cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Историја на Алжир
Среден век
Во текот на средниот век, берберската династија Фатимиди, по потекло од Алжир, го зазел Египет и покрај тоа што по краток период ја напуштила Северна Африка. Во следните години земјата била во составот на Османлиското Царство. Денешните граници на земјата биле оформени во тоа време.
Отомански Алжир
Отомански Алжир претставувал територија на Отоманското Царство. Територијата на денешен Алжир од страна на Османлиите била освоена во 1525 година од страна на Хајредин Барбароса. Во следните векови Алжир станал центар на османлиската власт во Југоисточна Европа и Средоземјето. Земјата била заземена по француската инвазија во 1830 година.
По 1496 година, Шпанската империја ги зазела бреговите на Северна Африка. Орук Барбароса и Хајредин Барбароса во 1516 година својата база на операции ја преместиле во Алжир и следната година, во 1517 година побарале помош од Отоманското Царство. Во 1518 година Орук бил убиен во текот на една битка со шпанските сили. Хајредин го наследил како воен командант на Алжир. Во времето кога во Османлиското Царство на власт бил Сулејман I, тој му наредил експедиција на Хајредин Барбароса да ги нападне бреговите на Северна Африка а во замена Барбароса да стане владетел на овие простори односно вазал на Османлиите.
Синот на Барбароса, Хасан Паша бил првиот вазал кој бил директно назначен за управител на Алжир во 1544 година кога неговиот татко се повлечел. Во следните години Алжир станал ваза во војната со Шпанија, како и за османлиските напади во Мароко. Во 1580 година Алжир формално станала дел од Отоманското Царство по признавањето на Шпанија. Во следните години во земјата била организирана административната власт каде на чело стоел паша кој имал мандат од три години.
И покрај крајот на непријателствата со Шпанија во 1580 година, во следните години следувале голем број на напади врз христијани кои биле заробувани и продавани како робови. Пиратството собирало голем број на приходи за Алжир и империјата. Поради ова во текот на следните векови следувале неколку експедиции од европските сили кои завршувале неуспешно. Во 1816 година дошло до војна меѓу Алжир и САД познати како Прва берберска војна и Втора берберска војна.
Француска инвазија
Како формална причина за француискиот напад било блокирањето на акжирското пристаниште во 1827 година. По три години дошол уште еден инцидент каде еден француски брод бил бомбардиран. Така, инвазијата на Алжир започнала на 5 јули 1830 година со поморски бомбардирања. Французите многу бргу ги поразиле силите на Хусеин Деј кој бил владетел на Алжир, но отпорот продолжил. Конфликтите продолжиле во следните 45 години.
Во 1827 година Хусеин Деј побарал од Франција да го плати долгот од 1799 година кога Наполеон го нападнал Египет. Следувала блокада на пристаништето на Алжир каде најголеми загуби претрпиле француските трговци бидејќи тие не биле во можност да тргуваат со Алжир, додека пак берберските пирати биле во можност да ја избегнат блокадата. Францускиот крал одлучил да организира казнена експедиција на бреговите на Алжир и да ги уништи берберските пирати. Конфликтот завршил со анексија на Алжир од страна на Франција.
Во следните години земјата била населена од страна на Французи, Италијанци. Новодојденото население добило статут на полноправни француски граѓани, за разлика од муслиманското население кое немало скоро никакви права.
Современа историја
Во текот на 1954 година во Алжир започнала партизанска војна против француските власти. Во 1959 година Алжир ја постигнал својата независност, за да во 1962 година ја објави истата.
321
321 (Римски бројки) — година според општоприфатениот календар. Тоа била 321 година од новата ера, 321. од првиот милениум, 21. од IV век и втора од 320-тите.
Други календари
Така, во византискиот календар, којшто времето го мери од создавањето на светот според Библијата, на 1 септември 5509 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар, истата трае во текот на 5829 и 5830 година. Според асирскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува од 4750 г. п.н.е, кога се проценува дека бил изграден првиот храм во граот Асур, станува збор за 5071 година. Понатаму, во еврејскиот календар, којшто започнува на 1 септември 3760 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар или околу една година пред создавањето на светот според Евреите, годината се протега во текот на 4081 и 4082 еврејска година. Според календарот на Римјаните, којшто започнува од 753 г. п.н.е., кога браќата Ромул и Рем го основале градот Рим (познато и како Ab urbe condita), годината е избројана како 1074.
Во рамките на кинескиот календар, пак, постојат две поделени мислења за почетокот на броењето на годините: едни сметаат дека тоа е 61 година од владеењето на легендарниот Жолт цар или 2637 г. п.н.е.; додека други сметаат дека за почеток треба да се земе годината кога Жолтиот цар станал владетел, т.е. 2697 г. п.н.е. На тој начин, според првото гледиште, 321 година се протега во 2957 и 2958, додека според второто гледиште, годината трае во текот на 3017 и 3018 кинеска година. Будистичкиот календар започнува да го мери времето од 543 г. п.н.е., година во којашто се смета дека Буда достигнал состојба на нирвана, и годината ја брои како 864. Според исламскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува со 622 година, т.е. годината на пребегнувањето на пророкот Мухамед од Мека во Медина (позната и како хиџра), годината се протега во текот на 310 и 309 година пред хиџра.
Конечна брзина
Конечна брзина или терминална брзина - највисоката брзина која може да ја достигне едно тело паѓајќи низ флуиди. Доколку збирната сила на телото е 0, тогаш и забрзувањето на телото ќе биде 0.
Кај флуидите телото се движи со конечна брзина,доколку брзината на телото е постојана.
Како што се зголемува брзината на едно тело, така се зголемува и силата на отпорот која што дејствува на истото тело, која зависи исто така и од супстанцата низ која поминува на пример (вода или воздух). При некоја брзина, силата на отпорот ќе биде еднаква на гравитационата привлечна сила која дејствува на телото (пловноста се разгледува подоцна). Во оваа точка телото повеќе не забрзува и почнува да паѓа со постојана брзина, односно конечна брзина. Телото, движејќи се надолу побрзо од конечната брзина, ќе успори сè додека не ја достигне конечната брзина. Тело со голема проектирана површина во однос на неговата маса, има пониска конечна брзина отколку тело со мала проектирана површина во однос на неговата маса, како што е случајот со куршумот.
Примери
Врз основа на воздушниот отпор, конечната брзина на падобранец при слободен пад (пред отворање на падобранот) изнесува 195 км/ч. Оваа брзина е асимптотски ограничена вредност на брзината, а силите кои делуваат на објектот сè повеќе се изедначуваат до достигнување на конечната брзина. Во овој пример, брзина од 50% од конечната брзина се достигнува за 3 секунди, додека за 8 секунди за достигнува брзина од 90%, а за 15 секунди се достигнува брзина од 99% од конечната брзина, итн.
Поголема брзина може да биде достигната доколку падобранецот ги собере своите екстремитети, односно се склупчи. Во тој случај, конечната брзина се зголемува до 320 км/ч. Според студија на артилеријата на армијата на САД од 1920 година, истата конечна брзина може да се достигне со 30-06 куршум кој паѓа надолу откако е испукан по вертикална линија или е пуштен од некоја зграда.
Физика
Користејќи математички термини, конечната брзина, без притоа да се земат предвид пловните ефекти, е претставена како:
Каде:
Во реалноста, телото стигнува до конечната брзина асимпттотски. Промените на конечната брзина кај телото се должат на масата на флуидот и телото. Густината на воздухот се зголемува со намалување на надморската височина, за околу 1% на секои 80 м. За објекти кои паѓаат низ атмосферата, конечната брзина се намалува за 1% на секои 160 м пад.
Изведување на конечна брзина
При рамнотежа, збирната сила е нула (F = 0)
За решавање на v:
Конечна брзина на притаен проток
За многу бавното движење на флуидите и инертната сила на флуидот се занемарливи, во споредба со другите сили. Таквите текови се нарекуваат притаени текови и условот кој треба да биде исполнет за тие да станат притаeни текови е Рејнолдсовиот број, Re \ll 1. Равенката на движење за притаен проток е:
Каде:
Аналитичкo решение за притаeн тек околу сфера првично бил претставен од страна на Стоукс во 1851 година. Според Стоуксовите тврдења, привлечната сила што дејствува на сферата може да се добие како:
каде што Рејнолдсовиот број,. Кога вредноста на C_d е заменета со формулата (5), се добива равенката:
Наоѓање на конечната брзина кога коефициентот на отпор не е познат
Во принцип не се знае однапред дали да се примени решение притаен тек или она што се користи за коефициентот на отпор, бидејќи коефициентот зависи од брзината. Она што може да се направи во оваа ситуација е да се пресмета производот на коефициентот на отпор и на квадратот на Рејнолдсовиот број: каде ν е кинематска вискозност која е еднаква на μ / ρ. Овој производ е во функција на Рејнолдсовиот број кој може да се консултира со графиконот на Cd наспроти Re и да се најде каде, по должината на кривата на производот, постигнува правилната вредност. За сферичен објект, горенаведените производи можат да се поедностават:
Преку ова може да се види дека режимот и коефициентот на отпор зависат само од тежината на сферата и својствата на флуидите. Постојат три принципи кои се претставени во долунаведената табела:
Конечна брзина во присуство на пловна сила
Кога пловните ефекти се земени предвид, телото паѓајќи низ флуидот под дејство на својата тежина може да достигне конечна брзина при што нето силата која дејствува на телото е еднаква на нула. Кога конечната брзина ќе ја достигне, тежината на телото е во рамнотежа со нагорните пловни и сили на отпор. Тоа е:
Каде: Доколку телото кое паѓа е во сферична форма, изразот за трите сили е:
Каде:
Со замена на равенките (2-4) во равенката (1) и со решавање по конечната брзина, V_t се добива следниот израз:
Алувијална почва
Алувијална почва се формира со таложење на ситен речен нанос околу речните корита.Богати се со хранливи материи и се мошне плодни.Погодни се ѕа одгледување на разни земјоделски култури.Зафаќаат околу 125 000 хектари.
Заборавени (филм од 1988)
„Заборавени“ (српски: Заборављени) – југословенски филм од 1988 година, во режија на Дарко Бајиќ. Главните улоги ги толкуваат: Мирјана Јоковиќ, Срѓан Тодоровиќ, Борис Миливојевиќ, Вера Чукиќ, Александар Берчек, Мустафа Надаревиќ, Оливера Марковиќ, Зијах Соколовиќ и Властимир-Ѓуза Стојиљковиќ.
Синопсис
Филмот е заснован врз вистинит настан, кога група малолетници од домот за напуштени деца излегуваат ноќе во градот и во настап на гнев уништуваат сè пред себе...
Леош Јаначек
Леош Јаначек (на чешки: Leos Janacek /lɛoʃ ˈjanaːtʃɛk/), според крстеното име Лео Еуген Јаначек, 3 јули 1854 – 12 август 1928) бил чешки композитор, теоретичар, фолклорист, публицист и учител. Тој црпел инспирација од  моравската и  целата славјанска народна музика за да создаде еден оригинален, модерен музички стил. До 1895 се посветувал главно на истражувањето на фолклорот и во прво време бил инспириран од некои свои современици како  Антонин Дворжак. Неговото подоцнежно дело ги вметнува неговите рани студии на фолклорот во едн модерна, високо оригинална синтеза, првпат воочена во операта  Јенуфа, премиерно изведена во 1904 во Брно. Успехот на  Јенуфа (честопати нарекувана "Моравска народна опера") во Прага во 1916 му овозможил на Јаначек пристап до најголемите светски оперски сцени. Најпознати се подоцнежните дела на Јаначек, вклучително симфониската поема Синфониета, ораториумот Глаголска миса, рапсодијата Тарас Булба, виолинските квартети, друга камерна музика и опери. Тој заедно во рангот со Антонин Дворжак и Бедрих Сметана, се смета за еден од најзначајните чешки композитори.
Винфрид Георг Зебалд
Винфрид Георг Зебалд (1944 - 2001) - германски писател и академик.
Филоксенова цистерна
Филоксеновата цистерна (турски:Binbirdirek Sarnıcı) е музеј кој се наоѓа во Истанбул, Турција. Објектот бил изграден во времето на Византија, најверојатно во 6 век, и претставува втора по големина по Цистерна Базилика. По падот на Цариград, сè повеќе го губела своето значење, скоро била претворена во депонија. Денеска е музеј.
Кули (појаснување)
Кули:
Градови:
NGC 4971
NGC 4971 — спирална галаксија во соѕвездието Береникина Коса, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 4971 се споменува и како MCG 5-31-134, CGCG 160-140, NPM1G +28.0257.
Откривање
Објектот е откриен на 23 април 1865 година од страна на Хајнрих Даре, со помош на рефрактор, чијашто леќа имала пречник од 11 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 4971 е од видот SB0. Видливиот сјај со голо око изнесува 13,5 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 14,5 m, додека површинскиот сјај изнесува 13,4 m/лм2. NGC 4971 има привидни димензии од 1' х 1'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 13 ч 6 м 54,9 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +28° 32' 55"".
Други поделби
Проучување на NGC 4971 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 45406. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 109; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 1995. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1393.
Внатрешен мир
Внатрешниот мир (или мир на умот) ― поим кој се однесува на намерна состојба на психолошка или духовна смиреност и покрај потенцијалното присуство на стресни фактори. Да се биде „во мир“ од многумина се смета за здраво (хомеостаза) и спротивно на стрес или анксиозност, и се смета дека е состојба во која нашиот ум работи на оптимално ниво со позитивни резултати. Така, душевниот мир е главно поврзан со блаженство, среќа и задоволство.
Мирот на умот, спокојството и смиреноста се описи на диспозиција ослободена од ефектите на стресот. Во некои култури, внатрешниот мир се смета за состојба на свест или просветлување што може да се култивира со различни облици на вежбање, како што се вежби за дишење, молитва, медитација, тај чи или јога, на пример. Многу духовни практики се однесуваат на овој мир како искуство на познавањето на себеси.
Луѓето имаат потешкотии да ја прифатат нивната внатрешна духовност бидејќи секојдневните стресови го добиваат најдоброто од нив; наоѓањето мир и среќа во малите животни радости може да изгледа тешко, а резултатите не изгледаат баш толку задоволни. Постигнувањето на духовноста е процес чекор-по-чекор; постојат начини преку кои може да се стане подуховен секој ден.
Тенцин Ѓацо, сегашниот и 14-ти Далај-лама, ја нагласува важноста на внатрешниот мир во светот:
Асен Групче
Асен Групче (, Бугарија, -, ) — македонски правник, судија, публицист и научен работник.
Животопис
Групче е роден на 27 октомври 1919 година во Софија, Бугарија. Основно и средно образование завршил во Охрид и Битола. Во 1938 година се запишал на правни студии во Белград, кои ги завршил во Софија во 1942 година. Групче бил активен учесник во Народноослободителното движење во време на Втората светска војна. Пред крајот на војната, во 1944 година бил секретар на Месниот комитет на КПМ и секретар на Народноослободителниот одбор во Охрид. Нешто подоцна учествувал во органите на Обласниот народноослободителен одбор во Крушево и во Битола. Групче во својот работен век бил на разни управни и правосудни должности, како: началник на одделение во Поверенството за правосудство на Македонија, секретар на Окружниот одбор во Охрид, член на Контролната комисија на Македонија, началник на Одделението за законодавство и народна власт при Владата на Македонија. 1947-1948 година - потпретседател на Врховниот суд на Македонија; 1952 г. претседател на Врховниот суд на Македонија; 1963 г. судија во Уставниот суд на Југославија; 1971г. член а потоа претседател на Уставниот суд на Македонија. Што се однесува на неговиот наставно - научен развој, во 1949 и 1950 година е на постдипломски студии на Институтот за општествени науки во Белград, каде што, главно се посветува на политичко економските студии, магистрирајќи по економски науки на почетокот на 1951 година. По враќањето од постдипломските студии, проф. д-р Групче бил наставник по политичка економија на новоформираниот Правно-економски факултет во Скопје. а потоа ја презел должноста наставник по граѓанско право, определувајќи се за облигацнионото право како дел од таа правна гранка. По завршувањето на мандатот во Уставниот суд на Југославија во 1971 година и враќањето во Македонија, проф. Групче повторно се вратил на Правниот факултет како наставник, преземајќи други два дела од граѓанското право, и тоа општиот дел и стварното право. Починал во Скопје на 20 јуни 2002 година.
Сојуз на мирот
Сојуз на мирот (латински: foedus pacificum) ― израз измислен од Имануел Кант во неговото дело „Вечен мир: Филозофски нацрт“. Сојузот на мирот треба да се разликува од мировниот договор (pactum pacis), бидејќи мировниот договор спречува или прекинува само една војна, додека сојузот на мирот се спрема да стави крај на сите војни засекогаш. Овој сојуз не поседува никаква моќ на државата, туку постои само за „одржувањето и безбедноста на слободата на државата и на другите држави во сојуз со неа, без да има потреба тие да се предадат на граѓанските закони и нивната принуда, бидејќи луѓето во природната состојба мора да се покорат“.
Шкумба
Шкумба или Шкумбин (Shkumbini) — река во централна Албанија што се влева во Јадранското Море. Се смета за поделбена линија на двата дијалекта на албанскиот јазик: тоскискиот на југ и гегискиот на север. Во далечното минато, реката се сметала за најсеверната природна граница со Епир.
Долга е 181 км и извира во планините југозападно од Охридското Езеро, во југозападниот агол на округот Поградец, но и од други потоци од планините во округот Либражд. Реката тече низ градот Либражд. Кај Мураш ѝ се приклучува притоката Рапун.
Реката тече најпрвин на север, па на северозапад, низ Кукуш, Либражд, каде свртува на запад и минува низ Полис, Елбасан (Коњух), Церик, Пекин и Рогожина. На крајот, се влева во Јадранското Море северозападно од Дивјака.
Во подрачјето на Елбасан од реката се разгрануваат каналите „Наум Панџи“ и „Ферас“ кои служат за наводнување на низината кај Церик.
Џузепе Сарагат
Џузепе Сарагат (19 септември 1898 – 11 јуни 1988 година) бил италијански политичар кој служел како претседател на Италија од 1964 до 1971 година.
Биографија
Сарагат е роден на 19 септември 1898 година во Торино, Пиемонт, Кралството Италија, од родители Сардинија. Тој бил член на Унитарната социјалистичка партија од 1922 година. Се преселил во Виена во 1926 година и во Франција во 1929 година.
Политичка кариера
По распаѓањето на ПСУ во 1930 година, Сарагат се приклучил на Италијанската социјалистичка партија (Партито Социјалиста Италијано, ПСИ). Бил реформатор, демократски социјалист кој ја напуштил ПСИ во 1947 година поради загриженост за нејзиниот тогашен близок сојуз со Италијанската комунистичка партија. Потоа ја основал Социјалистичката партија на италијанските работници која во 1952 година станала Италијанска демократска социјалистичка партија (ПСДИ). Тој требало да биде главен лидер на ПСДИ до крајот на својот живот.
Во 1944 година, Сарагат бил министер без ресор и амбасадор во Париз од 1945 до 1946 година, пред неговото назначување за претседател на Уставотворното собрание на Италија истата година по основањето на Италијанската Република. Бил министер за надворешни работи во Кабинетот Моро I и Кабинетот Моро II, предводен од водачот на христијанската демократија Алдо Моро од 1963 до крајот на 1964 година, кога бил избран за претседател на Италијанската Република. Неговиот избор покажал редок пример на единство меѓу италијанската левица и следеле гласините за можен неофашистички пуч, Пијано Соло, за време на претседателствувањето на Антонио Сегни.
Сарагат починал во Рим, Лацио, на 11 јуни 1988 година. Атеист, но се вели дека станал католик и дека имал религиозен погреб.
1367 п.н.е.
Други календари
Годината е броена од страна на различни народи, па се среќава во бројни други календари. Меѓу попознатите се вбројуваат: византискиот, асирскиот, еврејскиот, римскиот, кинескиот, будистичкиот и исламскиот.
Во рамките на кинескиот календар, пак, постојат две поделени мислења за почетокот на броењето на годините: едни сметаат дека тоа е 61 година од владеењето на легендарниот Жолт цар или 2637 г. п.н.е.; додека други сметаат дека за почеток треба да се земе годината кога Жолтиот цар станал владетел, т.е. 2697 г. п.н.е. На тој начин, според првото гледиште, 1367 година се протега во 1269 и 1270, додека според второто гледиште, годината трае во текот на 1329 и 1330 кинеска година. Будистичкиот календар започнува да го мери времето од 543 г. п.н.е., година во којашто се смета дека Буда достигнал состојба на нирвана, па така годината е 824 пред Буда да ја достигне блажената состојба. Според исламскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува со 622 година, т.е. годината на пребегнувањето на пророкот Мухамед од Мека во Медина (позната и како хиџра), годината се протега во текот на 2049 и 2048 исламска година пред хиџра.
Откритија
1367 av. J.-C.
Корвето (бајка)
Тоа е Aarne-Thompson тип 531. Други приказни од овој тип се „Огнената птица и принцезата Василиса“, „Фердинанд верниот и Фердинанд неверниот“, „Златната перика на кралот Фортунатус“ и „Сирената и момчето“. Друга, книжевна варијанта е „La Belle aux cheveux d'or“ или „Приказната за убавите златни круши“ на Мадам д'Аулној.
Синопсис
Корвето лојално му служел на кралот и бил фаворизиран од него. Завидливите соработници се обиделе да го наклеветат, но не успеале. Во близина живеел огр, со прекрасен коњ, и на крајот слугите рекле дека кралот требал да го испрати Корвето да го украде. Корвето отишол и скокнал на коњот. Му викнал на својот господар, кој го бркал со диви животни (еден од нив бил врколак), но Корвето го избркал. Кралот бил уште позадоволен, а другите слуги му рекле да го испрати Корвето по таписеријата на огрот. Корвето отишол, се скрил под креветот на огрите и во текот на ноќта ги украде и таписериите и панелот од креветот (при што ги натера огрите и огресите да се расправаат за тоа кој ги обвил). Тој ги фрлил од прозорецот и побегнал назад кај кралот.
Слугите потоа го убедиле да го испрати Корвето за целата палата. Тој отишол и разговарал со огресата, нудејќи ѝ да и помогне. Го замолила да и подели дрва. Ја употребил секирата врз нејзиниот врат. Потоа ископал длабока јама на вратата и ја покрил. Тој ги намамил огрите и неговите пријатели во неа, ги каменувал до смрт и му ја дал на кралот палатата.
Наводи
<references group="" responsive="1">
Ефекти на рационалните очекувања врз монетарната политика
Ефектите на рационалните очекувања врз монетарната политика (англиски: The effects of rational expectations on monetary policy) се многу силни во поглед на ефикасноста и временското задоцнување на последиците од промените во монетарната политика. Заради способноста на економските агенти брзо да ги приспособат своите очекувања и да погодуваат што е следниот чекор на Централната банка (и одговорните за фискалната политика), е можно делумно неутрализирање на мерките на монетарна политика и послаба нивна ефикасност. Поголемата подготвеност на економските агенти за можните сценарија на Централната банка во врска со монетарната политика, придонесува и за подолго временско задоцнување на ефектите од мерките. Кредибилитетот на Централната банка кај економските агенти треба да биде на високо ниво за да може да се користат рационалните очекувања во полза на антиинфлационата политика. Рационалните очекувања претставуваат хипотеза за тоа дека економските агенти можат да направат точни предвидувања за релевантните економски променливи и дека грешките во овие предвидувања се само случајни (не се систематски). За да можат да ги направат овие предвидувања, економските агенти најчесто користат модели, како на пример моделот IS-LM, со чија помош ги добиваат вредностите на релевантните економски променливи, нивното меѓусебно влијание и врските помеѓу нив. Резултатите од предвидувањата направени со модели, всушност претставуваат рационално очекување – нешто што се очекува, треба и најверојатно ќе се случи. Сите оние влијанија и фактори коишто можат да придонесат да не се оствари предвидувањето претставуваат случајна грешка – нешто што едноставно не можело да биде опфатено со моделот.
Критиката на Роберт Лукас за оценување на политиката
Во неговиот труд: Проценка на економетриска политика: Критика (англиски: Lucas Critique, 1976), Роберт Лукас (Robert Lucas) го презентирал аргументот кој имал сериозни импликации за корисноста од конвенционалните економетриски модели за оценување на политиките. Економистите ги создале овие модели од две причини: Иако критиката на Лукас не кажала ништо во врска со корисноста на овие модели како предвидувачки алатки, тој расправал дека на нив не може да се смета за проценка на потенцијалното влијание на одредени политики врз економијата. Еден економетриски модел за проценка на одредена политика содржи равенки што ги опишуваат врските помеѓу стотици променливи. Се претпоставува дека овие врски остануваат постојани и се проценети со помош на претходни податоци. Доколку Централната банка сака да провери како ќе влијае врз невработеноста и инфлацијата намалувањето на обемот на паричната маса за 1%, ја вметнува промената во моделот и ги гледа резултатите. Предизвикот на Лукас во оваа процедура за проценка на политики е основан на едноставен принцпип од теоријата за рационални очекувања: начинот на кој се формираат очекувањата (врската помеѓу очекувањата и претходните информации) се менува кога однесувањето на предвидените променливи ќе се смени. Така, кога политиката ќе се смени, врската помеѓу очекувањата и поранешните податоци ќе се смени и, бидејќи очекувањата влијаат на економското однесување, врските во економетрискиот модел ќе се сменат. Економетрискиот модел, што е одреден со поранешните податоци, повеќе не е вистинскиот модел за проценка на одговорот на оваа промена на политиката и може да се покаже како многу погрешен. Критиката на Лукас не укажува само на тоа дека конвенционалните економетриски модели не можат да бидат употребувани за проценка на политиката, туку и дека очекувањата на јавноста за некоја политика влијаат на резултатите од таа политика.
Нов класичен макроекономски модел
Новиот класичен макроекономски модел е создаден од Роберт Лукас (Robert Lucas) и Томас Сарџент (Thomas Sargent) и неколку други творци. Во новиот класичен модел, сите плати и цени се комплетно флексибилни во однос на очекуваните промени на ценовното ниво; тоа значи дека пораст на очекуваното ценовно ниво резултира во брз и еднаков пораст на платите и цените, бидејќи работниците се обидуваат да ги задржат нивните реални плати од пат, кога очекуваат да се зголеми ценовното ниво. Погледот на тоа како се детерминираат платите и цените индицира дека пораст на очекуваното ценовно ниво предизвикува брзо поместување кон лево на краткорочната крива на агрегатна понуда (AS), што ги остава реалните плати непроменети, а агрегатното производство на природното ниво (целосно вработување), ако се реализирани очекувањата. Тогаш, овој модел укажува дека очекуваната политика нема ефект врз агрегатното производство и невработеноста; само неочекуваната политика има ефект.
Ефекти од неочекувана и очекувана политика
На дијаграмот десно се дадени краткорочните резултати од неочекувано зголемување на понудата на пари (неочекувана политика). Краткорочната крива на агрегатна понуда AS1 е нацртана за очекувано ценовно ниво P1. Првичната крива на агрегатна побарувачка AD1 се сече со AS1 во точката 1, каде што реализираното ниво на цените е на очекуваното ниво на цените P1 и агрегатното производство е на ниво на природна стапка Yn. Затоа што точката 1 се наоѓа, исто така, на долгорочната крива на агрегатна понуда на ниво на Yn, агрегатната понуда нема тенденција да расте. Еквилибриумот е сега во точката 2, пресекот на AD2 и AS2. Вкупното производство се зголемува над природното ниво до Y 2, а реализираното ценовно ниво се зголемува до P2.
Во спротивно, ако јавноста очекува дека Централната банка да интервенира и да ја зголеми паричката маса за да ја намали невработеноста, бидејќи веќе видела како го прави тоа во минатото, експанзивната политика би била очекувана. Резултатот од ова е прикажан на вториот дијаграм десно. Бидејќи очекувањата се рационални, работниците и фирмите се свесни дека експанзивната политика ќе ја помести кривата на вкупната побарувачка кон десно и ќе очекуваат агрегатното ниво на цените да се издигне до P2. Работниците ќе бараат повисоки плати со цел нивната заработувачка да остане иста кога нивото на цените ќе се искачи. Краткорочната крива на агрегатната понуда тогаш ќе се помести налево до AS2 и ќе се пресече со AD2 во точката 2, точка на еквилибриум каде што вкупното производство е на нивото на природна стапка Yn и нивото на цените се издигнало до P2. Новиот класичен макроекономски модел демонстрира дека вкупното производство не се зголемува како резултат на очекуваната експанзивна политика и дека економијата веднаш се поместува до точка на долгорочен еквилибриум (точка 2 и на двата дијаграма), каде што вкупното производство е на природно ниво. Новиот класичен модел се нарекува класичен бидејќи кога политиката е очекувана новиот класичен модел има својство што се поврзува со класичните економисти од деветнаесеттиот и раниот дваесетти век: вкупното производство остаува на нивото на природна стапка. Од друга страна, новиот класичен модел дозволува вкупното производство да варира вон нивото на природна стапка како резултат на неочекувани движења во кривата на вкупната побарувачка (AD). Заклучокот од новиот класичен модел е дека: Очекуваната политика нема ефекти врз бизнис-циклусот; само неочекуваната политика има. Овој заклучок е наречен тврдење за неделотворност на политиката, бидејќи имплицира дека една очекувана политика е иста како која било друга; нема ефект на флуктуациите на производството. Ова тврдење не ги исклучува ефектите на промените на политиката врз производството. Ако политиката е изненадување (неочекувана), тогаш ќе има ефекти врз производството
Како експанзивната политика може да влијае врз пад на производството?
Друга важна одлика на новиот класичен модел е дека експанзивната политика, како што е зголемувањето на стапката на растот на парите во оптек, може да доведе до опаѓање на вкупното производство ако јавноста очекува уште поекспанзивна политика од онаа што е веќе имплементирана. Би имало изненадување во политиката, но би било негативно и ќе го спушти производството надолу. творците на политиката не можат да бидат сигурни дали нивните политики ќе делуваат во планираната насока. Дијаграмот на понудата и побарувачката прикажан на десната страна покажува како е можно да се случи пад во производството. Тргнувајќи од точката 1, каде пресекот на AD1 и AS1; производството е Yn, а ценовното ниво е P1; се претпоставува дека јавноста очекува Централната банка да ја зголеми понудата на пари за да ја помести кривата на агрегатна побарувачка до AD2. Како што може да се види, исто како и кај вториот дијаграм од статијата, краткорочната крива на агрегатна понуда се поместува кон лево до AS2, бидејќи нивото на цените се очекува да се искажe до P2. Под понатамошна нова претпоставка дека експанзивната политика на Централната банка успеала да ја помести AD1, наместо до AD2 само до AD3, тогаш економијата ќе се помести до точката 3 – пресекот на краткорочната крива на агрегатна понуда AS2 и кривата на агрегатна побарувачка AD3. Резултатот од погрешните очекувања е дека производството опаѓа до Y3, додека ценовното ниво се зголемува до P3, а не до P2. Експанзивната политика што е помалку експанзивна од очекуваната води до движење на производството дијаметрално спротивно на планираното.
Импликации за творците на политики
Новиот класичен модел, со неговото тврдење за неделотворност на политиката, има две важни лекции за творците на политики: ја разјаснува разликата меѓу ефектите на очекуваните наспроти ефектите на неочекуваните активности на политиката и покажува дека творците на политики не можат да го знаат крајниот резултат на нивните одлуки без да ги знаат очекувањата на јавноста во врска со нив. Кога творците на политики би можеле да ги откријат очекувањата на јавноста, тие ќе можат со сигурност да го знаат ефектот на нивните политики. Меѓутоа, откривањето на очекувањата на јавноста има две замки: - прво, е речиси невозможно да се дознае какви се очекувањата на јавноста, кога ќе се земе предвид дека јавноста е многу голема бројка; - второ, дури и кога би било возможно да се откријат очекувањата на јавноста, творците на политики би се судриле со понатамошни тешкотии затоа што јавноста има рационални очекувања и ќе се обиде да погоди што планираат творците на политики. Јавните очекувања не остануваат фиксни додека творците на политики спремаат изненадување – јавноста ќе ги ревидира своите очекувања и политиките нема да имаат предвидлив ефект врз производството. Новиот класичен модел имплицира дека дискреционата (активистичката) политика за стабилизавција не може да биде делотворна и може да има непосакувани последици врз економијата. Новиот класичен модел предлага напуштање на дискреционата политика и генерирање на што помалку изненадувања за јавноста. Иако очекуваната политика нема ефект на вкупното производство во новиот класичен модел, сепак има ефект на нивото на цените.
Нов кејнзијански модел
Долгорочните договори за работа се еден извор на нефлексибилност што ги спречува платите и цените од целосно реагирање на промените на очекуваното ниво на цените (наречена ригидност на платите и цените). Друг извор на нефлексибилност е фактот дека фирмите можат да не сакаат да ги менуваат платите често дури и кога нема експлицитни договори за плата, бидејќи таквите промени можат да влијаат на трудот на работната сила (да се избегне на пример намалување на платите на работниците во услови на голема невработеност за да не се предизвика намалување на продуктивноста). Ригидност на цените може да се случи и поради тоа што фирмите склучуваат договори со фиксни цени со своите доставувачи или бидејќи за фирмите е скапо често да ги менуваат цените. Сите овие ригидности (што ја намалуваат флексибилноста на цените и платите), дури и да не се присутни во сите договори за цена и плата, укажуваат дека зголемување на очекуваното ниво на цените може да не се преслика во итна и комплетна адаптација на цените и платите.
Иако новите кејнзијанци не се согласуваат со комплетната флексибилност на платите и цените на новата класична макроекономија, сепак тие ја признаваат важноста на очекувањата за детерминација на краткорочната агрегатна понуда и имаат желба да ја прифатат теоријата на рационални очекувања како разумно објаснување на начинот на кој се формираат очекувањата. Моделот што тие го развиваат, новиот кејнзијански модел, претпоставува рационални очекувања, но не претпоставува комплетна флексибилност на платите и цените; наместо тоа, претпоставува ригидност на платите и цените. Основниот заклучок на новиот кејнзијански модел е дека неочекуваната политика има поголем ефект врз вкупното производство отколку очекуваната политика (како што е и во новиот класичен модел). Но, спротивно од новиот класичен модел, тврдењето за неделотворност на политиката нема важење во новиот кејнзијански модел, односно: очекуваната политика влијае на вкупното производство и на бизнис-циклусот.
Ефекти на неочекуваната и очекуваната политика
Во делот а) на дијаграмот десно, може да се види краткорочниот одговор на една неочекувана експанзивна политика во новиот кејнзијански модел. Почетокот е точката 1, каде што кривата на агрегатната побарувачка AD1 се сече со краткорочната крива на агрегатна понуда AS1 на нивото на природна стапка на производство и ниво на цени P1. При водење на експанзивна монетарната политика, на пример купување обврзници и зголемување на понудата на пари, кривата на агрегатната побарувачка се поместува надесно до AD2. Бидејќи експанзивната политика е неочекувана, очекуваното ценовно ниво останува непроменето, оставајќи ја краткорочната крива на агрегатната понуда непроменета. Така, економијата се поместува до точката U, каде што вкупното производство е заголемено на YU и ценовното ниво се искачило на PU.
Во делот б) на дијаграмот, може да се види што се случува кога експанзивната политика на Централната банка што ја поместува кривата на агрегатна побарувачка од AD1 до AD2 е очекувана. Поради тоа што експанзивната политика е очекувана и очекувањата се рационални, очекуваното ценовно ниво рате, предизвикувајќи зголемување на платите и поместување на краткорочната крива на агрегатна понуда налево. Заради нефлексибилностите што не дозволуваат комплетно прилагодување на платите и цените, краткорочната крива на агрегатна понуда не се поместува сѐ до AS2, како што е случајот во новиот класичен модел. Наместо тоа, се поместува до ASA и економијата се стабилизира во точката А, пресекот на AD2 и ASA. Вкупното производство се искачува над природното ниво до YA, додека нивото на цените се зголемува до PA. За разлика од новиот класичен модел, во новиот кејнзијански модел очекуваната политика има ефект врз вкупното производство. Може да се види дека YU е поголемо од YA, што значи дека реакцијата на производството на неочекуваната политика е поголема отколку на очекуваната политика. Поголема е затоа што краткоточната крива на агрегатната понуда не се поместува кога политиката е неочекувана, предизвикувакчи пониско ценовно ниво и оттука повисоко ниво на производство. Исто како и кај новиот класичен модел, новиот кејнзијански модел ги разликува ефектите на очекуваната политика од ефектите на неочекуваната политика, со тоа што неочекуваната политика има поголем ефект.
Споредба на двата модела со традиционалниот модел
Во традиционалниот модел очекувањата не се рационални. Моделот користи приспособливи очекувања – очекувања засновани единствено на минато искуство. Традиционалниот модел ја гледа очекуваната инфлација како просек од минатите стапки на инфлација. Овој просек не е под влијание на предвидувањата на јавноста за идната политика; оттука,предвидувањата за идната политика не влијаат на кривата на агрегатна понуда.
Реакции на производството и цените на краток рок
Сепак, одговорот на очекуваната експанзивна политика е прилично различен во трите модели. Во традиционалниот модел во дел (а), краткорочната крива на агрегатна понуда останува на ниво AS1 дури и кога експанзивната политика е очекувана, затоа што приспособливите очекувања укажуваат дека очекуваната политика нема ефект на очекувањата, а оттука нема ефект ни на агрегатната понуда. Овој модел укажува дека економијата се движи до точка 3, до која се движи и тогаш кога политиката е неочекувана. Традиционалниот модел не разликува помеѓу ефекти од очекувана и неочекувана политика: и двете го имаат истиот ефект на производството и цените.
Во новиот класичен модел во дел (б), краткоточната крива на агрегатна понуда се поместува налево до АЅ2 кога политиката е очекувана, затоа што кога очекувањата за повисоко ниво на цените се реализираат, вкупното производство ќе биде на природно ниво. Тоа укажува дека економијата се движи кон точката 2; вкупното производство не се зголемува, но цените се зголемуваат до Р2. Овој краен резултат е прилично различен од движењето до точка 3 кога политиката е неочекувана. Новиот класичен модел прави дистинкција помеѓу краткорочните ефекти од очекуваната и неочекуваната политика: очекуваната политика нема ефекти врз производството, но неочекувана има. Очекуваната политика има поголемо влијание врз движењата на ценовното ниво отколку неочекуваната.
Новиот кејнзијански модел, во дел (в), е средишна позиција помеѓу традиционалниот и новиот класичен модел. Тој препознава дека очекуваната политика влијае на кривата на агрегатната понуда, но поради нефлексибилности како што се долгорочните договори, приспособувањата на платите и цените, не се толку комплетни како во новиот класичен модел. Така, краткорочната крива на агрегатната понуда се поместува само до АЅ2 како одговор на очекуваната политика; економијата се поместува до точка 4, каде што производството е на ниво Y4 пониско од нивотo Y3 што се постигнува кога експанзивната политика е неочекувана. Но, нивото на цените Р4 е повисоко отколку нивото P3 што e резултат на неочекуваната политика. Исто како кај новиот класичен модел, новиот кејнзијански модел прави дистинкција помеѓу ефектите од очекуваната и неочекуваната политика: очекуваната политика има помал ефект на производството отколку неочекуваната политика, но поголем ефект на нивото на цените. Но, во споредба со новиот класичен модел, очекуваната политика влијае на флуктуациите на производството.
Политика на стабилизација
Трите модели имаат различно гледиште за делотворноста на политиката за стабилизација, политика наменета за намалување на флуктуирањето на производството. Бидејќи ефектите од очекуваната и неочекуваната политика се идентични во традиционалниот модел, творците на политики нема потреба да се грижат за очекувањата на јавноста. Ова им олеснува да го предвидат резултатот од нивната политика, што е важна работа ако нивните активности го имаат посакуваниот ефект. Во традиционалниот модел, можно е активистичката политика да го стабилизира флуктуирањето на производството.
Новиот класичен модел ја зазема екстремната позиција дека активистичката политика за стабилизација ги засилува флуктуациите на производството. Во овој модел само неочекуваната политика влијае на производството; очекуваната политика не е важна. творците на политиката можат да влијаат на производството само со изненадување на јавноста. Бидејќи се претпоставува дека јавноста има рационални очекувања, секогаш ќе се обидува да погоди што планираат да направат творците на политики.
Во новиот класичен модел, спроведувањето на политиката може да се сфати како игра во која јавноста и творците на политики секогаш се обидуваат да се надмудрат едни со други со погодување на намерите и очекувањата на другиот. Единствениот можен резултат на овој процес е дека активистичката политика за стабилизација нема да има предвидливи ефекти на производството и не може да се смета на неа за стабилизирање на економската активност. Напротив, може да создаде голема несигурност во врска со политиката што ќе го зголеми случајното флуктуирање на производството околу нивото на природна стапка на производство. Таков непосакуван ефект е токму спротивното од тоа што активистичката политика за стабилизација се обидува да го постнгне. Крајниот резултат во новиот класичен поглед е дека политиката треба да следи неактивистичко правило за да промовира колку што е можно повеќе сигурност во врска со политичките акции.
Новиот кејнзијански модел повторно зазема средишна позиција помеѓу традиционалниот и новиот класичен модел. Слротивно на новиот класичен модел, тој укажува дека очекуваната политика влијае на флуктуациите на производството. творците на политики можат да сметаат на некаква реакција на производството на нивните очекувани политики и можат да ги користат за стабилизирање на економијата.
Антиинфлациона политика
Високата стапка на инфлација (повеќе од 10%), која се појави во седумдесеттите години, беше причина да се помести примарната грижа на творците на политики кон намалување на инфлацијата. Дијаграмот од десно ја објаснува антиинфлациската политика во трите модели. Под претпоставка дека економијата застанала на постојана 10% стапка на инфлација предизвикана од висока стапка на раст на пари што предизвикува поместување на кривата на агрегатната побарувачка нагоре за 10% секоја година. Ако оваа стапка на инфлација била вградена во договорите за платите и цените, краткорочната крива на агрегатната понуда се поместува и искачува со иста стапка. Ова е претставено на дијаграмот како поместување на кривата на агрегатната побарувачка од AD1 во првата година до AD2 во втората година додека краткорочната крива на агрегатната понуда се поместува од АЅ1 до АЅ2. Во првата година, економијата е во точката 1 (пресекот на AD1 и АЅ1); во втората година, економијата се поместува во точката 2 (пресекот на AD2 и АЅ2) и нивото на цената се качува за 10%, од Р1 до Р2.
Под претпоставка дека е донесена одлука за експресно запирање на инфлацијата, кривата на агрегатната побарувачка да нема да може да се зголеми од AD1 понатаму. Политиката за инстантно стопирање на растот на парите може да биде скапа ако доведе до пад на производството.
Резултати врз производството прикажани преку трите модела:
Во традиционалниот модел, проценките на трошоците од аспект на изгубеното производство за секој 1% намалување на стапката на инфлација се околу 4% од годишниот реален БДП. Високата цена на намалување на инфлацијата во традиционалниот модел е една причина зошто некои економисти немаат желба да воведат антиинфлациска политика како опишаната тука. Се поставува прашањето дали цената на високата невработеност е вредна за бенефициите од намалената стапка на инфлација. Ако јавноста очекува монетарните власти да го запрат инфлацискиот процес со прекин на високата стапка на раст на пари, тоа ќе се случи без никаква загуба на производство.