cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Човекови права во Хрватска
ЛГБТ права
Во ноември 2010 година, во годишниот извештај на Европската комисија за напредокот на кандидатурата на Хрватска беше наведено дека бројните хомофобични инциденти во Хрватска се загрижувачки бидејќи инквизициите треба да направат дополнителни напори во борбата против злосторствата од омраза. Европскиот парламент, како што стои во неговата резолуција од 2010 година, „ја изразува својата загриженост поради огорченоста против ЛГБТ малцинството во Хрватска, што неодамна беше потврдено со хомофобични напади врз учесниците на Геј парадата во Загреб; ги повикува хрватските власти да ја осудат и гонат политичката омраза и насилството против секое малцинство; ја повикува хрватската влада да го имплементира и спроведе Законот за антидискриминација“.
Опсада на Азов (1736)
Опсада
Ноќта меѓу 28 и 29 јуни, фелдмаршалот Ласи наредил напад на предградието. Колоната за напад се состоела од 300 гранати и 700 мускетари на полковникот Ломан. Поддржан од оган од колички и батерии, точно во 12 часот навечер полковникот тргнал на напад. Турците тврдоглаво се спротивставувале, но биле принудени да се повлечат. За време на нападот, Русите загубиле 7 лица, од кои 2 офицери, 38 пониски чинови биле ранети. Исчезнале 2 војници со пониски чинови.
Човекови права во Хрватска
Историска ситуација
Следната табела ги прикажува рејтинзите на Хрватска од 1991 година во извештаите на Слобода во светот, што годишно ги објавува Фридом Хаус. Оценката од 1 е „слободна“; 7 е „неслободна“.
Опсада на Азов (1736)
Предавање на градот
Последица на ноќниот напад бил предлогот на азовскиот паша Мустафа-ага да се предаде градот. Преговорите започнале на 30 јуни. Гарнизонот капитулирал под следниве услови: „Градот Азов останува под власт на Нејзиното царско височество“; гарнизонот ќе ја напушти тврдината без воени почести и, под придружба, ќе биде одведен во турските поседи со услов да не се бори против Русите една година; на војската и било дозволено да чува сопствено оружје во износ од еден топ, лак, пиштол и сабја; целото оружје во државна сопственост останува кај победникот; артилерија, нејзините додатоци, резерви, со исклучок на износот неопходен за надоместокот на гарнизонот за време на кампањата, мините остануваат на победникот; Турските поданици можат да останат во градот 14 дена за да го завршат својот бизнис и им се обезбедува сигурност и правичен третман на имотот.
На 8 јули, турскиот гарнизон од 3463 луѓе ја напуштил тврдината. Заедно со гарнизонот заминале 2233 граѓани и 121 трговци (Ерменци и Грци). Во градот биле ослободени 119 затвореници од различни народи. Во тврдината биле пронајдени: 136 бакарни топови, 68 леано железо, 6 бакарни пушки, 24 пушки од леано железо, 2 бакарни минофрлачи, 5 минофрлачи од леано железо, 23 бакарни подлоги и многу муниција.
Кипарски државен удар (1974)
Кипарскиот државен удар од 1974 година — воен државен удар извршен од Кипарската национална гарда и поддржан од грчката воена хунта. На 15 јули 1974 година пучистите го смениле од функцијата актуелниот претседател на Кипар, архиепископот Макариос III и го поставиле националистот Никос Сампсон. Режимот на Сампсон бил опишан како марионетска држава, чија крајна цел била анексија на островот од Грција;  на краток рок, пучистите го прогласиле формирањето на „Грчката Република Кипар“. Пучот бил оценет како незаконски од Обединетите нации.
Заднина
Република Кипар е основана во 1960 година со договорите од Лондон и Цирих, а Кипарските Грци и Кипарските Турци станале двете основачки заедници. Сепак, по уставните амандмани кои биле предложени од Макариос III и отфрлени од кипарските Турци, меѓузаедничкото насилство избувнало низ целиот остров, застапеноста на кипарските Турци во владата завршило делумно поради принудно спречување и делумно поради доброволно повлекување, а кипарските Турци започнале да живеат во енклави.
Пуч
Пучот го наредил Димитриос Јоанидис, водачот во сенка на грчката хунта, а грчките офицери ја предводеле кипарската национална гарда да ја заземале претседателската палата во Никозија. Зградата била речиси целосно опожарена. Макариос за влакно ја избегнал смртта во нападот. Тој избегал од претседателската палата од нејзината задна врата и отидел во Пафос, каде што Британците успеале да го вратат попладнето на 16 јули и го однеле од Акротири до Малта со транспортен авион на Кралското воздухопловство, а од таму во Лондон следното утро. На 19 јули, тој присуствувал на состанокот на Советот за безбедност на Обединетите нации во Њујорк и одржал говор, во кој изјавил дека Кипар бил нападнат од Грција.
Како одговор, Рауф Денкташ, водачот на кипарските Турци, изјавил дека верува оти настаните биле меѓу кипарските Грци и ги повикал кипарските Турци да не излегуваат надвор, како и УНФИКИП да преземе опсежни безбедносни мерки за кипарските Турци. Кипарската Национална гарда не се обидела да влезе во енклавите на кипарските Турци, но извршила напад подеднакво во домовите на кипарските Грци и Турци во мешаните села за да конфискува оружје. Турската влада поднела тврдења дека муниција се пренесувала на Кипар со Олимпик Ер пред УНФИЦИП. Дали кипарските Турци настрадале како директен резултат на пучот останува контроверзно, но Сампсон се сметал за недоверлива личност поради неговата про-еноза политика и „бруталната“ улога против кипарските Турци во 1963 година.
По државниот удар, новоформираната хунта започнала репресии против поддржувачите на Макариос, што резултирала со голем број смртни случаи и „значителен број“, според Френк Хофмајстер, приведени. Бројот на загинати од пучот останува спорно прашање, бидејќи Република Кипар ги наведува смртните случаи поради пучот меѓу исчезнатите поради турската инвазија. Според Хараламбос Атанасопулос, најмалку 500 кипарски Грци биле ставени на списокот со 1617 исчезнати кипарски Грци, а за нивната смрт се обвинуваат кипарските Турци. Според „Милиет“ на 19 јули 1974 година, во Пафос избувнале жестоки судири, па дури и без Пафос, бројот на загинати поради внатрешните борби на кипарските Грци бил околу 300 цивили и 30 грчки војници, чии тела биле однесени во Атина.
Последици
Како одговор на државниот удар, на 20 јули 1974 година Турција го нападнала островот велејќи дека акцијата е во согласност со Договорот за гаранција од 1960 година, преземајќи ја контролата врз северот и делејќи го Кипар по она што станало познато како Зелена линија, отсекувајќи околу една третина од вкупната територија. Сампсон поднел оставка, воениот режим пропаднал и Макариос се вратил. Кипарските Турци формирале независна влада за, како што ја нарекле Турската Федеративна држава Кипар (ТФСЦ), со Рауф Денкташ како претседател. Во 1983 година тие ја прогласиле Турската Република Северен Кипар на северниот дел на островот, кој останува де факто држава.
Исузу Фастер
Исузу Фастер — пикап-камион што бил произведуван од страна на Исузу помеѓу 1972 и 2002 година во текот на три генерации. Фастер го наследи целиотл Исузу Д-Макс, освен во Северна Америка.
Људмила Новак
Људмила Новак (родена на 1 август 1959) е словенечка политичарка и пратеник во Европскиот парламент. Таа е лидер на Нова Словенија – Христијанска народна партија. Од 21 декември 2011 година, таа е потпретседател на словенечкото Национално собрание.
Ран живот и кариера
Новак била роден во Марибор на 1 август 1959 година. Таа студирала словенечки и германски јазик на Мариборскиот универзитет. Помеѓу 1982 и 2001 година, таа работела како учителка, прво во Мурска Собота, а потоа во Вишња Гора и на крајот во Моравче.
Политичка кариера
Новак ја започнала својата политичка кариера во 2001 година, кога била избрана за градоначалник на Моравче. Во 2002 година станала член на Извршниот совет на партијата Нова Словенија. Во 2004 година, таа била избрана во Европскиот парламент. Како член на Европската народна партија била именувана за член на Комитетот за култура и образование. Во 2022 година, таа се приклучила на Комитетот за истрага за да ја истражи употребата на Pegasus и еквивалентен шпионски софтвер за надзор. Таа е и заменик во Комитетот за регионален развој, член на делегацијата на Заедничкото парламентарно собрание АКП-ЕУ и замена за делегацијата за односи со Меркосур.
Јазикот есперанто таа го научила и практикувала во младоста, но денес не го зборува активно иако сè уште го разбира. Во 2007 година учествувала на седмиот конгрес на Европската есперантонска унија во Марибор, Словенија. На 21 јануари 2009 година, таа пред Европскиот парламент во Комитетот за култура (под знакот PE 416.668v01-00) во рамките на дебатата/мислењето за повеќејазичноста на Васко Граса Моура, дала три предлози за промена во членот 4, кои се однесуваат на есперанто.
Марија Коликова
Марија Коликова е словачка политичарка која моментално ја извршува функцијата министер за правда на Словачка; таа била номинирана од Za ľudí. Таа работи на реформирање на судскиот систем и намалување на корупцијата преку истрага на корумпираните судии и подобрување на довербата на јавноста во судството. Коликова претходно работеше во Министерството за правда кога министер била Луција Житанска. Во 2021 година, по неколку несогласувања со лидерот Вероника Ремишова Коликова замина за народот. Сега таа фигурира како кандидат за Слобода и солидарност (SaS) и влезе во партијата како член во јуни 2022 година. Во септември 2022 година, таа поднела оставка заедно со другите министри на САС поради несогласување со политичките одлуки на Игор Матовиќ и се врати во Собранието каде што се приклучила на пратеничката група „Слобода и солидарност“.
Наводи
<references group="" responsive="1">
Ангел со натпис
Ангел со натпис ― статуа на италијанскиот уметник Џан Лоренцо Бернини. Првично нарачана од папата Климент IX за проектот мост „Св. Ангел“, статуата била заменета со копија и оригиналот бил преместен во црквата „Св. Андреј во грмушки“ во Рим, Италија. Статуата била започната во 1667 година, а завршена во 1669 година. Можеби изгледа дека во ова доцно дело Бернини не е вдахнат од античките дела, наместо тоа телото (не драперијата) потекнува од Белведере Антино (сега Ермес): фигура која ја проучувале многу други уметници како Алгарди, Дукесној и Пусен. Бернини ќе им каже на студентите на Академијата на Франција во Париз дека многупати бил вдахнат од оваа статуа, уште од младоста, сметајќи ја за „пророк“.
Франтишка Пламинкова
Франтишка Пламинкова (5 февруари 1875 – 30 јуни 1942) била чешка феминистка и активистка за правото на глас. Обучена како учителка, таа се вклучила во феминистичкото движење откако на наставниците им било забрането да стапат во брак. Таа се свртела кон новинарство, пишувајќи написи за нееднаквоста. Избрана во Градскиот совет на Прага и Националното собрание, таа била претседател на Сенатот кога Чехословачка се отцепила од Австро-унгарската империја. Таа била потпретседател на Меѓународниот совет на жени, како и на Меѓународната алијанса за право на глас на жените и присуствувала на многу меѓународни феминистички конгреси. Пламинкова била уапсена и убиена од Гестапо во 1942 година.
Животопис
Франтишка Фаустина Пламинкова била родена на 5 февруари 1875 година во Прага, Австроунгарија во семејството на Франтишка (родена Крубнерова) и Франтишек Пламинек Нејзиното семејство било од еврејско потекло. Нејзиниот татко бил чевлар, а таа била најмладата од трите ќерки. По завршувањето на основното образование, таа студирала на Државниот институт за наставници во Прага.
Настава и ран активизам за правата на жените
Пламинкова започнала да предава во 1894 година во основното училиште во Табор, а во последните шест месеци од годината предавала во Собеслав. Враќајќи се во Прага во 1895 година, таа го завршила својот стаж во 1900 година и била сертифицирана да предава цртање, математика, физика и пишување. Таа се приклучила на Здружението на чешки учители и се изјаснила против австроунгарскиот закон кој забранувал брак на наставниците и барал тие да останат во целибат.
Во 1901 година, Пламинкова го основала Женскиот клуб во Прага и четири години подоцна го формирала Комитетот за право на глас на жените. Пламинкова била движечка сила зад чешкиот притисок за право на глас и работила на подигање на јавната свест за потребата од гласачко право. На нивните митинзи, жените го поддржале правото на универзално право на глас, како за мажите, така и за жените, на кои им било ускратено правото на глас со Хабсбуршкото владеење. Во 1907 година, австриската влада на мажите им го доделила правото на царски избори, но на жените им била ускратено. Пламинкова сфатила дека локалниот боемски закон всушност не им забранува на жените на ниво на провинција и убедила неколку политички партии да поддржат женски кандидати; нејзиниот комитет ја предложил Мари Тимова. Иако никоја не победила, ова било повторено на следните избори и служело како симбол на чешкиот национализам. Во 1912 година, победила првата жена, Божена Викова-Кунетичка, и иако гувернерот го поништил резултатот, изборите освоиле меѓународно признание за Пламинкова и чешките феминистки. Во ова време, Пламинкова патувала низ Европа и работела како дописник за вести за време на Првата балканска војна.
Политичар во Првата Чехословачка Република
Обидите на Австроунгарија да ја ограничи слободата и да го потисне чешкиот национализам за време на Првата светска војна имале спротивен резултат, со тоа што ги принудиле прогонетите да бараат помош од западните сојузници да се заложат за независна Чехословачка. „Вашингтонската декларација“ за основање на Првата Чехословачка Република го укинала благородништвото, ги прераспределила благородничките имоти и предвидувала поделба на црквата и државата. Исто така, ги елиминирала класните, половите и религиозните бариери и им дала на жените политички, социјален и културен паритет со мажите. Бидејќи западните сојузници ја поставиле Декларацијата од Вашингтон како услов за прогласување мир, жените добиле право на глас во 1918 година.
Промените се случиле веднаш. Законот со кој се барало од учителите да останат надвор од брак и во целибат бил укинат во 1919 година. Како член на Чехословачката социјалистичка партија, Пламинкова учествувала на првите локални избори во 1919 година. Избрана во Градскиот совет на Прага, таа поднела оставка на својата професорска функција. Таа, исто така, била назначена за чехословачки делегат за Генералното собрание на Лигата на народите во Женева. На Женевската конференција на меѓународните феминистки во јуни 1920 година, Пламинкова можела да извести дека на првите парламентарни избори во 1920 година, 54% од гласачите биле жени, наспроти 46% мажи; 12% од покраинските места биле пополнети од жени; 13 од 302 членови на Домот на пратеници биле жени; а 3 од 150 избрани сенатори биле жени.
До 1923 година, Пламинкова сфатила дека законодавниот дом не бил заинтересиран да направи корекции на граѓанскиот законик што ќе доведат до еднаквост на жените. Таа го основала Женскиот национален совет (ŽNR), кој се усогласил со Меѓународната алијанса за право на глас на жените (IWSA) и Меѓународниот совет на жени (ICW), брзо станувајќи влијателна лобистичка група. ŽNR најпрво се фокусирал на менување на законот за семејството и бракот со надеж дека ќе постигне правна еднаквост во законите што ги регулираат бракот и разводот. Една од главните цели на Пламинкова била да го претвори постојното платено породилно отсуство во ефективно право, бидејќи наместо да им се исплати тримесечниот надоместок, на жените им се заканувало отказ. Друг фокус била промената на кодексот кој го назначувал мажот како глава на домаќинството, ставајќи ги жените во иста позиција со децата и не давајќи им никаков збор во нивните грижи за економскиот живот или старателството. Таа ги искористила своите пишувачки способности за да ги продолжи феминистичките цели, објавувајќи во Орбис, издавачка куќа основана во 1923 година.
Член на Сенатот и претседател
Во 1925 година, Пламинкова била избрана за потпретседател на ICW. Истата година, таа се кандидирала за време на парламентарните избори, освојувајќи место во Националното собрание на Првата Чехословачка Република, функција која ја извршувала до 1939 година. До 1930 година, таа исто така служела како потпретседател на IWSA и била реизбрана во Сенатот.
Бидејќи Големата депресија предизвикала светски економски превирања, чешката влада излегла со предлози за штедење што Пламинкова ги сметала за закана за еднаквоста. Не само што работните жени биле таргетирани при отпуштање, туку и на паровите, без разлика дали се во брак или живеат заедно, им се заканувало намалување на платите, како и на лица кои живееле со своите родители. Предлозите се однесувале на сите работни места, и јавни и приватни, а исто така барале да се намалат придобивките на паровите. Пламинкова и ŽNR започнале низа протести против владините министри во 1933 година, надевајќи се дека ќе го запрат законот. Законот бил донесен и покрај протестот, под оправдување дека во такви тешки времиња е невозможно да се издржуваат семејствата кои заземаат две работни места кога има толку многу луѓе кои воопшто немале ни едно.
Отпор на Третиот Рајх, депортација и смрт
Во 1938 и 1939 година, хитлеровите трупи го окупирале поголемиот дел од Чехословачка и бил потпишан Минхенскиот договор. Пламинкова одговорила на ова така што напишала отворено писмо до Хитлер во кое го критикувала неговиот режим и ускратувањето на слободите. Присуствувајќи на Тринаесеттиот конгрес на IWSA во Копенхаген во 1939 година, пријателите инсистирале таа да остане во странство, плашејќи се за нејзината безбедност. Таа одбила, верувајќи дека најефективно ќе може да работи за Чесите од дома. Таа била уапсена од Гестапо во 1939 година и подоцна ослободена, иако била држена под надзор.
Додека сите други политички партии во опозиција на нацистите биле официјално забранети, Националното партнерство, како единствена дозволена партија, се обидела да ги убеди Пламинкова и ŽNR да ги поддржат нивните цели, но таа одбила, преферирајќи организацијата да работи кон тивко враќање на правата без усогласување со каков било политички став. Погрешно претставувајќи го молкот од страна на Пламинкова како прикриено противење на промените и потиснувањето, Карел Вернер, новинар и симпатизер на Германија, со Polední List (Пладневна вест) напишал статија во која ги нападнал Пламинкова и ŽNR. Пламинкова била бесна, верувајќи дека написот ќе резултира со пропаст на женската организација. Таа закажала серија предавања со надеж да го промовира чешкиот национализам со фокус на писателките, на чешкиот јазик и култура. Последното предавање, за религијата, никогаш не било одржано.
Пламинкова била повторно уапсена во 1942 година по атентатот на Рајнхард Хајдрих и одведена во концентрациониот логор Терезиенштад. Некои извештаи укажувале на тоа дека Пламинкова била обесена од нацистите, но записите од стрелиштето Кобилиси потврдуваат дека таа била застрелана на 30 јуни 1942 година.
Почести
Постхумно, Пламинкова била одликувана со почит на првиот повоен конгрес на IWSA во 1946 година. Во 1950 година во спомен ѝ била доделена Златна ѕвезда, највисокиот чин, од Орденот за слобода на чехословачката армија. Орденот на Томаш Гариге Масарик, основан во 1990 година во чест на Чесите кои дале значаен придонес за човековите права, бил доделен на Пламинкова во 1992 година.
Во февруари 2016 година, Google ја одбележа 141-годишнината од нејзиниот роденден со „Дудл“.
Статуа на кралот Филип IV Шпански
Статуа на кралот Филип IV Шпански ― бронзена скулптура на италијанските уметници Џан Лоренцо Бернини и Џироламо Лученти која го прикажува Филип IV Шпански, која се наоѓа во базиликата „Голема Богородица“ во Рим.
Бернини го развил првичниот дизајн и го надгледувал проектот, додека Лученти го создаде моделот и ја излеал бронзата, но „статуата на секој начин е резултат на постапка кој вклучува последователни естетски и технички придонеси од двајцата уметници“.
Опис
Кралот Филип IV е прикажан како војсководец во историска облека, облечен во кураса, наметка и чизми. Во десната рака држи жезол додека ја потпира левата рака на рачката од мечот. Неговата поза е доловена во претеран контрапостолен став, со главата свртена кон десно и погледот насочен надвор од подигнатиот жезол, создавајќи впечаток дека тој ќе издаде команда. Скулптурата го прикажува кралот како јунак, отелотворувајќи ги квалитетите на воин-крал и заштитник на католичката црква.
Историја
Статуата првпат била предложена во 1643 година, но договор бил потпишан дури во 1664 година. Работата започнала истата година, а скулптурата била завршена во 1666 година.
Опел Мока
Опел Мока — кросовер од типот SUV, кој се произведува од страна на германскиот производител на автомобили Опел од 2012 година. Продажбата започнала со моделот на година 2013 година, кон крајот на 2012 година. Мока се произведува и во Бупијонг, Јужна Кореја и Сарагоса, Шпанија. Во 2016 година, моделот бил преименуван во Мока X. Исто така се продава и под брендот Воксхал во Велика Британија, и како Буик Енкор во Северна Америка и во Кина. Варијанта на Мока во Северна Америка е и Шевролет Тракс.
Опел и Воксхал
Мока е позициониран под Антара и Зафира Турер во поставата на Опел и е достапна и во верзиите на предни тркала и со погон на четири тркала. Името Мока потекнува од мали, кружни зрна кафе од сортата Арабика.
Мока е заснована на платформата на ГМ „Гама II“. Откако бил воведен моделот, Мока бил понуден со три мотори: бензинец 115 КС (85 kW; 113 КС) 1.6 литри, 140 КС (103 kW; 138 КС) 1,4 литарски турбо бензинец и 130 PS (96 kW; 128 КС) 1,7 литарски дизел.
Мотори
Повеќето мотори се стандардни со пет брзини (само 1,6 литарски MPI бензински мотор) или шест брзински рачен менувач, со што технологијата Stop/Start започнала уште во 2014 година. Шест брзинскиот автоматски менувач со активен режим е опционално достапен за бензински и дизел мотори, вклучително и 1.4 литарски MPI Турбо бензински и 1,7 литарски дизел мотори CDTI и за моделите FWD и AWD.
Технологија Stop/Start на возила со автоматски менувачи за првпат се појавила со воведување на новиот, помоќен (112 kW; 150 КС), B14XFT 1.4 литарски мотор надиректно вбризгување.
На пазарот во Русија е достапна верзија со 1,8 литарски бензинец A18XER (корејска ознака F18DA). Автомобилите за рускиот пазар биле произведувани во Калининград, Русија од Автотор, а подоцна и од Унисон (Минск, Белорусија) во 2015 година. Во октомври 2014 г. спецификациите на моторот во следниве табели се од Прирачникот за сопственици на Опел за 2013, 2015 и 2018 година.
Втора генерација
Втората генерација на Мока била претставена на 24 јуни 2020 година. Автомобилот бил заснован на заедничката модуларна платформа на PSA Group, и достапен со електрична верзија наречена Mokka-e. Верзијата со мотор со внатрешно согорување била претставена на 2 септември 2020 година. Постојат три опции за мотор, вклучително и 1,2-литарски турбополнач со три цилиндри бензинец со моќност од 100 PS (74 kW; 99 khp) и 205 N⋅m (151 lb⋅ft) вртежен момент со 6-степен рачен менувач, 1,2-литарски турбо со моќност од 130 PS (96 kW; 128 khp) и 230 N⋅m (170 lb⋅ft) вртежен момент во комбинација со стандарден 6-степен рачен или 8-степен автоматски пренос. Додека единствениот дизел мотор што се нуди е 1,5-литарски мотор со четири цилиндри, номинален 110 КС (81 kW; 108 КС) и 250 N⋅m (184 lb⋅ft) вртежен момент, понуден исклучиво со 6-степен рачен менувач
Рено Талисман
Првпат во јавност бил прикажан на 6 јули 2015 година, а официјалната премиера ја имал во септември 2015 на саемот за автомобили во Франкфурт. Развиен е на платформата CMF-CD, која заедно ја равиле Рено и Нисан. Доаѓа како замена за лагуна и латитуд.
Се одликува со елегантен стил, простран ентериер, висока технологија и иновативност. Како Рено еспас и Рено каѓар има карактеристичен облик на маската на ладилникот со голем централно поставен амблем на марката. Осмислени се и оригинални стилски детали, како дневни лед светла или задни лед светла кои се вовлекуваат длабоко во капакот на багажникот. Располага со голем багажник од 608 литри. За разлика од лагуната, која назад имала петта врата, Талисман е класичен седан со четири врати или караван со пет врати.
Опремен е со ефикасни мотори со мала кубикажа, бензински од 1,6 TCe (150 и 200 КС) и дизел мотори од 1,5 dCi (110 КС) и 1,6 dCi (130 и 160 КС).
Инвазија на Варшавскиот пакт на Чехословачка
Инвазија на Варшавскиот пакт на Чехословачка — инвазија која се случила на 20-21 август 1968 година над Чехословачката Социјалистичка Република од страна на четири земји од Варшавскиот пакт: Советскиот Сојуз, Полската Народна Република, Народна Република Бугарија и Унгарската Народна Република. Инвазијата ги запрела реформите за либерализација на Прашката пролет на Александар Дубчек и го зајакна авторитарното крило на Комунистичката партија на Чехословачка (КСЧ).
Околу 250.000 војници од Варшавскиот пакт (подоцна се зголемиле на околу 500.000), поддржани од илјадници тенкови и стотици авиони, учествувале во операцијата во текот на ноќта, која била наречена Операција Дунав. Социјалистичка Република Романија и Народна Република Албанија одбиле да учествуваат, додека источногерманските сили, освен мал број специјалисти, добиле наредба од Москва да не ја преминуваат чехословачката граница само неколку часа пред инвазијата поради стравувањата од поголем отпор доколку бидат вклучени германски трупи, поради претходната германска окупација. 137 Чехословаци биле убиени и 500 тешко ранети за време на окупацијата.
Јавната реакција на инвазијата била широко распространета и поделена. Иако мнозинството од Варшавскиот пакт ја поддржале инвазијата заедно со неколку други комунистички партии ширум светот, западните земји, заедно со Албанија, Романија и особено Народна Република Кина го осудиле нападот. Многу други комунистички партии го загубиле влијанието, го осудиле СССР или се распаднале поради спротивставени мислења. Инвазијата започнала низа настани што на крајот ќе доведат до тоа Брежњев да воспостави мир со американскиот претседател Ричард Никсон во 1972 година по историската посета на вториот на Кина.
Режимот на Новотни: крајот на 1950-тите - почетокот на 1960-тите
Во раните 1960-ти, Чехословачка претрпела економски пад. Советскиот модел на индустријализација се применувал неуспешно бидејќи Чехословачка веќе била целосно индустријализирана пред Втората светска војна, а советскиот модел главно ги земал предвид помалку развиените економии. Обидот на Новотни за реструктуирање на економијата, Новиот економски модел од 1965 година, поттикнал зголемена побарувачка и за политички реформи.
1967 - Конгрес на писателите
Како што строгата влада ги олеснила своите правила, Сојузот на чехословачките писатели претпазливо почнал да прикажува незадоволство, а во весникот на синдикатот, , членовите предложиле литературата да биде независна од доктрината на партијата. Во јуни 1967 година, мал дел од синдикатот на чешките писатели сочувствувал со радикалните социјалисти, особено со Лудвик Вацулик, Милан Кундера, Јан Прочаска, Антонин Јарослав Лием, Павел Кохут и Иван Клима. Неколку месеци подоцна, на партиски состанок, било одлучено да се преземат административни дејствија против писателите кои отворено изразиле поддршка за реформирање. Бидејќи само мал дел од синдикатот ги имале овие верувања, на останатите членови се потпирале да ги дисциплинираат своите колеги. Контролата над Literární noviny и неколку други издавачки куќи била префрлена на Министерството за култура, па дури и членовите на партијата кои подоцна станале значајни реформатори, вклучувајќи го и Дубчек, ги поддржале овие потези.
Прашка пролет
Прашката пролет (Pražské jaro, Pražská jar) бил период на политичка либерализација во Чехословачка кој започнал на 5 јануари 1968 година, кога реформистот Александар Дубчек бил избран за прв секретар на Комунистичката партија на Чехословачка (КСЧ), и продолжил до 21 август кога Советскиот Сојуз и другите членки на Варшавскиот пакт ја нападнале земјата за да ги запре реформите.
Реформите на Прашката пролет биле силен обид на Дубчек да им даде дополнителни права на граѓаните на Чехословачка како чин на делумна децентрализација на економијата и демократизација. Доделените слободи вклучувале олабавување на ограничувањата за медиумите, говорот и патувањето. По националната дискусија за поделба на земјата на федерација од три републики, Бохемија, Моравија - Шлезија и Словачка, Дубчек ја надгледувал одлуката за поделба на две, Чешка и Словачка Република.
Влада на Брежњев
Леонид Брежњев и раководството на земјите од Варшавскиот пакт биле загрижени дека либерализацијата во Чехословачка, вклучително и прекинот на цензурата и политичкиот надзор од страна на тајната полиција, ќе биде штетна за нивните интереси. Првиот таков страв бил дека Чехословачка ќе отстапи од Источниот блок, повредувајќи ја позицијата на Советскиот Сојуз во можна Трета светска војна со Организацијата на Северноатлантскиот договор (НАТО). Не само што загубата би резултирала со недостаток на стратешка длабочина за СССР, туку исто така би значело дека не може да ја искористи индустриската база на Чехословачка во случај на војна. Чехословачките лидери немале намера да го напуштат Варшавскиот пакт, но Москва сметала дека не може точно да биде сигурна во намерите на Прага. Сепак, советската влада првично се двоумела дали да одобри инвазија, поради континуираната лојалност на Чехословачка кон Варшавскиот пакт и неодамнешните дипломатски придобивки на Советскиот Сојуз со Западот кога започнал детантот.
Според документите од Украинскиот архив, составени од Марк Крамер, претседателот на КГБ Јуриј Андропов и водачите на Комунистичката партија на Украина Петро Шелест и Николај Подгорни биле најжестоките поборници за воена интервенција. Другата верзија вели дека иницијативата за инвазијата потекнувала од Полска бидејќи полскиот прв секретар Владислав Гомулка, а подоцна и неговиот соработник, првиот секретар на Источна Германија, Валтер Улбрихт, извршиле притисок врз Брежњев да се договори за Варшавското писмо и за последователната воена вмешаност. Владислав Гомулка го обвинил Брежњев дека е слеп и со премногу емоции гледа на ситуацијата во Чехословачка. Валтер Улбрихт, пак, инсистирал на неопходноста да се спроведе воена акција во Чехословачка додека Брежњев сè уште се сомневал. Надворешната политика на Полска по ова прашање сè уште е непозната. Расправата што се одржала на состанокот во Варшава, резултирала со мнозински консензус наместо едногласност. Според советскиот политичар Константин Катушев, „нашите сојузници беа уште позагрижени од нас од она што се случуваше во Прага. Гомулка, Улбрихт, бугарскиот прв секретар Тодор Живков, дури и унгарскиот прв секретар Јанош Кадар, сите ја оценија Прашката пролет многу негативно.“
Карадере (река во Драмско)
Карадере (Βαθύρεμα, Ватирема) — река во Драмско, Егејска Македонија.
Инвазија на Варшавскиот пакт на Чехословачка
Влада на Брежњев
Покрај тоа, дел од Чехословачка се граничи со Австрија и Западна Германија, кои биле од другата страна на Железната завеса. Ова значело и дека странските агенти би можеле да се провлечат во Чехословачка и во која било членка на Комунистичкиот блок и дека дезертерите би можеле да се лизгаат на Запад. Последната грижа произлегла директно од недостатокот на цензура; писателите чии дела биле цензурирани во Советскиот Сојуз едноставно можеле да одат во Прага или Братислава и таму да ги кажат своите поплаки, заобиколувајќи ја цензурата на Советскиот Сојуз.
Карадере (река во Драмско)
Местоположба
Реката извира под врвот Чакал (1.814 м) на Родопите, близу бугарско-грчката граница. Се образува од водите на десетици потоци и се превтора во длабок црн поток кој проаѓа низ предели со уникатна природна убавина. Во насока север-југ минува низ месностите Ано Куру и Зара и крај урнатините на неколку села — Каинчал, Калчово, Дереќој и Пулово, па на крај се влева во Мужделска Река, притока на на Места. Има вкупна должина од околу 12 км и ја образува границата меѓу шумите Симида и Карадере.
Инвазија на Варшавскиот пакт на Чехословачка
Подемот на Дубчек
Додека претседателот Антонин Новотни ја губел поддршката, Александар Дубчек, прв секретар на регионалната Комунистичка партија на Словачка и економистот Ота Шик го предизвикале на состанокот на Централниот комитет. Новотни потоа го поканил советскиот премиер Леонид Брежњев во Прага истиот декември, барајќи поддршка; но Брежњев бил изненаден од обемот на противењето на Новотни и на тој начин го поддржал неговото отстранување како лидер на Чехословачка. Дубчек го заменил Новотни како прв секретар на 5 јануари 1968 година. На 22 март 1968 година, Новотни поднел оставка од своето претседателствување и бил заменет со Лудвик Свобода, кој подоцна дал согласност за реформите.
Кога членот на Президиумот на Комунистичката партија на Чехословачка (КСЧ), Јозеф Смрковски, бил интервјуиран во написот на Руде Право, со наслов „Што е напред“, тој инсистирал на тоа дека назначувањето на Дубчек на јануарскиот пленум ќе ги унапреди целите на социјализмот и ќе ја задржи работничката класа на Комунистичката партија.
Социјализам со човечки лик
На 20-годишнината од „Победничкиот февруари“ на Чехословачка, Дубчек одржал говор во кој ја објаснил потребата од промени по триумфот на социјализмот. Тој ја нагласил потребата за „поефективно спроведување на водечката улога на партијата“ и признал дека, и покрај повиците на Клемент Готвалд за подобри односи со општеството, Партијата премногу често носела тешки пресуди за тривијални прашања. Дубчек изјавил дека мисијата на партијата е „да изгради напредно социјалистичко општество врз здрави економски основи...социјализам кој одговара на историските демократски традиции на Чехословачка, во согласност со искуството на другите комунистички партии...“
Во април, Дубчек започнал „Акциона програма“ за либерализација, која вклучувала зголемување на слободата на печатот, слободата на говорот и слободата на движење, со економски акцент на стоките за широка потрошувачка и можноста за повеќепартиска влада. Програмата се засновала на ставот дека „Социјализмот не може да значи само ослободување на работниот народ од доминацијата на експлоататорските класни односи, туку мора да направи повеќе одредби за поцелосен живот на личноста од која било буржоаска демократија“. Тоа ќе ја ограничи моќта на тајната полиција и ќе обезбеди федерализација на ЧССР во две еднакви нации. Програмата ја опфатила и надворешната политика, вклучително и одржувањето на добри односи со западните земји и соработката со Советскиот Сојуз и другите земји од Источниот блок. Се зборувало за десетгодишна транзиција преку која ќе се овозможат демократски избори и нова форма на демократски социјализам ќе го замени статус квото.
Оние кои ја подготвиле Акциската програма внимавале да не ги критикуваат постапките на повоениот комунистички режим, само да укажат на политиките за кои сметале дека ја надживеале нивната корисност. На пример, непосредната повоена ситуација барала „централистички и директивно-административни методи“ за борба против „остатоците од буржоазијата“. Бидејќи се вели дека „антагонистичките класи“ биле поразени со постигнувањето на социјализмот, овие методи повеќе не биле неопходни. Потребни биле реформи, за чехословачката економија да се приклучи на „научно-техничката револуција во светот“ наместо да се потпира на тешката индустрија, работната сила и суровините од сталинистичката ера. Понатаму, бидејќи внатрешниот класен судир бил надминат, работниците сега можеле да бидат соодветно наградени за нивните квалификации и технички вештини без да се спротивстави на марксизмот-ленинизмот. Програмата сугерирала дека сега е неопходно да се осигура дека важните позиции „се пополнуваат со способни, образовани социјалистички стручни кадри“ за да се натпреваруваат со капитализмот. Иако било наведено дека реформите мора да се одвиваат под раководство на КСЧ, се зголемил притисокот на народот за итно спроведување на реформите. Радикалните елементи станале погласни: во печатот се појавиле антисоветски полемики (откако укинувањето на цензурата била формално потврдена со закон од 26 јуни 1968 година), социјалдемократите почнале да формираат посебна партија, како и нови политички клубови. Партиските конзервативци повикале на репресивни мерки, но Дубчек советувал умереност и повторно го истакнал раководството на КСЧ. На Президиумот на Комунистичката партија на Чехословачка во април, Дубчек објавил политичка програма на „социјализам со човечки лик“. Во мај, тој објавил дека Четиринаесеттиот партиски конгрес ќе се состане на рана седница на 9 септември. Конгресот ќе ја вклучи Акциската програма во партиските статути, ќе подготви закон за федерализација и ќе избере нов Централен комитет.
На 27 јуни Лудвик Вацулик, водечки автор и новинар, објавил манифест насловен како Две илјади зборови. Тој изразил загриженост за конзервативните елементи во КСЧ и таканаречените „странски“ сили. Вацулик ги повикал луѓето да преземат иницијатива за спроведување на реформската програма. Дубчек, партискиот Президиум, Националниот фронт и кабинетот го осудиле овој манифест.
Публикации и медиуми
Олабавувањето на цензурата на Дубчек вовела краток период на слобода на говор и печат. Првата опиплива манифестација на оваа нова политика на отвореност била продукцијата на претходно тврдокорниот комунистички неделник Literarni noviny, преименуван во Literarni list.
Намалувањето и подоцна целосното укинување на цензурата на 4 март 1968 година било еден од најважните чекори кон реформите. За прв пат во чешката историја била укината цензурата и тоа било веројатно единствената реформа целосно спроведена, иако само за краток период. Од инструмент на партиските пропагандни медиуми брзо станал инструмент за критика на режимот.
Слободата на печатот, исто така, ја отворило вратата за првиот искрен поглед на минатото на Чехословачка од страна на народот на Чехословачка. Многу од истрагите се фокусирале на историјата на земјата во комунизмот, особено во примерот на периодот на Јосиф Сталин. Во друго телевизиско појавување, Голдстакер прикажал и докторирани и недокторирани фотографии на поранешни комунистички водачи кои биле прочистени, затворани или погубувани и на тој начин избришани од комунистичката историја. Сојузот на писателите, исто така, формирал комитет во април 1968 година, предводен од поетот Јарослав Сајферт, за да го истражи прогонот на писателите по преземањето на комунистите во февруари 1948 година и да ги рехабилитира книжевните личности во Унијата, книжарниците и библиотеките и во литературниот свет. Дискусиите за моменталната состојба на комунизмот и апстрактните идеи како слободата и идентитетот, исто така, станувале се почести; наскоро почнале да се појавуваат непартиски публикации, како што е синдикалниот дневен весник Práce (труд). Ова било помогнато и од Синдикатот на новинарите, кој до март 1968 година веќе го убедил Централниот одбор за објавување, владиниот цензор, да им дозволи на уредниците да добиваат нецензурирани претплати за странски весници, овозможувајќи повеќе меѓународен дијалог околу вестите.
Чехословачки преговори со СССР и други држави од Варшавскиот пакт
Советското раководство на почетокот се обидело да го запре или ограничи влијанието на иницијативите на Дубчек преку серија преговори. Чехословачкиот и советскиот президиум се согласиле за билатерална средба да се одржи во јули 1968 година во Черна над Тису, во близина на словачко-советската граница. Состанокот бил прв пат Советскиот Президиум да се состане надвор од советската територија.
На состанокот, со присуство на Брежњев, Алексеј Косигин, Николај Подгорни, Михаил Суслов и други од советска страна и Дубчек, Лудвик Свобода, Олжих Черник, Јозеф Смрковски и други од чехословачката страна ја бранеле реформската програма на Дубчек кој ветил посветеност кон партијата, на Варшавскиот пакт и Советот за заедничка економска помош. Раководството на КСЧ, сепак, било поделено меѓу енергични реформатори (Јозеф Смрковски, Олдрих Черник, Јозеф Шпачек и Франтишек Кригел) кои го поддржувале Дубчек, и конзервативците (Васил Биќак, Драхомир Колдер, и Олдверист. Брежњев се решил на компромис. Делегатите на КСЧ ја потврдиле својата лојалност кон Варшавскиот пакт и ветиле дека ќе ги запрат „ антисоцијалистичките“ тенденции, ќе го спречат заживувањето на чехословачката Социјалдемократска партија и ќе го контролираат печатот со повторно наметнување на повисоко ниво на цензура. За возврат, СССР се согласил да ги повлече своите трупи (сè уште стационирани во Чехословачка од маневрите во јуни 1968 година) и да дозволи партиски конгрес на 9 септември. Дубчек се појавил на телевизија набргу потоа потврдувајќи го сојузот на Чехословачка со Советскиот Сојуз и Варшавскиот пакт.
На 3 август, претставници од Советскиот Сојуз, Источна Германија, Народна Република Полска, Унгарската Народна Република, Народна Република Бугарија и Чехословачка се состанале во Братислава и ја потпишале Братиславската декларација. Декларацијата ја потврдила непоколебливата верност на марксизмот-ленинизмот и пролетерскиот интернационализам и прогласила непопустлива борба против буржоаската идеологија и сите антисоцијалистички сили. Советскиот Сојуз ја изразил својата намера да интервенира во земја од Варшавскиот пакт доколку буржоаскиот системплуралистички систем на неколку политички партии кои претставуваат различни фракции од капиталистичката класанекогаш бил воспоставен. По конференцијата во Братислава, советските трупи ја напуштиле територијата на Чехословачка, но останале долж границите на Чехословачка.
Бидејќи овие разговори се покажале незадоволителни, СССР започнал да размислува за воена алтернатива. Политиката на Советскиот Сојуз да ги принудува социјалистичките влади на неговите сателитски држави да ги подредат своите национални интереси на оние на Источниот блок (по потреба преку воена сила) станала позната како Брежневска доктрина.
Инвазија и интервенција
Околу 11 попладне на 20 август 1968 година, Армиите на Источниот блок од четири земји од Варшавскиот пакт – Советскиот Сојуз, Бугарија, Полска и Унгарија – ја нападнале Чехословачка. Таа ноќ во земјата влегле 250.000 војници од Варшавскиот пакт и 2.000 тенкови. Вкупниот број на напаѓачки војници на крајот достигнал 500.000. Брежњев бил решен да и даде мултилатерален изглед на операцијата (за разлика од Унгарската револуција од 1956 година), но инвазијата била доминирана од советските сили, кои биле побројни од другите трупи кои учествувале во неа приближно пет пати. Офанзивните војски во секое време биле под директна контрола на советската висока команда.
Романија не учествувала во инвазијата, ниту Албанија, која последователно се повлекла од Варшавскиот пакт поради ова прашање следниот месец. Учеството на Источна Германија било откажано само неколку часа пред инвазијата. Одлуката за неучество на источногерманската Национална Народна Армија во инвазијата била донесена на краток рок од страна на Брежњев на барање на високите чехословачки противници на Дубчек кои се плашеле од многу поголем чехословачки отпор доколку германските трупи биле присутни, поради претходно искуство со германската окупација. Инвазијата била добро испланирана и координирана; истовремено со граничниот премин од страна на копнените сили, советската работна група спецназ на ГРУ го зазела меѓународниот аеродром Ружине во раните часови на инвазијата. Започнала со лет од Москва кој превезувал повеќе од 100 агенти во цивилна облека и побарала итно слетување на аеродромот поради „неуспех на моторот“. Тие брзо го обезбедиле аеродромот и го подготвиле патот за огромниот претстоен воздушен транспорт, во кој транспортните авиони Антонов Ан-12 почнале да пристигнуваат и да ги растовараат советските воздухопловни сили опремени со артилерија и лесни тенкови.
Како што продолжила операцијата на аеродромот, колони тенкови и трупи со моторизирана пушка се упатиле кон Прага и другите големи центри, без речиси никаков отпор. И покрај фактот што чехословачката народна армија била една од најнапредните воени во Источниот блок, таа не успеала ефективно да се спротивстави на инвазијата поради недостатокот на независен синџир на команда и
и стравувањата на владата дека ќе застане на страната на напаѓачите како што направила Унгарската народна армија за време на Унгарската револуција од 1956 година. Чехословачката народна армија била целосно поразена од војските на Варшавскиот пакт.
За време на нападот на војските на Варшавскиот пакт, 137 Чеси и Словаци биле убиени, а стотици биле ранети. Александар Дубчек го повикал својот народ на отпор. Бидејќи чехословачката армија трпела пораз по пораз, народот прибегнал кон индивидуален отпор. Централниот комитет, вклучително и Дубчек, се урнал во неговото седиште додека советските сили ја презеле контролата врз Прага. На крајот, падобранците ги прекинале телефонските линии на зградата и упаднале во зградата. Дубчек бил веднаш уапсен од КГБ и одведен во Москва заедно со неколку негови колеги. Дубчек и повеќето од реформаторите биле вратени во Прага на 27 август, а Дубчек ја задржал својата функција како прв секретар на партијата додека не бил принуден да поднесе оставка во април 1969 година по Ќехословачките хокејски немири.
Подготвка за неуспехот
Режимот на Дубчек не презел чекори за да спречи потенцијална инвазија, и покрај застрашувачките движења на војниците од Варшавскиот пакт. Чехословачкото раководство верувало дека Советскиот Сојуз и неговите сојузници нема да извршат инвазија, бидејќи верувало дека самитот во Черна над Тису ги израмнил разликите меѓу двете страни. Тие, исто така, верувале дека секоја инвазија ќе биде премногу скапа, и поради домашната поддршка за реформите и поради тоа што меѓународните политички негодувања ќе бидат премногу значајни, особено со Светската комунистичка конференција што ќе се одржи во ноември истата година. Чехословачка можела да ги зголеми трошоците за таквата инвазија со меѓународна поддршка или правејќи воени подготовки како што се блокирање патишта и засилување на безбедноста на нивните аеродроми, но тие решиле да не го прават тоа, отворајќи го патот за инвазијата.