cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алие
Демографија
Алие има три големи градови: Монлисон, Виши и Мулен. Остатокот од департманот вклучува неколку мали градови и села, расфрлани главно покрај реките. Селата се далеку едно од друго и тоа е генерално ретко населен департман. Меѓутоа, до крајот на 19 век, населението се зголемувало бидејќи развојот на неговите градови (индустрии во Монлисон и Мулен, бањи во Виши) се надоместувале со селскиот егзодус. Департманот тогаш надминал 420.000 жители. По загубите од Првата светска војна, населението се стабилизирало и малку пораснало во 1960-тите. Оттогаш, континуираниот рурален егзодус и особено падот на старите индустриски гранки прави населението да се намалува и старее постојано, од 386.533 жители во 1968 година на 337.988 во 2017 година.
Населението на департманот е приближно еднакво на населението на Исланд.
Гастрономија и лозарство
Пате од компири (Pâté aux pommes de terre) е еден од специјалитетите на Алие, како и на соседниот регион Лимузен. Реката Алие е едно од ретките места во Јужна Европа каде слатководниот липан (Tymallus thymallus), познат на француски како ombre des rivières, се јавува во природно живеалиште. Оваа риба е многу ценета во француската гастрономија поради нејзината фина и нежна текстура и најдобро е да се јаде заедно со лесно вино.
Виното Сен Пурсен (Saint-Pourçain AOC) се произведува во Алие, а дабовото дрво од шумата Тронсе е еден од најомилените за изработка на бочви за вино.
1790
Други календари
Истата година се среќава поинаку во календарите на различни народи и култури. Меѓу попознатите се вбројуваат: византискиот, асирскиот, еврејскиот, римскиот, кинескиот, будистичкиот и исламскиот.
Така, во византискиот календар, којшто времето го мери од создавањето на светот според Библијата, на 1 септември 5509 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар, истата трае во текот на 7298 и 7299 година. Според асирскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува од 4750 г. п.н.е, кога се проценува дека бил изграден првиот храм во граот Асур, станува збор за 6540 година. Понатаму, во еврејскиот календар, којшто започнува на 1 септември 3760 г. п.н.е. според продолжениот јулијански календар или околу една година пред создавањето на светот според Евреите, годината се протега во текот на 5550 и 5551 еврејска година. Според календарот на Римјаните, којшто започнува од 753 г. п.н.е., кога браќата Ромул и Рем го основале градот Рим (познато и како Ab urbe condita), годината е избројана како 2543.
Во рамките на кинескиот календар, пак, постојат две поделени мислења за почетокот на броењето на годините: едни сметаат дека тоа е 61 година од владеењето на легендарниот Жолт цар или 2637 г. п.н.е.; додека други сметаат дека за почеток треба да се земе годината кога Жолтиот цар станал владетел, т.е. 2697 г. п.н.е. На тој начин, според првото гледиште, 1790 година се протега во 4426 и 4427, додека според второто гледиште, годината трае во текот на 4486 и 4487 кинеска година. Будистичкиот календар започнува да го мери времето од 543 г. п.н.е., година во којашто се смета дека Буда достигнал состојба на нирвана, и годината ја брои како 2333. Според исламскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува со 622 година, т.е. годината на пребегнувањето на пророкот Мухамед од Мека во Медина (позната и како хиџра), годината се протега во текот на 1204 и 1205 исламска година.
Карамани
Карамани — село во областа Пелагонија, во Општина Битола, во околината на градот Битола.
Потекло на името
Името на селото се верува дека доаѓа од тоа што поголем дел од атарот е покриен со земја црница, на турски „кара“. Според други извори, пак, името потекнува од топонимизација на родовското име Караман.
Географија и местоположба
Селото се наоѓа во Пелагонија, во средишниот дел на Битолското Поле и во северниот дел на територијата на Општина Битола. Селото е рамничарско, на надморска височина од 570 метри. Од градот Битола, селото е оддалечено 8 километри.
Изразено полско село, североисточно од градот Битола. Соседни села се Трн и Долно Оризари.
Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Драгорка, Мера, Дрварски Пат, Долни Лозја, Слатина, Трнски Пат, Чеклази, Потка, Тумба, Под Тумба, Цилејца, Орница, Лениште, Камче, Зад Лозја, Дабје и Барутница.
Селото има збиен тип, додека куќите се групирани на две маала: Горно и Долно. Помеѓу двете маала се наоѓа сретселото, каде е сместена црквата.
Историја
Еден километар од селото е сместена месноста Тумба. Мештаните веруваат дека таму имало црква. На местото биле ископани гробови и стари пари.
Во турски документ издаден помеѓу 1659 и 1750 година е првото споменување на името на селото, како Караман. Се верува дека селото е основано во исто време како соседното село Трн од доселенички родови во текот на век.
Во век, Карамани било село во Битолската каза на Отоманското Царство.
Карамани е познато по Битката кај Битола за време на Првата балканска војна. Дунавската дивизија од првиот повик напаѓала во две колони. Десната преку Црна Река и Шемница извршила напад на селото Трн. Минувајќи преку мочуришното земјиште, околу 10 часот го зазела село Трн. Со тоа бил пробиен фронтот на 5. турски корпус. Меѓутоа, предноста не била искористена за продолжување на нападот, па Турците успеале да ја организираат одбраната кај селото. Левата (главната) колона не успеала да изврши напад врз турската десна страна. Поради уривањето на мостот на Црна Река, таа останала кај село Новаци. Коњаничката дивизија упатила еден полк кон село Брод за да ги заземе премините преку Црна Река, а главнината била кај село Биљаник. Тимочката дивизија од вториот повик била во армиската резерва. Турската 13. дивизија до вечерта стигнала во село Доленци. Меѓутоа, Џавид-паша, командантот на 6. корпус, бил принуден да ја врати 13. дивизија во Битола поради активноста на македонските месни чети што почнале да ги напаѓаат турските сили. Со тоа ја ослабнал фронтовската линија, која на српската војска ѝ овозможило прегрупирање и полесно пробивање на фронтот.
Поштенски броеви во Ерменија
Поштенските броеви во Ерменија се состојат од 4 цифри. Пред 1 април 2006 година, се состоеле од 6 цифри. Тој формат останал непроменет од времето на СССР. Пример поштенскиот број на МНР на Ерменија бил 375010, сега е 0010.
Карамани
Население
Според податоците на Васил К’нчов („Македонија. Етнографија и статистика“) од 1900 година, во Карамани живееле 350 жители, сите Македонци. Според егзархискиот секретар Димитар Мишев, („La Macédoine et sa Population Chrétienne“) во 1905 година во Карамани имало 296 жители, под врховенството на Бугарската егзархија.
Карамани е средно село по големина, кое што во 1961 година броело 496 жители, додека во 1994 година 362 жители, македонско население.
Според пописот од 2002 година, во селото Карамани живееле 337 жители, сите Македонци.
Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 290 жители, од кои 283 Македонци, 1 Србин, 2 останати и 4 лица без податоци.
Родови
Карамани е македонско село, сите родови во селото се доселени.
Родови во селото се:
Самоуправа и политика
Во периодот од 1996 до 2004 година, селото се наоѓало во рамките на некогашната општина Битола.
Во периодот од 1965 до 1996 година, селото било сместено во големата општина Битола.
Во периодот од 1955 до 1965 година, селото влегувало во рамките на тогашната општина Кукуречани.
Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Логоварди, во која селото Карамани, се наоѓале и селата Долно Оризари, Логоварди, Оптичари, Поешево и Трн. Општината Логоварди постоела и во периодот 1950-1952.
Избирачко место
Во селото постои избирачкото место бр. 0135 според Државната изборна комисија, сместено во основното училиште.
На претседателските избори во 2019 година, на ова избирачко место биле запишани вкупно 261 гласач.
Иселеништво
Се знае за следниве иселеници: Дамевци (3 к.), Рокановци (2 к.) и Чорбевци (1 к.), кои живеат во Логоварди; Јаковчевци (8 к.) и Јуруковци (1 к.), кои живеат во Долно Оризари; Карамановци (1 к.), живеат во Поешево и Карамановци (2 к.), живеат во Старо Лагово.
Исто така, од ова село има многу иселеници во градот Битола, но и во прекуокеанските земји.
Ромито (пештера)
Пештерата Ромито е природна варовничка пештера во националниот парк Полино долината Лао, во близина на градот Папасидеро во Калабрија, Италија. Стратиграфскиот запис од првото ископување ја потврдил продолжената палео-човечкото живеалиште за време на раниот палеолит од пред 17.000 години и неолитот од пред 6.400 години. Било документирано едно единствено, но извонредно парче париетална карпа гравирана од раниот палеолит. Првично биле откриени неколку погребни места со различна старост. Нередовните повторливи сесии довеле до дополнителни наоди, што укажува на идни ископувачки работи. Забележително е количеството акумулирани податоци што откриле подлабоко разбирање на праисторискиот секојдневен живот, извонредниот квалитет на резбите на карпи и погребни останки со име Ромито 2, кои покажуваат одлики на патолошки скелетни состојби.
Локалитет
Пештерата била откриена од тогашниот директор на Градскиот музеј, Агостино Миљо, во пролетта 1961 година. Ископувањата започнале во летото 1962 година под раководство на Паоло Грациози од Универзитетот во Фиренца. Археолошкиот парк содржи мал музеј, кој ја презентира документацијата и најновите истражувања.
Локалитетот се состои од две различни области: надворешен поранешен карпест засолниште или настрешница со должина од 34 метри и внатрешната пештера, вградена во варовничката формација со должина од 20 метри и е достапен преку тесен тунел. Внатрешноста е украсена со голем број љубопитни спелеотеми и праисториски графити.
Стратиграфија
Депозитите во близина на влезот се околу 8 метри дебели и се состојат од кластични седименти. Палеолитски наоѓалишта, до 6 метри дебели, под средните холоценски слоеви, околу 2 метри дебели и содржат керамика од средниот и доцниот неолит. Локално изведени карпести блокови до 4 метри по големина потпираат на падината на талусот пред и под влезот, што покажува дека првично имало настрешница што подоцна се срушила. Наслагите на човечко занимање содржат бројни коски и камени алатки, заоблени од егзогени камчиња со големина и изобилен отпад од јаглен кој е поврзан со камини. Околу педесет откриени парчиња керамика се доказ за окупацијата на пештерата за време на транзицијата во неолитот/железното време.
Карпести гравури
Бикот, Аурох се наоѓа на устието на западниот дел од пештерата и е врежан на три различни нивоа на профили. Стилскиот опсег е карактеристичен за Медитеранот и дизајнот на совршени пропорции. Чувството на сила што се пренесува од целокупниот дизајн на фигурата и внимателното ракување со анатомските детали е највисок израз на палеолитскиот реализам во регионот. Пред карпата е исечена уште една говедска фигура, многу посуптилно, на која се прикажани само градите, главата и дел од грбот. На спротивниот крај на засолништето седи уште еден врежан болдер, покриен со бројни линеарни знаци. Двете гравури се датирани помеѓу 14.000 и 12.000 БП.
Погребувања
За време на првите ископувања биле пронајдени три гробови, стари 9.200 години и секој содржел неколку човечки суштества, сместени во епипалеолитските слоеви. Едниот гроб бил пронајден во пештерата, а другите два под соседното карпесто засолниште во близина на каменот врежан со бикови. Примероците беа именувани како Romito 1 - 6 и сите беа на возраст помеѓу 15 и 25 години и пониски од 1,5 м.
До денес, девет непроменети, добро сочувани погребувања се пронајдени од стратиграфски слоеви кои датираат од околу. 18.000 до 11.000 БП, поголемиот дел од погребувањата одговараат на период на климатска подобрување од околу. 15.000 до 13.000 БП.
Григор Димитров
Григор Димитров Димитров (роден на 16 мај 1991 г. во Хасково) е бугарски професионален тенисер. Негово највиско место на АТП листата е 3. место кое го достигнал во декември 2017, непосредно после освојувањето на АТП Мастерс Куп титулата во Лондон.
Димитров е најуспешниот бугарски тенисер - единствен кој бил рангиран во првите 10 играчи на АТП листата. Тој исто така е единствениот бугарски тенисер кој стигнал до вкупна заработка од 1 милион долари а подоцна и до 5 милиони долари.
Димитров е исто така првиот (и единствен) бугарски тенисер кој освоил АТП титула во поединечна конкуренција, како и единствениот бугарски тенисер кој стигнал до трето коло и подалеку на Гренд слем турнир. Тој во кариерата има освоено 4 АТП титули. Пред да стане професионален тенисер, Димитров бил одличен јуниор и бил прворангиран на јуниорската листа, притоа освојувајќи ги јуниорските титули на Вимблдон и Отвореното првенство на САД во 2008 година.
Детство и почетоци
Григор е роден во Хасково, Бугарија како единствено дете на Димитар, тениски тренер, и Марија, професорка по спорт и поранешна одбојкарка. Тој за првпат фатил рекет на тригодишна возраст, а веќе од својата петта година започнал да игра секојдневно. Во почетоците тренер бил неговиот татко, но откако младиот бугарин го покажал својот талент во јуниорските турнири, било јасно дека тој ќе мора да се развива под други околности. Во 2007, Димитров се приклучил на академијата "Санчез-Касал", каде бил понатамошно трениран од страна на Емилио Санчез и Пато Алварез. Една година подоцна, Димитров се преселил во Париз и се приклучил на тениската академија на Патрик Муратоглу во која поминал четири години.
Личен живот
Постоеле гласини дека Димитров е во врска со руската тенисерка Марија Шарапова во втората половина на 2012 година, но двајцата својата врска ја потврдиле по Мастерсот во Мадрид во 2013, каде Димитров ја забележал својата прва победа против својот добар пријател, светскиот број еден, Новак Ѓоковиќ. Покрај мајчиниот јазик, Григор го зборува и англискиот јазик, а вели дека го интересираат спортот, автомобили, комјутери и часовници. Тој го добил прекарот "Baby Fed" поради неговиот стил на игра и тенискиот талент сличен на Роџер Федерер.
Јуниорска кариера
Својата прва голема титула Григор ја освоил на 14 години, освојувајќи го Европското првенство за тенисери до 14 години. Во 2006 тој бил победник на престижниот Оринџ Бол за тенисери до 16 години а следната година бил прогласен за ѕвезда во подем на турнирот Eddie Herr International.
Во 2007, Димитров бил финалист на Оринџ Бол за тенисери до 18 години, и бил поразен од литванецот Ричардас Беранкис. Заедно со Васек Поспишил, тој стигнал до финалето во двојки на јуниорскиот турнир од Отвореното првенство на САД, но парот доживеал пораз од Жонатан Ејсерик и Жером Инзерило. Следната сезона, Димитров стигнал до четвртфиналето на јуниорскиот турнир од Отвореното првенство на Франција, во кое бил поразен од Јежи Јанович во три сета. Сепак, тој успеал да го освои јуниорскиот Вимблдон победувајќи го во финалето финецот Хенри Континен. Тој стигнал до титулата без изгубен сет и покрај тоа што играл со повреда на рамото низ целиот турнир. Одличните игри Димитров ги продолжил на јуниорскиот турнир од Отвореното првенство на САД, каде стигнал до својата втора јуниорска гренд слем титула, победувајќи го во финалето американскиот квалификант Девин Бритон во два сета. По турнирот, Димитров објавил дека тој ја завршува својата јуниорска кариера и во иднина ќе се фокусира на својот АТП ранк. На 8 септември тој станал прв јуниор во светот, прескокнувајќи го тајванецот Цунг-хуа Јанг. Тој ја завршил 2008 година како трет јуниор во светот.
Како јуниор, Димитров имал вкупен биланс од 66 победи и 25 порази во поединечна конкуренција (и 42 победи и 20 порази во двојки).
Кидоомару
Кидоомару (鬼童丸, 鬼同丸) е они, кој се појавува во колекцијата „Кокон Чомонџуу“ од Камакура периодот, меѓу другите извори. Тој е син на Шутен-дооџи, а најголем непријател му е Минамото но Јоримицу.
Потекло
Иако Кидоомару е широко познат од колекцијата Кокон Чомонџии, постои материјал за него и од сликовниците за воини, како и легенди. Според усните традиции на Кумохара во Фукучијама, Кјото префектура, постои легендата дека Кидоомару е дете на Шутен-дооџи. Откако Минамото но Јоримицу го убил Шутен-дооџи, девојчињата заробени од Шутен-дооџи се вратиле дома, но една од тие девојчиња добила психичко нарушување и не можела да се врати дома, раѓајќи го детето на Шутен-дооџи во Кумохара. Ова дете имало заби при раѓање, а на возраст од 7 или 8 години фрлало камења за да убие елен или свиња како оброк. Се вели дека на крајот, ова дете станало Кидоомару, целејќи кон непријателот на неговиот татко, Јоримицу и неговата група.
Главна приказна
Како што е опишано во Кокон Чомонџуу, Минамото но Јоримицу е познат што го убил чудовиштето Шутен-дооџи. Кога отишол во домот на неговиот брат Минамото но Јоринобу, тој го фатил Кидоомару во тоалетот. Јоримицу му рекол на Јоринобу дека е невнимателен, па затоа требало да го оковаат они суштеството со ланци, преспивајќи во куќата на Јоринобу таа ноќ. Кидоомару лесно ги откинал синџирите и со огорченост кон Јоримицу, гледал во неговиот кревет и бдеел. Јоримицу го забележал тоа и му рекол на еден слуга: „утре, ќе го посетам храмот Курама“. Кидоомару отишол пред храмот, убил едно говедо на полето Ичихара, се скрил во неговото тело и чекал да дојде Јоримицу. Сепак, Јоримицу го забележал ова, па Уатанабе но Цуна, откако добил команда од Јоримицу, стрелал во стоката со лак и стрела. Се вели дека Кидоомару се појавил од внатрешноста на кравата и се обидел да го покоси Јоримицу, но Јоримицу го убил Кидоомару со еден удар. Во збирката со „јоокаи“ слики, „Конџаку Хјакки Шууи“ од Торијама Секиен, сликата со наслов „Кидоо“ го прикажува Кидоомару седејќи во снегот, облечен во кожа од говедо, како го чека Јоримицу.
Дополнителни податоци
„Зентаихеики“, колекција на воени приказни, теоретизира дека овој они е напуштеното дете на Шутен-Дооџи, и првично Кидоомару бил мало дете на планината Хиеи, но се расипал како резултат на злобни дела, и затоа бил избркан од таму, за потоа да мигрира во една пештера во планините и да стане разбојник.
Според „Шитенноо Шоотоо Ироку“ (四天王剿盗異録) на Такизауа Бакин, во една пештера во планините, Кидоомару го сретнал Хакамадаре, разбојник од колекцијата на приказни „Конџаку Моногатаришуу“, во која е прикажана сцена од натпревар на споредување на меѓусебните вештини. Делата што го опишуваат ова ги вклучуваат укијо-е цртежите како што се „Кидоомару“ на Утагауа Јошицуја и „Хакамадаре Јасусуке Кидоомару Јуцукурабе но Зу“ (袴垂保輔鬼童丸競図) на Цукиока Јошитоши.
Хамелн
Хамелн (Hameln) — град во округот Хамелн-Пирмонт, во сојузната покраина Долна Саксонија, Германија. Претставува административно седиште на округот Хамелн-Пирмонт и има население од околу 56.000 жители. Најмногу е познат по бајката за „Свирачот од Хамелн“.
Местоположба
Хамелн се наоѓа југозападно од Хановер на околу половина пат помеѓу Херфорд на запад и Хилдесхајм на исток. Градот се наоѓа во средиштето на Природниот парк Ридски крај Везер Шаумбург-Хамелн и е опкружен од делови на Везерското Средногорје и блиското Лајнско Средногорје. Низ Хамелн тече Везер, а во градското подрачје во нејзе се влеваат Хамел (од исток) и Хуме (од запад).
Западно од градот се наоѓа ридот Клит (258 м), на кој се наоѓа кула и ресторан.
Клима
Хамелн, како дел од Везерското Средногорје, главно се наоѓа под податлантска клима со свежи зими и влажни лета. Истовремено е под влијание на слаба континентална клима со повремени ладни зима и потопли лета.
Историја
Хамелн започнал со манастир, кој бил основан во 851 година. Селото растело во близина и станало град во текот на век. Случката со „свирачот“ се верува дека се случила во 1284 година и веројатно е заснована на вистински настан, иако малку различка од бајката. Во и  век, Хамелн бил помал член на Ханзата.
Во јуни 1634 година, во текот на Триесетгодишната војна, Лотар Дитрих, генерал во Царската армија ја изгубил Битката кај Олдендорф од шведскиот генерал Книпхаузен, по што Хамелн бил освоен од шведската војска.
Ерата на најдобриот развој на градот започнала во 1664 година, кога Хамелн станал утврден граничен град на Кнежевството Каленберг. Во 1705 година станал дел од новосоздаденото Изборно кнежевство Брауншвајг-Линебург, нарекувано и Хановер, кога Џорџ Луис, принц на Каленберг, подоцна крал Џорџ I на Велика Британија, го наследил Кнежевството Линебург.
Хамелн бил опкружен од четири тврдини, што му го дало прекарот „Гибралтар на Северот“. Бил најутврден град во Изборното кнежевство Хановер. Првата тврдина (Тврдина Џорџ) била изградена помеѓу 1760 и 1763 година, втората (Тврдина Вилхелм) во 1774 година, третата во 1784 година и последната (наречена Тврдина Луизе) била изградена во 1806 година.
ВО 1808 година, Хамелн се предал без борба на Наполеон, по некогата победа во Битката кај Јена-Ауерштет. Силите на Наполеон подоцна се повлекле од историските ѕидини на градот и кулите. Во 1843 година, жителите на Хамелн изградиле кула за набљудување на ридот Клит од урнатините на тврдината Џорџ. Оваа кула е наречена „Клиттурм“ и е омилено одредиште за туристите.
Во 1867 година, Хамелн станал дел од Кралството Прусија, кое го освоило Хановер по Австриско-пруската војна во 1866 година.
Во текот на Втората светска војна, затворот во Хамелн бил користен за затворање на социјалдемократи, комунисти и други политички затвореници. Околу 200 умреле тука; повеќе умреле во април 1945 година, кога нацистите ги испратиле затворениците на долги маршеви поради напредувањето на сојузниците. По војната, затворот во Хамелн бил користен од британските окупациски сили за затворање на Германци обвинети за воени злодела. По казните, околу 200 од нив биле обесени, вклучувајќи ги Ирма Грезе и Јозеф Крамер. Затворот подоцна бил претворен во хотел.
Свирачот од Хамелн
Градот е познат по народното предание за Свирачот од Хамелн (Der Rattenfänger von Hameln), средновековна приказна која раскажува за трагедија која го погодила градот во век. Верзијата напишана од Браќата Грим ја направило популарна низ целиот свет; исто така е предмет на поеми од Гете и Роберт Браунинг. Лете секоја недела бајката е раскажувана од глумци во центарот на градот.
Збратимени градови
Хамелн е збратимен со следниве градови:
Географија на Македонија
Географија на Македонија — поим со кој се опфаќаат релјефните, хидрографските и климатските одлики на државата. Македонија е држава во Југоисточна Европа со географски координати 41.83333°N, 22°W и со вкупна површина од 25.713 км2. Taa има граници од 896 км кои ги дели со Србија (102 км) на север, Косово (179 км) на северозапад, Бугарија (173 км) на исток, Грција (256 км) на југ и Албанија (186 км) на запад. Земјата претставува транзитен коридор од Западна и Средна Европа до Егејското Море и од Југоисточна Европа до Западна Европа. Воедно, Македонија се наоѓа во северниот умерен појас, каде што има поволна клима за одгледување разни култури.
Државата е дел од поширокиот регион Македонија по кој таа го носи своето име. Таа е континентална држава без излез на море, но има три природни езера: Охридското, Преспанското и Дојранското. Според тоа, има водена површина од 477 км2.
Територијата на Македонија е вклучена во првиот часовен појас, кој се протега од 7°30’ до 27°30’ ИГД. Во интерес на заштеда на гориво, електрична енергија, зголемување на работниот ефект и поради други економски причини во многу земји од светот, па така и во Македонија, воведено е летно сметање на времето со одлука на Влада на Република Македонија од 1982 г., и затоа секоја година стрелките на часовникот кон крајот на март, а почетокот на јуни се поместуваат за 1 час нанапред, а кон крајот на септември или почетокот на октомври тие се враќаат 1 час наназад.
Географска положба
Сместена во југоисточниот дел на Европа или во центарот на Балканот, Македонија, иако нема излез на море има доста поволна географска положба, бидејќи таа претставува „мост“ преку кој се поврзуваат сите балкански земји, па така низ Македонија минуваат доста важни европски патишта со кои таа е поврзана со останатите земји од Европа како и со блиските земји од Африка и Азија.
Географски центар
Географскиот центар на Република Македонија се наоѓа во Длабок Дол (41.59999°N, 21.70493°W), во атарот на селото Долно Врановци (Општина Чашка). Сè до новиот премер со најсовремени методи во 2011, за центар на земјата погрешно се сметало место во селото Крива Круша.
Сообраќајна положба
Добрата географска положба е условена и од важните сообраќајни патишта и меѓународни комуникациски коридори, кои се особено развиени по речните текови, котлините и по планинските преслапи. Во прилог на поволната сообраќајна положба е и релативната мала оддалеченост од Јадранско Море и Егејско Море. Сепак во добро развиената сообраќајна положба, најважно место има долината на реката Вардар.
На север освен Вардарската долина, Република Македонија е поврзана со соседните држави уште во низа други важни сообраќајни правци кои минуваат низ долини, котлини и преслапи. Така, кон север, кон Србија и Косово, водат два транспортни коридори од кои еден кон реката Марица, а другиот кон реката Лепенец, однсоно две патни магистрали и две железнички линии, со вкупно 7 гранични премини (Гора, Јажинце, Волково, Блаце, Табановце, Сопот и Пелинце). Од нив четири се со меѓународен карактер (Јажинце, Волково, Блаце, Табановце), а останатите три се со меѓудржавен карактер (Сопот, Гора и Пелинце). Овие патни правци всушност се врската на Република Македонија со останатите делови од Средна, Северна и Западна Европа.
На исток, кон Бугарија водат три патни правци. Едниот патен правец минува по долината на Крива Река, вториот по долината на река Брегалница, а третиот по долината на река Струмица. Односно по котлини: Кривопаланечката Котлина, Струмичката и Делчевска Котлина. Овие патни правци ја поврзуваат Македонија со Бугарија и со земјите од Источна Европа и Југозападна Азија. Кон Бугарија има три гранични премини (сите со меѓународен карактер) - Деве Баир, Делчево и Ново Село, а четвртиот Берово-Симитли е во изградба.
На југ, кон Грција водат три патни правци и две железнички линии. Првиот најважен патен правец минува низ Вардарската долина (електрифицирана железничка пруга и автопатот Е75), вториот минува низ Пелагониската Котлина (патен парвец Битола-Лерин), како и железничката пруга која повеќе години е надвор од употреба. Третиот патен правец е Дојран-Кукуш, односно граничниот премин Стар Дојран.
На запад, кон Албанија, исто така водат четири патни правци. Два од нив минуваат низ Охридско-струшката котлина преку граничните премини Ќафасан (патен правец Струга-Драч) и премиот Св. Наум (патен правец Охрид-Подградец). Третиот патен правец минува низ Преспанската Котлина, од Ресен кон Мала Преспа, и четвртиот е граничниот премин Блато, (патниот правец Дебар-Пешкопеја).
Поволната географска и сообраќајна положба која ја има Република Македонија и овозможуваат да се развијат мошне важни и разновидни транспортни сообраќајни комуникации. Според, тоа Република Македонија е вклучена во меѓународната сообраќајна мрежа. По патиштата на Република Македонија се транзитираат големи количества стоки, голем број патници, туристи итн.
Граници
Македонија се граничи со пет држави и тоа:
Северната граница кон Република Србија, се протега во правец запад-исток, во должина од 263 км. Низ нејзината должина границата пресекува 7 гранични премини, 6 планини, 1 клисура, 3 поголеми реки итн. Границата почнува од врвот Шерупа (2.092 м), кој претставува тромеѓе помеѓу Република Албанија, Република Косово и Република Македонија. Уште во самиот почеток границата го пресекува горниот дел од сливното подрачје на реката Радика и граничниот премин Гора-Рестелница од каде што кон исток почнува да се искачува и понатаму води по централното планинско било на Шар Планина, сè до врвот Љуботен (2.499 м). Од тука, од врвот Љуботен, граница се спушта пресекувајќи го патниот правец Тетово-Урошевац-Приштина, каде што се наоѓа граничниот премин Јажинце, од таму се спушта во Качаничката Котлина и ја сече реката Лепенец. Тука границата ги пресекува железничкиот премин Скопје-Приштина, со железничкиот премин Волково, и автопатот Скопје-Приштина и преминот Блаце. Од тука границата продолжува и се искачува на планината Скопска Црна Гора, од каде што се спушта во Кумановско-прешевската повија и ги пресекува локалниот премин Сопот, со патот Куманово-Бујановац, потоа железничката пруга, и автопатот Куманово-Врање, и премиот Табановце. Уште понаисток, границата се искачува на ниската планина Руен, а потоа се спушта и ја пресекува реката Пчиња, како и патот Куманово-Прохор Пчињски, со меѓудржавниот премин Пелинце. Искачувајќи се во источниот правец на планините Козјак, Герман и Билина Планина, границата завршува на врвот Kопрвија (1.315 м), кој претставува тромеѓе помеѓу Република Македонија, Република Бугарија и Република Србија.
Источната граница кон Република Бугарија се протега во меридијански правец, со мал лачен облик. Во долната половина вушнот се граничи со областа Пиринска Македонија, присилно припоена кон Бугарија. Границата е долга 177 км и низ својата должина таа пресекува 4 гранични премини, 5 планини, 1 котлина и една поголема река (Струмица). Од врвот Коприва границата се спушта до граничниот премин Деве Баир (1.160 м), односно на сообраќајниот пат Крива Паланка-Ќустендил. Од тука, таа почнува да се искачува на Осоговски Планини, на врвот Руен (2.225 м), од каде што постепено се спушта и го пресекува планинското било. Пред да почне да го расекува целото било на планината Влаина, границата ја сече и сообраќајницата Делчево-Благоевград, со граничниот премин Делчево. Од планината Влаина, границата се искачува на Малешевски Планини, на нивниот највисок врв Ченгино Кале (1.745 м), од каде што се спушта кон граничниот премин Клепало (Црна Скала, 1.290 м). Преку овој висок планински преслап, границата се искачува на планината Огражден, која ја пресекува и потоа се спушта во Струмичката Котлина пресекувајќи ја заедно со автомобилскиот патен правец Струмица-Петрич, односно граничниот премин Ново Село и реката Струмица. Источната граница завршува искачувајќи се по планината Беласица, доаѓајќи на врвот Тумба (1.881), кој претставува тромеѓе помеѓу Република Македонија, Република Грција и Република Бугарија.
Во овие граници Република Македонија зафаќа површина од 25.713 км2. Контурите на државната територија се неправилни, но сепак личат на елипса. Република Македонија спаќа во групата мали држави и во групата континентални држави кои немаат излез на море. Во воздушна линија север-југ Република Македонија се протега во должина од околу 155 км, а во воздушна линија исток-запад во должина од околу 215 км.
Во своите етнички граници Македонија зафаќа површина од 68.451 км2. Од нив на Република Македонија и припаѓаат само 25.713 км2 или 37,5%, потоа 34.411 км2 (50,3%) се наоѓаат во Грција, па 6.789 км2 (9,9%) во Бугарија, во Албанија има 802 км2 (1,2%) и во Србија 727 км2 (1,1%).
Тектонски еволуции на Македонија
Во поглед на тектонската еволуција Република Македонија се одликува со сложена тектонска структура. Просторот на Република Македонија се одликува со геосинклиналичен тип на развиток, односно нејзиниот релјеф, главно е создаван во геосинклиналата Тетида. Во почетниот стадиум, од јадрото на Балканскиот Полуостров, само Родопите и Пелагонидите претставувале заеднички остров на големото море (океан) Тетида. Подоцна, во стариот палеозоик, тие се разделиле и самостојно се развивале, така што во просторот помеѓу двете маси почнала да се оформува вардарската зона, како длабок ров, а на западниот дел од Пелагониската зона се создала Западномакедонската зона. Ваквата тектонска еволуција на четири посебни структурни зони егзистирала најдолго во геолошката еволуција.
Западномакедонската зона, Пелагонискиот масив и Вардарската зона, и покрај тоа што имаат свои специфичности, сепак, заедно се развивале и се вклопиле во развитокот на поголемата Динарска геотектонска единица. Родопската зона пак, издвоена започнала самостојно да се развива.
При дефинитивното оформување на релјефот на Република Македонија, се создадени четири посебни структурни зони, кои имаат свои посебни геолошки одлики, состав, тектонска структура и еволуционен развиток:
Родопската зона ги зафаќа источните делови на Република Македонија, вклучувајќи ги планините Беласица, Плачковица, Огражден, Малешевски Планини, Осогово, Герман и Козјак. Но, оваа зона продолжува и на исток во Република Бугарија. Старата кристалеста маса на Родопите под дејство на тектонско раседнување е раздробена на одделни блокови, поточно на планини, како хорстови (како Беласица) и на котлини (Струмичко-радовишката, Бероваската, Кривопаланечката, Кочанската и Овчеполската Котлина), од кои некои претставуваат ровови (на пр. Струмичката котлина). Ваквиот релјеф подразбира застапеност на типични структури на антиклинориум (сложени испактнати земјишни облици) и синклинориум (сложени вдлабнати земјишни облици). Во оваа зона, помеѓу планините и котлини се појавуваат специфични единици на раседи на кои се појавуваат термоминерални извори, како, на пример, Кочанска Бања и Струмичка Бања - Бања Банско.
Границата на оваа зона, приближно се протега во правец од Дојранско Езеро-Струмица-источно од Радовиш-Кочани-источно од Злетово-Страцин-Руен и продолжува кон Јужна Србија.
Вардарската зона го зафаќа централниот дел на Република Македонија. Почнува од Солун, потоа се протега по долината на реката Вардар, преку Скопската Котлина и планината Скопска Црна Гора продолжува на север во Србија. Всушност, вардарската зона е длабок тектонски ров кој се наоѓа помеѓу Родопската зона на исток и Пелагониската зона на запад. Овој тектонски ров е распарчен со длабоки раседи, но и со блокови и хорстови со различни димензи. По должината на раседите настанале лушпести навлекувања по целата должина на оваа зона. Со оживувањето на раседите во оваа зона се предизвикуваат хоризонтални и вертикални нарушувања на блоковите и лушпестите навлекувања, поради што во Вардарската зона има чести земјотреси. На запад границата на оваа зона приближно започнува од планината Ниџе со Кајмакчалан-Козјачки Камен, селото Извор, источните падини на Китка, Водно, Жеден, Радуша и продложува кон Косово, Србија и Црна Гора.
Пелагониската зона ја опфаќа Пелагониската Котлина и планините кои се издигнуваат источно и северно од неа. Поточно, од источната страна таа ги опфаќа планините: Ниџе, Селечка Планина, Дрен, Бабуна, Караџица, Сува Планина, а завршува со долината на реката Треска. Од северната страна таа го опфаќа целиот масив на Мокра Планина, со планините: Даутица, Јакупица, Голешница, Караџица и Китка. Исто така, оваа зона од сите страни е разделена со раседи и посред морфотектонските одлики се дели на два дела. Границата помеѓу нив ја формираат мермерите на Плетвар и на Сивец. Северниот дел е составен од Бабунската и Голешничката антиклинала и од Караџичката синклинала, додека јужниот дел го сочинуваат Прилепската и Подмолската антиклинала и Мариовската синклинала. Всушност, во структурна смисла Пелагониската зона е сложен хорст-антиклинориум. Исто така, во средишниот дел на Пелагониската Котлина, во таканаречената Тополчанска Греда, се наоѓаат блокови од стари карпи, кои се сметаат за реликти на пелагонискиот хорст - антиклионориум, а тоа покажува дека настанало тонење на старата маса и на тој начин била формирана денешната котлина.
Приближната граница на оваа зона на запад почнува во следниот правец: јужно од селото Лажец-Битола-Дебреште-Македонски Брод-западно од река Треска- до Матка.
Западномакедонската зона ја зафаќа цела Западна Македонија, почнувајќи од македонско-грчката граница на југ до македонско-српската граница на север и западно од Пелагониската зона сè до македонско-албанската граница. Таа претставува висок планински релјеф, во кој се наоѓаат хорстови, депресии и длабоки раседи. Оваа зона настанала под дејство на интензивните процеси на хоризонталните и вертикалните тектонски движења. Во оваа зона се среќаваат повеќе издигнати хорстови како, на пример, во вид на хорст издигнатиот блок- планина Пелистер-Баба, планините Галичица-Кораб-Шар Планина и др. Структурните облици се формриани со длабоки раседи, но и преку хоризонтални набирања кои настанале за време на алписката орогенеза. Карактеристичен пример на синклинален блок, кој од сите страни е опкружен со длабоки раседи е планината Бистра. Карактеристични котлини-депресии се: Охридско-Струшката котлина, Преспанската, Кичевската, Полошката, Дебарската, Мавровската и котлината Дебрца. И денес во овие котлини е активна радијална тектоника и во значителна мера таа покажува голем интензитет, претставен со сеизмичност, односно со појава на земјотреси.
Сеизмички одлики
Во однос на тектонскиот состав на Република Македонија, таа сѐ уште не е стабилизирана. Тектонските поместувања кои се претставени преку сеизмичката активност, продолжуваат да се јавуваат и ден денес, а особено се чести во зоните на депресиите - котлините и раседните линии. Од аспект на сеизмичноста во Република Македонија се забележуваат три сеизмички зони со четири епицентрални подрачја, односно подрачја на тектонски јазли.
Четирите епицентрални зони или тектонски јазли на Република Македонија се:
Речиси цела Република Македонија е сеизмички активно подрачје, освен Пелагонија. Според статистичките податоци, од сите европски земји, во Република Македонија се јавуваат само 8% од земјотресите, што значи дека земјотресно таа е многу активна. Така, во периодот помеѓу 1904 и 1994 година, во Република Македонија имало 10 силни земјотреси, со интензитет од 8 до 10 степени според Меркалиевата скала. Со оваа се потврдува сеизмичката активност на Република Македонија. Според тоа, познавањето на нејзината тектонска структура е од големо значење за повеќе стопански гранки, а особено за градежништвото.
Во функција на истражувањето на сеизмичноста на Република Македонија, изградена е мрежа од сеизмолошки станици со аналогни сеизмограми, телеметриски станици со дигитални сеизмометри. Главен републички центар е Скопје, а регионалните центри се наоѓаат во Охрид и во Валандово. Освен во овие три града сеизмолошки станици има и во: Дебар, браната Матка, Дошница-Демир Капија, Браната Стрежево, Крива Паланка, с. Горно Врановци и во Берово.
Геолошка еволуција и геолошки состав
Република Македонија има многу сложена геолошка градба. Така, според геолошката еволуција и геолошкиот состав, на територијата на Република Македонија се наоѓаат карпи од речиси сите геолошки ери и периоди од преткамбриум до најмладиот квартерен период.
Преткамбриумска ера во Република Македонија е претставена преку најстарите карпи. Во оваа ера, Родопската, Вардарскаta и Пелагониската зона претставувале целина и таа била дел од еден поголем остров, опкружен со водата на морeто-океан Тетида. Само западниот дел на Република Македонија, т.е. Западно-македонската зона била покриена со вода, односно тогаш таа била дел од Динарската геосинклинала потопена со вода, која пак, била дел од морето-океан Тетида.
На почетокот на палеозојската ера (стар палеозоик) настанало кршење на старата Родопска маса во централниот дел на Република Македонија, при што се формирал голем тектонски ров, Вардарската зона која била потопена со водата од океанот Тетида речиси во целиот палеозоик поголемиот дел од Родопската и Пелагониската зона претставува копно-остров, опкружен со вардарската и со Западно-македонската зона кои биле под вода, односно дел од морето-океан Тетида. Во вториот дел од палозојската ера, во карбонско-пермскиот период, настанало издигнување на копното и спуштање на морето. Тогаш речиси целата територија на Република Македонија претставувала копно.
Во кенозојската ера или во геолошката историја позната како нов век, во терциерниот период во три дела на Република Македонија навлегувала морската вода. Вардарската зона претставувала најголема водна површина, исполнета со вода сè до Кумановската котлина. Од долината на реката Струма морската вода навлегувала во областа Пијанец и Славиште, а во западномакедонската зона водата навлегла во Охридско-струшката котлина. Оваа водна површина со формираните заливи била дел од Палеогеното Море. Во терциерот се појавиле неколку активни вулкански области, од кои најзначајни се: Злетовско-кратовската, Кожуфската и Мариовско-кајмакчаланската вулканска област.
Во квартерниот период, особено во дилувијалната епоха, во текот на плеистоценот повисоките планини и планинските реки биле прекриени со ледници. Со активен процес на глацијација, при што се создале леднички облици - циркови, валови и големи моренски наслаги и бадеми, биле зафатени планините: Шар Планина, Галичица, Враца, Рудока, Кораб, Дешат, Стогово, Караорман, Јабланица и Баба со Пелистер во Западномакедонската зона. Во Пелагониската зона со глацијација биле зафатени планините: Даутица, Јакупица и Караџица. Со помал степен на глацијација била зафатена планината Ниџе со врвот Кајмакчалан. Во Вардарската зона имало помал степен на глацијација на планината Кожуф. Со малку поголема глацијација биле зафатени планините од Родопската зона, особено планината Осогово со врвот Руен.
Според геолошкиот состав во Република Македонија има карпи од магматско, седиментно и метаморфно потекло, а нивната старост датира од преткамбриумот па се од најмладиот квартерен период.
Од палеозојската ера на Осогово, Плачковица, Козјак и на други места во Родопската зона, покрај споменатите карпи, има и дијабази, шкрилци, пробиени со гранити и гарбо карпи. Во Вардарската зона е создадена таканаречената „велешка серија“, која во тесен појас се протега од Качаничката клисура, сè до македонско-грчката граница. Од оваа серија најзастапени карпи се: микашестите, шкрилците, варовниците и мермерите. Во Пелагониската зона, исто така, има гнајсеви, микашисти, шкрилци, мермери, гранити и др. Во Западномакедонската зона, во девонскиот еприод, биле создадени и најголем дел од планините во Западна Македонија: Бистра, Стогово, Караорман, Илинска Планина, Галичица и Јабланица. Тогаш, оваа област, била дел од Динарската геосинклинала потопена со вода и претставувала област на интензивна леитолошка седиментација. Липолошките карпи се претставени со: филити, аргилишисти, песочници, конгломерати, графитни шкрилци и мермеризирани варовници. Тука вкупната дебелина на девонскиот комплекс е околу 3.000 м.
Во вториот дел од палеозојската ера, во карбонскиот и пермскиот период, кога Република Македонија претставувала копно, сепак никаде нема примероци на карпи од тоа време. По се изгледа, поради тоа Република Македонија е сиромашна со квалитетен јаглен. Но, затоа пак, како резултат на херцинската орогена фаза и во Република Македонија имало изливи на гранитска магма. Така, тогаш во источниот дел на Република Македонија се формирале огражденскиот и делчевскиот гранитски масив, а во западниот дел на Македонија се создале вруточкиот и дел од прилепскиот гранитски масив.
Во Мезозојската ера постоеле добри услови за формирање на седиментни карпи, особено на варовници и флишни творби. Некои карбонатни карпи имаат црвена боја, што укажува на тоа дека за време на тријаскиот период во Република Македонија владеела тропска клима. До тријаски карбонатни карпи се создадени голем број планини: Кораб, Дешат, Стогово, Бистра, Јабланица и Галичица. Од времето на јура има само варовници кај Демир Капија во долниот тек на реката Пчиња и на Скопска Црна Гора. Во јура, климатските услови биле поволни за развој на животинскиот свет. Во оваа време живееле и доминирале огромни животни од типот на диносаоруси, тираносаоруси, бронтосаоуруси и др.
Во следниот, креден период - горна креда, во Република Македонија настапува период на голема трансгресија и настапило морето и тоа особено во Вардарската зона и во некои делови на Западномакедонската зона. од овој период во Вардарската зона има големи наслаги на варовници и флишни седименти уи тоа од македонско-грчката граница сè до Качаничката клисура, а во Западномакедонската зона по должина на македонско-албанската граница и по долината на реката Радика.
Во Кенозојската ера оставило траги таканареченото Палеогено Море, во вид седиментни карпи, и тоа: песочници, лапорци, глиници и варовници. На некои места, се појавува и јаглен, а се смета дека на поголеми длабочини може да се открие и присуство на нафта. Во таканаречената неогена езерска фаза се наталожиле повече видови глини, песоци, чакал и сл. Во Скопското Езеро се наталожиле големи слоеви од дијатомејската земја. Големи наслаги на јаглен-лигнит се наталожиле во Пелагониското Езеро, како и во многу други котлини каде исто има значителни наслаги на јаглен.
Посебна одлика на кенозојската ера, а особено за терциерот, е тоа што на територијата на Република Македонија се јавуваат неколку вулкански области, каде што се создале богати наоѓалишта на олово-цинкови руди (Злетовско-кратовската вулканска област), потоа на опалит и на кварцити познати под името силекс. Во вулканските области има и лежишта на антимонска, арсенова руда и руда на никел (Кожуфска вулканска област), како и појава на халаузит - вид каолин, и на перлит (во Мариовско-кајмакчаланската вулканска област).
Општи одлики на релјефот
Во поглед на општите релјефни одлики, Република Македонија е претежно планинско-котлинска земја. Дури 80% од целокупната територија на државата се планини, додека само 20% се зарамнето ниско земјиште. Просечната височинана релјефот на Република Македонија изнесува 829 м. Најниската надморска височина е 44 м во близина на Гевгелија, на местото каде што реката Вардар ја напушта територијата на Република Македонија и оди кон Грција, додека за највисока надморска височина се смета врвот Голем Кораб на планината Кораб со височина од 2.764 м или релативната височина на територијата на Република Македонија е 1720 м.
Гледано хипсометриски земјиштето до 500 м надморска височина зафаќа 25,3% од површината на Република Македонија. Од 500 до 1.000 м надморска височина изнесува 44% или земјиштето вкупно до 1.000 м зафаќа површина од 69,3% од територијата на Република Македонија. Практично тоа е просторот во кој се наоѓаат селските населби и каде има добри услови за развој на земјоделските култури.