cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Власи
Признавање на националната самобитност на Власите
Султанот Абдул Хамид II на 23 мај 1905 година потпишал “Ираде“ (Проглас), со кој на Власите им биле доделени национални права во Отоманското Царство, можност за избор на свои „муктари“ (градоначалници), можност за настава на влашки јазик во училиштата и богослужба на влашки јазик во црквите. На истиот ден, Везирот Сафет Паша го потпишал и го издал „Коминикето“ со кое на Патријаршијата ѝ се забранува попречување на изведувањето на националните права, правата за јазик и богослужба. Овој ден се одбележува како „Национален ден на Власите“ од формирањето на првите пост-комунистички влашки здруженија од страна на сите Власи на Балканот и пошироко. Со измените во законот за државните празници на Република Македонија, овој ден е прогласен за државен празник на Република Македонија за граѓаните од влашката етничка заедница.
Фабио Фоњини
Фабио Фоњини (роден на 24 мај 1987 во Санремо, Италија) е професионален италијански тенисер. Негово највисоко место на АТП листата е 24-то место, којшто го достигнал на 22 април 2013 година.
Земјината подлога е негова омилена подлога, на која го има забележано своето единствено четвртфинале на еден гренд слем, на Отвореното првенство на Франција 2011. Тој исто така бил полуфиналист на Мастерсот во Монте Карло во 2013.
Јуниор
Како јуниор, Фоњини остварил вкупно 72 победи и 36 порази во поединечна конкуренција, и се искачил на 8-то место во комбинираниот ранкинг на 24 мај 2004 година.
Јуниорски Гренд Слем резултати
Отворено првенство на Австралија: Четвртфинале (2004)
Отворено првенство на Франција: Четвртфинале (2004)
Вимблдон: 1 Коло (2003, 2004)
Отворено првенство на САД: 3 Коло (2003)
2004–2006
Фоњини ја започнал својата професионална кариера играјќи на повеќе фјучрс и челинџер турнири, освојувајчи 2 фјучерс титули во 2005 година. Истата година, тој за првпат се пласирал на еден турнир од АТП Челинџер Серијата во Палермо. За време на 2006, Фоњини имал просечен успех на челенџер турнирите, и го направил своето деби на еден турнир од АТП Светскиот Тур на турнирот во Буенос Аирес. Тој бил поразен уште во првото коло од поранешниот светски играч број еден Карлос Моја, кој подоцна и го освоил турнирот.
2007
Во 2007, Фоњини покажал сериозен напредок, квалификувајќи се за Ролан Гарос, каде што го остварил своето прво учество на еден Гренд Слем турнир. Тој бил поразен во првото коло од 35-от играч во светот, Хуан Монако во пет сета. Потоа, тој покажал одлични игри на Мастерсот во Монтреал, Канада. Квалификувајќи се за турнирот, тој забележал победа над Питер Полански во првото коло, а потоа во второто коло остварил победа над Енди Мареј во два сета. Во третото коло Фоњини бил запрен од 1-от играч во светот, Рожер Федерер.
Фоњини годината ја завршил за првпат во првите 100 на АТП листата, на 94-то место.
2008
Фоњини ја започнал 2008 со настапот на Отвореното првенство на Австралија, каде во првото коло бил поразен од Мајкл Расел во пет сета.
Фоњини ја започнал сезоната на Земјина подлога на турнирот во Виња дел Мар, Чиле, каде успеал да стигне до четвртфиналето, претходно победувајќи го специјалистот на Земјина подлога а воедно и втор носител, Хуан Игнасио Чела. Една недела подоцна, тој се искачил скалило повисоко, пласирајќи се во полуфиналето на Отвореното првенство на Бразил, каде бил поразен од Николас Алмагро.
Откако го пропуштил Отвореното првенство на Франција поради повреда, Фоњини се вратил на тениските терени во добар ритам, пласирајќи се во полуфиналето на Отвореното првенство на Полска каде по четвртфиналната победа над Гуљелмо Кањас, бил поразен од Николај Давиденко со 2–6, 3–6. На третиот Гренд Слем во годината, Вимблдон, Фоњини доживеал пораз уште во првото коло од Марат Сафин.
По почетниот пораз во првото коло на Отвореното првенство на Шведска од Робин Седерлинг, Фоњини се појавил на турнирот во Умаг, Хрватска. Тој остварил победи над Ричардас Беранкис, Филипо Воландри и Карлос Моја редоследно, и бил сопрен во полуфиналето од Фернандо Вердаско, кој подоцна и го освоил турнирот.
На Отвореното првенство на САД, Фоњини за првпат бил дел од главниот ждреб и бил поразен во првото коло од Вејни Одесник. Во септември, Фоњини го забележал својот прв настап за италијанскиот дејвис куп тим против Летонија, каде бил поразен од летонецот Ернест Гулбис.
Фоњини годината повторно ја завршил во најдобрите 100 на АТП листата, овојпат на 92-то место.
2009
Фоњини новата сезона ја започнал на Отвореното првенство на Австралија. Тој во првото коло бил подобар од казахстанецот Андреј Голубев, но во второто претрпел пораз од Николас Алмагро. По неколку лоши турнири, Фоњини се вратил во форма на Мастерсот во Монте Карло, каде откако ги поминал квалификациите, успеал да забележи победи над Томаш Бердих во првото коло, и над Марин Чилиќ во второто коло. Во третото коло, тој бил поразен од Енди Мареј со 6–7, 4–6. Една недела подоцна, тој играл на Отвореното првенство на Барселона, каде откако успешно ги минал дветте квалификациски кола, загубил во првото коло од Даниел Химено-Травер.
На Мастерсот во Рим, Фоњини во првото коло забележал победа над Филипо Воландри, но во второто коло бил поразен од Жил Симон. Тој повторно доживеал пораз од Симон, овојпат во второто коло од Мастерсот во Мадрид со 3–6, 2–6. Следен турнир за Фоњини бил Гренд Слемот во Париз, каде по трите победи во квалификациите, загубил во првото коло од русинот Игор Андреев во пет сета.
Фоњини ја започнал сезоната на тревна подлога, на терените на Квинс Клубот во Лондон со поразот во првото коло од Кевин Андерсон. Потоа следел турнирот во Истбурн, каде Фоњини претрпел пораз од Дмитриј Турсунов. На Вимблдон, Фоњини остварил победа над Денис Истомин во првото коло, но во второто коло бил запрен од Давид Ферер со 2–6, 2–6, 3–6.
Во јули, тој стигнал до полуфиналето на турнирот во Штутгарт. Тој славел победи над Фабрис Санторо, Пол-Анри Матје и Николај Давиденко редоследно, пред да биде поразен од романецот Виктор Ханеску со 3–6, 7–6, 2–6. Една недела подоцна, тој се појавил на турнирот во Хамбург, каде бил поразен во второто коло од Робин Седерлинг.
На последниот Гренд Слем во годината, на Отвореното првенство на САД, Фоњини бил поразен уште во првото коло од Јарко Ниеминен. Потоа следел настапот на Отвореното првенство на Романија, каде бил сопрен во четвртфиналето од Алберт Монтањес, откако претходно забележал победи над Даниел Химено-Травер и Николас Алмагро. Следен турнир за Фоњини бил Отвореното првенство на Кина, каде откако ги минал двете квалификациски кола, бил поразен од Виктор Троицки.
На Мастерсот во Шангај, Фоњини успешно ги поминал квалификациите и во првото коло го победил Ернест Гулбис, реванширајќи му се за победата во Дејвис купот минатата година. Во второто коло, Фоњини бил поразен од 2-от носител Новак Ѓоковиќ со 3–6, 1–6. Последен турнир за Фоњини во годината бил турнирот во Санкт Петербург, каде загубил уште во првото коло од украинецот Иљја Марченко.
Фоњини ја завршил годината со резултат од 20 победи и 26 порази, на 54-то место на АТП листата.
2010
Фоњини ја отворил новата сезона со три последователни порази во првото коло. Најпрво, на Отвореното првенство на Катар, бил поразен од Иво Карловиќ, а потоа и на турнирот во Оукленд, каде доживеал пораз од Јирген Мелцер. Неуспешниот старт, Фоњини го заокружил со настапот на Отвореното првенство на Австралија, каде загубил од американецот Тејлор Дент. Првите две победи во годината Фоњини ги забележал на Отвореното првенство на Бразил, каде остварил победи над Мартин Васаљо Аргуељо во првото коло и над Марсел Гранољерс во второто коло, пред да биде поразен од Лукаш Кубот во третото коло.
Лошите резултати, Фоњини ги продолжил на турнирот во Буенос Аирес со поразот во првото коло од Игор Андреев. На Отвореното првенство на Мексико, Фоњини повторно доживеал пораз во првото коло, овојпат од Фернандо Вердаско. Следен турнир за Фоњини бил Мастерсот во Индијан Велс. Тој во првото коло остварил победа над Оливер Рохус, но во второто коло бил совладан од Хуан Монако. Последен турнир на американско тло, пред европската турнеја, бил Мастерсот во Мајами, каде Фоњини доживеал пораз во првото коло од Микаел Лодра.
Европската турнеја, Фоњини ја започнал на Мастерсот во Монте Карло со поразот во првото коло од Андреас Сепи. Една недела подоцна, на Отвореното првенство на Србија, тој бил поразен во второто коло од миленикот на домашната публика, Новак Ѓоковиќ. Потоа следел Мастерсот во Мадрид, каде Фоњини турнирот го завршил во првото коло со поразот од Филип Печнер.
И покрај лошите резултати на Земјина подлога во последниот период, Фоњини успеал да стигне до третото коло од Ролан Гарос. Тој во првото коло забележал победа над ветеранот Николас Масу, а во второто коло бил подобар од домашниот тенисер, Гаел Монфилс, во меч кој траел два дена и во кој Фоњини ги загубил првите два сета. Во третото коло тој бил поразен од швајцарецот Станислас Вавринка. На Вимблдон, Фоњини му се реванширал на Фернандо Вердаско за претходниот пораз, победувајќи го со 7–6, 6–2, 6–7, 6–4 во првото коло, а потоа во второто коло остварил победа над Мајкл Расел. Како и на Ролан Гарос, тој доживеал пораз во третото коло, овојпат од французинот Жулијен Бенето.
Следен турнир на кој Фоњини играл бил Отвореното првенство на Шведска, каде во првото коло славел над домашниот тенисер Филип Прпиќ, но во второто коло бил поразен од Давид Ферер. Една недела подоцна тој продолжил на турнирот во Хамбург. Тој забележал победи над Рубен Рамирез Идалго во првото коло и над Марк Гикел во второто коло, а потоа во третото коло бил запрен од Андреас Сепи.
На Мастерсот во Монтреал, Фоњини успешно ги минал двете квалификациски коло и влегол во главниот ждреб. Тој стигнал до второто коло, каде бил поразен од Николај Давиденко, откако во првото коло забележал победа над Радек Штепанек. На следниот мастерс во Синсинати, САД, Фоњини не успеал да влезе во главниот ждреб и бил поразен во второто квалификациско коло од Бенџамин Бекер. На Отвореното првенство на САД, Фоњини бил поразен уште во првото коло од Фернандо Вердаско.
Во месец септември, Фоњини главно играл на турнири од челенџер серијата, и ги освоил тие во Џенова и Неапол, а потоа во средината на октомври бил победник и на џелинџер турнирот во Сантјаго, Чиле. Една недела подоцна на турнирот во Санкт Петербург, тој бил поразен во првото коло од Александар Долгополов. Последен турнир за Фоњини во годината бил Мастерсот во Париз, на кој по двете победи во квалификациите, и победата во првото коло над Михаел Берер, бил поразен од Давид Ферер.
Фоњини годината ја завршил со 16 победи и 26 порази, на 55-то место на АТП листата.
2011
Во првиот месец од годината, Фоњини не успеал да забележи ниту една победа и бил поразен на три турнири во првото коло. Најпрво во Доха, Катар, бил поразен од Николај Давиденко, а потоа во Оукленд бил поразен од Давид Налбандијан. Фоњини неуспешната серија ја продолжил на Отвореното првенство на Австралија, каде загубил од Кеј Нишикори.
Во првата недела од февруари, Фоњини бил дел од турнирот во Сантјаго, Чиле, каде успеал да стигне до полуфиналето. На патот до полуфиналето тој остварил победи над Лукаш Кубот, Алберт Рамос и Томаш Белучи редоследно, пред да биде поразен од Томи Робредо во три сета. Кон крајот на февруари, Фоњини играл на Отвореното првенство на Мексико и бил поразен од Станислас Вавринка во второто коло. Потоа следел настапот на Мастерсот во Индијан Велс, каде Фоњини доживеал пораз во првото коло од Николај Давиденко.
Следен АТП турнир за Фоњини бил Мастерсот во Мајами, каде бил поразен во првото коло од Радек Штепанек. Европската турнеја италијанецот ја започнал на Мастерсот во Монте Карло со победата во првото коло над Кевин Андерсон. Сепак, во второто коло тој бил поразен од Виктор Троицки. На следниот Мастерс, на Мастерсот во Мадрид, Фоњини не успеал да влезе во главниот ждреб и бил поразен во првото квалификациско коло од Федерико Делбонис.
Една недела подоцна, Фоњини се појавил на Мастерсот во Рим, и бил поразен во првото коло од Станислас Вавринка во три сета. Последен турнир за Фоњини пред Гренд Слемот во Париз, бил турнирот во Ница, каде доживеал пораз во првото коло од Ернест Гулбис.
На 29 мај, Фоњини драматично успеал да се пласира во четвртфиналето победувајќи го шпанецот Алберт Монтањес во меч кој траел 4 часа и 22 минути. Едвај одејќи на крајот, Фоњини успеал да се врати во петтиот сет и да го освои со резултат 11–9. По мечот, Фоњини го опишал својот пат до четвртфиналето како "мал сон" истакнувајќи "би сакал да играм на следниот меч ... дури и ако сум само 50 проценти подготвен". Во четвртфиналето тој требал да игра против Новак Ѓоковиќ, но пред натпреварот тој објавил дека донел "тешка" одлука да се повлече поради советите на докторите дека било "опасно" да игра. Како и да е, тој станал првиот италијанец по 1995 година кој успеал да стигне до четвртфиналето на Отвореното првенство на Франција и со овој резултат тој се искачил на 32-то место на АТП листата.
Фоњини го пропуштил Вимблдон, и на тениските терени се вратил во почетокот на јули во натпреварите од Дејвис купот. Тој остварил две победи над Грега Жемља и Аљаж Бедене, во победата над Словенија со вкупни 5-0. На турнирот во Хамбург, тој бил слободен во првото коло и во второто коло забележал победа над романецот Виктор Кривои. Сепак, во третото коло Фоњини бил поразен од Јирген Мелцер. Потоа следел турнирот во Умаг, каде Фоњини успеал да стигне до полуфиналето во кое бил поразен од домашниот тенисер Марин Чилиќ.
На Отвореното првенство на САД, Фоњини бил поразен во второто коло од Томаш Бердих, но заедно со Симоне Болели, тој стигнал до полуфиналето во игра на двојки. Азиската турнеја Фоњини ја започнал на Отвореното првенство на Тајланд, каде како 6-ти носител бил поразен уште во првото коло од домашниот тенисер Данаи Удомчоке. Една недела подоцна, на Отвореното првенство на Кина, Фоњини бил поразен во второто коло од Марин Чилиќ. Азиската турнеја италијанецот ја завршил со Мастерсот во Шангај со поразот во првото коло од Флоријан Мајер. По овој пораз, Фоњини ја прекинал соработката со својот тренер Пабло Мартин.
2012
Фоњини ја започнал 2012 со поразот во првото коло на турнирот во Ченај, Индија од израелецот Дуди Села. Потоа следел настапот на турнирот во Сиднеј и раната елиминација во второто коло од Ришар Гаске, откако во првото коло Фоњини успеал да забележи победа над Мајкл Расел. Една недела подоцна, Фоњини лошо стартувал на Отвореното првенство на Австралија и бил поразен во првото коло од Алехандро Фаља.
По пауза од три месеци поради повреда, Фоњини се вратил на турнирот во Казабланка и веднаш на стартот бил поразен од Гуљелмо Гарсија-Лопез. Првата победа по враќањето Фоњини ја остварил на Мастерсот во Монте Карло во првото коло против Микаел Лодра. Сепак во второто коло, тој повторно ја почувствувал горчината на поразот, овојпат од Робин Хасе. По многубројните полуфиналиња, Фоњини за првпат во кариерата се пласирал во финале на еден АТП турнир, и тоа на Отвореното првенство на Романија во Букурешт, но бил поразен од првиот носител, Жил Симон со 4–6, 3–6.
Следен турнир за Фоњини бил турнирот во Белград, каде уште во првото коло бил поразен од французинот Беноа Пер. Фоњини не успеал да се реваншира за поразот во финалето во Букурешт и повторно доживеал пораз од Симон, но овојпат во првото коло од Мастерсот во Мадрид. На Отвореното првенство на Франција, Фоњини не успеал да го повтори пласманот во четвртфиналето од минатата година и бил запрен во третото коло од домашниот тенисер Жо-Вилфред Цонга.
Фоњини ја започнал сезоната на тревна подлога на турнирот во Истбурн, победувајќи го Бернард Томиќ во второто коло, пред да биде поразен во четвртфиналето од победникот на турнирот, Енди Родик. На Вимблдон, Фоњини во првото коло бил подобар од Микаел Лодра но во второто коло бил поразен од Рожер Федерер, кој подоцна успеал да го освои гренд слемот. На Летните олимписки игри во Лондон, Фоњини немал среќа во ждребката и во првото коло бил извлечен против Новак Ѓоковиќ. Тој храбро го играл мечот, и успеал да го освои првиот сет во тај-брејк, за потоа да не го издржи притисокот и да загуби во три сета.
По Олимписките игри, следен турнир за Фоњини бил Мастерсот во Монтреал, каде успешно ги поминал квалификациите и во првото коло бил подобар од Лу Јен Хсун. Во второто коло тој бил поразен од Филип Колшрајбер. Една недела подоцна, на Мастерсот во Синсинати, по двете победи во квалификациите, Фоњини бил поразен во првото коло од Флоријан Мајер. На Отвореното првенство на САД, Фоњини за првпат во својата кариера стигнал до третото коло, победувајќи ги Едуард Рожер-Васелин во првото коло и Гуљелмо Гарсија-Лопез во второто коло. Сепак, во третото коло завршиле неговите надежи за подобар пласман, со поразот од Енди Родик во четири сета.
На турнирот во Санкт Петербург, како 4-ти носител, Фоњини успеал да стигне до самото финале, но повторно не успеал да ја освои својата прва АТП титула, и бил поразен од словакот Мартин Клижан со 2–6, 3–6. До крајот на сезоната, Фоњини играл на уште пет турнири на тврда подлога, и на сите нив бил поразен уште во премиерниот меч.
Стил на игра
Фоњини е познат по неговиот одбранбен стил на игра од основната линија, со чисти и прецизни удари. Тој има одлично чувство за тенис кое го користи при дроп шот и волеј ударите. Неговата способност да ја претвори одбраната во напад одговара на тенис на Земјина подлога, и ова се ефектира на фактот дека тој најдобри резултати бележи токму на оваа подлога. Неговото движење и распореденоста на теренот, заедно со неговиот течен стил на игра е добро познат кај тениските поддржувачи како покажувајќи знаци на лежерност, несериозност и пасивност.
Фоњини исто така е познат и по својот темперамент. Од време на време тој знае да го губи својот ритам, но сепак, тој има покажано дека е способен за одржување на извонредна избалансирана подготвеност кога се соочува со неповолни околности. Тој е сопственик на рекордот за направени најмногу фут-фолт грешки во еден натпревар, вкупно 12. Едно од силните оружја на Фоњини е неговиот сервис, кој често се движи со брзина од 210 км до 220 км. Тој располага и со одличен форхенд удар, но и со одличен бекхенд удар кој го користи во клучни бодови за време на натпреварите.
NGC 6274/2
NGC 6274/2 — спирална галаксија во соѕвездието Херкул, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела. Објектот не претставува Дрееров објект.
Објектот бил предмет и на други истражувања, па освен како NGC 6274/2 се споменува и како UGC 10643, MCG 5-40-20, CGCG 169-24, KUG 1657+300B, KCPG 503B.
Откривање
Објектот е откриен на 28 јуни 1864 година од страна на Алберт Март, со помош на рефлекторски телескоп, чијашто леќа имала пречник од 48 см.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 6274/2 е од видот SBb. Видливиот сјај со голо око изнесува 14,7 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 15,5 m, додека површинскиот сјај изнесува 12,2 m/лм2. NGC 6274/2 има привидни димензии од 0,6' х 0,2'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 16 ч 59 м 21,6 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +29° 56' 27". Положбениот агол на објектот е во износ од 123°.
Науката во 1596 година
1596 година во науката опфаќа некои значајни настани.
Томислав Црнковиќ
Томислав Црнковиќ (роден на година во  - починал на  година во ) — хрватски фудбалер.
Црнковиќ е роден е во Котор, во тогашното Кралство на Срби, Хрвати и Словенци. Како одбранбен играч, тој настапувал за ХАШК, Металец и Динамо Загреб. Во странство, подоцна настапувал во Винер Спорт Клуб и ФК Сервет.
За југословенската репрезентација има 51 настапи. Тој бил дел од тимот кој освоил сребро на Олимписките игри во 1952 година, а исто така бил член на репрезентацијата во 1954 и 1958 година на Светското првенство.
Со екипата на Динамо има 439 настапи, и бил првак на Југославија во 1954 и 1958 година, а го освоил и југословенски куп во 1951 и 1960 година. Црнковиќ се смета за еден од најголемите бранители на Динамо на сите времиња. Во 2006 година, тој исто така бил основач на Хрватската фудбалска федерација. По завршувањето на неговата фудбалска кариера, Црнковиќ поминал кратко време како новинар, а подоцна и бил и сопственик на ресторан во Загреб.
Црнковиќ бил добро познат женствен маж и бил во брак најмалку пет пати во својот живот. Тој, исто така, се нашол во финансиски проблеми откако се вмешал во сообраќајна несреќа каде што бил повреден. Тој инсистирал да плати пари и на другите жртви на несреќата, што го оставило речиси банкротирано.
Тој исто така тренирал 1. Simmeringer SC.
Науката во 1597 година
1597 година во науката опфаќа некои значајни настани.
Олга Наумовска
Олга Наумовска ( во —, ) — македонска глумица, првенка на Народниот театар во Битола.
Животопис
Со своите творби на силни драмски ликови подеднакво беше успешна во античкиот, класичниот и во современиот репертоар. Две години настапувала и во Народниот театар во Прилеп.
Театарски улоги
Нејзини се и монодрамите „Како да те чујам кога водата тече“, „Добра ноќ мајко“ и други.
Градиште (Миокази)
Градиште или Венец — археолошко наоѓалиште во кичевското село Миокази. Претставува населба од неолитското, железното, хеленистичкото, римско, доцноантичкото време и средниот век. Се наоѓа на околу 800 метри југоисточно од селото, каде што се издига височинка издолжена во правец запад-исток. Од нејзината западна страна има помала височинка со правилна конусна форма наречена Крст — одвоена од градиштето со мал преслап. Северната страна на градиштето стрмно се спушта кон коритото на Рабетинска Река, над која, од спротивната страна, се издига високиот рид Кале. Што се однесува до источната и јужната страна, тие се поблаги и се спуштаат кон рамното поле низ кое минува патот Кичево-Македонски Брод, а малку подалеку од него е коритото на Велика Река. Градиштето е опкружено со масивен бедем широк 2 метри, од кој се зачувани темелите, наместа високи 2 до 3 метри. На бедемот има 12 кули со димензии од 6 × 6 метри, распоредени на 20 до 30 метри една од друга. Како засилување на безбедноста, на западниот крај, пред бедемот бил подигнат заштитен  ѕид. Внатрешниот простор  на градиштето има нерамна конфигурација, а на површината е присутно множество кршен камен, тегули, тули и друг градежен материјал. На одделни места се гледаат дури и темели од ѕидови на помали објекти. Во 1979 и 1981 година биле вршени сондажниископувања при што се откриени остатоци од сакрална градба — базилика од 5 или 6 век, гробови од некропола од 5-6 век, архитектонски остатоци од два доцноантички станбени објекта, како и неолитски артефакти. Подвижниот археолошки материјал откриен со овие работи недвосмислено покажува дека во градиштето се живеело долго, од доцниот неолит до средниот век. Наодите се чуваат во Музејот во Кичево.
Тарштет
Тарштет (Taarstedt; Torsted) — општина во округот Шлезвиг-Фленсбург, во Шлезвиг-Холштајн, Германија.
Трговија на Маите
Трговијата на Маите бил важен фактор за развојот на градовите и империјата воопшто. Економијата била лабилна, базирајќи се на производство на храна како што се: компири, пченка, грав и некои чоколадни пијалаци направени од какао и вода. Тие исто така тргувале со сите неопходни суровини за едно нормално општество. Тргивијата на Маите се одвивала како на регионално, така и на пошироко ниво.
Бајка
Бајка или сказна — тип на кратка приказна која обично содржи фолклорни измислени карактери, како што се самовили, гоблини, тролови, џуџиња, џинови, сирени или гномови, и најчесто магии. Приказните може да се разликуваат според фолклорното раскажување, како што се легендите (кои генерално вклучуваат верба во опишаните настани) и експлицитни морални приказни, вклучувајќи басни за ѕверови. Во помалку технички контекст, терминот се користи и за опишување на нешто обвиено во невообичаена среќа и радост, како „крај на некоја бајка“ (среќен крај) или „романтична бајка“ (макар што сите бајки не завршуваат среќно). Во културите каде демоните и вештерките се сметаат за реални, бајките може да преминат во легенди, каде раскажувањето и од раскажувачот и од слушателите се поприма како заснована историска вистина. Сепак, за разлика од легендите и еповите, тие обично многу површно упатуваат на религијата и на вистинските места, луѓе и настани; се случуваат во „си било некое време...” а не во некакво реално време.
Терминологија
Некои фолклористи претпочитаат за бајката да го користат германскиот збор Märchen или „чудесна приказна“ - практика која има добиено на значење преку Томсон и неговата Народна приказна издадена во 1977 (1948): Бајка е ''приказна на одредена должина која вклучува серија од мотиви или епизоди. Се движи во нереален свет, на замислена локација и со замислени суштества, исполнета со чуда. Во таа недојдија, скромните јунаци ги убиваат непријателите, наследуваат царства и се женат за принцези''. Карактерите и мотивите на бајките се едноставни и архетипни: принцези и измеќарки; најмлади синови и галантни принцови; човекојадци, џинови, змејови и тролови; злобни маќеи и лажни херои; самовили, куми и други волшебни помагачи, честопати коњи што зборуваат, лисици или птици; стаклени планини; забрани и кршење на забраните.
Определба
Иако бајката е точен жанр во склопот на поголема категорија фолклорни приказни, дефиницијата која го означува делото како бајка е извор на значителни дилеми. Една работа со која сите се согласуваат е дека бајките не мора да содржат самовили. Обичниот стил ги исполнува бајките со басни за ѕверки и други приказни, а схоластичарите се разидуваат до степен во кој присуството на самовилите и/или слични митолошки суштества треба да биде земено како разликата. Владимир Проп ја критикува разликата меѓу „бајките“ и „приказните за животни“ во неговата книга Морфологија на бајките на основа на тоа дека голем број приказни содржат и фантастични елементи и животни. Сепак, при изборот дела за неговата анализа, Проп искористил руски бајки класифицирани според фолклорни познавања Аарне-Томпсон 300-749 – во каталошкиот систем – за да се добие појасна слика за приказните. Неговата анализа ги идентификува бајките според нивните елементи во фабулата, но самото тоа е подложно на критики, бидејќи анализата не дозволува приказни во кои нема мисија, а освен тоа, истите елементи се пронаоѓаат и во дела кои не се бајки. Каде што прашав, што е бајка? Треба да одговорам, прочитај ја Ундина: тоа е бајка ... од сите бајки што ги знам, мислам дека Ундина е најубава. (Џорџ Мекдоналд, Фантастична имагинација) Како што посочува Стит Томпсон, се чини во бајките се повообичаени животните што зборуваат и присуството на магиите отколку самовилите. Сепак, самото присуство на животни што зборуваат не ја прави приказната бајка, особено кога е јасно дека животното е маска врз човеково лице, како во басните. Џ.Р.Р. Толкин во неговиот есеј „За бајките“ се согласува да се исклучат самовилите од дефиницијата за бајките, дефинирајќи ги истите како приказни за авантури во земјата на самовилите, на луѓе, принцови и принцези, џуџиња, самовили и не само други магични видови, туку и многу чуда. Стивен Свон Џонс присуството на магијата го квалификува како одлика според која бајките може да се разликуваат од другите видови народни приказни. Давидсон и Чаудри ја идентификуваат трансформацијата како клучна одлика на жанрот. Од психолошка гледна точка, Жан Ширијак спори дека условот е фантастичноста во овие раскажувања. Во контекст на естетските вредности, Итало Калвино вели дека бајката е главен пример за „брзината“ во литературата, поради економичноста и концизноста на приказните.
Главните ликови во бајките се одликуваат со најразновидни телесни и умствени способности, а покрај човек, како главни ликови во нив се појавуваат и митолошките суштества: змејови, ламји, вештерки, зли духови, волшебници, самовили и ѓаволи. Покрај нив, во бајките се застапени и небесните тела: Сонцето, месечината и ѕвездите, како и природните појави — молњата, ветрот, облаците итн. Особено интересни се предметите со волшебна моќ, како што се: летечките ќилими, невидливата облека, видовитото огледало, чудотворниот прстен и чешел итн. Исто така, во сказните се застапени и животните кои најчесто се во добри односи со главниот лик кој им направил некаква добрина, а тие подоцна му враќаат така што му помагаат во неговите најчудесни желби. Главниот и постојан мотив во бајките е борбата меѓу доброто и злото при што во нив секогаш победуваат доброто и правдата поради што тие имаат и педагошка улога.
Потеклото на бајките
Од одделните виови народни приказни, басните и фантастичните приказни (бајките) се најстари и се смета дека тие потекнуваат од периодот на дивјаштвото. Фантастичната приказна се развила од митот со кој долго време се поклопувала, како според формата, така и според содржината. Таа се јавила на повисокото ниво од развојот на човештвото (најверојатно, кон крајот на дивјаштвото), кога митовите значително се размножиле. Во тоа време, бајката почнала да се разликува според формата од митот при што бајката добила прозна форма, а освен тоа, таа била пренесувана поединечно. Во периодот на варварството и цивилизацијата, бајките се развиле како богата гранка на усната книжевност. Приказните во кои нема чуда се развиле многу подоцна од басните и бајките, иако одредени нејзини видови се појавиле во времето на првите почетоци на прозата. Во овие приказни се јавуваат мотивите на душата, судбината, преминот на душата од умрениот во некое растение или животно, разни преобразувања, брак меѓу луѓе и животни, животни како помошници, обраќање кон бога за пород, богати гозби, љубов меѓу најблиски роднини, злобни жени, описи на далечни земји, победа на малите луѓе над силните, стапување на сиромашните на царскиот престол, желба за вечен живот, казнување на неправдата и славење на правдата, итн. Поради општите мотиви и неодредените места, често се истакнува меѓународниот карактер на народните приказни, особено на фантастичните, иако бројни приказни содржат и силни национални обележја. Во однос на меѓународниот карактер на приказните постојат две објаснувања: дека мотивите во нив се пренесувале од еден на друг народ преку војните, трговијата и пишуваната книжевност; и дека заедничките мотиви се појавиле спонтано кај различни народи на ист степен на општествен развој.
На почетокот, бајката претставувала единство со митот, и тоа со оној мит што не се сметал за светост, а во текот на нивниот развој трпеле промени и бајката и митот. На пример, во бајките на словенските народи постојат траги од старите пагански митови, иако со текот на времето бројни негови делови биле неповратно изгубени или изменети. Основната тенденција на паганскиот мит ја определила не само длабочината, туку и големата убавина на симболите застапени во бајките. Навистина, отсуството на трагичното и на силните емоции ја прави бајката со помала уметничка вредност во споредба со народната лирска и епска поезија, таа пак има посебна вредност - силните слики прикажани во мајсторска градација и волшебната атмосфера на интимноста меѓу човекот и околниот свет.
Уште повеќе е заплеткан односот меѓу ралноста и фантастиката во бајките. Во таа смисла, постојат различни мислења околу тоа дали фантастиката ја поддржува реалноста. На пример, според Максим Горки, во бајките е изразена способноста на нашите мисли однапред да согледаат некои нешта, далеку пред нивното случување. На пример, уште во далечното минато луѓето мечтаеле за способноста за летање, за побрзото минување на растојанијата на земјата итн., а сето тоа е остварено многу подоцна. Оттука, зад секој вид на древната фантастика се крие стремежот на луѓето да си ја олеснат работата. Слична интерпретација на бајките дава и Продановиќ, според кого во нив го има што она што го има и во стварноста, т.е. низ нив дише вистинскиот живот. Оттука, бајките ништо не измислиле, туку само одредени појави им ги припишувале на натприродните сили, ги преувеличувале или ги покриле со таинственост. Поради тоа, реалноста во бајките не страда од фантастиката, туку напротив, она што се случило преку волшебното добива поголеми размери. Чудните симболи што се случуваат во бајките не се обични имзислици, туку бил потребен голем интелектуален напор и генијална интуиција за да се пронајдат тие симболи. Без фантастиката, човекот не можел да ги изрази своите желби, стремежи и намери.
Историјата на жанрот
Бајките постоеле во книжевноста но тешко е да се определи кога точно настанале. Книжевните дела сведочат дека бајките постоеле со илјадници години, иако можеби непризнати како посебен жанр; називот „бајка“ најпрвин бил употребен од страна на Мадам Д’Олноа кон крајот на 17 век а се среќаваат во разни варијации низ културите во целиот свет. Бајките и делата изведени од нив се пишуваат до денес. Најчесто, бајките биле наменети за деца. Браќата Грим својата збирка ја насловиле „Детски и домашни приказни“, со што врската со децата само се зајакнала низ времето. Фолклористите ги класифицираат бајките на разни начини. Системот за класификација Аарне-Томсон и морфолошката анализа на Владимир Проп се најпознати. Други фолклористи ги толкуваат значењата на приказните, но ништо дефинитивно не е утврдено.
Првично приказните, што сега ги нарекуваме бајки, не биле одделени како посебен жанр. Германскиот збор „Märchen“ потекнува од старогерманскиот збор „Mär“, што значи приказна. Зборот „Märchen“ е деминутив на зборот „Mär“, и според тоа означува „мала приказна“. Заедно со вообичаениот почеток „си било еднаш...“ значи дека бајката или märchen првично била приказна од дамнешно време, кога светот сè уште бил магичен. Англискиот збор „fairy tale“ потекнува од фактот дека францускиот збор contes честопати вклучувал бајки. Корените на жанрот доаѓаат од различни усни приказни пренесувани низ европските култури. Жанрот прво бил означен од ренесансните писатели, како што се Џовани Франческо Страпарола и Џамбатиста Базиле, а се утврдил низ делата на подоцнежните собирачи како Шарл Перо и Браќата Грим. Во овој развиток, називот на бајката се претворило во кованица кога Мадам Д’Олноа го измислила терминот conte de fée, или приказни за самовили (на анг. fairy tales), на крајот на 17 век. Пред дефиницирањето на жанрот фантазија, многу дела што сега би биле класифицирани како фантазија се означени како „бајки“, вклучително и Хобитот на Толкин, Животинска фарма на Џорџ Орвел и Волшебникот од Оз на Л. Френк Баум. Сепак, есејот „За бајките“ на Толкин вклучува дискусии за светосоздавање(worldbuilding) и се смета за витален дел на критиката на фантазијата. Иако фантазијата, особено поджанрот на фантастичната бајка силно влече кон мотивите на бајката,
Бајката, усно пренесувана, е подкласа на народната приказна. Голем број писатели пишуваат во форма на бајка. Тоа се книжевните бајки, или Kunstmärchen. Најстарите форми од Панчатантра до Пентамерон покажуваат значителни измени во споредба со усната форма. Браќата Грим се меѓу првите кои се обиделе да ги задржат одликите на усните приказни. Сепак, приказните објавени со нивното име се значително преработени за да одговараат на пишаната форма. Книжевните бајки и усните бајки слободно разменуваат фабули, мотиви и елементи едни со други и со приказните за туѓи земји. Голем број фолклористи од XVIII век се обиделе да ја зачуваат „чистата“ народна приказна, незагадени од литературните верзии. Сепак, иако усните бајки веројатно постоеле илјадници години пред литературните форми, не постои чиста народна приказна, и секоја литературна бајка се заснова на фолклорни традиции, иако само како пародија. Со ова е невозможно да се пронајдат трагите на претворање во бајка.
Бајките во светската книжевност
Усната традиција на бајките била пред пишаниот збор. Приказните наместо да бидат запишувани, биле драматично раскажувани или одигрувани и пренесувани од генерација на генерација. Поради тоа, историјата на нивниот развој е нејасен. Најстарите познати пишани бајки потекнуваат од древен Египет, околу 1300 година пред нашата ера (на пр. Приказната за двајцата браќа), а потоа бајките се појавиле, овде-онде, во пишаната литература низ културите, бајките како што се Златното магаре, која ја вклучува Купидон и Психа (Рим, 100-200 н.е.) или Панчатантра (Индија, од третиот век пред нашата ера), но не се знае до кој степен всушност ги отсликувале народните приказнии од тоа време. Стилистичкиот доказ индицира дека тие, во многу подоцнежни збирки, се преработени народни приказни во литературна форма. Она што го покажуваат е дека бајката има древни корени, постари од тие на Илјада и една ноќ, збирката од магични приказни (составена некаде во 1500 н.е.), како што се Викрам и вампирот и Бел и змејот. Наспроти таквите збирки и поединечни приказни, во Кина таоистичките филозофи како што се Лиези и Жуангзи опишувале бајки во нивните филозофски дела. Во пошироката дефиниција на жанрот, првите познати западни бајки се оние на Езоп (6 век н.е.) во древна Грција. Џек Зајп во Кога сништата се остваруваат,пишува: „Постојат елементи на бајка во Кантербуршките приказни на Чосер, во Самовилската кралица на Едмунд Спенсер и... во голем број од драмите на Шекспир“. Кралот Лир може да се смета како литературна варијанта на бајките како што е Вода и сол.
Африкански бајки
Етничкото и јазичното богатство на Источна и Јужна Африка резултирало во богата народна книжевност. Притоа, кај Банту-народите, најраспространети се расказите со животни, кои често потсетуваат на басните. Во нив, секој лик е претставник на доброто или на злото, а многу од нив зборуваат за постанокот на животните или за односот на луѓето со нив. Омиленото животно во приказните на Банту-народот е зајакот (мудар, снаодлив, итар), а по него доаѓа желката. Во приказните на народот Зулу се појавува Ухлакањана - итро џуџе со натприродни способности: тој е силен, има способност да се претвора во различен облик и познава разни магии. За разлика од другите Банту-народи, во приказните на народот Свахили, покрај животните, се појавуваат и луѓето со нивните секојдневни настани. Притоа, во овие приказни се задржале елементите што зборуваат за родовското уредување кај овие народи. Во бајките на Банту-народите, елементот на фантастиката (црната магија) го нема вообичаеното таинствено значење. Кај нив, црната магија е едноставна и блиска до секој човек. Така, секој упорен човек може да ја совлада магијата и да стане семоќен, само ако најде добар учител. Во однос на секојдневната магија, пак, воопшто не е потребно некое посебно изучување, туку неа може да ја совлада секој. Како последица на тоа, во овие приказни, реалното и натприродното природно се испреплетуваат и стојат мирно едно покрај друго. Понатаму, бајките на Банту-народот имаат поучен карактер, а најчесто се потенцираат храброста, мудроста, благородноста, итн. Исто така, бајките содржат и лирски елементи и во нив непосредно, топло и поетично се опишува природата. Јазикот во бајките е јасен, топол, а на моменти изгледа суров и скржав.
Турски бајки
Најстарите податоци за турските народни бајки се наоѓаат во творештвото на големиот персиски поет од 13 век, Џелалудин Руми, кој во младоста дошол во Анадолија и се населил во Коња. Во некои прилики, Руми се повикува на народните бајки, но не ги наведува изворите, туку само споменува дека „некаде ги чул“ или „некаде прочитал“. Елементи од турските бајки се сретнуваат и кај поетите-мистичари од 13 до 16 век. Најстарата книга со турски бајки е „Кристален замок (Billur Köșk)“ во која се содржани 14 бајки. Точната дата на првото издание на книгата не е позната, иако се сретнуваат неколку литографски или типографски изданија. Сепак, првиот поголем собирач на турските бајки бил унгарскиот ориенталист Игнац Кунош, кој во Будимпешта, во два тома, објавил 98 турски бајки (Oszman-török nepköltesi gyütémeny, I-II, 1887, 1889), собрани од неговите патувања во Истанбул, Анадолија и Румелија. Подоцна, турски бајки објавувале и германските ориенталисти Ф. Гизе, Г. Јакоп и Т. Менцел, а нив ги проучувале и француските ориенталисти Дукурдеманш и Димезил, како и рускиот ориенталист В. Д. Смирнов. Во XIX век, турскиот автор Мехмед Тефик собирал турски бајки, а подоцна се правеле напори за систематско собирање на бајките кое, според најголмемиот турски фолклорист, П. Н. Боратав, резултирало во 3.800 собрани објавени турски бајки.
Турските бајки се одликуваат со отсуство на географска и регионална номенклатура, зашто дејството во нив најчесто се одвива во „некое царство“, „некоја земја“ итн., кои речиси никогаш не се именувани. Ретко се споменуваат некои подалечни земји, како Кина, Индија или Јемен. Притоа, речиси во сите бајки постои некој дворец кој ги содржи типичните елементи: градина, шедрван, харем итн. Всушност, во најголем број од бајките дејството почнува во царскиот дворец и тука завршува, најчесто со свадба што трае „40 дена и 40 ноќи“. Освен тоа, дејството во бајките често се пренесува во брз ритам во некои планини, полиња, шуми, реки или долини, чии имиња најчесто не се споменуваат. Поретко, дејството во бајките се случува во некој „конак“, „ан“, „сарај“ и, многу ретко, на некој „мејдан“ (плоштад). Исто така, јунаците во бајките често одат до некои непознати мориња или острови.
Најпосле, во турските бајки ретко се споменуваат имињата на јунаците кои најчесто се воопштени (некој цар, царски син, царска ќерка, овчар итн.), а не се опишани ниту нивната облека или опрема. Јунаците во турскиет бајки не се ставени во одредени историски околности, туку се целосно воопштени и шаблонизирани. На пример, царот е опишан како владетел со неограничена власт кој најчесто не се интересира за државните работи, туку времето го поминува во лов, забава или преокупиран со грижата да ги ожени или омажи своите деца. Понекогаш, на својот помошник, на народот или на своите деца, царот им задава тешки прашања или задачи кои не може да се остварат без помошта на некој волшебник. Помошникот на царот („везир“) понекогаш е опишан како мудар човек, но често и како некој лукав човек кој често прави сплетки против царот или против неговите деца. Во бајките, везирот често се нарекува „лала“ што означува учител, воспитувач на децата. Единствените личности од турските бајки кои се поблиску определени се Арапите кои најчесто ја играат улогата на слуги или џелати. Во однос на митолошките суштества, во турските бајки најчесто се среќаваат џиновите, кои се непријателски настроени кон луѓето и човекојадци, со исклучок на мајките на џиновите кои често му помагаат на главниот јунак. Покрај нив, во бајките се среќаваат и самовили - девојки со волшебна моќ, кои најчесто се добри и им помагаат на луѓето, иако понекогаш знаат да бидат лоши. Понатаму, во турските бајки се појавуваат змејови со три или седум глави, кои се непријателски настроени кон луѓето, како и вештерки - постари жени кои се служат со лоша магија. Чест лик во турските бајки е коњот, кој знае да зборува и често го советува главниот јунак. Најпосле, посебен лик во бајките е волшебната птица Зумруд Анка или Изумруд, која им помага на главните јунаци во борбата против џиновите и другите чудовишта.
Кавкаски бајки
Живеејќи на раскрсницата меѓу Европа и Азија, народите од Кавказ развиле богато усно творештво. Така, уште во записите на Ксенофонт се зборува за преданијата на јужните кавкаски народи. Исто така, Херодот дава сведоштваза усното творештво на народите кои живееле во денешен Азербејџан и запишал многу нивни легенди. Но, иако од порано се знаело за кавкаските бајки, првите сериозни проучувања започнале во XIX век, а од тој период потекнуваат првите записи на кавкаските бајки. Голем број од овие бајки се автентични и настанале во подрачјето на Кавказ, но многу од нив биле преземени од арапските извори, т.е. потекнуваат од персиското народно творештво. Имено, бројните освојувачи на овој регион со себе ги носеле и мотивите присутни во народните приказни при што тие доживеале бројни трансформации во согласност со обичаите, моралните закони, верувањата и економските прилики во кавкаскиот регион. Исто така, во некои бајки се среќаваат мотивите од старогрчката митологија.
Основниот мотив во кавкаските бајки е јунаштвото и благородната борба против злото, што произлегува од вековната борба на кавкаските народи против разните освојувачи. На пример, некои од старите ерменски бајки, како „За Гајка и Бела“, зборуваат за отпорот на ерменскиот народ против асирските освојувачи, додека познатата бајка „За раѓањето на Ваагна“ се зборува за светлото и за темното царство, за огнените коњи, за јаболкото на бесмртноста и за бестрашните јунаци. Најчесто, како носители на дејството во кавкаските бајки се јавуваат необичните јунаци со наприродни способности. Често, ваквите џинови-јунаци се израз на непријателите, па така, тие се физички силни, но со слаби човечки особини и поради тоа, во борбата против послабите луѓе од народот, тие се губитници. Во многу кавкаски бајки се присутни фантастичните елементи и најчество дејството се одвива во некои далечни и непознати краишта. Сепак, според колоритот и амбиентот јасно може да се распознае дека тие се случуваат на Кавказ, зашто често во приказните се опишани густите шуми, длабоките долини, брзите планински реки и високите, карпести планини. Истовремено со фантастичните елементи, во бајките се присутни и сликите од реалниот живот при што тешко може да се одреди границата меѓу фантастичното и секојдневниот живот. Во продолжение, во многу кавкаски бајки, како јунаци се појавуваат животните, а коњот е најверниот другар на главниот јунак и често тој е неговиот советник и заштитник. Меѓутоа, во некои бајки, животните се непријатели на човекот. Најпосле, во кавкаските бајки се присутни и елементите на хуморот, пркосот и потсмевот против владеачките слоеви.
Полски бајки
Иако не постојат цврсти докази, сепак се претпоставува дека почетоците на полското усно народно творештво датираат од раниот среден век. Вредноста на народното богатство почнала да се цени дури во XVIII век, а првите обиди за систематско собирање на народните творби датираат од XIX век, кога започнува пишаната историја на полските бајки. Притоа, полското народно творештво било под големо влијание на католичката црква, која се трудела да ги уништи сите остатоци од паганството, така што во народните творби има малку елементи од словенската митологија. Исто така, големо влијание врз развојот на полските народни приказни имале и културните и политичките врски со Западна Европа, како и брзиот развој на полскиот народен јазик. Полските бајки се одликуваат со релативно малку фантастични елементи, а оние што се присутни најчесто имаат христијанско потекло. Сепак, во бајките се задржале и некои мотиви и теми од источната книжевност, т.е. од стариот месопотамски, египетски, грчки и латински фолклор. Оттука, и во полските бајки се среќаваат различни чудовишта, волшебници итн., а животните и луѓето се рамноправни ликови. Посебна одлика на полските бајки е реализмот во прикажувањето на општествените односи, иако понекогаш односите од реалниот живот се пренесуваат во сосема неочекувана нереална ситуација. Оваа постапка им дава на полските бајки поетска црта и го прикрива туѓото потекло на мотивите и темите. Притоа, народниот раскажувач го ставал туѓиот мотив во кругот на своите животни искуства, а како резултат на тоа, некои бајки се појавуваат во десетици варијанти. Инаку, во полското народно творештво се среќаваат бројни приказни чие дејство се одвива во туѓите земји. Сепак, најубавите и најоригиналните бајки се поврзани со селскиот живот. Инаку, во однос на стилот, народниот раскажувач често прави граматички и стилски грешки, често употребува елиптични реченици, а понекогаш и анаколут, а системот на мотивација не е единствен, туку содржи бројни празнини.