прогнозата и потенцијалната терапија.
Првичната евалуација на неситноклеточните белодробни тумори го користи системот за класификација TNM. Тој ја опишува големината на примарниот т умор, зафаќањето на лимфни н одуси (јазли) и појавата на далечни м етастази. По ова, користејќи ги критериумите на TNM, се доделува група, која има опсег од окултен рак, низ стадиум 0, IA (еден-A), IB, IIA, IIB, IIIA, IIIB to IV (четири). Овие стадиуми помагаат со изборот на терапијата и одредувањето на прогнозата. Ситноклеточниот карцином традиционално е класифициран во ограничен стадиум (ограничен на една половина од градниот кош и во опсег на единечно поле за радиотерапија) или обемен стадиум (пораширена болест). Сепак, класификацијата TNM и групирањето се корисни за давањето на прогноза.
И за ситноклеточниот и за неситноклеточниот карцином има два вида на евалуации за одредување на стадиум: клиничко одредување на стадиум и хируршко одредување на стадиум. Клиничкото се врши пред дефинитивниот хируршки зафат. Се основа врз резултатите од имиџинг-техниките (како на пример, компјутеризираната томографија) и резултатите од биопсија. Хируршкото одредување на стадиум се врши или интра- или постоперативно и се основа на хируршките и клиничките наоди, вклучувајќи и земањето на примерок од торакалните лимфни јазли.
Превенција
Превенцијата е најисплатливиот начин за намалување на појавата на белодробен рак. Додека индустриските и домашните карциногени во повеќето земји се препознаени и забранети, пушењето на тутун е сè уште широко застапено. Елиминацијата на пушењето на тутун е примарна цел во превенцијата на белодробен рак, а поединечниот прекин на пушењето е важно превентивно средство во овој процес.
Законските интервенции за намалување на пасивното пушење на јавни места, како на пример ресторани и работни места, стануваат сè почести во многу западни земји. Во Бутан има целосна забрана за пушење од 2005 година. Индија вовела забрана за пушење во јавност во октомври 2008 година.
Светската здравствена организација има дадено повик до владите за донесување на целосна забрана на рекламирањето на производи од тутун за да се спречи пушењето кај младите. Тие проценуваат дека таквите забрани го имаат намалено пушењето за 16% во оние места каде што се применети.
Долготрајната употреба на додатоци на витамин А, витамин C, витамин D или витамин E не го намалуваат ризикот од белодробен рак. Некои студии сугерираат дека луѓето кои имаат начин на исхрана кој вклучува повеќе зеленчук и овошје, имаат понизок ризик од белодробен рак. Сепак, се верува дека ова е можеби резултат на придружен фактор (confounding), односно дека поврзаноста е видена во погрешно светло, затоа што е игнорирано влијанието на некој друг фактор. Поригорозни студии немаат докажано јасна поврзаност.
Скрининг
Скрининг претставува употреба на медицински испитувања за откривање на болеста кај луѓе кои не покажуваат симптоми. Можни тестови за скрининг на белодробен рак се цитологија на примерок од спутум, градна радиографија и компјутеризирана томографија (КТ). Програмите за скрининг со цитологија немаат покажано некоја придобивка. Годишниот скрининг на оние кои имаат висок ризик (т.е. се на возраст од 55 до 79 години имаат пушено повеќе од 30 години или оние кои претходно имале белодробен рак) преку КТ со ниски дози може да даде апсолутно намалување на смртноста од белодробен рак за 0,3% (релативно намалување од 20%). Можните ризици од скринингот не се добро познати.
Лекување
Лекувањето на белодробниот рак зависи од специфичниот клеточен тип на ракот, колку далеку е истиот раширен и општата здравствена состјба на пациентот. Тоа најчесто опфаќа палијативна грижа, хирушка операција, хемотерапија и радијациона терапија.
Операција
Ако истражувањата потврдат дека станува збор за неситноклеточен карцином, стадиумот мора да биде потврден за да се одреди дали болеста е локализирана и подложна на операција или е раширена до степен каде што не може да се лекува хируршки. За ова се користи скен со компјутеризирана томографија и позитрон емисиона томографија (ПЕТ). Ако постои сомнеж за зафаќање на медијастиналните лимфни јазли, тогаш може да се користи медијастиноскопија за да се земе примерок од јазлите, што ќе помогне во одредувањето на стадиумот.
Испитувања на крвта и белодробни функционални тестови се исто така потребни за проценка на тоа дали пациентот е доволно здрав за да биде подложен на операција. Ако белодробните функционални тестови откријат слаби дишни резерви, операцијата може да биде контраиндицирана.
Во повеќето случаи на неситноклеточен карцином во ран стадиум, отстранувањето на резен од белодробното крило (лобектомија) претставува хируршки третман на избор. Кај пациентите кои се непогодни за полна лобектомија, може да се направи помала, сублобарна ексцизија (wedge resection). Оваа сублобарна ексцизија има поголем ризик од повторно појавување на болеста во споредба со лобектомијата. Терапијата со радиоактивен јод на рабовите на сублобарната ексцизија може да го намали ризикот од повторно појавување. Поретко се врши отстранување на цело белодробно крило (пневмонектомија).
Видео-асистираната торакоскопска хирургија и лобектомијата со ВАТХ (Video-assisted thoracoscopic surgery, VATS lobectomy) претставуваат минимално инвазивен пристап кон операцијата на белодробен рак. Лобектомијата со ВАТХ е подеднакво делотворна во споредба со конвенционалната отворена лобектомија и е со помалку постоперативни потешкотии.
Радиотерапија
Ако туморскиот раст блокира краток дел од бронх, може да се даде брахитерапија (локализирана радиотерапија) директно во дишниот пат за да се создаде проодност. Споредено со надворешната радиотерапија, брахитерапијата дозволува намалување во времетотрањето на третманот и намалена изложеност на зрачење на здравствените работници.
Профилактичното кранијално зрачење (Prophylactic cranial irradiation (PCI)) е вид на радиотерапија, насочена кон мозокот, чија цел е да се намали ризикот од метастази. Тоа е најкорисно кај ситноклеточниот белодробен карцином. Кај случаи со стадиум на локализирана болест, профилактичкото кранијално зрачење го зголемува тригодишното преживување од 15% на 20%; кај раширена болест, едногодишното преживување се зголемува од 13% на 27%.
Скорешните подобрувања во насочувањето и снимањето доведоа до развивање на стереотактично зрачење во лекувањето на белодробен рак во ран стадиум. Кај оваа форма на радиотерапија, високи дози се доставуваат во мал број на сесии користејќи стереотактични техники за насочување. Нејзината употреба е првично кај пациенти кои не се кандидати за операција заради постоење на медицински коморбидитети.
За пациентите и со неситноклеточен и со ситноклеточен карцином, помали дози на зрачење на градите можат да се користат за контрола на симптомите (палијативна радиотерапија).
Хемотерапија
Режимот на хемотерапија зависи од типот на тумор.
Ситноклеточен белодробен карцином
Дури и ако е во релативно ран стадиум, ситноклеточниот белодробен карцином се примарно се лекува со хемотерапија и зрачење. Кај ситноклеточниот карцином најкористени лекови се cisplatin и etoposide. Комбинации со carboplatin, gemcitabine, paclitaxel, vinorelbine, topotecan и irinotecan исто така се користат.
Неситноклеточен белодробен карцином
Напреднатиот неситноклеточен карцином често се лекува со cisplatin или carboplatin во комбинација со gemcitabine, paclitaxel, docetaxel, etoposide или vinorelbine, а во скоро време pemetrexed стана достапен. Во овие случаи, хемотерапијата го подобрува преживувањето и се користи како прва линија на лекување ако пациентот е доволно здрав за лекувањето.
Адјувантна хемотерапија
Адјувантна хемотерапија претставува употреба на хемотерапија по оперативен зафат за да се подобри исходот. Кај неситноклеточниот карцином се земаат примероци од соседните лимфни јазли за време на операцијата за да помогнат во одредувањето на стадиумот. Ако се потврди стадиум II или III, адјувантната хемотерапија го подобрува петгодишното преживување за 5%. Поновата комбинација на vinorelbine и cisplatin е поделотворна од постарите режими.
Адјувантната хемотерапија за пациенти со рак во стадиум IB е контроверзна, затоа што клиничките испитувања немаат јасно прикажана придобивка во преживувањето. Резултатите од испитувањата со преоперативна хемотерапија (неоадјувантна хемотерапија) кај операбилен неситноклеточен белодробен карцином се неубедливи.
Палијативна нега
Палијативната грижа може да биде соодветна кај пациенти со неизлечлива болест. Овој пристап дозволува додатно разгледување на опциите за лекување и дава можност за доаѓање до добро промислени одлуки кои ќе избегнат некорисна, а скапа нега на крајот од животот.
Хемотерапија може да биде комбинирана со палијативна нега во лекувањето на неситноклеточен белодробен карцином. Кај напредната форма на овој карцином, соодветна хемотерапија го подобрува просечното преживување во споредба со само потпорна нега, а истовремено и го подобрува квалитетот на животот. Со добра физичка кондиција, одржувањето на хемотерапијата за време на палијативната нега нуди 1,5 до 3 месеци продолжено преживување, олеснување на симптомите и подобрување во квалитето на животот, со тоа што подобри резултати се гледаат со поновите лекови. Групи на лекари препорачуваат дека ако примателот сака и може да го поднесува третманот, тогаш хемотерапијата треба да се земе предвид кај напреднатиот неситноклеточен карцином.
Прогноза
Во прогностичките фактори кај неситноклеточниот белодробен карцином е вклучено присуството или отсуството на белодробни симптоми, големината на туморот, клеточната хистологија, степенот на раширеност (стадиум), метастази до повеќе лимфни јазли или инвазија во крвни садови. За пациенти со неоперабилна болест, прогнозата е негативно влошена заради лошата здравствена состојба и губењето на повеќе од 10% од телесната тежина. Во прогностичките фактори кај ситноклеточниот белодробен карцином е вклучена општата здравствена состојба, полот, стадиумот на болеста и зафаќањето на централниот нервен систем или црниот дроб во моментот на дијагнозата.
Општо, прогнозата е лоша. Од сите пациенти со белодробен рак, 15% преживуваат пет години по дијагнозата. Стадиумот е често напреден во моментот на дијагнозата. При презентацијата, 30-40% од случаите на неситноклеточен карцином се во стадиум IV, а 60% од од ситноклеточниот карцином се во стадиум IV.
За неситноклеточниот карцином, најдобрата прогноза се добива со комплетна хируршка ресекција на туморот во стадиум IA, со 70% петгодишно преживување. За ситноклеточниот карцином, општото петгодишно преживување е помало од 5%. Ако ситноклеточниот карцином е широкораспространет, петгодишното преживување е помало од 1%. Медијаната за преживување со болест која е во ограничен стадиум изнесува 20 месеци, со петгодишна стапка на преживување од 20%.
Според податоците на National Cancer Institute, медијаната за дијагноза на белодробен рак во САД е 70 години, а медијаната за смрт е 72 години.
Епидемиологија
[[Податотека:Trachea, bronchus, lung cancers world map - Death - WHO2004.svg|мини|Стандардизирана стапка за смртност во 2004 година од трахеален, бронхијален и белодробен рак на 100.000.
]] Ширум светот, ракот на белите дробови е најчестиот рак во однос и на инциденца и на смртност. Во 2008 имало 1,61 милион нови случаи и 1,38 милиони смртни случаи заради белодробен рак. Највисоките стапки се во Европа и Северна Америка. Делот од населението кој има најголема веројатност да развие белодробен рак е со возраст над педесеттите и со историја на пушење. Во контраст со стапката на смртност кај мажите, која почна да се намалува пред повеќе од 20 години, женската смртност е во пораст во последните декади и штотуку почнува да се стабилизира. Во САД, ризикот за добивање белодробен рак во текот на животот е 8% кај мажи и 6% кај жени.
Улогата на пасивно пушење сè повеќе се препознава како ризик-фактор за белодробен рак, водејќи до законски интервенции за намалување на несаканото изложување на непушачите на чадот од нечии цигари. Емисиите од автомобили, фабрики и електрани исто така претставуваат потенцијални ризици.
Источна Европа ја има највисоката стапка на смртност меѓу мажите, додека Северна Европа и САД ја имаат највисоката смртност меѓу жените. Во САД, црнците и жените имаат повисока инциденца. Инциденцата на белодробен рак е моментално помалку честа во земјите во развој. Со зголеменото пушење во земјите во развој, се очекува да порасне инциденцата во тек на наредните неколку години, особено во Кина и Индија.
Од 1960-те, инциденцата на белодробниот аденокарцином почна да расте во однос на другите видови на белодробен рак. Ова е делумно резултат на воведувањето на цигари со филтри. Филтрите ги отстрануваат поголемите честички од чадот од тутунот и со тоа го намалуваат нивното таложење во поголемите дишни патишта. Сепак, пушачите мораат да вдишуваат подлабоко за да ја добијат истата количина на никотин, а со тоа го зголемуваат таложењето во помалите дишни патишта каде што аденокарциномот има склоност да настанува. Инциденцата на белодробниот аденокарцином продолжува да расте.
Историја
Ракот на белите дробови не бил чест пред појавата на пушење цигари; дури не бил ни препознаен како посебна болест сè до 1761 година. Различните гледишта за белодробниот рак биле дополнително опишани во 1810 година. Злоќудните белодробни тумори имале застапеност од само 1% од сите ракови видени при аутопсии во 1878, но нивниот број пораснал до 10-15% до 1900-те. Приказите на случаи во медицинската литература броеле само 374 случаи ширум светот во 1912, но еден преглед на аутопсиите покажал дека инциденцата на белодробен рак пораснал од 0,3% во 1852 до 5,66% во 1952. Во Германија во 1929 година, лекарот Фриц Ликинт ја препознал врската меѓу пушењето и белодробниот рак и довел до агресивна кампања против пушење. Британската лекарска студија (British Doctors Study), издадена во 1950-те, го дала првиот цврст епидемиолошки доказ за врската меѓу белодробниот рак и пушењето.
Поврзаноста со радон била првпат препознаена кај рудари кои работеле во рудници на Рудни Планини близу Шнеберг, Саксонија. Овде се ископувало сребро уште од 1470 година и овие планини се богати со ураниум и неговите распадни производи, радиум и радон. Рударите многу често развивале белодробни болести кои биле препознаени како белодробен рак во 1870-те. И покрај ова откритие, копањето продолжило во 1950-те заради побарувачката на СССР за ураниум. Радонот првпат бил потврден како причинител на белодробен рак во 1960-те.
Првата успешна пневмонектомија (хируршко отстранување на белодробно крило) заради белодробен рак била извршена во 1933 година. Палијативна радиотерапија се користела уште од 1940-те. Радикалната радиотерапија, првично користена во 1950-те, е обид за употреба на поголеми дози на зрачење кај пациенти со белодробен рак во релативно ран стадиум, но кај кои хирушки зафат би бил несоодветен. Во 1997 година почнал да се применува режимот на континуирна хиперфракционирана радиотерапија (CHART), која се смета како подобрување во однос на конвенционалната радикална радиотерапија.
Кај случаите со ситноклеточен белодробен карцином, првичните обиди во 1960-те со хируршка ресекција и радикална радиотерапија биле неуспешни. Во 1970-те се развиле успешни режими со хемотерапија.
Одбојка на Летните олимписки игри 1988 (мажи)
Одбојката на Летните олимписки игри 1988 — официјален одбојкарски турнир на Олимписките игри. Турнирот се одржал во Сеул, Јужна Кореја. На турнирот учествувале вкупно 12 репрезентации.
Првото место го освоил САД, второто СССР и третото Аргентина.
Идеја
Идеја (од грчки: ιδέα) е резултат на мисловен процес (мисла, концепт). Идејата е поим што се користи и во популарна и во филозофска терминологија што општо значи „ментална слика“ или „разбирање“.
Список на државни водачи во 118 година
Ова е список на државни водачи во 18 година. Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција.
Списокот е поделен на континентите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината.
Ајас (филм)
Ајас ― турски анимиран филм од 2013 година, продуциран од Düşyeri Animation Studios. Филмот излезе на националното општо прикажување на 22 ноември 2013 година.
Заплет
Шестгодишниот Ајас потекнува од огромно семејство. Истанбул е неговиот роден град, кој го истражува заедно со неговата сестра и сите негови братучеди. Тој е љубопитно, паметно, весело мало момче на кое никогаш не му се досадува.
Ајга
Ајга — прва престолнина и еден од позначајните и поголеми градови во времето на Македонското Кралство. Според античката традиција, градот го основал Каран, легендарниот родоначалник на македонската кралска куќа, митскиот предок на Македонците. Честопати се постоветува со Воден (Едеса). Градот Ајга, најверојатно се наоѓал кај месноста Палатица, југоисточно од Бер, во подножјето на Пиериските Планини. Во прилог на ова тврдење, одат откриените Кралски гробници во Кутлеш, во близина на Бер. Долг период овој град бил и престолнина на кралството поточно од времето на кралот Пердика I (729 - 678 година п.н.е) од аргеадската династија па до кралот Архелај кој ја интензивирал трговијата со соседните земји и поради малку поголемата оддалеченост од морето на Ајга престолнината ја преселил во градот Пела кој подоцна ќе стане главна престолнина на македонските кралеви. Сепак, градот Ајга и понатаму останал значаен град за македонските кралеви, кои имале обичај да бидат погребувани на местото на своите предци, поради што на ова место се наоѓа и гробницата на Филип II Македонски.
Легендата за Херкул (филм од 2014)
Легендата за Херкул (The Legend of Hercules) - американски филм од 2014 година, во режија на Рени Харлин. Во главните улоги настапуваат: Келан Луц, Гаја Вејс, Скот Адкинс, Роксен Меки, Лијам Гариган, Лијам Мекинтаер, Раде Шербеџија итн.
Синопсис
Еднаш, Зевс води љубов со кралицата Алкмена (ја игра Меки) од која се раѓа Херкул (го игра Луц), кој воопшто не знае за своето потекло. Тој е вљубен во принцезата Хеба (ја игра Вејс) од Крит, која пак треба да се омажи за неговиот полубрат Ификле (го игра Гариган). Таткото на Херкул, тиранот Амфитрион намерно ги праќа заповедникот на војската Сотир (го игра Мекинатаер) и Херкул во Египет, каде тие запаѓаат во стапица. Така, Херкул и Сотир се заробени, а потоа продадени како робови. Двајцата учествуваат во гладијаторските борби и по една таква победа пристигнуваат во родната земја. Таму, Херкул сам ги победува шесте непоразени грчки борци. Кога дознава дека тиранот Амфитрион ја убил неговата мајка, Херкул го поведува населението во борба против Амфитрион. Сепак, по почетните успеси, Херкул е заробен. Во мигот кога треба да биде погубен, тој добива натприродна сила и повторно ја псобира својата војска во борба против Амфитрион. На крајот, тој го убива тиранот, додека Хеба го убива Ификле. Филмот завршува така што Херкул и Хеба добиваат бебе.
Народен музеј - Битола
Народен музеј - Битола — музеј во центарот на Битола, сместен во некогашното Битолско воено училиште, основано во 1847 година.
Со одлука на Владата на Република Македонија за утврдување на мрежата на национални установи од областа на културата (Службен весник на РМ број: 84/2003), Заводот за заштита на спомениците на културата, музеј и галерија Битола доби статус на национална установа од областа на културата и се преименува во Завод за заштита на спомениците на културата и музеј Битола, односно Завод и музеј Битола.
Денес, Заводот за заштита на спомениците на културата и музеј Битола, е национална установа од областа на културата чија основна дејност е заштита, систематизација, научна обработка и презентација на културното наследство во Општина Битола.
Својата дејност, програма, цели и задачи, институцијата ги остварува преку секторите за музејска дејност, заштитна дејност и секторот за заеднички служби.
Во музејот можат да се видат многу поучни работи, како на пример статуи од познати борци (Гоце Делчев, Питу Гули итн.), праисторијата на луѓето и др.
Надворешни врски
Музеј Битола — страница на туристичкиот портал на Битола
Исфрлувач
Исфрлувач — име на чувар на ресторан, бар, ноќен клуб, бордел и слично, одговорен за пристапниот режим, како и отстранување на пијани и непримерни посетители. Занимањето е конкретно машко, иако повремено има и исфрлувачки. Обично не е потребна посебна лиценца или обука, иако во Кристијансан во Норвешка на крајот на XX век бил направен обид да се воведат курсеви за полициски исфрлувачи. Курсеви и лиценци се потребни и од некои општини и области во англо говорните земји.
Наводи
__СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__
Монтгомери (Алабама)
Монтгомери (Montgomery) е главен и втор по големина град во американската сојузна држава Алабама. Според пописот направен во 2006 година во Монтгомери живееле 201.998 жители.
Географија
Монтгомери е сместен во средишниот дел на Алабама, на југот на САД. Низ градот тече реката Алабama, каде што недалеку од местото каде што извира се спојува со реките Туса и Талапуса. Релјефот е претежно низински (дел од низините се долж бреговите на Мексиканскиот Залив). Во близина се наоѓаат езерата Кобс и Кресцент. Летата во оваа област се многу жешки, а во зима и претежно преку целата година има многу врнежи од дожд.
Историја
Пред доаѓањето на Европејците овој простор бил населен со Алабама Индијанците. На просторот на денешен Монтгомери постоела индијанска населба на Иканатхатите и Товасите. Прв Европеец кој го населил тој простор бил шкотскиот трговец Џејмс Маквин кој се населил во 1716 година. Во 1717 французите изградиле трговска станица под името Форт Тулуза североисточно од денешниот Монтгомери. Британците го населиле просторот посе војната против Французите и Индијанците во 1764 година. Европејците на тој простор многу бавно се доселувале
Округот Монтгомери е основан во 1816 година. Првата група населеници ја водел генералот Џон Скот. Тој го основал градот Алабама Таун во близина на денешниот Монтгомери. Подоцна Ендру Декстер го основал градот Њу Филаделфија. Тие два градови се обединиле во 1819 година и така бил создаден градот Монтгомери. Градот е именуван според генералот Ричард Монтгомери кој загинал во Американската битка за независнотс. Во градот се развила трговијата со памук, што многу брзо растела. Од 1821 година паробродот Херијет почнал да плови по реката Алабама. Во 1832 година е изградена железничка пруга по државата Џорџија. Монтгомери брзо се развивал и станал најзначаен град во југот на САД, па во него во 1861 година е одржан состанок на кој Алабама, Џорџија, Флорида, Луизијана, Мисисипи и Јужна Каролина се отцепиле од САД и формирале Конфедеративни Американски Држави. Со тоа и почнала Американската граѓанска војна. Монтгомери станал главен град на Конфедеративните Американски Држави и во него бил изгласан новиот претседател Џеферсон Дејвис. Подоцна главниот град бил преместен во градот Ричмонд во Вирџинија кој бил блиску до линијата на фронтот. Монтгомери не страдал многу во граѓанската битка.
Монтгомери во 1886 бил прв град во САД кој вовел електричен трамвај. После тоа сè повеќе жители ги населувале предградијата, а помалку во центарот. Во 1910 браќата Рајт ја основале летачката школа
После Втората светска војна на југот на САД засилено било движењето за поголеми права на црнците, а Монтгомери бил еден од центарите на тоа движење. Неговиот водач Мартин Лутер Кинг, бил пастир во една црква во Монтгомери и од таму го почнал своето делување. Позначајна личност на тоа движење била шивачката Роса Паркс која во 1955 одбила да отстапи место на белец, поради тоа таа била уапсена, а нејзиното притворување било причина за масовни протести на црнците кои довеле до укинување на сегрегацијата во автобусите, што била прва поголема победа за црнците. Во 1965 година Мартин Лутер Кинг го организирал маршот во Монтгомери со цел да се исполнат гласачките права на црнците.
Знаменитости
Најпозната зграда во градот претставува зградата на собранието на Алабама во која се наоѓа центарот на владата на Алабама. Најзначаен облакодер во градот е РСА Тауер.
Влезот е од другата страна
„Влезот е од другата страна“ — збирка поезија од македонската поетеса Николина Андова, објавена во 2013 година во издание на „Темплум“. За оваа збирка, Андова ја добила наградата “Мостови на Струга” која ја доделуваат Струшките вечери на поезијата и УНЕСКО за најдобра дебитантска книга.
Технички одлики
Збирката е печатена во мал формат (17 сантиметри), во мек повез и има 77 страници. Книгата е каталогизирана во Националната и универзитетска библиотека Св.Климент Охридски - Скопје и ја носи меѓународната ознака ISBN 978-608-4658-23-8. Графичкото уредување и дизајн е дело на фирмата “Кома”. Книгата била официјално промовирана на 29 мај 2013 година, во Младинскиот културен центар во Скопје. За книгата зборувал Владимир Мартиновски, а стихови читале Ана Голејшка и Донка Батакоја.
Содржина
Збирката „Влезот е од другата страна“ содржи 53 песни, распоредени во пет циклуси („Благословено е она што не можеме да го допреме“, „Таа е таква“, „Едноминутни сеќавања“, „Влезот е од другата страна“, и „Внимание“), а покрај нив, на крајот од книгата е дадена куса биографија на авторката. Во збирката се застапени следниве песни: Благословено е она што не можеме да го допреме, Лица, Глас, Дланки, Запирки, Сè е продупчено, Нашите лица се валкаат, Книга, Леб, Она што не сме биле, Сè, Зборови, Секогаш го пронаоѓам домот, Има предели, Брашно и ѕвезди, Ракопис, Сенки, Како кога два брода, Ништо, Кога моето детство е настинато, Се смалуваме, Меур, Излог, Патент, Тишина, Токму сега, Луѓето влегуваа, Таа е таква, Во нејзината машина, Среќа, Таа шета растрчана, Упатства, Згрозена од правта, На заминување, Како што некои луѓе, По мостовите, Се навраќавме, За пасвордот по Џибран, Ме фотографираш, Тешко дека ќе се изгубиме, Среде, Едноминутни сеќавања, Отворено, Кога бог ги празни џебовите, Бог меѓу другото, Богови скитници, Може ли, Влезот е од другата страна, Внимание, Дури и дождот, Вресок, Под стреите, и Лаксатив за песна.
Надворешни врски
Песни од „Влезот е од другата страна“
Шехзаде Ахмет
Шехзаде Ахмет (1465–1513) бил отомански принц кој војувал за османлискиот престол.
Животопис
Ахмет бил најголемиот син на Бајазит II и Булбјул Хатун. Според традицијата се сметало дека по смртта на султанот кој прв ќе пристигне до престолнината тој имал најголемо право да се искачи на престолот. Во овој поглед владенијата на Ахмед биле најблиску до Истанбул.
Додека Бајазит бил во конфликт со Селим, на Ахмет му била доверена задача за задушување на востанието Шахкулу во Анадолија. Но, наместо да го задуши востанието, Ахмет неочекувано го напуштил бојното поле, зазел еден град во Караманија и со својата војска започнал да се приближува кон Истанбул. Неговиот став предизвикал вознемиреност меѓу војниците бидејќи неговиот главен поддржувач Хадим Али Паша го загубил животот за време на бунтот. Ахмед заминал во Конија каде се прогласил за султан. Иако Бајазит побарал да се врати во својот санџак Ахмед го одбил на својот татко. Бајазит по ова започнал да стравува дека Ахмед сака да го убие за да дојде на престолот па одбил да му дозволи на својот син да влезе во престолнината. Од друга страна тој абдицирал од престолот на 25 април 1512 година, а Селим со поддршка од јаничарите се вратил од Крим и станал новиот султан. Ахмет продолжил да контролира дел од Анадолија во првите месеци од владеењето на Селим. Конечно, силите на Селим и Ахмет воделе битка во близина на Бурса на 24 април 1513 година во која битка силите на Ахмед биле поразени, самиот тој уапсен а подоцна и погубен.
Држава
Држава — множество на институции кои ја имаат моќта да ги создаваат правилата кои владеат со луѓето во едно или повеќе општества, имајќи притоа внатрешен и надворешен суверенитет врз дефинирана територија. Следејќи ја дефиницијата на Макс Вебер за поимот „држава“, таа има монопол врз концептот на сила. Оттука, државата вбројува разни институции низ кои ја практикува силата, како што се на пример: Армијата, Бирократијата, Судовите и Полицијата. Симболите како што се приватните армии и приватни судови се одлики на феудализмот, а во модерното општество се симбол на „пропадната држава“.
Иако изразот „држава“ се користи во најширока смисла на зборот, за да го опише државниот апарат, модерната држава има битни разлики со античката, и тоа одлики кои најпрво се консолидирани во западна Европа во 15 век.
Во доцниот XX век, глобализацијата на светската економија, подвижноста на луѓето и капиталот, и порастот на меѓународни институции, придонесоа да се намали зависноста од државата. Сепак државата како поим останува фундаменталена политичка единица во светот, од нејзиното појавување во 16 век. Одтука државата опстанува централен концепт во изучувањето на политиката, а нејзината дефиниција сѐ уште претставува контраверзија во научните кругови.
Политичките социологија, во традицијата и духот на Карл Маркс и Макс Вебер, вообичаено ја претпочитаат државата преку нејзината улога на примена на државниот апарат.
Од доцниот 19 век, концептот на држава и нација се засилува и доаѓа до групирање на веќе постоечки именувани територии, окрупнувања, и групирања на номадски територии кои претходно не биле организирани во држава. Во моментов има повеќе од 200 држави кои ја сочинуваат меѓународната сцена, и голем дел од нив се претставени во Обединетите Нации.
Во рамките на федерален систем, терминот држава исто така се однесува на политички единици кои не се суверени сами по себе, но подлежат на авторитетот на поголема држава, како што е случајот на пример со САД.
Дефинирање на државата
Според добитникот на Нобеловата награда за економија, Џејмс Бјукенен, државата треба да се сфати како множество на правила или институции преку кои поединците делуваат колективно наместо поединечно.
Потеклото на државата
Потеклото на државата се пронаоѓа во развојот на уметноста на војувањето. Историски гледано, нема никаква тешкотија во докажувањето дека сите модерни политички заедници го должат своето постоење на успешно војување. Како резултат, новите држави мораат да бидат организирани на воени принципи. Животот на новата заедница е военото сојузништво. Војската по природа е со натпреварувачки дух. Од сите институции со кои се владеело во државите, кралството е најдолготрајна сè до Француската револуција, која ставила крај на “божествените права на кралевите„. Меѓутоа кралството е можеби најуспешна политичка институција. Сепак, првите кралеви не биле институции, туку поединци. Првите кралеви биле успешни на воен план. Тие биле луѓе со не само голема воена генијалност, туку и одлични управници. Кралството станува институција преку наследувањето.
Кралот владее со кралството со помош на совет. Без совет кралот не може да ги држи своите територии. Советот е експертскиот тим на кралот. Советот е никулецот на уставната влада. Одамна пред советот да стане заштитник на демократијата, тој обезбедувал клучна помош на кралството како институција, преку:
Највисоко поставени меѓу потчинетите, ерловите во Англија и Шкотска и војводите и грофовите на континентот, биле право на избор на советот. Освојувач води војна за освојување поради освета или за грабежи, но установеното кралство ја наплаќа данок од потчинетите. Една од функциите на Советот е да ја чува кралската каса полна. Друга е исполнувањето на воената обврска, и поставувањето на кралското господство заради исполнување на задачата за собирање на даноци и војници.
Државата и сопственоста
Сопственост е правото на секој поединец или група на луѓе да ужива во користа на предмет без разлика дали е материјален или интелектуален. Право е моќ зајакната со јавен интерес. Некогаш се случува примената на правото да се коси со јавниот интерес. Сепак, правото на сопственост е производ од јавниот интерес, без разлика дали тој е минат, сегашен или иден. Порастот на знаењето е клучот на историјата на сопственоста како институција. Колку повеќе стануваме свесни за постоењето на некој предмет, без разлика дали тој е физички или интелектуален, толку повеќе истиот го присвојуваме. Појавувањето на државата, ја донесе последната фаза во еволуцијата на сопственоста, почнувајќи од дивиот живот, до сопружништвото. Во присуство на државата, можеме да имаме земјишна сопственост. Државата почнала да доделува господства, и со тоа го заменила доделувањето на сопственоста, со наследување. Со сопственоста на земја се појавил и закупот и размената на добра, профитот, па така “господарот на земјата„ од минатото, во модерните времиња е земјопоседник. Ако е погрешно претпоставено дека вредноста на земјата е секогаш иста, тогаш воопшто нема никаков тек на еволуцијата на сопственоста. Меѓутоа, цената на земјата се зголемува со секое зголемување на бројот на населението од кое земјопоседникот има корист. Земјопоседниците на големи земјишни површини биле најценети од сите политички служби. Во индустријата, позицијата на земјопоседникот не е толку важна, но во градови кои се развиле благодарение на индустријата, среќните земјопоседници “ожнеале„ огромни заработувачки. Кон крајниот период на Средниот век во Европа, Државата (со користење на конфискацијата за полнење на благајните) и Црквата (со добивање на огромни површини земја) беа здружени против селските заедници и малото господство. Оваа соработка била толку успешна, што денес селото се смета за идеално за индивидуалисти, односно тоа е место каде “секој може да прави што сака со самиот себеси„. Државата била најважниот фактор во еволуцијата на правото на сопственост без оглед дали тоа е јавно или приватно.
Државата и законите
Составувањето на закони било непознаница за примитивните општества.
Најупорните од сите патријархални општества, Евреите, го задржуваат нивното племенско право до одреден степен во нееврејските градови на Западот. Ова племенско право е рудиментираната идеја за право бидејќи се појавила за време на патријархалната фаза на општеството, тоа било обичај или правило кое било санкционирано со одобрување или пракса на постарите.
Неподносливата ситуација во текот на 10-иот век кога секој мал град имал свој закон, па така државите како Франција, Германија, Шпанија и други немале свое унифицирано право сѐ до крајот на 18 век била прекината, благодарение на три пресудни средства кои помогнале да се создаде модерен правен систем и законодавство.
На крај доаѓа усвојувањето на законите или законодавството. Кога е брз напредокот и развојот, се воведува и побрз начин на политичко претставување. Методот не потекнува од примитивните општества, туку од потребата на Државата за пари и употребата на собранието за таа собирање на истите. Со напредокот на трговијата, градското собрание преминало во државното собрание па во парламент, кој се појавил низ цела Европа околу 12 век. Меѓутоа парламентот не го претставувал целосното благородништво и свештенство. Свештенството имало натрупано богатство во форма на земјиште, околу една петтина од вкупното христијанство во текот на 12 и 13 век. Црква водела изолациона политика, таа го вовела целибатот и се тргнала настрана од секојдневниот живот, одбила да се изјасни пред секуларен суд, како и да плаќа даноци на државата под изговор дека, веќе има платено данок на Папата. Бидејќи главната задача на државното собрание било собирање на пари, Црквата не смеела да биде изоставена од него, па така и таа била приклучена кон Парламент. Тоа не ѝ се допаѓало на црквата, но во повеќето случаи нивното присуство било задолжително.
На почетокот на политичкото претставување, мнозинството не секогаш ги носело одлуките и постоела многу мала потреба за оспорување на изборите, но во 15 век, седиште во Парламентот било многу ценето. Историски гледано, догмата за рамноправноста меѓу луѓето е резултат на усвојувањето на практичната машинерија на мнозинството, но усвојувањето на принципот на мнозинство е исто така важен за создавањето на друга модерна институција: партискиот систем. Партиски систем, е разработена машинерија во која учествуваат најмалку двајца политички кандидати, еден против друг за поддршка од гласачкото тело. Неговата предност односно рамномерната претставеност привлекла многу луѓе во политиката. Тој обезбедува делотворна критика на владата и дава шанса на многу амбициозни, образовани и богати луѓе да учествуваат во создавањето на постојана владина политика.нОвие три институции: политичко претставување, правилото за мнозинство и партискиот систем, се основните делови на модерната политичка машинерија и можат да се применат како во централните така и во локалните влади.