Степанов,_Ипатий_Степанович
Туткар пагыт
1936 ий 26 Сорла кечын Олык Ипайын «Марийская песня о Сталине» почеламутшым Горький оласе «Ленинская смена» газет савыктен. Почеламут чынак калык муро семын чоҥалтын, автор мурышо еҥжымат ончыктен. Тиде Оршанке районысо «У вий» колхозын пашаеҥже Осып Марфа. Мурышто у илышлан чот йывыртыме нерген ойлалтеш. Марий обллитын пашаеҥже-влак – вуйлатыше Волков ден политредактор Бажанов – тиде мурышто кугу титакым ужын шуктеныт да, содор гына вуйшиймашым возен, 2 Идым кечын иканаште ныл верыш колтеныт: РСФСР Главлитыш, ВКП(б) Марий обкомыш, ВЛКСМ Марий обкомыш да НКВД Марий управленийыш. Нунын шонымашышт почеш, Олык Ипайын ты почеламутшо партийым да тудын онжым шÿктарымашке виктаралтын. Тыглай колхознице, маныт нуно, тыге тупела мурен кертын огыл, тыште чумыр титак Олык Ипай ÿмбак возеш. Вуйшийымаш тыге мучашлалтын: «Считаю такое положение сугубо ненормальным и просим: • Главлиту РСФСР и цензору газеты «Ленинская смена» и Горьковскому крайлиту принять должные меры за пропуск этой песни и в дальнейшем без нашего просмотра не пропускать переводные материалы. • Маробкомом ВКП(б) и ВЛКСМ поставить вопрос о возможности пребывания Олыка Ипая в писательской организации и комсомоле. Кроме того, поставить вопрос о привличении к отвественности Олыка Ипая как сознательно творяшего подобные дела». Вуйшиймаш почеш тергымашым Горьковский крайлит ден военный цензурын краевой пöлкаже эртареныт. Актыште каласыме: Маробллитын пашаеҥже-влак «допустили ряд перегибов в своей работе и вмешиваются в дела, несвойственные цензуре». Краевой цензурын сылнымут материалым чын аклен-висен моштымыжо Олык Ипайым ик жаплан утарен коден. Но лÿдыкшö эртен каен манын шонаш амал лийын огыл. 1936 ийыште МарНИИ директор В.А. Мухин-Савим арестоватленыт, варарак МарНИИ пашаеҥ М.Н Янтемир, Марий пединститут гыч кафедр вуйлатыше М.И. Веткин да молат тюрьмашке логалыныт. Тыгай жапыште партий ден совет властьлан тÿрыснек ÿшанле улмыжым палдараш шонышо семын Олык Ипай «Сталинлан» лÿман кугу почеламутым воза, тудо 11 Теле кечын «Марий коммуна» газетеш лектеш. Тыште кугыжам сай деч сай мут дене сÿретлыме. 1937 ий 6 Шорыкйол кечын Йошкар-Олаште марий йылме конференций почылтеш, ик арня пашам ышта. Ипаят заседанийлашке коштеш, форумын трибунжо гыч «Сталинлан» моктеммурын ужашыжым лудын пуа. 13 Шорыкйол кечын писатель-влакын погынымашышт эртаралтеш. Ыштыме пашам иктешлымек, у задачым палемдат, ушемын правленийжым уэмдат: членлан С. Чавайным, Шабдар Осыпым, П. Карпов-Пунчерскийым, Н. Игнатьевым, Я. Ялкайным, кандидатлан Олык Ипайым да М. Калашниковым сайлат. Тылеч посна Ипай 1936 ий шыжым петырыме «У вий» журнал олмеш лукташ палемдыме альманахын секретарьжылан шотлалтын. 9 Ӱярня кечын ВКП(б) обкомышто марий литературым тазаҥдыме йодыш дене совещанийым эртарат. Тушко моло дене пырля Ипайымат ÿжыт. «Марийская правда» газетын редакторжо А. Кашников «Марийская песня о Сталине» почеламут нерген мутым луктеш. Тудын шонымыж почеш, марий писатель-влак шке пашаштым чын аклен моштен огытыл, да пуйто Олык Ипаят тыгай чер дене орланен, Сталин нерген мурыжым утыждене саеш ужын. Марий парторганизацийыште тыгай шонымашанже ятырак лийын, да нуно «критикым» вияндымашке Лопатин, Волков да Бажанов гай еҥ-влакым шупшыныт. Шкештат литератур темылан кутыркалаш йоратеныт. Тидыже ВКП(б) обкомын 19–21 Ӱярня кечылаште калыклан палдарыде эртарыме пленумыштыжо раш шижалтын. П. Андреев, А. Эльчибаев, С. Ситников, Г. Голубкин, Г. Микин да икмыняр молат писатель радамым эрыкташ да пашам кызытак вияҥден колташ кÿлмö нерген ойленыт. Сергей Чавайнын, Шабдар Осыпын, Олык Ипайын лÿмышт эн чÿчкыдын йоҥген.