cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вирус
ICTV класификација
Општата таксономска структура е: Во актуелната (2017) таксономија на ICTV, постојат осум реда на вируси: Bunyavirales, Caudovirales, Herpesvirales, Ligamenvirales, Mononegavirales, Nidovirales, Picornavirales и Tymovirales; 135 фамилии, 35 потсемејства, 455 родови, околу 2827 видови и над 4000 типови кои сѐ уште не се класифицирани. Официјално, комитетот не прави разлика помеѓу подвидови, видови и изолати.
Класификација според Балтимор
Биологот Дејвид Балтимор, добитник на Нобелова награда, е пронаоѓач на алтернативен систем за класификација на вирусите наречен според него. Во модерната класификација на вирусите неговиот систем се употребува заедно со системот на класификација на ICTV.
Виралните геноми можат да се состојат од РНК или ДНК, со позитивна или негативна поларност, едноверижни или двоверижни (понекогаш и кружни) молекули или поделени на сегменти. Информациската РНК (иРНК) која директно може да се транслатира во белковина се смета дека има позитивна поларност. Исто така, ДНК со соодветната низа (кодирачката верига на двоверижната ДНК) е верига во позитивна смисла. Молекули на РНК или ДНК со реверзна (обратна) комплементарна секвенца на иРНК е верига во негативна смисла. Идентификувани се неколку вируси кои содржат еден или повеќе амбисмислени (двосмислени) геномски РНК сегменти кои имаат позитивен пол во еден дел од својата молекула (овој дел може директно да се преведе во белковина) и негативен пол (обратен комплемент на кодирачката низа) во друг дел од молекулата. Класификацијата според Балтимор е прикажана во следната табела: Како пример за вирусна класификација, вирусот на пилешки порос, варичела зостер (VZV), спаѓа во редот Herpesvirales, фамилија Herpesviridae, потсемејство Alphaherpesvirinae и род Varicellovirus. VZV е во групата I од класификацијата според Балтимор, бидејќи е вирус со двДНК кој не користи реверзна транскриптаза.
= Потекло = Вирусите се наоѓаат секаде каде што има живот, а најверојатно постоеле од времето на првобитната појава на живите клетки. Потеклото на вирусите е сѐ уште тема на дебата во науката. Поради тоа што тие не формираат фосили, најкорисно средство за истражување на нивното потекло се молекуларните техники кои се засноваат на изучување на составот на нивниот генетски материјал (ДНК или РНК). Покрај тоа, вирусниот генетски материјал повремено може да се интегрира во геномот на домаќинот, со што постои можност за вертикален пренос на потомците на домаќинот. Ова обезбедува непроценлив извор на информации за палеовиролозите за одредување на староста на одделните вирусни видови. Постојат три главни хипотези за потеклото на вирусите:
Регресивна хипотеза
Оваа хипотеза уште се нарекува и хипотеза на дегенерација, или редукциона хипотеза. Според неа, вирусите во почетокот биле мали клетки кои паразитирале на поголеми клетки. Со тек на време, почнале да ги губат оние гени кои не им биле потребни за нивниот паразитски начин на живот. Рикециите и хламидиите се бактерии кои, како и вирусите, можат да се репродуцираат само во живи клетки на домаќинот. И кај нив внатрешноклеточниот паразитски начин на живот довел до упростување на клеточната градба.
Хипотеза на коеволуција
Оваа хипотеза се нарекува и хипотеза за првобитноста на вирусите и го предложува концептот за првична појава на вирусите во еволуцијата на животот, по пат на асоцијација на абиогено-синтетизирани молекули на белковини и нуклеински киселини во првобитниот океан. Вироидите се молекули на РНК кои не се класифицирани како вируси, бидејќи тие немаат белковинска обвивка. Тие поседуваат некои одлики кои се заеднички со вирусите, и често се нарекуваат субвирални агенси. Вироидите се важни патогени на растенијата. Тие не кодираат белковини, но стапуваат во интеракција со клетката домаќин и ја искористуваат нејзината клеточна машинерија за сопствена репликација. Вирусот на хепатит делта кај луѓето има РНК-геном сличен на вироидите, но има белковински слој добиен од вирусот на хепатит Б, кој самиот не може да го синтетизира. Значи, иако геномот на хепатит делта вирусот е способен независно да се реплицира еднаш во клетката домаќин, потребна му е „помош“ од вирусот на хепатит Б, кој му ја обезбедува белковинската обвивка за да може да инфицира нови клетки. На сличен начин, вирофагот спутник е зависен од мимивирусот, кој ја инфицира протозоата Acanthamoeba castellanii. Ваквите вируси, кои се зависни од присуството на други вируси во клетката домаќин, се нарекуваат сателитски вируси и можно е да претставуваат преодна форма меѓу вироиди и вируси.
Сите горенаведени хипотези за потекло на вирусите имаат сериозни недостатоци: регресивната хипотеза не објаснува зошто и најмалиот клеточен паразит е далеку посложен од најсложениот вирус; хипотезата на бегство не може да го објасни присуството на капсиди и други структури на вирусни честички; а хипотезата за првобитноста на вирусите е во контрадикција со основната дефиниција за вирус, во смисла дека тој е облигатен внатрешноклеточен паразитски агенс. За вирусите, денес, владее мислењето дека се со старо потекло, кое датира пред дивергенцијата на животот во трите домени.
Доказите за примордијален свет на РНК клетки и компјутерските анализи на вирусните ДНК секвенци и оние на нивните клетки домаќини придонесоа за подобро разбирање на еволутивните односи помеѓу различните вируси. До денес, овие анализи не утврдиле која од хипотезите за потекло на вирусите е точна. Се чини дека е малку веројатно да сите моментално познати вируси имаат заеднички предок, што би значело дека тие настанале повеќепати во минатото со еден или повеќе механизми.
Прионите се заразни белковински молекули кои не содржат нуклеински киселини. Тие можат да предизвикаат инфекции како што се шап кај овците, спонгиформна енцефалопатија (кравјо лудило) кај добитокот и преносителна спонгиформна енцефалопатија кај елените и лосовите. Кај луѓето, прионски заболувања се Куру, Кројцфелд-Јакобова болест и синдром на Герстман-Штројслер-Шејнкер. Иако прионите се фундаментално различни од вирусите и вироидите, нивното откривање даде веродостојност на теоријата за потекло на вирусите од самореплицирачки молекули.
= Улога во заболувањата кај човекот = Вирусите предизвикуваат низа болести кај човекот од обични, како што се: настинка, грип, сипаници, брадавици, херпесни инфекции, па до тешки заболувања со кои современата медицина тешко се справува како што се: ебола, СИДА, птичји грип и тежок акутен респираторен синдром (САРС). Денес сѐ уште се истражува за можната поврзаност на некои невролошки болести како што е мултиплекс склерозата и синдромот на хроничен замор со инфекција со вируси од групата на хуманиот херпесвирус 6 (HHV6). Постојат и контроверзии за можна поврзаност на некои психијатриски болести кај човекот со борнавирусот кој е предизвикувач на невролошки болести кај коњите.
Кај повеќеклеточните организми, зафаќањето на поголем број на клетки ќе резултира и со соодветен степен на оштетување. Некои вируси можат да опстојуваат во домаќинот долго време без да предизвикаат патолошки промени. Оваа состојба на латентност на вирусот се среќава кај херпес вирусите, Епштајн-Баровиот вирус и варичела-зостер вирусот. Најголем дел од светската човечка популација го има барем еден од овие три вируса. Овие латентни вируси понекогаш можат да бидат и придобивка за домаќинот, така што му ја зголемуваат отпорноста кон некои бактериски патогени видови, како на пример, кон Yersinia pestis (причинителот на чумата).
Некои вируси се предизвикувачи на хронични болести во кои вирусот продолжува да се реплицира и покрај одбранбените механизми на домаќинот. Пример за ова се инфекциите со вирусите на хепатит Б и хепатит Ц. Заболените, во овие случаи, се доживотни носители на вирусот и се резервоар за нови инфекции. Доколку една популација има висок процент на клицоносители тогаш тие заболувања ги нарекуваме ендемски.
Епидемиологија
Хоризонталниот пренос е најчестиот начин на ширење на вирусните инфекции. Преносот може да биде со: телесни течности при сексуален чин, како кај ХИВ-вирусот; користење на контаминирани медицински материјали или апарати, како кај преносот на вирусот на хепатит Ц; размена на плунка преку уста, кај преносот на Епштејн-Баровиот вирус; преку консумирање на контаминирана храна и/или вода, кај преносот на норвовируси; со инхалација на аеросоли се пренесува вирусот на инфлуенца. Во преносот на вирусите можат да учествуваат и разни инсекти - вектори, како на пример: комарците го пренесуваат вирусот на денга, а некои видови на крлежи го пренесуваат вирусот кој предизвикува менинго-енцефалит. Брзината на пренесувањето на вирусните инфекции зависи од густината на населеноста, процентот на неимунизираните лица, од квалитетот на здравствената заштита и од временските прилики.
Епидемиологијата игра важна улога во прекинувањето на ланецот на инфекцијата при појава и епидемиско ширење на заразни болести во рамките на човечката популација. При тоа се користат сите контролни мерки за спречување на ширењето на вирусот, пронаоѓањето на изворот на инфекцијата и идентификација на вирусот. После тоа следат сите санитарни мерки за дезинфекција, дезинсекција, дератизација и задолжително спроведување на вакцинација. Заразените лица се изолираат од остатокот на заедницата, а оние кои биле изложени на вирусот, со можност на зараза, се ставаат во карантин. За да се спречи ширењето на некој вирус може да се користат и драстични мерки на убивање илјадници домашни животни или живина.
Како и кај сите други инфекции, и кај вирусните постои време на инкубација - време во кое инфекцијата е присутна, но не предизвикува никакви симптоми и знаци на болест. Инкубацијата може да е кратка, само неколку дена, па до повеќе недели. Заразноста на заболената личност може да се јави и во време на инкубацијата, може да трае и со појавата на првите знаци на болеста, а може при некои хронични вирусни болести да биде и доживотна. Познавањето на времетраењето на заразноста е од големо значење за контрола на епидемиите. Под епидемија се подразбира висок процент на заразени поединци кај населението, а поимот пандемија подразбира ширење на заразна болест во светски рамки.
Историја на вирусни епидемии и пандемии
Во историјата на човечката популација познати се повеќе епидемии и пандемии кои биле со катастрофален исход.
Колонизирањето на американскиот континент од страна на Европејците во почетокот на 16 век донело многу нови заразни болести кај домородното население, но се претпоставува дека токму вирусот на големи сипаници бил погубен за најголемиот процент од домородната популација; и според некои проценки дури 70% од индијанското население настрадало.
Голема пандемија на грип од 1918 година, која траела до 1919 година, била пандемија од 5-та категорија, предизвикана од смртоносниот вирус на грип А. Жртвите биле претежно млади и здрави луѓе, што е обично спротивно на повеќето епидемии кои ги засегаат децата и старите лица. За тоа колку животи се изгубени во оваа пандемија постојат различни податоци: постарите проценки прикажуваат бројка од 40-50 милиони смртни случаи, додека поновите процени сугерираат дека можеби бројот на смртните случаи изнесувал околу 100 милиони или околу 5% од светското население во 1918 година.
Ебола вирусот, кој за првпат бил идентификуван 1976 година, предизвикал неколку наизменични епидемии со висока стапка на смртност од кои најлошата е скорешната епидемија во западна Африка.
Рак
Докажано е дека некои видови вируси можат да предизвикаат рак кај луѓето и другите организми. Појавата на рак, сепак, се среќава кај малцинство од популацијата заразени од вируси. Вирусите кои предизвикуваат рак можат да бидат и од РНК и од ДНК видовите. Дали ќе се развие рак зависи од повеќе фактори како што се имунитетот на домаќинот и мутации кај домаќинот. Вируси кои можат да предизвикаат карцином се: некои генотипови на хуманиот папиломавирус (ХПВ), вирусот на хепатит Б, вирусот на хепатит Ц, Епштајн-Бар вирусот, херпесвирус асоциран со Капоши сарком и хуманиот Т-лимфотропен вирус. Скоро е откриен вирус наречен полиомавирус (анг. Merkel cell polyomavirus), кој е предизвикувач на ретка форма на рак на кожа наречен карцином на Меркелови клетки. Хепатит вирусот, кој развива хронична вирусна инфекција кај човекот, може со време да доведе до развој на рак на црниот дроб. Инфекција со хуманиот Т-лимфотропен вирус може да развие кај возрасните Т-клеточна леукемија. Хуманиот папиломавирус (ХПВ) е причина за појава на рак на кожа, појава на карцином на грлото на матката, анусот и пенисот. Епштајн-Баровиот вирус може да предизвика Буркитов лимфом, Хочкинов лимфом, Б-лимфопролиферативни нарушувања и назофарингеален карцином.
Одбранбени механизми на домаќинот
Прва линија на одбрана на организмот против вирусите е вродениот имунолошки систем. Преку својот клеточен и хуморален дел, тој го брани организмот од инфекција на неспецифичен начин. Тоа значи дека клетките на вродениот имунолошки систем го препознаваат и одговараат на патогениот агенс, и за разлика од стекнатиот имунитет, не даваат долготраен и заштитен имунитет на домаќинот.
Кога организмот се инфицира со вирус, доаѓа до активација на стекнатиот имунитет и тој почнува да создава антитела кои го врзуваат вирусот и го прават неинфективен. За продукција на антитела е задолжен хуморалниот имунитет. Два типа на антитела се особено важни: едниот е IgM, кој брзо почнува да се продуцира и е мошне ефикасен во неутрализирањето на вируси, но се продуцира од клетките на имуниот систем само во тек на неколку недели; другиот е IgG, кој почнува да се продуцира подоцна и продукцијата трае неограничено време. Затоа присуството на IgM во крвта се користи за тестирање на акутни инфекции, додека присуството на IgG е доказ за инфекција која се случила во минатото. Антителата продолжуваат да бидат ефикасен одбранбен механизам и кога вирусот ќе влезе во клетката на домаќинот. Тогаш се активира белковина во клетката, наречен TRIM21, кој може да прикачи антитела на површината од вирусната честичка. Ова резултира со уништување на вирусот од страна на ензимите на клеточниот протеозомски систем. Втората линија на одбрана кај ’рбетниците се нарекува клеточно-посредуван (медиран) имун систем и него го сочинуваат имуни клетки, познати како Т-лимфоцити. Тие функционираат така што препознаваат суспектни фрагменти на вирусни партикли на површината на клетката домаќин и тогаш ја уништуваат инфицираната клетка преку својата лоза на Т цитотоксични клетки, после што следи пролиферација на специфичните Т-лимфоцити, кои се специфични за дадениот вирус. Клетките, кои се специјализирани за препознавање на страни антигени на површината на клетки на домаќинот, се нарекуваат макрофаги. Продукцијата на интерферон е, исто така, важен дел од одбранбениот механизам на домаќинот. Тоа е белковина која организмот го создава при вирусна инфекција и кој делува така што ја стопира репродукцијата на вирусот со убивање на инфицираната клетка и други клетки во нејзината непосредна близина.
Други вируси кои успеваат да избегнат имунолошки одговор се невротропните вируси, кои тоа го прават така што се дисеминираат преку невроните. Примери се вирусот на јапонскиот енцефалит, вирусот на заушки, полиовирусот, варичела-зостер вирусот, вирусот на мали сипаници итн.
Вакцини
Вакцинацијата е евтин и ефикасен начин за спречување на вирусни инфекции. Нејзиното воведување доведе до драстично намалување на морбидитетот и морталитетот на некои вирусни инфекции како што се: полио, сипаници, заушки и рубеола. Вакцините кои се во употреба заштитуваат од преку 13 вирусни инфекции кај луѓето, а многу се во употреба и за заштита на домашните животни. Вакцините можат да содржат живи ослабнати (атенуирани) вируси, мртви вируси или вирусни антигени (белковини). Живите вакцини, кои содржат ослабната форма на вирус, не можат да предизвикаат болест, но може да активираат имунолошки одговор. Овие вакцини можат да бидат опасни само во случаи кога се даваат на лица со ослабен имунитет (имунокомпромитирани лица) и кај нив наместо имунолошки одговор се јавува заболување.
Денес, со биотехнологијата и генетското инженерство, направени се вакцини кои содржат само белковини од вирусниот капсид. Пример за ваква вакцина е вакцината за хепатит Б. Ваквите субединични вакцини се безбедни дури и за имунокомпромитираните пациенти. Една од најсигурните досега создадени вакцини е вакцината за вирусот на жолтата грозница, која содржи жив атенуиран вирус, наречен 17D.
Антивирусни лекови
Антивирусните лекови се често нуклеозидни аналози (лажни ДНК мономери), кои вирусите по грешка ги инкорпорираат во својот геном при репликацијата. На тој начин се запира животниот циклус на вирусот поради неактивноста на новосинтетизираната ДНК. Ова се јавува поради недостаток на хидроксилни групи, кои, заедно со фосфатните групи, се врзуваат меѓусебе за да го формираат скелетот на ДНК молекулата, и оваа појава се нарекува терминација на ДНК веригата. Примери за нуклеозидни аналози се лековите ацикловир, за херпесните инфекции, и ламивудин, за ХИВ и хепатит Б инфекциите. Ацикловирот е еден од најстарите и најпрепишувани антивирусни лекови.
Други антивирусни лекови целат на различни стадиуми од животниот циклус на вирусите. На пример, ХИВ вирусот зависи од протеолитичкиот ензим ХИВ-1 протеаза за да стане потполно инфективен, па затоа создадени се цела класа на лекови кои се протеаза инхибитори.
Хепатит Ц е предизвикан од РНК вирус. Кај 80% од инфицираните поединци, болеста станува хронична и, без третман, тие остануваат инфицирани до крајот на својот живот. Денес постои ефикасен третман со рибаварин, нуклеозиден аналог кој се комбинира со интерферон. Развиена е терапија за хроничните клицоносители на хепатит Б вирусот со употреба на ламивудин.
Инфекции кај другите видови
Општо гледано, вирусите се присутни секаде на планетата и можат да ги инфицираат сите форми на клеточен живот (бактерии, археи и еукариоти), сепак секој одделен вид на вирус поседува за него специфичен опсег на домаќини кои може да ги инфицира.
Животински вируси
Вирусите се важни патогени агенси кај домашните животни. Болестите како шап и лигавка и син јазик се предизвикани од вируси. Домашните животни како мачките, кучињата, коњите и други, доколку не се вакцинираат постои опасност да се заразат со тешки вирусни инфекции. Кучешкиот парвовирус, кој е мал ДНК вирус, е инфективен и често фатален за млади кученца. Беснилото е тешка заразна болест од која може да заболи кој било цицач, вклучувајќи го и човекот. Од него, сепак, најчесто заболуваат кучињата, волците, мачките и лисиците. Предизвикувачот е РНК вирус, од групата на рабдовируси, кој се наоѓа во плунката на заразените животни, и се пренесува со каснување.
И без׳рбетниците можат да бидат инфицирани од вируси, на пр., пчелите подлегнуваат на разни вирусни инфекции. Многу вируси, сепак, коегзистираат со домаќинот без да предизвикаат болест.
Растителни вируси
Постојат многу видови на растителни вируси. Тие можат да предизвикаат штети во земјоделскиот принос, но тие не се економски толку важни за да се преземаат заштитни мерки против нив. Растителните вируси се шират од една до друга единка најчесто преку вектори. Тоа се обично инсекти, но можат да бидат и габи, валчести црви или едноклеточни организми. Во случај да, поради инфекција со вирус, има намален земјоделски принос (каков што е случајот кај овошките) мерките за сузбивање, обично, се однесуваат на ерадикација на векторите и пречистување на семенскиот материјал. Растителните вируси не се патогени ниту за човекот ниту за животните, бидејќи може да се репродуцираат само во живи растителни клетки.
Растенијата поседуваат ефикасни одбранбени механизми против вирусите. Една од најефикасните одбрани е присуството на т.н. ген на резистентност (Р). Секој Р ген дава резистенција кон одреден вирус со таргетирање и убивање на клетките кои се наоѓаат околу инфицираните клетки, што доведува до макроскопски, видливи промени на листовите, со облик на големи дамки. Со ова се спречува ширењето на инфекцијата. Растенијата, исто така, често продуцираат одредени вторични метаболити, како што се салицилна киселина, азот моноксид, реактивни кислородни видови, за одбрана од вирусите.
Растителните вирусни партикли (ВЛПс) имаат употреба во биотехнологијата и нанотехнологијата. Капсидите на многу растителни вируси се едноставни и груби структури кои можат да бидат продуцирани во големи количини при инфекции на растенијата или со експресија во разни хетерологни системи. Партиклите на растителните вируси можат да бидат генетски изменети и хемиски инкапсулирани во туѓ материјал, и на тој начин вметнати во супермолекуларни структури кои се употребуваат во биотехнологијата.
Бактериски вируси
[[Податотека:12 Hegasy Cas9 Immun Wiki E CCBYSA.png|мини|366x366пкс|CRISPR-Cas9 стекнат имунитет кај бактериите. Лев панел: откако фаг ја инјектира својата ДНК во бактеријата, таа создава белковински комплекс составен од Cas1 и Cas2. Овој комплекс зема примерок од секвенцата на фагот, наречен протоспејсер (1). Потоа таа се интегрира во CRISPR генетскиот локус (2). Секвенцата сега се нарекува спејсер.
Десен панел: Спејсер секвенците се транскрибираат во РНК, и се синтетизира белковината Cas9 (1). РНК се врзува за Cas9 за да формира надзорен и интерферентен комплекс (2). Комплексот потоа ја скенира внатреклеточната ДНК за одговарачки секвенци (3). Ако се пронајде секвенца од фаг, Cas9 ја уништува ДНК со сечење (4). ]] Бактериските вируси (бактериофаги) се разновидна група на вируси и се најзастапениот биолошки ентитет во водените животни средини. Во океаните има десет пати повеќе бактериофаги отколку бактериски клетки; на пример, во еден милилитар морска вода присутни се околу 250 милиони бактериофаги. Овие вируси инфицираат одредени бактерии преку врзување за нивните површински рецептори, што им овозможува продор низ бактерискиот клеточен ѕид. За многу кратко време, најчесто само неколку минути, вирусните иРНК молекули почнуваат да се транслатираат во белковини. Овие белковини можат да бидат или градбени подединици на вирионот, или помошни белковини, кои помагаат во процесот на интеграција, или белковини кои учествуваат во лиза на клетката. Вирусните ензими предизвикуваат раскинување на клеточната мембрана и, како што е случај со Т4 фагите, за само 20 минути по влегувањето на вирусот во бактериската клетка се ослободуваат околу 300 нови фаги.
Најчестиот одбранбен механизам кај бактериите против вирусни инфекции е со продукција на ензими кои ги уништуваат страните ДНК молекули. Овие ензими, наречени рестрикциони ендонуклеази, ја сечат вирусната ДНК молекула. Друг одбранбен систем кај бактериите е со употреба на CRISPR (анг. Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats) секвенците, во кои се чуваат фрагменти од вирусниот геном со кој бактеријата дошла во контакт во минатото. Овој генетски систем, всушност, претставува стекнат имунитет на бактеријата кон специфични вируси.
Архејски вируси
= Улога во водните екосистеми = Лажичка морска вода (~ 5 мл) содржи околу 50 милиони вируси, кои имаат огромна генетска разновидност. Повеќето од нив се бактериофаги кои инфицираат хетеротрофни бактерии и се од суштинско значење за регулирање на морските и слатководните екосистеми. Морските вируси се исто така важни причинители на смртност на фитопланктонот, кој ја претставува основата на синџирот на исхрана во водените екосистеми. Покрај тоа, со инфицирање и уништување на бактериите во водните микробиолошки заедници, тие претставуваат еден од најважните механизми за рециклирање на јаглеродот, азотот и другите биолошки елементи во морските средини. Органските молекули, ослободени од мртвите бактериски клетки, стимулираат нов бактериски и алгински раст, во процес познат како вирален шант. Вирусната активност, исто така влијае на т.н. биолошка пумпа, процес со кој атмосферскиот јаглерод се секвестрира и заробува во океанските длабочини и седименти.
Микроорганизмите сочинуваат повеќе од 90% од биомасата во морето. Се проценува дека вирусите секој ден убиваат околу 20% од оваа биомаса и дека има 10 до 15 пати повеќе вируси во океаните одошто бактерии и археи.
= Улога во еволуцијата = Вирусите се важен природен начин за пренесување на гените помеѓу различните видови организми, што придонесува за зголемување на генетската разновидност и влијае на еволуцијата. Се смета дека вирусите играле централна улога во раната еволуција, пред диверзификацијата на бактериите, археите и еукариотите, во времето на последниот универзален заеднички предок на животот на Земјата. Вирусите сѐ уште се една од најголемите резервоари на неистражена генетска разновидност на Земјата.
= Значење во индустријата и технологијата =
Биолошки и медицински науки
Вирусите се важни во изучувањето на молекуларната и клеточната биологија, бидејќи обезбедуваат едноставни системи кои можат да се користат за манипулирање и испитување на функциите на клетките. Проучувањата и употребата на вирусите дале вредни информации во клеточната биологија. Вирусите биле корисни во изучувањето на генетиката и придонеле во разбирањето на основните механизми на молекуларната генетика, како што се репликацијата на ДНК, транскрипцијата, обработката на РНК, транслацијата, белковинскиот транспорт и имунологијата.
Генетичарите често ги користат вирусите како вектори за да воведат гени во клетките кои ги проучуваат. Тие се користат за стимулирање на клетката да произведе страна супстанца или да се проучи ефектот на инкорпорација на нов ген во геномот. На сличен начин, виротерапијата користи вируси како вектори за лекување на разни болести, бидејќи тие можат специфично да целат на одредени клетки и ДНК, што може да се искористи во лекувањето на ракот и во генската терапија. Источноевропските научници веќе некое време ја користат терапијата со фаги како алтернатива на антибиотиците, а интересот за овој пристап се зголемува, поради високиот степен на резистенција кон антибиотици, што се среќава кај некои патогени бактерии. Експресијата на хетерологните белковини од вирусите е основа за произведување на разни белковини, како што се антигени за вакцини и антитела.
Наука за материјали и нанотехнологија
Тековните трендови во нанотехнологијата ветуваат поразновидна употреба на вирусите во иднината. Од гледна точка на научникот за материјали, вирусите се органски наночестички. Нивната површина носи специфични структури кои му служат на вирусот да ги премине бариерите на клетката домаќин. Големината и обликот на вирусите, како и бројот и природата на функционалните групи на нивната површина, е точно дефиниран. Како такви, вирусите најчесто се користат во науката за материјали како скеле за ковалентно-поврзани површински модификации. Една од корисните особини на вирусите е можноста тие да бидат изменети со насочена еволуција.
Синтетички вируси
Многу вируси можат да се синтетизираат de novo, а првиот синтетички вирус е создаден во 2002 година. Целата вирусна честичка не се синтетизира, туку само нејзиниот ДНК-геном. Кај многу вирусни фамилии, голиот, синтетички-добиен ДНК-геном е заразен кога се воведува во клетка. Оваа технологија сега се користи за истражување на новите стратегии за вакцинирање. Почнувајќи од ноември 2017 година, целосните геномски секвенци на 7.454 различни вируси, вклучувајќи го и вирусот на големите сипаници, се јавно достапни на мрежната база на податоци која ја одржуваат Националните институти за здравје на САД (анг. National Institutes of Health).
Вирусот како мотив во популарната култура
= Поврзано =
= Наводи =
Благоја Димитровски
Благоја Тошев Димитровски ( во —  во ) — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ.
Животопис
Завршил основно училиште, а потем го изучил механичарскиот занает. По ослободување на Скопје, стапил во составот на XV македонски корпус и заминал за Срем, каде што во жестоките и тешки борби се прославиле борците од македонските дивизии. Бил учесник во големиот пробив на Сремскиот фронт. Со својата Бригада пристигнале до Врпоље. Меѓу првите се пробил во градот, точно кога Германците се повлекувале, приклештен од огнот во уличните борби во овие судири храбро загинал на 16 април 1945 година.
Растројување (астрономија)
Растројување — сложеното движење на масивно тело подложно и на други сили покрај гравитационото привлекување на друго масивно тело. Другите сили може да се предизвикани од трето (четврто, петто, итн.) тело, отпорот, како што е оној на атмосферата, или привлекувањето вон центарот на сплоснато иили некое друго неправилно тело.
Вовед
Изучувањето на растројувањето започнало со првите обиди за предвидување на планетарните движења на небото. Во старите времиња тоа било причина за мистичност. Њутн, во периодот кога го опишал неговите закони за движењето и гравитација, и ги применил за да ја направи првата анализа на растројувањата, препознавајќи ги сложените тешкотии за нивното пресметување. Многу од познатите математичари од тогаш посветувале внимание на различните придружни проблеми; во периодот меѓу и  век, се јавила потреба за прецизни табели за местоположбите на Месечината и планетите за навигација.
Сложените движењана гравитационите растројувања може да се раздвојат. Претпоставеното движење кое телото го следи под гравитационото влијание на друго тело вообичаено е конусен пресек, и може едноставно да се објасни со употреба на геометриски методи. Станува збор за т.н. проблем на две тела, или нерастроена Кеплерова орбита. Разликите меѓу оваа орбита и вистинската растројувањата предизвикани од дополнителните гравитациони ефекти на друго тело или други тела. Ако постои дури и едно значајно тело тогаш растроеното движење е проблем на три тела; ако пак има и други тела тогаш станува збор за проблем на n-тела. Општото аналитичко решение (математички израз за предвидување на местоположбите и движењето за било кој момент) постои само за проблемот на две тела; кога имаме повеќе од две тела аналитичките решенија постојат само во специјални случаи. Дури и проблемот на две тела е нерешлив ако едно од телата има неправилен облик.
Повеќето системи кои вклучуваат гравитационо привлекување се претставени од едно главно тело кое доминира со ефектите (на пример, ѕвезда, во случајот на ѕвезда тоа е планета, или пак во случај на планета тогаш е месечина). Гравитационите ефекти на другите тела може да се разгледуваат како растројување на предвиденото движење на планетата или месечината околу главното тело.
Општи растројувања
При методите на општи растројувања, општите диференцијални равенки, дали за движењето или за проментата на орбиталните елементи, се решаваат аналитички, најчесто со разложување на низи. Резултатот е вообичаено изразен преку алгебарски и тригонометриски функции на орбиталните елементи на телото кое се истражува и телата кои се растројуваат. Ова може да се примени општо во многу различни збирни услови, ин е се однесува на специфичено определен збир на гравитациони тела. Историски први кои биле истражувани се општите растројувања. Класичните методи се познати и како промена на елементите, промена на параметрите или промена на константите на интеграција. При овие методи, се зема предвид дека телото е секогаш во движење во конусен пресек, но притоа конусниот пресек постојано се менува поради растројувањето. Доколку сите растројувања би прекинале во еден момент, телото ќе продолжи да се движи бесконечно по сега непроменливиот конусен пресек; овој пресек е познат како затскривна орбита и орбиталните елементи во определен момент се токму оние ки се цел на методите на општите растројувања.
Општите растројувања ја искористуваат предноста на фактот дека многу проблеми во небесната механика, орбитата на двете тела се менува многу споро поради постоењето на растројувањат, орбитата на двете тела е добра првична апроксимација. Општите растројувања се применливи само кога растројните сили се за една величина помали или повеќе, од гравитационата сила на главното тело. Во Сончевиот Систем, ова е вообичаен случај со Јупитер, второто поголемо телокое има маса ос околу 1/1000 од онаа на Сонцето.
Методите на општите растројувања се претпочитаат за одредени видови на проблеми, како што изворите на одредени набљудувани движења се познати. Ова не е потребно кај специјалните растројувања; движењата би се предвидувале со слична прецизност, но нема никаква информација за причината која довела до распределбата на растроените тела (на пример, при орбитална резонанција).
Специјални растројувања
При методи на специјални растројувања од интерес се нумерички датотеки, кои ги претставуваат вредностите за местоположбите, брзините и забрзувачките сили на телата кои се истражуваа, и истите се основата на нумеричката интеграција на диференцијалните равенки за движење. Делотворно, местоположбите и брзините се растроени директно, и не се прави обид за пресметување на кривите на орбитите или пак орбиталните елементи.
Специјалните растројувања може да се применат при секој проблем од небесната механика, и не е ограничена од случаи каде растројните сили се мали. Еднаш кога ќе се применат за комети или мали планети, методите на специјални растројувања се основата на повеќето машински создадени планетарни ефемери на големите астрономски алманаси. Специјалните растројувања исто така се користат и за моделирање на орбитата со помош на компјутери.
Ковелова формулација
Ковеловата формулација (именувана по Филип Херберт Ковел, кој заедно со А.К.Д. Кромлин, користеле сличен метод за предвидување на повторното враќање на Халеевата Комета) е можно наједоноставниот метод од специјалните растројни методи. Во систем на n заемодејствувачки тела, овој метод математички го разрешува Њутновите сили на тело i преку собирање на поединечните заемодејтва од другите j тела:
каде е векторот на забрзувањето на i, G е гравитационата константа, m_j е масата на телото j,  и  се просторните вектори на телата i и j соодветно, и r_{ij} е растојанието од телото i до телото j. Сите вектори се насочени кон барицентарот на системот. Оваа равенка се разложува на компонети по x, y и z и сите се интегрирани нумерички за да оформат нова брзина и местоположбен вектор. Овој процес се повторува онолку пати колку што е потребно. Предноста на Ковеловиот метод е лесната применливост и програмибилност. Недостатокот настанува кога растројувањето станува доволно снажно по големина (кога едно тело е во непосредна близина на друго тело) грешките кој се појавуваат при употребата на методот стануваат исто така големи. Сепак, за многу проблеми во небесната механика, ситуацијата е сосема поинаква. Друг недостаток е поврзан со ситем со доминантно централно тело, како што е Сонцето, потребно е да се внесат многу значајни броеви во аритметиката поради големите разлики во силите на централното тело бројните и растројните тела, иако со современите сметачи ова веќе не е она ограничување од минатото.
Енкеов метод
Енкеовиот метод започнува со кружна орбита како водилка и ја интегрира нумерички за да ја разреши за промената од почетната орбита како функција од времето. Предностите на методот се во употребата на растројувања кои се мали по големина, па интегрирањето може да се одвива во поголеми чекори (при што се добиваат помали грешки), и методот е под мало влијание на крајните растројувања. Недостатокот е неговата сложеност; не може да се користи неограничено без претходно повремено да се надополни кружната орбита и да се продолжи од таа состојба, процес познат како исправка. Енкеовиот метод е сличен со методот на општо растројување при промена на елементите, со исклучок на исправката која се изведува при дискретни периоди односно не се изведуваат постојано.
Ако е полупречничкиот вектор на кружната орбита \mathbf{r} е полупречничкиот вектор на растроената орбита, а  е промената од кружната орбита,
и равенката на движење на е едноставно  (1)
. (2)
за растроената орбита (3)
за нерастроената орбита, (4)
каде е гравитациониот параметар со M и m се означени масите на централното тело и пррастроеното тело,  е растројното забрзување, и r и \rho се големините на \mathbf{r} и.
Заменувајќи ги равенките и  во равенката ,
(5)
која, во теорија, може да се интегрира двапати за да се определи. Бидејќи кружната орбита е лесно пресметлива со методите за две тела, и  се определени за \mathbf{r} и можат да се разрешат. Во реалноста, величината во заградите,, е разликата на два скоро еднакви вектори, и понатамошното дополнително обработување е потребно за да се избегне потребата од дополнителни значајни децимали. Енкеовиот метод бешее во поширока употреба пред да се воведат современите сметачи, кога поголемиот дел од пресметките се изведувани од сметачи.
Периодична природа
Во Сончевиот Систем, голем дел од нарушувањата на орбитите на една планета од страна на друга планета се периодични, и се мали импулси секогаш кога планетата поминува покрај друга планета во орбитата. Ова предизвикува телата да ги следат движењата кои се периодични или квази периодични – како што е Месечината во нејзината силно растроена орбита, која се изучува како дел од теоријата за Месечината. Оваа периодична природа довела до откривањето на Нептун во 1846 година како резултат на растројувањата на орбитата на Уран.
Орбитите на многу од малите тела во Сончевиот Систем, како што се кометите, се силно растроениa, особено од страна на гравитационите полиња на гасовитите џинови. Иако голем дел од овие растројувања се периодични, други не се, и овие се особено добри претставници на хаотичното движење. На пример, во април 1996 година, Јупитеровото гравитационо влијание предизвикало периодот на орбитата на Хале-Боповата комета да се намали 4.206 на 2.380 години, промена која нема да се исправи во некој догледен период.
Њаме
Њаме (или Њанкопон) е врховен бог во традиционална религија на народот Акан од Гана. Тој е творец, сезнаен и семоќен бог.
Њаме, врховното битие, е вечен, бесконечен и творец на универзумот. Тој е оддалечен од луѓето и не го интересира нивниот секојдневен живот. Тој е еден од изворите на плодност и татко на помалите духови, или Абосом. Животна искра влегува во крвотокот на секој поединец од Њаме и така го оживува. Човекот е потомството на Њаме, првиот член на тројното божество - Њаме, Одоманкома и Нијанкопон. Нијанкопон се смета за голем предок, извор на сета мудрост, давајќи му на секој човек своите уникатни таленти. Одоманкома е крајниот предок. Њаме е образец и парадигма, медијатор и примерок, на врховниот идеал. Човечкиот живот е еден континуиран поток што тече низ сите луѓе. Човекот мора да умре за да ја открие својата комплетност во безбожниот бог.
Митот за смртта
"Во старо време, луѓето биле уморни од умирање и затоа решиле да испратат гласник до Њаме за да се пожалат. Тие избрале овца за да ја земе пораката. За да се уверат дека гласникот ја сфатил пораката правилно, тие испратиле второ животно; за таа цел, избрале куче. Кучето, знаејќи дека е многу побрз од овците, не заминало заедно со овците, ама задоцнил за некое време. Додека овците оделе по патот кон Њаме градот, тоа стигнало до живеалипштето на една стара жена. Таа открила дека дел од залихата со сол е оштетена од вода и не е можно да се исуши. Затоа ја фрлила солта во грмушките надвор од селото. Додека овците се движеле заедно, кучето ја јадело тревата каде што била фрлена солта, и тука останало долго време. Во меѓувреме, кучето дошло по истиот пат, но не ги видело овците. Тој побрзал и прв стигнал до селото Њаме. Тој му кажал на Њаме дека тој и овците биле испратени од луѓето за да му дадат порака. Кога Њаме прашал што е пораката, кучето му рекло дека луѓето рекле дека сакаат да останат мртви кога ќе умрат и да не се враќаат овде. Нијам рекол дека ќе биде како што бараат, а кучето се вратило. На патот, и сретнал овците и им кажал што сторил. Овците објасниле дека е направена грешка и двајцата се вратиле кај Њаме. Но, Њаме одбил да ја измени својата првична одлука, поради што луѓето умираат и не се враќаат повторно."
Функции
Првично, Њаме е "змија предок" од машки пол, придружен со женската "змија предок“, Нгаме. Под влијание на исламот, а потоа и на христијанството, Њаме постепено се прикажува налик на монотеистичкиот бог на муслиманите и христијаните. Првично, Њаме и Нгаме имале еднаква важност, но постепено за време на колонијалното време „машкото божество добило тенденција да преовладува над женското божество, кое станало Асасе Ја . Затоа таа понекогаш се опишува како сопруга на Њаме.
Њаме и Ананси
Ананси пајакот, полубог, получовек е друга фигура поврзана со Њаме ; тој е главниот јунак на западноафриканските приказни.
Се вели дека Њаме е одговорен за поразот на питонот Онини, потоа Осебо, леопардот и, конечно, Мборо, стршленот, кој ги мачел луѓето Акан. Затоа е посредник помеѓу Бог и луѓето и морална фигура.
Опсада на Дамиета
Може да се однесува на:
Светигеоргиев Проток
Светигеоргиев Проток или Светигеоргиев Канал (St George's Channel, Sianel San Siôr, Muir Bhreatan ) — проток меѓу Британските Острови кој го поврзува Ирското на север со Келтското на југозапад.
Во минатото, поимот „Светигеоргиев Проток“ се користел како истоветен на поимите „Ирско Море“ и „Ирски Проток“, опфаќајќи ги сите водни површини помеѓу Ирска на запад и Велика Британија на исток. Некои географи подоцна почнале така да го нарекуваат делот кој ги дели Велс и Ленстер во Ирска, понекогаш подразбирајќи ги и водите на југ помеѓу Западниот Крај во Англија и источен Манстер во Ирска; ова подрачје денес е познато како Келтско Море. Во Република Ирска, под Светигеоргиевиот Проток обично се подразбира само најтесниот дел, помеѓу ’ртот Карнсор во Вексфорд и ’ртот Св. Давид во Пембрукшир, иако пошироката смисла е задржана во секојдневна употреба.
Според тековната дефиниција на Меѓународната хидрографска организација, јужната граница на „Ирското Море и Светигеоргиевиот Проток“ како „Линија која го поврзува ’ртот Св. Давид ( 51.9°N, -5.31°W ) со ’ртот Карнсор ( 52.16°N, -6.36°W )“ и не ги разграничува тие две водни површини. Нацрт-верзијата на IV издание од 2002 г. го изоставува протокот.
Името „Светигеоргиев Проток“ е посведочено во 1578 г. во дневникот на морепловецот Мартин Форбишер. Се смета дека доаѓа од легендата за патувањето на Свети Георги, кој дошол во Британија од Византија приоѓајќи преку протокот кој денес е наречен по него. Името добило на популарност со англиската колонизација на Ирска во XVI и XVIII век.
Северозапад (метрополитенска област)
Метрополитенска област Северозапад (Metropolregion Nordwest; порано: Метрополитенска област Бремен/Олденбург (Metropolregion Bremen/Oldenburg)) — економска и културна област во Северна Германија. Метрополитенската област ја опфаќа покраината Бремен со градовите Бремен и Бремерхафен и делови на сојузната покраина Долна Саксонија. Има околу 2,7 милиони луѓе.
Историја
Областа била основана на 28 април 2005 година од сојузното министерство за транспорт, градежништво и урбанистички работи како европска метрополитенска област врз основа на врските преку неколку пристаништа и аеродроми, разновидната индустрија и истражувачки институци (универзитети и високи школи) и добрата општинска соработка.
Трипун Димитровски
Трипун Димитровски ( во —  во ) — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ.
Животопис
Завршил основно училиште, а потем работел како сточар. Летото 1943 година народноослободителната организација од Вратничко го опфатила во напредното движење. Станал верен соработник на партизанскиот одред. Тивкото 'ржење на овчарските кучиња од неговото бачило, речиси секоја ноќ го означувала доаѓањето на партизанските групи. Партизаните ги снабдувал со вредни податоци. Во една провала во април 1944 година, заедно со уште шестмина соработници бил стрелан од бугарската фашистичка полиција кај Беловиште. При стрелањето покажал ладнокрвност. Се обидел да побегне, но на заседа го пречекала друга група фашисти и го убила.
Поврзано
Стрелани во втората провала (април, 1944 година) од страна на бугарската полиција биле ѝ:
Црна Чука
Црна Чука — врв во северниот дел на главниот срт на протегање на планината Кораб во Македонија. Неговата височина изнесува 2.572 метри.
Местоположба
Се наоѓа во северниот дел на планината на главниот срт, во непосредна близина на границата меѓу Македонија и Албанија, односно на нејзината гранична линија. Според местоположбата на врвот Црна Чука се наоѓа на координатите 41°47'52" северна географска широчина и 20°34'44" источна географска должина, западно од селaта Нистрово и Жужње над караулата „Победа“ и долината Беланџа во најгорниот дел на долината на Радика. Поточно, врвот Црна Чука е сместен непосредно на север од врвот Кепи Бард (2589 м) и непосредно на југ од Бел Врв (2532 м.) и преслапот Голема Корапска Врата, кон исток се отвора долот Беланџа во најгорниот дел на долината на Радика, а кон запад длабокиот дол под Радомир во Албанија. Се одликува со многу впечатлив грамаден изглед со стрмни падини помеѓу врвовите Кепи Бард и Бел Врв меѓу чиишто бели карпи и сипари (камењари) особено се истакнува со своите црни и темни карпи на западната падина до самиот врв. Токму заради изразитите и впечатливи црни грамадни карпи (веројатно од гранит) и зашилениот облик на каменит врв (чука), најверојатно врвот го добил името Црна Чука. Помеѓу  врвот  Црна  Чука  и  Бел  Врв постои груб карпест  дробински  материјал  и  се нарекува камено море, кој настанува како  последица  на  физичкото распаѓање  и  разорување  на  карпестите  маси. До врвот Црна Чука може да се пристапи и искачи почнувајќи по добро обележаната планинарска патека која започнува од караулата „Победа“ и води до највисокиот врв Голем Кораб, по која се одвива традиционалното искачување, при што во пределот Нистровски Кораб непосредно пред Кепи Бард се скршнува десно кон север и по разгазената необележана граничарска патека се достигнува до подножјето на врвот Црна Чука. На самиот врв Црна Чука постои кота односно пирамида изградена од бетон, која го означува врвот.
ФК Милан сезона 1993–1994
Сезоната 1993–1994 — 60-та сезона за Милан во Серија А во врвната лига на италијанскиот фудбал.
Тодор Димов
Тодор Николов Димов ( во —  во ) — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ.
Животопис
Работел како службеник. По априлските настани во 1941 година бил заробен и одведен во логор, во Германија. Подоцна бил пуштен од заробеништво. Во текот на НОВ ѝ се приклучил на Шеснаесеттата македонска ударна бригада, во чиј состав водел тешки борби против Германците и балистите во близината на Скопје. По ослободувањето на Македонија и успешните акции против балистите на север, заминал за Срем. Таму учествувал во сите борби од пробивот на Сремскиот фронт, па сè до истерувањето на последниот окупаторски војник од земјата. Во Бригадата се наоѓал на должност политички комесар. По завршувањето на војната, со Бригадата заминала во Босна каде ги гонела заостанатите квинслишки единици. Активно учествувал во ликвидирањето на четничките групи. По ослободувањето на Југославија, одејќи да одржи поздравен говор на митингот организиран од учесниците во доброволната акција за изградба на железничката линија Шамац - Сараево, загинал од рацете на предавничка квинслишка банда, на 27 февруари 1946 година.