cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Григор Прличев
Вратен во Охрид веднаш ја започнува работата врз новиот поетски проект поемата Скендербег, далеку попретенциозен творечки зафат. Работи како учител во Охрид. Со Јаким Сапунџиев го започнуваат народниот подвиг во Охрид, борба за воведување на народниот јазик во училиштата, односно борба против Цариградската патријаршија и нејзиното влијание
По покана од Редакцијата на цариградското Читалиште се зафаќа со препев на Хомеровата Илијада. Почнува да соработува во бугарските цариградски весници и списанија. Во Белград, а потоа во Читалиште во 1872 г. ја објавува песната Во илјада седумстотин шездесет и второ лето, подоцна преобјавена и во неговата Автобиографија. Во цариградскиот весник Право во 1872 година е објавена вест дека Прличев подготвил за печат книга песни за деца под наслов Воспитание или 12 наравствени песни. Со заштедени пари од своето учителствување во Струга, заминува во Софија, поканет од многумина родољупци, го канеле да се зафати со каква и да е литературна работа и му ветувале секакви олеснувања и помоши. Во периодот меѓу 1883-1890 г. учителствувал во бугарската машка гимназија во Солун. Во овој период ја пишува својата Автобиографија, објавена по неговата смрт во Зборник за народни умотворенија, наука и книжнина.
Прличев живее и работи во повеќе балкански културни центри (Охрид, Струга, Битола, Прилеп, Солун, Атина, Тирана, Цариград, Софија). Коректно владее повеќе балкански и европски јазици. Во одреден период бил под влијание на словенофилството и прави обид да создаде граматика на словенско есперанто.
Поетската творба Сердарот се смета за апсолутен врв на сиот влог што во уметноста на зборот овој творец го дал. За книжевната наука оваа поема треба да се разгледува во контекстот на европската теорија на романтизмот. За неа авторот во Атина го добива од критиката прозвиштето Втор Хомер. Други позабележителни негови творби се Автобиографијата и словото-есеј „Чувај се себеси. Тоа се комплементарни книжевни дела и ја доречуваат на директен начин основната порака на Сердарот.
Според Симеон Радев и другите бугарски историчари, Григор Прличев бил бугарски преродбеник и писател.
Првите години
Прличев се родил во Охрид и потекнувал од сиромашно семејство. Уште како мал останал без татко му Ставре, а за фамилијата која се состоела од од три машки и едно девојче се грижеле неговата мајка Марија и неговиот дедо. Бедата на неговото семејство била толку голема што поради немање обувки дедо му на грб го носел до училиште. Мајката на Прличев за да го прехрани семејството работела како аргатка по туѓи куќи и од неа ја слушнал поговорката: Работата е здравје и чест. Но, во својата Автобиографија со тага истакнува дека кога ја видел мајка си како го носи тешкиот килим на глава и кога никој не сакал да ѝ помогне:
Школувањето во Охрид
Првата писменост ја добил од својот дедо и од него го научил да чита грчко писмо. Грчкото писмо, култура, јазик и просвета од тогаш ќе бидат повеќе од четвртина век постојано присутни во животот на Прличев и под нивно влијание се развил како интелектуална и поетска личност. Откако го совладал основното читање неговиот дедо го запишал во грчко келијно училиште и го помагал сè додека можел. За своето прво образование Прличев истакнува:
Пред да умре дедото на Прличев целиот свој имот го оставил на неговата мајка која морала да даде заклетва дека нема да му дозволи на Прличев да работи и дека ќе го школува. Така Прличев сè до својата осумнаесетта година е во Охрид и се школува кај неколку учители. Школувањето во Охрид неколкупати го прекинувал за да ѝ помага на својата мајка така што тој продавал муренки, препишувал грчки ракописи за богатите гркомански чорбаџии и им помагал на богатите деца во учењето. Во последните години од школувањето во Охрид негов учител станува Димитрија Миладинов.
Во Тирана
Откако го завршил школувањето тој се вработил како терзија, а малку потоа се нашол како учител во Тирана. Тогаш веќе совршено го владеел грчкиот јазик и го читал Хомер. Меѓутоа, во Албанија се задржал краток период и со заштедените пари се вратил во Охрид сакајќи да го продолжи образованието. Таму од блиските и роднините бил советуван да замине во Атина и да студира медицина. За тој судбоносен момент тој истакнува:
Грчкиот период (1840 - 1861)
Овој период од животот и делото на Прличев е карактеристичен по тоа што поетот е приврзаник на хеленската култура и јазик, период во кој ги создал своите ремек-дела Сердарот и Скендербег, а со нив станал еден од најголемите претставници на новогрчката книжевност.
Во Атина
Медицината не го интересирала, а најомразен од сите предмети му бил анатомија. Затоа најголемиот дел од времето го поминувал следејќи ги литературните манифестации и во читање на Хомер, како што самиот вели:
Сиромаштијата го следела и во Атина. Еден угледен охриѓанец и весникар, Јоан Сапунџиев го видел во сиромашна облека и со бледо лице и му ветил дека ќе се заземе да добие стипендија од едно богато завештение на еден Македонец, наместо исклучиво за сиромашните Македончиња. Но обидот останал неуспешен, а тој разбрал дека местата биле зафатени од тамошните и започнал да ги користи сопствените интелектуални способности за да се издржува. Поради таквата состојба поетот истакнува:
Тогаш во Атина најталентираниот грчки поет бил награден и овенчан со лаворов венец, а тоа предизвикало воодушевување кај Прличев и се јавила желба да напише поема со која тој ќе го освои венецот. Но поради недостиг на пари и поради болест бил принуден да се врати во Македонија.
Учителствувањето во Македонија (1849 - 1859)
За овој период од својот живот Прличев имал малку напишано. Откако закрепнал во Охрид, решил да собере пари за да се врати во Атина и работел како учител во Долна Белица за плата од 3.000 гроша годишно. Од Долна Белица заминал за Прилеп како учител, а потоа станал учител во родниот град Охрид и таму останал шест години. Прличев успеал да собере 5.000 гроша и во август 1859 година повторно заминал за Атина каде, покрај студиите по медицина, продолжил да пишува и стихови.
Сердарот
"Пискотници се слушаат од Галичник во Река. Што тешка несреќа ги збра, и мажите и жените та гласи тажна ека и навева сал коб и зла? "
- Прличев
Земајќи ја предвид одбивноста на Прличев кон медицината, тој најверојатно во Атина се вратил за да се афирмира на литературен план. Тогаш во Атина за кратко време ја напишал поемата Сердарот и ја предал на конкурсната комисија во февруари 1860 година. Според автобиографијата, 25 март 1860 година во Атина се случил највозвишениот миг во творечкиот живот на Прличев. Пред многубројната публика грчкиот критичар Александар Ризос Рангавис објавил дека на анонимниот конкурс венецот се доделува за поемата Сердарот (грчки: Ο Αρμάτωλος). За тој момент Прличев тврди:
Меѓутоа, според некои толкувачи на Прличевото дело, во тој момент на триумф започнува творечката трагична драма на поетот Григор Прличев. Самиот Прличев со горчина забележува:
Таквиот однос најверојатно предизвикал траума кај младиот и горд поет. Тој не ѝ се обратил на публиката дека е автор на поемата и си заминал уште пред да се растури собранието кое било собрано во чест на венецоносецот. Во својата автобиографија Прличев го опишува и своето второто понижување. Тој заминал во станот на Рангавис и му кажал дека тој е авторот на поемата, а Рангавис тогаш сфатил дека Прличев не е Грк.
По три дена Прличев бил повикан од универзитетските власти и пред нив бил принуден да ја рецитира поемата за да докаже дека е нејзин автор. Откако увиделе дека тој е автор на поемата му била дадена наградата која била во сребро, а требала да биде во злато. Тој се откажал од половина од наградата за благородни цели и од месечната пензија која му била доделена од грчкиот крал Отон. Понатаму во својата автобиографија самиот поет заклучува дека тие сакале да го посветат на грчка служба и поради тоа го одбил студирањето во Оксфорд или Берлин.
Скендербеј
- Прличев
И покрај сета преданост кон грчката култура, при сиот творечки успех во поезијата на грчки јазик и пофалните зборови на Рангавис, Прличев бил понижен и тоа кај него предизвикало презир и раскинување со Грција .Меѓутоа, пред целосно да раскине со Грција, тој ја создал поемата Скендербеј, поема која ја работел речиси цела година и со неа се јавил на конкурсот за најдобар поет за 1861 година, конкурсот требало повторно да се одржи во Атина. Рангавис повторно бил главен критичар и повторно дал највисока оценка за новото дело на Прличев. Меѓутоа конкурсот во 1861 година не се одржал, а самиот поет заклучува дека конкурсот бил откажан за да не му биде даден венецот. Сите овие околности придонеле Прличев да се откаже од грчкиот јазик, култура и дух, а дополнително кај него огорченоста била зголемена поради написот во весникот Балкански лебед каде пишувало за смртта на Браќата Миладиновци. За овој настан самиот поет истакнува:
По овие настани Прличев се вратил во Охрид, го напуштил својот поетски сон и се посветил на будење на народот низ просветување и со тоа завршува неговиот приод во кој стекнува полна афирмација во грчката книжевност.
Бугарскиот период (1861 - 1883)
Смртта на Браќата Миладиновци претставувала нова етапа од животот и творешвото на поетот. Прличев раскинува со грчкиот јазик и воопшто со грцизмот и почнува да се наклонува кон бугарската идеја. Тој ќе се најде меѓу оние македонски дејци кој зеле учество во Борбата против Цариградската патријаршија и постепено почнале да се преориентираат кон бугаризмот, односно кон словенизмот и станале идејни носители на македонското преродбеничко движење. Прличев ќе биде меѓу оние кој ќе се залага за создавање на еден општ јазик за Македонците и Бугарите кога ќе настане спорот за обликот на македонскиот литературен јазик.
Од почетокот на овој период па сè до крајот на својот живот, поетот ќе се носи со бугарската идеја, но не целосно сплотувајќи се со неа. Односно Прличев себеси ќе се произнесува за Бугарин, секако под влијание на бугарската пропаганда, но никогаш нема да се откаже од својот мајчин јазик, односно македонскиот народен јазик, а поради тоа ќе биде жигосан од страна на тогашните бугарски критичари и интелигенција.
Оваа е период на борбата против Цариградската патријаршија и воопшто борба против грцизмот во Македонија. Во творечка конотација, ова е период кога Прличев целосно раскинува со грчката идеја, тогаш ја испева Хилјада и седемстотин шестдесет и второ лето, ја преведува Илијадата, го препева Сердарот, а кулминација на овој период е обидот за создавање на еден општ јазик, кој се гледа во одата Рабов освободитељу посветена на рускиот цар Александар. Влијанието на бугарската идеја кај поетот се гледа во песната По възражданьето в град Охрид:
Борба против Цариградската патријаршија
Во тој период влијанието на митрополитот Мелетиј и фанариотите сѐ уште било силно, но охридското граѓанство ја започнала борбата за ослободување од црковната власт на Цариградската патријаршија.
борбата против Цариградската патријаршија била водена заеднички од страна на населението во Македонија и Бугарија, а меѓу главните барања кој биле поставувани во оваа борба е обнова на Охридската архиепископија. Спомените за Архиепископијата биле особено силни во Охрид и неговата околија, оттука охриѓани биле едни од најжестоките противници на Патријаршијата и погрчувањето кое таа го носела со себе.
Оваа борба со текот на годините сè повеќе се разгорувала и самиот поет зел учество во неа. Во летото 1866 година Прличев успеал да ги убеди ќурчиските трговци и занаетчии да создадат финансиска каса за поддршка на борбата против фанариотите.
Од овој период е и необјавена песна Охридски џган насочена против фанариотите:
...Оној што целиот (град) го управува... Не прифаќа одлични совети,
Tуку од страв си ја затворил устата, Изгледа дека е најлошиот и сега и порано,
И поголем пријател го смета оној Кој место својата татковина...
Меѓу другото поетот се обраќал на народот и го повикувал на борба против Патријаршијата. Кога зборува усно пред своите сограѓани Прличев се користел со народниот говор, односно македонскиот народен јазик.
Едно од тие слова е онаа и за св. Климент кое било објавено во цариградскиот весник Македонија на 22 јули 1867 година. Следната година во истиот весник на 24 мај заедно со Јаким Сапунџиев ја објавува статијата за состојбата на школството во Македонија.
Прличев увидувајќи дека слабо го владее писмениот јазикот што преку цариградските бугарски весници бил ширен во Македонија решил да замине за Цариград и таму да се поучи на словенски. Таму пет месеци учи кај бугарскиот учител и новинар Иван Најденов, а потоа се враќа во Македонија. Тогаш во Охрид веќе се започнало со воведување на бугарскиот јазик во црквите и училиштата. Сета оваа дејност била на штета на Патријаршија и затоа митрополитот Мелетиј го наклеветил Прличев пред турската власт и таа го затворила.
Потоа некое време Прличев бил затворен во дебарската зандана, а потоа кај дебарскиот владика и во април 1869 година се вратил во Охрид. Во овој приод поетот ја твори Хилјада и седемстотин шестдесет и второ лето. Поемата која и денес е актуелна и со задоволство се изведува и се пее ширум Македонија, зборува за судбината на последниот архиепископ на Охридска архиепископија, Арсениј, кој во таа далечна година со ираде, т.е. со указ на турскиот султан, е разрешен од духовната функција, а Црквата е укината.
...Ќе пратит владици Грци, лицем светци, срцем в,лци Ќе ве дават ќе ве стрижат, ќе млзат до крв Меѓу народа ќе сејат несогласје и раздори, Да се мрази син со татка и со брата брат. И ќе викнете до бога и крило не ќе најдете Смирени ќе наведнете глави доземи Ќе ми бидете сираци, така било записано Елате ми да ве гушна за последен п,т...
Оваа песна покрај македонската јазична основа има и бугарски и црковнословенски елементи.
Препевот на Илијада
На повик на цариградското бугарското списание Читалиште Прличев се нафатил со препевање на Хомеровата Илијада. До списанието испратил дел од препевот и истакнал:
Списанието уште во почетокот препевот на Прличев го поздравило како книжевно дело што ќе направи епоха во нашата народна книжнина. Меѓутоа Нешо Бончев кој бил прв литературен критичар кај Бугарите во Периодично списание го критикува и иронизира препевот на Прличев. И според него Прличев:
Бончев во својата критика особено го нападнал јазикот на Прличев, начинот на препевање и произволните скратувања на Илијадата. Оваа критика силно го погодила Прличев и за тоа случување самиот тој во својата автобиографија пишува:
Ваквото случување ќе го натера да се откаже од печатење на препевот, а самото дело го фрлил во оган.
Препевот на Сердарот и Скендербег
Прличев бил длабоко разочаран од приемот на бугарскиот литературен круг во кој меѓу другите влегувале Христо Ботев и Љубен Каравелов. Тие двајца во еден фељтон го исмевале и истакнувајќи дека е неспособен писател, а самиот Прличев ќе се создаде една творба под наслов ''Гр. С. Прличев, убитиј б’лгарами''. Сето тоа придонело да се повлече во себе и опкружен со книги ќе се нафати на препевање на своите поеми Сердарот и Скендербег.
Првата поема ја препеал неколкупати и во овие препеви ќе се чувствува родниот јазик на Прличев, но постепено ќе еволуира во општословенскиот есперанто што сакал да го создаде.
Конфликтот со митрополитот Натанаил Кучевишки
Борбата против елинизмот во Македонија прв ја повел Димитар Миладинов, а Прличев ја прифатил и ја водел од 1861 година.
Во 1874 година верниците на Охридската епархија со гласање решиле да се потчинат на Бугарската егзархија, Македонците бегајќи од Цариградската патријаршија која со себе го носела погрчувањето се приклонувале кон Егзархијата, но наишле на егзархиска стапица која била поставена врз словенска основа но со тенденција да бугаризира, а подоцна на таквата егзархиска црковно-просветна пропагнада Македонците се спротивставиле. Така во Охрид доаѓа Натанаил од Бугарската егзархија, која охриѓани ја прифатиле како словенска црква. Прличев дури напишал и песна во негова чест :
Но набрзо се покајал за убавиот пречек. Како што пишува самиот:
Поради овој конфликт Прличев останал без својата служба во Охрид (Варош) и морал да замине како учител во Месокастро (сега дел од градот Охрид). Овој настан придонел да се зголеми разочарувањето кај Прличев кое и онака постоело. Во Месокастро како учител останал три години и потоа заминал во Струга за учител поради притисокот на митрополитот Натанаил.
Таму во 1878 година Прличев ја создава на општословенски јазик со изразени руски елементи одата Рабов освободитељу посветена на рускиот цар Александар. Во Струга успеал да собере 4 000 лири од кој половина испратил дома, а со останатите заминал во Бугарија на повик на македонската емиграција.
Во Бугарија
Надевајќи се дека ќе најде поприште за своите литературни амбиции, после 1870 година Прличев го свртел своето внимание кон Цариград и кон тогашните бугарски весници и списанија, затоа што во Македонија во тоа време не постоеле книжевни центри, ниту можност за книжевна дејност.
Пишува дописки од Македонија за весниците Право, Македонија, Зорница и за списанието Читалиште. Подоцна, (меѓу 1879-1881 година) минал извесно време во бугарската средина, и соработувал со софискиот весник Балкан. На повик на македонската емиграција Прличев заминал за Софија. Меѓутоа кога пристигнал во Бугарија родољупците кој го поканиле станале невидливи.
Македонскиот период 1883 - 1889
Во последните години од својот живот, Прличев целосно се посветил на својата татковина Македонија. Тој станал учител на македонската младина, односно воспитувач на илинденската генерација, генерација која целосно раскинала со туѓите идеи и влијанија, тие целосно се посветиле на самобитноста на Македонија и македонскиот народ. Додека Прличев учителствувал Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“, низ клупите на оваа гимназија минале голем број на македонски револуционери и дејци: Пере Тошев, Ѓорче Петров, Даме Груев, Петар Поп Арсов и бардот на македонскиот литературен јазик Крсте Петков Мисирков. Оваа своја македонска позиција Прличев ја афирмира некаде по 1882, по враќањето од Бугарија. Тогаш, ќе се настани за постојано во Солун, па од таму, во едно писмо до жена си ќе го запише и ова:
Истата година, во 1882 година, во еден допис до цариградскиот протестантски весник Зорница ќе се застапува за македонските гледишта врз јазикот и правописот на Словените во Европска Турција. Во овој период, ја напишал, како одговор на барањето за соработка со софискиот неделен весник Балкан, автобиографски интонираната Мечта на еден старец, а една година подоцна таа ќе биде развиена во Автобиографија.
Од Битола до Солун
По враќањето во Македонија најпрво бил учител во Битола, а по две години бил повторно назначен за учител, како што тој самиот вели во својата татковина, во Охрид, а во учебната 1883/84 година станува учител во Солунската егзархиска гимназија.
Солунските години
За учителските години во Солун постојат многу малку научни истражувања поради немањето интерес на грчката и бугарската наука за овој период, а од друга страна солунските години не се опфатени во неговата Автобиографија и покрај тоа што таа била создадена во Солун. Во последните години за овој период од животот на Прличев се занимава науката во Македонија која што се обидува да даде дополнително светло за овие настани бидејќи во Солун бил сконцентриран најголемиот интелектуален потенцијал кој станал подвижник на најзначајните процеси во македонската национална историја.
Влијанието врз младата македонска интелигенција
Каков бил погледот на самиот Прличев за градот Солун и Македонија дознаваме од неговото ''слово на св. Кирил и Методија'' кое го одржал на прославата на 1 000 годишнината од смртта на Методиј во Солунската егзархиска гимназија.
Во Машката егзархиска гимназија Св. Кирил и Методиј Прличев станал воспитувач на илинденската генерација во македонското националноослободително движење кое преку Лозарите и револуцијата водела до Крсте Петков Мисирков и Димитрија Чуповски. Дополнително светло за животот и делото на Прличев во овој период дознаваме од неговиот колега Петар Даниилович Драганов и ученикот Јоан Крајничанец.
Ова сведоштво на Крајничанец потврдува дека Прличев никогаш не се откажал од своето македонско наречје, или попрецизно охридското брсјачко. Прличев до крајот на својата учителска кариера па и во Солунската гимназија предавал на македонски и ги терал учениците да изговараат според гласовниот систем на македонски јазик.
Имено Прличев во сите свои јавни настапи на разни свечености и во други случаи, па и во своите ракописи од тоа време, со исклучок на својата автобиографија која била напишана на бугарски јазик и најверојатно била наменета за публикување во Бугарија, ја користел родната реч. Прличев во Солунската гимназија предавал на македонски јазик, свесно и настојчиво.
Според некои толкувачи на делото и животот на Григор Прличев се поставува прашањето: како еден полиглот да не може да го совлада најблискиот јазик на македонскиот! Односно постои претпоставка дека Прличев намерно ја избегнувал употребата на бугарскиот јазик во своите дела и работа и таквото настојувањето да го употребува македонскиот јазик во наставата била причина за судир со егзархиските луѓе во Солун.
Сведоштво за овој период од животот на Прличев дава тогашниот директор на егзархиската гимназија Георги Кандиларов кој меѓу другото пишува дека на 6 мај 1885 година, во рамките на една прослава на 1 000 годишнината од смртта на Методиј, Прличев одржал говор по кој дошло до инцидент меѓу учениците. Прличев ги изговорил следните зборовите: ''Нека молкне Аристотел пред нашите браќа св. Кирил и Методија, нека молкне Демостен пред нашите браќа св. Кирил и Методија, нека молкне Омир, Платон и другите''. Во тој момент во салата дошло до превирања и Кандиларов го замолил да го прекрати својот говор и поради тоа Прличев се налутил и се заканил и со оставка
Обид за издавање на Илијадата
Во 1886/87 година Прличев се нашол повторно во Бугарија со цел да го објави својот препев на Илијадата и со написот Критик и преведувач, во кој биле изложени погледите на Прличев за неговиот јазик, концепцијата за општословенски јазик и одговор кон критиката на Бончев и др. Но бидејќи писмениот јазик на Прличев немал ништо општо со тогашниот бугарски литературен и книжевен јазик не можел да најде издавач и овој обид останал неуспешен.
Врските со претставниците на македонскиот национален сепаратизам
Од коресподенцијата на Прличев дознаваме дека тој определено време бил близок со раководителот на Македонската лига Васил Дијамандиев, како и со еден од основачите на Тајниот македонски комитет Коста Групче, а најверојатно и со третиот охриѓанец Темко Попов и стружанецот Наум Евро. Од друга страна Прличев бил во роднински врски со Димитар Македонски и организаторот на Културно - просветното друштво св. Климент од Охрид, Димитар Христо Узунов. Според некои, сите тие врски не биле врски само по роднокрајска линија и дека Прличев починал на прагот на новата македонска епоха.
Осамнување и смрт
Со децении бил навредуван, дразнет и унижуван, а очекувал дека тоа најмалку ќе се случи. Бил лично незадоволен од својот живот (неговата девиза е Совршенство или смрт), а на литературен план не го реализирал родниот литературен јазик и сето тоа придонело во последните години да се повлече и дистанцира од луѓето. Во 1890 година Прличев се пензионирал и се повлекол во родниот град Охрид. На 6 февруари 1893 во Охрид поетот починал. Смртта на Прличев означувала крај на една ера и почеток на нова ера во која дел од неговите ученици ќе ја формираат Македонската револуционерна организација, а Крсте Петков Мисирков ќе ја создаде За македонцките работи.
Гробот на Глигор Прличев се наоѓа зад црквата Света Богородица Перивлепта во Охрид, а спомен-домот посветен на него се наоѓа исто така во Охрид, на улицата Самоилова, близу до црквата Света Софија.
Јазикот на Прличев
Во поглед на неговиот мајчин јазик и јазик за секојдневна комуникација, Григор Прличев го користел македонскиот јазик и охридскиот говор, дијалект кој го користел и во своето Книжевно творештво и социјално општење. Што се однесува за литературното творештво, Прличев творел на грчки јазик и бугарски јазик.
Бидејќи желбата за творење не му згаснала Прличев имал потреба и понатака да пишува, тој бил принуден да користи и стандарден словенски јазик покрај родниот. Бидејќи немало македонски стандарден јазик во образованието, тој нашол спас од фанариотите во словенството преку најблискиот во тоа време стандарден јазик, бугарскиот. Поради тоа, тој често кажувал за јазикот со кој доаѓал во пресрет дека ужасно го нервирале граматичките грешки во говорот на неговите професори и дека му се чинело како да паѓа небото и таквите грешки ги поправал. Увидувајќи дека бугарскиот јазик се користи во општествените установи во Македонија.
Односот на Прличев кон јазикот е, од една страна е специфичен. Тој се приврзува за јазик што е сосема надвор од неговото словенско потекло, за грчкиот јазик но не докрај и не на некој ексклузивен начин. Не треба да се заборави дека Прешерн има германско – латински фази, и дека Бранко Радичевиќ пишува стихови на германски. Грчкиот јазик е јазик на кој Прличев се школувал, интелектуално созреал и бил во тек со балканските книжевни случувања. Потоа го отфрлил грчкиот јазик, а според некои научници тоа бил единствениот јазик на кој можел да го искаже своето книжевно определување и јазик на неговата книжевна судбина. Откако го напуштил панхелинизмот тој се приклонил кон пансловенизмот и неговото јазично определување има таква подлога.
Прличев во своето размислување сам себеси си дава забелешка оти употребува стари зборови секому достапни, како што е плот. Притоа тој дава одговор истакнувајќи дека ако некој не знае нека праша кого сака во Македонија и овој ќе му каже што значи. И не само за тие зборови туку и за формите во трето лице еднина сегашно време што свршуваат на т: молет, носет, лежит, да престанет, да поет ( од Рабов освободитељу). Оваа општословенската и руска одлика лежи во охридскиот говор. Дека не го знаел добро книжевниот бугарски јазик Прличев и самиот тоа го истакнува во својата автобиографија со следните зборови:
Тоа значи дека при изградбата на единиствен пансловенски јазик секогаш пред него стоел јазикот на Македонија, Охрид, Битолско, Овчеполско односно јазикот и песната од тие краишта. Прличевиот панславизам за историјата на македонскиот јазик и народна мисла означува степен понапред во развојот на идејата за самостоен македонски јазик, како една од тенденциите за македонски литературен јазик во минатото. Таа не значела само опозиција спрема бугарското туку и спрема другите посегања во јазиците на другите народи.
Романтизам
Периодот во кој Прличев книжевно се формирал и период кои на тоа формирање му претходело во пошироки рамки се означува со термините класицизам, предромантизам, патријархален романтизам, сентиментализам, неразвиен романтизам, проторомантизам, класичен романтизам и др. Во македонската наука за овој период се користи терминот преродба. Според некои научници овој термин не е сосема соодветен за модерната периодизација во книжевноста бидејќи терминот „преродба“ се врзува само за националното движење. Од друга страна се смета дека терминот романтизам може поточно да ја одреди стилската формација.
Во книжевниот опус на Прличев се гледа дека тој извонредно ги познавал: античкото, средновековното (византиско и словенско), македонското и грчкото усно народно творештво како и современата грчка книжевност. Постојат извесни разлики во творечките периоди но факт е дека главни естетски влијанија, особено во стилот и јазикот се Хомеровите „Илијада“ и „Одисеја“, како и македонското народно творештво.
Нивното влијание се гледа пред сè во начинот на транспозиција на тематиката и мотивите во Прличевото творештво. И покрај тоа што во творештвото на Прличев има извесни елементи на класицизмот и сентиментализмот но според некои научници творештвото на Прличев во целост спаѓа во романтизмот. Прличев како автентичен романтичар живеел во духот на својата епоха и народ. Тој го оставил следниот запис кои може да се земе ккао пример за неговиот романтизам:
Романтичарските идеи ги добил првенствено од својот учител Димитрија Миладинов меѓутоа тие идеи лесно можел да го дознае и од својот врсник Константин Миладинов или од основачот на модерната грчка поезија Дионисиј Соломос околу кој бргу се собрале грчките поети како што се: Спиридон Трикупис, Александар Ризос Рангавис, Демостен Валаванис, Аристотел Валаоритис и други. Некои од тие идеи Прличев не можел да ги примени во своето творештво и покрај неговата идеја за создавање на еден општословеснски јазик (словенски есперанто). Најверојатно, Прличев ја прифатил романтичарската пансловенска идеја.
Хомеровиот дух во Прличевото творештво
Хомер оставил неизбришлива трага во творештвото на Прличев, белег што постојано ќе ја открива и потврдува таа љубов и восхит, а сето тоа Прличев го потврдува со сопствените зборовите: Освен Хомер и мајка Богородица, пред која се клањавме, не љубев ништо на светот. Сознанието пак дека е сметан за δεύτερος Όμηρος е најласкавото признание за Прличевите напори и стремежи за совршенство. Хомер, според зборовите на Прличев претставувал:
Хомеровото влијание во делото на Прличев се чувствува во структурата, композицијата, стилот, поетиката и прифаќањето на епот како рамка за излевање поетските пориви. Оваа влијание прв го истакнал Александар Ризос Рангавис во својата рецензија по повод пријавата на Скендербеј на поетскиот натпревар во 1861 година. Истото тоа влијание било потврдено и од други, а и од самиот Прличев подоцна во едно писмо. Хомеровото влијание најдобро се гледа преку споредба на поемата Скендербеј и Илијадата, а тука се дадени следните примери:
наспроти споредбата во Илијадата:
Кај Прличев се среќаваат и други развиени споредби кои асоцираат на Хомер. Со што се гледа дека Хомер длабоко проникнал во свеста на Прличев кој знаел напамет и во оригинал големи делови од Илијадата. Сето тоа придонело некои од научниците да го постават прашањето: Свесно ли Прличев се стремел кон имитација или спонтано му се наметнало тоа! . Најверојатно одговорот лежи и во двете прашања. Иако Хомер бил идеал во творештвото на Прличев сепак тој бил свесен за својата поетска дарба и се стремел да се доближи до Хомер иако сметал дека Хомеровото творештво е недостижно.
Панславизам
Во македонистиката многу малку е пишувано за обидот на Прличев да создаде општословенска граматика и јазик односно еден вид на општословенски конгломерат и да твори со таквиот сесловенски есперанто. Еден дел од кижевните историчари, пред сè бугарските кои го присвојуваат охридскиот балкански нобеловец, како и некои македонски, го сметаат ваквиот обид на Прличев за антинародна утопија на човек што не научил друг словенски јазик освен народниот , но знаел грчки, француски, турски и други јазици, а треба да се истакне дека некои од македонските филолози ваквиот потфат го оценуваат дури и како реакционерен.
Прличевиот општословенски јазик има и теориска и практична реализација во предговорот кон општословенското издание на Илијада и критичко размислување во Критик и преведувач. Во нив де наоѓа основната идеја за општословенската граматика. Идејата за панславизмот кај Прличев се гледа во неговата јазично најопштословенска песна Рабов освободитељу. Во оваа песна Прличев ги поздравува ослободителите на Бугарија - Русите и ја велича нивната борба и оружје надевајќи се дека тие ќе донесат слобода и за неговата татковина Македонија и тоа со следните зборови:
Прличев ја чувствувал македонската основа на старословенскиот јазик, јазикот на охридската книжевна школа, кој имал најдолга традиција токму во охридскиот дијалект. Токму тој говор сакал да го реконструира и да му ги врати изгубените падежи и таквиот јазик требало да ја претставува основа за идниот јазик на сите Словени и Бугари и дека таа идеја не е бесплодна. Во граматиката која ја создавал Прличев сакал да ги врати падежите иако и неговиот охридски говор ја отфрлил таквата практика. Некои му забележувале зошто го користи ја наместо аз на што Прличев одоговорил дека ''ја'.
Овие зборови, според некои научници докажуваат дека при изградбата на општословенската јазична концепција пред Прличев секогаш стоел јазикот на Македонија, Охрид, Битолско, Овчеполско, односно народната песна и народниот творечки јазик на тие краишта од каде црпел инспирација за своите генијални дела на грчки јазик.
Дела
Во текот на својот живот Прличев создал голем број на дела и неколку патни имал обиди за преведувања и препеејувања на Хомеровата Илијада. Во зависност од периодот и културното влијание, творештвата биле создавани на различни јазици, дополнително на тоа создал и бројни статии за весниците и списанијата со кои соработувал. Голем дел од творештвата на Прличев во текот на неговиот живот не биле објавени, а со текот на годините се откриваат нови поеми и песни кои останале заборавени и непознати за јавноста, таков пример е забранетата и неодамна објавена песна Охридски џган.
Поема Сердарот - создадена на грчки јазик, а подоцна препеана на бугарски јазик и на општословенскиот јазик кој Прличев го создавал, јазик чија основа бил македонскиот народен јазик, поточно охридското наречје. Поема Скендербег - создадена на грчки јазик и обид за нејзино препевање на општословенскиот јазик. Песна В хилјада и седемстотин шездесет и второ лето - има македонска јазична основа со бугарски и црковнословенски елементи. Превод и препев на Хомеровата Илијада - првиот препев бил направен врз основа на македонскиот јазик со бугарски и црковнословенски елементи. Откако ќе ја прифати идејата за создавање на еден општословенски јазик повторно ќе ја препее оддалечувајќи се од македонскиот јазик, а во овој препев се силно се чувствувале рускиот и црковнословенскиот елемент. Автобиографија Мечта на еден старец која подоцна ќе се трансформира во Автобиографија - создадена на бугарски јазик. Есеј Критик и преведувач, во која зборува за преводите што ги врши самиот и својот литературен јазик.
Погледи за неговото творештвото и живот
Прличев е еден од ретките литературни творци од Македонија што истовремено припаѓаат кон три различни литературни истории. За делото на Григор Прличев е создадена богата литература во Бугарија, Грција и Македонија. Меѓутоа денес во Грција тој е речиси заборавен како поет бидејќи не бил Грк. Во Бугарија е почитуван како бугарски преродбеник и уметник. Според македонските толкувачи на неговото дело, Прличев во Бугарија се присвојува поради национални заблуди и се велича повеќе реторично како будител на бугарскиот дух додека пак неговиот талент, поетска висина и местото во литературата се запоставуваатж. Во Македонија е почитуван како македонски преродбеник, борец против црковно-просветната пропаганда на Цариградската патријаршија и воспитувач на илинденската генерација. Во Албанија се развива посебен интерес меѓутоа само за епосот „Скендербеј“ и тоа повеќе од национални отколку од естетски и поетски мерила.
Овошен сок
Овошен сок е вид на безалкохолен пијалак кој се добива со цедење на сокови од овошјата. Најшироко, постојат два вида на овошни сокови: бистри (со поголем процент на вода) и густи (со помал процент на вода). Во соковите се додаваат и адитиви, чија функција е добивање на соодветни бои и укуси на сокот, а во некои од овие сокови се додава и шеќер. Соковите во најголемиот дел се пакуваат во специјална, пластична и привлечна амбалажа.
Видови сокови
Соковите се делат на повеќе категории. Една од поделбите може да биде на бистри и густи сокови. Бистрите сокови имаат поголем процент на вода, а густите имаат повеќе овошни делови. Соковите можат да бидат газирани или негазирани. Негазираните сокови се најчесто вистински овошни сокови. Такви се на пример: свежо цедени и повеќето индустриски сокови. Од друга страна, газираните сокови содржат индустриски додаден јаглерод диоксид. Во соковите што се произведени индустриски се додадени адитиви за боја или вкус, а во некои се додава и шеќер.Најчесто се пакуваат во пластична или стаклена амбалажа.
Лов (филм)
Лов (дански: Jagten) е дански филм од 2012 година, во режија на Томас Винтерберг (Thomas Vinterberg), кој е автор и на сценариото, заедно со Тобијас Линдхолм (Tobias Lindholm ).
Факти за филмот
Главните улоги во филмот ги толкуваат: Мадс Микелсен (Mads Mikkelsen), Томас Бо Ларсен (Thomas Bo Larsen), Аника Ведеркоп (Annika Wedderkopp), Ласе Фогелстром (Lasse Fogelstrøm), Сусе Волд (Susse Wold), Александра Рапапорт (Alexandra Rapaport) итн. Филмот трае 115 минути и е снимен во колор техника, а неговата премиера се одржала на 10 јануари 2013 година. На разни фестивали, филмот освоил вкупно 40 награди, а имал уште 51 номинација, меѓу кои и номинациите за „Оскар“, за „Златна палма“ и за „Златен глобус“ во категоријата „најдобар странски филм“. На Канскиот филмски фестивал, филмот освоил три награди: наградата за најдобар глумец (Мадс Микелсен), наградата на екуменското жири (Томас Виртерберг) и наградата за технички уметник (Шарлот Брус Кристенсен). На Европските филмски награди, филмот ја освоил наградата за најдобро сценарио.
Исто така, филмот бил прикажан и на Скопскиот филмски фестивал во 2013 година, на кој бил прогласен за најдобар филм. На прв поглед, тема на филмот е педофилијата, но сепак, вистинската тема која се обработува во него е стигматизацијата која го обременува човештвото дури и во најразвиените и најнапредните општества. Филмот е правен според правилата и начелата искажани во манифестот „Догма 95“, т.е. тој е брз, динамичен и глумечки ориентиран, крајно реалистичен и бескомпромисен.
Содржина
Дејството на филмот се одвива во мало гратче во Данска. Лукас (го игра Микелсен) е разведен човек, кој сака да се избори да поминува повеќе време со својот син, Маркус (го игра Фогелстром). Тој работи во детска градинка, каде е омилен кај децата, а особено е сакан од Клара (ја игра Ведеркоп), ќерката на неговиот најдобар пријател, Тео (го игра Бо Ларсен). Еден ден, без никаква причина, Клара му се налутува на Лукас и измислува приказна дека тој ѝ го покажал пенисот. Раководителката на градинката, Грете (ја игра Волд) ги известува родителите на Клара, како и родителите на сите други деца, а случајот го пријавува во полиција. Наеднаш, Лукас е омразен од сите, а тој треба да ја докажува својата невиност. Дури и неговата девојка не е сигурна во него, а единствено, неговиот син Маркус цврсто верува во него и постојано останува крај него.
Набрзо, се шират уште поневеројатни вести, бидејќи другите деца велат дека и тие биле сексуални жртви на Лукас. Поради тоа, сите жители во градот го мразат, некој го крши прозорецот на неговиот дом и му го убива кучето, а тој и Маркус не смеат да влезат во локалната продавница. Кога, сепак, Лукас ќе влезе во продавницата, продавачите го претепуваат. На Бадник, Лукас оди во црквата, каде пее хорот, составен од дечињата од градинката, меѓу кои е и Клара. Таму, тој го напаѓа таткото на Клара, Тео. Вечерта, Клара признава дека ја измислила целата приказна и татко ѝ оди на посета кај Лукас. Истовремено, полициската истрага покажува дека сите деца од градинката кажуваат дека Лукас ги злоставувал во подрумот на неговата куќа, иако таа воопшто нема подрум, со што се покажува дека тие ја измислиле приказната.
По една година, Лукас е повторно заедно со своите стари другари, на свеченоста на која му даваат ловечка дозвола на Маркус. Кога сите заминуваат на лов во шумата, некој од ловците пука со пушката во Лукас, обидувајќи се да го убие. Така, Лукас сфаќа дека околината сè уште го третира како педофил.
Веселин Маслеша
Веселин Маслеша Весо бил писател, новинар, револуционер, учесник во Народноослободителната борба и народен херој на Југославија.
Животопис
Роден е на 20 април 1906 година во Бања Лука. Детството и неговата рана младост ги поминал во Бања Лука, каде што завршил средно училиште.
Во шесто одделение во гимназија, влегол во револуционерно младинско движење, а истовремено се приклучил на работничкото движење во Бања Лука. Првата основа од марксистичкото образование ја стекнал во книжевно-литературното друштво „Младост“.
Во 1925 година, Маслеша отишол да студира - најпрво во Загреб, каде што се запишал на Правниот факултет, па побрзо преминал во Франфуркт, каде студирал економија, а потоа во Париз, каде студирал политичка економија и социологија.
Поради револуционерната работа меѓу југословенските студенти и емигрантските работници во Франција, тој бил подложен на прогон и бил спречен да продолжи со студиите. Француските власти го протерале во Југославија, а Југословените од Белград до Бања Лука.
Маслеша брзо се вклучил во социјалниот и политичкиот живот на Белград, учествувал во нелегална партиска работа и во законските манифестации на тогаш напредната интелигенција. Тој напишал натписи во многу весници и списанија. Во декември 1928 година, заедно со Ото Кершави, бил објавен весникот "Нова литература". Но, по прогласувањето на диктатурата на Шестата армија, во 1929 година, тој бил уапсен и по седум месеци поминати во затвор, протеран во Бања Лука.
Во Бања Лука, каде што престојувал повеќе од една година, имал многу разновидна политичка активност: одржал нелегални партиски курсеви, семинари и предавања; тој пишувал, но без потпис, во весникот Бања Лука "Нова штампа"; Тој се занимавал со преведувачка работа и продолжил со вонредните студии за право во Загреб.
Во 1931 година се вратил во Белград и бил вработен како публицист во списанието "Народно благосостојба". Тој бил особено ангажиран во реализацијата на политиката на Народниот фронт и формирањето на правно уникатна работна партија, односно Партијата на луѓето од работа, како секретар на нејзиниот иницијативен комитет.
Освен партиско-политичките активности, Маслеша интензивно се занимавал со научно-истражувачки, публицистички и преведувачки активности. Како публицист, Веселин Маслеша објавил неколку студии во областа на економските, политичките и литературните настани во земјата и во странство, а најпознати се "Млада Босна" и "Светозар Марковиќ".
Од 1927 до 1940 година, Маслеша бил уапсен десет пати, трошејќи повеќе од две и пол години во затворите. По бомбардирањето на Белград во април 1941 година, тој се преселил во Црна Гора и учествувал во подготовките за востанието. Ја организирал пропагандната работа на Провинцискиот комитет на КПЈ за Црна Гора и Главниот штаб за Црна Гора и Бока. Тој ги започнал и ги уредувал листовите „Слобода“ и „Народна борба“.
За време на кампањата на пролетерските бригади во босанската краина, во јуни и август 1942 година, бил член на Политоделот на Четвртата пролетерска црногорска бригада. Во втората половина на 1942 година, во селото Дриниќ, заедно со Моша Пијада и други соработници, весникот "Борба", органот на КПЈ, објавил многу текстови, соработувал и во други весници: "Пролетер", "Воено-политички преглед", "Национално ослободување" и други.
На првата седница на АВНОЈ во Бихаќ, во ноември 1942 година, Маслеша го одржал главниот извештај: "Народноослободителната борба и создавање на антифашистички совет", во кој ја презентирал историјата на антифашистичката борба во сите делови на Југославија од 1936 до 1942 година. Потоа бил избран за Извршен комитет на АВНОЈ.
За време на четвртата и петтата непријателска офанзива, тој бил со групата НОВЈ, која се борела на Неретва и Сутјеска. Тој починал (се удавил) на 14 јули 1943 година, кога тие ја преминувале Сутјеска ноќе за го пробијат германскиот прстен.
Со одлуката на Президиумот на Народното собрание на Сојузната народна република Југославија, на 20 декември 1951 година, бил прогласен за народен херој.
NGC 2559
NGC 2559 — спирална галаксија во соѕвездието Крма, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 2559 се споменува и како ESO 494-41, MCG -4-20-3, UGCA 136, IRAS 08150-2718, CGMW 2-3078, VV 475, AM 0815-271.
Откривање
Објектот е откриен на 5 февруари 1837 година од страна на Џон Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 2559 е од видот SBbc. Видливиот сјај со голо око изнесува 10,9 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 11,7 m, додека површинскиот сјај изнесува 12,3 m/лм2. NGC 2559 има привидни димензии од 3' х 1,4'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 8 ч 17 м 6,1 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, - 27° 27' 25". Положбениот агол на објектот е во износ од 6°.
Други поделби
Проучување на NGC 2559 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 23222. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 321; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 6564. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 52.
278
278 (Римски бројки) — година според општоприфатениот календар. Тоа била 278 година од новата ера, 278. од првиот милениум, 78. од III век и деветта од 270-тите.
Други календари
Истата година се среќава поинаку во календарите на различни народи и култури. Меѓу попознатите се вбројуваат: византискиот, асирскиот, еврејскиот, римскиот, кинескиот, будистичкиот и исламскиот.