cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тужаров, Геннадий Матвеевич
Илыш корныжо
Ачажын фронтыш каймыж деч вара изиж годымак аваж дене пырля Йошкар-Олашке илаш кусненыт. Марий кундемыште тудо ÿмыржö мучко туныктымо учрежденийлаште  пашам  талын ыштен. 1953 ийыште Йошкар-Оласе педучилищым пытарен да кыдалаш образованийым налын. 1958 ийыште историй да филологий факультетым «руш йылме да литератур туныктышо» специальностьым тунем пытарен да кÿкшыт образованийым налын. Г. М. Тужаров шанче пашашке 60-шо ийла покшелне толын. Тиде шанче пашашке тыршенак ушнен. 1965-1967 ийлаште Советское финно-угроведение (СФУ) журналын лаштыкыштыже индеш статьям савыктен луктын. Туныктымо пашажым тудо ялыште тÿҥалын. Варажым Г. М. Тужаров кок ий жапыште  марий АССР министерстве просвещенийыште  пашам ыштен. Но самырык рвезым лач шке шочмо йылмын шанчышкыже веле шупшын. Тиде паша тудым тунемын пытарме шке институтышкыжо руш йылме кафедрыш вÿден. Студент-влак дене пашам ыштымаш, нуным лингвистический дисциплиным туныктымаште тудын чонжо эшеат чот марий йылмым шымлаш кумылжо лектын. Марий йылмым тунемме кумылжо самырык филологым Тарту университетын аспирантурышкыжо вÿден. Аспирантурышто Г. М. Тужаров марий йылмын диалектшым, тудын тайныжым шарналтен. Изиж годымак филолог марий-влакын мутланымыштым, мутын ныжылгын йоҥгымыжым колыштын. Палемдаш кÿлеш, лач тиде Г. М. Тужаровым шке шочмо диалектшым шымлаш, диссертационный темым возаш шÿкалын. 1966 ийыште тале марий диссертацийым возен да сайын арален. Тиде пашам тале академик, учёный-полиглот Пауль Аристэ полшымо дене ыштен. Пауль Аристэ шке финн-угор шанче школ денже уло тÿнялан палыме. Аспирантурышто Г. М. Тужаров сай филолог шинчымашым налын, исследователь-финноугровед лийын лектын. Тудо финно-угровед шанчым тыршенак тунемын. Аспиран лиймыж годымак, Г. М. Тужаров «Советский финно-угроведений» (СФУ) международный журналышке кас-йÿдвел наречий нерген возен,а вараже ик эн тале авторжо лийын. Шке икымше шымлыме пашажым, диалект нерген кок книгашке пуртен-«Марий йылмын кас-йÿдвел наречийже» (1970) да «Марий йылмын кас-йÿдвел наречий словарьже» (1971). Аспирантурышто марий филолог П. Аристэнын шанче школжым тунем пытарен. Тарту университетыште, чылалан палыме тунамсе жаплан, учёный-финноугровед-влак пашам ыштеныт. Тушто финн-угор могыр гыч аспирант-влак, докторант-влак тунемыныт. Тыште гына Г.М. Тужаров тале лингвист лийын лектын. Тунемын пытарме деч вара, тале лингвист, филолог мöҥгеш шке педагогический институтышкыжо пöртылын, кушто нылне ий утла пашам ыштен да тÿжем утла самырык лингвист-влакым ямдылен. Южышт Г.М. Тужаровын корныжым тошкеныт. Тале филолог лÿм мутын грамматический категорийжым шымлен. Г.М. Тужаров тÿрлö медаль дене суапландаралтын: «За доблестый труд в годы Великой Отечественной войны», «50 лет победы в Великой Отечественной войне», «Ветеран труда»; тыгак орден дене «Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации». Тудлан «Заслуженный деятель науки Марийской АССР» лÿмым пуэныт. Геннадий Матвеевич Тужаров вучыдымын 19 ноябрьыште 2008 ийыште ÿмыржö кÿрылтын. Тудлан 77 ий лийын.
Г. М. Тужаровын илыш корныжо хронологий почеш
1940-1944 - Киров областьысе Яраҥ районысо Мало-Шалайский  тÿҥалтыш школын тунемшыже. 1944-1948 - Марий АССР Медведево районысо Медведево кыдалаш школын тунемшыже.
1970, сорла тылзе - Таллинн оласе (Эстоний) 3 Международный конгрессын финноугровед участник.
Шӱргыял (Юлсер кундем)
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Петров, Юрий Данилович
Усталык паша
Юрий Петров поэт семын палыме улеш. Йоча да кугурак-влакланат возгален. 1970 ийыште самырык-влаклан «Паша и Маша» книгам савыктен луктын. Варажым вес ойпого-влакат лийыныт.
2 сӱрем
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 2 кечысе событий-влак
Сапин, Александр Иванович
Александр Сапин (Александр Иванович Сапин) (, Свердловск вел, Арти оласе йырвел, Изи Тавра ял) — марий серызе, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1993).
Манчжурий мераҥ
Категорий:Мераҥ-влак
Флоренций
Флоренций (Firenze, Florentia) — ола Италийыште, Тосканын рӱдолаже.
Категорий:Флоренций
Метрополитен
Метрополитен (Métro) — мланде йымалне али мланде ӱмбалне оласе мер транспорт.
Корнево
Корнево (Корнево) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
181
181 ий — II курымын ийже.
Россий
Россий (Россия, Ρωσία — Русь); официал лӱм — Россий Федераций (Росси́йская Федера́ция), кагазлаште РФ кӱчыкемдымаш кучылталтеш — Эрвел Европышто да Йӱдвел Азийыште верланыше кугыжаныш. Калыкчот — 146 804 372 еҥ. Конституцийыште пеҥгыдемдыме кумдык — 17 125 191 км². Тӱняште кумдык дене таҥастарымашыште эн кугу эл, ВВП кугыт да ППС дене кудымшо верым айла, калыкчот дене индешымше верыште.
Россий Федерацийыш 85 субъект пура, нунын коклаште: 46 — область (Марий Википедийште Вел лӱмдалтыт, мутлан, Киров Вел)), 22 — республик (Марий Википедийыште Эл, але Республик маналтыт, мутлан Одо Эл), 9 — край (Марий Википедийыште Мланде лӱмдалтыт, мутлан Пермь мланде, 3 — Федерал кӱлешан ола (город федерального значения), 4 — автоном йырвел (автономный округ), 1 — автономный область. Чылажге Российыште 157 тӱжем илымвер наре.
2 теле
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Теле тылзын 2 кечынже колышо-влак
Ягельдин, Александр Сергеевич
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий туныктышо-влак
Псевдованиль
Псевдованиль (Pseudovanilla) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын ден Австралийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 8 еш куэ уло.
18 ага
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 18 кечысе событий-влак
186
186 ий — II курымын ийже.
Сеспель, Мишши
Кылвер-влак
Категорий:Чуваш почеламутчо-влак
Навальный, Алексей Анатольевич
Сайлымаш-влак
2018 ийыште президент сайлымашыште участвоватлаш шонен, шуко олаште агитаций штаб-влакым почын, но «Кировлес» компанийын делаже верчын кандидат лийын ыш сеҥе. Европысо медиа да политик-влак тидым тӧртыкдыме Кремльын варнылмашыже маныныт.
Коррупций ваштареш кучедалше фонд
«Коррупций ваштареш кучедалше фонд» (Фонд борьбы с коррупцией) — Навальныйын эн кугу проектше, 2011 ийыште негызлалтын.
Шнаран
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
Субару R2
Категорий:Автомобиль-влак
Ростов
Категорий:Ростов Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
Тюлячи кундем
Кундемын рӱдолаже – Тюлячи ола.
Алабога
Категорий:Алабога
Мендияров, Леонид Яковлевич
Категорий:Марий сотыеҥ-влак
1840
Кö колен
Категорий:1840
Кужолык
Кужолык мут ончыктен кертеш:
18 идым
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 18 кечынже шочшо-влак
Эрвел Китай теҥыз
Эрвел Китай теҥыз (Восто́чно-Кита́йское мо́ре,,  — «эрвел теҥыз»; 동중국해, 東シナ海) — Тыныс тептеҥызыште Китайын серже да Рюкю ден Кюсю отро-влак коклаште верланыше теҥыз.
Емельянов Петр Емельянович
Категорий:Марий туныктышо-влак
Кумлукан матрице
Категорий:Математике
1268
Кӧ колен
Категорий:1268Категорий:XIII курым
М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театр
Эртык
1998 ийыште Марий кугыжаныш театр «Золотая пальма» Калык-влак кокласе театральный призым сеҥен.
Режиссёр-влак
Но марий кончерын 85 ияш историйыштыже кугу рольым эше ятыр режиссер модын. Нунын кокла гыч ниныштым поснак палемдыман: Н.Станиславский, Г.Иоселиани, Г.Крыжицкий, Н.Леготин, И.Бабенко, М.Толчинский, Н.Лузгинов, В.Рудзей да ятыр молат.
Палемдымаш-влак
Категорий:Йошкар-Оласе театр-влак Категорий:Шкетан театр
Марий Отар чодырам аралыме пӧрт
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Тӱнямбал эҥыремышвот
Категорий:Информатике
Сибатрова, Серафима Сергеевна
Илыш корныжо
Серафима Сергеевна Сибатрова Курыкмарий кундемысе Кугилансола ялеш колхоз пашаеҥ ешеш 1957 ийыште пургыж тылзын 8-ше кечынже шочын. 1964-1972 ийлаште кандашияш Крайнешешмар школышто, а 1972-1974 ийлаште Микряково кыдалаш школышто тунемын. 1979 ийыште МарКУ-н -филологий пӧлкажым тунем пытарен. 1979-1981 ийлаште университетыште марий кафедрыште ассистентлан ыштен. 1981-1983 ийлаште МарНИИ-н шанче лийын. 1984 ийыште Тарту университетын финн-угор йылме кафедрын аспирантше. Пауль Аристэн вуйлатымыж почеш «Послелоги в марийском языке» темылан кандидатлык диссертацийым возен, 1988 ийыште Тарту университетын Специализаций  тудым арален. Аспирантурым пытармыж деч вара МарНИИ-ште кугу шанче пашаеҥ семын пашам ыштен.
Ӧрша (У Роҥго кундем)
Важ-влак
Категорий:У Роҥго кундемысе илымверла
1270
Кӧ колен
Категорий:1270Категорий:XIII курым
Викунья
Категорий:Тӱе-влак
Вӱдорва
Категорий:Вӱдвакш
194
194 ий — II курымын ийже.
Ӱлылсола (Юлсер кундем)
Ӱлылсола (Чапейкино) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 131 еҥ (2003 ий), 291 еҥ (2010 ий).
Черемшан кундем
Кылвер-влак
*
Нарынче теҥыз
Нарынче теҥыз (Жёлтое мо́ре,, «хуан-хай» семын лудалтеш, 황해, «хван-хэ» семын лудалтеш) — Тыныс тептеҥызыште Азийын эрвел серыштыже верланыше теҥыз. Шке лӱмжым вӱдын тӱсшӧ деч налын: китайысе эҥерла тышке шуко ошмам кондат.
Трубицын
Трубицын (Трубицыно) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Токспай ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 3 еҥ (1996 ий), 1 еҥ (2010 ий).
Андрокорис
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Юлсер кундем
Географий
Юлсер кундемышке «Марий Чодра» калыкле паркын кечывалвел-эрвел ужашыже пура. Кундемыште Элнет эҥерын вӱдкумдыкшо верланен, тыгак, Юлсер вел мотор ер-влаклан поян: Кугыер (Яльчик),, , Елан Ер, Нужан Ер да т.м.
Промышленность
Тыгакак, Кугыер (Ялчык) ерын серыштыже каныме базе-влак шогат.
199
Кӧ колен
Категорий:199Категорий:II курым
Шереке
Важ-влак
Категорий:Курыкмарий кундемысе илымверла
Шӧртньӧ
Au (aurum) семын возалтеш.
Покровский (У Торъял кундем)
Покровский (Петровский) (хутор Покровский) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже лийын шогышо пытыше хутор.
Пӱнчыдӱр (Шале ял шотан илем)
Пӱнчыдӱр (Пинжедур) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Шале ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 27 еҥ (2004 ий), 20 еҥ (2010 ий).
1852
Кö колен
Категорий:1852
Кызыл
Кызыл (Кызыл; Кызыл) — ола Российыште, Туван рӱдыжӧ. Калыкчот 110 тӱж. еҥ наре.
1276
1276 ий — XIII курымын ийже.
30 вӱдшор
30 вӱдшор (30 апрель) — григориан кечышот почеш идалыкын 120-шо (кужемдыме ийлаште — 121-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 245 кече кодеш.
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Вӱдшор тылзын 30 кечысе событий-влак
Караев, Илья Караевич
Илья Караев (Илья Караевич Караев) (, Башкир АССР, Калтаса кундем, Калмаш ял —, Нефтекамск ола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2006), Пошкырт Элысе Яныш Ялкайн лӱмеш премийын лауреатше.
Румыний
Румыний (România) — Европысо эл. Кундем кумдык — 391 уш2 238, калыкын — 19 401 000 наре еҥ (2019 ийыште оценкым) (кугу регионлаштат тыгайже пале-влакын кок эл шотлалтеш); 62 налме вер-тӱняште эн кугу. Тӱрлылык эл этнокультурный кугун ойыртемалтыт; кугурак ужашыже ӱшанен (87 наре % калык) православий почын.
Семенова, Лидия Васильевна
Илыш корныжо
1985-1986 ийла – "Марий коммуна" (кызыт "Марий Эл") газетын серыш-влак да рабселькор отделын корреспондентше.
1986-1991 – «Ямде лий» газет редакцийыште пионер илыш пӧлкан вуйлатышыже.
1992-1993 – «Кугарня» газет редакцийын обозревательже, отдел редактор.
2002-2003 – "Кугарня" газетын тӱҥ редакторжо.
Моло вере савыкталтше произведений-влак
·        Йомдарыме шергаш: ойлымаш // Ончыко. 2011. № 3. С. 149-152.
·        Предательын ӱдыржӧ: ойлымаш // Морко мланде. 2019. 3 май. С. 6.
Весе-влак нерген возымыжо
·        Чон шокшым ок аныкле : [РСФСР-ын сулло экономистше - Е. Н. Васильева] // Марий сандалык = Марийский мир. 2013. № 4. С. 25-27.
·        Чавайн тукым шуйна [С. Чавайнын кугезе уныкаже - Матвей Чавайн] // Ямде лий. 2017. 14 окт. С. 2.
·        Колыштса, хор мура! // Ямде лий. 2018. 31 март. С. 1.
·        Шокто гармонетым, марий вате // Марийский мир = Марий сандалык. 2020. № 4. С. 31-33.
Чап
·        Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло журналистше (2007).
Кылвер
2.     '''100 ЛЕТ МАРИЙ ЭЛ. «Кугарня» - газета для молодежи | Национальная библиотека имени С.Г. Чавайна Республики. '''nbmariel.ru
Астрахань
Транспорт
Ола кӧргӧ транспорт системыш автобус да маршрут такси пурат. Ожно годым Астраханьыште тыгак трамвай да троллейбус улыт, но кызыт нуно огыт кошт.
Ю (ыҥ-влак)
Ю мут ончыктен кертеш:
Виргиний
Категорий:Виргиний
30 идым
Событий-влак
Тугак ончо: Категорий:Идым тылзын 30 кечысе событий-влак
18 сӱрем
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 18 кечынже колышо-влак
Глиняны
Глиняны (Глиняни) — Украиныште Львов велыште Львов кундемыштыже верланыше ола. Калыкчот: 3 140 еҥ (2021 ий).
Сан-Франциско
Категорий:Сан-Франциско
Унур (Юлсер кундем)
Унур (Унур) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Памар ял шотан илемыш пурышо хутор. Калыкчот: 3 еҥ (2005 ий), 1 еҥ (2010 ий).
Изилянова, Валентина Михайдаровна
Илыш корныжо
1977–1982 ийла – Н.К. Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институт, историй-филологий факультет.
Ончыко (журнал)
Эртык
Латик ий жапыште (1926-1936 ийлаште) «У вийым» 86 номержым савыктыме гын, сар пагытым авалтыше 16 идалыкыште ныллым гына. 1954 ий гыч журнал «Ончыко» лӱм дене идалыклан куд гана лекташ тӱҥалын, а 1994 ий гыч - кажне тылзын. Тылеч вара тӱҥ редакторлан В. Столяров (Юксерн), А. Асылбаев (Асаев), В. Колумб, Сем. Николаев, А. Юзыкайн ыштеныт. 1988 ий гыч - А. Тимиркаев.
1987 ий Шорыкйол тылзын нылымше кечынже журналым «Чап Тамга» орден дене палемденыт.
Руш йылме
Руш йылме (рушла русский язык) — индоевропысо (славян) йылме. Тӱняште ик эн шарлыме йылме шотлалтеш — чыла кудымшо родо-тукым йылме-влак коклаште ойлем да кузе кучымо шотышто чумыр тӱням тудо кандашымше эн чот шотышто. Тыгак руш да славян йылме европышто эн шарлыме йылме эн шарлен толын — пытарыме шотышто да т ¢ выраже вес калыкышкат.
Черных, Семён Яковлевич
Илыш корныжо
Моско аспирантурышто кок ий наре тунемме жапыште Семён Яковлевич «Марий литературын классикше М. Шкетанын сылнымут прозыжо» лӱман диссертацийым воза да тудым МГУ-со филологий ден журналистике факултет-влакын Учёный советыштышт сайын арала. Семён Яковлевич шымлыме пашаже-влак дене чӱчкыдынак конференцийлаште, симпозиумлаште выступатлен. Тудо Гогольын юбилейже лӱмеш эртарымеВсесоюзный научный сессийыште (1984, Полтава), финн-угровед-влакын VI Тӱнямбал конгрессыштышт (1985, Сыктывкар), СССР Науко академийын Миклухо-Маклай лӱмеш Этнографий институтын Всесоюзный научный сессийыштыже (1986, Йошкар-Ола), XVII Всесоюзный финн-угор конференцийыште (1987, Ижевск) доклад-влакым ыштен.
Руш йылме
Ешартыш тиште да тудын Юникодшо:
Изилянова, Валентина Михайдаровна
Илыш корныжо
2007 ий – С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын  лауреатше лиеш.
Литератур
Изилянова Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак Категорий:С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Калипсо (кушкыл)
Категорий:Орхидей-влак
Плутон
Планетым почмо эртымгорно
1906 ийыште Бостон олаште илыше Персиваль Лоуэлл, кудыжо 1894 ийыште Лоуэло обсерваторийым почын, Кече системыште 9 планете улмо шотышто кугу проектым каҥашымашке луктын. Тиде планетылан "Х" лӱмым пуен. 1909 ийыште Лоуэлл ден Уильям Генри Пикеринг у планетын координатыжым, кушто верланымыжым шотлымо иктешлымашым ончыктеныт. Лоуэлл тиде планетым 1916 ий марте, колымешкыже кычалын, но муын огыл. Но жап эртымеке пале лийын 1915 ий ӱярнян 19 кечынже Плутонын кок удан койшо снимокшо содыги лектын улмаш, но нигӧат тӱткышым тудлан ойырен огыл.
Лӱм
"Плутон" лӱмым икымше гана Оксфорд ола гычын изи ӱдыр 11 ияш тунемше Венеция Берни пуаш темлен. Венеция астрономийым веле огыл, тыгак классичесский мифологийым келгын шымлен, да шке ойырымашым тыге умылтарен-Плутон акрет акрет Грецийысе мландейымалсе кугыжанышын юмыжо, а тиде планетылан лачак тыгай лӱм велшен толеш тудо Кече дечын тораште верланен.
Ош Холунице (ола)
Важ-влак
Категорий:Киров велысе олала
Богословский, Дмитрий Фёдорович
Пашам ыштыме жап
1929 ий шошым Дмитрий Федорович шочмо ялышкыже пӧртылын. Тушто «У Пижай» колхозым почаш полшен, тӱшка озанлыкын икымше председательже лийын. Тунамак, 31 мартыште, тудын «Марий ял» газетеш сылнымутан «Йошкар  обоз» икымше ойлымашыже савыкталтын.
Сар деч вара
1946 ийыште Дмитрий Федоровичым «Марийская правда» ден «Марий коммуна» газет-влак редакцийлаш налыныт да шке корреспондентыштлан палемденыт, тыште тудо пытартыш кечыже марте тыршен.
Индий панголин
Индий панголин (Manis crassicaudata ) – Кечывалвел Азийыште (Индий, Пакистан, Бангладеш да Шри-Ланка) панголин-влак (Manidae) йамагат гыч изи янлык. Капше 45—75 см, почше 33—45 см, нелытше 5—35 кг.
Богословский, Дмитрий Фёдорович
Сар деч вара
Капшым Косолоп села покшелан, Герой С. Суворовын лӱмжым нумалше садеш, тойымо. «Марийская правда»  газетыште серыме почеш, шорыкйол йӱштӧ кечын Дим. Орай дене чеверласаш кок тӱжем утла еҥ погынен. 1954 ий сорла тылзын 6 кечынже шӱгарже ӱмбалне памятникым почмо.
Ешыже
1923 ий кеҥежым Дим. Орай ешаҥын: Токтамыж ял гыч Мария Савельевам марлан налын.
Сылнымут корныжо
"Мый улам Пыжай марий Да Вӧдыр эрге Метрий. Авием – Васли Проска, Тудын гай лийынам проста. Тый ончет мыйым ӧрын, Что упшем мыйын шӧрын. Шӧрын огыл, шӧрынрак, Ончал докан сайынрак. Тыйым керылт пеш ончем, Мӱндыр улат, мом ыштем. Шупшалам гын, вожылат, Вожылмет ден воштылат. Кӧлан ок кӱл – шӱвалеш, Кӧ йӧрата – шупшалеш. Неужели пеш оҥай? Салам дене Дим. Орай."
Сергей Эман. Дмитрий Орай
Йӧратыме геройжым сӱретлаш Дим. Орай волгыдо чиям кумдан кучылтеш. Южгунам тудым мыскара гоч ончыкта гынат, тыгай геройым лудшо йӧратен онча, тудын койышыжо шӱмеш пижше, таза.
Вологда
Палемдымаш-влак
Категорий:Вологда
Южное Болото
Эртымгорно
1955 ийыште Южное Болото выселкым пытареныт.
У сем (журнал)
«У сем» литературно-художественный, общественно-политический журнал курыкмарла лекше ик изданий гына. Эртыш илышыже кодшо курымысо 20-30 ийла дене чак кылдалтын. Тудым ыштымышаште кугу надырым марий литературын классикше Н. Игнатьев пыштен. Журналын икымше номерже 1930 ийыште лектын, 1934-1936 ийлаште "Якшар знамя», вараже 1938 гыч 1953 ий марте «Родина верц» альманах семын лектын (1938, 1943-1946), «Пеледшы сӓндӓлӹк» (1939, 1948-1953), «Счастливый ӹлӹмӓш» (1940-1941), «25 и» («25 лет», 1946), «Сӹнгӹмӓш корны доно» (1947). 1990 ийыште журналын кокымшо шочмо ийже семын палемдат. Тудо ожнысо семынак «У вий» вуймут дене лекташ тӱҥалын. Тӱҥалтыш гычак тӱҥ редакторжо Марий Элын калык поэтше И. Горный лийын, вараже, 1997 ий гыч, тудым М. Кудряшов вашталтен.
Молукк теҥыз
Тӱҥ порт — Давао, Минданао отрошто.
1871
Кӧ колен
Категорий:1871
Гянджа
Гянджа (Gəncə́) - ола Азербайджаныште. Калыкчот 357 тӱж. еҥ наре.
Январёв, Алексей Тимофеевич
Илыш корныжо
Михаил Якимов 1929 ий шорыкйол тылзын 20-шо кечынже Россий империй Ильна губерний Вӱрзым уезд Нурвел ялеш кресаньык ешеш шочын.
1937-1939 ийлаште Н.К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтышто физкультур туныктышо лийын.
Йырмарий
Йырмарий (Ирмарь) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шӱдымарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 153 еҥ (2005 ий), 121 еҥ (2010 ий).
Малмыж
Верланыме вер
Ильна ола деч 280 километр кечывалвелмогырно верланен.
Рыбаков, Николай Фёдорович
Миклай Рыбаков (Николай Фёдорович Рыбаков) (, Марий автоном область, Юлсер кундем, Пӧртанур ял —, Йошкар- Ола ола) — марий серызе, журналист, драматург, артист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1980), Марий Эл Республикын Калык серызыже (1996), Марий АССР-ысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1970), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1978), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1974).
Учалы кундем
Учалы кундем (Учалинский район) — кундем Пошкырт Элын, Россий. Рӱдӧ — Учалы.
Кресты
Кызытсе жап
Санкт-Петербургысо СМИлаште ик жап информаций коштын: «Кресты» полатын у озаже тудым каныме вер але развлекательный комполексыш савыра. Но СИЗО полатлан инвестор-влаклан кӱлеш гарантийым пуен огытыл.
Кориантес
Галерей
Категорий:Орхидей-влак
Шеренкуп
Шеренкуп (Шеренгуб) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Памар ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 135 еҥ (2002 ий), 145 еҥ (2010 ий).
Важ-влак
Категорий:Юлсер кундемысе илымверла
Коковихин, Александр Михайлович
Александр Коковихин (Ихуто Маслиничас, Миха К., Зонов, Юлия Столовая) (Александр Михайлович Коковихин) (, РСФСР, Марий АССР, Йошкар-Ола) — руш серызе, почеламутчо, амалкалче, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (2000), Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001).
Литератур
Категорий:Руш серызе-влак Категорий:Почеламутчо-влак Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
Б
Б, б — кириллик тиште. 2-шо тиште Олык марий да 3-шо тиште Курык марий тиштерыште.
1879
Кӧ колен
Категорий:1879
В (кириллик тиште)
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
Бикмурзин, Анатолий Иванович
Йолташыже-влак порын шарнат
К.Васин поэтын творчествыжым веле огыл, тудым шкенжымат пеш сайын пален. Эше сар деч ончычак, «Ямде лий» газетыште йоча творчестве полкам вуйлатымыж годым, А. Бик сераш гына туҥалше Ким Васинлан ой-каҥаш дене полшен.Шуко жап эртымеке, калык писательже 1995 ийыште тауштен шарналтен: «Мыланем сылнымутым йӧраташ вийым» А.Бик пуэн шоген. Икымше ойлымашем, почеламутем-влак лач тудын гоч эртеныт…Анатолий Бик нерген очеркым сераш тӧчышым,но иканаште шым керт (Чыла шарнаш шӱмлан пеш йӧсо, Анатолий сай йолташ ыле, ме кумытын – А.Бик, Ал.Ток, К.Васин- пеш келшена ыле, мемнам Ким- Бик- Ток маныт ыле. К.К. Васин Анатолий Бик нерген эн сай возымыжо – «Поэзия жизни» литературно- критический очерк, тудо «Восхождение» книгаш савыкталтын. Васин дене таҥастарымаште С. Вишневский студент годсо йолташыж нерген шагалрак серен, но А. Бикын поэзийжым аклаш тудат сай деч сай шомакым муын. «Мастарлык – писательын вийже» статьяштыже лудына: А. Бик шуко произведенийже калык деке шуын. Теве «Мыйын шӱдырем» почеламутшымак налаш. Тудо хрестоматийышкат пурен да М.Казаковын «Мый Москваште каем» почеламутшо семынак Марий калыклан моткоч палыме да йӧратыме лийын. Мыйын шонымаште, тудын ятыр почеламутшымат калык пала. Тыгай почеламутлан мый тудын «Трактористка Оксина», «Памаш корно», «Вичкыж – вичкыж мардежет», «Мемнан таҥна комсомол» да молымат шотлен кертам. Нине почеламутлан жапше годым композитор-влак мурым возеныт…А.Бикын ятыр почеламутшо калыкмут семын йоҥгалтеш да шӱмеш кодеш…Лудын лекмеке, шонен шинчет: поэт Америкым почын огыл, тыйын шонен коштметым гына каласен, но пеш сылнын.(С. Вишневский 1966)
1903
Кӧ колен
Категорий:1903
Поро чон модмаш
Эртымгорно
Поро чон модмашым 1985 ийыште Atlanta Braves бейсбол клуб пелен тӱҥалыныт. Негызам Роберт Эдвард (Тед) Тёрнер пыштен. 1980-ше ийысе Кеҥежымсе Олимпий модмаш Моско олаште, Совет Ушемыште эртаралтын. США тиде таҥасымашлан бойкотым пуен. 1984 ийыште Олипиаде Лос-Анджелес олаште эртаралтын. Тудлан бойкотым Совет Ушем пуен. Политикдыме спорт таҥасымашым эртарашлан Поро чон модмашым тӱҥалме. Вара, Йӱштӧ сар пытыме дене эл-влак Олимпиадылан бойкотым пуаш чарненыт, Поро чон модмашын кӱлешыже йомын. Кызыт Поро чон модмашын официал сайтыштыже возымо: Модмаш огеш эртаралт.
Барселона
Барселона (Barcelona) - ола Испанийыште. Каталонийын рӱдолаже.
Е (кириллик тиште)
Е, е — кириллик тиште. 6-шо тиште Олык марий да 7-ше тиште Курык марий тиштерыште.
Категорий:Кириллик тиштерын тиштыже-влак
1294
Кӧ колен
Категорий:1294Категорий:XIII курым
Макеевка
Макеевка (Макіївка) — ола Украиныште Донецк велыште.
Подбуж
Категорий:Львов велысе ола сынан посёлкыла
Криптостилис
Криптостилис (Cryptostylis) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын да Океанийын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 23 еш куэ уло.
Тӱрлык-влак
Категорий:Орхидей-влак
Марий Элын тистыже
Тисте нерген
8 Пеледыш 2011 ийыште Марий Эл Республикын тӧртыкшӧ почеш тисте нерген вес описаний лектын:
Марий Эл (газет)
Марий Элын, марий-влакын тӱшкан илыме верлан, финн-угор калыкын мер, политик, экономик да культурный илышышт нерген палдара. Финн-угор печатный СМИ-влакысе I-ше да II-шо Россий кӱкшытысӧ конкурс-влакын сеҥышыже (2003 да 2004 ийла).
Война увер
Газет савыктымашлан негызым марий просветитель Павел Глезденёв пуэн. Икымше тӱнямбал сар ийлаште Павел Глезденёвын марла газетым лукташ тӱҥалаш шонымашыжым Вяткын губернаторжо сайлан шотлен, молан манаш гын Глезденёв тудлан умылтарен кертын: марий калык сар нерген уверым шке йылме денат палынеже. Тыге 1915 ийыште газетым кум йылме дене савыкташ пунчал лектын. Глезденёвын кум йылмым (марий, да ) палымыж дене марла «Война Увэр», суасла «Сугыш хабарляре», удмуртла «Войнаысь ивор» газет-влакым савыкташ йӧным пуэн. 4 пургыжышто 1915 ийын Вяткыште (кызыт Киров ола) «Война Увэр» газетын икымше номерже савыкталтын.
РТС
РТС — «Останкино» телекомпаний 1995 ий гыч 2001 ий марте.
30 пеледыш
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 30 кечынже колышо-влак
Калык пале
Мануил Солнцестой. Ты кечын кум изак-шолякым: Мануилым, Савелийым да Исмаилым шарналтат. Калык ой почеш, ты кечын мӧҥгыштак шинчыман. Тулым чӱктыман огыл, шем вий тулым ужын толеш – маныныт.
Урын
Эртымгорно
Категорий:Угарман велысе олала Категорий:Урын кундем
Пошкырт Элысе марий илымверла
Пошкырт Элысе марий илымверла:
Важ-влак
*
Ю̈́
кириллик буква "ю" йӧршан кошарге да точко палемдыш.
Охотск теҥыз
Кылвер-влак
* Категорий:Тыныс тептеҥыз
Анапа
Анапа (Анапа) - ола Краснодар мландыште, Российыште. Кугу йоча курорт. Пурла Шем теҥызын серыштыже верланен. Калыкчот 62 тӱж. еҥ наре.
Сумгаит
Категорий:Сумгаит
Кленовский чодырам аралыме пӧрт
Кленовский чодырам аралыме пӧрт (Дом лесной охраны Кленовский) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт.
Покровск
Покровск мут ончыктен кертеш:
Александровский (Марий Тӱрек кундем)
Верланыме вер
Марий Пыламарий сола деч 2,5 километр кечывалвел могырно верланен.
Находко
Находко (Находка) — ола Российыште, Теҥызсер мландыште. Кугу теҥыз порт.
Стрижавка (Винница вел)
Стрижавка (Стрижавка) — Украиныште Винница велыште Винница кундемыштыже верланыше ола сынан посёлко. Калыкчот: 9 232 еҥ (2021 ий).
1302
1302 ий — XIV курымын ийже.
Кӧ колен
Категорий:1302Категорий:XIV курым
Кожласола (Морко кундем)
Верланыме вер
Нуръял ял деч 5 километр йӱдвел-эрвелне лийын шоген.
Эртымгорно
1973-ан ийыште Кожласола ял Памашсола ял дене пырля ик пырляштарыме Кужнур ялыш савырненыт.
Кулалаева, Нина Алексеевна
Илыш корныжо
Тиде пашам умбыкыже Россий образований министерстве пеленсе образованийын национал проблемыже-влакым шымлыше институтын марий филиалыште пашам ыштымыж годым шуя.
Мокеев, Анатолий Иванович
Илыш корныжо
1968 – 1970 ийлаште  Параньга районысо Элпанур кандашияш школышто туныктен.
Сылнымут корныжо
Почеламутым 8-ше классыште тунеммыж годымак возаш тӱҥалын. Икымше почеламутшо 1964 ийыште Медведево район газетыште савыкталтын. Варажым Оршанке педучилишыште марий йылме ден литературым туныктышо П.Е. Емельянов тудым творчествылан кумылаҥден. Тыште рвезе кружокыш коштын, прозым, изирак пьесым возен ончен.
А. Мокеевын поэзийже шке йӱкан, шке сынан. Тушто рифмыжат, тематикыжат ойыртемалтше. Шочмо эл, марий кундем, поро ден осал, чон парым, йӧратымаш – мо нерген ок возо, чылажат чонеш логалше, ушеш кодшо.
Анатолий Мокеев марий сылнымут корнышко илышым сайынак пален налше, тӧрсырым эрташ тунемше автор семын шогалын. Мастарын «Шӱшпык», «Волгыдо йӱ дым», «Эн тамле орлык» да ятыр моло почеламут возымо улыт. «Ӱдыр вашлиеш» почеламутымат оҥайын возымо. Тудым автор Шернур вел гыч толмо годым Йошкар-Олашке пурымаште улшо скульптурылан пӧлеклен возен. Тиде скульптурыжо – мемнан столицыш толшо-влакым кинде-шинчал дене вашлийше ӱдырамаш.
Смирнов, Никита Алексеевич
Марий спектакль-влаклан шуко тӱрлӧ семым возен. Икмыняр ий Марий радиокомитетыште лийын. Павел Тойдемар да Анисим Мамуткин дене икымше марий семӱзгар ансамбльыште шоктен.
Казаковка
Казаковка (Казаковка) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Пчёлкина, Татьяна Александровна
Илыш корныжо
«Марий калык ила» мурыжо Марий калык погынын гимнже семын йоҥга, икымше гана тудо VIII погынышто, 2008 ийыште, «Ий полатыште» (Ледовый дворец) йоҥген.
Важ-влак
Категорий:Марий серызе-влак Категорий:Марий почеламутчо-влак Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак
1306
Кӧ колен
Категорий:1306Категорий:XIV курым
30 теле
30 теле (30 декабрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 364-ше (кужемдыме ийлаште — 365-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 1 кече кодеш.
Калык пале
Категорий:30 теле
Вӱд мангуст
Категорий:Мангуст-влак
Чечельник
Категорий:Винница велысе ола сынан посёлкыла
Пӧртанур ял шотан илем
Палемдымаш-влак
Категорий:Поранча кундемысе муниципал ушем-влак Категорий:Марий Элысе ял шотан илемла
Рӱдӧ федерал йырвел
Кугу ола-влак
Категорий:Федерал йырвел-влак Категорий:Рӱдӧ федерал йырвел Категорий:Йырвелла
Краснодар
Экономике
Лушмара ола российыште ик эн динамично вияҥеш шотлалтеш, тудым кум гана каласет «Сай кучен ола российыште бизнес» журнал версий дене «Форбс». Экономист-влак Зубаревич Наталья ончыктен, 2017 ий лушмара ола российыште мо изишат пурымо спискыште, вияҥаш кугу йӧн уло: тудо калыклан кугу капан палемдат, душевой торгайыме эн кугу савыртыш, душевой ден инвестиций кугыт эн кугу 2013-2015 ийлаште илаш пуртымо верч, куатшым вияҥдыме эн кугу ола верланен улмаш.
Гадиатов, Гани Газизович
Пашам ыштыме жап
1961 ийыште Совет армий гыч пӧртылмеке, адакат клубым вуйлатен.
Сылнымут корныжо
Тиде книгаште»Умдан шÿшпык – йолташем» ужаш уло. ӧрат веле! «Умдан шÿшпык!» калык ойпогышто чыла прозаик ден поэтын возымаштышт «шÿшпык» мут эн сай, поро шонымаш дене тич темын. Лыкын – лукын йоҥгалтше, шымле шым савыртышан ший йÿкшӧ – сылнымут образ.
Гани Гадиатов сонетым возаш пеш мастар ыле. 1991 ийыште «Сонет-влак» книгаже лектын.
Тиде сборникын, пожале, пеле утлажым шала сонет, вес семынже – аршашышке пурыдымыжо негызла. Поэтын шочмо велышке толмыжо – ава дене диалогде мутланымаш – сареш йомшо ача нерген ава шинча дене шонкалымаш – илышнан чыла кадыр – кудыржым (коллективизаций, сар, культ шалланыме, т.м) тачысе да эрласе саман призма вошт аклымаш – теве тыгай да тынар неле задача – влакым автор рашемдаш пижын. Тиде серымаш шала сонет чумырка огыл, а кугу нелытан философский поэма, тидым ышташ икте веле кÿлеш – чумырышо лÿм!
тыгак школ корнышко наҥгайышна пырля
Вашеш корнышкем, вучыде, тый от тол гын,
А чумыр калыклан – эл тыныс салтакше,
1310
1310 ий — XIV курымын ийже.
Коломно
Коломно (Коломна) - ола Моско велыште, Российыште. Калыкчот 145 тӱж. еҥ наре.
Новый Роздол
Категорий:Львов велысе олала
Кожласола (Тамаксола ял шотан илем)
Кожласола (Козлоял) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 6 еҥ (2005 ий). , 1 еҥ (2010 ий).
Ял лӱм
Ялын лӱмжӧ ушымо кок марий мут гыч лектын: «кожла» + «сола» = «кожласола».
Важ-влак
Категорий:Шернур кундемысе илымверла
Браилов (ола сынан посёлко)
Категорий:Винница велысе ола сынан посёлкыла
Сила Цзиньпина（习近平）
Сила Цзиньпина（习近平）（1953-），Кызыт китай калык республикын кӱшыл вуйлатыше. 2013 ий гыч тӱҥалын, китай калык республикын президентше, рӱдӧ военный комитетын председательже, рӱдӧ комитетын генеральный секретарьже КПК.
Туапсе
Категорий:Краснодар мландысе олала
Марий Элын эртыкше
Эртымгорно
Кристиан тынеш виеш пуртымылан кӧра марий-шамыч суртым-ялым коден эрвелыш илаш куснаш тӱҥалыт. Икымше Пӧтыр годым марий-влакым саркызматыш (армийыш) налаш тӱҥалыт, вершӧрын шанче шымлымаш эртаралтеш, марий йылмын икымше кириллик йӱкпале негызеш возымаш лектеш. 1792 ийыште Вениамин Пуцек-Григорович кириллице негызеш икымше марий йылмылончым савыкта. Марий калыкын илышыже пеш неле лийын, садлан шуко марий Пугачовын сӧгалтымашыже годым Руш кугыжаныш ваштареш кучедалын.
Шем йол мангуст
Шем йол мангуст (Bdeogale nigripes) – Африккыште (Ангола, Камерун, Коҥго, Экваторийысе Гвиней, Габон, Демократикле Коҥго Республик да Нигерий) мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше 55-65 см, почше 35-40 см, нелытше 2-3,5 кг.
Владимир (ола)
Палемдымаш-влак
Категорий:Владимир Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
Сан-Томе да Принсипи
Категорий:Сан-Томе да Принсипи
Куршамбал
Верланыме вер
Сотнур сола деч 0,5 километр кечывалвел-эрвел могырно верланен. Ял воктен кок пӱя уло, Курша эҥер йоген эрта.
Колышо теҥыз
Категорий:Ерла Израильыште Категорий:Шинчалан ерла Категорий:Ерла Палестиныште Категорий:Ерла Иорданийыште
Лаж Кукмарий
Лаж Кукмарий (Ляж-Кукмарь) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже лийын шогышо пытыше ял.
Важ-влак
Категорий:Кужэҥер кундемысе илымверла
Кузиманза
Тӱрлык-влак
Категорий:Мангуст-влак
239
Кӧ колен
Категорий:239Категорий:III курым
Кутасова, Валентина Евгеньевна
Илыш да паша корныжо
1971–1975 ийлаште Москосо кугыжаныш тӱвыра институтышто тунемеш, «Библиотековедение и библиография» специальностьым налеш.
2003–2004 ийлаште III Тӱнямбал финно-угровед-влакын историй конгресыштым ямдылыше комитетын членже лиеш.
2001–2005 ийлаште «Они защищали Родину. Поименный список участников Великой Отечественной войны. 1941-1945 гг.» книгам ямдылыше республик кӱкшытан редакций коллегийын членже.
2001-2018 ийлаште Марий Эл Республик Вуйлатыше пеленсе религий ушем-влак шотышто кылым кучышо советын членже.
2015 ийыште РГНФын грантшым сеҥен налын (шымлымаш пашан темыже – «Финно-угорские народы Поволжья в исследованиях дореволюционных историков»).
30 ӱярня
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ӱярня тылзын 30 кечынже колышо-влак
1320
1320 ий — XIV курымын ийже.
Муром
Муром (Муром) — ола Российыште, Владимир велыште.
Палемдымаш-влак
Категорий:Муром Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
Яхромо
Этимологий
Мерян мут *jähren (juk) — марла «ер эҥер» гыч.
31 ага
Коленыт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 31 кечынже колышо-влак
Тогошто Индуизм
Кылвер-влак
Категорий:Тын
242
242 ий — III курымын ийже.
Кӱчык почан мангуст
Кӱчык почан мангуст (Herpestes brachyurus) – Азийыште мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше (да почше) 60-65 см, нелытше 1.4 кг.
Мазама
Мазама (Mazama) – Америкыште пӱчӧ-влак йамагат гыч изи (M. rufina, M. chunyi, M. bricenii, M. nana, M.bororo) да кугу (M. americana ден M. gouazoubira) шӧр пукшышо. Капше 40 (M. chunyi) - 70 (M. gouazoubira) см, нелытше 10 (M. chunyi) - 25 (M. gouazoubira) кг.
1323
Кӧ колен
Категорий:1323Категорий:XIV курым
1324
1324 ий — XIV курымын ийже.
Волаксоласе школ
1947 - 1961 ийлаште шымияш лийын
Тиддеч вара школ илышым Иван Иванович Букетовлан ӱшаненыт. Тудын вуйлатыме (1975 - 1995 ийлаште) годым кандашияшыш савырымылан кӧра шуко у оралте чоҥалтын, школ пелен <abbr title="подсобный">полышкалыше озанлыкым вияҥденыт.
Лушмара кӱвар посёлко
Верланыме вер
Кожласола сола деч 7 километр тораште лийын шоген.
Литератур
Категорий:Провой кундемысе илымверла
Матвеев, Михаил Иванович
Важ-влак
Категорий:Марий журналист-влак Категорий:Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше-влак Категорий:Марий калык конгрессын вуйлатышыже-влак Категорий:М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын директоржо-влак
31 сорла
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сорла тылзын 31 кечынже шочшо-влак
Изи Шопкер
Ял лӱм
Сереньга эҥер воктене шопкер лийын, сандене яллан «Шопкер» лӱмым пуэныт. «Изи Шопкер» — Кугу Шопкер деч изирак лийын шогышо «Шопкер» ял.
Абдулов, Александр Саликович
Илыш корныжо
Александр Абдулов 1960 ийын вӱдшор тылзын 16-шо кечынже Башкир АССР Мишкан кундем Кугу Соказа ялеш шочын.
1924
Кӧ колен
Категорий:1924
248
Кӧ колен
Категорий:248Категорий:III курым
Философий
Акрет философий (600 мемнан курым деч ончыч – 500 мемнан курым)
Акрет философийын тӱҥ йодыш-влак: сандалыкын фундаментальне причиныже; шыжедыме наста нерген йӧдыш-влак, мутлан, чот, тӱҥлык, юмо да моло; сай илыш да могай палымаш да умылымаш кӱлеш тиде сай илышым шукташлан; юстиций нерген умылтарымаш да тудын тӱрлӧ политик радамлык дене кыл.
Сонар
Эртыме радам
Сонарым эртарашлан тӱрлӧ йӧным кучылтыт. Тӱҥ шотышто пычалым, капканым, самоловым, вапшым але сонар пийым кучылтыт. Ты йӧн-влакым кучылтмо шотышто кугыжаныш келшымаш кӱлеш.
Эртымгорно
XVII курым деч ончычак марий-влак пычал дене пайдаланаш тӱҥалыныт.
Кармазин, Гурий Гаврилович
Илыш корныжо
1916 ийыште Г. Г. Кармазиным кугыжаныш армийыш налыт. Ончыч Иркутск олаште военный училищыште тунемеш, тыште младший офицер лиеш, вара запасной полкышто шога, румын фронтышто кредалеш. Армийыште лиймыж годымат Гурий Гавриловичын ушыж гыч калыкна нерген шонкалымаш лектын огыл. Тудо ты темылан статьям серен да «Ӱжара» газет редакцийыш, Озаҥыш, колтен. Возымыжо 1918 ийыште 2-шо номереш, шорыкйол тылзын 9-ше кечынже, «Мален ида код!» вуймут дене лектын.
Шанче статьяже да книгаже-влак
30-шо ийласе шымлымаш пашажым Г. Кармазин «Марий грамматика (морфологий)» книгаже дене кошартен. Тудым 1935 ийыште Москоште лукмо. Ты кнагаште йылмызе шке усталыкшым, марий йылмын кÿлеш семын шымлен-терген лекмыжым тÿрыснек ончыктен пуэн.
У мут-влак
Мутлан, тыгай шомак-влак:
Орфографийым да алфавитым тöрлатымаш
1925 ийыште марий туныктышо-влакын 2-шо погынымашыштышт (Моско) икымше гана орфографий нерген тÿшка мут лектын. Докладым тыште Г.Кармазин ыштен. Докладын тÿҥ шонымашыже тунамсе марий орфографийыш негызлан возын. Г.Г. Кармазин чын возымашын йодышшо-влакым пÿтынек авалташ тыршен. Марий орфографийын принципше, сложный мутым возымаш, мут мучаште й буквам серымаш, шуко чот пале – чылажат Кармазиным тургыжландарен. 20-шо ийла кыдалне ы буква нерген кугу ÿчашымаш тарванен. Иктышт ты буква ок кÿл маныныт, весышт пыдалыныт. Кармазин тыште чын корным кучен, шанче негызеш тудын кÿлешлыкшым умылтарен кертын.
Алфавитым тöрлатыме годым фонематический принцип тÿҥлан шотлалтын. Кармазинын шонымыж почеш, алфавитыште руш буква-влак лийшаш улыт, но эше 7 у пале ешаралтшаш, а орфографий орфоэпий дене кертме семын икгайрак лийшаш улыт.
«Вувер кува» йомак-поэме
Теҥыз воктен элыште,
Кува шÿртым шÿдыра пеш.
Шоҥго мурдам колталеш,
Теҥыз вÿдыш колталал», –
Ший кол пешак сöрвала,
Йылмым луктын инала1.
Тудын мынярак шылже.
Мо шинчат ден ончышыч,
Молан тудым колтышыч?
Князьын уке тугай сурт.
Ший кол ужмо верышке.
Шинчавÿдым ÿштылеш.
Шоҥго колым вучалеш,
Кечын-кечын шäплана,
Тылат паша нелемеш…»
Пöртыл шуо теркыже,
Йомак эргын аваже.
У ший шуркам упшалын.
Рожын шляпа вуйышто.
Эртал кая ик арня,
Ялт аптыранен ты мутлан,
Кугыза пÿгырнале,
Тарванен, мардеж лектеш,
Вийым налын, шуэнрак
Виге кулжым чумкала,
«Тиде могай томаша?
Куват лиеш кугыжа.
Чиен кува у кемым,
Манын йодо куваж деч
Тудым луктыч чумкален!»
Умылтарымаш-влак
3Палласаш - саламлалташ
Йочалык ойлымаш-влак
Кышал
Ожно Менлыш пурсам ÿден. Турня аҥаш мияш тунемын. Менлыш аракам налеш, пурса аҥаш намиен шында. Эрлашыжым миен онча: латкок турня руштын кия. Пеш чот йывырта. Турня-влакым сапкерем дене йолышт гыч пидеш, мöҥгышкыжö шупшеш.
Почеламут-влак
Шакшыдамат эрыктен, чызе шöржым кö пукшен?
Осал пашам те ыштеда, чонжо тунам кöн коршта?
''А. Кольцов семын''
Шурным луктын ÿдалаш.
Ожно ыльыч тый поян,
Толшо-лекшылан сиян.
Оралте тич кайыкет.
Аҥат кия куралде,
Смирновка (Маскасола кундем)
Верланыме вер
Пижма ял деч 0,5 километр кечывалвелне лийын шоген.
Сануков, Ксенофонт Никанорович
Ксенофонт Никанорович Сануков (Санук Миконор Синопон) (, Марий автоном область, Курыкмарий кундем, Носола ял –, Йошкар-Ола) – марий историк, шымлызе, туныктышо, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (1970), историй шанче доктор (1986), профессор (1989), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1986), «Марий Эл – Венгрий» ушемын председательже (1986), Россий Гуманитар шанче Академийын академикше (1994), Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже (1998), Йошкар-Олан почётан гражданинже (2000), МарКУ-н почётан профессоржо (2004), Курыкмарий кундемын почётан гражданинже (2005), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2005), II степенян «Марий Элыште суаплыклан» орденын кавалерже (2015).
Илыш корныжо
Кызыт Ксенофонт Никанорович Марий кугыжаныш университетыште Ачамланде эртымгорно кафедрым вуйлата.
Алмат
Алмат (эрвел Ӓлмӓт; Әлмәт, Älmät; Альметьевск) — ола Суас Элын, Россий. Алмат кундемын рӱдыжӧ.
31 сӱрем
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Сӱрем тылзын 31 кечынже шочшо-влак
Сауэ
Сауэ (Saue) — ола Эстонийыште.
257
257 ий — III курымын ийже.
Российысе Шӧртньӧ оҥго
Тыгак ончо
Категорий:Россий Категорий:Российысе Шӧртньӧ оҥго
1341
1341 ий — XIV курымын ийже.
31 шорыкйол
31 шорыкйол (31 январь) — григориан кечышот почеш идалыкын 31-ше кечыже. Идалык пытыме марте 334 (кужемдыме ийлаште — 335) кече кодеш.
259
259 ий — III курымын ийже.
Учаев, Зиновий Васильевич
"Марий коммуна" газет редакцийыште пашам ыштымыже
Институтышто икмыняр ий ыштымеке, пÿрымаш корныжо Зиновий Васильевич Учаевым «Марий коммуна» (кызыт «Марий Эл») газет редакцийыш конден. Газетыште пашам ыштыме ийлаште тÿрлö корреспонденцийым, репортажым, ончыл пашаеҥ-влак нерген очерк ден зарисовкылам возен. Тылеч посна «Ончыко» журналеш шагал огыл статьям печатлен. Еҥ ушеш кодшыжлан «Йылме историйын оҥай кышаже» статьяже шотлалтеш. Тиде ийлаштак «Советское финно-угроведение» журнал дене кылым кучен. Журналистикыште шуаралтмыже ончыкылык преподаватель пашаштыже моткоч полшен. Арам огыл университетыште марий студент-влаклан «Кусарыме теорий да практика», «Литературный редактирований», «Газетым ыштымаш да лукмаш», «Газет жанрын проблемыже-влак», «Журналист мастарлык» предметла дене лекцийым лудын да практический курсым эртарен. Кызыт тудын туныктен лукмо ятыр рвезе ден ÿдыр республиканский ден районный газет редакцийлаште, радио ден телевиденийыште журналист семын тыршат. «Марий коммуна» газет редакцийыште тале йылмызе марий шомакым устан кучылт моштымыж дене ойыртемалтеш, лудшо-влакым шке журналист пашаж дене куандара.
«Шочмо йылмым туныктышылан»
З.В.Учаев «Марий йылме» книгам туныктышо-влаклан факультативный занятийым эртараш полшышо учебный пособий семын ямдылен, сандене шке содержанийже дене туныктышо-влакын кушкын толшо йодмашыштлан келыштаралтын да йылме теорийым тунеммаштышт кугу полышым пуа. Икманаш, учебный пособий маналтеш гынат, тиде книга - шке содержанийже дене кызытсе марий литературный йылме нерген у шымлымаш. Тудо - кугу пашан икымше ужашыже веле, тушто ныл ойлымаш ужашым гына авалтыме: пале мутым, лӱм мутым, чот мутым да олмештыш мутым.
140-ше страницыште автор чот мутлан тыгай определенийым пуэн: «Чот мут- отвлеченный числам, цифран количествым але шотлымо годым предметын радамжым ончыктышо ойлымаш ужаш».
Книга, мутат уке, у шÿлышан. Тудым марий йылме наукышто ыштыме эше ик ошкыллан шотлаш лиеш
31 шыжа
Калык пале
Шнуй Лукан кечыже. Ты кечын юмоҥа возышо, сӱретлыше-влакым чот саламленыт. Тыгак шоганым кочкыныт, икте-весылан шоганым ужаленыт.
Памашэҥер (Камша кундем)
Инфраструктур
Ялыште клуб, тӱҥалтыш школ да уло. Асфальт корно да пӱя воктен сӧсна ферме уло. Тугат ялыште электричестве, газ да телефон уло. Ял марте асфальт корно кая. Ялыште Вожай эҥер гоч кӱртньӧ-бетон кӱвар шога. Ялыште асфальт уке, тӱҥ уремлаште корно кӱ гычын ыштыме, кӱшкӧ курыкыш кӱзаш кок ку корно, изи уремлаште мланде корно веле. Кӱшнӧ корнышто ик кугу корем уло, но тудым машина дене эрташ лиеш.
Йӱдвел-Кавказ федерал йырвел
Йӱдвел-Кавказ федерал йырвел, тыгак Йӱдвел Кавказ федерал йырвел семын возалт кертеш (Северо-Кавка́зский федера́льный о́круг) — Кечывалвел федерал йырвел гыч лукмо российысе федерал йырвел. Дмитрий Медведевын кӱштыкшӧ почеш 2010 ий 19 Шорыкйолышто луктыныт. Российын кечывалвел европо ужашыштыже, Йӱдвел Кавказын рӱдӧ да эрвел ужашыштыже верланен. 2000 ий 13 Ага гыч 21 Пеледыш марте Кечывалвел федерал йырвел лӱмым нумалын. Россий Федерацийысе кумдык деч 1 % наре гына айла. Российыште тиде эн изи федерал йырвел, пырля шотлымо моло калык-влак дене таҥастарымашыште руш калыкын чотшто тыште шагалрак. Йырвел рӱдер - Пятигорск ола.
Комарно (Украина)
Категорий:Львов велысе олала
Полатсола
Верланыме вер
Сотнур сола деч 3,1 километр (авто дене — 7,7 км) йӱдвел-касвел могырно верланен.
Пимъял
Верланыме вер
Кожласола деч 5 километр эрвел могырно верланен.
Мария Охисало
Биографий-влак
Охисать Весало 1985 ийыште шочын, Хельсинки, ешыште ача ден ава колен. Кӱчызылык илыш хельсинки йоча-влак дене мечым охисать. Шкеже тудо приютыш ияш юбилейжым эртара. Ача-ава южгунам тудым пашадыме лийын, нуно южгунам паша жапыште ышта. Мучашлан алкоголь ача дене йӧсылыкыш кондышо лектыш, молан манаш гын, ачам ден авам ойырленыт. Авам, вес могырым, умбакыже тунемаш, пашам ышташ да каныш кечын кас мучко. Марий самырык жапыште футбол да куштылго атлетике дене шогылтына.
1347
1347 ий — XIV курымын ийже.
Лажмучаш (Шӱдымарий ял шотан илем)
Верланыме вер
Шӱдымарий ял деч 6 километр йӱдвел-касвелне лийын шоген.
Ландех
Ландех эҥер (Ландех) — Лухын эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 53 уштыш.
Чолман
Чолман (Кама, Кама, Кам, Чулман) — Российын Европо ужашыштыже лийын шогышо Юл эҥерын шола да эн кугу эҥерйолжо. Эҥерын кужытшо – 1805 километр.
3 ага
Шочыныт
Тугак ончо: Категорий:Ага тылзын 3 кечынже шочшо-влак
Шочмо
Шочмо (понедельник) — арнян икымше кечыже, рушарня деч вара, кушкыжмо деч ончыч кая. Ты кечын лӱмжӧ арня тӱҥалме дене кылдалтын.
Фенно-Угриа
Кылвер-влак
Категорий:Мер ушнык-влак
267
Кӧ колен
Категорий:267Категорий:III курым
Костенко, Игорь Игоревич
Кылвер-влак
Категорий:Украин википедист-влак
Вӱргече
Вӱргече (среда) — арнян кумшо кечыже, кушкыжмо да изарня коклаште.
1933
Кӧ колен
Категорий:1933
Данилово (Йошкар-Ола)
Данилово (Данилово) — ял Йошкар-Ола оласе йырвелыште.
Важ-влак
Категорий:Йошкар-Ола оласе йырвелысе илымверла