cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sybra ochreosignata
Sybra ochreosignata adolah kumbang tanduak panjang dari famili Cerambycidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kalas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Larva kumbang iko, nan biaso disabuik panggerek kapalo bunda, manggerek ka dalam kayu, dima inyo dapek manyebabkan karusakan nan laweh untuak batang kayu hiduik ataupun kayu nan lah ditabang.
Exorista amoena
Langau iko marupokan parasit Protelean.
Anastrepha steyskali
Anastrepha steyskali adolah sabuah langau dari famili Tephritidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Falsepilysta bifasciata
Falsepilysta bifasciata adolah kumbang tanduak panjang dari famili Cerambycidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kalas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Larva kumbang iko, nan biaso disabuik panggerek kapalo bunda, manggerek ka dalam kayu, dima inyo dapek manyebabkan karusakan nan laweh untuak batang kayu hiduik ataupun kayu nan lah ditabang.
Megaselia gouteuxi
Megaselia gouteuxi adolah langau dari famili Phoridae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Langau ko biasonyo panjangnyo sekitar 0,5–6 mm (1⁄64–1⁄4 in).
Sophronisca ruficeps
Sophronisca ruficeps adolah kumbang tanduak panjang dari famili Cerambycidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kalas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Larva kumbang iko, nan biaso disabuik panggerek kapalo bunda, manggerek ka dalam kayu, dima inyo dapek manyebabkan karusakan nan laweh untuak batang kayu hiduik ataupun kayu nan lah ditabang.
Operasi Varsity
Operasi Varsity adolah operasi pasukan dari langik nan diusahokan dek pasukan sakutu manjalang Parang Dunia II nio barakhia. Operasi iko digala pado 24 Maret 1945. Bakakuatan 16.000 panajun payuang sarato jo ribuan kapa tabang, bisa dikatokan iko adalah operasi pasukan dari langik paliang gadang dalam sahari nan digala di ciek tampek sapanjang sijarah.
Operasi iko adolah bagian dari Operasi Plunder nan baisi pasukan gabuangan Inggirih, Kanada, jo Amerika Sarikaik. Pasukan nan dipimpin dek Bernard Montgomery iko batujuan untuak masuak ka Jerman malalui caro manyabarangi batang aia Rhine.
Enicodes
Enicodes adolah kumbang tanduak panjang dari famili Cerambycidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kalas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Larva kumbang iko, nan biaso disabuik panggerek kapalo bunda, manggerek ka dalam kayu, dima inyo dapek manyebabkan karusakan nan laweh untuak batang kayu hiduik ataupun kayu nan lah ditabang.
Operasi Varsity
Sabok Musabab
Angkatan Daraik Keduo Inggrih, di bawah Miles C. Dempsey, jo Angkatan Daraik Kasambilan AS, di bawah William Simpson, manyubarangi Rhine di Rees, Wesel, jo daerah di selatan Kanal Lippe.
Operasinyo
Operasi Plunder dimulai pado jam 9 malam pado tanggal 23 Maret. Sahinggo, pado 24 Maret pagi, pasukan daraik Sakutu alah mangamankan tampek panyubarangan di sabalah timur batang aia Rhine.
Troglohyphantes milleri
Troglohyphantes milleri adolah sabuah spesies lawah nan tagolong dalam famili Linyphiidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari genus Troglohyphantes dan ordo Araneae. Namo ilmiah dari spesies ko partamo kali ditabik'an pado taun 1948 dek Kratochvíl.
Lawah iko biasonyo banyak ditamui di Bosnia-Hercegovina.
Ceratopogon relictus
Ceratopogon relictus adolah langau dari famili Ceratopogonidae. Langau iko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Langau iko dapek ditamukan habitatnyo di paraiaran ataupun semi parairan.
Gonomyia (Leiponeura) insolita
Gonomyia (Leiponeura) insolita adolah langau dari famili Limoniidae. Langau ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Langau iko biasonyo tingga di tampek lambok. Larvanyo biasonyo dapek ditamukan habitatnyo di paraiaran ataupun semi parairan.
Dasineura saussureae
Dasineura saussureae adolah langau dari famili Cecidomyiidae. Langau iko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Langau iko biasonyo kenek dan punyo antena panjang, samantaro sayoknyo barambuik.
(157741) 2006 BE202
(157741) 2006 BE202 adolah sabuah asteroid. Asteroid ko marupokan bagian dari asteroid Troya Yupiter, nan talatak di orbit Yupiter. Eksentrisitas orbit asteroid ko tacatat sagadang 0.092, samantaro magnitudo mutlaknyo adolah 12.8.
Pambantuakan
Sarupo asteroid sacaro kasaluruahan, asteroid ko tabantuak dari nebula matoari primordial sabagai pacahan planetesimal, sasuatu di nebula matoari mudo nan indak cukuik gadang untuak barubah manjadi planet.
(5257) 1988 RS10
(5257) 1988 RS10 adolah sabuah asteroid. Asteroid ko marupokan bagian dari asteroid Troya Yupiter, nan talatak di orbit Yupiter. Eksentrisitas orbit asteroid ko tacatat sagadang 0.031, samantaro magnitudo mutlaknyo adolah 11.9.
Pambantuakan
Sarupo asteroid sacaro kasaluruahan, asteroid ko tabantuak dari nebula matoari primordial sabagai pacahan planetesimal, sasuatu di nebula matoari mudo nan indak cukuik gadang untuak barubah manjadi planet.
(73377) 2002 LQ4
(73377) 2002 LQ4 adolah sabuah asteroid. Asteroid ko ditamukan pado tanggal 5 Juni 2002 dek LINEAR di Socorro.
Pambantuakan
Sarupo asteroid sacaro kasaluruahan, asteroid ko tabantuak dari nebula matoari primordial sabagai pacahan planetesimal, sasuatu di nebula Matoari mudo nan indak cukuik gadang untuak barubah manjadi planet.
Phaonia marginata
Phaonia marginata adolah langau dari famili Muscidae. Langau iko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Evolusi
Lambrecht (1980: 369) mampakiroan bahwa famili Muscidae barasal dari maso Perm, walaupun alun ditamuan fosil nan labiah tuo dari maso Eosen.
2012 DE31
2012 DE31 adolah sabuah asteroid. Asteroid ko marupokan bagian dari asteroid Apollo, nan talatak dakek jo bumi. Eksentrisitas orbit asteroid ko tacatat sagadang 0.373, samantaro magnitudo mutlaknyo adolah 21.9.
Pambantuakan
Sarupo asteroid sacaro kasaluruahan, asteroid ko tabantuak dari nebula matoari primordial sabagai pacahan planetesimal, sasuatu di nebula matoari mudo nan indak cukuik gadang untuak barubah manjadi planet.
Yola babaulti
Yola babaulti adolah kumbang dari famili Dytiscidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Larva
Larva kumbang iko biasonyo panjangnyo sekitar 1–5 cm.
Pseudominthodes scutellaris
Pseudominthodes scutellaris adolah langau dari famili Tachinidae. Langau iko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Langau iko marupokan parasit Protelean.
(54546) 2000 QQ69
(54546) 2000 QQ69 adolah sabuah asteroid nan talatak di sabuak utamo. Asteroid ko ditamukan pado tanggal 30 Agustus 2000 dek Spacewatch di Kitt Peak.
(71202) 1999 XJ241
(71202) 1999 XJ241 adolah sabuah asteroid. Asteroid ko ditamukan pado tanggal 12 Desember 1999 dek CSS di Catalina.
(54546) 2000 QQ69
Pambantuakan
Sarupo asteroid sacaro kasaluruahan, asteroid ko tabantuak dari nebula matoari primordial sabagai pacahan planetesimal, sasuatu di nebula Matoari mudo nan indak cukuik gadang untuak barubah manjadi planet.
Drosophila paucicilia
Drosophila paucicilia adolah saikua langau dari genus Drosophila. Spesies ko juo marupokan bagian dari famili Drosophila, ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Istilah "Drosophila", baarati "panyuko ambun", adolah adaptasi saintifik Latin modern dari kato Yunani δρόσος, drósos, "ambun", dan δρόσος, drósos, "panyuko", nan ditambahkan jo akiaran Latin feminin -a.
Mycomya fusca
Mycomya fusca adolah langau dari famili Mycetophilidae. Langau ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
(71202) 1999 XJ241
Pambantuakan
Sarupo asteroid sacaro kasaluruahan, asteroid ko tabantuak dari nebula matoari primordial sabagai pacahan planetesimal, sasuatu di nebula Matoari mudo nan indak cukuik gadang untuak barubah manjadi planet.
Molophilus (Molophilus) grus
Molophilus (Molophilus) grus adolah langau dari famili Limoniidae. Langau ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Mycomya fusca
Langau iko biasonyo dapek ditamukan di tampek lambok.
Molophilus (Molophilus) grus
Langau iko biasonyo tingga di tampek lambok. Larvanyo biasonyo dapek ditamukan habitatnyo di paraiaran ataupun semi parairan.
Actia ciligera
Actia ciligera adolah langau dari famili Tachinidae. Langau iko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Inflatella coelosphaeroides
Inflatella coelosphaeroides adolah spesies spons nan tagolong dalam kelas Demospongiae. Spesies ko juo marupokan bagian dari genus Inflatella dan famili  Coelosphaeridae. Namo ilmiah spesies ko pertamo kali ditabikan pado taun 1964 dek Koltun.
Saroman spons pado umumnyo, spesies ko mamiliki tubuah nan bapori dan pamukaan nan kareh mode batu. Salain itu, Inflatella coelosphaeroides dapek juo manyerap oksigen dari aia malalui proses difusi.
Actia ciligera
Langau iko marupokan parasit Protelean.
Ceresium pubescens
Ceresium pubescens adolah kumbang tanduak panjang dari famili Cerambycidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kalas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Larva kumbang iko, nan biaso disabuik panggerek kapalo bunda, manggerek ka dalam kayu, dima inyo dapek manyebabkan karusakan nan laweh untuak batang kayu hiduik ataupun kayu nan lah ditabang.
Tomoplagia kelloggi
Tomoplagia kelloggi adolah sabuah langau dari famili Tephritidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Kabanyakan langau buah batalua dalam jaringan tanaman, di mano larva manamuan makanan partamonyo sangkek nyo muncua. Langau dewasa biasonyo barumua sangaik pendek. Babarapo hiduik salamo kurang dari saminggu.
Limonia hebridicola
Limonia hebridicola adolah langau dari famili Limoniidae. Langau ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Langau iko biasonyo tingga di tampek lambok. Larvanyo biasonyo dapek ditamukan habitatnyo di paraiaran ataupun semi parairan.
Myrmarachne moesta
Myrmarachne moesta adolah sabuah spesies lawah nan tagolong dalam famili Salticidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari genus Myrmarachne dan ordo Araneae. Namo ilmiah spesies ko pertamo kali ditabik'an pado taun 1877 dek Thorell.
Lawah iko biasonyo banyak ditamui di Sulawesi.
Axinella salicina
Axinella salicina adolah spesies spons nan tagolong dalam kelas Demospongiae. Spesies ko juo marupokan bagian dari genus Axinella dan famili  Axinellidae. Namo ilmiah spesies ko pertamo kali ditabikan pado taun 1868 dek Schmidt.
Scamboneura dotata
Scamboneura dotata adolah langau dari famili Tipulidae. Langau ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Trentepohlia (Neomongoma) disjuncta
Trentepohlia (Neomongoma) disjuncta adolah langau dari famili Limoniidae. Langau ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Scamboneura dotata
Langau iko biasonyo tingga di tampek lambok.
Axinella salicina
Saroman spons pado umumnyo, spesies ko mamiliki tubuah nan bapori dan pamukaan nan kareh mode batu. Salain itu, Axinella salicina dapek juo manyerap oksigen dari aia malalui proses difusi.
Trentepohlia (Neomongoma) disjuncta
Langau iko biasonyo tingga di tampek lambok. Larvanyo biasonyo dapek ditamukan habitatnyo di paraiaran ataupun semi parairan.
Argyra idahona
Argyra idahona adolah sabuah langau dari famili Dolichopodidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Langau dewasa spesies ko biasonyo ketek, dan punyo mato nan gadang.
Brachytria
Brachytria adolah kumbang tanduak panjang dari famili Cerambycidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kalas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Platylomalus varionotus
Platylomalus varionotus adolah kumbang dari famili Histeridae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Kumbang iko punyo elitra nan pendek dan antena.
Docosia yangi
Docosia yangi adolah langau dari famili Mycetophilidae. Langau ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Tabanus bilorus
Tabanus bilorus adolah sabuah spesies Tabanidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Demonax decipiens
Demonax decipiens adolah kumbang tanduak panjang dari famili Cerambycidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kalas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Larva kumbang iko, nan biaso disabuik panggerek kapalo bunda, manggerek ka dalam kayu, dima inyo dapek manyebabkan karusakan nan laweh untuak batang kayu hiduik ataupun kayu nan lah ditabang.
(59098) 1998 WN7
(59098) 1998 WN7 adolah sabuah asteroid nan talatak di sabuak utamo. Asteroid ko ditamukan pado tanggal 20 November 1998 dek P R Holvorcem di Valinhos.
Pambantuakan
Sarupo asteroid sacaro kasaluruahan, asteroid ko tabantuak dari nebula matoari primordial sabagai pacahan planetesimal, sasuatu di nebula Matoari mudo nan indak cukuik gadang untuak barubah manjadi planet.
Pensacola sylvestris
Pensacola sylvestris adolah sabuah spesies lawah nan tagolong dalam famili Salticidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari genus Pensacola dan ordo Araneae. Namo ilmiah spesies ko pertamo kali ditabik'an pado taun 1896 dek Peckham & Peckham.
Monohelea balboa
Monohelea balboa adolah langau dari famili Ceratopogonidae. Langau iko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Langau iko dapek ditamukan habitatnyo di paraiaran ataupun semi parairan.
(62033) 2000 RC59
(62033) 2000 RC59 adolah sabuah asteroid nan talatak di sabuak utamo. Asteroid ko ditamukan pado tanggal 7 September 2000 dek Spacewatch di Kitt Peak.
Pambantuakan
Sarupo asteroid sacaro kasaluruahan, asteroid ko tabantuak dari nebula matoari primordial sabagai pacahan planetesimal, sasuatu di nebula Matoari mudo nan indak cukuik gadang untuak barubah manjadi planet.
Pahae Jae, Tapanuli Utara
Pahae Jae adolah marupoan sabuah kecamatan nan ado di kabupaten Tapanuli Utara, provinsi Sumatera Utara, Indonesia.
2002 JC9
2002 JC9 adolah sabuah asteroid. Asteroid ko marupokan bagian dari asteroid Apollo, nan talatak dakek jo bumi. Eksentrisitas orbit asteroid ko tacatat sagadang 0.831, samantaro magnitudo mutlaknyo adolah 18.5.
Pambantuakan
Sarupo asteroid sacaro kasaluruahan, asteroid ko tabantuak dari nebula matoari primordial sabagai pacahan planetesimal, sasuatu di nebula matoari mudo nan indak cukuik gadang untuak barubah manjadi planet.
Sybra ochreosignatipennis
Sybra ochreosignatipennis adolah kumbang tanduak panjang dari famili Cerambycidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kalas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Larva kumbang iko, nan biaso disabuik panggerek kapalo bunda, manggerek ka dalam kayu, dima inyo dapek manyebabkan karusakan nan laweh untuak batang kayu hiduik ataupun kayu nan lah ditabang.
(63268) 2001 CU22
(63268) 2001 CU22 adolah sabuah asteroid nan talatak di sabuak utamo. Asteroid ko ditamukan pado tanggal 1 Pebruari 2001 dek LONEOS di Anderson Mesa.
Pambantuakan
Sarupo asteroid sacaro kasaluruahan, asteroid ko tabantuak dari nebula matoari primordial sabagai pacahan planetesimal, sasuatu di nebula Matoari mudo nan indak cukuik gadang untuak barubah manjadi planet.
Gastrozona soror
Gastrozona soror adolah sabuah langau dari famili Tephritidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Kabanyakan langau buah batalua dalam jaringan tanaman, di mano larva manamuan makanan partamonyo sangkek nyo muncua. Langau dewasa biasonyo barumua sangaik pendek. Babarapo hiduik salamo kurang dari saminggu.
Paracoptops djampeanus
Paracoptops djampeanus adolah kumbang tanduak panjang dari famili Cerambycidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kalas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Larva kumbang iko, nan biaso disabuik panggerek kapalo bunda, manggerek ka dalam kayu, dima inyo dapek manyebabkan karusakan nan laweh untuak batang kayu hiduik ataupun kayu nan lah ditabang.
Procladius ruris
Procladius ruris adolah saikua langau dari famili Chironomidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Larva spesies iko dapek ditamukan habitatnyo di paraiaran ataupun semi parairan.
Eretmapodites wansoni
Eretmapodites wansoni adolah saikua rangik dari famili Culicidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Urang Lauje
Urang Lauje marupokan salah satu suku di Indonesia nan sabagian gadang manatok di Kabupaten Donggala, Provinsi Sulawesi Tengah. Dikenal juo sabagai Suku Daya dan marupokan satu dari limo suku tarasiang nan tingga di Kabupaten Donggala Komunitas masyarakaik Suku Lauje indak hanyo tingga di Kabupaten Donggala sajo. Ado nan manatok di Kabupaten Toli-toli (Kecamatan Dondo), Kabupaten Parigi Moutog (Kecamatan Palasa, Tinombo, Tomini, Ampibabo), Kabupaten Poso sarato ado juo nan mauni kawasan Kabupaten Banggai (Kecamatan Luwuk).
Eretmapodites wansoni
Spesies iko mahisok darah dari vertebrata hiduik.
Urang Lauje
Sistem Kapicayoan
Sabagian masyarakaik Suku Lauje alah manganuik Agamo Kristen, salabiahnyo adolah Muslim. Panelitian tarakhia nan dilakukan Mahasiswa Fakultas Ilmu Budaya Universitas Hasanudin pado tahun 2009 manunjuakkan bahwo suku Lauje nan mandiami pasisia Taluak Tomini hinggo kaki Gunuang Sojol jumlah panduduaknyo mancapai 3.971 jiwa atau 737 KK, Dari jumlah itu sabanyak 3.176 jiwa baragamo Islam, sadangkan sisonyo baragamo Kristen.
Bryomyia producta
Bryomyia producta adolah langau dari famili Cecidomyiidae. Langau iko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Urang Lauje
Sistem Kapicayoan
Meski alah manganuik Agama Samawi, sistem kapicayoan dari nenek moyang masih inyo hormati jo partahankan, tamasuak soal asa-usua inyo. Urang Lauje masih mampicayoi bahwo ado babarapo Ilah (dewa) nan mangatua kahidupan manusia di dunia. Inyo adolah Rajo Tongka Alah (tingga di langik), Puang Ma Petu (tingga di bawah tanah) jo Olongian (tingga di mato aia). Rajo Tongka Alah marupokan parantaro roh-roh urang mati jo urang hiduik. Sadangkan Lalu Puang Ma Petu dikenal sabagai Ilah Parusak, sadangkan Olongian diyakini sabagai Ilah Panyalamaik.
Inyo mampicayoi juo kabaradoan roh-roh gaib nan dipicayo pulo mampunyoi tugaih di dunia urang hiduik jo manoloang kahidupan urang-urang Lauje. Ado Togu Petu, Togu Ompongan jo Togu Ogo. Togu Petu batugaih manjago tanah. Jadi barhasil atau indaknyo manusia bacocok tanam ditantukan oleh roh tasabuik. Lalu Togu Ompongan dipicayo sabagai panguaso hutan balantaro nan mangawasi tingkah laku manusia di utan. Salanjuiknyo Togu Ogo batugaih sabagai panguaso sungai sakaliguih panjago aia. Kapado roh-roh tadi suku Lauje biasonyo maminta restu sabalum malakukan aktivitas-aktivitas tatantu di sakitar tampek tingganyo.
Troglohyphantes montanus
Troglohyphantes montanus adolah sabuah spesies lawah nan tagolong dalam famili Linyphiidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari genus Troglohyphantes dan ordo Araneae. Namo ilmiah dari spesies ko partamo kali ditabik'an pado taun 1932 dek Absolon & Kratochvíl.
Lawah iko biasonyo banyak ditamui di Bosnia-Hercegovina.
Bryomyia producta
Langau iko biasonyo kenek dan punyo antena panjang, samantaro sayoknyo barambuik.
Urang Lauje
Mato Pancaharian
Mulonyo urang Lauje (khususnyo di Parigi Moutong) manggunokan konsep baladang indak manatok. Namun sajak era 1980-an pola saperti itu palahan-lahan barubah. Inyo mulai mangenal tanaman jangko manangah jo panjang, saperti cangkeh, kakao jo karambia. Urang Lauje mampicayoi mimpi. Jikok sabalum mananam jaguang jo padi sacaro basamoan lalu inyo bamimpi malihek bintang, inyo yakin isi mimpi itu patando baguih buat mereka: ladang akan aman dari gangguan hamo jo hasilnyo akan malimpah.
Sistem Kakarabaikan
Urang Lauje mangenal juo sistem kalompok kakarabaikan lueh. Inyo hiduik bakalompok. Ciek kalompok, atau babarapo kaluargo inti, tingga di rumah nan samo. Meskipun demikian, satiok kaluargo inti mampunyoi dapuanyo masiang-masiang. Saperti kabanyakan suku di Indonesia, Urang Lauje manganuik sistem patrilineal. Sistem parkawinan inyo tamasuak dalam sistem eksogami kalompok. Anak-anak inyo buliah mamiliah jodoah inyo surang, bahkan manikah dengan pasangan di lua kalompoknyo. Namun jikok indak mandapekkan parsatujuan dari urang tuonyo, inyo buliah mamiliah mekanisme adaik lainnyo: kawin lari.
Lembaga Adaik
Lembaga adaik urang Lauje dinamokan Yelelumut. Institusi adaik iko ado untuak mangatua bagaimano masyarakaik batindak jo baparilaku sasuai aturan adaik istiadaik nan diajarkan turun-tamurun dari nenek moyang inyo. Lembaga iko masih dihormati oleh urang-urang Lauje. Contoh nyata dalam pangelolaan utan. Campua tangan Yelemut masih dibutuahkan agar indak tajadi panyimpangan nan buliah sajo barujuang konflik antaro warganyo.
Lembaga adaik iko buliah juo maagiahkan sanksi adaik bagi para pelanggar aturan adaik. Pelanggar akan diadili sacaro adaik di balai adaik. Pangadilan adaik iko basipek kakaluargoan. Sanksi nan diagiahkan pun disasuaikan dengan gadang keteknyo kasalahan, kamampuan ekonomi jo usia si pelanggar. Contoh soal pohon beringin (nunu). Pohon iko bagi urang Lauje adolah pohon karamaik dan warganyo dilarang kareh untuak manabangnyo, meskipun pohon tasabuik tumbuah atau barado di tanah punyo pribadi. Palanggaran untuak manabang pohon baringin akan diagiahkan sanksi barupo dando pitih jo piriang tuo (salamate).
Tradisi Moganoi
Komunitas urang Lauje takenal hiduik dari alam, oleh karano itu inyo sangaik manghormati alam. Raso cinto inyo tahadok alam salah satunyo buliah diliek dari Tradisi Moganoi nan masih balangsuang, saperti misalnyo di Desa Bamba Siang, Kecamatan Palasa. Moganoi marupokan tradisi maagiahkan sasajen dalam rangko maminta restu kapado panguaso gaib nan dipicayo hiduik jo manguasoi lingkuangan tasabuik. Biasonyo dilakukan sabalum sasaurang mambuka utan. Didampiangi olongian (pamimpin adaik) warga nan nio mambuka lahan di utan talabiah dahulu mampasiapkan isi sasajen.
Sasajen haruih barupo buah pinang (mandulang), kapur (tilong), daun siriah tambako (taba’o), pitih logam (do’i mo’oat). Satalah siap, lalu sasajen haruih dilatakkan di ateh kain putiah, ditata sadamikan rupo sahinggo taliek rapi. Salanjuiknyo ditinggakan sajo salamo duo malam. Satalah didiamkan, urang nan nio mambuka utan haruih mamarikso kambali sasajen itu. Jikok indak rapi lagi bararti tando bahwo nan basangkutan indak dipabuliahkan mambuka lahan di kawasan nan diinginkannyo. Namun jikok sabaliaknyo, tatok rapi, mako urang tasabuik buliah mambuka utan (manabang pohon) untuak ditanami.
Pandidiakan
Karano masih banyak nan mamakai konsep hiduik bapindah-pindah dan tingga di tampek tapancia, atau di tangah utan, urang-urang Lauje (saindaknyo nan tingga di Parigi Moutoung) kabanyakan hanyo marasokan pandidiakan sampai tingkek sikola dasa sajo. Salain bapindah-pindah, faktor pamahaman urang tuo tahadok pandidiakan turuik juo manantukan. Pamahamannyo, jikok basikola tujuannyo adolah mancari pitih, labiah elok anak-anak inyo bakarajo kini manoloang inyo mananam coklat jo cangkeh. Pamahaman iko juo nan akhianyo mambuek anak-anak urang Lauje banti basikola di tangah jalan.
Blepharella grandis
Blepharella grandis adolah langau dari famili Tachinidae. Langau iko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Terametopon
Terametopon adolah kumbang dari famili Histeridae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Kumbang iko punyo elitra nan pendek dan antena.
(56324) 1999 VY175
(56324) 1999 VY175 adolah sabuah asteroid nan talatak di sabuak utamo. Asteroid ko ditamukan pado tanggal 1 Nopember 1999 dek CSS di Catalina.
Pambantuakan
Sarupo asteroid sacaro kasaluruahan, asteroid ko tabantuak dari nebula matoari primordial sabagai pacahan planetesimal, sasuatu di nebula Matoari mudo nan indak cukuik gadang untuak barubah manjadi planet.
Bledius jucundus
Bledius jucundus adolah kumbang dari famili Staphylinidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Kumbang iko biasonyo punyo elitra nan pendek.
Megophtalmidia equatoriana
Megophtalmidia equatoriana adolah langau dari famili Mycetophilidae. Langau ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Langau iko biasonyo dapek ditamukan di tampek lambok.
Achradocera lichtwardti
Langau dewasa spesies ko biasonyo ketek, dan punyo mato nan gadang.
Caricea ungulata
Caricea ungulata adolah langau dari famili Muscidae. Langau iko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Evolusi
Lambrecht (1980: 369) mampakiroan bahwa famili Muscidae barasal dari maso Perm, walaupun alun ditamuan fosil nan labiah tuo dari maso Eosen.
Exorista antennalis
Exorista antennalis adolah langau dari famili Tachinidae. Langau iko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Langau iko marupokan parasit Protelean.
Rhopalizus chlorolineatus
Rhopalizus chlorolineatus adolah kumbang tanduak panjang dari famili Cerambycidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kalas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Philhygra rarula
Philhygra rarula adolah kumbang dari famili Staphylinidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Damalis mercaraensis
Damalis mercaraensis adolah saikua langau dari famili Asilidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Spesies iko mampunyoi insting predator nan agresif dan makanan utamonyo adolah saranggo lain.
Philhygra rarula
Kumbang iko biasonyo punyo elitra nan pendek.
Conarete crebra
Conarete crebra adolah langau dari famili Cecidomyiidae. Langau iko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Langau iko biasonyo kenek dan punyo antena panjang, samantaro sayoknyo barambuik.
Anthrax emissus
Anthrax emissus adolah langau dari famili Bombyliidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Spongia tupha
Spongia tupha adolah spesies spons nan tagolong dalam kelas Demospongiae. Spesies ko juo marupokan bagian dari filum Porifera dan subregnum Parazoa.
Anthrax emissus
Langau dewasa spesies ko biasonyo mamakan nektar jo polen nan ado dalam bungo.
Spongia tupha
Saroman spons pado umumnyo, spesies ko mamiliki tubuah nan bapori dan pamukaan nan kareh mode batu. Salain itu, Spongia tupha dapek juo manyerap oksigen dari aia malalui proses difusi.
Rhipidia (Rhipidia) variicosta
Rhipidia (Rhipidia) variicosta adolah langau dari famili Limoniidae. Langau ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
(61546) 2000 QT65
(61546) 2000 QT65 adolah sabuah asteroid nan talatak di sabuak utamo. Asteroid ko ditamukan pado tanggal 28 Agustus 2000 dek LINEAR di Socorro.
Pambantuakan
Sarupo asteroid sacaro kasaluruahan, asteroid ko tabantuak dari nebula matoari primordial sabagai pacahan planetesimal, sasuatu di nebula Matoari mudo nan indak cukuik gadang untuak barubah manjadi planet.
Onthophagus flavocinctus
Onthophagus flavocinctus adolah kumbang dari famili Scarabaeidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Kumbang iko punyo antena lamela.
(77542) 2001 HV65
(77542) 2001 HV65 adolah sabuah asteroid. Asteroid ko ditamukan pado tanggal 30 April 2001 dek LINEAR di Socorro.
Drosophila kualapa
Drosophila kualapa adolah saikua langau dari genus Drosophila. Spesies ko juo marupokan bagian dari famili Drosophila, ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
(77542) 2001 HV65
Pambantuakan
Sarupo asteroid sacaro kasaluruahan, asteroid ko tabantuak dari nebula matoari primordial sabagai pacahan planetesimal, sasuatu di nebula Matoari mudo nan indak cukuik gadang untuak barubah manjadi planet.
Drosophila kualapa
Istilah "Drosophila", baarati "panyuko ambun", adolah adaptasi saintifik Latin modern dari kato Yunani δρόσος, drósos, "ambun", dan δρόσος, drósos, "panyuko", nan ditambahkan jo akiaran Latin feminin -a.
Axinella setosa
Axinella setosa adolah spesies spons nan tagolong dalam kelas Demospongiae. Spesies ko juo marupokan bagian dari genus Axinella dan famili  Axinellidae. Namo ilmiah spesies ko pertamo kali ditabikan pado taun 1929 dek Hentschel.
Pangulu
Pangulu atau Panghulu dalam bahaso Melayu Kuno, samo jo pa'hulu, marupokan urang nan punyo kadudukan di mayarakaik nan satara jo rajo atau samo juo jo datuak.
Axinella setosa
Saroman spons pado umumnyo, spesies ko mamiliki tubuah nan bapori dan pamukaan nan kareh mode batu. Salain itu, Axinella setosa dapek juo manyerap oksigen dari aia malalui proses difusi.
Pangulu
Sasudah masuaknyo Islam, sebutan pangulu juo dipakai untuak salah surang nan batugas atau bawenang dalam legalitas suatu panikahan dalam agamo Islam atau Panghulu Nikah (sabutan lainnyo Tuan Kadhi)
Pangulu di Minang
Pado mulonyo istilah pangulu, dipakai dalam susunan struktur pamarintahan nagari di wilayah Minangkabau, dimano surang pangulu juo marupokan pamangku adaik sarato bagala datuak. Salanjuiknyo dalam susunan sabuah nagari ado struktur kakuasoan nan dimuloi dari pangulu, malin, manti, jo dubalang. Dari stuktur itu, kudian disatuan jo istilah Urang Ampek Jinih (ampek urang jo fungsinyo surang).
Mycale (Aegogropila) bamfieldensis
Mycale (Aegogropila) bamfieldensis adolah spesies spons nan tagolong dalam kelas Demospongiae. Spesies ko juo marupokan bagian dari genus Mycale dan famili  Mycalidae. Namo ilmiah spesies ko pertamo kali ditabikan pado taun 1989 dek Reiswig & Kaiser.
Saroman spons pado umumnyo, spesies ko mamiliki tubuah nan bapori dan pamukaan nan kareh mode batu. Salain itu, Mycale (Aegogropila) bamfieldensis dapek juo manyerap oksigen dari aia malalui proses difusi.
Pangulu
Pangulu di Minang
Dalam suatu nagari, malin atau kadangkalo disabuik juo jo imam, batugeh dalam untuak urusan agamo di dalam suatu suku sarato batangguang jawek dalam pamasalahan adaik nan takaik jo agamo (Islam). Manti barubuangan jo fungsi adaik, di antaronyo manangani kaluahan warga ateh palanggaran adaik, batindak dalam urusan pangadilan sarato manjadi juru tulis. Dubalang bafungsi samo jo fungsi polisi, batuges manangani masalah kaamanan atau mangamankan nagari dari sarangan lua ataupun konflik intern nan tajadi antar kaum-kirabaik di dalam sabuah nagari.
Actinopus crassipes
Actinopus crassipes adolah sabuah spesies lawah nan tagolong dalam famili Actinopodidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari genus Actinopus dan ordo Araneae. Namo ilmiah spesies ko pertamo kali ditabik'an pado taun 1891 dek Keyserling.
Lygocecis porterae
Langau iko biasonyo kenek dan punyo antena panjang, samantaro sayoknyo barambuik.
Clastoneuriopsis
Clastoneuriopsis adolah langau dari famili Tachinidae. Langau iko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Langau iko marupokan parasit Protelean.
Pangulu
Pangulu di Minang
Saurang pangulu dalam suku tatantu, disabuik jo pangulu suku, tapi biasonyo diimbau jo pangulu sajo. Inyo diagiah gala kahormatan datuak (disingkek Dt.). Inyo barado pado puncak hierarki adaik mawakili sukunyo. Dek co itu, inyo diagiah tangguang jawek untuak managakan asas adaik nan ka bapagaruah ka sukunyo jo maatua hubuangan antaro sukunyo jo suko nan lain, sukunyo jo nagari, sukunyo jo lingkungan nan labiah gadang. Pangulu mawakili saran-saran dari anggota sukunyo dalam pamarintahan nagari. Tugas nan paliang pantiang adolah pambagian lahan-lahan nan dianggap tanah ulayaik, tugas-tugas manjago rimbo jo kapamilikan kaum lainnyo.
Satiok suku-suku di Minang mampunyoi struktur pangulu jo galanyo surang-surang. Tinggi randahnyo kadudukan pangulu dalam adaik Minang amaik dipangaruahi jo kaumnyo dan hal iko mamangaruahi status surang pangulu untuak dapek mangatua sarato mangalola sabuah nagari kudiannyo. Umumnyo pado sabuah nagari, suku-suku awa pado nagari tu mampunyoi dominasi ateh suku-suku nan datang kudian. Salain mampunyoi tanah atau sawah nan laweh, pangulu-pangulu dari suku-suku awa ko juo ditampekan pado posisi tahoromaik dibandiang pangulu dari suku-suku nan jolong tingga. Jabatan pangulu dalam sistem matrilineal Minangkabau tadiri dari tingkatan sabagai barikuik.
Syaraik pangulu
Sasuai jo papatah Minangkabau: dari niniak ka mamak, dari mamak ka kamanakan, jabatan pangulu diwarihan sasuai jo garih matrilineal. Sadoalah laki-laki di Minangkabau dapek manjadi pangulu manuruik hubuangan patalian kamanakan. Ado ampek jinih kamanakan dalam struktur kabudayaan Minangkabau.
Mekanisme diangkeknyo pangulu
Dalam budayo Minangkabau pandirian pangulu baru disabuik Batagak Pangulu. Babarapo macam mekanisme di antaronyo
Pangulu di Malaysia
Pangulu di Malaysia digunokan untuak sebutan katua tatinggi dari kawasan mukim, dimano dalam sabuah mukim ado babarapo kampuang, dan kampuan ka dipimpin pulo dek katua kampuang. Pangulu dilantiak jo batangguang jawek ka bakeh karajaan nagari.
Tephritis sinensis
Tephritis sinensis adolah sabuah langau dari famili Tephritidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Kabanyakan langau buah batalua dalam jaringan tanaman, di mano larva manamuan makanan partamonyo sangkek nyo muncua. Langau dewasa biasonyo barumua sangaik pendek. Babarapo hiduik salamo kurang dari saminggu.
Ligyra dives
Langau dewasa spesies ko biasonyo mamakan nektar jo polen nan ado dalam bungo.
Actinopus crassipes
Lawah iko biasonyo banyak ditamui di Brasil, Paraguay, Argentina.
Purbatua, Tapanuli Utara
Purbatua adolah marupoan sabuah kecamatan nan ado di kabupaten Tapanuli Utara, provinsi Sumatera Utara, Indonesia.
Neolophonotus holoxanthus
Neolophonotus holoxanthus adolah langau dari famili Asilidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Spesies iko mampunyoi insting predator nan agresif dan makanan utamonyo adolah saranggo lain.
Juriniopsis peruana
Langau iko marupokan parasit Protelean.
(54547) 2000 QO71
(54547) 2000 QO71 adolah sabuah asteroid nan talatak di sabuak utamo. Asteroid ko ditamukan pado tanggal 24 Agustus 2000 dek LINEAR di Socorro.
Pambantuakan
Sarupo asteroid sacaro kasaluruahan, asteroid ko tabantuak dari nebula matoari primordial sabagai pacahan planetesimal, sasuatu di nebula Matoari mudo nan indak cukuik gadang untuak barubah manjadi planet.
Mesembrius formosanus
Mesembrius formosanus adolah sabuah spesies Syrphidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Saroman langau bungo lainnyo, langau dewasa mamakan nektar jo polen nan ado dalam bungo, samantaro larvanyo mamakan babagai macam makanan.
Pensacola tuberculotibiata
Pensacola tuberculotibiata adolah sabuah spesies lawah nan tagolong dalam famili Salticidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari genus Pensacola dan ordo Araneae. Namo ilmiah spesies ko pertamo kali ditabik'an pado taun 1955 dek Caporiacco.
Lawah iko biasonyo banyak ditamui di Venezuela.
(136745) 1995 WL8
(136745) 1995 WL8 adolah sabuah asteroid. Asteroid ko marupokan bagian dari asteroid Amor, nan talatak dakek jo bumi. Eksentrisitas orbit asteroid ko tacatat sagadang 0.483, samantaro magnitudo mutlaknyo adolah 18.0.
Pambantuakan
Sarupo asteroid sacaro kasaluruahan, asteroid ko tabantuak dari nebula matoari primordial sabagai pacahan planetesimal, sasuatu di nebula matoari mudo nan indak cukuik gadang untuak barubah manjadi planet.
(266644) 2008 SP143
(266644) 2008 SP143 adolah sabuah asteroid. Asteroid ko marupokan bagian dari asteroid Troya Yupiter, nan talatak di orbit Yupiter. Eksentrisitas orbit asteroid ko tacatat sagadang 0.062, samantaro magnitudo mutlaknyo adolah 13.7.
Pambantuakan
Sarupo asteroid sacaro kasaluruahan, asteroid ko tabantuak dari nebula matoari primordial sabagai pacahan planetesimal, sasuatu di nebula matoari mudo nan indak cukuik gadang untuak barubah manjadi planet.
Chrysotus monochaetus
Chrysotus monochaetus adolah sabuah langau dari famili Dolichopodidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Langau dewasa spesies ko biasonyo ketek, dan punyo mato nan gadang.
Eunidia laterialba
Eunidia laterialba adolah kumbang tanduak panjang dari famili Cerambycidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kalas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Larva kumbang iko, nan biaso disabuik panggerek kapalo bunda, manggerek ka dalam kayu, dima inyo dapek manyebabkan karusakan nan laweh untuak batang kayu hiduik ataupun kayu nan lah ditabang.
Troglohyphantes nigraerosae
Troglohyphantes nigraerosae adolah sabuah spesies lawah nan tagolong dalam famili Linyphiidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari genus Troglohyphantes dan ordo Araneae. Namo ilmiah dari spesies ko partamo kali ditabik'an pado taun 1971 dek Brignoli.
Lawah iko biasonyo banyak ditamui di Italia.
Inflatella globosa
Inflatella globosa adolah spesies spons nan tagolong dalam kelas Demospongiae. Spesies ko juo marupokan bagian dari genus Inflatella dan famili  Coelosphaeridae. Namo ilmiah spesies ko pertamo kali ditabikan pado taun 1955 dek Koltun.
Uracanthus strigosus
Uracanthus strigosus adolah kumbang tanduak panjang dari famili Cerambycidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kalas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Sybra ochreosparsa
Sybra ochreosparsa adolah kumbang tanduak panjang dari famili Cerambycidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kalas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Larva kumbang iko, nan biaso disabuik panggerek kapalo bunda, manggerek ka dalam kayu, dima inyo dapek manyebabkan karusakan nan laweh untuak batang kayu hiduik ataupun kayu nan lah ditabang.
Araneus macleayi
Araneus macleayi adolah sabuah spesies lawah nan tagolong dalam famili Araneidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari genus Araneus dan ordo Araneae. Namo ilmiah spesies ko pertamo kali ditabik'an pado taun 1876 dek Bradley.
Lawah iko biasonyo banyak ditamui di Nugini, Queensland.
Uracanthus strigosus
Larva kumbang iko, nan biaso disabuik panggerek kapalo bunda, manggerek ka dalam kayu, dima inyo dapek manyebabkan karusakan nan laweh untuak batang kayu hiduik ataupun kayu nan lah ditabang.
2012 RP15
2012 RP15 adolah sabuah asteroid. Asteroid ko marupokan bagian dari asteroid Amor, nan talatak dakek jo bumi. Eksentrisitas orbit asteroid ko tacatat sagadang 0.585, samantaro magnitudo mutlaknyo adolah 23.0.
Inflatella globosa
Saroman spons pado umumnyo, spesies ko mamiliki tubuah nan bapori dan pamukaan nan kareh mode batu. Salain itu, Inflatella globosa dapek juo manyerap oksigen dari aia malalui proses difusi.
Gurut Uma
Gurut uma atau disabuik juo sabagai punen gurut uma adolah upacara adat dalam Suku Mentawai nan dilakukan untuak marayokan panyalasaian pambuatan sabuah uma, yaitu rumah tradisional suku Mentawai nan dihuni dek ciek kalompok suku. Upacara ko disalanggaroan dek kalompok suku pamilik uma baru atau disabuik sikebbukat uma sarato dipimpin dek saurang sikerei. Prosesinyo diwarnai ritual-ritual nan dianggap sakral manggunokan daun-daun nan manuruik kapicayoan Arat Sabulungan bisa manjadi parantaro hubuangan manusia jo tuhan. Saluruah anggota suku talibait dalam masa parsiapan hinggo palaksanaan gurut uma, yang palaksanaannyo mambutuahkan waktu ciek hinggo dua bulan.
Tujuan
Suku Mentawai mayakini kasado benda jo makhluk hiduik mampunyoi roh sahinggo layak untuak dihormati. Rangkaian ritual dalam gurut uma marupokan bantuak panghormatan manusia pado alam sakitarnyo yang manjadi sumber pamanuahan kabutuahan hiduik masyarakaik satampek, khususnyo dalam pambuatan uma nan bahan-bahanyo didapek dari hutan. Upacara ko dipimpin dek saurang sikerei, yaitu dukun tradisional Mentawai. Sikerei mayakini kalau roh-roh leluhur jo roh panguaso alam mampunyoi peran tahadok kasalamatan pamilik uma nan ka ditampati.
Dalam kahidupan suku Mentawai, kabaradoan uma indak sakadar tampek hunian, malainkan mampunyoi fungsi sabagai wadah tajadinyo interaksi sosial. Di uma, dilakukan babagai kagiatan kebersamaan sarupo gotong royong. Sasudahh uma salasai, anggota suku pamilik uma atau disabuik sikebbukat uma ka mamparsiapkan parayoan atau paresmian nan disabuik gurut uma. Jo upacara gurut uma, penghuni uma diharokan maraso nyaman untuak tingga di uma.
Parsiapan
Sabalum mamulai upacara gurut uma, kapalo suku pamilik uma baru atau disabuik sikebbukat uma talabiah dulu mamasuki uma sambia malafalkan mantra-mantra. Mantra-mantra tasabuik manyatokan kalau pamilik rumah ka sugira manampati rumah baru. Hal ko, manuruik kayakinan satampek, sabagai bantuak parmintaan izin kapado roh-roh nan ado di sakaliliang uma "Supayo apopun nan ka dilakukan salanjuiknyo indak mangganggu satu samo lain".
Pterolophia pluricarinipennis
Pterolophia pluricarinipennis adolah kumbang tanduak panjang dari famili Cerambycidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kalas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Larva kumbang iko, nan biaso disabuik panggerek kapalo bunda, manggerek ka dalam kayu, dima inyo dapek manyebabkan karusakan nan laweh untuak batang kayu hiduik ataupun kayu nan lah ditabang.
Gurut Uma
Mamasuki Rumah
Tahapan berikuiknyo, yaitu mamasuki ruangan di bagian dalam uma yang disabuik puiringan. Partamo, sikebbukat uma batindak mambukak pintu uma. Salah saurang pamimpin suku nan disabuik sikautet lulak talabiah dahulu masuak dan maminta izin kapado roh-roh.
Makan Basamo
Sasudah makan basamo usai prosesi barikuiknyo, pambuatan ramuan daun-daunan khusus bagi anggota suku nan disabuik rauk sipauma. Rauk dilatakkan di dalam bambu mudo jo ukuran nan indak talalu gadang dan indak talalu ketek (sadang) yang disabuik rauk kasinem. Dalam ramuan daun-daunan, dicampua saketek serpihan bahan-bahan pambuatan uma sarupo dari tiang atok jo lain-lain sarato aia yang diambiak dari mato aia yang dianggap sakral. Isi ramuan dalam batuang yang alah dicampu ka disiraman de sikebbukat uma ka tubuah saluruah anggota suku sabalum mereka baliak ka rumah masiang-masiang. Barsamaan jo itu, sikebbukat uma ka malafalkan mantra-mantra.
Upacara inti
Sasudah sarangkaian parsiapan dilakukan, sikebbukat uma akan mamintak saurang sikerei untuak mamulai upacara inti. Upacara inti biasonya dilakuan pado malam hari. Jikok di suku yang maadokan upacara gurut uma indak ado sikerei, harus maundang sikerei dari suku atau uma lain. Sasudah kasado anggota suku berado di uma, Sikerei mamimpin upacara manuruik kapicayoan Arat Sabulungan, partamo-tamo dengan manyabuik namo-namo kasado daerah tampek basemayamnyo roh-roh para leluhur. Dalam mantra-mantra sikerei, disampaikan makasuik jo tujuan upacara yang sadang dilakukan sarato maundang roh para leluhur untuak ikuik sarato dalam punen gurut uma. Salain itu, Sikerei lewat mantra maminta izin kapado panguaso hutan, bukik, lauik jo sungai supayo kasado bahan pambuatan uma indak manimbuakan masalah atau musibah.
Kabisuak harinyo, sikerei malakuan ritual pambarasiahan uma dari roh-roh aluih yang disabuik masijaineng uma sibeu, ritual pangusiran atau manjauhan roh-roh jaek atau disabuik bibibit sakatai, jo ritual mamohon rasaki jo umua panjang atau disabuik bibit simaheru.
Sasudah ritual salasai, dilakukan kambali upacara di uma. Sikerei malafalkan mantra-mantra jo manyanyikan lagu diiringi alunan gandang dari tukang gandang. Sikerei maminta salah surang anggota suku manyarahan duo ikua gouk-gouk simaingo, yaitu ayam jantan yang bawarna merah. Gouk-gouk simaingo ka disarahan kapado salah surang anggota suku untuak dibantai. Gouk-gouk simaingo dipotong samo gadang dan dibagi rato kapado sado anggota suku. Sabalum upacara salasai, sikebbukat uma mangingekan supayo kasado kapalo kaluarga datang di uma jo mambaok subbet jo babarapo potong dagiang untuak acara panutupan yang disabuik irik. Indak buliah ado ciek kaluarga yang buliah makan sabalum irik salasai.
Penutupan
Pabilo sikebbukat uma alah siap untuak malaksanakan irik, gong dibunyian tando irik ka dimulai. Subbet basamo dagiang yang dibaok dek masiang-masiang kapalo kaluarga indak dimakan di acara irik tapi dimakan pado waktu makan nan sudah ditantukan waktunyo dek kapalo suku.
Sasudah ritual irik salasai, sikebbukat uma manyuruah anggota suku kambali ka rumah masiang-masiang. Selagi manunggu bunyi gong sabagai tando anggota suku alah buliah makan, anggota suku manyiapkan makanan untuak acara puncak atau panutupan uma yang dilakukan pado malam hari. Sasudah gong babunyi dan kasado anggota suku makan, dilakukan acara hiburan sarupo tari-tarian.
Ischnocnemis
Ischnocnemis adolah kumbang tanduak panjang dari famili Cerambycidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Coleoptera, kalas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Larva kumbang iko, nan biaso disabuik panggerek kapalo bunda, manggerek ka dalam kayu, dima inyo dapek manyebabkan karusakan nan laweh untuak batang kayu hiduik ataupun kayu nan lah ditabang.
Pseudoophirion aureum
Pseudoophirion aureum adolah langau dari famili Tachinidae. Langau iko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Langau iko marupokan parasit Protelean.
Telmatoscopus thompsoni
Telmatoscopus thompsoni adolah langau dari famili Psychodidae. Langau iko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Langau dewasa biasonyo punyo antena panjang, samantaro sayoknyo babantuak saroman daun.
Exoprosopa hyalodisca
Exoprosopa hyalodisca adolah langau dari famili Bombyliidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Langau dewasa spesies ko biasonyo mamakan nektar jo polen nan ado dalam bungo.
Pilosia immutata
Pilosia immutata adolah langau dari famili Bombyliidae. Spesies ko juo marupokan bagian dari ordo Diptera, kelas Insecta, filum Arthropoda, dan kingdom Animalia.
Langau dewasa spesies ko biasonyo mamakan nektar jo polen nan ado dalam bungo.