cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Едрениково
Антички период
Ова населено место е познато по археолошкото наоѓалиште Пашаларка, што се наоѓа југоисточно од населбата. Претставува населба од доцноантичкото време. Се наоѓа 1,5 км југоисточно од селото и десно од патот за селото Ангелци, каде на простор од околу 100 х 100 m во приватна нива има голем број фрагменти од населбинска керамика, питоси и друго. Според некои сознанија, името на селото е изведено од машкото лично име Едреник.
Отоманско Царство
Едрениково за првпат се спомнува под името Едреник Дол. Во текот на XIX век, селото било чисто македонско. Во „Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника“ се вели дека во 1873 г. селото се состоело од 30 семејства и 115 жители Македонци Според статистиката на Васил К’нчов („Македонија. Етнографија и статистика“) во 1900 година селото имало 60 жители Македонци.
Селото било под влијание на Бугарската егзархија. Според податоците на секретарот на егзархијата Димитар Мишев („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во селото живееле 72 Македонци под врховенството на Бугарската егзархија. Подоцна, во 1912 година селото било обележано со топонимот Едрениково и тоа населено само со македонско население. Тогаш населбата била мала, стуткана во својот сопствен простор, малку подалеку од главната сообракајница.
Ова населено место во историјата е познато по битката на комитската чета на војводата Иван Тодев, познат уште како Бељал Чауш.
Југославија
По крајот на Првата светска војна, според Нејскиот мировен договор, селото било вклучено во составот на Кралство СХС. Во текот на Втората светска војна, во селото бил формиран НОО од страна на Киро Минанов. По крајот на Втората светска војна, Едрениково било вклучено во рамките на СР Македонија, во составот на СФРЈ.
Македонија
По распаѓањето на СФРЈ, селото формално било вклучено во составот на Република Македонија. Според територијалната организација на Република Македонија, селото припаѓа на Општина Василево.
Демографија
Во 1961 година селото имало 282 жители, сите Македонци. Во 1994 година во селото живееле 228 луѓе, сите Македонци.
На пописот од 2002 година, селото имало 225 жители. Следува табела на националната структура на населението
Според последниот попис на населението на Македонија од 2021 година, Едрениково има 166 жители.
Следува табела на народносната структура на населението:
Избирачко место
Во селото постои избирачкото место бр. 1794 според Државната изборна комисија, сместени во просториите на основното училиште.
Декада за вклучување на Ромите
Меѓународниот управен комитет (МКС), кој беше составен од претставници на владите учеснички, меѓународни партнерски организации и ромски организации, управуваше со планирањето на проектот. Секоја година, една од владите учеснички е претседава со проектот.
Науме Радически
Науме Радически (, Мешеишта, -, ) —  македонски писател, критичар, есеистичар, преведувач, редовен професор на Катедрата за македонска книжевност и јужнословенски книжевности при Филолошкиот факултет во Скопје, истражувач на македонската книжевна и културна историја, прв главен уредник на списанието „Македоника" и член на Друштвото на писателите на Македонија.
Животопис
Радически е роден на 18 мај 1953 година во охридското Мешеишта. Во 1975 година, завршил студии по историја на југословенските литератури на Фило­лош­киот факултет во Скопје, а на Филозоф­скиот факултет студирал историја на уметноста со архео­ло­гија. На Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ во Скопје, на кој работел близу три и пол децении, магистрирал во 1981 и докторирал во 1990 година, а потоа бил редовен професор по современи јужно­словенски литератури. Уметничката, кри­ти­чарската и научноистражувачката актива на Радически е разновид­на: поезија, литературна и ликовна критика, лите­ра­турна историја, есеистика итн. Одделни негови поетски творби, критичко-есеистички текстови и статии од литера­турната наука се преведувани на други јазици. Самиот тој преве­ду­вал од други јужнословенски литератури. Учествувал на голем број македонистички, славистички и балканолошки научни собири во Македонија и во странство. Учест­ву­вал во уредувањето на весници и списа­нија, како Литературен збор, Стожер, МИТ, а бил главен уредник на списанието Маке­до­ника од неговото основање. Бил член на Друштвото на писателите на Македонија.
Бил добитник на наградата на Културно-просветната заедница на Македонија, на наградата на ДПМ „Димитар Митрев“ и на државната награда „Гоце Делчев“ за 2007 година, за книгата „Литературна раскрсница“.
Библиографија
Бил составувач на некои избори од македон­ската лите­ра­­тура, како Дванаесет векови македонска книжевност (1997) итн.
Радически во својата повеќегодишна истражувачка, културолошка и книжевна дејност, која зафаќа период од над триесет години, дал исклучително значаен придонес во откривањето, разјаснувањето и афирмирањето на македонските културни вредности, македонските културни дејци и книжевни творци во 20 век и воопшто на поновата македонска културна историја. Речиси сиот овој период го посветил на истражување и афирмирање на присуството, односно на застапеноста на Македонија во другите јужнословенски литератури и посебно на дејноста и творештвото на Македонците кои создавале во други јазични средини, односно на македонските дводомни писатели. Резултат на таквата истражувачка и творечка активност на Радически е трудот Пред алфа и пред делта, со поднаслов: Прилози за македонската другојазична литера­ту­ра, објавен во 2011 година од страна на издавачот „Македоника литера“ – Скопје. Овој труд на проф. д-р Науме Радически претставува најкомплетниот, најкомплексниот и најсеоп­фатниот труд во македонската книжевност што ја третираа оваа проблематика, односно што ги открива, проучува и афирмира македонските книжевни автори кои создавале на други јазици. Оваа книга на д-р Науме Радически е првата која открива и соопштува толку многу имиња кои припаѓаат на категоријата македонски творци кои создаваат во други национални и јазични средини, а кои нераскинливо се поврзани со македонската национална и културна средина. Радически бил учесник на речиси сите позначајни научни собири во јужнословенските, па и воопшто во словенските земји, афирмирајќи ја истовремено и македонската книжевност и култура. Трудовите од тие научни собири му се објавувани во зборници, списанија и други стручни или културолошки публикации на јазиците во тие земји. И преку нив, исто така, ги промовира и афирмира македонската книжевност, култура, културна историја и книжевно наследство. Библиографијата на проф. д-р Науме Радически содржи повеќе од 680 библиографски единици – научни, стручни, критичко-есеистички и други трудови. Тоа е импозантен број библиографски единици со исклучително значење за промоцијата и афирмацијата на вредностите на македонската книжевност и култура. Починал во Скопје на 7 мај 2014 година.
Дино Буцати
Животопис
Дино Буцати е роден на 16 октомври 1906 година, во малото место Сан Пелегрино, во околината на Белуно, во семејната вила од XIX век. Неговиот татко Џулио Чезаре бил професор по меѓународно право на Универзитетот во Павија, како и на прочуениот Универзитет Бокони во Милано. Мајка му Алба Мантовани, сестра на познатиот писател Дино Мантовани, потекнувала од лозата на венецијанскиот дужд Бадоер Партечипацио. По завршувањето на гимназијата во Милано, под влијание на татко му, Буцати почнал да студира право. Истовремено, уште како многу млад, тој пројавувал голема љубов кон поезијата, сликарството, музиката (свирел на виолина и на пијано) и планините. Во 1920 година, Буцати започнал со своите први прошетки на Доломитите, го читал Достоевски, почнал да се интересира за египтологијата, а во ова време почнал да пишува и да црта, воодушевен од илустрациите на Арту Ракам. Во 1920 година умрел татко му од тумор на панкреасот и оттогаш, Буцати постојано живеел во страв да не се разболи од истата болест. Во 1928 година, уште пред да ги заврши правните студии, Буцати се вработил во познатиот италијански весник Кориере дела Сера, каде што работел до крајот на својот живот, како новинар, уредник и специјален известувач. Истата година, тој дипломирал на Правниот факултет. На 12 април 1939 година, тргнал од Неапол за Адис Абеба, со бродот Колумбо, во улога на хроничар и фоторепортер, специјален известувач за својот весник. Идната година, со крстосувачот „Фјуме“, Буцати заминал како воен известувач и учествувал, како сведок, во големите битки во Капо Теулада и Капо Матапан. На 8 јуни 1961 година умрела мајка му на Буцати, а нејзиниот погреб бил опишан во расказот Двајцата возачи, напишан две години подоцна. Потоа следувале години исполнети со бројни патувања во Токио, Ерусалим, Њујорк, Вашингтон и Прага, во улога на специјален известувач на Кориере дела Сера. Буцати за првпат се оженил во поодминати години, т.е. во 1966 година со Алмерина Антонијаци. На 1 декември 1971 година, Буцати за последен пат го посетил својот дом во Сан Пелегрино, а неколку дена подоцна бил примен бил примен на лекување во клиниката Мадонина во Милано. Буцати умрел на 28 јануари 1972 година во Милано, додека надвор беснеела снежна виулица.
Творештво
Буцати започнал да пишува во раната младост. Така, во декември 1920 година го напишал својот прв книжевен текст „Песна за планините“. Во 1931 година, станал соработник на списанието „Народот на Ломбардијa“, во кое објавувал театарски едночинки и раскази, но исто така, работел и како илустратор. Во 1933 година, го објавил своето прво дело, романот „Барнабо од планините“, кој го напишал за лично задоволство и разонода, но со кој постигнал голем успех. Две години подоцна, излегол од печат неговиот втор роман, а во 1939 година, неговиот роман „Пустината на Татарите“ доживеал огромен успех кај читателите и кај критичарите, кои го оцениле како ремек-дело. Со овој роман, Буцати стекнал светска слава и се вброил меѓу најважните писатели на XX век. Почнувајќи од 1936 година, Буцати започнал да пишува раскази, со кои, исто така, стекнал огромен успех. Неговите најубави раскази се објавени во збирката „Продавница на тајни“, отпечатена во 1968 година од издавачката куќа „Мондадори“ од Милано. Исто така, Буцати пишувал и драмски текстови („Мала прошетка“, „Клинички случај“ итн.) и либрета за опери кои се прикажувале во театрите, на радио и на телевизија. Така, во 1953 година, познатиот режисер Џорџо Стрелер ја поставил претставата Клинички случај, додека во 1955 година, таа била адаптирана за француската публика од страна на Албер Ками, а во режија на Жорж Витали. Воден од интересот за повеќе уметности, Буцати правел и обиди за нивно спојување. Така, во 1969 година го објавил делото „Поема во форма на стрип“, во кое експериментирал со спојот меѓу сликата и пишувањето. Подоцна, во уметничкиот циклус „Чудата на Вал Морел“, тој ги споил сликарството, литературата и фолклорот.
Централна тема во делата на Буцати е симболичното патување на главните јунаци кон некое некоја нејасна цел или по границата меѓу животот и смртта. Притоа, патувањето се одвива во нереални простор и време, при што главните јунаци вообичаено завршуваат во состојба која што е потполно различна од почетната. Делата на Буцати се одликуваат со непредвидливост во развојот на настаните, со неверојатни изненадувања, како и голема доза на двосмисленост, симболика и алегорија, што го прави еден од најоригиналните италијански писатели на XX век. Поради неговиот фантастичен и метафизички стил, критичарите го споредуваат со Едгар Алан По и особено со Франц Кафка. Неговата наклонетост кон фрагментот и фантастиката го прават одличен раскажувач кој од расказ во расказ ги прикажува виталноста и богатството на изразот при што расказите му се исполнети со визионерски, лирски, реалистични, гротескни или бајковити нијанси.
За збирката раскази „Падот на Баливерна“ ја добил наградата „Наполи“, додека со збирката „Шеесет раскази“ во 1958 година станал добитник на престижната награда Стрега.
Животот на духот
Животот на духот (оригинално The Life of the Mind) е книга на Хана Арент за првпат објавена во 1978 година. Тоа е нејзината последна и нецелосна работа. Книгата зборува за три основни духовни сили: размислување, барање и судењето.
Содржина
Во овој дел, Арент смета дека тоа мислење е постојана потрага по значење. Мислењето се одржува во сегашноста. Секој момент од времето е во постојано поминување, сегашноста е да ја трансформираме иднината во минатото, а мислата преоѓа во јазот меѓу минатото и иднината во која се наоѓа нонцот, единствената вечност за која сме способни. Хтино е огромен напор за зачувување на слободата. За да се надмине областа на слободата, Хана Арент ја истражува историјата на идејата за волја, приказна напишана од "професионални мислители" - филозофи и научници, и заклучува дека тие никогаш не биле задоволни со слободата и нејзината неизбежна арбитрарност. Таа смета дека луѓето треба да се свртат од работа, луѓето што имаат слобода мора да бидат лојални, но поради природата на нивната активност, а тоа го менува светот, а не само неговото толкување и знаење, и дека ние се претвораме од идејата за философската слобода политичка слобода. Последниот континент Спорот остана необјавен. Сепак, најавувајќи го тоа, Арент пишува дека резонирањето е моќта на духот што се занимава со минатото.
Манастир (Дулица)
Манастир — археолошко наоѓалиште во околината на местото Дулица кај градот Македонска Каменица. Наоѓалиштето претставува населба, црква и некропола од римско време и старохристијанско време
На околу 1 км северозападно од браната на езерото Калиманци, на падина со простор од 300 × 150 м, што се спушта кон езерото, се среќава множество фрагменти од керамички садови, питоси и градежен материјал. На горниот крај на наоѓалиштето се зачувани темели од мала старохристијанска црква, а околу неа гробови градени од камени плочи. Некрополата е оштетена со изградбата на асфалтниот пат што поминува покрај езерото.
Шабран
Шабран — втор по висина врв планината Славјанка (Али Ботуш) на границата помеѓу Пиринска и Егејска Македонија. Висок е 2.195 м.
Се издига на главното планинско било, западно од првенецот Гоцев Врв, со кој е поврзан преку седло. На исток од него се наоѓа големата карстна вдлабнатина наречена Сухото Езеро. На север од Шабран се двои долг срт кој се протега сè до долината на Голешовска Река. Врвот има стрмни падини. Сочинета од мермери. Почвата е кафеава шумска, рендзина (хумусно-карбонатна) и планинско-ливадска. Падините се обраснати со високопланинска тревна растителност. Се среќаваат многу енемски растенија. На неколку метри јужно од највисоката точка на врвот минува државната граница помеѓу Бугарија и Грција.
За време на Преродбениот просец во НР Бугарија врвот е преименуван во Овчарец, но но ова име не успеало да се наметне ниту кај мештаните, ниту меѓу посетителите.
Искачување
Главен приоди за искачување на врвот е планинарскиот дом „Извора“ над с. Петрово.
Нова ТВ
Нова ТВ е првата хрватска комерцијална телевизија со национална консесија, членка на ЦМЕ групата.
Програмот почнал да се емитува на 28 мај 2001, како прва хрватска комерцијална телевизија со национална консесија и набргу станала многу популарна меѓу гледачите. Најпозната е по својата информативна емисија Дневник Нова ТВ. Програмот се сости од различни серии, емисии, цртани, филмови и дневни вести. На Нова ТВ се прикажуваат и познати хрватски хумористични серии. Исто така се прикажуваат и новите популарни американски серии како „Изгубени“, „Очајни домаќинки“, „Медиум“ итн. Преносите од спортските настани исто така се повремено дел од нејзината програма. Промената на сопствената структура донесе и златно вложување во техниката и луѓето, па така Нова ТВ 2006 се всели во нови простории и студија и започна со нови домашни проекти. Нашите гледачи оваа телевизија можат да ја следат на кабелска телевизија во нивниот град.
Тенерифе
Тенерифе (Tenerife) — најголемиот и најнаселен остров на седумте Канарски Острови. Со површина од 2.034,38 квадратни километри и 898.680 жители, опфаќа 43 % од вкупното население на Канарските Острови. Тенерифе е најголемиот и најнаселен остров во Макаронезија.
Околу пет милиони туристи го посетуваат Тенерифе секоја година, според кои податоци Тенерифе е најпосетуваниот остров на архипелагот. Островот е еден од најважните туристички одредишта во Шпанија и во светот. Тенерифе е домаќин на еден од најголемите карневали во светот, а карневалот во Санта Крус де Тенерифе работи за прогласување на настанот од страна на УНЕСКО како нематеријално културно наследство на светот.
Во Тенерифе постојат два аеродроми: Северен и Јужен. Тенерифе претставува економски центар на архипелагот.
Главниот град на островот, Санта Крус де Тенерифе, исто така е седиште на островотскиот совет (cabildo insular). Градот е главен град на автономната заедница на Канарски Острови (заедно со Лас Палмас), делејќи ги владините институции како што се претседателството и министерствата. Во периодот помеѓу територијалната поделба на Шпанија и 1827 година, Санта Крус де Тенерифе бил единствениот главен град на Канарските Острови. Во 1927 година, Шпанија прогласила два главни градови на Канарските Острови, како што е и денес. Во Санта Крус се наоѓа современата сала „Аудиторио де Тенерифе“, архитектонски симбол на Канарските Острови.
На островот се наоѓа и Универзитетот Ла Лагуна, основан во 1792 година во Сан Кристобал де Ла Лагуна. Овој универзитет е најстариот универзитет во Канарските Острови. Градот Ла Лагуна е вклучен во списокот на светско културно наследство на УНЕСКО и бил главен град на Канарските Острови пред да го замени Санта Крус во 1833 година.
Националниот парк „Теиде“ е исто така вклучен во списокот на светско културно наследство на УНЕСКО и се наоѓа во центарот на островот. Во него, планината Теиде се издига на највисока надморска височина во Шпанија и на највисока од островите на Атлантскиот Океан, и трет по големина вулкан во светот од неговата основа. Исто така на островот се наоѓа и Анага, биосферен резерват вклучен во спосокот на УНЕСКО од 2015 година. Резерватот има најголем број на ендемски видови во Европа.
Тенерифе е исто така познат по тоа што е место каде се случила најсмртоносната авионска несреќа во историјата во 1977 година.
Топонимија
Домородните народи на островот, Гуанчи, на нивниот јазик островот го нарекувале Акинет или Ченет (овие варијанти се пронајдени во литературата). Според Плиниј Помладиот, берберскиот крал Јуба II испратил експедиција на Канарските Острови и Мадеира. Тој ги именувал Канарските Острови според особено жестоките кучиња на островот. Јуба II и Старите Римјани островот Тенерифе го нарекувале Ниварија, што произлегува од латинскиот збор nix, што значи снег, осврнувајќи се на снегот покриен со вулканот Теиде. Подоцнежните мапи кои датираат од XIV и XV век, островот го споменуваат како Исла дел Инфиерно, што буквално значи „остров на пеколот“, главно поради вулканската активност и ерупциите на вулканот Теиде.
Се смета дека името на островот го дале Бенахоритите (домородци на Лас Палмас), кои островот го нарекувале „Тени“ (планина) и „ифе“ што значи бело. По колонизацијата, поради хиспанизацијата, кон името била додадена буквата „р“ за обединување на двата зборови, по кое се добило името Тенерифе.
Сепак, низ историјата имало други објаснувања за да се открие потеклото на името на островот. На пример, историчарите од XVIII век, Хуан Нуњес де ла Пења и Томас Аријас Марин де Кубас, меѓу другото, наведуваат дека островот, најверојатно, бил именуван од домородците според легендарниот крал Тинерфе Големиот. Тој владеел со целиот остров во деновите пред освојувањето на Канарските Острови од Кастиља
.
Демонимија
Формалната демонимија што ја користат луѓето кои живеат на островот е Тинерфено (Tinerfeño), a исто така се користи колоквијално и терминот чичареро (chicharrero). Во современото општество, второто име обично се применува само од жителите на главниот град Санта Крус. Терминот некогаш бил навредлив термин што го користеле луѓето од Ла Лагуна, кога градот бил главен и се однесувало на посиромашните жители и рибари од Санта Крус. Рибарите најчесто ловеле скуша, а другите жители јаделе компири, кои се претпоставува дека биле со низок квалитет за разлика од оној на елитата од Ла Лагуна. Додека Санта Крус растела преку трговијата, го замениола Ла Лагуна како главен град на Тенерифе во 1833 година за време на владеењето на Фернандо VII. Тогаш жителите на Санта Крус ја искористиле претходната навреда за да се идентификуваат како жители на новиот главен град, на сметка на Ла Лагуна.
Историја
MNH - Mumie Mann 1.jpg
Најраната позната човечка населба на островите датира од околу 200 п.н.е., од берберите познати како Гуанчи, иако, пештерата на Гуанчите во општина Икод де лос Винос на север од Тенерифе, ги обезбедила најстарите хронологии на Канарските Острови, со датуми околу шестиот век п.н.е.
Во однос на технолошкото ниво, културата на Гуанчи се одликува со напреден културен развој, најверојатно поврзан со културните одлики на берберските народи, увезени од Северна Африка и слабиот технолошки развој, утврдени поради недостигот на суровини, особено минерали кои овозможуваат екстракција на метали. Главната активност на населението во тоа време била пасење, иако населението исто така било ангажирано во земјоделството, како и во риболовот и собирање школки од брегот или користење риболовни пловни објекти.
Што се однесува до верувањата, религијата во Гуанчи била политеистичка, иако астралниот култ бил широко распространет. Покрај него постоела и анимистичка религиозност која сакрализирала одредени места, главно карпи и планини. Меѓу главните богови на племето биле: Ахаман (бог на небото и врховен бог), Чаксиракси (мајка божица), Махек (бог на сонцето) и Гуајота (демонот). Особено голем претставувал култот кон мртвите, практикувајќи мумификација на труповите. Покрај тоа, на островот се појавиле и мали глинени фигури од антропоморфниот и зооморфниот тип поврзани преку разни ритуали и толкувани како идоли. Меѓу нив се истакнува и таканаречениот идол на Гуатимак, за кој се верува дека претставува заштитен дух.
Територијална организација пред освојувањето
Околу сто години пред освојувањето од страна на кралот Јуба II, титулата Менеси била дадена на монархот или крал на Гуанчите, кој управувал со царството. Оваа улога подоцна беше наречена „капетанство“ од страна на освојувачите. Тинарфе Големиот, син на Сунта, го управувал островот од Адехе на југ. Меѓутоа, по неговата смрт, неговите девет деца се побуниле и започнал конфликт за тоа како да го поделат островот.
На островот биле создадени два независни achimenceyatos, а островот бил поделен на девет дела (menceyes). Менцеите на островот го формирале она што ќе биде слично на денешните општини. Така, територијата на островот ги опфаќала следните делови:
Шпанско освојување
Тенерифе бил последниот остров на Канарските Острови што требало да биде освоен и оној што најдолго му требало да се предаде на кастилските трупи. Иако традиционалните датуми на освојување на Тенерифе се воспоставени помеѓу 1494 година (доаѓањето на Алонсо Фернандес де Луго) и 1496 (освојување на островот), мора да се земе предвид дека обидите за анектирање на островот Тенерифе започнале уште од 1464 година. Поради оваа причина, од првиот обид за освојување на островот во 1464, сè додека не бил конечно освоен во 1496, поминале 32 години.
Во 1464 година, Диего Гарсија де Херера, Господарот на Канарските Острови, симболично го посетил островот потпишувајќи мировен договор со водачите на Гуанчи. Договорот дозволувал на Анага да се изгради тврдина и кула, по кое Шпанија и водачите одржувале периодични договори за разговори додека тврдината не била уништена во околу 1472 година.
Во 1492 година гувернерот на Гран Канарија, Франсиско Малдонадо организирал напад што завршил со катастрофа за Шпанците кои биле поразени од силите на Анага. Во декември 1493 година, католичките монарси, кралицата Изабела I и кралот Фердинанд II, му дале на Алонсо Фернандес де Луго право да го освои Тенерифе. Доаѓајќи од Гран Канарија во април 1494 година, освојувачот пристигнал на брегот на денешниот град Санта Крус де Тенерифе во мај заедно со околу 2.000 војници и 200 коњаници. По преземањето на тврдината, армијата продолжила кон внатрешноста, подоцна ги заробила кралевите на Тенерифе и ги однела пред Изабела и Фердинанд.
Поделените територии на Тенерифе и нивните владетели имале различни одговори на освојувањето. Едните биле за одржување на мирот (шпански: bando de paz), додека другите биле за продолжување на војната (шпански: bando de guerra). Кон првиот предлог се приклучиле Анага, Гуимар, Абона и Адехе додека кон вториот предлог се приклучиле Тегесте, Таоро, Такоронте, Икоде и Дауте. Оние кои се спротивставувале на освојувањето се бореле против напаѓачите. Кастилските сили доживеале пораз во првата битка кај Ацетехо на 31 мај 1494 година, но биле поразени во Втората битка на 25 декември 1494 година. Гуанчите на крајот биле поразени и се предале на круната на Кастиља во 1496 година.
Шпанска управа
Голем дел од домородците починале од нови заразни болести, како што се грип и веројатно големи сипаници, главно поради немање имунитет. Новите колонисти се венчале со месното население. Во текот на еден век по освојувањето, многу нови колонисти се населиле на островот, вклучувајќи и имигранти од различни територии на растечкото Шпанско Царство, како што се Фландрија, Италија и Германија.
Како што растело населението, така започнало и расчистување на боровите шуми на Тенерифе, потребни за гориво и направи за земјоделски култури, потребни како за локална потрошувачка така и за извоз. Шеќерната трска била донесена во 1520-тите како стоковна култура на поголемите плантажи. Таа претставувала работна интензивна култура во сите фази на одгледување и преработка. Во следните векови започнало и производство на вино од грозје за локална потрошувачка и за извоз.
Трговија со Америка
Во трговијата на Канарските Острови со Американците од XVIII век, Тенерифе претставувал хегемонистички остров, бидејќи надминувал 50 % од бројот на бродови и 60 % од тонажата. На островите Ла Палма и Гран Канарија, процентот бил околу 19 % за првиот и 7 % за вториот. Обемот на сообраќај помеѓу Индија и Канарските Острови бил непознат, но бил многу важен и концентриран речиси исклучиво на Тенерифе.
Меѓу производите кои биле извезувани биле рум и шеќерна трска, кои заминувале главно кон пристаништата на Америка, како што се Ла Гуаира, Хавана, Кампече и Веракрус. Многу морнари од Тенерифе се приклучиле на оваа трансконтинетална поморска трговија, меѓу кои и Амаро Родригес Фелипе, попознат како Амаро Парго, Хуан Педро Духардин и Бернардо де Еспиноса, и двајцата придружници на Амаро Парго.
Емиграција во Америка
Тенерифе, како и другите острови, одржувале блиски односи со Латинска Америка, бидејќи биле дел од Шпанското Царство. Од почетокот на колонизацијата на Новиот Свет, многу шпански експедиции започнале од островот на пат кон Америка. Тие, исто така, регрутирале голем број на жители од островот во своите екипи, кои биле составен дел од освоените експедиции. Други се приклучиле на бродови во потрага по подобри перспективи. Исто така, важно е да се забележи размената на растителни и животински видови што се случила при тие патувања. По еден век и половина од релативниот раст, врз основа на секторот на одгледување грозје, бројни семејства емигрирале, особено во Венецуела и Куба. Круната сакала да го охрабри населението на неразвиените зони во Америка да ја превенираат окупацијата од страна на странските сили, како што се случило со Англичаните во Јамајка и Французите во Гвајана и западниот дел на Хиспаниола. Поради тоа, голем дел од жителите на Канарските Острови, вклучувајќи ги и оние од Тенерифе, заминале кон Новиот Свет.
Успехот во одгледувањето на нови култури во Америка, како што се какаото во Венецуела и тутунот во Куба, придонело за егзодус на населението од градовите како Буенависта дел Норте, Вилафлор или Ел Саузал кон крајот на XVII век. Селото Сан Карлос де Тенерифе било основано во 1684 година од Канарските Острови на Санто Доминго. Луѓето од Тенерифе биле регрутирани за да го изградат градот поради страв од колонизирање на градот од Французите. Помеѓу 1720 и 1730 година, биле преселени 176 семејства, вклучително и многу луѓе од Тенерифе, на карибскиот остров Порторико. Во 1726 година, жители на околу 25 острови мигрирале во Америка за да учествуваат во основањето на Монтевидео. Четири години подоцна, во 1730 година, уште една група ја напуштила својата матична татковина за да биде основан градот Сан Антонио во денешен Тексас. Помеѓу 1777 и 1783 година, жители од повеќе острови емигрирале од Санта Крус де Тенерифе, населувајќи се во она што денес е познато како Сент Бернард, Луизијана, за време на периодот кога Шпанија владеела со оваа поранешна француска територија западно од реката Мисисипи. Некои групи заминале во Западна или Шпанска Флорида.
Имиграцијата во Америка (главно Куба и Венецуела) продолжила и во текот на 19 и почетокот на 20 век, поради недостаток на економски можности и релативна изолација на Канарските Острови. Од крајот на XX век, економските закони за заштита на островот и силниот развој во туристичката индустрија ја зацврстиле економијата и привлекле нови мигранти. Тенерифе има добиено бројни нови жители, вклучувајќи го и враќањето на многу потомци од некои острови кои заминале пет века пред тоа.
Воена историја
Најзначајниот конфликт за островот се случил поради британската инвазија на Тенерифе во 1797 година. На 25 јули 1797 година, адмирал Хорацио Нелсон извршил напад во Санта Крус де Тенерифе, сега главен град на островот. По жестоката борба која резултирала со многу жртви, генералот Антонио Гутиерез де Отеро и Сантајана организирал одбрана за да ги принуди на напаѓачите да се повлечат. Во конфликтот Нелсон бил сериозно повреден во десната рака, поради што морало да се изврши ампутација на поголемиот дел од неговата рака. Легендата вели дека бил ранет од шпанскиот топограф Тигар (шпански: Тигре) додека се обидел да се симне на брегот на Пасо Алто.
На 5 септември 1797 година, Британците се обиделе уште еднаш да го освојат островот преку регионот на Порто Сантјаго, но и овој обид бил одбиен од жителите. Некои фрлале дури и камења кон Британците од височините на карпите.
Островот исто така бил нападнат од британските команданти Роберт Блејк, Волтер Роли, Џон Хокинс, Вудс Роџерс.
Современа историја
Помеѓу 1833 и 1927 година, Санта Крус де Тенерифе бил единствениот главен град на Канарските Острови. Во 1927 година, владата наредила главниот град да се подели со Лас Палмас, како што е останато до денес. Оваа промена во статусот го поттикнало развојот во Лас Палмас.
Туристите запоичнале да го посетуваат Тенерифе од Шпанија, Велика Британија и Северна Европа во голем број во 1890-тите. Тие особено биле привлечени од одредиштате во северните градови на Пуерто де ла Круз и Санта Крус де Тенерифе. Независното бродско работење помогнало во зајакнувањето на туристичката индустрија. Природонаучникот Александар фон Хумболт се искачил на врвот на планината Теиде и ја забележал на убавината на островот.
Пред неговото подигање на власта, Франциско Франко на Канарските Острови служел како командант. Во јули Франко бил контактиран и таен состанок кој бил одржан во шумата на Ла Есперанса на Тенерифе, започнале разговори околу започнувањето на воен удар во земјата, што резултирало до започнување на граѓанска војна. Островите паднале во рацете на националистите во јули 1936 година. Во 50-тите години, мизеријата на повоените години предизвикало да илјадници жители на островот емигрираат во Куба и во други делови на Латинска Америка.
Тенерифе е местото каде се случила најсмртоносната несреќа досега во комерцијалната авијација. Во авионската несреќа загинале 583 лица, а авионскиот судир се случил на 27 март 1977 година, на аеродромот Лос Родеос во северниот дел на островот, кога се судриле два авиони Боинг 747.
На почетокот на XXI век, таканаречената Ријада де Тенерифе 2002 се одржала на 31 март истата година. Дождовите предизвикале да има 8 мртви, 12 исчезнати и десетици повредени луѓе. Покрај човечките загуби, поплавата предизвикала значителна материјална штета, 70.000 лица останале без светлина, како и целосно или делумно уништување на најмалку 400 домови. Загубите биле пресметани на 90 милиони евра.
Од друга страна, во ноември 2005 година, Тенерифе бил Канарскиот остров кој бил најмногу погоден од тропската бура Делта. Ветрови од 140 км/ч биле забележани на брегот и речиси 250 км/ч на врвот на вулканот Теиде.
Географија
Најстарите планински венци на Тенерифе се зголемиле со вулканска ерупција што го родила пред островот околу дванаесет милиони години. Островот како што е денес, бил формиран пред три милиони години со спојување на три острови составени од планинските предели на Анага, Тено и Вале де Сан Лоренцо, поради вулканска активност од Теиде. Вулканот е видлив од повеќето делови на островот денес, а кратерот е долг 17 километри во некои точки. Тенерифе е најголемиот остров на Канарските Острови и регионот Макаронезија.
Геологија
Тенерифе е вулкански остров создаден од последователни ерупции во текот на неговата историја. Постојат четири историски забележани вулкански ерупции, од кои ниту една не довела до човечки жртви. Првата се случила во 1704, кога вулканите Арафо, Фаснија и Сиете Фуентес избувнале истовремено. Две години подоцна, во 1706 година, најголема ерупција се случила во Тревехо. Овој вулкан произвел големи количества лава и го уништила градот и главна порта на Гарачико, како и неколку помали села. Последната ерупција во XVIII век поврзана со стратовулканите Теиде и Пико Виејо се случила во 1798 година од Наричес дел Теиде на западниот крило на Пико Виејо. Теиде последен пат избил во 1909 од Ел Чињеро на гребенот Сантјаго.
Островот се наоѓа помеѓу 28° и 29° на север и меридијани од 16° и 17° запад. Се наоѓа северно Северниот Повратник, заземајќи централна позиција меѓу другите Канарски Острови на Гран Канарија, Ла Гомера и Ла Палма. Островот е оддалечен на околу 300 километри од африканскиот брег и приближно 1.000 километри од Пиринејскиот Полуостров. Тенерифе е најголемиот остров на архипелагот на Канарските Острови, со површина од 2.034,38 км2 и има најдолга крајбрежна линија, која изнесува 342 километри.
Покрај тоа, највисоката точка, Теиде, со надморска височина од 3.718 метри над морското ниво е највисока точка во цела Шпанија. Врвот на Теиде исто така е трет по големина вулкан во светот од неговата основа на дното од морето. Поради оваа причина, Тенерифе е 10-ти највисок остров во светот. Се состои од околу 200 мали неплодни островчиња или големи карпи, вклучувајќи ги и Анага, Фаснија и Гарачико, додавајќи дополнителни 213.835 м2 на вкупната површина.
Потекло и геолошка формација
Тенерифе е остров создаден вулкански, изградувајќи се од povr[inata на океанот 20-50 милиони години.
Според теоријата на Тектоника на плочите, искачувањето на магмата што потекнува внатрешноста на Земјата се создава од ефектите на тектонската активност кои постојат на океанската плоча. Овие фрактури лежат по структурните оски на самиот остров, и биле формирани од алпската орогенеза за време на терцијарниот период поради движењата на Африканската Плоча.
Подводните пукнатини од ерупции потекнуваат од т.н. пилоу лава, која се создава со брзото ладење на магмата кога станува збор за контакт со вода, добивајќи ја нејзината особена форма. Оваа лава-перница се акумулирала, изградила база на островот под морето. Бидејќи оваа акумулација се приближила до површината на водата, гасовите избувнале од магмата поради намалувањето на притисокот во околината. Вулканските ерупции станале понасилни и имале експлозивен карактер и резултирале во формирање на необични геолошки фрагменти.
По долгорочната акумулација на овие фрагменти, раѓањето на островот се случило на крајот од миоценската епоха. Зоните на Тенерифе, познати како Тено, Анага и Адехе, биле формирани пред седум милиони години. Овие формации се нарекуваат Серија I. Овие зони всушност биле три одделни острови што денеска се наоѓа крајниот западен, источен и јужен дел од Тенерифе.
Вториот вулкански циклус наречен Пост-миоценска формација или Серија II, III, IV, започнал пред три милиони години. Овој бил многу поинтензивен вулкански циклус, кој ги обединил Тено, Анага и Адехе во еден остров. Оваа нова структура, наречена Cañadas Structure I, претствувала основа за создавање на областа позната како Бандас дел сур (денес југоисточно Тенерифе).
Потоа, по урнатините на Cañadas Structure I, се појавила Cañadas Structure II, која била на 2.500 метри надморска височина и се појавила со интензивна експлозивна активност со помош на фисурална вулканска активност што се случувала помеѓу остатоците од Серија I. Пред околу 800.000 години се случиле две гравитациони свлечишта, што довеле до создавање на денешните долини Ла Оротава и Гумир. Конечно, пред околу 200.000 години, започнле ерупции кои ја изградиле областа Пико Виехо-Теиде во центарот на островот.
Орографија и пејзаж
Нерамната и стрмна орографија на островот и неговата различна клима резултирале со разновидност на пејзажи и географски и геолошки формации, со создавање на денешниот Национален парк „Теиде“ со својата богата борова шума, споредени со вулканскиот предел на врвот на Теиде и Гумир, до Акантиладос де Лос Гигантес (карпи на гигантите) со вертикални пропади. На југ постојат области со растенија кои се отпорни на суша. Други области се движат од оние заштитени и затворени во планините како Монтања Роха и Монтања Пелада, долините и шумите со суптропска растителност и клима, до оние со длабоки клисури и пропади како што се Анага и Тено.
Централни височини
Главните структури на Тенерифе, со комплексите Теиде и Пико-Виехо и областите Лас Канедас се најистакнати на островот. Се состои од полукалдера од околу 130 км2 во областа, која потекнува од неколку геолошки процеси. Областа е делумно зафатена од стратовулканот Теиде. Пределот Лос Азулеос, составен од зелено-затемнети карпи, бил создаден со хидротермални процеси.
Јужно од Ла Калдера се наоѓа планината Гуахара, која има височина од 2,718 метри, што се издига над Националниот парк. На дното се наоѓа област, на која има многу ситен седиментарен материјал кој бил депониран од неговите вулкански процеси и е познат како Лано де Ucanca.
Највисоката точка на островот, на шпанска територија и во Атлантскиот Океан е врвот на Теиде, на 3.718 метри надморска височина и над 7.500 метри над површината на океанот. Вулканот е трет по големина на планетата, а неговата централна местоположба и снежен пејзаж во зима му дава уникатна природа. Оригиналните доселеници сметале дека Теиде бил бог, и дека местото претставувало место за обожавање.
Во 1954 година, целата област околу него била прогласена за национален парк, со понатамошно проширување подоцна. Покрај тоа, во јуни 2007 година УНЕСКО областа ја вклучила во списокот на светско културно наследство. На запад се наоѓа вулканот Пико Виехо (Стариот врв). На едната страна од него е вулканот Чахора, каде што последната ерупција се случила во 1798 година.
Теиде е еден од 16-те Декадни вулкани идентификувани од страна на Меѓународната асоцијација за вулканологија и хемија на Земјината внатрешност (IAVCEI).
Масиви
Масивот Анага (Macizo de Anaga), на североисточниот дел на островот, има неправилен и нерамномерен топографски профил каде што, и покрај генерално скромните височини, Круз де Таборно достигнува висина од 1024 метри. Поради возраста од 5,7 милиони години, длабоки ерозивни процеси и густата мрежа на насипи кои го пробиваат масивот, неговата површина содржи материјали од фонолитичко и трахитско потекло. Голем број на клисури со стрмни ѕидови постојат на овој дел од островот. Вертикалните форми доминираат на брегот на Анага, со ретки плажи главно составени од карпи или црн песок.
Масивот Тено (Macizo de Teno) се наоѓа на северозападниот дел на островот. Како и Анага, и овој масив содржи надземни површини и длабоки клисури формирани со ерозија. Сепак, материјалите овде се постари (околу 7,4 милиони години). Планината Гала претставува највисока надморска височина од 1342 метри. Најнеобичниот пејзаж на овој масив се наоѓа на јужниот брег, каде што Акантиладос де Лос Гигантес ги прикажува вертикалните ѕидови кои достигнуваат височини од 500 метри на некои места.
Масивот Адехе (Macizo de Adeje) се наоѓа на јужниот дел на островот. Неговото главно обележје е Роке дел Конде, со надморска височина од 1.001 метри. Овој масив не е толку импресивен како другите поради неговата намалена основна структура, бидејќи во прилог на поголемата геолошка старост на таа местоположба, масивот доживеал голема ерозија на својот материјал, со што се изгубил оригиналниот изглед и обем.
Дорсалес
Планинскиот венец познат како Дорсал на Педро Гил (Dorsal of Pedro Gil) ја покрива областа од самиот почеток на планината Ла Есперанса, на височина од околу 750 метри, до центарот на островот, во близина на Калдера де Лас Канадас, со Изања, како највисока точка на 2.390 метри. Овие планини се создадени поради базалтниот вулканизам преку една од оските што го создале вулканот во оваа област.
Abeque Dorsal бил формиран од еден ланец на вулкани кои се приклучуваат на Тено со централниот врв на Теиде-Пико Виехо, започнувајќи од една од трите оски на геолошките структури на Тенерифе. На овој дорсален дел се наоѓа историскиот вулкан Чинјеро чија последна ерупција се случила во 1909 година.
Dorsal of Adeje или Јужен Дорсал е дел од последната структурална оска. Остатоците од оваа масивна карпа го прикажуваат исконското земјиште, кое исто така покажува поставување на мали вулкански конуси и карпи на јужниот дел на Тенерифе.
Долини и клисури
Најважни долини кои се наоѓаат на островот се Вале де Ла Оротава и Вале де Гуимар, формирани од масовното лизгање на големи количества материјал кон морето. Другите долини имаат тенденција да бидат помеѓу ридовите формирани од депозити на седименти од блиските падини или едноставно преку нивната еволуција станале типични долини.
Крајбрежје
Бреговите на Тенерифе обично се стрмни и карпести, особено на север од островот. Сепак, островот има 67,14 километри плажи. На северниот брег има песочни црни плажи, додека на јужниот и југозападниот брег на островот, плажите обично имаат многу пофини и појасни песоци со полесни тонови.
Клима
Големи климатски контрасти на островот се евидентни, особено во текот на зимските месеци кога е можно да се ужива во топлото сонце на брегот и да се доживее снег на надморска височина од 3.000 метри на Теиде. Исто така, постојат големи контрасти на ниска надморска височина, каде што климата се движи од сува на југоисточната страна претставена од Санта Крус де Тенерифе до Средоземјето на северозападната страна во Буена Виста дел Норте и Ла Оротава.
Северот и југот од Тенерифе слично имаат различни климатски одлики. Северозападната страна на островот добива 73 % од сите врнежи на островот, а релативната влажност на воздухот е супериорна. Плувиометриските максимуми се регистрирани на страна на просечна надморска височина од 1.000 до 1200 метри, речиси исклучиво во планинскиот венец Ла Оротава. Сепак, иако постојат климатски разлики во врнежите и сонцето на островот, вкупните годишни врнежи се ниски и летните месеци од мај до септември, вообичаено, се целосно суви. Врнежите, слично како и во Јужна Калифорнија, исто така, може да бидат крајно непредвидливи од една година до друга.
Вода
Вулканската почва на Тенерифе, која е порозна и пропустлива, е генерално причината зошто почвата може да ја зголеми апсорпцијата на вода на островот кој има ниски врнежи од дожд, со кондензација во пошумените области и со замрзнување на врвот на островот.
Со оглед на неправилноста на врнежите и геолошките услови на островот, изградбата на браната е избегната, така што најголем дел од водата (90 %) доаѓа од бунари и од водни канали, кој ги има илјадници на островот, и важни системи кои служат за извлекување на своите хидролошки ресурси. Овие тунели се многу опасни, со џебови од вулкански гас или јаглерод диоксид, предизвикувајќи брза смрт.
Загадување и квалитет на воздухот
Канарските Острови имаат ниски нивоа на загадување на воздухот, благодарение на недостатокот на фабрики и индустрии и традиции кои природно го отстрануваат контаминираниот воздух од островите. Според официјалните податоци што ги нуди Министерството за здравство и индустрија на Шпанија, Тенерифе е едно од најчистите места во земјата со индекс на загадување на воздухот под националниот просек. И покрај ова, сè уште постојат агенси кои влијаат на нивоата на загадување на островот, главните загадувачки се рафинеријата во Санта Крус, термоцентралите во Лас Калетилас и Гранадила и патниот сообраќај, зголемени преку високото ниво на туризам на островот. Покрај тоа, на островот Тенерифе, како во Ла Палма, мора да се контролира и загадувањето на светлината, за да им се помогне на астрофизичките опсерватории што се наоѓаат на врвовите на островот. Водата обично е со многу висок квалитет и сите плажи на островот Тенерифе се каталогизирани од страна на Министерството за здравство како води погодни за капење.
Флора и фауна
Островот Тенерифе има извонредна еколошка разновидност и покрај неговата мала површина, што е последица на посебните еколошки услови на островот, каде што неговата посебна орографија ги модифицира општите климатски услови на локално ниво, произведувајќи значајна разновидност на микроклимати. Оваа разноликост на природни микроклимати и, според тоа, живеалишта, значи дека на островот постои богата и разновидна флора (1400 видови растенија), кои повеќе од сто се целосно ендемски на Тенерифе. Ендемските видови ја вклучуваат волчјата опашка. Фауната на островот има многу ендемски безрбетници и уникатни видови влекачи, птици и цицачи. Фауната на Тенерифе вклучува околу 400 видови риби, 56 птици, пет влекачи, два водоземци, 13 копнени цицачи и неколку илјади безрбетници, заедно со неколку видови морски желки, китови и делфини.
Растителноста на Тенерифе може да се подели во шест главни зони кои се директно поврзани со надморската височина и насоката во која се соочуваат.
Праисториска фауна
Пред доаѓањето на Абориџините, Канарските Острови, а особено островот Тенерифе, биле населени со ендемски животни кои денес главно се исчезнати. Овие примероци достигнале поголеми од вообичаените големини, поради феноменот наречен островски гигантизам.
Меѓу овие видови, најпознатите во Тенерифе се:
Заштитени природни области
Речиси половина од територијата на островот (48,6 %), е под заштита од Заштитените природни подрачја на Канарските Острови. Од 146 заштитени подрачја под контрола на оваа организација, вкупно 43 се наоѓаат на Тенерифе, најзаштитениот остров во групата. Организацијата има критериуми кои ги ставаат областите под нејзино набљудување под осум различни категории на заштита, и сите од нив се претставени на Тенерифе. Освен Националниот парк „Теиде“, на островот постојат и други национални паркови како: Паркот на природата де Канаријас, два рурална паркови (Анага и Тено), четири интегрални природни резервати, шест посебни природни резервати, вкупно четиринаесет природни споменици, девет заштитени пејзажи и шест локации од научен интерес. Исто така Анага од 2015 година е прогласен за биосферен резерват и е место каде што има најголем број на ендемски видови во Европа.