cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сончев часовник
Вертикални сончеви часовници
Проблемот е што ѕидните часовници го мерат времето само во еден дел од годината кога сонцето го осветлува ѕидот. Многу се слични на градинарските сончеви часовници. Формулата за пресметување на сончевите часови свртени кон југ е агол на лице = arctan(cos(географска ширина)*tan(агол на часот)). Агол на писалката (гномонот) = географска ширина.
Вообичаено било да се постават четири часовници на врвот или на страните на кулите за да се мери времето. На овој начин, времето можело да се мери во текот на целата година. Во принцип, ѕидните сончеви часовници можат да се постават на која било површина, под кој било агол, под услов тригонометриската проекција на лицето да е правилна.
Преносливи сончеви часовници, за навигација и мерење на времето
Напредни преносливи астрономски инструменти биле развиени уште во средниот век.
Сончев часовник со две лица
Еден од популарните модели на преносни сончеви часовници беше наречен диптих. Имал две мали рамни лица, поврзани со шарка. Обично се чувале во мали кутии кои можеле да се стават в џеб. Гномонот бил врвка меѓу двете лица. Кога врвката се затегне, лицата формирале и вертикален и хоризонтален сончев часовник. Обично биле направени од бела слонова коска, со ознаки од инкрустиран црн лак. Најдобрите гномони биле направени од црна свиткана свила, лен или коноп.
Со јазол или бројаница на врвка како нодус и правилни ознаки, диптихот можел да служи како календар доволно добро според него да се одредува времето на одгледување растенија.
Со правење два сончеви часовници кои имаа различни агли на врвката (а со тоа и различни проекции), диптихот можел да се самодотерува. Со двете лица кои покажуваат исто време, а порамнета шарка, диптихот го покажува локалното сончево време. Шарката можела да биде насочена кон север (на северната хемисфера), а гномонот на диптихот бил поставен под агол паралелен со оската на вртење на Земјата. Напладне, при изгрејсонце и зајдисонце, дотерувањето на географската широчина не влијаело на времето на двата сончеви часовници, но во 9 часот и 15 часот, грешка од еден степен географска ширина создавала разлика од четири минути меѓу двете страни.
Преносливи сончеви часовници од почетокот на 18 век
Овој модел на сончев часовник имал пречник од 8 и бил изработен од месинг. Имал месинген капак за заштита при патување. Неколку работи ја овозможувале неговата прецизност. Имал железна игла за компас за прецизно одредување на север. Скалата била поделена на 5 минути.
Овој часовник го направил Габриел Стоукс, производител на математички инструменти.
Сончев часовник за мерење на елевацијата
Најмалиот модел бил прстен. Имал мала рачка и се носел в џеб или на ланче. Кога се држел за рачката, дупката фрлала сенка на внатрешната страна на прстенот, означувајќи го времето со ознаки врежани внатре. Корисникот требало да знае дали е утро или вечер. Обично дупката се поставувала на лизгачко парче метал, кое било дотерано на точен датум.
Неодамна, американските специјални сили дале да им се изгравира едноставен сончев часовник сечилото на ножот. десно|мини|250x250пкс| Сончев часовник, Ванкувер, [[Вандусенова ботаничка градина. ]]
Прецизни сончеви часовници (хелиохронометри)
Прецизен сончев часовник, наречен хелиохронометар, го поправа „привидното сончево време“ во „средно сончево време“ или некое друго стандардно време. Хелиохронометрите обично ги покажуваат минутите во граници од една минута од универзалното време.
Екваторијален лачен сончев часовник
Класичен облик на хелиохронометар е екваторијален лачен сончев часовник. Плоча, процеп или затегната жица паралелна со оската на Земјината оска претставува писалка. Лицето е полукруг со ознаки внатре. Овој модел, изграден од неколку метри челик отпорен на топлина, се користел за следење на прецизен возен ред во Франција пред Првата светска војна.
Еден од наједноставните сончеви часовници што мери точно време е сончевиот часовник со екваторијален лак со гномон во облик на две вазни. Обликот на вазна директно ја засенувал часовната линија на точното место многу години и на секоја позиција на Сонцето.
Најточните сончеви часовници некогаш направени се монументалните екваторијални лаци изградени во Џантра мандир (Џајпур), (збирка на архитектонски астрономски инструменти, изградена од махараџата Џаи Синг II во неговиот главен град Џајпур помеѓу 1727 и 1733 година) во Индија, изградена како дел од група астрономски инструменти.
Прецизни пладневни покажувачи
Во некои постари куќи, особено на фарми, може да се најдат пладневни покажувачи врежани на подот или на прозорските рамки. Ваквите ознаки служеле како сончеви часовници кои означувале пладне по локално време и овозможувале едноставно и точно време во домаќинствата кои немале часовници.
Во модерно време, поштите во некои источни земји ги дотеруваат своите часовници користејќи прецизен покажувач на пладне. Според ова време, граѓаните знаат колку е часот. Типичен показател за пладне биле леќи поставени над подигната плоча. Плочата имала изгравирана облик на „осумка“. Кога сончев зрак ќе падне на дел од формата во одреден месец, пладне е!
Натписи на сончеви часовници
Сончевите часовници често имаат натписи или изреки на нив. Така, минувачите не само што го читаат времето и датумот, туку и предупредувањата кои ги тераат да размислуваат за користењето на времето, животот и смртта. Исто така, славење на Бога, патриотски и политички пароли. Некои примери: „Брзај полека“ (од грчкиот „σπεύδε βραδέως), од латинскиот „Carpe diem!“ („Зграпчи го денот").
Сончеви часовници во Стара Грција
Старите Грци користеле вид на сончев часовник понекогаш наречен пелекинон (во облик на секира, веројатно затоа што ознаките за часовите и деновите потсетувале на двостраната секира pelekus). Гномонот бил стап или столб поставен исправено на хоризонтално или полусферично лице. Сенката на врвот на стапот покажувала хиперболични криви на рамно лице или кругови на полусферично лице. Предноста на овој часовник е што е нагоден да го покажува точното време во секое време од годината.
Аналематски сончеви часовници
Аналематските сончеви часовници го претвораат сончевото време во „средно сончево време“ или некое друго стандардно време. Тие обично имаат ознаки за часовите во облик на „осумки“. На овој начин се компензира малата ексцентричност на Земјината орбита која предизвикува варијации од 15 минути од средното сончево време.
Многу прецизни часовници од овој вид се многу практични на плоштадите, со топчиња на врвот на јарболот како нодуси и со бројчаници обоени или изгравирани на плочникот.
Забавна, помалку точна верзија на сончев часовник е да се постават ознаките за часови во бетон, а потоа да го постави набљудувачот во квадрат со ознака на месецот. Ознаките за месец се поставени тка да се нагодени на годишното време. Во тој случај главата на набљудувачот е гномон. Ако сончевиот часовник е вграден во бетон, тој е совршено заштитен од вандализам, забавен е и релативно точен. Геометриската конструкција на аналематските часовници е едноставна. Замислете екваторијален сончев часовник да виси во воздухот: вертикалната плоча е насочена кон полот, а прстенот стои вертикално на плочата. Обележете ја најниската точка на прстенот со „12“ и означете ги другите часови како и обично. Во одредено време и датум, сенката од точката А на плочата паѓа на точката Б на прстенот (што зависи од часот и положбата на Земјината орбита). Нацртајте точка B' на земјата директно под B и точка A' точно под A. Ако стоите во точката A' вашата сенка ќе покаже на B', бидејќи сонцето е некаде во рамнината ABA'B'.
Во средните географски широчини, елипсата со часовните ознаки треба да биде широка околу 6 метри, така што сенката на главата на набљудувачот ќе паѓа во близина поголемиот дел од времето.
Рефлектирачки сончеви часовници
Исак Њутн измислил сончев часовник за прозорци кои гледаат кон југ. Поставил мало огледало во рамката на прозорецот и го обоил лицето на часовникот на таванот и ѕидовите. Огледалото формирало гномон со помош на зраците светлина. На овој начин направил голем, точен и нагодлив сончев часовник со минимум материјали и простор. Овој модел лесно може да се направи како аналематски часовник.
Сончеви часовници со аналоген приказ на времето
Еден интересен модел го мери точното време, иако сè уште наликува на конвенционален градинарски часовник. Тоа е хоризонтален сончев часовник со лице во облик на срце (кардиоида). Кардиоидата е облик кој е врска помеѓу конвенционалниот часовник со соларни ознаки и лицето на прав часовник. Онаму каде што сенката го преминува работ на кардиоидата е местото каде што времето може да се прочита на класичниот бројчаник кој се наоѓа долу. Сончевиот часовник е нагоден да го мери времето од денот со вртење на долниот бројчаник. Лицето на сончевиот часовник не се движи.
Дигитални сончеви часовници
Дигиталниот сончев часовник користи светлина и сенка за да го „запише“ времето во бројки (дури и зборови). Еден таков модел користи две паралелни маски кои ја насочуваат светлината на матрици што одговараат на времето од денот.
Прокалцитонин
Прокалцитонин (ПЦТ) е проформа (прохормон) на хормонот калцитонин и се формира во Ц клетките на штитната жлезда. Под одредени околности, како што се инфекции или операции, прокалцитонин се произведува и лачи неспецифично и од други клетки во телото како што се црниот дроб или масните клетки. Во 2005 година, Управата за храна и лекови (Food and Drug Administration, FDA) одобри определување на ПЦТ заедно со други лабораториски вредности за проценка на ризикот кај пациенти критично болни од сепса. Определувањето на ПЦТ треба да се прави во рамките на определување на други лабораториски параметри, а не изолирано, поради тоа што инфективната болест е премногу сложена за да се сведе само на еден сурогат маркер.
Општи информации за користење на ПЦТ
ПЦТ треба да се воспостави како маркер за дијагностика и следење особено на тешки бактериски инфекции. Меѓутоа, кога се толкуваат вредностите на ПЦТ, секогаш треба да се има на ум дека и неинфективни причини може да доведат до зголемување на ПЦТ во крвта и дека ниските вредности не исклучуваат инфекција или сепса.
Зголемувањето на концентрацијата на ПЦТ над одредени одлучувачки граници укажува на зголемена воспалителна активност. Концентрацијата на ПЦТ во крвта веројатно се зголемува и при локализирани бактериски инфекции, вирусни инфекции, неинфективни воспалителни болести како на пример автоимуни процеси или по траума и операции, но во помала мера во споредба со растот на вредноста на ПЦТ кај тешки бактериски инфекции и сепса. Вредносните опсези на концентрацијата на ПЦТ се преклопуваат во поединечни воспалителни состојби до тој степен, што понекогаш може да предизвика проблеми да се утврдат јасни граници, врз основа на кои би било можно да се изведе дијагностичка корист од определувањето на ПЦТ. Досега се спроведени поголеми студии за утврдување на такви одлучувачки граници за примената на ПЦТ за дијагноза на клинички состојби како што се сепса и инфекции на долниот респираторен тракт.
Сепак, клиничката придобивка од користењето на ПЦТ за дијагноза и следење на терапијата на воспалителни болести останува предмет на тековни дискусии. Еден недостаток на определувањето на ПЦТ е високата цена во споредба со класичните параметри на воспаление.
ПЦТ во дијагностика на сепса
Кај критично болните пациенти со симптоми на акутно системско воспаление, често е тешко да се одлучи дали имаат сепса или друга неинфективна болест (синдром на системски инфламаторен одговор, SIRS).
Нивоата на ПЦТ над 10 ng/ml укажуваат на голема веројатност за сепса, додека нивоа на ПЦТ под 10 ng/ml не ја исклучуваат сепсата. Со колкава сигурност ПЦТ овозможува диференцијација помеѓу сепса од една страна и неинфективни системски воспалителни состојби од друга страна сè уште не е доволно утврдено.
Мониторинг
ПЦТ, исто така се испитува за неговата корисност во следењето на текот на инфекцијата и следењето (мониторинг) на терапевтските интервенции. Вредностите на ПЦТ може да продолжат да растат до 24 часа по почетокот на успешната терапија. ПЦТ има полуживот ин виво од 24 часа.
Методи на мерење на ПЦТ
Во нормални метаболички услови, хормонски активниот калцитонин се синтетизира во Ц-клетките на штитната жлеза, најпрво во неактивна форма на прохормон прокалцитонин (ПЦТ). По внатреклеточно протеолитичко отцепување од прокалцитонинот, биолошки активниот хормон калцитонин се излачува во крвта. Меѓутоа, кај бактериски инфекции и сепса, непроменет ПЦТ се лачи во крвта неспецифично од различни клетки во телото. Сите органи се сметаат за место на синтеза на прокалцитонинот во случај на бактериска инфекција. Кај здрави пробанди, концентрацијата на ПЦТ се зголемува 2-3 часа по индукцијата со интравенска администрација на липополисахариди и ја достигнува својата максимална вредност по 24 часа. Ин виво, ПЦТ е многу стабилен и има полуживот од приближно 24 часа. ПЦТ е исто така многу стабилен ин витро, така што нема посебни барања во однос на преаналитиката или складирањето на примероците. Постојат неколку имуноанализи за ин витро определување на ПЦТ. Сите методи може да се користат за одредување на ПЦТ во серумот и плазмата. Времето до добивање на резултатот е од 19 до 90 минути, во зависност од методот.
ПЦТ наспроти ЦРП
Во споредба со Ц-реактивната белковина (ЦРП), најчесто користен биомаркер, определувањето на ПЦТ овозможува подобра диференцијација на вирусни наспроти бактериски инфекции.
Сепак, ниту ЦРП ниту ПЦТ се чини дека се јасно сигурни клинички маркери за разликување помеѓу инфективни и неинфективни болести, бидејќи опортунистичките микроби (бактерии, габи) можат засилено да се формираат во секое време кај имуносупримирани пациенти.
1151
Други календари
Истата година се среќава поинаку во календарите на различни народи и култури. Меѓу попознатите се вбројуваат: византискиот, асирскиот, еврејскиот, римскиот, кинескиот, будистичкиот и исламскиот.
Така, во византискиот календар, којшто времето го мери од создавањето на светот според Библијата, на 1 септември 5509 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар, истата трае во текот на 6659 и 6660 година. Според асирскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува од 4750 г. п.н.е, кога се проценува дека бил изграден првиот храм во граот Асур, станува збор за 5901 година. Понатаму, во еврејскиот календар, којшто започнува на 1 септември 3760 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар или околу една година пред создавањето на светот според Евреите, годината се протега во текот на 4911 и 4912 еврејска година. Според календарот на Римјаните, којшто започнува од 753 г. п.н.е., кога браќата Ромул и Рем го основале градот Рим (познато и како Ab urbe condita), годината е избројана како 1904.
Во рамките на кинескиот календар, пак, постојат две поделени мислења за почетокот на броењето на годините: едни сметаат дека тоа е 61 година од владеењето на легендарниот Жолт цар или 2637 г. п.н.е.; додека други сметаат дека за почеток треба да се земе годината кога Жолтиот цар станал владетел, т.е. 2697 г. п.н.е. На тој начин, според првото гледиште, 1151 година се протега во 3787 и 3788, додека според второто гледиште, годината трае во текот на 3847 и 3848 кинеска година. Будистичкиот календар започнува да го мери времето од 543 г. п.н.е., година во којашто се смета дека Буда достигнал состојба на нирвана, и годината ја брои како 1694. Според исламскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува со 622 година, т.е. годината на пребегнувањето на пророкот Мухамед од Мека во Медина (позната и како хиџра), годината се протега во текот на 545 и 546 исламска година.
ОУ „Димката Ангелов-Габерот“ - Кавадарци
Димката Ангелов - Габерот — основно училиште во Кавадарци, Општина Кавадарци. .
Рохелио Фунес Мори
Рохелио Габриел Фунес Мори (роден на 5 март 1991 година) — аргентински фудбалер кој игра на позицијата напаѓач за Ривер Плата. Тој е брат близнак на Рамиро Фунес Мори.
Фунес Мори е смeтан за еден од најголемите фудбалски таланти во Аргентина.
Grevillea exposita
Grevillea exposita е вид на цветно растение од фамилијата Proteaceae и е ендемично на југозапад од Западна Австралија. Тоа е густа, раширена грмушка со претежно долгнавести до тесно елипсовидни лисја и кластери од светло-црвени и бели цветови.
Опис
Grevillea exposita е грмушка исправена до распространета, вообичаено 1-2 м (3 стапки 3 во до 6 стапки 7 инчи) висока и до 3 м (9,8 стапки) широк, а нејзините гранки густо покриени со меки, волнени влакна. Листовите се претежно долгнавести до тесно елиптични, долги 15–30 mm (0,59-1,18 инчи) и широки 1,2–4 mm (0,047-0,157 инчи). Горната површина на листовите е повеќе или помалку гола, а рабовите се валани под, честопати прикривајќи го најголемиот дел од долната површина. Цветовите се наредени во свиткани кластери од осум до дваесет цветови на рашис долга 7–17 мм (0,28–0,67 инчи). Цветовите се светло-црвени и бели со црвен, зелен врвен стил, пестикот долг 20–24 mm (0,79–0,94 инчи). Цветањето се јавува во зима и пролет, а плодот е долгнавест фоликул долг 12–13 mm (0,47-0,51 инчи).
Таксономија
Grevillea exposita првпат беше формално опишан во 1994 година од Питер М. Олде и Нил Р. Мериот во Книгата на Гревиља од примероци собрани од Олде во близина на Енеаба во 1992 година. Специфичниот епитет ( exposita ) значи „изложен“, што се однесува на долната површина на листот.
Дистрибуција и живеалиште
Оваа гревила расте во близина на потоци во областа помеѓу Енеаба, Арино и Ароусмит во биогеографскиот регион Џералдтон Сендплајнс во југозападна западна Австралија.
Статус на зачувување
Grevillea exposita е наведена како „не загрозена“ од страна на Владата на Западна Австралија, Одделот за биодиверзитет, зачувување и атракции.
NGC 5249
NGC 5249 — леќеста галаксија во соѕвездието Воловар, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Телото било предмет и на други истражувања, па освен како NGC 5249 се споменува и како UGC 8618, MCG 3-35-15, CGCG 102-28.
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, NGC 5249 е од видот S0. Видливиот сјај со голо око изнесува 12,9 m, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 13,9 m, додека површинскиот сјај изнесува 13,4 m/лм2. NGC 5249 има привидни димензии од 1,6' х 1,2'.
Астрономски податоци
Телото е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 13 ч 37 м 37,5 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +15° 58' 20"". Положбениот агол на објектот е во износ од 170°.
Други поделби
Проучување на NGC 5249 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 48134. Во рамките на атласот на длабокото небо, Уранометрија 2000.00, објектот припаѓа на групата означена со бројот 196; додека во Каталогот на основни ѕвезди (GSC) е групиран под бројот 1459. Објектот е забележан и во фотографското истражување спроведено од Паломарската опсерваторија во 1958 година, каде што се споменува во групата под број 1019.
Линшепиншки колеж
Линшепиншки колеж (Linköpings blodbad) — јавно погубување на 20 март 1600 г. со отсекување глави на петмина шведски благородници по војната против Сигизмунд (1598-1599), што резултирало со де факто крунисување на полскиот и шведски крал Сигизмунд III Васа како крал на Шведска. Петтемина биле советници на католичкиот Сигизмунд или политички противници на вујкото и противникот на вториот, шведскиот регент војводата Карл.
Притвор, судење и извршување
Кралот Сигизмунд, најстариот син на кралот Јован III, ја наследил круната од својот татко и бил крунисан за вистински крал на Шведска, откако дал гаранции дека нема да дејствува за да помогне во католичката кауза во Шведска за време на растечките верски превирања на контрареформацијата. кон крајот на 16 век. Тој го прекршил договорот, со што започнала граѓанска војна во Шведска. Откако се обидел да управува со шведската ситуација од далеку, Сигизмунд извршил инвазија со платеничка војска откако добил дозвола од полскиот законодавен дом, и на почетокот било успешно. Пресвртна точка во неговата шведска кампања била Битката кај Стангебро на 25 септември 1598 година, позната и како Битка кај Линкепинг, каде Сигизмунд останал заробен во неповолна положба и морал да се согласи на примирје со Карл. Еден од условите на Карл за примирје било предавањето на шведските приватни советници од логорот на Сигизмунд. Сигизмунд се придржувал кон договорот.
Најистакнат меѓу овие шведски сенатори бил канцеларот на Шведска, Ерик Спар. Иако Карл не го привел и Сигизмунд, тој го принудил да се согласи со Договорот од Линшепинг и да се согласи нивниот спор да биде решен од идниот Риксдаг на имотите во Стокхолм. Сигизмунд се повлекол во пристаништето Калмар, но наместо да отплови за Стокхолм, ја зел својата сестра Ана, заминал за Гдањск во Полско-литванска Државна заедница и повеќе не се вратил во Шведска. Карл потоа ја срушил преостанатата воена опозиција од силите лојални на Сигизмунд и оние благородници кои претходно ја презеле контролата врз Финска во војната во Кудгел. За време на овие кампањи, некои благородници биле судени, погубени или притворени. Погубувањатa, вклучително и таканаречениот Абовски колеж, биле извршени со обезглавување или набивање на колец, самиот Карл го погубил синот на неговиот противник Клас Флеминг.
Кога во март 1600 година риксдагот се состанал во Линшепинг, Карл, кој во меѓувреме бил семоќен владетел на Шведска, му била понудена шведската круна, се формирал суд за да им се суди на неговите преостанати затвореници. Судот, предводен од Ерик Брахе и грофот Аксел Лејонхуфвуд се состоел од 155 членови, а обвинител бил самиот Карл. Се суделе шест благородници заробени во Стангебро и двајца фински благородници кои биле заробени подоцна, вклучувајќи го и Арвид Сталарм, кој во 1598 година имал намера да му помогне на Сигизмунд во Стангебро, но ја прекинал акцијата кога неговата војска стигнала до Стокхолм од Финска откако Сигизмунд го прифатил гореспоменатото примирје. Другиот фински благородник, Аксел Курк, веќе бил осуден на смрт заедно со Сталарм во Финска, но пресудата била суспендирана за повторно да им се суди во Линшепинг. Овие осум благородници на крајот биле осудени на смрт, но тројца од нив беа помилувани.
Благородниците кои биле јавно погубени на плоштадот Линшепинг на пазарот на 20 март 1600 година биле:
Последици
Сигизмунд, кому му било дозволено да се врати во Полско-литванската Државна Заедница, не се откажал од својата желба да го врати тронот на Шведска. Овој став довел до серија полско-шведски војни, кои кулминирале за време на владеењето на неговиот син, Јован II Казимир од Полска, со џиновската шведска инвазија на Полска позната како Потопот, завршувајќи го златното доба на Комонвелтот. На 24 јули 1599 година, Парламентот (Ставот на Риксен) во Стокхолм официјално го симнал од тронот Сигизмунд и го именувал Карл IX Васа за регент, а полско-шведската унија била распуштена по едвај седум години постоење. Последователно, Карл IX од Шведска бил именуван од страна на Парламентот за нов крал на Шведска во 1604 година, а круната му припаднала на Густав Велики, кој ја воспоставил својата рана репутација како извонреден воен водач во кампањите за време на раните години на Полско-Шведските војни. Индиректно, верскиот конфликт во Шведска довел до Шведската империја бидејќи Густавус и неговите генерали станале милитантни во каузата на протестантите во Светото Римско Царство.
Трајан Арсовски
Трајан Костадинов Арсовски ( во —  во ) — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ.
Животопис
Одраснал во средно имотно земјоделско семејство. По завршувањето на основното четиригодишно училиште во своето село, во немање услови да го продолжи образованието се занимавал со земјоделие и сточарство. Како младинец, со група другари од своето село, се приклучил во редовите на НОВ, во Треттата македонска ударна бригада, бил учесник во сите борби за целосното ослободување на Македонија. Во составот на Треттатa македонска ударна бригада учествувал ѝ во борбите на Сремскиот фронт, Шид, Винковци, Врпоље и Банова Japyгa. На 21 јуни 1945 година, крај селото Гања Липа бил во првите редови со својата единица. Борејќи се со над-човечки напори, против германските и усташките единици, некаде исчезнал. Се претпоставува дека бил тешко ранет или заробен од непријателот и стрелан некаде во непосредната близина.
Планинска гуштерица
Планинска гуштерица (науч. Lacerta agilis) — вид гуштер од семејството вистински гуштери, чиј ареал се протега низ речиси целата Европа и источно до Монголија. Не живее на Пиринијскиот Полуостров и европскиот дел на Турција. Распределбата ѝ е релативно раштркана.
Женките ги несат јајцата во ровит песок на сончево место, а младите се развиваат и изведуваат благодарение на топлината на песокот.
Во Република Македонија
Во Република Македонија, планинската гуштерица е најзастапена во националниот парк Маврово и на планината Пелистер, каде е врзана за моликата како живеалиште.
Примерок на планинската гуштерица е изложен како експонат во Природнонаучниот музеј на Македонија во Скопје.
Флоријан Товен
Флоријан Товен (роден на 26 јануари 1993) — француски професионален фудбалер, играч од средниот ред на Марсеј.
Битка кај Кана
Битката кај Кана е клучна битка во Втората пунска војна помеѓу Римската Република и Картагина, а се одиграла на 2 август 216 п.н.е. во близина на античкото село Кана во Апулија, југоисточна Италија. Картагинците со своите сојузници, предводени од Ханибал, опколиле и уништиле поголем дел од римската војска водена од конзулите Луциј Емилиј Павел и Гај Теренциј Варон.
По битката кај Кана неколку други италијански градови-држави се отцепиле од Римската Република. Како и Пир, а подоцна и Спартак, Ханибал не ја искористил предноста стекната по победата во оваа битка. Сепак, оваа битка се смета за еден од најголемите тактички подвизи во воената историја и еден од најголемите порази во римската историја.
Стратешка позадина
По почетокот на Втората пунска војна, картагинскиот генерал Ханибал ја нападнал Италија поминувајќи ги Алпите во текот на летото и раната есен 218 п.н.е. Извојувал победи над Римјаните во битките кај Требија и кај езерото Трасимене. По овие порази, Фабиј Максим бил назначен за диктатор за да се справи со заканата. Фабиј против Ханибал ја користел тактиката на истоштување, при што му го отсекол ланецот на снабдување и избегнал жестоки битки. Ваквата тактика се покажала непопуларна кај Римјаните кои, веќе опоравени од шокот од победите на Ханибал, се прашувале зошто Фабијевата стратегија ѝ овозможило на картагинската армија да се регрупира. Мнозинството Римјани биле за брз крај на војната. Се стравувало дека, ако Ханибал непречено продолжи да ја ограбува, сојузниците на Рим може да преминат на картагинска страна за да опстанат. Затоа, кога мандатот на Фабиј завршил, Сенатот не ги обновил неговите овластувања и командата им била доверена на конзулите Гнеус Сервилиус Геминус и Марк Атилиус Регулус. Во 216 п.н.е., кога продолжиле изборите за конзули биле избрани Луциј Емилиј Павел и Гај Теренциј Варон, под чија команда новособраната војска со дотогаш невидена големина се упатила да се соочи со Ханибал.
Проценки на бројот на римските трупи
Рим вообичаено ангажирал четири легии секоја година, од кои секоја се состоела од 4.000 пешаци и 200 коњаници. Според современите римски извори, Сенатот овој пат за прв пат вовел осум легии, секоја составена од 5.000 пешаци и 300 коњаници, при што сојузничките трупи броеле ист број пешаци, но 900 коњаници по легија - тројно повеќе од самата легијата. Осум легии — околу 40.000 римски војници и околу 2.400 коњаници — го формирале јадрото на оваа огромна нова армија. Ливи цитира еден извор кој наведува дека Римјаните додале само 10.000 луѓе во нивната војска. Иако не постои дефинитивен број на римски трупи, сите извори се согласуваат дека Картагинците се соочиле со значително поголем непријател.
Римска команда
На двајцата конзули им биле доверени по две од четирите легии, а невообичаено било дека сите четири легии биле ангажирани одеднаш на иста задача. Сепак, Сенатот се плашел од реалната закана и распоредил не само четири легии на теренот, туку сите осум, вклучувајќи ги и сојузниците. Обично, секој од двајцата конзули си командувал со својот дел од армијата, но бидејќи двете армии биле обединети во една, римското право од нив барало да ја менуваат командата на дневна основа. На денот на битката Варон командувал со војската, и голем дел од вината за поразот се става на негови плеќи.
Вовед во битката
Пролетта 216 п.н.е. Ханибал навлегол во северна Апулија и ја зазел Кана, со што се позиционирал помеѓу Римјаните и нивниот главен извор за снабдување со храна. Како што забележал Полибиј, заземањето на Кана „предизвикало голема вознемиреност во римската војска; бидејќи не ги вознемирувало само губењето на местото и складиштето во него, туку и фактот што тие командувале со околниот округ“. Конзулите, решени да се соочат со Ханибал, тргнале на југ. По дводневен марш, го нашле на левиот брег од реката Ауфид и се сместиле на 8 км од него.
Меѓу конзулите имало несогласување за тоа какви акции да се преземат понатаму. Варон, кој командувал на првиот ден бил решен да го победи Ханибал. Кога Римјаните се приближувале до Кана, дел од лесната пешадија и коњицата на Ханибал ги нападнале од заседа. Варон го одбил нападот и полека напредувал кон Кана. Оваа победа, иако во суштина била обична пресметка без стратешка вредност, во голема мера ја зајакнала довербата на римската војска, што можеби довело до преголема доверба од страна на Варон. Павел, за разлика од Варон, бил претпазлив и сакал да избегне битка на отворен терен, и покрај бројчаната предност на Римјаните. Тоа било исправно затоа што Ханибал имал предност во коњицата (и по квалитет и по квантитет). И покрај својот сомнеж, Павел сметал дека не е мудро да се повлече војската по првичниот успех, и со две третини од војската кампувал источно од реката Ауфид, а остатокот го пратил да ја зацврсти позицијата на спротивната страна, на околу 2 км од главниот камп.
Војските на своите позиции останале два дена. Во текот на вториот ден (1 август) Ханибал, знаејќи дека Варон ќе командува следниот ден, го напуштил својот логор и понудил битка, но Павел одбил. Откако му било одбиено барањето, Ханибал, согледувајќи ја важноста на водата од Ауфид за римските трупи, ја испратил својата коњица во помалиот римски камп за да ги растера војниците водоносци кои се наоѓале вон утврдувањата на кампот. Според Полибиј, коњицата на Ханибал храбро јавала до самиот раб на римскиот камп, предизвикала хаос и сосема го прекинала снабдувањето со вода во римскиот камп.
Датум
Историчарите од антиката ретко даваат прецизни датуми за настаните што ги опишуваат; на пример, Ливи не дава изречни датуми за ниту една од битките од Втората пунска војна. Сепак, Макробиј, кој го цитира римскиот аналитичар Квинт Клаудиус Квадригариус, наведува дека битката се водела „ante diem iiii nones Sextilis“, или на 2 август.
Војски
Бројот на војниците кои учествувале во античките битки честопати се неверодостојни, а Кана не е исклучок (особено бројките за картагинската војска). Армијата на Картагина била комбинација од воени одреди од различни региони, а нејзината големина била 40-50 илјади. Во својата пешадија имале околу 8.000 Либијци, 5.500 Гетули, 16.000 Гали (од кои 8.000 биле оставени во кампот на денот на битката) и 8.000 од неколку племиња од Хиспанија. Коњаницата вклучувала 4 илјади Нумидијци, 2 илјади Ибери, 4 илјади Гали и 450 коњаници од Либија и Картагина. Ханибал имал и помошен контингент (лесна пешадија) составен од 1.000-2.000 балеарци со праќа и 6.000 копјаници од мешана националност, меѓу кои веројатно имало и Лузитанци. Обединувачкиот фактор во картагинската армија била личната врска на секоја група со Ханибал.
Опрема
Римските сили имале типични римски орудија, како пилум (тешко копје) и хаста (убодни копја) како оружје, и традиционалните бронзени шлемови, штитници и оклопи. Од друга страна, картагинската војска користела разновидна опрема. Иберијците се бореле со фалката, додека Келтиберијците и Лузитанците користеле гладиуси, како и џилит и други видови копја. За одбрана, воините од Хиспанија носеле големи овални штитови и често носеле шлем на чиј врв ставале животински жили. Повеќето галски пешадијци освен големите штитови веројатно немале друга заштита, а типично галско оружје бил долгиот меч. Нумидиската коњица била лесно опремена, немале седла ни узди за своите коњи и не носеле оклоп, носеле само мали штитови, копје, а можеби и нож или подолго сечило. За разлика од нив, потешката ибериска коњица имала тркалезни штитови, мечеви, џилити и копја. Балеарските праќари, кои биле прочуени по својата прецизност, носеле кратки, средни и долги праќи кои ги користеле за фрлање камења. Самиот Ханибал, како и многу римски офицери на спротивната страна, можеби носел бронзена мускулата и фалката во рацете.
Тактичко распоредување
Армиите од тоа време ја поставувале пешадија во центарот, а коњицата обично на двете крила. Римјаните биле доследни на ваквото поставување, но наместо во ширина пешадијата ја распоредиле во должина со надеж дека брзо ќе го пробијат линискиот центар на Ханибал. Претходно, римската пешадија на ваков начин успеала да навлезе во центарот на Ханибаловата војска во Требија, и Варон сакал да го повтори тој успех, но сега со поголема војска. Принкипесите биле сместени веднаш зад хастатите, подготвени да избијат напред при првиот контакт со непријателот. Иако биле побројни од Картагинците, распоредувањете во длабочина значело дека римските линии би имале фронт со приближно еднаква должина како нивните бројчано инфериорни противници. Стилот на античко војување се одликувал со постојано истурање на пешадијата во центарот во обид да се совлада непријателот. Ханибал дознал дека Римјаните вака ги водат битките и својата помалкубројна војска стратешки ја сместил околу непријателот за да извојува тактичка победа. Ханибал ги распоредил своите сили врз основа на посебните борбени квалитети на секоја единица, земајќи ги предвид нивните предности и слабости. Затоа балеарските праќари ги поставил зад пешадијата за да можат да дофрлат до римските трупи. Во средината, во една линија поставил 20 илјади Ибери и Гали длабока неколку редови во облик на полумесечина. На левото и десното крило ја поставил тешката африканска пешадија во подлабока формација за да ги нападне римските крила.
Ханибал пред битката зацртал неговата коњаница на крилата да ја уништи послабата римска коњаница, а потоа да ја нападне римската пешадија одзади, додека таа притиска врз ослабениот центар на Ханибал. Тогаш, во клучниот момент, африканската пешадија ќе се приклучи на битката и ќе ја започне офанзивата од крилата со што ќе ги опколат прекумерните Римјани.
Текот на битката
Како што војските меѓусебно се доближувале, Ханибал постепено го проширувал центарот на својата линија. Полибиј слабиот центар на Картагинците го опишал како распоред во вид полумесечина, испакната кон Римјаните во средината и со африканските трупи на нивните крила во формација на ешалон. Се верува дека тоа е направено за да се намали ударниот ефект од нападот на римската пешадија и за да се издржи до вклучувањето на африканската пешадија. Иако мнозинството историчари сметаат дека Ханибал намерно ја поставил војската на ваков начин, други сметаат дека тоа било природно однесување на картагинската војска кога ќе се соочи со таков непријател. Битката започна со жестока борба меѓу коњаниците по крилата. Полибиј ги опишал дејствијата на Иберите и Галите како варварски методи на борба кои поради недоволниот простор ги симнувале од коњот римските коњаници. Откако картагинската коњаница стекнала предност, тие ги убиле своите римски противници без да загубат четвртина од своите сили. На другото крило, Нумидијците имале намера само да ја држат зафатена римската коњаница. Хасдрубал ја држел својата коњаница под контрола и не се впуштил да го брка римското десно крило кое се повлекувало, туку ја одвел на другата страна од полето каде римската коњаница сè уште се борела со Нумидијците. Нападнати од две страни, римската коњаница се распрснала уште пред Хасдрубал да дојде во контакт со нив, а Нумидијците почнале да ги гонат по полето.
Додека картагинската коњаница веќе ја поразувала римската коњаница, пешадиските трупи се меѓусебно се приближувале во центарот на полето. Ветарот од исток носел прашина во лицата на Римјаните и им го заматил видот. Иако ветрот не бил одлучувачки фактор, сепак им го стеснил видното поле на Римјаните. Друг неповолен фактор за Римјаните била жедта предизвикана од нападот на Ханибал на римскиот логор во текот на претходниот ден. Понатаму, огромниот број војници создавале неподнослива бучава во позадина. Сите овие психолошки фактори ја направиле битката особено тешка за пешадијата.
Лесната пешадија од двете страни започнала со престрелки, при кои имало малку жртви и брзо повлекле низ редовите на својата тешка пешадија. Додека римската тешка пешадија напаѓала, Ханибал со своите луѓе се наоѓал во слабиот центар и сите заедно ги држел во контролирано повлекување. Полумесечината на шпанските и галските трупи се свиткала навнатре за време на постепеното повлекување. Знаејќи ја супериорноста на римската пешадија, Ханибал на својата пешадија намерно ѝ наредил да се повлече, со што создал уште поцврст полукруг околу римските сили кои ги напаѓале. Со тоа тој силата на римската пешадија ја претворил во нејзина слабост. Додека првите редови постепено напредувале, најголем дел од римските трупи почнаа да ја губат својата кохезија, затоа што трупите од резервните линии напредувале во сѐ поголемиот јаз. Набргу биле толку збиени меѓусебе што немале простор да го користат оружјето. Во својата желба да ја уништат линијата од шпанска и галска војска која се повлекувала и навидум се распаѓала, Римјаните отишле премногу напред, и ги игнорирале (најверојатно поради прашината) африканските трупи на испакнатините краеви од оваа сега обратна полумесечина кои сѐ уште не биле вклучени во борбата. Ова, исто така, ѝ дало време на картагинската коњаница да ја истисне римската коњаница од двете страни и да го нападне римскиот центар во задниот дел. Римската пешадија, сега незаштитена од двете крила, формирала клин кој што навлегувал сè подлабоко во картагинскиот полукруг, и западнала во коридор направен од африканската пешадија по крилата. Во овој одлучувачки момент, Ханибал на својата африканска пешадија ѝ наредил да тргне навнатре и да напредува против римските крила, со што ја опколиле.
Откако картагинската коњаница ги нападнала Римјаните одзади а африканските сили бочно, римската пешадија одеднаш запрела со напредувањето. Римјаните биле опколени од сите страни и не можеле да побегнат. Потоа започнал вистински масакр, според Хансон, околу 600 римски легионери гинеле во минута. 14 илјади Римјани успеале да побегнат.
Римјани
Полибиј пишува дека кај Римјаните: 70.000 биле убиени, 10.000 заробени, а „можеби“ 3.000 преживеале. Тој исто така известува дека од 6.000 римски и сојузнички коњаници, само 370 преживеале.
Ливиј ги навел следните загуби: „45500 пешадијци, 2,7 илјади коњаници од граѓаните на републиката и сојузниците“. Тој известил и за заробувањето на 3 илјади пешадијци и 1,5 илјади коњаници на Римјаните и неговите сојузници. Иако Ливиј не го нацедува својот извор, најверојатно тоа бил Квинт Фабиј Пиктор, римски историчар кој се борел и пишувал за Втората пунска војна. Ливиј го спомнал неговото име кога објавувал податоци за загубите во битката кај Требија. Покрај смртта на Емилиј Павел, римскиот автор ја споменува и смртта на 2 квестори, 29 од 48-те воени трибуни (меѓу кои и Гнеј Сервилиј Гемин и поранешниот магистер еквитум, Марко Минуциј Руф) и 80 „сенатори или мажи кои вршеле функции кои им даваат право да бидат избрани во Сенатот“.
Подоцнежните римски и грчко-римски историчари во голема мера наведуваат слични цифри со Ливиј. Апијан наведува 50.000 убиени и „многу“ заробени. Плутарх се согласил: „Во таа битка паднале 50.000 Римјани... 4.000 биле заробени“. Квинтилијан : „60.000 луѓе беа убиени од Ханибал во Кана“. Евтропиј: „20 офицери со конзуларен и преторијански чин, 30 сенатори и 300 други од благородничко потекло, беа заробени или убиени, заедно со 40.000 пешадијци и 3.500 коњаници“.
Некои современи историчари, иако ја отфрлаат цифрата на Полибиј како погрешна, а се подготвени да ја прифатат цифрата на Ливиј. Други историчари пак, излегле со далеку пониски проценки. Во 1891 година, Канталупи предложил римски загуби од 10.500 до 16.000. Самуелс во 1990 година, исто така, ја сметал цифрата на Ливиј како превисока, со образложение дека коњаницата не би можела да ја спречи римската пешадија да избега кон задниот дел. Тој се сомнева дури и дека Ханибал сакал да има многу жртви, бидејќи голем дел од армијата се состоела од Италијанци кои Ханибал се надевал дека ќе ги придобие како сојузници.
Картагинци
Ливиј напишал за смртта на 8 илјади војници на картагинската војска. Полибиј известува за 5.700 мртви: 4.000 Гали, 1.500 Ибери и Африканци и 200 коњаници.
Последици
Кратко време, Римјаните биле во целосен хаос. Нивните најдобри војски на полуостровот биле уништени, остатокот бил сериозно деморализирани, а единствениот преостанат конзул (Варон) целосно дискредитиран. Рим прогласил ден на жалост бидејќи немало ниедно лице кое не било поврзано или познавало лице кое починало. Римјаните биле толку очајни што почнале да жртвуваат луѓе на боговите, двапати закопале живи луѓе кај Форумот во Рим и напуштиле бебе во Јадранското Море (можеби еден од последните случаи на жртвување луѓе од страна на Римјаните, освен јавните погубувања на поразени непријатели во чест на Марс). За само 20 месеци Рим изгубил една петтина (150.000) од целокупното машко население над 17 години. Понатаму, поголемиот дел од јужна Италија се приклучил на каузата на Ханибал. По Кана, хеленистичките јужни провинции Арпи, Салапија, Хердонија и Узентум, како и градовите Капуа и Таранто ја отповикале својата верност кон Рим и му ветиле лојалност на Ханибал. По битката, грчките градови на Сицилија кренале бунт против римската политичка контрола, а македонскиот крал Филип V му ветил поддршка на Ханибал, и ја започнал Првата македонска војна против Рим.
Ливиј напишал дека по битката, командантот на нумидската коњаница Магарбал го наговарал Ханибал да ја искористи можноста и да тргне на Рим. По одбивањето на Ханибал му рекол: „Боговите не даваат сè на една личност: знаеш како да победиш, Ханибал, но не знаеш како да ја искористиш победата“
Ханибал испратил делегација во Рим предводена од Картало за отворање мировни преговори со Републиката со умерени услови. И покрај повеќекратните катастрофи што ги претрпел Рим, Сенатот одбил да преговара. Рим прогласил целосна мобилизација на машкото римско население и создавале нови легии преку ангажирање на селани без земја, па дури и робови. Самиот збор „мир“ бил забранет, жалењето било ограничено на 30 дена, а дури и на жените им било забрането да леат солзи.
Историски извори
Има три главни извори за битката, а ниеден не е своевремен. Општата историја на Полибиј е напишана 50 години по битката. Ливиј пишувал во времето на Август, а Апијан уште подоцна. Апијан опишува настани кои не се поврзани со оние на Ливиј и Полибиј. Тит Ливи на Сенатот му дава херојска улога, префрлајќи ја вината за поразот на Варон. Обвинувањата против римскиот генерал, исто така, одземаат дел од вината на војниците, кои овој автор имал тенденција да ги идеализира. Историчарите обично не даваат вредност на белешките на Апијан. Битката е опишана и од Касиј Дион и Плутарх.
Смрча
Игличките ги јадат ларвите на неколку вида на пеперутки.
Видови
Во светот постојат 35 видови на смрча.
Дрво и преработки
Смрчата наоѓа примена како добро дрво за столарија и во градежништвото, и особено погодно за изработката на трупови на дрвени воздухоплови. Од ова дрво се прават многу жичени инструменти како што се гитарата, мандолината, виолончелото, виолината, резонантната кутија во средината на пијаното и харфата. Првото летало на Браќата Рајт, наречено Flyer („Летач“) било изработено од смрча.
Бидејќи смреката не е отпорна на гниење и штетници откако ќе се исече и трае само 12-18 месеци ако е изложено надвор. Затоа, нејзиниот дрвен маетријал се препорачува да се користи само за внатрешно уредување.
Смрчата е од големо знчење за добивање на дрвена каша за изработка на хартија. Долгите конци на дрвото даваат цврст производ кој воедно лесно се бели.
Храна и напитоци
Младите изданоци на смрчите и боровите се богати со витамин Ц. Познато е дека капетанот Џејмс Кук правел алкохолен напиток од смрчини гранчиња што го пиела посадата за да се заштити од скорбут. Ваквиот напиток постои и денес во северна Европа и Канада.
Други примени
Од смолата на смрчата се правел катран пред да се појават денешните катрани од нафтени деривати.
IC 1827
IC 1827 — галаксија во соѕвездието Береникина Коса, заведена во Новиот општ каталог на длабоконебесни тела.
Смрча
Други примени
Северномериканските староседелци ги користат тенките корења за плетење на кошници и зашивање на брезова кора при изработката на чунови.
IC 1827
Откривање
Овој објект е откриен на 10 мај 1904 година од страна на Ројал Харвуд Фрост.
Смрча
Смрчата како мотив во уметноста и во популарната култура
Понекогаш, смрчата се јавува како инспирација или тема во делата од уметноста и популарната култура, како:
IC 1827
Податоци од набљудување
Според морфолошката класификација на галаксиите, IC 1827 е од видот S0. Видливиот сјај со голо око изнесува 16,4 mag, а оној во рамките на интервалот од минималната до максималната честота 17,4 mag, додека површинскиот сјај изнесува 13,8 m/лм2. IC 1827 има привидни димензии од 0,5' х 0,2'.
Астрономски податоци
Објектот е од епохата Ј2000.0. Неговата ректасцензија, односно аголот измерен меѓу еклиптиката и небесниот екватор со теме во пролетната точка, изнесува 12 ч 39 м 4,8 с, а неговата деклинација, односно висината на лакот на тој агол, +13° 45' 31"". Положбениот агол на објектот е во износ од 165°.
Други поделби
Проучување на IC 1827 е вршено од повеќе истражувачи, па поради тоа е вклучен и во други познати збирки според различн критериуми на поделба. Така, во Каталогот на најважните галаксии (PGC), објектот се среќава со ознаката 165284.
Циклон-3
Циклон-3 — ракета од Советскиот Сојуз и последователно Украинска орбитална носечка ракета. Подизведба на Р-36 ИКБР, и член на семејството Циклон, својот прв лет го има на 24 јуни 1977 година и ставена е вон употреба на 30 јануари 2009 година. Изведените Циклон ракети од страна на Украинците биле ставени вон употреба поради идните сеносечки руски ракети, како што е Ангара и бидејќи користеле отровно хиперголно гориво.
Наследник
Украина развива комерцијална подизведба на Циклон-3, т.н. Циклон-4.