cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Босанска војна
Офанзиви во јуни-јули
Сличен развој се случил во Нови Травник. На 9 јуни АРБиХ ги нападнал единиците на ХВО позиционирани источно од градот, соочувајќи се со ВРС во Доњи Вакуф, а следниот ден следувале тешки борби во Нови Травник. До 15 јуни, АРБиХ ја обезбедил областа северозападно од градот, додека ХВО го чувал североисточниот дел на општината и градот Нови Травник. Битката продолжила во јули со само мали измени на фронтовите.
ХВО во градот Какањ бил поразен во средината на јуни и околу 13-15 000 хрватски бегалци кои побегнале кон Кисеjак и Вареж. Во енклавата Кисеjак, ХВО извршил напад врз Крежево, но ја загубил Фојница на 3 јули. На 24 јуни започнала Битката кај Шепче што завршила со пораз на АРБиХ на 30 јуни. Кон крајот на јули АРБиХ ја презела контролата врз Бугојно, што довело до заминување на 15,000 Хрвати. Бил формиран затворски камп на градскиот фудбалски стадион, каде биле испратени околу 800 Хрвати.
На 23 октомври 37 Бошњаци биле убиени од страна на ХВО во масакрот „Ступни До“. Масакрот бил искористен како изговор за нападот на АРБиХ на енклавата Вареш, одржана во ХВО, на почетокот на ноември. Хрватите цивили и војници го напуштиле Вареш на 3 ноември и побегнале во Кисеjак. АРБиХ влегла во Вареш следниот ден, кој бил ограбен по неговото окупирање.
Дејство на УНПРОФОР мај-јуни
Во обид да ги заштити цивилите, улогата на УНПРОФОР било дополнително проширена во мај 1993 година за да ги заштити „безбедните засолништа“ што Советот за безбедност на Обединетите нации ги прогласи за Сараево, Горажде, Сребреница, Тузла, Шепа и Бихаќ во Резолуцијата 824 од 6 мај 1993 година. На 4 јуни 1993 година Советот за безбедност на ООН ја усвоил Резолуцијата 836 со која се овластува употреба на сила од страна на УНПРОФОР за заштита на безбедните зони. На 15 јуни 1993 година, Операцијата Шарп гарда, поморска блокада во Јадранското Море од страна на НАТО и Европската Унија, започнала и продолжила сè додека не била укината на 18 јуни 1996 година со прекинување на ембаргото на оружјето на ООН.
1994
Присилните депортации на Бошњаците од териториите што ги држеле српските држави и како резултат на бегалската криза, продолжиле да ескалираат. Илјадници луѓе биле протерани од Босна секој месец, загрозени од религиозни основи. Како резултат, Хрватска била затегната од 500.000 бегалци, а во средината на 1994 година хрватските власти забраниле влез на група од 462 бегалци кои побегнале од северна Босна, принудувајќи го УНПРОФОР да импровизира засолниште за нив.
Масакрот на Маркале
На 5 февруари 1994 година Сараево го доживеал својот најсмртоносен единечен напад на целата опсада со првиот масакр на Маркале, кога минофрлач од 120 милиметри бил испукан во центарот на преполниот пазар, при што загинале 68 лица, а биле повредени уште 144. На 6 февруари, секретарот на ООНБутрос Бутрос-Гали официјално побарал од НАТО да потврди дека идните барања за воздушни напади ќе бидат извршени веднаш.
На 9 февруари 1994 година, согласувајќи се на барањето на ОН, Северноатлантскиот совет на НАТО го овластил командантот на сојузничките сили на Јужна Европа (CINCSOUTH), американскиот адмирал Џереми Борда, да започне воздушни напади врз артилериски позиции во Сараево и околу Сараево, определени од страна на УНПРОФОР. Само Грција не го поддржала користењето на воздушните напади, но не ставила вето на предлогот. Советот, исто така, издал ултиматум на состанокот на 9 февруари кон босанските Срби, барајќи отстранување на тешкото наоружување околу Сараево до полноќ од 20-21 февруари. Во периодот што следувал постоела и конфузија околу усогласувањето со ултиматумот, а унгарскиот премиер Петер Бороз објавил дека воздушниот простор на неговата земја ќе биде затворен за авиони на НАТО во случај на воздушни напади. На 12 февруари 1994 година, Сараево го прославил својот прв слободен ден по 22 месеци (од април 1992). Големото отстранување на тешкото оружје на босанските Срби започнало на 17 февруари 1994 година.
Вашингтонски договор
Војната меѓу Хрватите и Бошњаците завршила со потпишувањето на договорот за прекин на огнот помеѓу началникот на Генералштабот на ХВО, генерал Анте Росо и началникот на Генералштабот на АРБиХ, генерал Расим Делиќ, на 23 февруари 1994 година во Загреб. Договорот стапил на сила на 25 февруари. Мировниот договор познат како Вашингтонски договор, со посредство на САД, бил склучен на 2 март од претставници на Република Босна и Херцеговина, Хрватска и Херцег-Босна. Договорот бил потпишан на 18 март 1994 година во Вашингтон. Според овој договор, комбинираната територија што ја поседуваат ХВО и АРБиХ била поделена на автономни кантони во рамките на Федерацијата на Босна и Херцеговина. Туѓман и Изетбеговиќ исто така потпишале прелиминарен договор за конфедерација помеѓу Хрватска и Федерацијата на Босна и Херцеговина. Хрваско-бошњачката алијанса била обновена, иако прашањата што ги делат не биле решени.
Првиот воен напор координиран помеѓу ХВО и АРБиХ по Вашингтонскиот договор бил напредокот кон Купрес, кој бил освоен од ВРС на 3 ноември 1994 година. На 29 ноември, ХВ и ХВО ја иницирале операцијата Зима '94 во југозападна Босна. После еден месец борби, хрватските сили одзеле околу 200 квадратни километри територија што ја одржувал ВРС и директно се заканиле на главната рута за снабдување меѓу Република Српска и Книн, главниот град на Република Српска Краина. Примарната цел за ослободување од притисокот врз правецот на Бихаќ не била постигната, иако АРБиХ ги одвратил нападите на ВРС врз енклавата.
УНПРОФОР и НАТО
НАТО започнал активно да се вклучува кога нејзините авиони собориле четири српски авиони над централна Босна на 28 февруари 1994 година поради кршење на зоната на летање на ООН. На 12 март 1994 година, Силите за заштита на Обединетите нации (УНПРОФОР) го поставиле првото барање за воздушна поддршка на НАТО, но блиската воздушна поддршка не бла распоредена, како резултат на голем број одложувања поврзани со процесот на одобрување. На 20 март, конвој за помош со медицински материјали и лекари стигнал до Маглај, град со 100 000 луѓе, кој бил под опсада уште од мај 1993 година и преживеал од снабдувањето со храна преку американските авиони. Вториот конвој на 23 март бил киднапиран и ограбен.
На 10-11 април 1994 година, УНПРОФОР повикал во воздушни напади да го заштити безбедното подрачје на Горажде, што резултирало со бомбашки напад на српската воена команда на страната во близина на Горажде од страна на два американски авиони Ф-16. Ова било првпат во историјата на НАТО да изврши воздушни напади. Како одмазда, Србите зеле како заложници 150 членови на ОНН на 14 април. На 15 април се распаднале линиите на босанската влада околу Горажде, и на 16 април British Sea Harrier бил соборен над Горажде од страна на српските сили.
На 12 мај американскиот Сенат го усвоил S. 2042, воведено од сенаторот Боб Дол, еднострано да го крене ембаргото за вооружување против Босанците, но тоа било одбиено од претседателот Клинтон. На 5 октомври 1994 година Pub.L. 103–337 бил потпишан од претседателот и изјавил дека доколку босанските Срби не го прифатат предлогот на Групата за контакт до 15 октомври, претседателот треба да воведе предлог на Советот за безбедност на ООН за да се стави крај на ембаргото за вооружување и дека ако не се донесе до 15 ноември, само средства потребни од сите членки на ООН според Резолуцијата 713 може да се користат за спроведување на ембаргото, што делотворно ќе стави крај на ембаргото. На 12-13 ноември, САД еднострано го кренал ембаргото за вооружување против владата на Босна.
На 5 август, на барање на УНПРОФОР, авионите на НАТО нападнале цел во рамките на Сараево - Зоната за исклучување, откако босанските Срби одзеле оружје од местото за собирање оружје во близина на Сараево. На 22 септември 1994 година авионите на НАТО извршиле воздушен напад врз тенк на босанските Срби на барање на УНПРОФОР. . Операцијата Аманда била мисија на УНПРОФОР, предводена од дански мировни трупи, со цел да се освои набљудувачка станица во близина на Градачац, Босна и Херцеговина, на 25 октомври 1994 година.
На 19 ноември 1994 година, Северноатлантскиот совет го одобрил продолжувањето на Тесната воздушна поддршка на Хрватска за заштита на силите на ООН во таа земја. Авиони на НАТО го нападнале аеродромот во Удбина во српска Хрватска, на 21 ноември, како одговор на нападите започнати од тој аеродром против цели во областа Бихаќ во Босна и Херцеговина. На 23 ноември, по нападите започнати од ракета од површина до воздух јужно од Отока (северозападно Босна и Херцеговина) на два авиони на НАТО, биле извршени воздушни напади против радарите на воздушната одбрана во таа област.
1995
На 25 мај 1995 година, НАТО ги бомбардирал позициите на ВРС во Пале, бидејќи не успеале да вратат тешко оружје. ВРС потоа ги гранатирал сите безбедни области, вклучително и Тузла. Околу 70 цивили биле убиени, а 150 биле повредени. Во текот на април и јуни, хрватските сили спровеле две офанзиви познати како „Скок 1“ и „Скок 2.“. Со овие офанзиви, тие го обезбедиле остатокот од долината Ливно и се заканиле на градот Босанско Грахово, под водство на ВРС.
На 11 јули 1995 година, силите на Армијата на Република Српска (ВРС) под генералот Ратко Младиќ го окупирале „безбедносното подрачје“ на ООН на Сребреница во источна Босна, каде што биле убиени повеќе од 8000 мажи, чин познат како масакр во Сребреница (повеќето жени биле протерани на територијата што ја држеле Бошњаците). Силите за заштита на Обединетите нации (УНПРОФОР), претставени на теренот од контингент од 400 војници, холандски мировници, Холандбат, не успеале да го спречат освојувањето на градот од страна на ВРС и последователниот масакр. Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија го прогласил овој настан како геноцид во случајот „Крстиќ“.
Во согласност со Сплитскиот договор потпишан меѓу Туѓман и Изетбеговиќ на 22 јули, во западна Босна се случила заедничка воена офанзива на ХВ и ХВО со кодно име „Операција Лето ’95. Силите на ХВ-ХВО се здобиле со контрола врз Гамоч и Босанско Грахово и го изолирале Книн од Република Српска. На 4 август, ХВ започнала со Операција Бура со која ефикасно ја распуштила Република Српска Краина. Со ова, бошњачко-хрватскиот сојуз ја добил иницијативата во војната, преземајќи голем дел од западна Босна од ВРС во неколку операции во септември и октомври. Првата, Операцијата Уна, започна на 18 септември 1995 година, кога ХВ ја преминал реката Уна и влегле во Босна. Во 2006 година, хрватските власти започнале со истрага за наводите за воени злосторства извршени за време на оваа операција, поточно убиство на 40 цивили во областа Босанска Дубица од страна на трупите на 1-от баталјон на Втората гарда.
На 28 август, во напад со минофрлачи на ВРС на пазарот во Сараево Маркале загинале 43 лица. Како одговор на вториот масакр во Маркале, на 30 август, генералниот секретар на НАТО го најавил почетокот на операцијата Намерна сила, широко распространети воздушни напади против позициите на босанските Срби, поддржани од артилериските напади на УНПРОФОР. На 14 октомври 1995 година, воздушните напади на НАТО биле прекинати за да се овозможи спроведување на договор со босанските Срби за повлекување на тешкото оружје од цело Сараево. Дванаесет дена подоцна, на 26 септември, договор за понатамошни основни принципи за мировен договор бил постигнат во Њујорк помеѓу министрите за надворешни работи на Босна и Херцеговина, Хрватска и СРЈ. 60-дневниот прекин на огнот стапил на сила на 12 октомври и на 1 ноември започнале мировните преговори во Дејтон, Охајо. Војната завршила со Дејтонскиот мировен договор потпишан на 21 ноември 1995 година; конечната верзија на мировниот договор била потпишана на 14 декември 1995 година во Париз.
По Дејтонскиот договор, Силите на НАТО биле распоредени во Босна и Херцеговина. Оваа 80.000 силна единица, тешко вооружена и овластена да пука по своја волја кога е неопходно за успешно спроведување на операцијата, била распоредена со цел да се спроведе мирот, како и други задачи како што се поддршка за хуманитарна и политичка помош, реконструкција, обезбедување поддршка за раселените цивили да се вратат во своите домови, собирање оружје и расчистување на погодените области.
Жртви
Пресметувањето на бројот на смртни случаи како резултат на конфликтот подлежи на значителна, високо политизирана дебата, понекогаш „споена со наративи за жртвите“, од политичките елити на разни групи. Проценките за вкупниот број жртви се движат од 25.000 на 329.000. Варијациите се делумно резултат на употреба на неконзистентни дефиниции за тоа кој може да се смета за жртва на војната, бидејќи според некои истражувања се пресметуваат само директни жртви на воена активност, додека други истражувања ги вклучуваат оние кои починале од глад, студ, болести или други воени услови. Предвремените надминувања биле резултат на многу жртви во списокот на цивилните и воените списоци затоа што малку систематска координација на тие списоци се одвивала во воени услови. Бројот на загинати првично бил проценет во 1994 година на околу 200,000 од Шериф Басиуни, шеф на експертската комисија на ООН што ги испитувал воените злосторства.
Проф. Стивен Л. Бург и проф. Пол С. Шуп, пишувајќи во 1999 г., забележале високи бројки:
Податоци на ЦИД
Во јуни 2007 година, Центарот за истражување и документација со седиште во Сараево објавил детално истражување за воените смртни случаи во Босна, исто така, наречено Босанска книга на мртвите, база на податоци во која првично биле откриени минимум 97.207 имиња на граѓани на Босна и Херцеговина потврдени како убиени или исчезнати за време на војната 1992-1995 година. Шефот на Демографската единица на Трибуналот на ООН за воени злосторства, Ева Табо, го нарекла истражувањето како „најголемата постоечка база на податоци за босанските воени жртви“, и се смета за највлијателна пресметка за човечките загуби во војната во Босна. Повеќе од 240.000 парчиња податоци биле собрани, проверени, споредувани и проценети од страна на меѓународен тим на експерти со цел да се изготви списокот во 2007 година со 97.207 имиња на жртви.
Бројките на центарот од 2007 година се покажале како потврдени бројки и дека неколку илјади случаи сè уште се испитуваат. За сите бројки на Центарот за истражување и документација се верува дека е малку потценети, бидејќи нивната методологија зависи од член на семејство што преживеал да го пријави исчезнатиот роднина, иако проценката за пресметка не се смета за статистички значајна. Најмалку 30 проценти од 2007 г. потврдиле дека бошњачките цивилни жртви биле жени и деца.
Центарот објавил и периодични ажурирања на своите бројки до јуни 2012 година, кога го објавил својот конечен извештај. Бројките во 2012 година регистрирале вкупно 101.040 мртви или исчезнати, од кои 61,4 проценти биле Бошњаци, 24,7 проценти биле Срби, 8,3 проценти биле Хрвати и помалку од 1 процент биле со други етнички групи, со дополнителни 5 проценти чија етничка припадност не била регистрирана.
Смртните случаи на цивилите се пресметани на 38.239, што претставува 37,9% од вкупните смртни случаи. Бошњаците сочинуваат 81,3% од овие цивилни смртни случаи, наспроти Србите 10,9% и Хрватите 6,5%. Процентот на цивилни жртви е апсолутен минимум затоа што статусот на 5.100 жртви не бил вклучен и затоа што роднините ги регистрирале своите мртви најблиски како воени жртви со цел да добијат финансиски придобивки или од причини за „чест“.
И ЦИД и демографската единица на Меѓународниот трибунал применувале статистички техники за да идентификуваат можен дупликат да една жртва биде запишана во повеќе основни списоци, при што оригиналните документи потоа се проверувале дополнително со рака за да се процени дуплирањето.
Околу 30 категории на информации постоеле во базата на податоци за секој поединечен запис, вклучувајќи ги и основните лични информации, местото и датумот на смртта и, во случајот на војниците, воената единица на која припаѓал поединецот. . Ова овозможило на базата на податоци да прикаже смртни случаи по пол, воена единица, година и регион на смртност. , покрај етничката припадност и „статусот во војната“ (цивил или војник). Категоријата наменета да опише која воена формација предизвикала смрт на секоја жртва била најцелосна и се сметала за неупотреблива.
Податоци на МКСПЈ
Истражувањето спроведено во 2010 година за Канцеларијата на обвинителите во Хашкиот трибунал, предводено од Ева Табо, укажало на грешки во претходните бројки и минималниот број на жртви бил намален на 89.168, со веројатна бројка од околу 104.732. Табо истакнала дека бројките не треба да се мешаат со „кој на кој го убил“, затоа што, на пример, многу Срби биле убиени од страна на српската војска за време на бомбардирањето на Сараево, Тузла и други мултиетнички градови. Авторите на овој извештај рекле дека вистинскиот број на загинати може да биде малку поголем.
Овие бројки не се засноваат само на „борбени смртни случаи“, туку вклучуват и случајни смртни случаи што се случиле во борбени услови и акти на масовно насилство. Конкретно била исклучена „ненасилната смрт“ и „криминалното и неорганизираното насилство“. Слично на тоа, „воените смртни случаи“ вклучуваат и борбени и невоени смртни случаи.
Други статистики
Нема статистика што се однесува конкретно со жртвите од хрватско-бошњачкиот конфликт по етнички линии. Како и да е, според податоците на ЦИД за човечки загуби во регионите, во Централна Босна 62% од 10.448 документирани смртни случаи биле Бошњаци, додека Хрватите сочинуваат 24% и Србите 13%. Општините Горни Вакуф и Бугојно се географски сместени во Централна Босна, но документираната смртност на 1,337 региони е вклучена во регионалната статистика на Врба. Околу 70-80 проценти од жртвите во регионот биле Бошњаци. Во регионот на реката Неретва, од 6.717 жртви, 54% се Бошњаци, 24% Срби и 21% Хрвати. Жртвите во тие региони главно биле како последица на хрватско-бошњачкиот конфликт.
Според ООН, имало 167 жртви меѓу персоналот на УНПРОФОР за време на мандатот на силите, од февруари 1992 година до март 1995 година. Од оние кои починале, тројца биле воени набудувачи, 159 биле други воени лица, еден бил припадник на цивилите полицијата, двајца биле меѓународни цивилни службеници и двајца локални вработени.
Во изјавата во септември 2008 година пред Генералното собрание на Обединетите нации, Харис Силајџиќ изјавил дека „''Според податоците на Меѓународниот Црвен Крст, загинаа 200.000 луѓе, од нив 12.000 деца, до 50.000 жени беа силувани, а 2,2 милиони беа принудени да ги напуштат своите домови. Ова беше вистински геноцид и социоцид'' “. Сепак, Силајџиќ и другите биле критикувани за надувување на бројот на жртви за привлекување меѓународна поддршка. Книгата на МКЦК, објавена во 2010 година, го наведува вкупниот број убиени во сите Балкански војни во 1990-тите како „околу 140,000 луѓе“.
Повеќе од 34.700 луѓе, кои биле пријавени за исчезнати за време на војната во Босна, остануваат под ист статус. Во 2012 година Амнести интернешенал објавил дека судбината на околу 10.500 луѓе, повеќето од нив босански муслимани, останала непозната. Телата на жртвите сè уште не се откопани две децении подоцна. Во јули 2014 година, остатоците од 284 жртви, откопани од масовната гробница Томашица во близина на градот Приједор, биле положени на масовна церемонија во северозападниот град Козарац, на која присуствувале роднините на жртвите.
Воени злосторства
Според извештајот составен од ООН, а со кој претседавал М. Басиуни, сите страни извршиле воени злосторства за време на конфликтот, од кои српските сили биле одговорни за деведесет проценти од нив, додека хрватските сили биле одговорни за шест проценти, а бошњачките сили четири проценти. Во извештајот се појавиле заклучоци објавени од проценка на Централната разузнавачка агенција во 1995 година. Во октомври 2019 година, една третина од обвиненијата за воени злосторства поднесени од страна на босанското државно обвинителство во текот на годината биле префрлени на судовите од пониско ниво, што предизвикало критики кон обвинителите.
Етничко чистење
Етничкото чистење било вообичаена појава во војната. Етничкото чистење се водело преку заплашување, присилно протерување или убиство на несаканата етничка група, како и уништување на местата за богослужба, гробишта и културно-историските градби на таа етничка група. Академиците Матјаж Клеменшиќ и Митја Жагар тврдат дека: „Идеите на националистичките етнички политичари, Босна и Херцеговина да се реорганизира во хомогени национални територии неизбежно бараа поделба на етнички мешаните територии на нивните српски, хрватски и муслимански делови“. [40]
Според бројните пресуди и обвиненија на трибуналот, српските  и хрватските  сили извршиле етничко чистење на нивните територии планирани од нивното политичко раководство за создавање етнички чисти држави (Република Српска и Херцег-Босна). Српските сили извршиле злосторства познати како „геноцид во Сребреница“ на крајот на војната. Централната разузнавачка агенција во извештајот во 1995 година тврди дека силите на босанските Срби се одговорни за 90 проценти од етничкото чистење извршени за време на конфликтот.
Иако релативно ретко, имало и случаи на про-бошњачки сили кои „присилиле други етнички групи да избегаат“ за време на војната.
Геноцид
Судскиот процес се одржал пред Меѓународниот суд на правдата, по тужбата од 1993 година на Босна и Херцеговина против Србија и Црна Гора за геноцид. Пресудата на МСП од 26 февруари 2007 година индиректно определил природата на војната да биде меѓународна, иако ја отстранув Србија од директна одговорност за геноцидот извршен од силите на Република Српска. Меѓутоа, МСП заклучиЛ дека Србија не успеала да го спречи геноцидот извршен од српските сили и не ги казнила одговорните и да ги изведе пред лицето на правдата. Амбасадорот на САД во Хрватска, Питер В. Галбрајт, изјавил дека се случило геноцид. Телеграмата го наведува „постојаното и недискриминирачко гранатирање и огнено оружје“ на Сараево од страна на Југословенската народна армија на Караџиќ; вознемирување на малцинските групи во Северна Босна „во обид да ги натера да ги напуштат домовите“; и злоупотребата на притворените „за да се направи опасна работа од првите редови“ како доказ дека се извршува геноцид. Во 2005 година, Американскиот конгрес донел резолуција во која се вели дека „српската политика на агресија и етничко чистење ги исполнува термините што дефинираат геноцид“.
И покрај доказите за многу видови на воени злосторства извршени истовремено од различни српски сили во различни делови на Босна и Херцеговина, особено во Бијељина, Сараево, Приједор, Зворник, Бања Лука, Вишеград и Фоча, судиите пресудиле дека критериумите за геноцид со специфична намера (dolus specialis) за уништување на босанските муслимани била исполнета само во Сребреница или Источна Босна во 1995 година.
Судот заклучил дека злосторствата извршени за време на војната во 1992-1995 година, може да бидат кривични дела против човештвото според меѓународното право, но дека овие акти, сами по себе, не претставуваат геноцид сама по себе. Судот понатаму одлучил дека, по прогласувањето на независност на Црна Гора во мај 2006 година, Србија е единствената тужена страна во случајот.
Силување
Околу 12,000-50,000 жени биле силувани, повеќето од нив босански муслиманки со најголем број случаи извршени од страна на српските сили. Ова може да се нарече „Масовно силување“ , особено во однос на координираната употреба на силување како оружје за војна од страна на членовите во ВРС и полицијата на босанските Срби. За првпат во судската историја, Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија (МКСПЈ) ги употребил термините „систематско силување“ и „сексуално поробување“ во време на војна, и дека тоа претставувало злосторство против човештвото, второ по ниво, веднаш по геноцидот. Силувањето било најсистематско во Источна Босна (на пр. за време на кампањите во Фоча и Вишеград) и во Грбавица за време на опсадата на Сараево. Жените и девојчињата биле чувани во разни центри за притвор, каде што морале да живеат во неподносливо нехигиенски услови и биле малтретирани на многу начини, вклучително и постојано силувани. Озлогласен пример бил „куќата на Караман“ во Фоча. Вообичаени компликации кај преживеаните жени и девојчиња вклучуваат психолошки, гинеколошки и други физички нарушувања, како и несакана бременост и сексуално преносливи болести.
Гонење и правни постапки
Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија (МКСПЈ) бил основан во 1993 година како тело на ООН за гонење на воените злосторства извршени за време на војните во поранешна Југославија и да ги суди нивните сторители. Трибуналот се наоѓа во Хаг, Холандија.
Според правните експерти, од почетокот на 2008 година, 45 Срби, 12 Хрвати и 4 Бошњаци биле осудени за воени злосторства од страна на МКСПЈ во врска со Југословенските војни од 1990-тите. И Србите и Хрватите биле обвинети и осудени за систематски воени злосторства, додека Бошњаците биле обвинети и осудени за одделни. Повеќето од раководството на босанските Срби - Билјана Плавшиќ Момчило Крајишник, Радослав Брѓанин, и Душко Тадиќ - биле обвинети и осудени за виновни за воени злосторства и етничко чистење.
Поранешниот претседател на Република Српска, Радован Караџиќ бил задржан на судење и бил осуден на доживотен затвор за злосторства, вклучително и злосторства против човештвото и геноцид. Ратко Младиќ бил суден и од трибуналот, обвинет за злосторства во врска со Опсадата на Сараево и масакрот во Сребреница. Младиќ бил прогласен за виновен и исто така бил осуден на доживотен затвор од Хаг во ноември 2017 година. Претседателот на паравоената служба Воислав Шешељ бил суден од 2007 година и обвинет дека е дел од заедничкото злосторничко здружение за етничко чистење на големите области на Босна и Херцеговина. Српскиот претседател Слободан Милошевиќ бил обвинет за воени злосторства во врска со војната во Босна, вклучително и сериозни прекршувања на Женевските конвенции, злосторства против човештвото и геноцид ,, но починал во 2006 година пред да заврши судењето.
По смртта на Алија Изетбеговиќ, Хаг открил дека и тој е под истрага за воени злосторства; сепак, обвинителот не нашол доволно докази во животот на Изетбеговиќ за да издаде обвинение. Другите Бошњаци кои биле осудени за или се судени за воени злосторства, ги вклучуваат Расим Делиќ, началник на Генералштабот на Армијата на Босна и Херцеговина, кој бил осуден на три години затвор на 15 септември 2008 година за неговиот неуспех да ги спречи босанските муџахедини, припадници на босанската армија, да извршат злосторства против заробени цивили и непријателски борци (убиство, силување, тортура). Енвер Хаџихасановиќ, генерал на Армијата на Република Босна и Херцеговина, бил осуден на 3,5 години за овластување за дела за убиство и уништување во Централна Босна. Хазим Делиќ бил бошњачки заменик командант на затворскиот камп Челебиќи, во кој биле држани српски цивили. Тој бил осуден на 18 години од страна на Апелациониот совет на трибуналот на 8 април 2003 година за убиство и тортура на затворениците и за силување на две српски жени. Босанскиот командант Сефер Халиловиќ бил обвинет за една точка, за кршење на законите и воените обичаи врз основа на супериорна кривична одговорност за инцидентите за време на операцијата Неретва '93. Србите ги обвиниле властите во Сараево дека практикуваат селективна правда со активно гонење на Србите додека игнорираат или ги минимизираат бошњачките воени злосторства.
Дарио Кордиќ, политички водач на Хрватите во Централна Босна, бил осуден за злосторства против човештвото во Централна Босна, т.е. етничко чистење и осуден на 25 години затвор. На 29 мај 2013 година, во првостепена пресуда, трибуналот го осудил Прлиќ на 25 години затвор. Трибуналот, исто така, осудил уште петмина водачи на заедничкото судење: министерот за одбрана на Херцег-Босна, Бруно Стојиќ (20 години), воените офицери Слободан Праљак (20 години) и Миливој Петковиќ (20 години), командант на воената полиција Валентин Чориќ (20 години) и раководителот Берислав Пушиќ (10 години). Комората пресудила, со мнозинство, со пресуда на претседателот Жан-Клод Антонети, дека тие учествувале во заедничко злосторничко здружување против нехрваското население во Босна и Херцеговина и дека ЈКЕ го вклучил и хрватскиот претседател Фрањо Туѓман, Министерот за одбрана Гојко Шушак и генералот Јанко Бобетко. На 19 јули 2016 година Апелациониот совет во случајот објавил дека „Судскиот совет не даде експлицитни наоди во врска со учеството на [Туѓман, Шушак и Бобетко] во ЈКЕ и не ги прогласи [нив] за виновни за какви било кривични дела .”
Геноцидот во Сребреница е најсериозно воено злосторство за кое биле осудени Срби.те Злосторствата против човештвото, второстепено обвинение само за геноцид, е најсериозното воено злосторство за кое биле осудени Хрватите. Прекршувањето на Женевските конвенции е најсериозно воено злосторство за кое биле осудени Бошњаците.
Помирување
Хрватскиот претседател Иво Јосиповиќ се извинил во април 2010 година за улогата на неговата земја во војната во Босна. Тогашниот претседател на Босна и Херцеговина, Харис Силајдиќ, пак, ги пофалил односите со Хрватска. „Длабоко ми е жал што Република Хрватска придонесе за страдањето на луѓето и поделбите кои сè уште не оптоваруваат денес“, рече Јосиповиќ пред парламентот на Босна и Херцеговина.
На 31 март 2010 година, српскиот парламент усвоил декларација „осудувајќи го во најсилни термини злосторството извршено во јули 1995 година против бошњачкото население во Сребреница“ и им се извинило на семејствата на жртвите, прво од ваков вид во регионот. Иницијативата да се донесе резолуција дошла од претседателот Борис Тадиќ, кој се залагал за тоа, иако прашањето било политички контроверзно. Во минатото, само групите за човекови права и не-националистичките партии ја поддржувале таквата мерка.
Граѓанска војна или војна на агресија
Поради вклученоста на Хрватска и Србија, се водело долгогодишна дебата за тоа дали конфликтот е граѓанска војна или воена агресија на Босна од соседните држави. Академиците Стивен Бург и Пол Шуп тврдат дека:
Од една страна, војната може да се смета како „јасен случај на граѓанска војна - тоа е внатрешна војна меѓу групите кои не можат да се договорат за договори за споделување моќ“.
Дејвид Кембел е критичен кон наративите за „граѓанска војна“, за кои тврди дека честопати вклучуваат, како што рекол, „морално израмнување“, во кое сите страни „се вели дека се подеднакво виновни за злосторствата“, и „ги потенцираат веродостојните стравови на Србија, како причина за нивните постапки “.
Босанските Срби и босанските Хрвати уживале значителна политичка и воена поддршка од Србија и Хрватска, а одлуката за дипломатско признавање на Босна, исто така, има последици за меѓународното толкување на конфликтот. Како што наведуваат Бург и Шуп:
Во случаите во кои се вклучени Душко Тадиќ и Здравко Мучиќ, Хашкиот суд заклучил дека конфликтот меѓу Босна и Херцеговина и Федерална Република Југославија е меѓународен:
Слично на тоа, во случаите со Ивица Рајиќ, Тихомир Блашиќ и Дарио Кордиќ, Хашкиот суд заклучил дека конфликтот меѓу Босна и Херцеговина и Хрватска е исто така меѓународен:
Во 2010 година, босанскиот командант Ејуп Ганиќ бил приведен во Лондон на српско барање за екстрадиција за наводни воени злосторства. Судијата Тимоти Воркман одлучил Ганиќ да биде ослободен откако пресудил дека барањето на Србија е „политички мотивирано“. Во својата одлука, тој ја карактеризирал Босанската војна како меѓународен вооружен конфликт, бидејќи Босна прогласила независност на 3 март 1992 година.
Академик Мери Калдор тврди дека Босанската војна е пример за она што таа ги нарекува нови војни, кои не се ниту граѓански ниту меѓудржавни, туку комбинираат елементи на обете страни.
Филм
Војната во Босна е прикажана во голем број филмови, вклучително и холивудски филмови, како што е „Лоачка забава“, во кој глуми Ричард Гир како новинар Симон Хант, во обид да го уапси осомничениот воен злосторник и поранешниот претседател на босанските Срби, Радован Караџиќ; Зад непријателските линии, лабаво засновано на инцидентот во Мркоњиќ Град, раскажува за еден ужасен пилот на морнарицата на американската морнарица, кој открива масакр додека бил во бегство од српските трупи кои го сакаат мртов; Миротворецот, во кој глумат Џорџ Клуни и Никол Кидман, е приказна за полковник на американската армија и експерт за јадрено оружје во Белата куќа, кои испитуваат украдено руско јадрено оружје, добиено од југословенски дипломат.
Во земјата на крвта и медот, е американски филм од 2011 година, напишан, продуциран и режиран од Анџелина Џоли; филмот претставува режисерско деби на Џоли и прикажува љубовна приказна поставена против масовното силување на муслиманските жени во Босанската војна. Филмот Двапати Роден од 2013 година, во шпанско-италијанска продукција, во кој глуми Пенелопе Круз, е заснован на книга од Маргарет Мацантини. Таа ја раскажува приказната за мајка која го носи својот тинејџерски син во Сараево, каде неговиот татко починал во босанскиот конфликт пред години.
Британските филмови вклучуваат Добредојдовте во Сараево, за животот на Сараеванците за време на опсадата. Босанско-британскиот филм „Убави луѓе“ во режија на Јасмин Дизар ја прикажува средбата меѓу англиските семејства и пристигнувањето на босански бегалци во текот на Босанската војна. Филмот бил награден со „Un Certain Regard“ на Канскиот фестивал во 1999 година. Шпанскиот филм Comanche Territory ја прикажува приказната за шпанска ТВ-екипа за време на опсадата на Сараево. Полскиот филм „Демони на војната“ (1998), поставен за време на босанскиот конфликт, прикажува полска група војници на ИФОР, кои доаѓаат да му помогнат на еден новинар, проследен од локален воен водач, чии злосторства ги снимале.
Филмот „Римејк“ во 2003 година, во режија на босанскиот режисер Дино Мустафиќ и напишан од Златко Топчиќ, ги следи таткото Ахмед и синот Тарик Карага за време на опсадата на Сараево. Премиера на 32-от Меѓународен филмски фестивал Ротердам. Филмот „Напуштен“ во 2010 година, во режија на Адис Бакраш и напишан од Златко Топчиќ, ја раскажува приказната за едно момче од дом за напуштени деца кое се обидува да ја најде вистината за неговото потекло, разбирајќи дека тој е дете кое се родило како резултат на силување. Филмот премиерно бил прикажан на 45-тиот меѓународен филмски фестивал Карлови Вари.
Филмот во 1997 година „Совршен круг“, во режија на босанскиот режисер Адемир Кеновиќ, ја раскажува приказната за две момчиња за време на опсадата на Сараево и беше наградена со наградата Франсоа Чали на Канскиот фестивал во 1997 година.
Филмот „Remake“ во 1998 година, во кој глуми Денис Кваид ја раскажува приказната за платеник во Странската легија, кој започнува да ја пронаоѓа својата хуманост кога ќе се соочи со злосторствата за време на борбите во Босна.
Српско-американскиот филм Спасител, во режија на Предраг Антонијевиќ, ја раскажува приказната за американски платеник што се бори на страната на армијата на босанските Срби за време на војната. Лепо село лепо гори во режија на српскиот режисер Срѓан Драгоевиќ, претставува мрачен, но сепак мрачно смешен извештај за војната во Босна. Српскиот филм „Животот е чудо“, во продукција на Емир Кустурица, ја прикажува романсата на припадник на тихоокеанската станица на српската станица и муслиманска бошњачка млада жена, која му е доверена како заложник, во контекст на судирите на бошњачко-српските гранични територии; бил номиниран на Канскиот фестивал во 2004 година. Кратки филмови како „Во името на синот“, за татко кој го убива својот син за време на Босанската војна.
Голем број западни филмови го направиле босанскиот конфликт позадината на нивните приказни - некои од нив ја вклучуваат и Avenger, заснована на романот на Фредерик Форсит во кој платеник следи еден српски воен водач одговорен за воени злосторства, и „Миротворецот“, во кој емотивно е југословенски уништен од загубите на воените заговори за да се одмазди на Обединетите нации експлодирајќи јадрена бомба во Њујорк. The Whistleblower ја раскажува вистинската приказна за Кетрин Болковац, мировник на ООН, која открива скандал со трговија со луѓе, вклучени во Обединетите нации. Shot Through the Heart е ТВ филм од 1998 година, во режија на Дејвид Атвуд, прикажан на ББС и ХБО во 1998 година, кој ја опфаќа опсадата на Сараево за време на Босанската војна.
Драмски серии
Наградуваната британска телевизиска серија, Воини, се емитувала на Би-Би-Си во 1999 г. Многу од воените настани биле прикажани во пакистанската драмска серија, Алфа Браво Чарли, напишана и режирана во 1998 година. Произведена од Интер-служби за односи со јавноста (ИСПП), серијата покажала неколку активни борбени настани и вклучувала пакистански воен персонал во мировните мисии на ООН. Алфа Браво Чарли била претставена на Пакистанската телевизиска корпорација (ПТВ).
Документарци
Документарната серија на БиБиСи, Смртта на Југославија, го опфаќа колапсот на Југославија од корените на конфликтот во 1980-тите години до последователните војни и мировни договори, а издадена е и книга на БиБиСи со истиот наслов. Другите документарни филмови ги вклучуваат Босна на Бернард-Анри Леви, за босанскиот отпор против добро опремените српски трупи на почетокот на војната; словенечкиот документарец Тунел упанија (Тунел на надеж) за Сараевски тунелот, изграден од опколените граѓани на Сараево за поврзување на Сараево со територијата на босанската влада; и британскиот документарец „Плач од гробот“ за масакрот во Сребреница. Чудо во Босна е документарен филм снимен во 1995 година, по повод третата годишнина од Армијата на Република Босна и Херцеговина; премиерата била на Канскиот филмски фестивал во 1995 година и ја освоил Специјалната награда. Војната во Босна е централен фокус во „Дипломат“, документарен филм за кариерата на Ричард Холбрук. Југославија: Избегната војна (1999) го разгледува поширокиот контекст на екс-југословенските граѓански војни.
Книги
Sarajevo Blues на Семездин Мехмединовиќ и Сараево Марлборо на Миленко Јерговиќ се меѓу најпознатите книги напишани за време на војната во Босна. Дневникот на Злата е објавен дневник што го водела една млада девојка, Злата Филиповиќ, која го хроникува нејзиниот живот во Сараево од 1991 до 1993 година. Поради дневникот, таа понекогаш се нарекува „Ана Франк од Сараево“. Босанска листа од страна на Кенан Требинчевиќ и Сузан Шапиро ја хроникува војната низ очите на еден босански бегалец, кој се вратил дома за првпат по 18 години од Њујорк.
Други дела за војната вклучуваат:
Музика
Во „Мис Сараево“ на U2, за војната во Босна, се појавуваат Боно и Лучано Павароти.
Љубојно
Љубојно — село во Општина Ресен, во областа Долна Преспа, во околината на градот Ресен, сместено во близина на брегот на Големото Преспанско Езеро.
Потекло на името
Во врска со името на селото, Влоѓимјеж Пјанка пишува дека е посвојно образувано со помош на наставката „-јно“ од личното име Љубота или можеби од женското име Љубова. Ова се потврдува и низ преданијата на некои љубанци.
Меѓутоа, кај постарите жители на селото се раскажувале и две легенди, кои упатуваат дека името на селото е изведено од зборот „љубов“. Едната легенда говори дека некогаш (многу одамна) од двете соседни населби (Калинци и Куќиштата) се вљубиле момче и девојка. Но, поради лошите меѓусоседски односи на жителите од двете населби, момчето и девојката не смееле да се земат. На крајот, победила љубовта. Тие се земале и побегнале од своите населби. Во непосредна близина на реката подигнале свој дом за вечно и среќно живеење. Подоцна, во нивната близина се доселувале и други семејства. Населбата што се создала била наречена Љубојно по приказната за нераскинливата љубов на нејзините први жители.
Втората легенда говори дека името на селото настанало кога двете населби (Калинци и Куќиштата) почнале да се соединуваат и да ја градат новата населба (на сегашната положба). Тоа го правеле со голема љубов и меѓусебна почит (се сакале, се љубеле). Од таа меѓусебна почит и љубов, настанало и името на нивното село.
Во историските извори, ова село е забележано како „Љубовино“. Тоа се совпаѓа со едно предание според кое името дошло по првонаселената меанџика Љуба, која точела многу убаво вино. Кога муштериите влегувале во меаната гласно нарачувале „Љубо, вино“.
Географија и местоположба
Селото е сместено на околу 2 километри источно од Големото Преспанско Езеро, во една од западните пазуви на планината Баба, во долниот тек на живописната долина на Брајчинска Река. Се простира на обата брега на реката, на надморска височина од околу 920 метри. Се наоѓа 2 километри од езерото, а на 28 километри оддалеченост од градот Ресен.
Нема сознанија дека селото било преместено. Се пренесува предание дека селото настанало со доселување на домаќинства од најблиските некогашни заселци Калинци (Колибите) и Куќиштата, а подоцна и од други подалечни места.
Љубојно се граничи со следниве села: со Штрбово на север, со Брајчино на исток, со селото Долно Дупени на југ и со селото Наколец на запад.
Низ атарот на селото тече Брајчинска Река (кај љубанци позната и по името „Стара Река“), водоносна, брза и бистра, никогаш не пресушува. На нејзиниот јаз кој минува низ селото, до годините на Илинденското востание работеле 16 воденици, две валалници и девет казани за варење ракија.
За разлика од повеќето преспански села, во права смисла на зборот Љубојно е село од собран, дури збиен тип, со околу 350 куќи, градени наблиску или меѓусебно поврзани и правилно распоредени од двете страни на јасно создадените и делумно асфалтираните улици. Основен белег на селото му даваат куќите градени меѓу двете светски војни, со печалбарски пари. Нив посебно ги краси фино делканиот камен, разнобојните фасади и вкусно гелендираните балкони. Двориштата во кои се наоѓаат останатите стопански објекти (тремови, штали, плевни, магацини, гаражи, фурни, бунари, гумна, и сл.) главно се оградени со високи авлии и широки порти. Денес, се обновуваат старите, но се градат и нови современи куќи. Селото Љубојно носи особености на мала градска населба.
Според групираноста на куќите и семејствата, селото се дели на повеќе поголеми маала: Чифличка (западниот), Пашариковска (југоисточниот), Илиовска (североисточниот), Сејменовска, Бубутиовска или Лембовска (средишниот) и Поленска или Кондовска или Лубаровска (јужниот дел на селото).
Самото село е директно поврзано со асфалтен пат со Наколец и Долно Дупени, кои лежат крај главниот регионален пат кој го поврзува источниот брег на Преспанското Езеро со магистралниот пат за Ресен и Битола, а од Љубојно води и единствениот пат кон Брајчино кој е обновен, проширен и асфалтиран во најново време.
Историја
Љубојно е старо христијанско село во кое отсекогаш живееле православни Македонци. Под различни облици на денешното име (Љубоини, Лјубојно, Љубоино и Љубојно) неговото постоење е забележано во повеќе извори од различни периоди. Најрано е споменато во втората грамота на царот Душан од 1337 година кога тој ја подарил селската црква Свети Никола на манастирот Трескавец. Подоцна, Љубојно повторно се спомнува и во еден запис на Сливничкиот манастир од 1607 година, како поголема македонска населба.
Од ова село потекнува Георги Трајков, учесник во Кресненското востание (1878/79) во четата на Стефо Николов од село Бесвина.
До 1912 година, Љубојно било под турска власт, а во тој склоп и беговски чифлик. Љубанци никогаш не се помириле со турското ропство. Масовно и активно учествувале во подготовките и текот на Илинденското востание. Во 1902 година, во селото било создадено раководно востаничко тело и три востанички чети. На 5 март 1903 година во селото е водена тешка борба со турската војска. Во почетокот на востанието љубанската чета учествувала во нападот на нахискиот центар Наколец. Загинале 20 луѓе, селото било ограбено и биле изгорени 105 куќи. Дополнително, населението во Љубојно гладувало затоа што Турците ги изгореле снопјето и го однеле сето овршено жито.
Според записите на хуманитарната делегација на Скопската митрополија во книгара „Спомени од една обиколка во 1903“ (издадена во 1910 година), за време на Илинденското востание, Љубојно било опколено од војска од три страни при што биле изгорени 105 македонски и 11 турски, а само една мала куќичка среде селото останала здрава. Страдањата и случувањата за време на Илинденското востание во Љубојно се запишани на спомен-плочата која се наоѓа на куќа веднаш до патот кон Брајчино во горниот дел на селото.
Во Првата балканска војна (ноември 1912), селото се нашло под српска власт, а во текот на Првата светска војна под бугарска окупација, со што се најде и во зафатот на Македонскиот фронт. Во еден период на војната (1916 година), Љубојно било засолниште за евакуираните жители на селото Долно Дупени. Подоцна, со поместувањето на фронтот, низ селото поминале и војските на Антантата. Во текот на војната, љубанци биле мобилизирани во војските на спротивставените страни.
Во 1917 година селото го зафатило „шпанска грозница“ (пегав тифус), од која умреле повеќе луѓе.
По завршувањето на Првата светска војна, Љубојно повторно се нашло под српска власт. Во ова време, Љубојно претставувало седиште на новосоздадената општина.
Во Втората светска војна селото паднало под окупација на фашистичка Италија (мај 1941 година), со што се нашло во составот на т.н. Голема Албанија. Во Љубојно била основана општина (истурен пункт на Потпрефектурата Царев Двор). Во селото имало италијанска војска, карабињери и албанска полиција. На 12 декември 1941 година во селото биле одржани жестоки демонстрации против назначувањето на албанска администрација (кмет, чиновници и учители). По капитулацијата на Италија (8 септември 1943 година) било слободна територија на НОАВМ. На 8 ноември 1943 година паднало под окупација на фашистичка Бугарија, под која останало до ослободувањето на 5 септември 1944 година. Загинале пет борци.
На 8 септември 1943 кај селската црква во борбите против хитлеровските германски банди при разоружувањето на италијанската фашистичка војска јуначки загинале Кичо Чулаковски од Љубојно кој живеел во битолското село Бистрица, Ристо Т. Ѓоршевски од село Канино (Битолско) и Фари К. Ибраиме од село Нижеполе (Битолско). Овој историски настан е запишан на спомен-плочата на НОБ, која се наоѓа на оградата до влезот во дворот на селската црква и гробишта на сретсело.
Со прва училишна зграда се здобило во 1906 година, а со нова во 1971 година, жандермериска станица била основана во 1922 година, општинска зграда подигната во 1926 година, објекти за потребите на граничните единици во 1932 година, пошта во 1936 година, царинарница во 1937 година, дом на културата во 1952 година, електрична енергија селото добило во 1951 година, амбуланта во 1961 година, асфалтен пат во 1985 година, водовод во 1976 година, телефонски приклучоци во 1988 година.