cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мустаев, Елизар Николаевич
Илыш корныжо
1953 ийыштак Н.К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтыш историй ден филологий факультет йылме да литератур отделенийыш тунемаш пурен. Тунемме жапыштак мер пашам шуктен шоген: институтын комсомол комитетын членжылан шотлалтын, шке вуйлатыме сылныктыш кружокышто участийым приниматлен, духовный оркестырыште семÿзгар ден шоктен. Тунамак йылмешанче деке шÿмаҥын.
43
43 ий — I курымын ийже.
Семонсола (Йошкар-Ола оласе йырвел)
Семонсола (Семёновка) — сола Йошкар-Ола оласе йырвелыште.
987
Кӧ колен
Категорий:987Категорий:X курым
Купсола (Марийсола ял шотан илем)
Верланыме вер
Марийсола ял деч 1 километр кечывалвел-эрвелмогырно верланен.
Вепсий
Карелийыште, Ленинград велыште да Вологдо велыште верланен.
44
44 ий — I курымын ийже.
990
Кӧ колен
Категорий:990Категорий:X курым
Гомер
Илыш корныжо
Гомерын личность да илышыже нерген чын информаций уке. Кушто шочмыжо Гомерын пале огыл. Шым ола тудын шочмо вержылан шотлалташ кӱрашеныт: Смирна, Хиос, Колофон, Саламин, Родос, Аргос, Афины. Кузе Геродот дене Павансий ойлат, Гомер Иос остров архипелаг Кикладыште колен. Чын шоналташ гын «Иллиада» ден «Одиссей» Грецийыште, Малоазийский побережьыште или ик пошкудо островышто возалтыныт, кушто ионийский племена-влак илат. Икманаш, гомерын диалектше тудо племя гыч улшо манын, чын сведенийым огеш пу, молан манаш гын ончыкта ионийский ден эолийский варналтше Тошто Грек йылмын диалектым. Уло шонымаш гомеровский диалект поэтический койнен ик формыжым ончыкта. Кудо Гомерын шочмыж деч ончычак лектын. Традиционно Гомер эре сокыр ончыкталтеш. Келшаш лиеш, тиде шонымаш Гомерын чын илыш факт гыч толеш. Реконструкцийым ончыкта, кудо акрет годсо биографий жанрлан келшен толеш. Шуко палыме прорицатель да мурызо-влак сокыр лийыныт (мутлан, Тиресий), акрет годсо логике дене, пророческий и поэтический дар дене кылдалтше. Адакшым мурызо Демодок «Одиссейыште» шочмыж годымак сокыр лийын, тудым автобиографичный произведенийлан ончаш лиеш. Гомерлан «Илиада», «Одиссей» деч моло эше икмыняр варарак лекше произведенийым возат: «Гомеровы гимны» (VII—V вв. до н. э., акрет годсо греческий поэзийын образецшылан шотлат), комический поэме «Маргит» да т. м.
Венедиктов, Арсений Андреевич
Йошкар-Оласе музыкальный театрын штатыш мурызо ден музыканче-влакым 1968 ийыште поген теменыт да репетицийым ыштылаш тӱҥалыныт. Театрым почмо лӱмеш Э.Сапаевын «Акпатыр» опержым ончыкташ мутым пеҥгыдемденыт. Тыгак ыштеныт. «Акпатыр» оперым марла 1969 ийын 21 февральыште шынденыт. Ты гана тӱҥ рольым Арсений Венедиктов модын. Калык куанен колыштын, моланже пале: оперым марий композитор Э.Сапаев возен, тудын возымо нотыж почеш марий музыканче-влак шоктеныт да марий мурызо-влак муреныт. Тидыже шуко марий еҥым куандарен.
Кытынсола
Верланыме вер
Шарача сола деч 3,5 километр йӱдвел-эрвел могырно верланен.
Калидаса
Категорий:Почеламутчо
13 теле
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 13 кечысе событий-влак
Посана
Посана — ватын, акажын але шӱжаржын марийже.
13 теле
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 13 кечынже колышо-влак
Петров, Александр Алексеевич
Литератур
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак
Изи Кодам
Изи Кодам (Малый Кадам) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Кужмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 141 еҥ (2004 ий), 98 еҥ (2010 ий).
Гаврилова, Валентина Григорьевна
Важ-влак
Категорий:Марий йылмызе-влак Категорий:Марий шанчызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Шуэҥер
Верланыме вер
Токпайэҥер сола деч 1,5 километр кечывалвел-касвелне Шуйко эҥерын серыштыже лийын шоген.
Виктор Гюго
Литературышто икымше ошкыл
1814 ий гыч 1818 ий марте Гюго «Людовик Великий» лицейыште тунемеш. 14 ияш икымше гана почеламутым воза. 15 ияш Академий конкурсышто «Le savantages des etudes» почеламутшым лудмыжлан почетан грамотым налын. 1819 ийыште «Верденские девы» поэмалан да «На восстание статуи Генриха IV» одалан кок премийым налын. Тунамак «Телеграф» сатирым савыкта.
48
Кӧ колен
Категорий:48Категорий:I курым
Караганда
Категорий:Караганда
13 шорыкйол
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 13 кечынже шочшо-влак
Миссисипи (штат)
Миссисипи (Mississippi) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 125,443 тӱж. меҥ². Калык чот - 2 985 тӱж. еҥ (2012). Административ рӱдер — Джексон ола.
Йӱштӧ Кугыза
Кугу Устюг да Кукнур - Йӱштӧ Кугызан илыме верышт
Вологдо велыште 1999 ий гыч тиде проект Юрий Лужковын тыршымыж дене шыҥдаралтын. 1999 ийыште Теле тылзын 25 кечынже Кугу Устюг олаште Йӱштӧ Кугызан пӧртшӧ почылтыныт. Олашке турист поезд-влак Моско, Санкт-Петербург, Вологда олала гыч коштыт. Кызыт автобус маршрут-влакым келыштарыме. Проект тӱҥалме гыч Йӱштӧ кугызалан тӱрлӧ элла гыч миллион утла серыш толын, олаште сатукоштмаш (товарооборот) 15 пачаш кугемын, пашадымылык иземын.
Тыгак ончо
Категорий:Теле Категорий:Кугу Устюг
Лумӱдыр
Лумӱдыр (руш. Снегу́рочка) — У ий пайремысе персонаж, Йӱштӧ Кугызан уныкаже. Марий тӱвыраш руш йомак-влак гыч логалын. Славян калыкын Лумӱдыр Йӱштӧ Кугыза да Шошын шочшыжлан шотлалтын.
50
50 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:50Категорий:I курым
Пакистан
Категорий:Пакистан
998
998 ий — X курымын ийже.
52
Кӧ колен
Категорий:52Категорий:I курым
Адвокат
Тыгак ончо
Категорий:Юриспруденций Категорий:Пашаеҥ
Аукштайтий
Аукштайтий (aukštas — «кӱкшӧ» гыч; Aukštaitija) — кызытсе Литван эр-йӱдвелыште этнографик вел. Марий йылмыш велын лӱмжым «кӱкшӧ мланде» семын кусараш лиеш.
Категорий:Регион-влак Литваште
14 ага
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 14 кечынже колышо-влак
Купсола (Кукнур ял шотан илем)
Верланыме вер
Кукнур сола деч 6 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Яныши (Шовакшэҥер кундем)
Яныши (Яныши, Янăш) — Российыште Чувашийын Шовакшэҥер кундемыштыже верланыше Яныши ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 562 еҥ (2010 ий).
25 пургыж
25 пургыж (25 февраль) — григориан кечышот почеш идалыкын 56-шо кечыже. Идалык пытыме марте 309 (кужемдыме ийлаште — 310) кече кодеш.
Калык пале
Шнуй Алексейын кечыже. Тиде кечын кол кочкышым ямдыленыт. Шошым ÿдышаш нöшмым икмыняр жаплан кудывечыш луктыныт: тыге тудо вийым пога, манын ÿшаненыт.
Категорий:25 пургыж
Кускин
Верланыме вер
Рушэҥер ял деч 6 километр кечывалвел-касвел могырно верланен.
Кожевников, Александр Геннадьевич
Илыш корно
Александр Кожевников 1984 ийын шорыкйол тылзын 30-шо кечынже Марий АССР У Торъял кундем Тошто Торъял ялеш шочын. Йоча пагытыште театр паша деке шӱмаҥын, школ тӱвыра пашаште шуаралтын. 2004 ийыште И.С. Ключников-Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжым тунем пытарен, Марий самырык театрын труппышкыжо пурен.
56
56 ий — I курымын ийже.
Археологий
Тыгеак ончо
Категорий:Археологий
Харламов, Валерий Борисович
Вале́рий Бори́сович Харла́мов (14 Шорыкйол 1948 — 27 Сорла 1981) — тале хоккеист, ЦСКА командын да Совет Ушем чумыр командын форвардше. Совет Ушемын сулло спорт мастерже (1969). 2 гана Олимпий чемпион (1972—1976), 8 гана тӱнямбал чемпион лӱмым сулен. Совет Ушемын эн сай хоккеистше (1972, 1973). 70-ше ийлаште шочмо элыштыже гына огыл, йот эллаштат кугу пагалымашым сулен.
Йоча пагыт
Но ачаже вес семын шонен. Кунам 1962 ийыште кеҥежым Ленинград кеҥеж катокым почыныт, 14 ияш эргыжым тушко, хоккей секцийыш колтен. Аважлан нимом каласен огытыл. Тудо ийын 1949 ийыште шочшо рвезе-влакым гына тушко налыныт, но Валерий изи капан, каҥга лийын, тренерым шоешт кертыныт. Валерийым Вячеслав Тазовын тӱшкашкыже налыныт. Икмыняр жап гыч шоя почылтын, но сайын модмыжлан эргым луктын колтен огытыл. Хоккеистым Андрей Старовойтовын тӱшкашкыже кусареныт. Тудын дене ныл ий тунемын.
Совет Ушем — Канаде Суперсерий (1972)
Эн сайын Харламов шкенжым Канадыште ончыктен кертын. 1-ше модмашыште Валерийын тыршымыж дене Совет Ушемын командыже ончыко лектын. 7:3 счет дене матч эртен. Вашлийымашым иктешлыме деч вара эртарыше-влак Харламовым матчын эн сай модшыжлан сайленыт.
Колымаш
1981 ийыште Сорла тылзын 27 кечынже шым шагат эрдене Ленинград кугорнышто аварий лиеш. Валерий, Ирина ватыже да ватын тукым шольыжо Сергей Иванов олашке даче гыч пӧртылыныт. Руль воктене шинчыше Ирина ночко корнышто машинам виктарен шуктен огыл, «Волга» машина ваштареш корныш лектын кудалын, тушто ЗИЛ грузовик дене тӱкналытн. Волгаште шинчыше-влак чылан верыштак коленыт. Валерийын эргые да ӱдыржӧ тулыкеш кодыныт. 31 Сорлаште панихиде эртен, тиде кечынак колышо-влакым тоеныт. Хоккеист дене чеверласаш калык тӱжем дене толын. Тойымашышке Совет Ушем чумыр командын модшыжо-влак толын кертын огытыл. Нуно Виннипег олаште ты годым лийыныт. Тушто совет хоккеист-влак каҥашымашым эртареныт, тушто пеҥгыдемденыт: Валерий Харламов лӱмеш Канадын Кубокшым сеҥаш кӱлеш. Совет спортсмен-влак сӧрымыштым шуктеныт, финалыште Канадым 8:1 счет дене сеҥеныт.
14 вӱдшор
14 вӱдшор (14 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 104-ше (кужемдыме ийлаште — 105-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 261 кече кодеш.
Ершов (ял)
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Панов, Владимир Михайлович
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Ли Бай
Поэтын традицийже
Илышыж деч вара, тудын влиянийже кузаш туналеш. Иктаж ныл курым эртен, Сунын династийже жапыште, примерлан, только тудын стихшын случайже, югунам переводитлялтеш кузе «йуаш шкетын тылзе йымалне», поэт Ян ванли возен тичмаш поэмым, намекатлен, чтобы тудо (и кок вес Ли вайын стихи-шамычше), тудо жапыштак, или тошто стильыште Поэзий формышто. Минын династийыште, Дуань, полеклен тудлан стихотворенийым Тайбай Башни тудын деке. 20-шо курымышто, Ли Вай повлиал даже Мао Цзэдунан стихийжылан.
Бавлы кундем
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (57,5%), руш-влак (18,1%), удмурт-влак (10,5%), чуваш-влак (9%), мордва-влак (1,6%).
Фалалеево
Фалалеево (Фалалеево) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Этнологий
Категорий:Этнологий
Олыкъял (Морко кундем)
Верланыме вер
Кугу Шале ял деч 2 километр кечывалвел могырно верланен.
Теле йӱштылмаш
Шарлымаш
Йӱдвел Америкыште морж-влакым ош маска лӱмдат. Эн тошто "Ош маска клуб" Нью-Йорк олаште верланен. Нуно Атлантик тептеҥызыште Шыжа тылзе гыч Вӱдшор тылзе марте кажне рушарнян йӱштылыт.
Таҥасымаш
Таҥасымаш-влак кажне ийын эртат. Спортсмен-влак шкетынат, эстафете денат 25 метрым иен эртышаш улыт.
Калтан пире
Калтан пире (Thylacinus cynocephalus) – Австралийын, Тасманийын да У Гвинейын Thylacinidae йамагатын гыч кугу калтан янлык. Капше 100—130 см, нелытше 20—30 кг.
М. э. деч ончычсо II курым
Категорий:Курымла
14 кылме
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 14 кечынже шочшо-влак
Пушкина, Наталья Васильевна
Илыш корныжо
2004 – 2005 ийла – Н.К. Крупская лӱмеш Марий кыжаныш педагогике институтын кадр отделын специалистше.
Ош маска
Категорий:Маска-влак
Краснов, Сергей Архипович
Илыш корныжо
Элнет Сергей 1903 ийын сорла тылзын 27-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Азъял ялеш кресаньык ешеш шочын. Революций деч ончыч кокклассан школым тунем пытарен. 1919-ше ийыште комсомолыш пурен. 1925-ше ийыште «Йошкар кече» газет редакцийыште пашам ыштен. 1926-1927-ше ийлаште Москвошто Журналистике кугыжаныш институтыште шинчымашым поген, но тудым тунем пытарен огыл. 1929-ше ийыште шачмо ялыштыже «Патыр» лӱман колхозым ыштен, туднн председательже лийын. 1930-ше ийыште тудын вуйлатымыже дене «Колхоз йӱк» район газет лекташ тӱҥалын, редактор сомылымат шкежак шуктен. 1931-ше ийыште «Марий коммуна» газетыш пӧртылын, 1933-1934-ше ийлаште газетын тӱҥ редакторжо лийын. 1935-ше ийыште Сергей Архиповичым Морко медрабфакым вуйлаташ шогалтеныт, 1936-ше ий гыч Шиньша ялыште «Ушнымаш» колхозым вуйлатен.
1013
Кӧ колен
Категорий:1013Категорий:XI курым
Кӱрен маска
Ӱлылтӱрлык-влак
Европыште :
25 шорыкйол
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 25 кечынже шочшо-влак
Калык пале
Категорий:25 шорыкйол
Кузьмин, Евгений Петрович
Илыш корныжо
2018-2020 - Марий калык конгрессын Вуйлатышыже
1018
1018 ий — XI курымын ийже.
Кугу панда
Кугу панда (Ailuropoda melanoleuca) – Кечывалвел-касвел Китайын Сычуань провинцийыште Ursidae йамагатын гыч кугу маска. Капше 1.2—1.8 см, нелытше 150 (узо) але 125 (ава) кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Маска-влак
Почешмут
Мутлан: 1. Пӱнчӧ йыр куралде кодымо изирак сӧрем уло. (А. Асаев) 2. Андрий ала-мо йӱк деч кенета помыжалте. (Я. Ялкайн) 3. Григорий Петрович музык нерген веле огыл, моло нергенат ойлен мошта. (С. Чавайн)
Негыз
Категорий:Ойлымаш ужаш
Пушкин, Александр Сергеевич
Рвезылык
Пушкин куд ийым Царсткосельский лицейыште эртарен 19 октябрьыште 1811 ийыште почмым. Тыште изи поэт 1812 ийсе Отечественный войнам илен лектын. Тыште тудо икымше гана почылтын и кушкӧ оценен тудын поэтын дарже. Ий шоналтыш, лицейыште эртарме лицейский братсво нерген ӱмыр мучко поэтын чоныштыжо кодеш.
Эше лицей воспитанник лийме годым, Пушкин пурен литератур обществыш «Арзамас», выступатльыше рутины ваштареши архаики литературный пашаште, и налын кугу пашам.
Югышто (1820—1824)
Шошым 1820 ийыште Пушкиным ужыныт армий генерал-губернатор Петербургаграф М. А. Милорадович умылтараш тудын стихотворенийжым молан кучен коденыт, государственный чиновникын статусшын йормо огылмыжо. Кутырмо каен тудын Сибирьыш колташ, или Словецкий монастырьыш.йолташ шамычыж полшымылан кора гына, эн ончыч Керамзин, шагалрак наказанийым ышташ логалын. Тудым столиций гыч колтат югыш кишиневский канцелярийыш И. Н. Инзов.
Михайловский
Михайловскийыште поэт тыгак приобщился бильярд дене модаш, тыге гынат палыме модшо лийын огыл, но йолташ шамычын шорнымаш почеш, кий дене кучылтын чылт профессионал гай.
Изи панда
Изи панда (Ailurus fulgens) – Эрвел Гималай да кечывалвел-касвел Китайын Шэньси провинцийыште Ailuridae йамагат гыч изи янлык. Капше 51-64 см, нелытше 300—780 кг, нелытше 3,7-6,2 (узо) але 4,2-6,0 (ава) кг.
1024
1024 ий — XI курымын ийже.
26 ага
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 26 кечынже шочшо-влак
Дурбан
Категорий:КАР-ысе олала Категорий:Миллионер-олала
1028
Кӧ колен
Категорий:1028Категорий:XI курым
Радостное (Одесса вел)
Категорий:Одесса велысе ола сынан посёлкыла
Кудо (спорт)
Кудо — спорт-сар кучедалмаш тӱрлык, тиде мут япон йылме гыч лектын. Тыш карате, бокс, тыглай кучедалмаш ушнат. Кудо манме спорт-сар кучедалмашлан японысо каратист Адзума Такаси тӱҥалтышым пуен.
Эртымгорно
2001 ийыште толкын шке лӱмжым налеш – «кудо». Ты гана Адзума тиде лӱмышкӧ адакат шке шонымашыжым пурта: «ку» иероглиф – «яра» семын кусаралтеш, японысо «до» мут «корным» ончыкта. Мыланна тудым умылаш неле, но японийысе кучедалмаш-влакыште «Яра корно» у тӱҥалтышым ончыкта.
14 шорыкйол
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 14 кечысе событий-влак
Кукнур (Киров вел)
Важ-влак
Категорий:Кикнур кундемысе илымверла Категорий:Киров велысе марий илымверла
14 шыжа
Лӱмгече
Танле (православный) лӱм-влак: Ананий, Мария, Михаил, Роман, Савва, Богдан, Ариадна
26 идым
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 26 кечынже шочшо-влак
1033
1033 ий — XI курымын ийже.
65
Кӧ колен
Категорий:65Категорий:I курым
Пейнтбол
Пейнтбол
Пейнтболла модын, моткоч сайын жапым эртараш лиеш. Спорт модмаш коклаште тудо ик эн самырык улеш. Но тыгай кӱчык жапыште экстремал спорт тӱшкаште пейнтбол моткоч пагалыме лийын. Шукерте огыл тудын дене поян-влак гына модан кертыныт, а таче кеч кӧат пейнтбол клубш каен кертеш. Кеч шкетын, кеч пырля пашам ыштыше влак дене, кеч йолташ дене. Пейнтбол — англичан мут. Пейнт — марлаже чия лиеш, бэлл — шар. Чия дене темыме шарик шамыч — теве пейнтболысо тӱҥ спортӱзгар.
Эртымгорно: легенде, манеш-манеш, чынлык
Икымше легенде почеш пейнтболын шочмо ийланже 1981 ий шотлалтеш. Америкыште ковбой-влак ушкалым автоматик пистолет дене палемденыт. Пистолетше чия дене лӱйкален. Ик гана тиде пистолет дене ваш-ваш лӱйкалаш тӱналыныт.
Урняк
Ял лӱм
1820-ан ийлаште яллан негызым Зайнулла Хакимуллин ден Эврай Шагидуллин пыштеныт. Верым келыштарымышт деч вара кожлам руэныт, пӧртым чоҥеныт, пакчалан кожлам корчеватленыт. Вара ялыштлан «Урняк» (бери пример) лӱмым пуэныт.
В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институт
Важ-влак
Категорий:Марий тӱвыра
Караидель кундем
Район 1932 ий 20 февральыште ыштыме. Йӱдвелне Башкоростан. 3 786 квадратан километр, тышеч 247 квадратан километр кумдыкым чодыра айла.
1037
1037 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1037Категорий:XI курым
У ий
Еврей-влакын
«Рош Ха-Шана» (ивр. ראש השנה‎, идалык оза) — лӱман еврейысе У ий Песах деч 163 кече эртымеке пайремлалтеш (5 идым, 5 шыжа коклаште). Тиде кечын 10 кечаш юмым сӧрвалымаш тӱҥалеш. Еҥ шке шонымашыжым эрыкта, юмо ончылно сулыкшым касараш йодеш. Рош Ха-Шана годым айдемын пӱрымашыже ик идалыклан ончыко чоҥалтеш. Пайрем деч вара вес кече «Йом-Кипур» (ивр. יום כיפור‎) маналтеш. Тиде кечын чыла еврей-влак ваш-ваш поро сугынь дене вашлийыт: «Илыш Книгаште тек тендан лӱмда сай идалыклан возалтеш!». Ӱшаныше-влак ошалге вургемым чият. Пайрем кочкыш годым олмам мӱйыш тушкалтен кочкыт.
Крылов, Александр Иванович
Илыш корныжо
Поэзийыштыже Владимир Маяковскийын стильжым кучылтын, тудын дене Озаҥ олаште икана вашлийын.
Нуръял (Морко кундем)
Верланыме вер
Морко ола сынан посёлко деч 2 километр йӱдвел-касвел могырно верланен.
Кугу Шигак
Верланыме вер
Шолэҥер посёлко деч 5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен.
Теле (пагыт)
Теле — идалыкын ныл пагытше гыч иктыже. Шыже да Шошо коклаште верланен. Теле кум тылзе жапыште эрта: Теле, Шорыкйол да Пургыж. Телым йӱштӧ, южын температуржо термометрыште 0 градус деч ӱлнырак, Мландыште южо вере лум лумеш.
1041
1041 ий — XI курымын ийже.
Свечников, Сергей Константинович
Илыш корныжо
2004-2005 ийла – В.М. Васильев лӱмеш йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтысо историй пӧлкан кугурак пашаеҥже.
2009-2013 ийла – МарКУ-со социально-культурный технологий кафедрын  доцентше, 2011 ий гыч – тиде кафедрын вуйлатышыже.
Алтимат фрисби
Эртымгорно
Категорий:Спорт Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Деревяшкин, Анатолий Карпович
Илыш корныжо
Сылнымут пашажым 1926 ийыште тӱҥалын. Ондак руш йылме дене возкален шоген. 30-ше ийлан марий ял нерген шуко ойлымаш шочын. 1935-1937 ийлаште «Вич лӱддымӧ» («Пятеро смелых») йоча-влаклан повестьым возен. 1942 ий тӱҥалтыште Анатолий Деревяшкиным Йошкар Армийыш налыныт. 1942 ий 25 декабрьыште тудо Сталинград верч кредалмаште колен. Волгоград кундемыште Клычково ял лише тойымо. Повестьшым возен пытарыме огыл.
Коми йылме
Коми йылмыш коми-зырян, коми-пермяк, коми-язьвин йылме-влак пурат. Тыгак, коми-ижем-влак (Изьватас) шке йылмыштым посна йылмылан шотлат.
Баскетбол
Икымше виктарчык
Эртымгорныш пурышо икымше виктарчык-влакым Джеймс Найсмит ик шагатыште возен шуктен. Тудын виктарчыкыж гыч икмыняр ужаш:
1.	Мечым кеч могай велыш кудалташ лиеш, кеч ик кид дене, кеч кокыт денат.
4.	Мечым кучымо годым кап дене пайдаланаш ок лий. Кид дене гына кучыман.
8.	Модмаш кок ужаш гыч шога, кажынже 15 минут гыч. Нунын коклаште вич минут каналташ лиеш.
1044
1044 ий — XI курымын ийже.
Томашполь
Категорий:Винница велысе ола сынан посёлкыла
26 сӱрем
26 сӱрем (26 июль) — григориан кечышот почеш идалыкын 207-ше (кужемдыме ийлаште — 208-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 158 кече кодеш.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 26 кечынже шочшо-влак
Йыванал
Йылме
Марий-влак олык марий йылмым кучылтыт. Ял калык Эрвел марий (Урал марий) тӱшкаш пура.
Ӱштымбал
Ӱштымбал (Иштымбал) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше ял. Ӱштымбал ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 481 еҥ (2005 ий), 408 еҥ (2010 ий).
26 теле
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 26 кечысе событий-влак
Кугу Кукмарий
Кугу Кукмарий (Большой Ахматенер) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
ICQ
Важ-влак
Категорий:Информатике
Дрожжаной кундем
Административ шеледымаш
Дрожжаной кундемыште 17 ял шотан илем уло.
26 шорыкйол
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шорыкйол тылзын 26 кечынже шочшо-влак
Колумб, Валентин Христофорович
Илыш корныжо
… Тольым ош тÿняшке
Сар ийласе илыш Колумбын ешыжланат пеш неле да йӧсӧ лийын. Шкет кодшо аважлан шочшыжо-влакым, моло деч ӱлнырак ынышт лий манын, пукшен-йӱкташат, чиктен шогалташат кӱлын. Чияш укелан кӧра Валентинланат кокымшо классыште тунеммыж годым школыш коштмым чарнаш пернен. Варажым тиде классымак «отличий» дене пытарен. 1948 ийыште Волаксола шымияш школыш кошташ тӱҥалеш, комсомол радамыш пура. Тыштат «отличий» дене тунем лектеш да эше кум ий марте Весшӱргӧ кыдалаш школышто шинчымашыжым нӧлта. Тыштат тыршен тунемеш, но ик туныктышын каура койышыжлан кöра шöртньö олмеш ший медаль гына тудлан логалшаш ыле. Ала-могай амаллан кöра ший медальжат Валентин Колумблан огеш логал.
Икымше ойпогышкжо 1950–1954 ийласе мурсаскажым поген. Ты паша деч вара тудын поэзий шулдыржо чот лупшалатын, кӱшкӧ да кӱшкӧ нӧлталт шоген. Каласыман, самырык почеламутчо лудаш йӧратен да лудмо книгаште келшыше оҥай верым посна блокнотыш возгален шоген, тыгай блокнотшо икмыняре лийын.
Валентин Колумбын  ÿмыржо 1974 ий, 8 декабрьыште кÿрылтын. Тудо улыжат 39 ийым илен, но ме тачат тиде лӱмым кугешнен ойлена, кумдан да келгын, тыгодымак мунлын возымо мурпашаже-влакым куанен лудына.
В. Колумб литератур критик семын
Валентин Колумб критик, литературовед семын самырык творческий вийым куштымаште ятыр тыршен, поро кумылан наставник лийын.
Абдоминеа
Абдоминеа (Abdominea minimiflora) – Orchidaceae кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийыншуко верлаште кушшо пеледыш.
Портал:Географий/Ойырымо сӱрет/Кызытсе ойырымаш
Озеро Вуокса на Карельском перешейке
26 шыжа
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 26 кечынже шочшо-влак
Калык пале
Категорий:26 шыжа
Изи Кукмарий
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Оҥартышмут
Оҥартыш мутын ыҥже
Шке ыҥышт дене оҥартышмут-влак кум тӱшкалан шелалтыт:
Оҥартыш мутын синонимийже
Нер йукат оҥай, мутлан: Опанас кугызат олымбачын кынеле, нержым чыж-ж-чыжок нуштале ... (Д. Орай. Осып Ваня, 9). Жап шукат ыш эрте - кор-р-р да кор-р-р нер йукым веле лукто (А. Волков. Каче-влак, 56). «Шопо», - ышталеш Ваню, катык олмам кувар умбак шолен колта, нержым шроп шупшылеш (Ю. Артамонов. - «Ончыко», 5№, 1980, 82). Адак портышто Серге ватын малыме нер йукшо гына кыр да кыр шушкылмо шорык гае -лырга (Д. Орай. Осып Ваня, 77). Шулышат эре икгай ок лий, мутлан: А Синопон кыж-кыж¬-кыж чучкыдын шулен кия (Н. Лекайн. Куртньо вий, 123). Черле йоча шинчажым кумалтыш, хыр-хыр шулаш тунале (туштак, 125). Но Андри Йыван ик мутымат ок пелеште, шушкылмо уш¬кыж гай логар пундаш дене лор да лор шулен кая (туштак, 118). Земский начальник кынел шогале, пож-ж шулалтен колтыш (Н. Лекайн. Куртньо вий, 123). Кожик-кожик погалтен шулалтен, аваже йук деч посна, шнчавуд деч посна эргыжым чаманен шортеш (М. Шкетан. 109). Чачук шыпланыш, кышт-кашт шулен мален колтыш (В. Иванов. Тутан, 360). А шулышыжо неле, ик¬тор огыл: южгунам писештеш, кыр-гор-р шокта, южгунамже йом¬мо семын лиеш (В. Юксерн. Атаманыч, 101). Тудо Васли Йыван деч чотак шонго ... кыжик-кожик нелын шулыштеш (Ю. Артамонов. - «Ончыко», 5№, 1980, 84). Южгунам ... ушкалла кужун пош-ш шулалта... (туштак, 21).
Теле Олимпий модмаш - Сочи 2014
Теле Олимпий модыш-влак Сочи 2014 (2014 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 2014).
Оҥартышмут
Оҥартыш мут финн-угор йылмылаште
Ойыркалыме амалышт онай: изобразительный мут предложенийысе иктаж-могай мут дене ок кылдалт гын, тиде изобразительный междометий лиеш; глагол дене кылдалтеш гын - изобразительный наречий.
Оҥартыш мутын ойыртемже
Шке семантикыж дене оҥартышмут илышыште, пуртусышто, пашаште мом ужмым-колмым, шум-чонлан, кап¬-кыллан кузе чучмым сурет але йук образ семын ончыкта, мутлан: Тыгай тымыкыште Оник ломбер велне кайык быр-р чонешта, чик-чийык иукшо шокта. Изиш лиймек, Ужава купышто ужава лорек-лорек кычкыралеш... (Я. Э.). Таве гына Качыри луман удырым мыскылен йуклана: качыри-и, кочыри-и, качыри-и, кочыр-и (А. В.). Вуй гуж-ж: лийын колтыш (И. Л.).
Оҥартыш мутын чоҥалтмыже
Но чынже дене гласный алмаштыш тылеч кумдарак, мутлан: рышт-рошт, тирит-торот, жи-жу, тра-та-та да молат.
Оҥартыш мутын йылмым сорастарыме куатше
Туня… Пуртус ... Илыш ... Тиде тужемле йыжынан сем, кечыгут - йудвошт йонгалтше йук-йуан. Тиде шонанпылын чыла чевер¬же дене йулышо тус, чарныде вашталт-алмашталт толшо койыш¬-шоктыш, сурет-кочкыш. Тыште айдеме патырлыкше да уш-акыл¬же дене оза. Но моло чонанат, эсогыл чондымыжат йук-йуанышт дене, койыш-артамышт дене илышнам тузатат, пуртусым ылыжтарат, йырым-йыр ямландарат. Тыгай пуртус поянлыкым - йуксем ден тус-сурет погымо айдеме йылмыш кусараш могай суапле паша! Ко туням утларак шижын-умылен мошта, кон пылышыже чулым, шинчаже пусо, тудо илышын чыла лык-лукшым мут дене каласен пуашат тугаяк чолга лийын кодеш. Тыгодым ушанле ик энертыш - оҥартышмут, туня илышым айдеме йылмыш кусарыме йон.
Драматический произведенийыштат оҥартышмут-влак шке верыштышт улыт. Нуно ик герой ден вес герой коклаште мутланыме годым вашлиялтыт. Икманаш, илыш ойыртемым шомак образыш савырен суретлымаште оҥартышмутын эн кугу вийже почылтеш. Тыште тудын кулешлыкше да сораллыкше.
Григориан кечышот
Григориа́н кечышо́тым католик йӱла почеш илыше эл-влакыште папа Григорий XIII 4 Шыжан 1582 ийыште, тошто юлиан кечышот олмеш пуртен. Тунам изарня, 4 Шыжа деч вара вигак 15 Шыжа тӱҥалын. Григориан кечышотышто идалыкын кужутшо — 365,2425 сутка. Кужемдыме идалыкыште 366 кече, тыглай идалыкыште — 365 кече.
Нурсола (Юлсер кундем)
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «нур» + «сола» = «нурсола».
Шагат ӱштӧ
Кылвер
*
Иваново
Палемдымаш-влак
Категорий:Иваново Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
15 идым
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 15 кечысе событий-влак
Бояринова, Вера Ильинична
Вера Бояринова (Вера Ильинична Бояринова) (, РСФСР, Марий автоном область, У Торъял кундем, Кугу Кемсола ял —, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1984).
1571
Кӧ колен
Категорий:1571Категорий:XVI курым
Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак
Шорыкйол пайрем
Мöр пеледыш пеледеш.
Ӱярня пайрем
Вара кок кум кечыже мӱндырнӧ илыше родо-шамыч деке унала коштыныт да кудымшо-шымше кечылан пайремым ужатеныт. Моло пайремым огыт ужате, а Ӱярням – эре ужатат. Ӱярням ужатыме кече – рушарня. Пайрем ужатымаш тыге эртен. Мончаште мушкылтын да ырен могырыштым кандареныт. Пайрем эртарыме верым сылнештареныт. Мучашлан олым чучелым ыштен йÿлалтеныт. Теве тиде мом ончыкта: чыла осалым йÿлалтен колтымо, тÿрлö черым пытарыме, осал шÿлыш эртыже корныжо дене, мыланна ынже логал. Пытартышлан «Осалже кайже, сайже мылам кодшо» манын, тул гоч тöрштат.
Кугече пайрем
Тенийсе чевер муным сурт оза юмолукыш тыге манын пышта: «Поро суртпечем, еш кышкарем муно гай чулыраш пиал дене шогышт». Юмылан юмылтымо деч вара кочкаш веле тÿҥалман. Пайремым пура гыч тÿҥалман. Коркам эре кид дене кучат.
Теат лийыда гын, ямле.
Агавайрем пайрем
Агавайрем солыкет улмо годым
Аза шочмаш да ньогам рӱпшымӧ муро-влак
Шинчат кумо колаем
Мÿкш омарта йымалне
Ӱдыр икшыве азам ыштен, ешыже вурсен, ачаж ден аваже вурсеныт, азам нумалын чодыраш каен. Чодыра пылышан – пасу шинчан манын, тошто еҥ ойлен. Тиде мурым чодыраште азам пыштен мурен коден.
Ойлымышт, воштылмышт, йылме пурылтмышт,
Ала ачаже ойлен, ала аваже ойлен,
Лапта
Модмаш радам
Категорий:Спорт Категорий:Спорт тӱрлык-влак
Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак
Марий сӱан йӱла да муро-влак
Кугу тумым йöрыктен.
15 кылме
15 кылме (15 ноябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 319-ше (кужемдыме ийлаште — 320-шо) кечыже. Идалык пытыме марте 46 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Кылме тылзын 15 кечысе событий-влак
Волжский районысо пайрем йӱла муро-влак
Марий сӱан йӱла да муро-влак
Сÿан калык, качын суртыш толмек, самырык-влакым, вынерым мландыш пыштен, оксам тошкалыктен, кудывечыш пуртат. Тыге эре окса дене илаш тÿҥалыт маныныт. Пöртыш пурымо годым оръеҥым эскереныт: каче деч ончыч омса лондемым тошкал пурен гын, ешыште тудо оза лиеш, маныныт. Юмылан кумалмек, сÿан калыкым ÿстел коклаш шынден сийленыт. Каче ден ÿдырлан эн ончыч ÿй ден киндым авызлаш темленыт, тылеч вара нуно, йÿлам шуктен, келшен илаш, кугуракым пагалаш, изиракым шотлаш, озанлыкым уландаш товатленыт. Икмыняр жап эртымеке, оръеҥ суртышко ÿдырын родо-тукымжо – почеш толшо-влак – толын пурат. Уна-влак очылно оръеҥ марийжын родо-тукымжылан вургемым чиктен, арака але пÿрö дене сийлен, пöлек келшен але уке, йодыныт. Пöлекым налше калык вашмут семын рÿжгö мурен-куштен тауштен. Почеш толшо-влакым ял калык уна лияш ÿжыныт. Сÿан калык шаланымек, ÿдыр ден качым клатыш ужатеныт, «коктын возын, кумытын кынелза» манын ойленыт. «Оръеҥ мелна когаргыше лийшаш» Сÿан эрлашыжын оръеҥ ден пелашыже мончаш пуреныт. Мончам у шешке ямдылен. Тиде кечын тыгак оръеҥ мелна пайремым эртарат. Самырык шешке мелнам кÿэштеш, пелашыже унам ÿжеш. Тышке толшо-влак мыскарам ыштен, весела кумыл ден жапым эртареныт. Лач тыгай годым, очыни, «оръеҥ мелна когарше лийшаш» калыкмут шочын. Мелнам кочмек уна-влак оксам пыштеныт. Сÿан эртымеке, икымше пайремлан самырык мужыр марлан лекше ÿдырын ача-аваже деке унала кая. Самырык тукым куштымаште сÿан кугу верым налын: йÿлам, илыш шотым пагалаш, кугыракын ойжо дене келшен илаш, чон моторлыкым, кап тазалыкым аралаш кумылаҥден.
1062
1062 ий — XI курымын ийже.
Москвина, Лидия Павловна
Илыш корныжо
1973 ийыште Йошкар-Оласе 1-ше №-ан школ-интернатым (кызыт – Калыкле президент школ) тунем пытара.
1883–1986 ийлаште Оршанке район Упша школышто историйым да англичан йылмым туныкта.
Константинов, Георгий Викторович
Георгий Викторович Константинов ( — ) — руш театр режиссёр. РСФСР-ын калык артистше (1981).
Шийсола
Ял лӱм
Ох, могай чиста вӱд! «Ший» гай йылгыжеш.
27 вӱдшор
27 вӱдшор (27 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 117-ше (кужемдыме ийлаште — 118-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 248 кече кодеш.
Саврань
Категорий:Одесса велысе ола сынан посёлкыла
Лӧк
Верланыме вер
Усть-Кишерть cола сынан посёлко деч 24 километр эрвелне лийын шога.
15 пеледыш
Палемдымаш
Категорий:15 пеледыш
Киров велысе марий илымверла
Киров велысе марий илымверла:
Сернер
*
Смирнов, Кузьма Алексеевич
Тунеммаш
1936 ийыште, марий сымыктыш техникумым тунем пытармек, Кузьма Смирнов Москосо консерваторийыш тунемаш пурынеже улмаш, но сайын ямдылалт шуктен огыл. Тудым консерваторий пеленсе музыкальный училищыш колтат. Самырык рвезе сай шинчымашым да паша лектышым ончыкта. Но пӱрымашыже ойган корныш савырналын: трукышто ачаже колен колта да авжын окса ситыдымылан кӧра рвезе 1937 ий тӱҥалтыште шочмо кундемышкыже пӧртылеш. МарНИИ-ште изирак шанче пашаеҥлан ышташ тӱҥалеш. Но ик ий гыч аважат илыш дене чеверласа.
75
75 ий — I курымын ийже.
Крым
Крым пелотро, але Крым (Крим, Кримський півострів, Qırım, Qırım yarımadası, Къырым, Къырым ярымадасы — Qır - «нур», Qırım - «нурым» гыч, Крым, Крымский полуостров) — Шем теҥызын йӱдвелныже верланыше пелотро, тудын йӱдвел-эрвелныже — Азов теҥыз. 2014 ий Ӱярня тылзе гыч тиде мланде верч ӱчашымаш кая, де-факто Крым Российын кид йымакыже ушнен, Украине ден ООН ушемыш пурышо эл-влак (тӱҥ шотышто) Крымым Украинын мландыжлан шотлат.
Умдыр
Тӱрлык-влак
Категорий:Умдыр-влак
Окситан йылме
Окситан йылме (окситанла occitan, lenga d'òc) — индоевропысо (роман) йылме. Окситан йылме Роман йылме-влак
15 пургыж
Калык пале
Категорий:15 пургыж
Иванов, Константин Анатольевич
Важ-влак
Категорий:Марий мер пашаеҥ-влак Категорий:Марий балет артист-влак Категорий:Марий балетмейстер-влак Категорий:И.С. Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Кукнур
Кукнур мут ончыктен кертеш:
Южвӱд
Южвӱд — йыръюж вишкыде, пеҥгыде але пар вӱд.
*
1071
1071 ий — XI курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1071Категорий:XI курым
1576
1576 ий — XVI курымын ийже.
Корембал (Кукнур ял шотан илем)
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1983 ийыште идым тылзын 16-ше кечынже Корембал ял Кукнур солаш пурен. Ял «Заречная-1» да «Заречная-2» уремлаш савырнен.
1074
1074 ий — XI курымын ийже.
Зигопеталум
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Еремеев, Никандр Сергеевич
Йоча да тунемме жап
Никандр Лекайн 1907 ийын пеледыш тылзын 1-ше кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Кораксола (кызыт Кораксола) ялеш икмарда кресаньык ешеш шочын.
1077
Кӧ колен
Категорий:1077Категорий:XI курым
15 сорла
Калык пале
Категорий:15 сорла
Пелота
Модшо-влак (нуным пелотари лӱмдат) пырдыж ваштареш шогалыт. Иктыже теннис мечым кидыш налын — пырыдыжыш кудалта. Тавалышыже тиде мечым ракетке дене але кид копаж дене перен шуктышаш. Чыла теннис семынак, но мече кӱвар деч огыл — пырдыж деч торшта. Теннис семынак пелота модмашыште кок ен гына огыл танасен кертеш. Командыш ушнен, нылытынат, кудытынат модаш лиеш. Тыгай танасымашлан кугу пырдыж кӱлеш. Кужутшо 18 метр марте лийын кертеш, кӱкшытшо — 9 метр. Тидым виктарчыкыште пеҥгыдемдыме.
Пыжанъю (эҥер)
Пыжанъю (Пижанка) — Киров велыште йогышо эҥер, Ижевӱд эҥерын шола эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо — 34 километр.
79
79 ий — I курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:79Категорий:I курым
Теледу
Теледу (Arctonyx collaris) – Кечывалвел-Эрвел Азийын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 70 см, нелытше 7—14 кг.
1082
1082 ий — XI курымын ийже.
Шкеыҥжым муашлан Йакобин алгоритмже
Алгоритм
Англичан википедийыште эше вес алгоритм уло. Тудо математик семын возымо, шкеыҥжым да шкевекторжым муэш, но тудо шкеыҥже-влакым южгунам муын ок керт, алгоритм деч вара тӱткынрак умылтарымашым лудса.
Укелыкыш савырыме тӱҥлыкым кузе ойырен налаш лиеш
(1,2), (1,3), ..., (1,n), (2,3), (2,4), ..., (2,n), (3,4), ..., (3,n), ..., (n-1,n)
Марий автоном вел
Шочмаш
Велым вуйлатыме шотышто палемдыме: жаплан, Совет-влакын 1-ше вел съездышт марте, Революционный комитет лийшаш. 1921 ий 5 шорыкйолыште тудым ВЦИК пеҥгыдемден. Тушто 5 еҥым пуртымо: И. П. Петров, С. А. Черняков, А. В. Григорьев, В. М. Моисеев да В. А. Мухин. 14 шорыкйолыште Ревком икымше заседанийжым эртарен, вуйлатышылан тушто Иван Петрович Петровым шогалтыме. Тыгодым Чыкма уездысе РКП(б) комитетым вуйлатыше А. В. Григорьев олмеш тушко Чарла РКП(б) комитетын секретарьже И. Н. Смирновым пуртымо.
Исанбаев, Николай Исанбаевич
Илыш корныжо
1993-шо ийыште Николай Исанбаевич «Марий да тюрк-влак кокласе йылме кыл» теме ден докторлык диссертацийым арален. Тушто кужу жап шуйнышо марий ден тюрк-влак кокласе кылым тыкымлын шерген лектын, нине калык-влак коклаште шке жапыште чак кыл лиймым ончыктен.
Н. И. Исанбаев таче Марий Элыште финн-угор шанче дене ик эн тале специалистлан шотлалтеш. Тудын шанче пашаже-влак финн-угор шанчым келгын палымыже дене ойыртемалтын. Тидымак эскераш лиеш тудын рецензийлаштыже, диссертаций советыште самырык-влакын диссертацийыштым лончылымашлаштыже. Чыла вере тудо шкенжым финн-угор шанчым умылышо, тудым сайын палыше шанчызе семын ончыкта. Тудын каҥашыжым, айдемым пагален ыштыме ойжым чыланат порын вашлийыт да колыштыт, тауштен, шотыш налыт.
Николаев, Сергей Николаевич
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий драматург-влак Категорий:Марий АССР-ын Калык серызыже-влак Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
1089
Кӧ колен
Категорий:1089Категорий:XI курым
Теле Олимпий модмаш - Милан-Кортина-д’Ампеццо 2026
Олам сайлымаш
Категорий:Теле Олимпий модмаш
Ичалки кундем
Ичалки кундем (Ичалковский район) — кундем Мордовийыште, Россий. Рӱдӧ — Кемля.
15 шорыкйол
Калык пале
Категорий:15 шорыкйол
27 пеледыш
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 27 кечынже колышо-влак
15 шыжа
15 шыжа (15 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 288-ше (кужемдыме ийлаште — 289-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 77 кече кодеш.
1092
Кӧ колен
Категорий:1092Категорий:XI курым
1600 ийла
→ XVII курым
Мо лийын
Категорий:1600 ийла
Аризона
Аризона (Arizona) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 295,254 тӱж. км². Калык чот - 6 482 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Финикс ола.
С. Т. Разинын вуйлатыме кресаньык сар
Негыз
Категорий:Кресаньык сар-влак Категорий:Марий эртымгорно
1610 ийла
→ XVII курым
15 ӱярня
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 15 кечысе событий-влак
1094
1094 ий — XI курымын ийже.
Губин
Ял лӱм
Яллан негызым «Губин» тукымлӱман руш пыштен.
Казахстан
Рӱдолаже — Нур-Султан.
27 пургыж
Калык пале
Шнуй Кириллын кечыже. Тиде кечын кугу тÿткышым тазалыклан ойыреныт, молан манаш гын витамин ситыдымаш шкеж нерген шижтараш тÿҥалын. Тидлан мÿй гыч лÿмын йÿышым ямдыленыт да кечылан 4-5 гана йÿыныт. Пöръеҥ-влак шошым куралшаш аҥаш лектын, лумым таптеныт: тудо эркын шулыжо да мландым сайын нöртыжö манын тиде йÿлам шуктеныт.
Кугу Карзя
Важ-влак
Категорий:Свердловск велысе марий илымверла Категорий:Арти оласе йырвелысе илымверла
Планете
кӱшнӧ: Уран ден Нептун;
1099
Кӧ колен
Категорий:1099Категорий:XI курым
Колызо-влакын кечышт
Колызо-влакын кечышт Сӱрем тылзын кокымшо рушарнян эртаралтеш. Совет Ушемын Кӱшыл Каҥаш Президиумын кӱштыкшӧ почеш 1968 ийын Кылме тылзын 1 кечынже тиде кечым пайрем семын палемденыт.
Скелетон
Скелетон (англич. skeleton — скелет, каркас) — Телымсе Олимпиадын спорт тӱрлыкшӧ. Спортсмен, издерыш возын, ий курык гыч мунчалтен вола. Скелетонын лишыл родыжо бобслей да издер дене тыгалай мунчалтымаш. Но скелетонын издерже ойыртемалтеш. Тыглай издер деч нелырак. Руль уке. Спортсмен мунчалтымыж годым издерыште вуй ден ончыко, мӱшкыр валне кия. Кем денже издерым виктарен кертеш. Кок але ныл волымаш деч вара погымо очком ушат да сеҥышым ойырат.
Эртымгорно
1914 ийыште Европо кӱкшытысӧ таҥасымаш лийын. Икымше чемпионат деч вара паша шолаш тӱҥале. Ушымо Королевстве, УАШ, Франций, Швейцарий – тиде эллаште бобслей да скелетон модмаш-влак шарлаш тӱҥалыныт. Туштак индеец-влакын мунчалтымашышт – тобогган вияҥын. А теве скелетон 2-шо Телымсе Олимпиадын программышкыже пурен. Тунам Олимпиаде лач тиде Санкт-Мориц олаште эртен. Икымше чемпион лӱмым скелетон модмашште американец Дженнисон Хитон сулен. Ший медальым тунамак шольыжо Джон Хитон налын. Кумшо верым Великобританийысе спортсмен Дэвид Эрл оф Нортеск айлен.
Кол кучымаш (паша)
Кол кучымаш паша таче
Кучымо шотышто кол-влакым тыге пайлаш лиеш: теҥыз кол (теҥызыште гына илат); эҥер-теҥыз кол (теҥызыште илат, эҥерлашке мӧртньым кышкаш куснат); да эҥер кол (эҥер, ер, пӱяште илыше-влак). 2006 ийыште Science журнал увертарен: тыгак шуко дене колым кучаш тӱҥалына гын 2048 ий марте Младыште [кол]] ок код.
Тайра
Тайра (Eira barbara) – Йӱдвел да Кечывалвел Америкын йос-влак (Mustelidae) йамагатын гыч кугу янлык. Капше 60 см, почше 45 см, нелытше 2,7-7,5 кг.
Ӱлылтӱрлык-влак
Категорий:Йос-влак
16 ага
16 ага (16 май) — григориан кечышот почеш идалыкын 136-шо (кужемдыме ийлаште — 137-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 229 кече кодеш.
Нӧлпӧ
Сур нӧлпӧ – 15–20 м кӱкшытан лышташан пушеҥге але йыргешке парчан кугу вондо. Вожшо келгышкак ок кай, мланде ӱмбал деке лишке лиеш. Лышташыже 10 см кужытан, 7 см лопкытан, чуяка але муно гай форман, мучашыже пӱсӧ, тӱржӧ кокытлан пӱчкылтшӧ пӱян, вудака-ужар тӱсан, йымалже кандалгырак-сур мамыкан.
Марий Элыште нӧлпӧ чодыра дене айлалтше вӱдыжгӧ верлаште, эҥер да ер серлаште, коремлаште да куплаште кушкеш.
Камское Устье кундем
Калыкчот
Калык-влак (2010): суас-влак (54,1%), руш-влак (42,8%).
Кылвер-влак
*
Поляк йылме
Историйнам шымлена
Поляк йылме орфографий времени лийын икымше шымлыме ончен, возымо XV — xvi курымын тӱҥалын: 1440 ий университетын ректоржо с времени ий да краковысо да якуб заборовский 1518 каноник краковысо паркошовица времени, латынь йылме дене возымо, умылаш лийдыме орфографий нормо пуртымо. Xvi—XVII курымын ийже. грамматике лектын, поляк йылме сӱретлен пуэн: Статориус П-Стоеньский (Polonicae grammatices institutio, 1568) — икымше чын поляк йылме грамматике, йылмылончыш М Фолькмар (linguae Compendium polonicae, 1594), Ф. йылмылончыш Мение-Менинский (Institutio Linguae Grammatica Polonicae seu, 1649), икымше грамматикын авторжо поляк, Я. К. Сар (Linguae Compendiosa Polonicae Institutio, 1690) — латин йылме тыгак чыла. Эн палыме йылмылончыш xviii—xx курымла: О. йылмылончыш Копчинский (dla narodowych szkół Gramatyka, 1778) — икымше ик поляк йылме грамматика гыч, могай йылмылончыш авторын мутшым шукыж ыштен, тиде жапыште марте кучылталтеш; Ю. йылмылончыш Мрозинский (Pierwsze gramatyki zasady języka polskiego, 1822), кудыжым з Клеменсевич маныт «икымше поляк йылмын шанче грамматикыжым»; А. йылмылончыш Крынский (języka polskiego Gramatyka, 1900)[84]. Надыр оптальыч xx курымын ваш областьыште-в поляк йылме дорошевский йылмылончыш умылтарен пуа. Шымлыме пашалан пӧлекла йылмылончыш з. тополинский строй.
1588
1588 ий — XVI курымын ийже.
Шар
r — шарын радиусшо,
Важ-влак
Категорий:Математике
1108
1108 ий — XII курымын ийже.
16 вӱдшор
Калык пале
Шнуй Никитан кечыже. Калык ой почеш: тиде кечын вÿдоза помыжалтеш. Сандене тиде кечын эҥер ден ерла воктек киндым, пучымышым намиеныт да вÿдавалан шынденыт. Колызо-влакын гын посна ритуалышт лийын: нуно эҥер вÿдыш ушкал ÿйым шулыктен йоктареныт да кол шуко логалже манын йодыныт.
Синагого
*
Дубёнки кундем
Дубёнки кундем (Дубёнский район) — кундем Мордовийыште, Россий. Рӱдӧ — Дубёнки.
Кондрач почиҥга
Ял лӱмк
Ялын лӱмжӧ негызым пыштыше руш «Кондрат» лӱм гыч лектын.
27 шыжа
Калык пале
Категорий:27 шыжа
Шопкер (Юлсер кундем)
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Вуйдорык
Шӱм сур эмен гыч ышталтеш, тудо йымалне кугу полушарийыште ош эмен олмедалтеш. Сур эменыште нервный четлык-влакын (нейрон-влакын) капышт ден тудын йыжыҥан укшышт олмедалтыт, а ош эменыште - нерве ярым-влак (миелин дене леведме нейрон-влакын аксонышт). Ош эмен сур эменын структуржо коклаште (ден вуйдорык тӱжваке) нервный сигналым пурта.
Николаевский хутор
Верланыме вер
Шура ял деч 1,5 километр кечывалвел-эрвелне лийын шоген.
Памаштӱр
Верланыме вер
Шолэҥер посёлко деч 6 километр эрвел могырно верланен.
Важ-влак
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Санкт-Петербург
Санкт-Петербург — ола, Российысе Федерал кӱлешан ола.
Ӱжара (газет)
Газетын шочмыжо нерген Глезденев Икымше Пӱтынь Российысе Марий-влакын погын годым увертарен. Газет арнялан кок гана лектын, ик ийлан подписке 6 теҥге шоген. Газет олык марий йылме дене савыкталтын. Руш да суас мут-влакым газетыште кучылталтын огытыл, да "варваризм" олмеш марий мут-влак дене возышо-влак пайдаланаш тыршеныт. Икымше Марий Погынымашын пунчалже почеш, «Ӱжара» газет партийдыме-прогрессивный лийшаш.
«Ӱжарам» лукташ тӱҥалме жапыште сомылым иканаште кумытын шуктеныт: В.М. Васильев, Д.И. Адаев да С.Г. Гаврилов (Эпин).
16 кылме
Лӱмгече
Шке лӱмгечыштым Александр, Богдан, Федор, Анна, Евдокия лӱмым нумалше-влак палемдат.
Пӱчкыш
Категорий:Математике
28 ага
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 28 кечысе событий-влак
1119
1119 ий — XII курымын ийже.
Поланур (Провой кундем)
Эртымгорно
МАССР Президиум Верховный Советын Указше почеш 1973 ийыште вӱдшор тылзын 5-ше кечынже Поланур ял шотлымо данный-влак лукталтын.
Красногорка (Шернур кундем)
Красногорка (Красная Горка) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 14 еҥ (2005 ий), 8 еҥ (2010 ий).
Тулрывыж
Тулрывыж (Vulpes vulpes, обыкнове́нная, или ры́жая лиси́ца) — Евразийын, Йӱдвел Америкын да йӱдвел Африкын пий-влак (Canidae) йамагатын гыч кугу рывыж да сонар янлык. Капше 65 - 75 (узо), 62 - 68 (ава) см, почше 35 - 45 (узо) , 30 - 42 (ава) см, нелытше 5,5 - 7,5 (узо) , 5 - 6,5 (ава) кг.
16 пеледыш
16 пеледыш (16 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 167-ше (кужемдыме ийлаште — 168-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 198 кече кодеш.
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 16 кечынже шочшо-влак
Ялчык (Обшияр ял шотан илем)
Ялчык (Яльчикский) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Обшияр ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 31 (2002 ий), 30 еҥ (2010 ий).
Верланыме вер
Нурсола деч 3 километр эрвел могырно верланен.
1124
Кӧ колен
Категорий:1124Категорий:XII курым
Куракин
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ «Курака» лӱмдылтыш гыч лектын.
28 вӱдшор
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 28 кечысе событий-влак
Калифорний
Категорий:Калифорний
1127
1127 ий — XII курымын ийже.
1128
Кӧ колен
Категорий:1128Категорий:XII курым
Шнуй Валентинын кечыже
Палемдымаш-влак
Категорий:Пайрем-влак
28 идым
Пайрем да памятный дате-влак
— Атом йӧнозанлык пашаеҥын пайремышт палемдалтеш.
Васютин, Михаил Зиновьевич
Еш
Йоча-влак: Илья (авиаконструкор); Семён (инженер).
Шанче кече
Палемдымаш-влак
Категорий:Шанче
Поствайкин, Евграф Михайлович
Илыш корныжо
Евграф Поствайкин 1944 ий вӱдшор тылзын 10-шо кечынже Марий АССР Курыкмарий кундем Пынгель Парнингаш ялыште шочын.
Товло кече
Негызлыме нерген
2011 ийыште Марий Эл Радио эфирыштыже темлымашым луктын: марий-влаклан шке йӧратымаш кечым эртараш. Католик йӱла почеш Йӧратымаш кече Шнуй Валентинын кечыжлан 14 Пургыжышто пайремлалтеш, руш-влак 9 сӱремыште Пётр ден Феврониян кечыштым йӧратымаш кечылан ойыреныт, а марий-влакын йӧратымаш нерген эн мотор историйлан «Салика» произведений шотлалтеш. Икымше гана «Салика» спектакль 1938 ийыште Вӱдшор тылзын 5-ше кечынже сценыште шындалтын.
93
Кӧ колен
Категорий:93Категорий:I курым
1132
Кӧ колен
Категорий:1132Категорий:XII курым
Унур (Мишкан кундем)
Унур (Унур) (Унур) Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Мишкан ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 4 еҥ (2002 ий), 0 еҥ (2009 ий) , 0 еҥ (2010 ий).
Блогер
Кунам айдеме блогышто возен, молан тудо воза, постышто тӱрлӧ семын возалтын, посна фрагмент-влак дене блогышто возен. Чӱчкыдын вес каласымаш-влак ссылка на веб-сайт.
1134
1134 ий — XII курымын ийже.
16 теле
Калык пале
Танле календарь почеш Йыван Молчальникын кечыже.
Касвел
Марий тамга — К, тӱнямбал — W (west).
Категорий:Навигаций
28 пеледыш
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 28 кечысе событий-влак
Кугу Лумарий (У Торъял кундем)
Важ-влак
Категорий:У Торъял кундемысе илымверла
28 пургыж
Калык пале
Категорий:28 пургыж
Третьяк, Владислав Александрович
Йоча пагыт
Спорт дене Владислав Третьяк 11 годымжо шӱмаҥын. ЦСКА клубын самырык спорт школыш тудым аваже конден. Тренер-влак эн ончыч коньки дене шеҥгеке кудалыштын моштышо-влакым ойыреныт. А Третьяк тиддеч ончыч кажне рушарнян катокышто мунчалтыме мастарлыкым поген. Сандене, тудым, да эше кум эргым москосо клубыш налыныт. Тӱҥалтышыште Третьяк форвард олмышто модын, но тудын |хоккей вургемже лийын огыл. Чыланыштлан вургем ситен огыл. А тудо жапыште командын капкоролжо лийын огыл. Владислав тренер дек толын да каласен: "Мыланем профессионал вургемым пуеда гын, мый капкам оролаш тӱналам". 1967 ийыште самырык капкаоролым ЦСКА тренер Анатолий Тарасов ужын шуктен. Третьяк ынде профессионал-влак дене пырля ямдылалташ тӱҥалеш. Легендыш пурышо хоккеист-влак дене пырля ик пӧлемыште шинчыме, ЦСКА клубын пансионатыште илыме дене мый кугешненам. - тыге самырык хоккеист ойлен. Кеҥежым команде кечывалвелыш каен, Владислав самырык-влакын командыш пӧртылын. Совет Ушемын самырк чумыр командыже Европо чемпионатыш кая, Владиславым кокымшо капкаорол семын налыт. Команде кокымшо верым налеш, шочмо элыште нуным огыт мокто. Но шке командыж дене Третьяк Моско чемпион лӱмым сула, эн сай капкаорол семын пӧлекым налеш. Ик ий гыч Гармиш-Партенкирхен олаште Совет Ушем икымше лиеш. Владислав Третьяк "20" номер почеш модын.
Шундыр кундем
Географий
Категорий:Шундыр кундем
Российысе шанче кече
Марий Элыште
Марий кугыжаныш университетыште тиде Россий шанче кечым кажне ийын палемдат. Шанчызе, студент, аспирант-влак конференций, формулаште шке докладыштым лудыт.
Сулаево
Сулаево (Сулаево) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Кол (зодиак тамга)
Кол — латкокымшо зодиак тамга.
Столяров, Василий Степанович
Василий Юксерн (1940-1950 ийлаште — Волжский, В. Степанов, С. Васильев) (Василий Степанович Столяров) (, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Кугусола ял (кызыт Йошкар-Ола) — (, Марий Эл, Маскасола кундем, Сидорово ял) — марий серызе, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1950), Марий АССР-ын Калык серызыже (1978), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1979), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.