Легенде
Легенде
Легенде — эртыше илыш гыч кугу событийым, лÿмло патыр-влакын чапле, геройло пашаштым сÿретлыше, тошто ор, ял да ола-влакын чоҥалтме жапышт да лÿмышт дене палымым ыштыше калык поэтический произведений. Тудын ойыртемже: пеш ожно шочын, южо илыш сÿретше йомаклан лишыл, але марте уждымо персонаж-влак вашлиялтыт, илышыште чын лийше герой-влакат юзо виян лийын кертыт. Легенде-влак калыкын тÿняончалтышыжым, сай, пиалан илыш нерген шонымыжым, поро да осал нерген умылымашыжым ончыктат. Тыгай произведений-влак коклаште марий калыкын шке эрыкше верч кучедалмаш да тиде жапыште калык кокла гыч лекше патыр еҥ да он-влак нерген каласкалымаш посна верым налын шога. Шочмо мландым аралымаште Чумбылат, Чоткар, Акпатыр, Кукарка (Немде) кугыза да шукын молат уста да тале сарзе улмыштым, патырлыкым, уш-акыл пÿсылыкым ончыктеныт, калыкнан шарнымашешыже курымешлан кодыныт. Патырле, суапле пашашт верчын нуным калык Юмо семынак пагала, Юмылан кумалме семынак нунылан кумалеш. Марий-влак Кукарка кугызан, Чумбылатын да Акпатырын шÿгарлашкышт кумалаш да надырым пуаш коштыныт да тачат коштыт, нунын поро илышым конден кертмыштлан ÿшанат. Патыр-влак нерген тоштыеҥ ой-влак — тиде шочмо калыкнан героический эпосшо. Марий-влакын героический эпосышт нерген ойлымо годым эн ончычак Чоткар патырын образшым палемдыман. Калыкын ойлымо гыч, Чоткар пеш кугу капан, моткоч виян улмаш. Садланак тудым «патыр» маныныт. Марий йылмыште «вий» мут уло гынат, богатырь-влакым эре «патыр» маныт. Тиде мут кугу куатан еҥым ончыкташ кучылталтеш. Легендыште Чоткар марий-влакын кугезышт семын, калыкшым аралыше патыр семын ончыкталтеш. Садланак калык тудын нерген кугешнен ойла: «Ала-кунам ожно марий патыр — Чоткар патыр — илен улмаш. Тудо Марий калыкым тушман деч арален. Тушман-влак марий-влакым ик жаплан тÿкен огытыл, садланак Чоткар мландыш каналташ возын. Вочмыж деч ончыч тудо марий-влаклан каласен коден: «Родо-шамычем, марий- шамыч, мый каналташ возам, осал тушман-шамыч толыт да тендам орландараш тÿҥалыт гын, тунам мый декем толза да кычкыралза: «Мемнам аралышына, Чоткар, кынел, мемнам тушман-шамыч орландараш толыныт, кынел да утаре орлык гыч!» Тиде мутым ойлымеке, Чоткар мален колта. Тылеч вара ик полдалге марий, Чоткарын мутшым тергаш шонен, Чоткар малыме чоҥга деке миен да кычкыралын: «Чоткар, Чоткар, тушман-шамыч толыныт — утаре мемнам!» Чоткар шÿгар гыч кынелеш, йыр ончалеш, тушман ок кой. Чоткар пеш чот сыра, угыч мландышке вочшыжла тыге ойлен: «Те мыйым тыге ондаледа да арам тарватеда гын, тетла тендан ÿжмыланда нигунамат ом кынел!» Тылеч вара пеш кугу туткар годым марий-шамыч Чоткарым шуко гана кычкыреныт гынат, тудо кынелын огыл». Тыгаяк сюжетан в легенде Чумбылат нерген. Тудо марий калыкын тале патырже: ушан, виян, шочмо калыкшын пиалже да эрыкше верч тушман дене кредалын. Тудо калыкын онжо гыч тукым юмыш савырнен. Марий-влак тудым Ош Кyry Юмын пÿрымашыжым калыклан шуктышо Кугу Юмо кугыза але Кугу Юмо онаеҥ семын ончат. Чумбылат Юмо семын черле еҥым тöрлатен, илышым саемден кертеш, тулеч молымат ыштен сеҥен манын ойлат. Тудлан марий-влак кызытат кумалыт, полшаш, илышым куштылемдаш, тазалыкым, эсенлыкым, порылыкым, тÿрлö осал деч аралаш йодыт. Кумалме вер — легенде почеш патырын кийыме верже — Чумбылат курык. Тудо Киров область, Советский районышто Немда эҥер серыште верланен. Марий калык ойпогышто эше ик патыр — Акпатыр уло. Тудат Марий калыкым тушман деч аралыше герой. Чумбылат патыр семынак Акпатырат Юмыш савырнен. Тудланaт калыкна, порын жаплен, юзо вийжылан ÿшанен, кумалеш. Героический эпосышто изи огыл верым марий ÿдырамашлан ойырымо. Чоҥалтме да сылнылык шот дене тыгай легенде-влак ÿдырамашын осал вий ваштареш шогымыжым, тудын кöргö вийжым, кöргö эрыкшым, лÿддымылыкшым да шотым муын моштымыжым сÿретлат («Марий ÿдыр Ирга», «Патыр ÿдыр вийым ончыкта). Легендылаште марийын тÿрлö вер гыч толмыж нерген шуко оҥай информаций уло («Марий кушеч толын», «Кузе Кокшайск ола лийын», «Торъял марийын толмыжо», «Кушеч Морко марий толын» да молат). Нуно шочмо калыкнан ожно илыме верже да тиде кундемыш куснымыжо нерген ойлат. Мутлан, Курыкмарий, Звенигово, Волжск районлаште илыше марий-влакын кугезышт кызытсе Угарман (Нижний Новгород), Кострома областьлаште иленыт. Морко да Виче (Шурма, Малмыж) марий-влак Oaҥ могырым толмо нерген ойлат. Яран марий Моско велым толын. Шернур, Торъял марийым налаш гын, нуно тÿҥ шотышто пуйто Виче могырым толыныт. Йошкар-Ола йырысе марий-влак кугезыштын илыме верлан Юлым шотлат. Тоштыеҥ ой почеш Пошкырт республикысе, Свердловск да Пермь областьласе марий-влак Виче эҥер воктеч каеныт. Марий калыкын тыге шаланен каймым кугезына-влак Юл тÿрышкö вес калык-влак толмо да тынеш пурташ тÿҥалме дене умылтарат. Легенде-влак тыгак вер-шöрын лÿмжö, тошто ор да ял-влакын чоҥалтме жапышт деле палымым ыштат. Мутлан, калык Марий кундемын ик сылне Элнет эҥержылан патырын лÿмжым пуэн («Юзо шиялтыш»). Ятыр легенде марийын вес калык да кугыжаныш дене кылым кучымыж нерген ойла. Тыгай кыл булгар, чуваш, татар, одо, руш дене лийын, калык кокласе илышышке: озанлыкыш, йÿлаш, тÿвыраш, йылмыш — шуко вашталтышым пуртен. Нунын коклаште келшен илыме тыныс жапат, кучедалме пагытат лиеден. Тидын нерген ойлат «Кузе одо патыр Тутой ÿчашымаште марий патырым сеҥен», «Кузе одо-влакын пикш йоҥеж вий пытен» да молат. Тоштыеҥ ой аршашыште овда нерген произведений-влак изи огыл верым налыт. Легендыште тÿтя (овда) калык тÿжвал тÿсшö дене кугу кап-кылан, кужу ÿпан, йолгопашт шеҥгекыла улмыж дене ойыртемалтын. Марий-влак нуным вес семынже кужу еҥ але кугу еҥ маныныт («Кугу айдеме»). Овда-влак юзо виян лийыныт, марий-влакым шуко сомыллан туныктеныт, тÿрлö ÿзrap, окса дене полшеныт («Кузе овда марий рвезым чыла палаш да улан лияш туныктен»). Легенде почеш («Кугу айдеме», «Овда курык рожышто илен»), овда-влак ош имньым кушкыж кудалышташ йöратеныт. Имне чот пÿжалтше, ярныше толын. Икана ик марий имне тупеш кишым йыген колтен. Тудо кишеш овда пижын толын. Овдам пеш чот кыреныт. Садлан ял калыкым тудо карген коден: «Нылле пöрт деч кугу нигунам ынже лий тиде ял! Калыкшат утыж дене тÿлен ынже керт!» Тылеч вара, пуйто, ял ешаралтын огыл. Тыгай ял-влак нерген калыкыште овда каргыме манын ойлат. Илен-толын овда калык кокла гыч южышт ала-кушко каен йомыныт, кодшыжо, марий дене варналтын, лÿмжымат йомдарен. Акрет годым тиде калыкын илымыж нерген лач аралалт кодшо овда рож, корем, памаш, курык, вынем-влак ойлат. Марий кундемыште да Виче велне Овдасола лÿман ял-влак улыт. В.А. Акцоринын палемдымыж почеш, Киров областьысе Кикнур марий-влак Угарман кундемысе Тоншай районысо Одошнур ял марийым «овда калык» маныт. Тыге, кугезе легенде-влак шочмо калыкнан илышыжын тÿрлö лончыжым — шочмо мланде, шке эрыкше верч кучедалмыжым, патырже-влак дене кугешнымыжым, моло калык дене кылжым да молымат — сÿретлен ончыктат. Нуно марий еҥын эртыме корныжым савырнен ончалаш да шкем таче кечын аклаш, кумда тÿняште шке верым палемдаш таратат. Калыкнан шке шамжым нöлталмаште легенде-влакын акышт каласен мошташ лийдымын кугу. Нунын рÿдö шонымашыштым «Шулдыр» лÿман калык произведенийыште раш почмо: «Пеҥгыде шÿм, чолга уш да лÿддымылык ала-могай кÿкшытымат сеҥат. Пашам йöратет гын, шочмо мланде тылат шулдырым кушта, пиалым конда, ÿжеш тыйым ончыко да ончыко, кугу деч кугу сеҥымашыш, эре чоҥешташ, чоҥешташ».