cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ерменски геноцид
Културен геноцид
Еден од директните докази за продолжување на културниот геноцид над ерменското наследство дури и по војната е манастирскиот комплекс Хцконк недалеку од градот Карс на крајниот исток на Турција. Манастирот, кој се состоел од 5 цркви, бил целосно недопрен во август 1920 година, за што сведочат и фотографиите на ерменскиот археолог Ашхарбек Калантар, кој го насликал манастирскиот комплекс непосредно пред областа да стане дел од Турција. Три децении подоцна, кога францускиот историчар Jeanан-Мишел Тиери го посетил локалитетот (во 1959 година) целата област била затворена за посетители, 4 цркви биле срушени до темел, додека преостанатата петта црква Свети Саргис од 11 век била сериозно оштетена. Според сведоштвата на месното население, редовната турска армија го користела манастирот како стрелиште во тоа време, со цел на крајот да го уништи со експлозив - што било докажано со форензички истражувања. Ерменската базилика од околината на Ерзинџан била претворена во магацин, а во нејзините ѕидови била направена голема дупка, со која се внесувала стока во зградата. Ерменската катедрална црква во Едеса (во близина на денешна Шанлаурфа) била претворена во пожарна во 1915 година и таа цел ја имаше до 1994 година кога конечно била претворена во џамија (камбанаријата била уништена, а нејзино место било изградено минаре). Поради бројни вакви примери низ цела Турција, Европскиот парламент во 1987 година побарал од турските власти да направат дополнителни напори во заштитата на архитектонските споменици, а истото барање било упатено во неколку наврати од Светскиот фонд за заштита на спомениците. Овие притисоци вродиле со плод во неколку случаи, а еден од резултатите од истото е реновирање на црквата на Светиот крст во Ахтамар, на брегот на езерото Ван (црквата датира од 10 век). Споредувајќи ги официјалните статистички податоци од 1914 и 2011 година, драстичен пад е евидентен не само кај ерменското население во Турција, туку и кај бројот на образовни и верски институции во земјата. Бројот на активни цркви и манастири под јурисдикција на ерменскиот католикос паднал од 2.538 регистрирани во 1914 година на само 34 според официјалната статистика од 2011 година. Слично на тоа, во истиот период, бројот на активни ерменски училишта се намалил од скоро 2.000 на само 18 активни училишни институции, и сите сега се активни исклучиво во пошироката област на Истанбул.
Турските власти сакале на секој начин да ја избришат секоја трага од постоењето на ерменскиот народ во целата земја, а во врска со тоа, почнувајќи од дваесеттите години од минатиот век, започнало интензивно Турцизирање на сите првично ерменски имиња, особено на истокот на земјата популација. Така, целата област на истокот на земјата, која во географската и историската литература е позната со векови како Ерменска висорамнина била преименувана во Источна Анадолија. До денес, имињата се променети за повеќе од 90% од географските локалитети, градови и села, сето тоа со образложение дека тоа се странски имиња некарактеристични за турската држава и општество, што може негативно да влијае на единството на нацијата. Процесот на преименување на ерменските топоними во Османлиската империја започнало за време на владеењето на султанот Абдул Хамид Втори, а во 1880 година зборот Ерменија бил официјално забранет за употреба во весници, учебници и државни документи и бил заменет со имињата Анадолија или Курдистан. Процесот на Турцизација на ерменските имиња продолжила во модерната Република Турција и систематски се спроведувала низ целиот 20 век. Во 1934 година турските власти го изгласале „Законот за презиме“ според кој сите граѓани на земјата кои не биле од турско потекло биле должни да ги менуваат своите презимиња во согласност со традициите и вредностите на турскиот јазик. Колку далеку оделе турските власти во насока на искоренување на присуството на ерменскиот народ на територијата на источна Турција најдобро сведочи фактот дека се направени дури и измени во научните имиња на животински видови кои содржеа некои од „несоодветните зборови“ во нивните имиња, па дивата овца Ovis Armeniana била преименувана во Ovis Orientalis Anatolicus, а црвената лисица Vulpes Vulpes Kurdistanica станала само Vulpes Vulpes додека видовите елени познати како Capreolus Capreolus Armenus биле преименовани во Capreolus Cuprelus Capreolus.
Фаиз ел Хусеин, арапскиот писател и отомански државен службеник за време на геноцидот, меѓу другото напишал:
Проценки на бројот на жртви
Официјалната османлиска статистика го проценува бројот на Ерменците во 1915 година во целата земја на 1.295.000 луѓе со ерменско потекло. Енциклопедијата Британика го наведува предвоеното ерменско население помеѓу еден милион и 3,5 милиони.
Во август 1915 година, Енвер Паша му презентирал на германскиот амбасадор Ернст Јах податоци за околу 300ч000 убиени Ерменци, без да прецизира дали споменатиот број се однесува на целата земја или на одредена област и за кој временски период. Германскиот мисионер Јоханес Лепсиус, кој работел на тоа подрачје за време на геноцидот, прво ги наведува податоците за околу милион убиени Ерменци, кои потоа ги ревидирал во 1919 година на околу 1,1 милион убиени. Според Лепсиус, само за време на османлиската инвазија на Кавказ во 1918 година, биле убиени меѓу 50 и 100.000 Ерменци. Лепсиус ја споменал и бројката од 250.000-300.000 Ерменци кои биле присилно претворени во ислам, што довело до протести од страна на некои муслимански лидери во земјата, па муфтијата од Ќутахија изјавил дека насилното преобраќање било спротивно на идеологијата на исламот. Германскиот хуманитарец и мисионер Јохан Сомер ја навел бројката од околу 1.400.000 депортирани Ерменци, од кои само околу 250.000 луѓе ги преживеале депортациите и логорите. На 20 декември 1915 година, германскиот конзул во Алепо, Ројслер, во телеграмата до канцеларот на Рајх напишал дека од околу 2,5 милиони ерменско население пред војната во Турција, биле убиени најмалку околу 800.000 Ерменци и дека бројот веројатно беше далеку поголем. Тој исто така изјавил дека ако се спомене официјалната турска статистика, во која се споменуваат околу 1,5 милиони Ерменци во Турција, тогаш бројот на жртвите ќе се намали процентуално, што би изнесувало околу 480.000 луѓе.
Современите проценки на бројот на жртвите се движат од 200.000, според некои радикални турски извори и британскиот историчар Стенфорд Шоу во првото издание на Историјата на Отоманската империја и Модерна Турција (History of the Ottoman Empire and modern Turkey),] до повеќе од 2 милиони жртви, според некои ерменски извори и американскиот политиколог Рудолф Рамел. Американскиот историчар Роналд Суни проценува дека бројот на загинати е од неколку стотици илјади до максимум 1,5 милиони. Во „Енциклопедија на Османлиската империја“, податоците за бројот на жртвите варираат од околу 500.000 меѓу поконзервативните автори, до максимум 1,5 милиони Енциклопедијата Британика проценува дека бројот на жртвите е помеѓу 600.000 и 1.500.000 убиени Ерменци, историчарот Гинтер Леви пишува за 642 000 убиени, додека во Енциклопедијата на геноциди се наведуваат убиени најмногу 1,5 милиони Ерменци. Повеќето историчари се согласуваат со проценките дека во ерменскиот геноцид загинале не помалку од 800.000 и не повеќе од 1,5 милиони Ерменци. „Енциклопедијата на геноциди и злосторства против човештвото“ наведува околу 1,2 милиони жртви, додека „Речникот на геноциди“ наведува убиени од 1 до 1,5 милиони.
Судења за воени злосторства врз Ерменците
По извештајот на американскиот амбасадор во Отоманската империја, Хенри Моргентау, за настаните што се случиле за време на османлиската опсада на Ван, кога биле масакрирани околу 50.000 ерменски граѓани, водачите на Тројната антанта испратиле до османлиските власти 24 мај официјално јавно предупредување во кое се наведува дека сојузниците ќе ја сметаат Портата директно одговорна за овие злосторства и ќе бараат соодветни казнени мерки за сите кои учествувале во тие злосторства.
Во последните месеци пред крајот на Првата светска војна, Османлиската империја претрпела бројни структурни промени. Во јули 1918 година Султанот Мехмед Петти починал, а на негово место бил неговиот полубрат Мехмед Шести. Повеќето министри од Комитетот за единство и напредок се повлекло од своите државни позиции, вклучително и „Тројцата паши“ ( Мехмед Талат-паша, Енвер-паша и Ахмед Џемал-паша) кои управувале со османлиската влада од 1913 до 1918 година и наскоро сите ја напуштиле земјата. Новиот султан го поставил Ахмед Изет-паша за нов Голем везир, барајќи од него да склучи примирје со сојузниците кои тргнале во жестока офанзива на македонскиот фронт кон Цариград. На 30 октомври 1918 година било потпишано примирјето во Мудрос, што значело и капитулација на Турција во Првата светска војна. Во име на османлиската држава, примирјето го потпишал министерот за морнарица, Рауф Орбај, додека во име на сојузниците, примирјето го потпишал британскиот адмирал Сомерсет Калторп. Во средината на ноември, француските и британските трупи тргнале кон Цариград.
На поканата на тогашниот државен секретар на САД Роберт Лансинг, на Париската мировна конференција учествувале и султанот Мехмед и големиот везир Дамат Паша. На Париската конференција во јануари 1919 година била донесена одлука за формирање на специјална комисија задолжена за истрага и казнување на криминалците, и конечно самиот Дамат Паша, на 11 јули 1919 година, официјално ги признал масовните убиства на Ерменците за време на војната во Отоманската империја. Адмиралот Калторп, кој во меѓувреме бил назначен за гувернер на Истанбул на почетокот на јануари 1919 година, официјално побарал од отоманските власти да ги уапсат и гонат сите лица одговорни за злосторствата извршени за време на војната. До крајот на јануари истата година биле уапсени меѓу 160 и 200 лица, главно членови на поранешната владејачка Партија на единството и напредокот, додека уште околу 60 лица осомничени за злосторства против Ерменците останале на слобода. Иако Султан Мехмед официјално останал на власт во земјата, неговата вистинска моќ била многу мала и веќе во февруари 1919 година султанот официјализирал безусловна соработка со окупаторските власти на сите полиња.
Воените судови биле официјално основани на 28 април 1919 година, во време кога мировните преговори сè уште траеле во Париз. Дамат Паша бил една од клучните фигури во тие судења и еден од најжестоките поборници за изрекување смртна казна на обвинетите за воени злосторства. На овој начин, Дамат Паша се обидел да ја пренесе целата одговорност за злосторствата на поединци од Комитетот на Унијата и напредокот, кои биле на власт за време на војната, што ќе ја отстрани одговорноста од Турција како држава. Во исто време, тој ги искористи судењата за да ја отстрани ривалската Партија на единството и напредокот од политичката сцена во земјата и на тој начин да ја направи својата либерално-унионистичка партија единствена посериозна политичка структура во земјата. Анкетната комисија со која раководел Хасан Маххар била задолжена за собирање докази, а особено беше задолжена за собирање докази во случаи на вмешаност на врвни државни службеници во убиства на ерменски цивили. Комисијата постапила во согласност со членовите 47, 75 и 87 од Османлискиот кривичен законик и имала значителни истражни овластувања, бидејќи не била ограничена на спроведување судски постапки и барање и запленување документи, но исто така и со апсење и приведување на осомничени со помош на Одделение за истраги за криминал и други владини служби. За време на трите месеци колку што комисијата била активна, биле собрани 130 документи и досиеја поврзани со масакрите и овие документи биле испратени до воените судови.
Во исто време, самите судења за воени злосторства биле искористени за меѓусебни конфронтации меѓу двете тогашни конкурентски турски влади. Истанбулскиот Дамат Паша бил силен поддржувач на судењата, додека владата на Али Риза Паша предводена од Анкара повеќе или помалку целосно ги игнорирала судењата и злосторствата.
Судот заседавал скоро една година, од април 1919 година до март 1920 година, и во тој период биле донесени пресуди исклучиво против лица надвор од досегот на правосудните органи, а судските слижби не презеле ништо за да побара нивно апсење и екстрадиција од земјите во кои побегнале. Поради сето тоа, адмиралот Калторп поднесол официјален протест до Портата и побарал преместување на судењето од Истанбул на Малта. Имало и обиди за формирање меѓународен трибунал за воени злосторства, но турската страна сторила сè за да го спречи присуството на докази пред меѓународните судии. Со доаѓањето на власт на Мустафа Кемал Ататурк во Турција, сите документи што служеле како доказ на судењата одеднаш биле „изгубени“, што веќе во август 1920 година довело до прекинување на сите судења.
На 5 јули 1919 година, воениот суд донел пресуда со која ги осудил на смрт поединците најодговорни за масакрите, а пресудата исто така пресуди дека членовите на Комитетот за единство и напредок (КЕН) преку нивната специјална паравоена организација Тешкилат-и махсус учествувале во физичките елиминации на ерменското население:
Судскиот совет официјално го распуштил КЕН и издал наредба за конфискација на имот на сите кои биле прогласени за виновни. Двајца од тројцата паши кои побегнале порано биле убиени од ерменски атентатори за време на операцијата Немесис.
Припадниците на османлиската армија и високи политички фигури осомничени за воени злосторства пред турските воени судови биле префрлени од затвор во Истанбул на Малта, која во тоа време била колонија на британската круна. Уапсените, кои британските војници ги префрлиле на Малта (вкупно 145), требало да останат во затворите во Малта, додека не се соберат доволно докази за фер и правично судење. Сепак, судењето за воени злосторства никогаш не се случило и сите осомничени на крајот биле ослободени од обвинението и во 1921 година им било дозволено да се вратат во Истанбул како дел од размената за 22 британски воени заробеници (меѓу британските затвореници бил близок роднина на лордот Керзон, полковник Ровлинсон, еден од претседателите на судската комисија). Договорот за размена на 22 британски затвореници за 64 турски противници од Малта бил потпишан од министрите за надворешни работи на Турција и Велика Британија на 16 март 1921 година, а последниот турски притвореник официјално ја напуштил Малта на 31 октомври истата година.
Судијата Џовани Бонело подоцна му објаснил на Европскиот суд за човекови права дека суспензиите, враќањата и ослободувањето на турските затвореници се должи, меѓу другото, и на недостатокот на соодветна правна рамка со наднационална надлежност, бидејќи нема меѓународни норми за правна регулација за казнување на воени злосторства, што довело до вакуум во меѓународното право. Поради сето тоа, и спротивно на турски извори, немало судења на Малта. Бонело забележал дека ослободувањето на турските затвореници било извршено во замена за 22 британски воени заробеници кои во тоа време ги држел затвор Кемал Ататурк.
Операција Немесис
Незадоволни од исходот на судењето за воени злосторства, членовите на Ерменската револуционерна федерација одлучила „да ја земат правдата во свои раце“ и во врска со тоа започнале тајна операција со кодно име „Операција Немесис“ («Նեմեսիս» գործողութիւն; операцијата била именувана по грчката божица Немесис, божицата на праведен гнев и одмазда). Целта на операцијата била физичка ликвидација на одговорните за масовните убиства на ерменскиот народ во Отоманската империја и на одговорните за масакрот во Баку во септември 1918 година. Идеолошките креатори на операцијата биле членови на Ерменската револуционерна федерација, Армен Гаро и Шахан Натали. Одлуката за започнување на одмаздничка акција против највисокото воено и политичко раководство на Отоманската империја била донесена на Конгресот на ЕРФ одржан во Ереван од 27 септември до крајот на октомври 1919 година Формирана е „црна листа“, која содржи 200 имиња на лица најодговорни за ерменскиот геноцид.
Главните цели на одмаздниците биле Талат Паша (убиен на 15 март 1921 година во Берлин), Бехбуд Хан Џаваншир (убиен на 18 јули 1921 година во Истанбул), Фатали Хан Хојски (убиен на 19 јуни 1920 година во Тбилиси), Саид Халим-паша (убиен на 5 декември 1921 година во Рим ), Бахаедин Шакир (убиен на 17 април 1922 година во Берлин), Џемал Азми (убиен на 17 април 1922 година во Берлин), Ахмед Џемал-Паша (убиен на 25 јули 1922 година во Тбилиси), Енвер Паша, но и бројни домашни соработници.
Студии за геноцид
Геноцидните намери над ерменското население во Турција се потврдени од бројни експерти чија специјалност е проучување на геноцидот и меѓународното право. Меѓународната асоцијација на истражувачи за геноциди (The International Association of Genocide Scholars; IAGS), составена од едни од најголемите светски експерти за злосторства за геноцид, едногласно усвоила резолуција со која масовните злосторства врз Ерменците во Отоманската империја се означуваат како злосторство на геноцид. Според тврдењата, секоја сериозна компаративна студија за геноцидот како злосторство објавена на англиски јазик содржи дел што се однесува на ерменскиот геноцид. Во студијата „Геноцид и меѓународно право“ (Genocide in International Law) на канадскиот автор Вилијам Шабас (експерт за меѓународно право и злосторства за геноцид) наведува дека ерменскиот геноцид претставува своевиден вовед во холокаустот и своевиден преседан во злосторствата против човештвото. Во далечната 1943 година, полскиот адвокат Рафаел Лемкин, творец на кованицата „геноцид“ ги навел масовните убиства на Ерменците во Турција и нацистичките злосторства врз Евреите во Втората светска војна како класични примери за злосторството на геноцид. Масовните погроми против Ерменците за геноцид биле дефинирани и од Обединетите нации во Повелбата за спречување и казнување на злосторството на геноцид во 1948 година. Во 2010 година 126 водечки истражувачи на холокаустот, вклучувајќи ги Илија Визел и Јехуда Бауер, потпишале заедничка декларација во Њујорк Тајмс за Ерменскиот геноцид, со која врз основа на неоспорни научни докази, се повикуваат западните земји да го признаат злосторството како злосторство на геноцид. „Институтот за проучување на холокаустот и злосторства на геноцид“ во Ерусалим и „Институтот за проучување на геноциди“ во Њујорк исто така недвосмислено ги потврдиле злосторствата врз Ерменците како геноцид.
Историчарот Стефан Ихриг истакнува дека ерменскиот геноцид бил еден вид вовед во холокаустот, односно неказнивоста довела до дебата во Германија која започнала во 1919 година, десет години пред да дојде Адолф Хитлер на власт, а која завршила со конечно оправдување на геноцидот и масовно убиство на Евреи за време на Втората светска војна. По доаѓањето на власт, нацистичките власти во Германија повеќепати ги оправдувале злосторствата извршени во Турција и ги користеле како модел за решавање на еврејското прашање во земјата. Така сторил и Хитлер, во говорот пред генералите на Вермахт во Бергдорф на 22 август 1939 година (само една недела пред инвазијата на Полска), зборувајќи за Полјаците како пониска раса, меѓу другото рече: „Кој денес, после сè, воопшто и се сеќава на уништувањето на Ерменците?“ Многу историчари веруваат дека на овој начин Хитлер успеал да ја убеди, не само германската армија, туку и целата германска јавност, за оправданоста на воената акција и идното етничко чистење како единствен начин да се реши германското национално прашање.
Бидејќи масовните убиства на Ерменците се случиле многу пред да се измисли терминот геноцид во светот во тоа време, синонимите како „масакри“, „погроми“, „истребувања“, „уништувања“, „злосторства против човештвото“ и слично. Во ерменската јавност, самото злосторство било означено со термините јегхерн (во превод злосторство), Меѕ јегхерн (Големото злосторство) или Априлијан јегхерн (априлски злосторства). Во ерменската литература најчесто се среќава изразот Агхед, буквално преведен како Катастрофа. По појавата на изразот геноцид во научната литература, името „Јемерноцид“ често се користеше за ова злосторство.
„Меѓународната асоцијација на истражувачи на геноцид“ е основана во 2005 година, потврдила врз основа на, како што навеле непобитни и директни докази, дека „Младотурската влада што била на чело на Отоманската империја, извршила систематски геноцид врз ерменските граѓани кои живееле во османлиската држава“, опишувајќи ги Ерменците како „невооружени христијанско малцинство“. Како што навеле, во тоа злосторство починале повеќе од милион ерменски граѓани кои биле изложени на разни тортури и секојдневни убиства. Две години подоцна, во 2007 година „Фондацијата Ели Визел за човекови права“ испратила писмо до светската јавност, потпишано од 53 нобеловци, во кое извршените злосторства против Ерменците во 1915 година биле обележан како геноцид и каде од светската јавност се бара да го признае во согласност со меѓународното право и неоспорливите факти.
Меѓународно признавање на ерменскиот геноцид
Меѓународното признавање на ерменскиот геноцид е една од основните и најважните цели на ерменската дијаспора, лоби-групи и ерменски здруженија ширум светот, а една од целите е барање за репарации од страна на денешна Турција. Така, под влијание на ерменски лоби групи, САД издале декларации во три наврати за масовни убиства на Ерменци во османлиската држава (1916, 1919 и 1920 година). Сепак, САД не го признале геноцидот до 2019 година со декларација на конгресот и сенатот. Официјално, за годишнината на геноцидот на 24 април 2021 година, американскиот претседател Бајден ги декларирал злосторствата извршени врз Ерменците како геноцид.
Европскиот парламент во четири наврати ги признал злосторствата врз Ерменците како геноцид преку официјални резолуции, а последната резолуција била усвоена на 15 април 2015 година, а истата резолуција била усвоена од Советот на Европа за последен пат 14 мај 2001 година.
До крајот на 2017 година, 29 земји го признале геноцидот врз Ерменците на највисоко ниво, а масовното убиство на Ерменците како злосторство на геноцид било првото признаено и јавно осудено од уругвајскиот парламент.
Негирање на геноцидот и официјална позиција на Република Турција
Официјалниот став на Република Турција е дека убиствата и смртните случаи предизвикани од „преместувањето и депортацијата на ерменското население“ не можат да се сметаат за геноцид, бидејќи турската држава смета дека немало систематски оркестрирани и организирани акции насочени кон целосно уништување на ерменскиот народ во Империјата. Повеќето турски политичари ги правдаат убиствата и прогонувањата преку традиционалните културни врски на ерменското население со руските власти, кои во тоа време биле најголем надворешно-политички непријател на Турција. Многу турски извори го минимизираат бројот на жртвите, а за повеќето жртви гладот и судирите со ерменските криминални групи се наведуваат како причини за смртта. Така, официјалниот став на Република Турција е дека геноцид никогаш не се случил и дека немало организирани намери за уништување на ерменското население во земјата.
Во 2005 година, во Турција била покрената иницијатива за одговор на ерменските обвинувања во врска со злосторствата од 1915 година и за таа цел најдобро би било да се користи архивски материјал од турски, ерменски и други извори, што се однесува на тој период. Тогашниот ерменски претседател Роберт Кочаријан ја отфрлил иницијативата на Турција, сметајќи дека политичарите се тие што треба да ги решат билатералните проблеми меѓу двете земји. Тогашниот министер за надворешни работи на Турција, Абдулах Ѓул ги повикал сите водечки светски сили да „се вклучат во решавање на трагедијата на научно ниво и да овозможат воспоставување билатерални односи меѓу двете земји“. Реџеп Таип Ердоган како премиер на Турција ги повикал сите државни институции да ја користат фразата Настани од 1915 година (1915 Olayları) наместо до тогаш користениот термин геноцид (sözde Ermeni Soykırımı). Официјалниот став на Република Азербејџан е дека не се случил геноцид во Ерменија за време на Отоманската империја во 1915 година, а според официјалниот државен став создаден од поранешниот претседател Хејдар Алиев, ерменскиот геноцид е историски фалсификат, а историската вистина е тоа во Јужен Кавказ од 1813 година се случи геноцидот врз Азербејџанците, спроведен заеднички од ерменските и руските власти. Азербејџанската академија на науките има ист став, сметајќи дека геноцидот врз Ерменците е историски фалсификат направен со цел „да се сокријат реалната вистина и вистинските жртви“.
Меморијален парк во Ереван
Кога во 1965 година се одбележала 50-годишнината од геноцидот, се појавила идејата за подигнување споменик, кој бил подигнат на ридот Цицернакаберд над клисурата на реката Храздан две години подоцна, според дизајнот на архитектите Калашјан и Мкртажан. Обелиск, висок 44 метри, го симболизира повторното раѓање на Ерменија, а 12те блока поставени во круг претставуваат 12 изгубени провинции во областа на денешна Турција. Вечниот оган гори во тој круг. Од споменикот има парк со ѕид долг 100 метри, на кој се испишани имињата на областите за кои се знае дека биле масакрирани. На крајот од тој парк е 1995 година бил творен е мал музеј со основни информации за настаните, како и фотографии на германски фотографи (турски сојузници во Првата светска војна) и публикации за геноцид на различни јазици Покрај музејот е простор кадешто странски државници садат спомен дрвја.
Одбележување
Секоја година, Ерменците го одбележуваат денот на геноцидот со бројни манифестации. Тие со години се обидуваат да ја убедат Турција да го признае овој настан. На пример, за 90-годишнината од 2005 година на ерменските ТВ канали, можело дасе види како илјадници луѓе го посетиле меморијалниот парк во градот Ереван и околу вечниот оган направиле ѕид од цвеќиња.
Белешки
<references group="б"/>
Револуции од 1848
Револуциите од 1848 година, познати во некои земји и како Пролет на народите или Пролет на нациите, биле серија на политички превирања низ Европа во 1848 година. До денес е најголемиот револуционерен бран во европската историја.
Револуциите во суштина имале демократска и либерална природа, за да се отстранат старите монархиски структури и да се создадат независни национални држави. Биле погодени преку 50 земји, но без значителна координација или соработка меѓу нивните револуционери. Како главни фактори за избувнување на револуциите се наведуваат: широко распространетото незадоволство од политичките лидери, барањата за поголемо учество во власта и демократијата, барањата за слобода на печатот, други барања од работничката класа за економски права, појавата на национализмот, и Европската компирова криза, која предизвикала глад, раселување и граѓански немири.
Причини
Револуциите од 1848 се јавиле како резултат на разновидни причини и затоа на нив не треба да се гледа како резултат на кохерентно движење или збир на општествени феномени. Во првата половина на 19 век се случиле многу промени во европското општество. И либералните реформатори и радикалните политичари целосно ги преструктуруирале националните влади. Развојот на технологијата го унапредил животот на работничката класа. Печатот ја зголемил политичката свест и почнаале да се појавуваат нови вредности и идеи, како што се популарниот либерализам, национализмот и социјализмот.
Голем дел од благородништвото било незадоволно од кралскиот апсолутизам. Во 1846 година, избувнало востанието на полското благородништво во австриска Галиција, кое било задушено кога селаните се кренале против благородниците. Исто така, се планирало востание на демократските сили во Голема Полска против Прусија, но не било спроведено.
Желбата за реформи ги обединила средната и работничката класа, кои иако имале слични цели, нивното учество во револуциите се разликувало. Иако иницијативата произлегла од средната класа, пониските слоеви на населението биле главен двигател на движењето. Бунтовите најпрво избувнале во градовите.
Тек на главните настани
Во секоја земја, револуционерните настани се случувале во различни периоди, но скоро секаде целиот циклус се одвивал во неколку фази, реформите на почетокот биле успешни, а потоа почнувале да слабеат.
Пролет 1848: Неверојатен успех
Пролетта во 1848 година имало револуции насекаде низ Европа и се чинело дека револуционерите се на работ на успехот на сите тие места. Агитаторите кои претходно биле протерани од старите влади се враќале дома за да го искористат моментот. Во Франција, повторно била соборена монархијата и била заменета со република. Во мноштво големи германски и италијански покраини, како и во Австрија, власта била принудена да усвои либерален устав. Италијанските и германските држави се чинело дека брзо ќе се обединат. Австрија на Унгарците и на Чесите им дала поголема автономија и статус на нација.
Лето 1848: Поделби меѓу реформаторите
Во Франција, избувнале крвави улични борби меѓу реформаторите од средната класа и радикалите од работничката класа. Германските реформатори бескрајно се расправале за тоа како да се продолжи понатаму, без да го консолидираат првичниот успех.
1849–1851: Соборување на револуционерните режими
Летото 1849 година, револуциите претрпеле серија порази. Реакционерите се вратиле на власт, а многу од водачите на револуциите биле пратени во егзил. Сепак, некои од социјалните реформи биле зачувани, а многу години подоцна националистите во Германија, Италија и Унгарија ги постигнале своите цели.
Италијански држави
Првиот поголем бунт се случил во Палермо на Сицилија, во јануари 1848, иако настанот првично остана незабележан од европската јавност. Претходно имало уште неколку бунтови против владеењето на Бурбонците; по што била создадена независна држава која опстојала 16 месеци пред Бурбоните да се вратат на власт. Уставот донесен во тие месеци бил прогресивен за своето време. Исто така, било предложено да се создаде конфедерација на италијански држави. Иако бунтот бил неуспешен, 12 години подоцна Бурбонското кралство на двете Сицилии било укинато (1860–61) поради обединувањето на Италија.
Франција
„Февруарската револуција“ во Франција започнала по задушувањете на кампањите на банкети. Оваа револуција била поттикната од националистичките и републиканските идеали кај пошироката француска јавност, која верувала дека народот треба да владее сам со себе. Со ова се ставило крај на уставната монархија на Луј-Филип и довело до создавање на Втората Француска Република. Новата влада била предводена од Луј-Наполеон, внук на Наполеон Бонапарт, кој во 1852 година извршил државен удар и го основал Второто Француско Царство.
Алексис де Токвил во своите Мемоари за овој период забележал: „Општеството беше поделено на два дела: оние кои немаа ништо обединети со заедничката завист и оние кои имаа нешто обединети во заеднички терор“.
NGC 578
NGC 578 — спирална галаксија во соѕвездието Кит, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела. Телото било предмет и на други истражувања, па освен како NGC 578 се споменува и како ESO 476-15, MCG -4-4-20, UGCA 18, AM 0128-225, IRAS 01280-2255.
Револуции од 1848
Германски држави
„Мартовската револуција“ во германските покраини избувнале во Западна и Јужна Германија, со масовни народни собири и жестоки демонстрации. Предводени од добро образовани студенти и интелектуалци, побарале германско национално единство, слобода на печатот и слобода на собирање. Востанијата речиси и да не биле координирани, но имале заедничка цел: отфрлање на традиционалните, автократски политички структури во 39-те независни држави од Германската Конфедерација. Средната и работничката класа кои ги воделе револуциите се разишле, и на крајот конзервативната аристократија ја поразила револуцијата, принудувајќи многу либерали на егзил.
NGC 578
Откривање
Телото е откриено на 11 ноември 1835 година од страна на Џон Хершел, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 18,7 см.
Револуции од 1848
Данска
Во Данска владеел систем на апсолутна монархија уште од 17 век. Кралот Кристијан VIII, умерен реформатор, но сепак апсолутист, починал во јануари 1848 година во време на растечко противење од земјоделците и либералите. Новиот крал, Фредерик VII, ги исполнил барањата на либералите и назначил нов кабинет во кој биле вклучени истакнати водачи Национал-либералната партија.
Национално-либералното движење сакало да го укине апсолутизмот, но и да ја задржи силно централизираната држава. Кралот прифатил нов устав во кој се согласува да ја сподели власта со дводомниот парламент наречен Ригсдаг. Иако армиските офицери биле незадоволни, тие го прифатиле новиот договор, кој, за разлика од остатокот од Европа, не бил укинат од реакционерите. Либералниот устав не важел за Шлезвиг, а прашањето за Шлезвиг-Холштајн останало отворено.
NGC 578
Астрономски податоци
Телото е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 1 ч 30 м 28,9 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, - 22° 40' 0". Положбениот агол на објектот е во износ од 110°.
Други поделби
Проучување на NGC 578 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 5619. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 308; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 6426. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 366.
Револуции од 1848
Шлезвиг
Војводството Шлезвиг, област населена со Данци (северногерманско население) и Германци (западногерманско население), било дел од данската монархија, но останало војводство одвоено од Кралството Данска. Поттикнати од пангерманското расположение, Германците од Шлезвиг се кренале на оружје во знак на протест против новата политика објавена од данската Национал-либерална влада која сакала целосно да го интегрира војводството во Данска.
Германското население во Шлезвиг и Холштајн се побунило, инспирирано од протестантското свештенство. Германските држави испратиле војска, но по данските победи од 1849 година бил склучен Берлинскиот договор (1850) и Лондонскиот протокол (1852). Со нив се потврдува суверенитетот Данскиот крал врз териториите, а истовремено се забранувало да стапат во заедница со Данска. По прекршувањето на втората одредба избувнале нови судири во 1863 година и Прусија победила во 1864 година.
Хабсбуршка монархија
Од март 1848 до јули 1849 година, Хабсбуршкото Австриско Царство било загрозено од револуционерни движења, кои честопати имале националистички карактер. Во склоп на царството живееле многу народи: Австријци, Унгарци, Словенци, Полјаци, Чеси, Хрвати, Словаци, Украинци/ Рутенци, Романци, Срби и Италијанци, и сите во текот на револуцијата се обиделе да обезбедат автономија, независност или дури и хегемонија врз другите националности.
Унгарија
Унгарската револуција од 1848 година траела најдолго во Европа, и била задушена во август 1849 година од страна австриските и руските трупи. Револуцијата започнала на 15 март 1848 година, кога унгарските патриоти организирале масовни демонстрации во Пешта и Буда (денес Будимпешта) кои го принудиле царскиот гувернер да ги прифати нивните барања во 12 точки. Тоа утро, барањата биле прочитани на глас заедно со поезијата на Шандор Петофи со стиховите „Се колнеме во Богот на Унгарците. Се колнеме, нема повеќе да робовуваме“ Лајош Кошут и некои други либерални благородници кои ја сочинуваа Диетата упатиле барање до Хабсбуршкиот суд со барања за претставничка влада и граѓански слободи. Поради овие настани Клеменс фон Метерних, австрискиот принц и министер за надворешни работи, поднел оставка. Барањата на Диетата биле одобрени од страна на императорот Фердинанд на 18 март. Иако Унгарија ќе остане дел од монархијата преку личен сојуз со царот, ќе биде основана и уставна влада. Диетата потоа ги усвоила априлските закони со кои се предвидувало еднаквост пред законот, ново законодавно тело, наследна уставна монархија и се ставило крај на преносот и ограничувањата при користењето земјиште.
Револуцијата прераснала во војна за независност од Хабсбуршката монархија кога Јосип Јелачиќ, Бан на Хрватска, ја преминал границата за да ја стави под своја контрола. Новата влада, предводена од Лајош Кошут, првично била успешна против хабсбуршките сили. Иако Унгарија била обединета по прашањето за својата слобода, некои малцинства во Кралството Унгарија, меѓу кои Србите од Војводина, Романците од Трансилванија и некои Словаци од Горна Унгарија го поддржале Хабсбуршкиот император и се бореле против Унгарската револуционерна армија. На крајот, по година и пол борби, револуцијата била задушена откако рускиот цар Николај I влегол во Унгарија со преку 300.000 војници. По поразот, лидерите на бунтовниците побегнале во егзил или беа погубени. На долг рок, со пасивниот отпор по револуцијата, по тешкиот пораз на Австрија во Австро-пруската војна од 1866 година, довеле до Австроунгарскиот компромис (1867), кој го означил создавањето на Австроунгарското Царство.
Галиција
Центарот на украинското национално движење било во источна Галиција, која денес е поделена меѓу Украина и Полска. На 19 април 1848 година, група претставници предводени од грчкото католичко свештенство упатиле петиција до австрискиот император. Се барало во регионите на Галиција каде што рутинското (украинското) население е мнозинство, да се изучува украинскиот јазик во училиштата и да се користи при објавувањето на официјални декрети за селанството; Се очекувало локалните власти да го разберат тоа и рутинското свештенство требало со своите права да се изедначи со свештенството од другите конфесии.
На 2 мај 1848 година бил основан Врховниот рутински (украински) собор. Соборот (1848–1851) бил предводен од гркокатоличкиот епископ Григориј Јахимович и се состоел од 30 постојани членови. Главната цел му била административна поделба на Галиција на западни (полски) и источни (рутински/украински) делови во границите на Хабсбуршката Империја и формирање на посебен регион со политичка самоуправа.
Шведска
Од 18 до 19 март, во шведскиот главен град Стокхолм се случиле серија немири познати како мартовски немири ( Marsoroligheterna ). Низ градот биле растурени декларации со барања за политички реформи, а војската ја растерала толпата, убивајќи 18 луѓе.
Швајцарија
Во Швајцарија, која веќе била сојуз на републики, исто така имало внатрешна борба. Обидот за отцепување на седум католички кантони за да се формира сојуз познат како Сондербунд („посебен сојуз“) во 1845 година довело до краток граѓански конфликт во ноември 1847 година во кој биле убиени околу 100 луѓе. Сондербунд бил поразен од протестантските кантони. Новиот устав од 1848 година ставил крај на речиси целосната независност на кантоните, а Швајцарија станала сојузна држава.
Голема Полска
Полскиот народ се кренал на бунт против Прусите во Големото Војводство Познањ (или регионот на Голема Полска), кој што Прусија го анектирала во 1815 година. Полјаците се обиделе да создадат независна полска држава, но одбиле да соработуваат со Германците и Евреите. Германците увиделе дека им е подобро со статус кво ситуација, па ѝ помогнале на на пруската влада да ја врати контролата над кнежевството. На долг рок, востанието го поттикнал национализмот кај Полјаците и Германците и им донел граѓанска еднаквост на Евреите.
Романски кнежевства
Во јуни во кнежевството Влашка започнало востание на романските либерали и националисти. Нивни цели биле административна автономија, укинување на крепосништвото и народно самоопределување. Востанието било тесно поврзано со неуспешниот бунт во Молдавија од 1848 година, чии цели беа соборување на администрацијата наметната од руските царски власти споредОрганските прописи и, преку своите водачи, побарала укинување на привилегијата на болјарите. Предводено од група млади интелектуалци и офицери на влашката војска, востанието успеа да го собори принцот Георге Бибеску, кој бил заменет со привремена влада и регент, и се низа големи либерални реформи.
И покрај брзиот успех и поддршката на населението, постоеле значителни разлики меѓу радикалните и поконзервативните крила, особено по прашањето за аграрни реформи. Двата последователни неуспешни удари ја ослабеле новата влада, а нејзиниот меѓународен статус постојано бил оспоруван од Русија. И покрај тоа што револуцијата успеа да предизвика симпатии кај Отоманската Империја, таа на крајот била изолирана благодарение на интервенцијата на руските дипломати. Во септември 1848 година, во договор со Османлиите, Русија извршила инвазија и ја задушила револуцијата. Според Василе Мациу, неуспесите во Влашка се припишуваат на странската интервенција, во Молдавија на противењето на феудалистите, а во Трансилванија на неуспехот на кампањите на генералот Јозеф Бем, а подоцна и на австриската репресија. Во подоцнежните децении, бунтовниците ги постигнале своите цели.
Атанас Русоманов
Атанас Русоманов ( - во Скопје) — макеоднски шахист, носител на титулата мајсторски кандидат во Македонија.
Животопис
Русоманов е роден во 1956 година. Настапувал за повеќе познати македонски клубови, како што се Студент и Фонографика и со својата комбинаторнаигра и резултати постигнати на црно-белите полиња, посебно во 80-те години, оставил траен печат во македонскиот шах.
Неговиот највисок шаховски рејтинг бил забележан во јули 1986 година кога изнесувал 2.325 бода, што всушност беило на ниво на шахист со титула ФИДЕ-мајстор.
Починал во Скопје на 26 февруари 2018 година.
Автомобилска индустрија во Турција
Автомобилската индустрија во Турција игра важна улога во производствениот сектор на турската економија. Компаниите кои работат во турскиот автомобилски сектор главно се наоѓаат во Мраморниот регион.
Во 2012 година, Турција произвела повеќе од 1 милион моторни возила. Со група на производители на автомобили и добавувачи на делови, турскиот автомобилски сектор станал составен дел на глобалната мрежа на производствени бази, извезувајќи моторни возила и компоненти со вредност од околу 20 милијарди долари. Глобалните производители на автомобили со производни погони во земјата се: Фијат/Тофаш, Ојак-Рено, Хјундаи, Тојота, Хонда и Форд/Отосан.
Основите на индустријата биле поставени во 1950-тите, кога ТОЕ (Türk Otomotiv Endüstrileri) започнал со производство на воен камион на РЕО, а подоцна и камиони на International Harvester. Краткиот обид за производство на автомобили бил прекинат. Во 1961 година првиот домашен автомобил Дерим бил направен од ТУЛОМСАШ. Со формирањето на фабриката за склопување Отосан во 1959 година, масовното производство на домашниот автомобил Анадол започнало во 1966 година.
Историја
Во 1959 година, фабриката Отосан била основана во Истанбул за производство на моделите на Форд под лиценца во Турција.
Во 1961 година, седан Деврим бил произведен во фабриката ТУЛОМСАШ во Ескишехир. Тоа бил првиот автохтоно дизајниран и произведен турски автомобил.
Во 1964 година, возилата Остин и Морис од Британската моторна корпорација започнале да се произведуваат под лиценца во фабриката BMC во Измир. BMC брендот подоцна бил целосно целосно стекнат од турската компанија Чукурова во 1989 година, која во моментов ги произведува сите модели на BMC во светот.
Во 1966 година Анадол станал првиот масовен турски автомобилски бренд. Сите модели на биле произведувани од фабриката на Отосан во Истанбул.
Во 1968 година во Бурса беше отворена фабриката Тофаш за производство на модели на Фијат под лиценца.
Во 1969 година во Бурса била формирана фабриката Ојак-Рено за производство на модели од Рено.
Другите светски производители на автомобили, како што се Хјундаи, Тојота, Хонда и Мерцедес, произведуваат автомобили, комбиња, автобуси и камиони во нивните турски фабрики. Исто така, постојат голем број на турски автобуси и камиони, како што се BMC, Отокар и ТЕМСА.
До 2004 година, Турција извезувила 518.000 возила годишно, главно во земјите-членки на Европската унија.
Во 2006 година, Европската инвестициона банка му позајмила 175 милиони евра на Тофаш за заеднички развој и производство на мали комерцијални возила PSA Peugeot Citroën и Fiat Auto на европскиот пазар. Заемот, делумно финансирање на вкупните инвестиции проценетна 400 милиони евра, имал за цел да резултира со значајно проширување на производните капацитети на компанијата и да создаде околу 5.000 нови работни места. Автомобилите требало да бидат произведени во фабриката за производство на Тофаш во Бурса со дополнителен почетен капацитет од 135.000 возила.
Првото официјално претставување на Етокс Зафер се одржало на 30 август 2007 година.
Како и во многу други земји, индустријата за производство на автомобили е значително засегната од глобалната финансиска криза. Во март 2009 година, турското здружение за автомобилска индустрија соопштило дека производството на автомобили е намалено за 63% во текот на годината во првите два месеци од 2009 година, додека извозот опаднал за 61,6% во истиот период.
Производство
Турција произвела 1.124.982 моторни возила во 2010 година, и била рангирана како 7-ти најголем производител на автомобили во Европа; (5,819,614), Франција (3,174,260), Шпанија (2,770,435), Обединетото Кралство (1,648,388), Русија (1,508,358) и Италија (1,211,594).
Во 2008 година Турција произвела 1.147.110 моторни возила, рангирајќи се како шести најголем производител во Европа (зад Обединетото Кралство и над Италија) и 15-ти најголем производител во светот.
Комбинираниот капацитет на 6 компании за производство на патнички возила изнесувал 726.000 единици годишно во 2002 година, достигнувајќи 991.621 единици годишно во 2006 година. Во 2002 година Фијат/Тофаш имал 34% од овој капацитет, Ојак/Рено 31%, Хјундаи/Асан и Тојопта 14%, Хонда 4% и Форд/ Отосан 3%.
Со група на производители на автомобили и добавувачи на делови, турскиот автомобилски сектор станал составен дел на глобалната мрежа на производствени бази, извезувајќи повеќе од 22.944.000.000 во вредност од моторни возила и компоненти во 2008 година.
Домашен турски автомобил
На 2 ноември 2017 година, Турција објавила дека пет турски компании, под координација на Сојузот на комори и размена на стоки на Турција, ќе учествуваат во конзорциумот за производство на автомобили во земјата. Очекувањата се дека првиот прототип ќе биде објавен во 2019 година и комерцијалната продажба до 2021 година.
Конзорциумот ги вклучува следниве домашни (автомобилски) компании: